comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
digna: uanitati similis factus ẽ: Piniquitate
enim erudisti hominem. dixit in alio psalmo:
& tabescere fecisti sic̃ araneam animã meam:
Inde et hoc: homo uanitati similis factus ẽ lbi
Aquid ait: Ecce ueteres posiusti dies meos. hic
qͥd ait: Dies eius sicut umbra pretere¬
unt: Adtendat sibi homo indieb umbix¬
s. suȩ: ut faciat aliquid dignũ. desidetate
lucis sue Et si innocte umbraeẽ: querat diem.
Dies enĩ hꝰ uanitatiᷤ: cognoscenti hõi diẽ ẽ. tͥbulatioĩs
Siue aliqͣ ĩ moditate. aliqͣmolestia noceat᷑ nob̾: siue
aliqua ꝓsꝑitate mundus arrideat: dotũ tim̃¬
dum. & gemendum. ẽ: qm̃ temptatio ẽ. uita hu¬
mana suꝑterram Unde enim dr̃: tota die con¬
tristatus ambulabam: solatiis opus habemus:
et qͥcqͥd nob̾ nunc exhibet ds̃ cũ ꝓsꝑe exhibet: ñ
ẽ gaudium beatoꝵ. s consolatio miseroꝵ Itaq
agat aliquid inquam homo. dignum desidera¬
ta luce. inistis dieb umbrȩ suȩ: et nocte inqͥrat

Expanded text:
iquitate» enim «erudisti hominem,» dixit in alio psalmo, «et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus.» Inde et hoc, «Homo vanitati similis factus est.» Ibi quid ait, «Ecce veteres posuisti dies meos» . Hic quid ait? «Dies ejus sicut umbra praetereunt.» Attendat sibi homo in diebus umbrae suae, ut faciat aliquid dignum desideratae lucis suae; et si in noctis umbra est, quaerat diem. Dies enim hujus vanitatis, cognoscenti homini, dies est tribulationis; sive aliqua incommoditate et aliqua molestia noceat nobis, sive aliqua prosperitate mundus arrideat, totum timendum et gemendum est, quoniam tentatio est vita humana super terram : unde dicitur, «Tota die contristatus ambulabam» . Solatiis opus habemus, et quidquid nobis nunc exhibet Deus, cum prospere exhibet, non est gaudium beatorum, sed consolatio miserorum. Itaque agat aliquid, inquam, homo dignum desiderata luce in istis diebus umbrae suae, et in nocte inquirat
Abbreviated transcription (Latin):
mea Tunc enim confitebor ĩ eo qđ didicerim iudi¬
cia iusticiȩ tuȩ: si directũ cor habeo: directis uideli¬
cet uis meis adcustodiendas iustificationes tuas.
Nunqͥd michi ꝓdit qđ ea didicerim: si corde ꝑu̾so
uia habebo pͥua. ñ .i. letabor ĩ esꝰs accusabor abeiꝰ. Dcm̃ad¬

Expanded text:
mea. Tunc enim «confitebor in eo quod didicerim judimea. Tunc enim «confitebor in eo quod didicerim judicia justitiae tuae,» si directum cor habebo, directis videlicet viis meis ad custodiendas justificationes tuas. Nam quid mihi proderit quod ea didicerim, si corde perverso vias abibo pravas? non enim laetabor in eis, sed accusabor ab eis.
Abbreviated transcription (Latin):
uiro consideranti uultũ suũ inspeculo Conside¬
rauit enim se & abut: & statim oblitus ẽ qualis
fuerit Sui autẽ ꝑspexerit inlegem ꝑfectã lib¬
tatis: et ꝑmanserit non auditor obliuiosus fac¬
tus. sed factor opis: hic beatus un facto suo erit.
Talem se iste uult eẽ. ut inspiciat tanquã in
speculum mandata dĩ. et ñ confundat᷑: quia ñ
auditor eoꝵ tantũ uult eẽ. sed factor. Propt̾ea
optat dirigi uias suas: ad custodiendas iustifi¬
cationes dĩ. Unde dirigi nͥ grã dr̃ Alioquit
legẽ dĩ habebit. ñ ubi gratuletur. sed ubi con¬
fundat᷑ si uoluerit mandata inspicere quȩ non
fac̃. Confitebor inquit tͥ dñe indirectione
cordis mei. ineo qđ didicerim iudicia iusticie tue.
Ion ẽ peccatorum confessio ista. sedlaudis: sicut
in libro eccłiastico Hec dicitis inconfessione: oꝑa¬
diectione cordis mei: utiq si dirigaiiquiȩ meȩ. Con¬
fitebor tibi qm̃ tu fecisti: & tua laus est ista non

Expanded text:
 suae in speculo. Consideravit enim se, et abiit: et statim oblitus est qualis fuerit . » Qui autem perspexerit in legem perfectae libertatis et permanserit, non auditor obliviosus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit. Talis et iste vult esse, ut inspiciat tanquam in speculo mandata Dei, ut non confundatur: quia non auditor eorum vult eoptat dirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei. Unde dirigi, nisi gratia Dei? Alioquin legem Dei habebit, non ubi gratuletur, sed ubi confundatur, si voluerit mandata inspicere, quae noni, Domine, in directione cordis, in eo quod didicerim judicia justitiae tuae.» Non est peccatorum confessio ista, sed laudis: sicut in libro Ecclesiastico, «Haec dicetis in confessione, Odirectione cordis.» Utique si dirigantur viae meae, confitebor tibi, quoniam tu fecisti, et tua laus est ista, non
Abbreviated transcription (Latin):
buitut. qđ adciuante commniit itur: sed inuia
fidei ꝓñpeccantib habentur. quib peccata ñ im
putantur Dequib apls paulus iusticiã fides
commendans. inpsalmo scriptum eẽ monstra¬
uit Beati quoꝵ remissȩ sunt iniquitates. &
quoꝵ tecta sunt peccata Beatus uir cui non
ista uia dñi. illa alienat iniquitas: quȩ ẽ infide¬
litas Inhac autẽ uia. id: infide pia. quisquis
ambulat: aut peccatum non operatur. aut si
quid adeuiante commutitur. ꝓpt̃ uiam non
imputatur: & tanquã ñ fuerit oꝑatus accipit᷑
Etideo bene etiam sic intelligitur. ñ enim qui
oꝑantur iniquitatẽ inuis eius ambulauert̃
ut hanc iniquitatem significau̾it quȩ recedit
afide aut᷑ accedit ad fidẽ. Quemad modũ enim
ait dñs de iuideis. si nonuenissem peccatũ non¬

