comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. quauis ꝑ corpus inferantur. quȩ ita sen¬
tiuntur. Tercium lucis genus increaturis in¬
telligi potest quo ratiocinamur. Huic con¬
trarie tenebre sunt irrationabilitas. sicut
sunt animȩ bestiarum. Siue gͦ lucem ethe¬
riã. siue sensualem. cuiꝰ animalia participañ.
siue rationalem. quã & angłi & homines ha¬
bent adeo factam. pͥmitus inrerũ natura
hac sententia uult intelligi. diuisisse dm̃ in¬
ter lucem & tenebras. eo ipso quo lux facta
ẽ oportet accipi. quod aliud ẽ lux. aliud il¬
le priuationes lucis quas incontrariis tene¬
bris ordinauit ds. Nõ enĩ dm̃ fecisse tenebraᷤᷤ
sunt omĩa. Quas tamen ab eo ordinatasin¬
telligimꝰ. cum dicitur. & diuisit ds̃ int̾ lucẽ
& tẽnebras. ne uel ip̃se priuationes non ha¬
berent ordinem suũ. deo cuncta regente
atq administrante. sic̃ incantando int̾po¬
sitiones silentioꝵ certis moderatisq inter¬

Expanded text:
est, quamuis per corpus inferantur quae ita senest, quamuis per corpus inferantur quae ita sentiuntur. tertium lucis genus in creaturis intellegi potest, -quo ratiocinamur. huic contrariae tenebrae sunt inrationabilitas, sicut sunt animae bestiarum. Siue ergo lucem aetheream siue sensualem, cuius animalia participant, siue rationalem, quam et angeli et homines habent, a deo factam primitus in rerum natura haec sententia uult intellegi, diuisisse deum inter lucem et tenebras eo ipso, quo lux facta est, oportet accipi, quod aliud est lux, aliud illae priuationes lucis, quas in contrariis tenebris ordinauit deus. non enim deum fecisse tenebras dsunt omnia: quas ab eo tamen ordinatas intellegimus, cum dicitur: et diuisit deus inter lucem et tenebras, ne uel ipsae priuationes non haberent ordinem suum deo cuncta regente atque administrante, sicut in cantando interpositiones silentiorum certis moderatisque inter
Abbreviated transcription (Latin):
ista luce. s cum talis potentia non ẽ in aĩa.
quȩ iam nec anima dici solet.s tantũ uita.
quał ꝑhibetur ẽẽ uitis & arboris. & quarũ¬
q stirpiũ. si tam̃ eas uł talem habere ꝑsua¬
deri ullomͦ potest. quas non nullinimis er¬
rantes heretici. ñ solum sentire ꝑ corpꝰ. id ẽ
uidere & audire. & calorem ignẽq discerne¬
re. s etiã intelligere rationem. & cogitationeᷤᷤ
nr̃as nosse arbitrantur. S de his alia questio
ẽ. Insensibilitas gͦ tenebre huiꝰ lucis qua qͥd¬
q sentitur. cũ ipsam uĩ sentiendi ñ habet
uita quelibet. Conuenient autemhanclu¬
cem dici concedit. quisqͥs concedit recte dici
lucem. qua res queq manifesta ẽ. Cũ autẽ
dicimꝰ manifestum ẽ hoc canorũ ẽẽ mani¬
festum ẽ hoc dulce ẽẽ manifestum ẽ hoc
frigidum eẽ. & qͦd forte huius generis ꝑ
corporales sensus attingimus. hec lux qua
uta manifesta sunt. utiq intus in anima

Expanded text:
ista luce; sed cum talis potentia non est in anima, ista luce; sed cum talis potentia non est in anima, quae iam nec anima dici solet sed tantum uita, qualis perhibetur esse uitis et arboris et quarumque stirpium, si tamen eas uel talem habere persuaderi ullo modo potest, quas nonnulli nimis errantes haeretici non solum sentire per corpus, id est uidere et audire et calorem ignemque discernere sed etiam intellegere rationem et cogitationes nostras nosse arbitrantur; sed de his alia quaestio est. insensibilitas ergo tenebrae sunt huius lucis, qua quidque sentitur, cum ipsam uim sentiendi non habet uita quaelibet. conuenienter autem hanc lucem dici concedit quisquis concedit recte dici lucem, qua res quaeque manifesta est. cum autem dicimus: manifestum est hoc canorum esse, manifestum est hoc dulce esse, manifestum est hoc frigidum esse et quod forte huius generis per corporales sensus adtingimus, haec lux, qua ista manifesta sunt, utique intus in anima
Abbreviated transcription (Latin):
ens. & ualens discernere quȩ ꝑ corpꝰ ad aĩe
iudiciũ referuntur. id est alba & nigra ca¬
nora & rauca: suaue olentia & putentia.dul¬
cia & amara. calida & frigida. & cȩtera hu¬
ius mͦi. Alia ẽ enĩlux quȩ sentitur oculis. a¬
lia qua ꝑ oculos agitur ut sentiatur. Illa enĩ
in corpore. hec autem quãuis ꝑcorpus ea q̃
sentit accipiat: in anima tamen ẽ. Huic con¬
trariȩ sunt tenebre. insensibilitas quȩd̃a. uł
simelius insensualitas dicitur. idẽ non sentire
quãuis inferantur quȩ sentiri possent: si ẽẽt
in illa uita lux ista unde sentitur. Neq hoc
cum desunt ministeria corporis. sicut incȩ¬
cis aut suidis. Nam in istoꝵ animis ẽ ista lux
de qua nc̃ agimus. s instrum̃ta corporiᷤ de¬
sunt. Neq illo mͦ quo insilentio uox non au¬
ditur. cum & ista lux ẽ in anima cĩ ad sunt
corporis instrumenta. s nichil qͦd sentiat᷑
infertur. Non gͦ qui hiscausis ñ sentit caret

Expanded text:
ens et ualens discernere quae per corpus ad animae ens et ualens discernere quae per corpus ad animae iudicium referuntur, id est alba et nigra canora et rauca suaueolentia et graueolentia dulcia et amara calida et frigida et cetera huius modi. alia est enim lux quae sentitur oculis aliudque per oculos agitur, ut sentiatur. illa enim in corpore, haec autem quamuis per corpus ea quae sentit accipiat in anima tamen est. huic contrariae sunt tenebrae, insensibilitas quaedam uel si melius insensualitas dicitur, id est non sentire, quamuis inferantur quae sentiri possent, si esset in illa uita ista lux unde sentitur. neque hoc cum ministeria desunt corporis, sicut in caecis aut surdis — nam in istorum animis est ista lux, de qua nunc agimus, sed instrumenta corporis desunt - neque eo modo, quo in silentio uox non auditur, cum et ista lux est in anima et adsunt corporis instrumenta, sed nihil quod sentiatur infertur. non ergo qui his causis non sentit, caret
Abbreviated transcription (Latin):
tenebras. Hinc intelligi licet quanta diui¬
ni oꝑis facilitate ista dicantur effecta. Non
enĩ quis quã ẽ. qui sic estimet lucẽ factam.