Expanded text:
buitur, quod a deviante committitur: sed in via buitur, quod a deviante committitur: sed in via fidei pro non peccantibus habentur, quputantur. De quibus apostolus Paulus justitiam fidei commendans , in psalmis scriptum esse monstravit: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatuista via Domini illa alienat iniquitas, quae est infidelitas. In hac autem via, id est, in fide pia, quisquis ambulat, aut peccatum non operatur, aut si quid a deviante committitur, propter viam non imputatur, et tanquam non fuerit operatus accipitur. Et ideo bene etiam sic intelligitur, «Non enim qui operantur iniquitatem, in viis ejus ambulaverunt;» ut hanc iniquitatem significaverit, quae recedit a fide, aut non accedit ad fidem. Quemadmodum enim ait Dominus de Judaeis, «Si non
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt si desidus eius illicitis nullis unqͣm obedien¬
tiam p̃beremus. suic oꝑatione. siue locutione.
siue tacita assensione: donec etiã ipse sanaret᷑
cum id qđ poscimus eẽt impletum. siue dicen¬
tes. ueniat regnum tuũ: siue dicentes libera
nos amalo Sed qm temptatio ẽ uita huma¬
na suꝑ terram: etiam si acruminib longe simmꝰ
ñ tam̃ deest ubi desid̾uis peccati uł facto. uel
dicto. uł cogitatu. obediamus: quando adu̾¬
sus maiora uigilantib quedam incautis mi¬
nuta subrepunt. quȩ si aduersus noᷤ colligant᷑¬
& si non singula suis motib conterunt: omĩa
tamen aceruo nos obruunt. Et ꝓpter hoc eti
peccata ꝑtineat Itaq inuiis dñĩ qͥs om̃s fideᷤ
una complectitur. qui ineum credit qui iusti¬
ficat impium. qui etiam dixit ego sum uia.
nemo peccatum oꝑatur: sed consitetur: Deui¬
at gͦ cum peccat: et ideo peccatum uiȩ nontri¬

Expanded text:
esset, si desideriis ejus illicitis nullis unquam obedienesset, si desideriis ejus illicitis nullis unquam obedientiam praeberemus, sive operatione, sive locutione, sive tacita assensione; donec etiam ipse sanaretur, cum id quod poscimus esset impletum, sive dicentes, «Veniat regnum tuum;» sive dicentes, «Libera nos a malo» : sed quoniam tentatio est vita humana super terram ; etiamsi a criminibus longe simus, non tamen deest ubi desideriis peccati, vel facto, vel dicto, vel cogitatu obediamus; quando adversus majora vigilantibus, quaedam incautis minuta subrepunt quae si adversus nos colligantur, etsi non singula suis molibus conterunt, omnia tamen acervo nos obruunt. Et propter haec, peccata pertineant. 3. Itaque in viis Domini, quas omnes fides una complectitur, qua in eum creditur qui justificat impium , qui etiam dixit, «Ego sum via» ; nemo peccatum operatur, sed confitetur. Deviat ergo, cum peccat; et ideo peccatum viae non tri
Abbreviated transcription (Latin):
ua ꝓpter & quia inuiis dñi ambulamus. ñ¬
obedimus desideriis peccati: et quia ñ sumꝰ
sine peccato. habemus desideria peccati: ac
ꝑhoc iam nos ea non oꝑamur ñ eis obediendo:
sed qđ innob̃ habitat peccatum eadem como¬
uendo: Honenim qui oꝑantur iniquitatẽ id ÷
qͥ obediunt desidiis peccati: inuiis dñi ambu¬
lauerunt: Sed adhuic querendũ ẽ quȩ petamꝰ
dimitti nob̾ quando dicimus dõ. ditite nob̾
debita nr̃a: utrũ quȩ nos oꝑamur. quando pec¬
cati desideriis obedimus: an ipsa desid̾ia dimit
ti nob̾ uolumus. que nos ñoꝑamur. sed qͦd ha¬
bitat innob̾ peccatum Quantũ quidẽ ego sa¬
pere possum languoris illius & infirmitatis.
unde illicita desideria commouentur. qđ pec¬
catum appellat apłs unuersus reatus sacram̃¬
to baptismatis ẽ solitus: cum omnib que illi
obedientes fecimus. diximus cogitaiumus:
net nob̾ deinceps languor iste obeẽt. quãuis in¬

Expanded text:
Quapropter et quia in viis DomiQuapropter et quia in viis Domiobedimus desideriis peccati; et quia non sumus sine peccato, habemus desideria peccati. Ac per hoc jam nos ea non operamur, non eis obediendo, sed quod in nobis habitat peccatum, eadem commovendo. Non enim qui operantur iniquitatem, id est qui obediunt desideriis peccati, in viis Domini ambulaverunt.» 2. Sed adhuc quaerendum est quae petamus dimitti nobis, quando dicimus Deo, «Dimitte nobis debita nostra:» utrum quae nos operamur, quando peccati desideriis obedimus; an ipsa desideria nobis dimitti volumus, quae nos non operamur, sed quod habitat in nobis peccatum. Quantum quidem ego sapere possum, languoris illius et infirmitatis, unde illicita desideria commoventur, quod «peccatum» appellat Apostolus , universus reatus sacramento Baptismatis est solutus, cum omnibus quae illi obedientes fecimus, diximus, cogitavimus; nec nobis deinceps languor iste obesset, quamvis in
Abbreviated transcription (Latin):
sola illicita desicłia: Suib si uoluntatis ñ adhi¬
beatur adsensus: mouetur quidẽ ñ nullus af¬
fectus: sed nullus ei relaratur effectus Hoc pre¬
cepit idẽ apłs ubi dicit Non gͦ regnũ peccatum
in ur̃o mortali corpore. ad obediendum desidus
euis: nec exhibeatis m̃bra ur̃a arma iniquitatis
peccato Sunt itaq desideria peccati: qͥb nos ꝓ¬
hibuit obedire. Operatur gͦ peccatũ hec deside¬
ria: qͥb si obedimus & nos oꝑamui Si autem
obtemꝑantes apło ñ eis obedimus: ñ illud nos
oꝑamur. s qđ in nob̾ habitat peccatum Si aũ
desidia nulla haberemus illicita: nec nos nec
peccatũ mali aliquid oꝑaretur in nob̾. Motũ
porro illiciti desiderii. cui ñ obediendo ñ cũ nos
oꝑamur. ideo et nos agere dicumur: qm̃ ñ est
nature uigor alienȩ. sed languor ẽ nr̃ȩ. Aquo
languore omnimodo salui crimus. cum &
animd & corpore inmortales facti fuerimꝰ:

Expanded text:
sola illicita desideria, quibus si voluntatis non adhisola illicita desideria, quibus si voluntatis non adhibeatur assensus, movetur quidem nonnullus affectus, sed nullus ei relaxatur effectus? Hoc praecepit idem apostolus, ubi dicit: «Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis ejus; nec exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato» . Sunt itaque desideria peccati, quibus nos prohibuit obedire. Operantur ergo peccatum haec desideria; quibus si obedimus, et nos operamur: si autem obtemperantes Apostolo non obedimus eis, non illud nos operamur, sed quod in nobis habitat peccatum. Si autem desideria nulla haberemus illicita, nec nos, nec peccatum mali aliquid operaretur in nobis. Motum porro illiciti desiderii, cui non obediendo non eum nos operamur, ideo et nos agere dicimur, quoniam non est naturae vigor alienae, sed languor est nostrae: a quo languore omnimodo salvi erimus, cum et animo et corpore immortales facti fuerimus.
Abbreviated transcription (Latin):
uita. & non ẽẽ sine peccato. qͥa & illud uerũ est.
si direrimus qͥ a peceatum ñ habemus nos ipsos
seducimus & ueritas in nob̾ ñ ẽ: & tamen ambu¬
lent uias domini qͣs ñ ambulant qui oꝑant᷑ in¬
iquitatem: soluta ẽ dicente apło paulo: iam ñ
ego oꝑor uiud. sed id qđ ininc habitat peccatum:
uomꝰ enim ẽ sine peccato: in quo habitat peccatũ:
Ambulat tamen uias dñi: qͣs non ambulant qui
oꝑantur iniquitatẽ: quia iam non ipse oꝑatur
illud. sed qđ ineo habitat peccatum Ueruntam̃
ua soluta ẽ ista questio. ut difficilior altera na¬
sceretur: quomͦ agat homo qđ ipse non agͣ. Utrỹq
enim dixit: et non qđ uolo ago: et non ego oꝑor
illud. sed qđ habitat ime peccatum Unde intel¬
ligere debemus quando peccatum qđ habitat
innob̾ oꝑatur innob̾: tunc nos id non oꝑari. qñ
nequaquam ei uoluntas nr̃a consentit: et tenet
etiam corꝑis menbra. ne obediant desideriis er.¬
Quid enim oꝑatur peccatum nolentib nob̾ꝰ nͥ