ut eet confusa cum tenebris. & obhoc po¬
stea separationis indigeret. s eo ipso quo
lux facta ẽ. consecuta ẽ etiam diuisio int̾
lucem & tenebras. Quȩ enĩ societas luci c̃
tenebris: Ds̃ gͦ diuisit inter lucem & tene¬
bras. quia lucẽ fecit. cuiꝰ absentia tenebrȩ
uocantur. Int̾ est autẽ inter lucẽ & tene¬
bras. sicut inter est int̾ uestimentũ & nu¬
ditatẽ aut plenũ & iuane &e similia. Iam
quot modis possit intelligi lux supͣ dictum
ẽ. quib contrariȩ pͥuationes possunt tene¬
bix nominari. Alia ẽ enĩ lux quȩ iudetur
his oculis corporeis. etiam ipsa corporea. ut
solis & lune & stellarũ. & siquid huius mo¬
di ẽ. cui contrarie sunt tenebrȩ cũ aliquis lo¬
cus ea luce caret. Alia item lux ẽ uita senti.¬

Expanded text:
tenebras. hinc intellegi licet, quanta diuitenebras. hinc intellegi licet, quanta diuini operis facilitate ista dicantur effecta. non enim quisquam est, qui sic existimet lucem factam, ut esset confusa cum tenebris et ob hoc postea separationis indigeret; sed eo ipso, quo lux facta est, consecuta est etiam diuisio inter lucem et tenebras. quae enim societas luci cum tenebris? deus ergo diuisit inter lucem et tenebras, quia lucem fecit, cuius absentia tenebrae uocantur. interest autem inter lucem et tenebras, sicut interest inter uestimentum et nuditatem aut plenum et inane et similia. Iam quot modis lux possit intellegi, supra dictum est, quibus contrariae priuationes possunt tenebrae nominari. alia s est enim lux, quae uidetur his oculis corporeis etiam ipsa corporea, ut solis et lunae et stellarum et si quid huius modi est, cui contrariae sunt tenebrae, cum aliquis locus ea luce caret. alia item lux est uita senti
Abbreviated transcription (Latin):
distincta atq diffusa sit mundũq amplecta¬
tur. S cum liceat hic & incorporeã lucẽ in¬
telligere. si non uisibilem tantũ creaturã in
hoc libro s omnẽ creaturã expositam dicimꝰ.
quid opꝰ est in hac controuersia remorari:
& fortasse qͦd querunt homines quando
angłi facti sunt. ipsi significantur hac luce:
breuissue quide. s tamen conuenientissime
& cdecentissime. & uidit ds̃ lucẽ quia bona
ẽ. Ista sententia. ñ quasi insoliti boni letici
am.s approbationem oꝑis significare opor¬
tet intelligi. Quid enĩ conuenientiꝰ dedeo di¬
citur. quantũ int̾ homines dici potest. quã
cum ita ponitur. dixit. factum ẽ. placuit.
ita ut ineo quod dixit imꝑium eius intelli
gatur:. in eo qͦd factum ẽ potentia. in eo qͦd
placuit benignitas. sicut ineffabilia ꝑ ho¬
minẽ hominib ita ut om̃ib ꝓdesse posseñ
dici debuerunt: & diuisit ds̃ inter lucem &

Expanded text:
distincta atque diffusa sit mundumque amplectadistincta atque diffusa sit mundumque amplectatur. sed cum liceat hic et incorpoream lucem intellegere, si non uisibilem tantum creaturam in hoc libro sed omnem creaturam expositam dicimus, quid opus est in hac controuersia remorari? et fortasse quod quaerunt homines, quando angeli facti sunt, ipsi significantur hac luce breuissime quidem sed tamen conuenientissime ac decentissime. Et uidit deus lucem quia bona est. ista sententia am, sed approbationem operis significari, oportet intelligi. Quid enim convenientius de Deo dicitur, quantum inter homines dici potest, quam cum ita ponitur, Dixit, factum est, placuit: ita ut in eo qgatur, in eo, quod factum est, potentia, in eo, quod placuit, benignitas, sicut ineffabilia per hominem hominibus, ita ut omnibus prodesse possent, dici debuerunt. Et diuisit deus inter lucem et
Abbreviated transcription (Latin):
poris.quanon carent etiã anime bestiaꝵ.
an ea suꝑior quae ratiocinando apparet.