Expanded text:
lud verum est, «Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est» ; et tamen ambulare vias Domini, quas non ambulant qui operantur iniquitatem: soluta est, dicente apostolo Paulo, «Jam non ergo operor illud, sed id quod in me habitat peccatum.» Quomodo enim est sine peccato, in quo habitat peccatum? Ambulat tamen vias Domini, quas non ambulant qui operantur; quia jam non ipse operatur illud, sed quod in eo habitat peccatum. Verumtamen ita soluta est quaestio ista, ut difficilior altera nasceretur, Quomodo agat homo quod ipse non agit. Utrumque enim dixit; et, «Non quod volo, ago;» et, «Non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum» . Unde intelligere debemus, quando peccatum quod habitat in nobis, operatur in nobis, tunc nos id non operari; quando nequaquam ei voluntas nostra consentit, et tenet etiam corporis meQuid enim operatur peccatum nolentibus nobis, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
luntatis uirib impleanturꝰ ñ optat hic dirigi ui¬
assuas adcustodiendas iustificationes dĩ: nͥ iam
eius acceptis ipso precipiente mandatis Ad hoc
enim ꝑtinet qđ premisit: tu p̃cepisti mandata
tua custodiri nimis tanqͣm diceret: Iam legem
accepi: iam noui. Tu enim precepisti mandata
tua custodir nimis: & mandata tua sca nusta.
& bona: s peccatum ꝑbonum mͥ oꝑabitur mor¬
tem. nͥ adiuuetur grã. Utinam ergo dirigant᷑
uie mee adcustodiendas iustificationes tuas¬
Tu̾nc non confundar: dum inspicio in omnia mã¬
data tua Mandata dĩ siue cum leguntur siue
cum memoria recolunt᷑. tanquã speculum in¬

Expanded text:
luntatis viribus impleantur; non optat hic dirigi viluntatis viribus impleantur; non optat hic dirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei, nisi jam ejus acceptis ipso praecipiente mandatis. Ad hoc enim pertinet quod praemisit, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis.» Tanquam diceret: Jam legem accepi, jam novi; tu enim praecepisti mandata tua custodiri nimis: et mandata tua sancta, et justa, et bona; sed peccatum per bonum mihi operatur mortem , nisi adjuvet tua gratia. «Utinam» ergo «dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuasTunc non confundar, dum inspicio in omnia mandata tua.» Mandata Dei sive cum leguntur, sive cum memoria recoluntur, tanquam speculum in
Abbreviated transcription (Latin):
utiq p̃cepit hoc ds̃. & ualde oportet dĩ custo¬
litas & fides ñ immemor grẽ quid adiungat adien¬
ditẽ. Utinam inquit dingantur uȩ meȩ adcu¬
stodiendas iustificationes tuas Precepisti quidẽ
tu: sedutinam qđ precepisti fiat mͥ Ybi audis uti¬
nam. uocem optantis agnosce. Et agnita uoce
optantis: depone suꝑbiam presumentis: Quis
enim sedicat optare qđ sic habet in arbitrii po¬
testateꝰ ut nullo indigens adiumento id possit
efficere: Ergo si optat homo ut det ipse qđ precipit
rogandus ẽ ds̃. P recepit ds̃. A quo enim optan¬
ddum ẽ ħ abillo: aquo patre luminum omne da¬
tum optimum. & omne donum ꝑfectum seã
scͥptura teste descendit: ꝓpter eos autẽ qui pu¬
tant hoc solo nos adfaciendum iusticiã diuinitꝰ
adiuuari. qđ dĩ precepta nob̃ innoticiam ꝑferũ¬
tur. ut ea cognita iã sine ulla dĩgrã solis nr̃e uo¬

Expanded text:
itaque praecepit hoc Deus, et valde oportet Dei custoitaque praecepit hoc Deus, et valde oportet Dei custolitas, et fides non immemor gratiae, quid adjungat attendite: «Utinam,» inquit, «dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas.» Praecepisti quidem tu, sed utinam quod praecepisti fiat mihi. Ubi audis «Utinam,» vocem optantis agnosce; at agnita voce optantis, depone superbiam praesumentis. Quis enim se dicat optare quod sic habet in arbitrii potestate, ut nullo indigens adjumento id possit efficere? Ergo si optat homo quod praecipit Deus; ut det ipse quod praecipit, rogandus est Deus. A quo enim optandum est, nisi ab illo, a quo «Patre luminum omne datum optimum et omne donum perfectum,» sancta Scriptura teste, «descendit» ? Propter eos autem qui putant hoc solo nos ad faciendam justitiam divinitus adjuvari, quod Dei praecepta nobis in notitiam proferuntur, ut ea cognita, jam sine ulla Dei gratia, solis nostrae vo
Abbreviated transcription (Latin):
et nunium ẽ qđ plus ẽ quã oportet Horũ in
medio modus ẽ. quo dicitur satis ẽ. Cũm utiq
utile sit inuita & morib ut amplius quã opor¬
tet nich omnino faciamꝰ: ꝓfecto ueram ẽẽ sen¬
tentiam neqͥd nimis. fateri potuis qͣm negare
debemus Sed aliqñ latina lingua hoc uerbo
sic abutitur: ut nimis ꝓeo qd̾ ẽ ualde & po¬
situm inueniamus inlitteris sacris: et pona¬
mus insermonib nr̃is Nã et hic tu p̃cepisti
mandata tua custodiri nimis. ñ nͥ ualde intel¬
ligimꝰ si recte intelligimus: & nimis te diligo
si alicui carissimo dicimus: non utiq plus
qͣm oportet s ualde nos diligere intelligi uo¬
lumus: Deniq illa greca sententia ñħt hoc
uerbum qd hic legitur Ibi enĩ ẽ a gan. qͦdẽ
minis: hic ẽ autem fodra. qđ ẽ ualde Sed ali¬
etiam latini codices non habent tu p̃cepisti mã¬
data tua custodiri nimis: sed ualde Ualde

Expanded text:
et nimium, plus quam oportet. Horum in et nimium, plus quam oportet. Horum in medio modus est, quod dicitur, Sat est. Cum itaque utile sit in vita et moribus, ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus; profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis,» fateri potius quam negare debemus. Sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur, ut nimis pro eo quod est valde, et positum inveniamus in Litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris. Nam et hic, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis,» nonnisi Valde intelligimus, si recte intelligimus: et, Nimis te diligo, si alicui charissimo dicimus, non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intelligi volumus. Denique illa graeca sententia non habet hoc verbum, quod hic legitur: ibi enim est ἄγαν, quod est nimis; hic est autem σφόδρα, quod est Valde. Sed alietiam latini codices non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis:» sed, «valde.» Valde
Abbreviated transcription (Latin):
qui hoc dic̃ nͥ unum quodq menbrum xpi: ut
potius unu̾sum corpus xp̃i : Et qͥd ẽ tu p̃cepi¬
sti mandata tua custodiri nimis: Utrum nimi
precepisti: annimis custodiri: Qđ libet hoꝵ in¬
telligamus: contra illã memorabilem nobilẽq
sententiam hoc dictum uidetur qͣm greci lau¬
dant insapientib suis. & latim laudando ẽ¬
sentiunt: ne quid nimis Si enim boc uerumẽ
ut neqͥd nuis fiat: quomodo uerum ẽ qͦd hic
dicitur tu precepisti mandata tua custodiri ni¬
sapientium auctoritate terreri. intuentes qd̾
scriptum ẽ nonne stultam fec̃ ds̃ sapientiam
huius mundi: & potius istã sententiã falsam
ẽẽ crederemus qua dictum ẽ neqͥd nimis. qͣm
diuinum eloquium uͥ legimus atq cantamꝰ.
tu p̃cepisti mandata tua custodiri nimis: nͥ
nos non greca elatio sed uera ratio reuocaret.
imis quippe dicitur. quicquid plus fuerit qͣm
oportet Nam parũ & nimium. duo sunt unt̃
se contraria Parum ẽ qđ minus ẽ. qͣm oporit.

Expanded text:
unumquodque membrum Christi, vel potius universum corpus Christi? Et quid est, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis?» utrum, «nimis praecepisti;» an, «nimis custodiri?» Quodlibet horum intelligamus, contra illam memorabilem nobilemque sententiam hoc dictum videtur, quam Graeci laudant in sapientibus suis, et Latini laudando consentiunt: «Ne quid nimis» . Si enim hoc verum est, ut ne quid nimis fiat; quomodo verum est quod hic dicitur, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nisapientium auctoritate teneri, intuentes quod scriptum est, «Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi» ? et potius istam sententiam falsam esse crederemus, qua dictum est, «Ne quid nimis», quam divinum eloquium, ubi legimus atque cantamus, «Tu praecepisti mandata tua custodiri nimis;» nisi nos non graeca elatio, sed vera ratio revocaret. Nimis quippe dicitur, quidquid plus fuerit quam oportet. Nam parum et nimium duo sunt inter se contraria. Parum est quod minus est quam oportet;
Abbreviated transcription (Latin):
inxp̃o ñcrediderunt Ergo conũtantur. & ineũ
qͥuistificat impium pie credant: atq millo
misccłiam peccatis dimissis. & ueritatẽ comple¬
tis ꝓmissis. hoc ẽ uniu̾sas uias dm̃i inueniant.
inquib ambulantes ñ oꝑantur iniquitatem:
quia ñtenebunt infidelitatẽ s fidẽ quȩ ꝑdilec¬
tionẽ oꝑatur: & cui peccatũ nonimputatur¬

Expanded text:
non crediderunt. Ergo convertantur, et in eum qui justificat impium, pie credant, atque in illo misericordiam peccatis dimissis, et veritatem completis promissis, hoc est, universas vias Domini inveniant: in quibus ambulantes non operabuntur iniquitatem; quia non tenebunt infidelitatem, sed fidem, quae per dilectionem operatur , et cui peccatum non imputatur
Abbreviated transcription (Latin):
adcustodiendas iustificationes tuas Lunc non
confundar dum inspicio inomnia mandata
tua: tunc confitebor tͥ induectione cordis in eo
q̃d didicerim udicia iusticiae tuȩͥ tunc iusti¬
ficationes tuas custodiã Et si dereliquisti me
negłaret inme. noli usq ualde: & iustificatus

Expanded text:
ad custodiendas justificationes tuas. Tunc non ad custodiendas justificationes tuas. Tunc non confundar, dum inspicio in omnia manirectione cordis, in eo quod didicerim judicia justitiae tuae;» tunc «justificationes tuas custodiam:» et si dereliquisti me, ne gloriarer in me, noli usque valde, et justificatus
Abbreviated transcription (Latin):
confitebor tͥ indirectione cordis: & iustificationes
tuas custodiam: Sed qͥdẽ qđ sequitur. ne dere¬
linquas me usq ualde. uł sic̃ non nulli codices
dño uelit. sed nonusq ualde: Absit. Sed quia¬
ds̃ reliquerat mundũ merito peccatoꝵ: usq
ualde uium reliquisset: si ei nec tanta medici
reconcilians sibi Potest hoc etiam sic intelligi:
ut eius ista sit uox. qui cum dixisset in abundan¬
tia sua non mouebor inȩternum. uelut sua uir¬
tute confidens: ut ostenderet ei ds̃. qđ non me¬
rito eus. sed in uoluntate eius prestiterat decori
euis uirtutem. auertit abeo faciem suã: & factus
ẽ conturbatus. Inueniens ergo se. nec iam p̃su¬
mens de seclamat Ne derelinquas me usq ual¬
de Sienim dereliquisti ut sine adutorio tuo in¬
firmus appaream: noli usq ualde nepeream
u ergo precepisti mandata tua custodiri nimis:
Iam deignorantia me excusare ñpossum: Sed
qm̃ infirmus sum: utinam dirigantur uie meç

Expanded text:
tiones tuas custodiam.» Sed quid est quod sequitur? «Ne derelinquas me usque valde;» vel, sicut nonnulli codices Domino velit, sed non «usque valde.» Absit. Sed quia reliquerat Deus mundum merito peccatorum; «usque valde» illum reliquisset, si ei nec tanta medicinreconcilians sibi» . Potest hoc etiam sic intelligi, ut ejus ista sit vox, qui cum dixisset in abundantia sua, «Non movebor in aeternum,» velut sua virtute confidens; ut ostenderet ei Deus quod non merito ejus, sed in voluntate sua praestiterat decori ejus virtutem, avertit ab eo faciem suam, et factus est conturbatus . Inveniens ergo se, nec jam praesumens de se, clamat, «Ne derelinquas me usque valde.» Si enim dereliquisti, ut sine adjutorio tuo infirmus appaream, noli «usque valde,» ne peream. «Tu ergo praecepisti mandata tua custodiri nimis:» jam de ignorantia me excusare non possum; sed quoniam infirmus sum, «utinam dirigantur viae meae
Abbreviated transcription (Latin):
aꝑuit Si ergo eor ñ habemꝰ inclinatum ina¬
uariciã. dm̃ non colamus nͥ ꝓpt̃ dm̃: ut sui
cultus ipse sit merces Ipsum diligamus & in
seipso. ipsum diligamus & innob: ipsum in
primis nris qͦs diligimus sicut nosmnet ipsos.
suic habeant eũ siue ut habeant eum: qđ nob̾
ipso donante confertur: Ideo illi dicitur. inclina
cormeum intestimonia tua: et non in auariciã.
Secd que secuntur: alio sermone tractanda sunł:¬