ex qua incipit om̃e quod creatum ẽ. uã¬
libet enĩ lucem significet. factã tamen et
creatam debere accipere. non illam qua ful¬
get ipsa dĩ sapientia quȩ non creata s nata
ẽ. ne sine luce ds̃ fuisse putetur prius quã istã
de qua nunc agitur condidisset. De hac enĩ
sic̃ ipsau̾ba satis docent. hoc cõmendatur qͦd
facta sit. & dixit inquit. fiat lux &e facta est
lux. Alia ẽ lux de deo nata: & alia lux quã fec̃
ds. Nata de deo lux ẽ ipsa dĩ sapientia. facta
uͦlux est. quȩlibet mutatabił. siue incorpo¬
rea siue corporea. Mouere autẽ solet quomo¬
do lux corporea eẽ potuerit ante quã celum
eẽt & celi luminaria: quȩ post istam expo¬
nuntur. Quasi uͦ facile ab homine ꝑcipi po¬
test. aut omino ullomͦ potest. utrum sit ali¬
qua lux preter cȩlum. quȩ tam̃ spacuis locoꝵ

Expanded text:
poris, qua non carent etiam animae bestiarum, poris, qua non carent etiam animae bestiarum, an ea superior quae ratiocinando adparet, ex qua incipit omne quod creatum est? quamlibet enim lucem significet, factam tamen et creatam debemus accipere, non illam, qua fulget ipsa dei sapientia, quae non creata sed nata est, ne sine luce deus fuisse putetur, priusquam istam, de qua nunc agitur, condidisset. de hac enim, sicut ipsa uerba satis docent, hoc commendatur, quod facta sit. et dixit, inquit, fiat lux . et facta est lux. alia est lux de deo nata et alia lux, quam fecit deus . nata de deo lux est ipsa dei sapientia, facta uero lux est quaelibet mutabilis siue incorporea sine corporea. Mouere autem solet, quomodo lux corporea esse potuerit, antequam caelum esset et caeli luminaria, quae post istam exponuntur: quasi uero facile ab homine percipi potest aut omnino ullo modo potest, utrum sit aliqua lux praeter caelum, quae tamen spatiis locorum
Abbreviated transcription (Latin):
& destitit dici. magis filio dictum ẽ hocũ.¬
bum: quã ipsum est filius. & tamenetiã
hoc ineffabiliter ne carnalis imago subre¬
pat inammã. & intellectum pium spirita.¬
le conturbet. Quia & inciꝑe aliqͥd & desi¬
nere. mnatura dĩ si ꝓprie accipiatur. teme¬
raria & p̾ceps opinio ẽ. Carnalib tamena&
paruulis.non tanquã in ea mansuris sed
tanquã inde resurrecturis. humanissi¬
me concedenda. Quicqͥd enĩ incipe &e de¬
sinere ds̃ dicitur. nullomͦ in ipsius natura
s meius creatura quȩ illi miris modis obtẽ¬
perat. intelligendum ẽ. & dixit ds̃. fiat lux.
Utrum ea lux. quȩ inhis carnalib oculis
patet. an aliqua occulta quã nobis ꝑ hoc
corpus uidere non datum ẽ: & si occulta.