Expanded text:
apparuit. Si ergo cor non habeamus inclinatum in aapparuit. Si ergo cor non habeamus inclinatum in avaritiam, Deum non colimus nisi propter Deum, ut sui cultus ipse sit merces. Ipsum diligamus in seipso, ipsum diligamus in nobis, ipsum in proximis nostris quos diligimus sicut nosmetipsos, sive habeant eum, sive ut habeant eum. Quod nobis quoniam ipso donante confertur, ideo illi dicitur. «Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.» Sed quae sequuntur, alio sermone tractanda sun
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑserpentem decepti. & eiecti ñ fuissent. nͥ plus
qͣm acceꝑant habere. et plus qͣm facti fuerãt
eẽ uoluissent Hoc quippe ꝓmiserat dicens
eritis sicut dii. Ergo ista pleon exaia subu̾si
sunt Pius enim uolentes habere qͣm acceꝑant.
et qđ accepant amiserunt Cuiꝰ uestigiũ ueri¬
tatis qͣ uq dispsa sunt: et inforensi uire dep̃¬
henslim ẽ qqđ institutũ ẽ. ut plus petendo causa
cadat idr ut qui plus petierit. q̃m ei debetur: ⁊
qł ei debebatur amittat Omĩs autẽ anobis
cirrunciditur auaricia: si gratis colatur ds̃.
uocat inimiens: eum de illo dicit. Nunquid
gratis colit iob dm̃: Putabat enĩ diabolus qd̾
indeo colendo uir iustus cor inclinatũ hr̃et
mauariciam: etcausa emolumenti uł utili¬
tatis rerum temporaliũ qͥb eum ditauerat
dñs uelut mercennarius ei ꝓtali mercerde ser¬
utres Sedqͣm gratis dm̃ coleret: temptatus

Expanded text:
per serpentem decepti et dejecti non fuissent, nisi plus per serpentem decepti et dejecti non fuissent, nisi plus quam acceperant habere, et plus quam facti fuerant esse voluissent. Hoc quippe ille promiserat dicens: «Eritis sicut dii» . Ergo ista πλεονεξία subversi sunt. Plus enim volentes habere quam acceperant, et quod acceperant amiserunt. Cujus vestigium veritatis quae ubique dispersa est, et in forensi jure deprehensum est, quo institutum est ut plus petendo causa cadat: id est, ut qui plus petierit quam ei debetur, et quod ei debebatur amittat. Omnis autem a nobis circumciditur avaritia, si gratis colatur Deus.rovocat inimicus, cum de illo dicit: «Numquid gratis colit Job Deum» ? Putabat enim Diabolus quod in Deo colendo vir justus cor inclinatum haberet in avaritiam, et causa emolumenti vel utilitatis rerum temporalium quibus eum ditaverat Dominus, velut mercenarius ei pro tali mercede serviret: sed quam gratis Deum coleret, tentatus
Abbreviated transcription (Latin):
quid ꝓbatur ac ꝑhoc iustificationes di et mar¬
data dĩ testimoniis dĩ ꝓbantur. Et quicquid
nobꝰ ꝓsuadere uult ds. suis testimoniis ꝑsua¬
det: in quo iste petit inclinari cor suũ et non in
auarieiam: Testimoniis quippe suis agit no¬
biscum ds̃. ut eum gratis colamus: qđ impedit
auaricia radix omnium maloꝵ. ẽ ali uerbo gre
cus appellat quo possit intelligi generalis
auaricra: quia plus appetit qͣsq qͣm sat ẽ Ple
onemm latine plus ẽ exaia habitus ẽ. ab eo qͦd
ẽ habere Ergo aplꝰ habendo appellata est
pleon exaiaꝰ qͣm latini interpretes in hoc loco ñ
utilitatem: sed melius qui auariciam Dic̃ autẽ
apłs: Radix enim omnium maloꝵ: auaricia
ẽ. Sedingreco unde innrãm linguã uerba ip¬
sius translata sunt ñ legitur apud apłm. ple
giria. qͦuerbo significatur amor pecuniȩ. Ue¬
rum apłs intelligendus ẽ isto nomine genꝰ
uu̾salem generalẽq auariciam que uere ra¬
dixẽ maloꝵ omniũ Nam ipsi pͥmi homines

Expanded text:
es Dei et mandata Dei testimoniis Dei probantur; et quidquid nobis persuadere vult Deus, suis testimoniis persuadet: in quae iste petit inclinari cor suum, et non in avaritiam. Testimoniis quippe suis agit nobiscum Deus, ut eum gratis colamus; quod impedit avaritia radix omnium malorum. Tali verbo graeco hic appellat, a quo possit intelligi generalis avaritia, qua plus appetit quisque quam sat est: πλέον enim latine plus est; ἔξις habitus est, ab eo quod est habere. Ergo a plus habendo appellata est πλεονεξία, quam latini interpretes in hoc loco non «utilitatem;» sed melius qui «avaritiam.» Dicit autem Apostolus: «Radix enim omnium malorum avaritia est» . Sed in graeco, unde in nostram linguam verba ipsa translata sunt, non legitur apud Apostolum γυρία, quo verbo significatur amor pecuniae. Verum Apostolus intelligendus est isto nomine genusuniversalem generalemque avaritiam, quae vere radix est malorum omnium. Nam ipsi primi homines
Abbreviated transcription (Latin):
si dici potest prescribit ut impetret cȩtera: que
nondum ẽ consecutus Ait enim Uiã ueri¬
tatis elegi: iudicia tua non sum oblitus Ad¬
Niam ueritatis elegi ubi currerem. iudicia tua
ñ sum oblitus. ut currerẽ. Adhesi testimonus

Expanded text:
si dici potest, praescribit, ut impetret caetera quae si dici potest, praescribit, ut impetret caetera quae nondum est consecutus. Ait enim: «Viam veritatis elegi; judicia tua non sum oblitus. AdViam veritatis elegi, ubi currerem; iudicia tua non sum oblitus, ut currerem. Viam veritatis
Abbreviated transcription (Latin):
sentio decidã dormitando: Confirma me itaq
ineis uerbis tius quȩ iã teneo: quȩ iam facio.:
impedit iniua iustificationũ dĩ sic ambulare.
ut homo facile possit adilla etiã mirabilia per-¬
uenire: Quid putamꝰ. nͥ qđ ase amoueri in
consequentib rogat dicens: uiã iniquitatis
amoue ame: Etquia lex factoꝵ subintra¬
uit ut habundaret delictum: sequit᷑ & dicit.
& lege tua miserere mei. Qua lege: nͥ lege fidei:
Audi apłm. Ubi ẽ głatio tua: Exclusa ẽ ꝑ qͣm
legem: factorum: Non. sed ꝑlegem fidei: Hec
est lex fidei quã credimus & oramus ꝑgrãm
nobis donari. ut faciamus qđ ꝑnosmetipsos
implere. ñ possumus: ne ignorantes usticiã dĩ.
et nrãm uolentes constituere iusticiȩ dĩ ñsimꝰ sub¬
iecti: Inlege itaq factorum ẽ di iubentis iusticia:
inlege autẽ fidei subuenientis miscđia. Cum
neficiis eius quȩ iam consecutus ẽ quodãmͦ

Expanded text:
sentio, decidam dormitando: confirma itaque me sentio, decidam dormitando: confirma itaque me in eis verbis tuis quae jam teneo, quae jam facio, impedit in via justificationum Dei sic ambulare, ut homo facile possit ad illa etiam mirabilia pervenire? Quid putamus, nisi quod a se amoveri in consequentibus rogat dicens: «Viam iniquitatis amove a me?» Et quia «lex» factorum «subintravit, ut abundaret delictum» ; sequitur, et dicit, «Et» «lege tua miseAudi Apostolum: Ubi est gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non: sed per legem fidei. Haec est lex fidei qua credimus et oramus per gratiam nobis donari, ut faciamus quod per nosmetipsos implere non pet nostram volentes constituere, justitiae Dei non simus subjecti . In lege itaque factorum est Dei jubentis justitia; in lege autem fidei, subvenientis misericordia.neficiis ejus quae jam consecutus est, quodammodo,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ faceret: ꝓfecto illa suꝑiora ñdiceret: seruus
autẽ tuus exercebatur iniustificationibus tuis.¬
on ergo inquib exercebatur. has uult ad nõ di¬
scere: sed abistis ad alias ꝓficiendo uelut cre¬
ut ñnulli codices hñt instrue me: qd exp̃ssiꝰ
degreco dicit᷑ fac me intelligere Et exerce¬
bor inmirabilib fuis. Ipsas iustificationes am¬
pliores qͣs ꝓficiendo cupit app̃hendere: mira¬
bilia dĩuocat Sunt gͦ quedã dĩ uistificatioẽs
ita mirabiles: uthumana infirmitas ab eis qͥ
erꝑti non sunt. ñ adeas posse ꝑuenire credatur
nde laborans iste. et earũ difficultate quodãmͦ fa¬
tigatus. adiungit Dormitauit anima mea
inquit p̃tedio: confirma me inuerbis tuis. Ed
ẽ dormitauit: nͥ aspe refriguit. que se adpre¬
Hensuram ec̃ credicdat: Sed confirma me inqͥt
ĩuerbiᷤ tuis: ne abeis qͦ adque ꝑuenisse me iã

Expanded text:
non faceret, profecto illa superiora non diceret: «Servus non faceret, profecto illa superiora non diceret: «Servus autem tuus exercebatur in tuis justificationibus.» Non ergo in quibus exercebatur, has vult a Domino discere; sed ab istis ad alias proficiendo, velut cresicut nonnulli codices habent, «instrue me:» quod expressius de graeco dicitur, «fac me intelligere». «Et exercebor in mirabilibus tuis.» Ipsas justificationes ampliores, quas proficiendo cupit apprehendere, mirabilia Dei vocat. Sunt ergo quaedam Dei justificationes ita mirabiles, ut humana infirmitas ab eis qui experti non sunt, non ad eas posse pervenire credatur. Unde laborans iste, et earum difficultate quodam modo fatigatus, adjungit: «Dormitavit anima mea prae taedio; confirma me in verbis tuis.» Quid est, «dormitavit,» nisi ab spe refriguit qua eas se apprehensuram esse crediderat? Sed, «confirma me,» inquit, «in verbis tuis,» ne ab eis quoque ad quae pervenisse me jam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissum tuũ Filius ꝓmissionis uult eẽ ñ
filius elationis. ut scłm gram firma sit ꝓmissio
omni semini Hoc ẽ enim u̾bum ꝓmissionis: in
ysaac uocabitur tͥ sem̃ Hoc ẽ ñ qui filii carnis.
hi filii dĩ. sed filii ꝓmissionis deputantur in se¬
mine Nã quid erat ipse ꝑseipsum: ineo quod se¬
quitur confitetur Uias meas enuntiaui &
exaudisti me Nonnulli quidt̃ codices hñt uiaᷤ
tuas: sed plures ⁊ maxime greci uias meas: hoc
ẽ malas Nã hoc mͥ uidetur dicere Peccata mea
confessus sum. & exaudisti me: hoc ẽ ut dimit¬
teres ea Doce me iustificationes tuas: Con¬
fessus sum uias meas: delesti eas: doce me tuas.¬
ic doce me ut agam: ñ ut tantũmͦ sciam. quid
agere debeam: Sicut enĩ dictum ẽ de dño quod
non nouerat peccatũ. & intelligit᷑ non fecerat
sic & iusticiam ille uere dicendus ẽ nosse qͥ facit
roficientis: hȩc oratio ẽ: Nam utiq si omnino

Expanded text:
missum tuum? Filius promissionis vult esse, non filius elationis; ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini. Hoc est enim verbum promissionis: «In Isaac vocabitur tibi semen: hoc est, Non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine» . Nam quid erat ipse per seipsum, in eo quod sequitur, confitetur: «Vias meas enuntiavi, et exaudisti me.» Nonnulli quidem codices habent, «vias tuas;» sed plures, et maxime graecis, «vias meas,» hoc est, malas. Nam hoc mihi videtur dicere, Peccata mea confessus sum, et exaudisti me, hoc est, ut dimitteres ea. «Doce me justificationes tuas.» Confessus sum vias meas, delesti eas; doce me tuas. Sic doce me, ut agam; non ut tantummodo sciam quid agere debeam. Sicut enim dictum est de Domino quod «non noverat peccatum» , et intelligitur, non fecerat; sic et justitiam ille vere dicendus est nosse, qui facit. Proficientis haec oratio est. Nam utique si omnino
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfecto debet d̾m diligere extoto corde. extota
anima. & extota mente: et ꝓximum suũ tan¬
quam seipsum: Inhis enim duob preceptis. to¬
ta lex pendet et ꝓpħe. hoc uidetur ꝓmisisse cũ
dirit. et custodiam illam intoto corde meo: S

Expanded text:
profecto debet Deum diligere ex toto corde, ex tota profecto debet Deum diligere ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente; et proximum suum tanquam seipsum. In his enim duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae . Hoc videtur promisisse, cum dixit, «Et custodiam illam
Abbreviated transcription (Latin):
dictum ẽ qđ omnia scrutetur. etiam altitudi¬
nes dĩ: utiq non ut qđ nescit inueniat: sed qͥa
nichil relinqͥt omnino qđ nesciat Grã itaq¬
di nob̃ precipue commendatur: qñ sibi legẽ po¬
ni poscit adñõ: qui utiq iã legem scđm litte¬
ram nouerat Sed quia littera occidit. sp̃s autẽ
ram sciebat: ne ꝑscientiam mandati ñ obser¬
uati. etiam preuaricationis ei crimen accedat:
uamquã ⁊̃ ut sciatur lex quomͦ scienda est.
id÷ ut intelligatur qͥd sibi uelit quare sit er̃
posita. qͥ eã non erant seruaturi: quidq habe¬
at utilitatis etiã hoc ipsum qđ lex subintrauit
ut habundaret delictum. nemo comp̃hendit
nͥ adomino acceꝑit intellectum: Ynde iste
adiungit & dicit. Damͥ intellectũ & scra¬
tabor legẽ tuã. & custodiã illã intoto corde meo.
Cum autem quisq legem scrutatus fuerit ⁊ad
eus alta ꝑuenerit. inquib tota lex pendet:

Expanded text:
dictum est quod omnia scrutetur, etiam altitudidictum est quod omnia scrutetur, etiam altitudines Dei ; non utique ut quod nescit inveniat, sed quia nihil relinquat omnino quod nesciat. 4. i nobis praecipue commendatur, quando sibi legem poni poscit a Domino, qui utique jam legem secundum litteram noverat. Sed quia littera occidit, spiritus autem ram sciebat; ne per scientiam mandati non observati etiam praevaricationis ei crimen accedat. Quanquam etiam ut sciatur lex quomodo scienda est, id est, ut intelligatur quid sibi velit, quare sit eis posita qui eam non erant servaturi, quid habeat utilitatis etiam hoc ipsum quod «lex subintravit, ut abundaret delictum» , nemo comprehendit, nisi a Domino acceperit intellectum: unde iste adjungit et dicit, «Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam, et custodiam illam in toto corde meo.» Cum enim quisque legem scrutatus fuerit, et ad ejus alta pervenerit, in quibus tota pendet;
Abbreviated transcription (Latin):
hic ꝓficit quo ꝓficiendo nititurͥ ꝑuenit ubi
iam non proficiat: quia lam ꝑsecutus sine fi¬
ne consistit: Nec deillis tamen dictum ẽ ita
semꝑ discentes. ut et post mortem discere ꝑ¬
seuerent uana & infructuosa. cum talib doc¬
trinis successura sunt ñstudia sed supplicia sẽ¬
piterna hic ergo exquiritur di lex quamdiu
inea ꝓficitur: et sciendo et diligendo. ibi autẽ
plenitudo es manet adfruendũ. ñ remanet ad
querendũ Sic etiã illud dictum ẽ: querite fa¬
ciem eius semꝑ. Ubi semꝑ. nisi hic: Non enun
etibi semꝑ queremus di faciẽ: ubi uidebimus
facie adfaciem Aut si dicit᷑ recte exquiri sẽꝑ qđ¬
sine fastidio diligitur. & id agitur neamittat᷑.
semꝑ omnino sine fine queremus legẽ dĩ. hoc
ẽueritatem dĩ: In hoc quippe ipso psalmo dr̃¬
et lextua ueritas Queritur nunc ut teneatur::
tunc tenetur ne derelinquatur: sicut de spũdĩ

Expanded text:
hic proficit, quo proficiendo nititur, pervenit, ubi hic proficit, quo proficiendo nititur, pervenit, ubi jam non proficiat, quia perfectus sine fine consistit. Nec de illis tamen ita dictum est, «semper discentes,» ut et post mortem discere perseverent vana et infructuosa; cum talibus doctrinis successerint non studia, sed supplicia sempiterna. Hic ergo exquiritur Dei lex, quamdiu in ea proficitur, et sciendo et diligendo; ibi autem plenitudo ejus manet ad fruendum, non remanet ad quaerendum. Sic etiam illud dictum est, «Quaerite faciem ejus semper» . Ubi «semper,» nisi hic? Non enim et ibi quaeremus Dei faciem, ubi videbimus facie ad faciem . Aut si recte dicitur exquiri quod sine fastidio diligitur, et id agitur ne amittatur; semper omnino sine fine quaeremus legem Dei, hoc est veritatem Dei: in hoc quippe ipso dicitur psalmo, «Et lex tua veritas.» Quaeritur nunc, ut teneatur; tunc tenebitur, ne derelinquatur: sicut de Spiritu Dei
Abbreviated transcription (Latin):
iam direrat. cum dilatatum ẽ eor eius Eigo ⁊
cuturrit & currit: donec ꝑueniat ad palmam
suꝑnȩ uocationis dĩ Deniq cũ dirisset legem
pone mͥ domine uiã iustificationũ tuarũ: ad¬
didit et exquiram eam semꝑ. Qind enim exqͥ¬
rit qͦd habet: nͥ quia ethabet agendo. et exquint
ꝓficiendo: Sed quid ẽ semꝑ: Utrum exquirendi
ñ erit finis sicut dictum ẽ. semꝑ laus eius inore
meo. quia laudandi nonerit finis: neq eñ dm̃
ñ laudabimus. cum adeuis regnum ꝑuenerimꝰ
eternum. cum legamus beati qui habitant in
domo tua. in scła scłorum laudabunt te. an
semꝑ dictũ est quamdiu hic uiuitur: quia tam¬
diuꝓfi citur. post hanc autẽ uitã qui bene hic
ꝓficiebat ibi non ꝑficit᷑: sicut dequibusdã fe¬
minis dictum ẽ semꝑ discentes. Sed ille male
quia secutus adiunxit: et adueritatis scientiã
nunquam ꝑuementes: Siii uͦ inmelius semꝑ

Expanded text:
jam dixerat, cum dilatatum est cor ejus. Ergo et jam dixerat, cum dilatatum est cor ejus. Ergo et cucurrit, et currit, donec perveniat ad palmam supernae vocationis Dei. Denique cum dixisset, «Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum;» addidit, «et exquiram eam semper.» Quid enim exquirit quod habet, nisi quia et habet agendo, et exquirit proficiendo? 3. Sed quid est, «semper?» Utrum exquirendi non erit finis; sicut dictum est, «Semper laus ejus in ore meo» ; quia laudandi non erit finis: neque enim Deum non laudabimus, cum ad ejus regnum pervenerimus aeternum, cum legamus, «Beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te» ? An, «semper,» dictum est, quamdiu hic vivitur, quia tamdiu proficitur; post hanc autem vitam qui bene hic proficiebat, ibi perficitur? Sicut de quibusdam feminis dictum est, «semper discentes:» sed illae male, quia secutus adjunxit, «Et ad veritatis scientiam nunquam pervenientes» . Qui vero in melius semper
Abbreviated transcription (Latin):
insuꝑiorib uersib uiam mandatoꝵ tuorum
cucurri. cum dilatasti cor meũ: quia illa di
sibi legem poni: que utiq si nonei posita fuis¬
set nonuiam mandatorum dĩ ineordis lati¬
tudine cucurrisset: Sed quia ꝓficiens loquit᷑
et di donum nouit eẽ qđ ꝓficit. quid aliud petit
cum sibi legem poni petit. nͥ ut inea magiᷤᷤ ma¬
gisq ꝓficiat: quẽ admodũ. si poculũ plenum
teneas et sitienti dare incipias. & haurit biben¬
do ec poscit desiderando: Quib autẽ iniustis ⁊
ñ subditis. lex in lapideis tabulis ponitur: pre¬
uaricationis reos ñpromissionis efficit filios.
Sed etille qui euis meminit nec eam diligit. eo
mͦ reus ẽ. qͥa memoria eiꝰ lapis ẽ quodãmͦ illi scrip¬
tus:. non quoadornetur. sed quo prematur
pond̾ oneris non titulus honoris. Hinc autem
legẽ iste uiam iustificationũ di uocauit: nec
alia uia ẽ mandatoꝵ eius. quam se cucurrisse