utrũ corporea. que ꝑ locoꝵ spacia tendit᷑
fortasse insublimib partib mundi. an in¬
corporea. qualis in anima ẽ. ad quã uitan¬
di &e appetendi refertur exam̃ a sensibꝰ cor¬

Expanded text:
et destitit dici, magis filio dictum est hoc ueret destitit dici, magis filio dictum est hoc uerbum quam ipsum est filius. et tamen etiam hoc ineffabiliter, ne carnalis imago subrepat in animam et intellectum pium spiritalem conturbet, quia et incipere aliquid et desinere in natura dei, si proprie accipiatur, temeraria et praeceps opinio est, carnalibus tamen et paruulis non tamquam in ea mansuris sed tamquam inde resurrecturis humanissime concedenda. quidquid enim incipere et desinere deus dicitur, nullo modo in ipsius natura sed in eius creatura, quae illi miris modis obtemperat, intellegendum est. Et dixit deus: fiat lux. utrum ea lux, quae his carnalibus oculis patet, an aliqua occulta, quam nobis per hoc corpus uidere non datum est? et si occulta, utrum corporea, quae per locorum spatia tenditur fortasse in sublimibus partibus mundi, an incorporea, qualis in anima est ad quam uitandi et adpetendi refertur examen a sensibus cor
Abbreviated transcription (Latin):
tum ad ipsas naturas attinet: dm̃ eẽ auc¬
torem & conditorẽ credendum ẽ. Nullaꝙ
omĩno eẽ creaturã. quȩ non ab ipso initiu
ꝑfectionẽq habeat generis &e substantiȩ sue
& dixit ds̃. fiat lux. & facta ẽ lux. Dm̃ dixi.¬
se fiat lux. non uoce de pulmonib edita ne
lingua & dentib debemus accipere. Carna.¬
lium sunt iste cogitationes. Scđm autẽ car¬
nẽ saꝑe. mors ẽ. S in effabilit̃ dictum ẽ fiat
lux. Utrum autem hoc qͦd dictum ẽ filiou¬
igenito dictum ẽ. anid ipsum qͦd dictũ e
filius unigenitꝰ ẽ. quod dictum uerbũ dei
dicitur ꝑ quod facta sunt omĩa. queri potest
dum tam̃ illa absit impietas: ut uerbũ dei
unigenitũ filium. quasi uocem ꝓlatam sic̃
a nobis fit. ẽẽ credamꝰ. Uerbum autẽ di per
qͦd facta sunt omĩa. nec cepit eẽ nec desinet.
s: sine inchoatione natum. patri coeternũ
ẽ. Quare hoc qͦd dictum ẽ fiat lux. si ce cep

Expanded text:
tum ad ipsas naturas adtinet, deum esse auctum ad ipsas naturas adtinet, deum esse auctorem et conditorem credendum est nullamque omnino esse creaturam, quae non ab ipso initium perfectionemque habeat generis et substantiae suae. Et dixit deus: fiat lux. et facta est lux. deum dixisse: fiat lux, non uoce de pulmonibus edita nec l\\p.gua et dentibus debemus accipere. carnalium sunt istae cogita- , tiones; secundum carnem autem sapere mors est. sed ineffabiliter dictum est: fiat lux. utrum autem hoc quod dictum est filio unigenito dictum est an id ipsum quod dictum est filius unigenitus est quod dictum uerbum dei dicitur, per quod facta sunt omnia, quaeri potest, dum tamen illa absit inpietas, ut uerbum dei unigenitum filium quasi uocem prolatam sicut a nobis fit esse credamus. uerbum autem dei, per quod facta sunt omnia, nec coepit esse nec desinet; sed sine inchoatione natum patri coaeternum est. quare hoc, quod dictum est: fiat lux, si et coepit
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt idẽ non ds̃: s adeo facta. atq instituta
natura. Si autẽ uniuerse creature id ẽ & in¬
tellectualis & anmał & corporał materia
creditur illo aquȩ uocabulo enunciata. nul
tabilis & sc̃s intelligi qui ferebatur suꝑ ma¬
teriã omĩum rerũ quas fecit & condidit
ds̃. Tercia opimo de hoc sp̃u oriri potest.
ut credatur sp̃c nomine aeris elem̃tum e¬
nunciatũ. ut ita quatuor elementa insi¬
nuata sint. quib mundus iste uisibił sur¬
git.cȩlum scilicet & terra. & aqua & aer. N
quia iam erant distincta & ornata: s quia
in illius materiȩ quãuis informi confusioẽ
tam̃ exortura p̃signabãtur. Quȩ infor-¬
mis confusio: tenebrarũ & byssi nomine cõ¬
mendata ẽ. S quelibet sententiarũ istarũ
uera sit. omĩum rerũ quȩ ortȩ sunt. quȩ ui¬
dentur &e quȩ non uidentur. non quantũ
ad uicia quȩ contra natura sunt s quan.¬

Expanded text:
esset, id est non deus, sed a deo facta atque instituta esset, id est non deus, sed a deo facta atque instituta natura. si autem uniuersae creaturae, id est et intellectualis et animalis et corporalis, materia creditur illo aquae uocabulo enuntiata, nulltabilis et sanctus intellegi, qui ferebatur super materiam omnium rerum, quas fecit et condidit deus. Tertia opinio de hoc spiritu oriri potest, ut credatur spnuntiatum; ut ita quatuor elementa insinuata sint, quibus mundus iste visibilis surgit; coelum scilicet, et terra, et aqua, et aer: non quia jam erant distincta et ordinata; sed quia in illius materiae quamvis informi confusione, tamen exortura praesignabantur: quae informis confusio tenebrarum et abyssi nomine commendata est. Sed quaelibet sententiarum istarum uera sit, omnium rerum, quae ortae sunt, quae uidentur et quae non uidentur, non quantum ad uitia, quae contra naturam sunt, sed quan
Abbreviated transcription (Latin):
ramur. accipitur. Potest autem & aliter in¬
telligi. ut sp̃m di uitalem creaturã qua uni¬
uersus iste uisibił mundus. atq omĩa corpo¬
rea continentur & mouentur intelligamus.
cui cds om̃ps tribuit uim quandã sibi serui¬
endi. ad oꝑandum in his quȩ gignunt᷑. Qui
sp̃c. cum sit om̃i corpore etherso melior. qui¬
a omnẽ uisibilem creaturã. omĩs creatura in¬
uisibilis antecedit: non absurde sp̃c dĩ dicit᷑.
Quid enĩ non est dĩ ex his que condidit. c̃
etiam de ipsa terra dictum sit. dñi est t̾ra
& plenitudo eius. & illud umuersali cõple¬
xione qͦd scriptum ẽ. qm tua sunt omĩa dñe.
qui ammas amas: S tunc potest iste spc sic
intelligi.si qͦd dictum ẽ. in principio fecit ds
cȩlum & terrã. tantum de uisibili creatura
dictum sentiamꝰ. ut suꝑ materiã rerũ uisibi¬
liũ. in exordio fabricationis eoꝵ suꝑferretur
inuisibilis sp̃c. qui tam̃ etiam ips& creatura

Expanded text:
ramur, accipitur. Potest autem et aliter inramur, accipitur. Potest autem et aliter intellegi, ut spiritum dei uitalem creaturam, qua uniuersus iste uisibilis mundus atque omnia corporea continentur et mouentur, intellegamus, cui deus omnipotens tribuit uim quandam sibi seruiendi ad operandum in his quae gignuntur. qui spiritus cum sit omni corpore aethereo melior, quia omnem uisibilem creaturam omnis creatura inuisibilis antecedit, non absurde spiritus dei dicitur. quid enim non est dei ex his quae condidit, cum etiam de ipsa terra dictum sit: domini est terra et plenitudo eius, et illud uniuersali complexione quod scriptum est: quoniam tua sunt omnia, domine, qui animas amas? sed tum potest iste spiritus sic intellegi, si quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, tantum de uisibili creatura dictum sentiamus, ut super materiam rerum uisibilium in exordio fabricationis eorum superferretur inuisibilis spiritus, qui tamen etiam ipse creatura
Abbreviated transcription (Latin):