Expanded text:
in superioribus versibus, «Viam mandatorum tuorum in superioribus versibus, «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum;» quia illa dilsibi legem poni; quae utique si non ei posita fuisset, non viam mandatorum Dei in cordis latitudine cucurrisset? Sed quia proficiens loquitur, et Dei donum novit esse quod proficit; quid aliud petit, cum sibi legem poni petit, nisi ut in ea magis magisque proficiat. Quemadmodum si poculum plenum teneas, et sitienti dare incipias; et haurit bibendo, et poscit desiderando. Quibus autem injustis et non subditis lex in lapideis tabulis ponitur, praevaricationis reos, non promissionis efficit filios. Sed et ille qui ejus meminit, nec eam diligit, eo modo reus est; quia memoria ejus lapis illi est quodammodo scriptus, non quo adornetur, sed quo prematur; pondus oneris, non titulus honoris. Hanc autem legem iste viam justificationum Dei vocavit; nec alia via est mandatorum ejus, quam se cucurrisse
Abbreviated transcription (Latin):
domui isrł. post dies ilos dicit dñs dabo le¬
ges meas inmentem eoꝵ. et incordib eoꝵ scri¬
bam eas ẽcce quomͦ uoluit istam legem sibi
poni adomino non sicut inuistis. & ñ sub¬
ditis aduetus testamentum ꝑtinentib po¬
sita ẽ intabulis lapideis: sed sicut scĩs filiis
liberȩ. hoc ẽ suꝑnȩ iherusalem filus ꝓmissio¬
nis. filiis hereditatis ȩternȩ. scõ sp̃ũ tanqͣm
digito dĩ inmentẽ datur & incordib scribit᷑
non qͣm memoria teneant etuita negligant: sed
qͣm sciant intelligendo: faciant diligendo: in
lantudine amoris: ñ intuoris angustus Nã
quitimore pene ñ amore iusticie opus legis fa¬
cit: ꝓfecto inuitus facit. Qd̾ autem uiuitꝰ fac̃:
si posset fieri malet utiq non uberi Ac ꝑ hoc
legis qͣm uellet non eẽ non ẽ amicus. sed pocuis
inmicus: nec mundatur oꝑe qui inmundꝰ
ẽ uoluntate: Talis ñpotest dicere qđ iste dix̃

Expanded text:
domui Israel: Post dies illos, dicit Dominus, dabo ledomui Israel: Post dies illos, dicit Dominus, dabo leges meas in mentibus eorum, et in cordibus eorum scribam eas» ? Ecce quomodo vult iste legem sibi poni a Domino; non sicut injustis et non subditis, ad vetus testamentum pertinentibus posita est, in tabulis lapideis; sed sicut sanctis filiis liberae, hoc est supernae Jerusalem, filiis promissionis, filiis haereditatis aeternae, sancto Spiritu tanquam digito Dei in mente datur, et in cordibus scribitur: non quam memoria teneant, et vita negligant; sed quam sciant intelligendo, faciant diligendo, in latitudine amoris, non in timoris angustiis. Nam qui timore poenae, non amore justitiae opus legis facit, profecto invitus facit. Quod autem invitus facit, si posset fieri, mallet utique non juberi: ac per hoc legis, quam vellet non esse, non est amicus, sed potius inimicus; nec mundatur opere, qui immundus est voluntate . Talis non potest dicere quod iste dixit
Abbreviated transcription (Latin):
ait & si quid aluid sane doctrine adu̾sat᷑.
creditum ẽ mͥ Nunquid ergo talis erat iste
qui dicit. legem pone mͥ dñe: qualibus beat᷑
paulus dicit positã legem: Absit Sienim talis
esset: non suꝑus dixisset. uiam mandatorum
tuorum cuturri: cum dilatares cor meũ. Qd
ẽ ergo qđ orat ut sibi lex adño ponatur. siñ¬
ponitur iuisto: Aneo modo non ponttur iusto.
quomͦ posita ẽ populo contumaci intabulis la¬
pideis. non intabulis cordis carnalib scđm te¬
stamentum uetus exmonte syna qđ inseruitu¬
tẽ generat. non scđm testamentum nouum de
quo scriptum ẽ ꝑieremiam ꝓpħam: ecce dies
uenuint dicit dominus. & consummabo do¬
mui isrł. & domui uida testamentũ nouũ.
ñ scđm testamentum qđ disposui patribus
eoꝵ indie qua apprehendi manũ eoꝵ ut edu¬
cerem eos deterra egypti: qm̃ ipsi ñ ꝑmanseruñ
intestamento meo. & ego neglexi eos dicit do
minus: qm̃ hoc ẽ testamentum qđ constituã

Expanded text:
i quid aliud sanae doctrinae adversatur, creditum est mihi» . Numquid ergo talis erat iste qui dicit, «Legem pone mihi, Domine,» qualibus beatus Paulus dicit positam legem? Absit. Si enim talis esset, non superius dixisset, «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum.» Quid est ergo qponitur justo? An eo modo non ponitur justo, quomodo posita est populo contumaci in tabulis lapideis, non in tabulis cordis carnalibus ; secundum Testamentum vetus in monte Sina , quod in servitute generat, non secundum Testamentum Novum , de quo scriptum est per Jeremiam prophetam: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Juda Testamentum Novum, non secundum testamentum quod disposui patribus eorum in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, quoniam ipsi non permanserunt in Testconstituam
Abbreviated transcription (Latin):
Quam enĩ latum ẽ ubi de ambulat ds̃: In hanc
latitudinẽ diffunditur caritas incordib nr̃is
ꝑ sp̃m scm qui datus ẽ nob Unde etiã dictũ ẽ
& inplateis tuis discurrant aque tuȩ. Platea
quippe deuerbo greco alatitudine nom̃ acce¬
pit: qm̃ grecȩ platin dicitur latũ Hȩ sunt¬
autẽ aquȩ. dequib dñs clamat Si qͥs sitit
ueniat adme: qui credit inme flumina
aquȩ uiue fluent deuentre euis Et expo¬
ineum: Multa dici possent de ista cordis la¬
titudine: sedhuus sermonis iam contradr̃
Npsalmo isto magno sequitur. qđ nobis
aduuante dño considandũ atq tractãdũ ẽ
¶EGꝑ ut pone michi dñe uiã iusti¬
ficationum tuarũ: et exquiram eam semꝑ

Expanded text:
. Quam enim latum est ubi deambulat Deus! in hac . Quam enim latum est ubi deambulat Deus! in hac latitudine diffunditur charitas in cordibus nos sanctum qui datus est nobis . Unde etiam dictum est, «Et in plateis tuis discurrant aquae tuae» : platea quippe de verbo graeco a latitudine nomen accepit; quoniam graece πλατὺ dicitur latum. Hae sunt aquae de quibus Dominus clamat, «Qui sitit veniat ad me. Qui credit in me, flumina aquae vivae fluent de ventre ejus:» et expoui credituri erant in eum» . Multa dici possent de ista cordis latitudine, sed hujus sermonis jam contradicitur psalmo isto magno sequitur quod nobis, adjuvante Domino, considerandum atque tractandum est: «Legem pone mihi, Domine, viam justificatio