cauendum ẽ. ne quasi locoꝵ spacus dĩ sp̃m̃
suꝑ ferri materie putemꝰ: s uiquadã effecto¬
ria & fabricatoria. ut illud cui suꝑfertur.¬
efficiatur & fabricetur. sicut suꝑfertur uo¬
luntas artificis ligno uel cuiq rei subiecte
ad oꝑandũ. uł etiãm ipsis membris corporiᷤᷤ
sui. que adoꝑandum mouet. & hec simili¬
tudo cum iam sit om̃i corpore excellenti¬
or. parua ẽ tamen & ꝓpe nichil ad intelligen¬
dam suꝑlationem sp̃c dĩ. subiecta sibi ad o¬
ꝑandum mundi materia. S non inueni¬
mus euidentiorẽ similitudinẽ & ꝓpinqui¬
orẽ rei de qua loquimur. in his reb quȩ ab
hominib quomͦ cunq capi possunt. Qua¬
ꝓpter in huius modi cogitatione optime il¬
lud preceptũ tenebitur. qͦd scriptum ẽ. Be¬
nedicentes dñm exaltate illum quantũc̃q
potueritis. suꝑabit & adhuc. Hoc autem di¬
sa ineffabili & incõmutabili trinitate uene

Expanded text:
cauendum est, ne quasi locorum spatiis dei spiritum cauendum est, ne quasi locorum spatiis dei spiritum superferri materiae putemus, sed ui quadam effectoria et fabricatoria, ut illud cui suefficiatur, et fabricetur; sicut superfertur voluntas artificis ligno, vel cuique rei subjectae ad operandum, vel etiam ipsis membris corporis sui, quae ad operandum movet. Et haec similitudo cum jam sit omni corpore excellentior, parva est tamen, et prope nihil ad intelligendam superlationem Spiritus Dei, subjecta sibi ad operandum mundi materia: sed non invenimus evidentiorem similitudinem et propinquiorem rei de qua loquimur, in iis rebus quae ab hominibus quomodocumque capi possunt. Quapropter in hujusmodi cogitatione optime illud praeceptum tenebitur, quod scriptum est: Benedicentes Deum, exaltate illum quantumcumque potueritis, superabit et adhuc . Hoc autem disa ineffabili et incommutabili Trinita
Abbreviated transcription (Latin):
celum &e terra ꝓpter hoc enĩ facta materieᷤ.
Scdo terra inuisibilis & incõposita & tene¬
bie suꝑ abyssum. id ẽ ipsa informitas sine
lumine. unde etiam terra inuisibilis dicta
ẽ: Tercio aqua subiecta sp̃i adhabitandũ.
formasq capiendas. Ideo suꝑ aquã fereba
cabilem. Cum enĩ tria ista dicimꝰ uniꝰ rei
nomina. materia mundi. materia informiᷤᷤ.
materia fabricabilis. horum pͥmo nomini
bene adiungitur celũ & terra: scđo obscuritaᷤᷤ.
confusio. ꝓfunditas. tenebre: tercio cedendi
facilitas. cuii iam ad oꝑandũ sp̃c suꝑferatur
artificis. Ꝙ sp̃c di suꝑferebatur suꝑaquã.
Non ita suꝑferebatur ut oleum aque uł aqͣ
terre. idẽ quasi contineretur. S si adhocde
uisibilib exempla capienda sunt. sicut suꝑ¬
fertur lux ista solis aut lune his corporibus
que illuminat intra. Non enĩ continetur il¬
lis. s cum celo contineatur. istis suꝑfertur. Itẽ

Expanded text:
coelum et terra, propter hoc enim facta materies; coelum et terra, propter hoc enim facta materies; secundo terra invisibilis et incomposita, et tenebrae super abyssum, id est ipsa informitas sine lumine, unde etiam terra invisibilis dicta est; tertio aqua subjecta spiritui ad habitum formasque capiendas: ideo super aquam ferebcabilem. Cum enim ista tria dicimus unius rei nomina, materia mundi, materia informis, materia fabricabilis, horum primo nomini bene adjungitur coelum et terra; secundo obscuritas, confusio, profunditas, tenebrae; tertio cedendi facilitas, cui jam ad operandum Spiritus superfertur artificis. Et spiritus dei superferebatur super aquam. non ita superferebatur, ut oleum aquae uel aqua terrae, id est quasi contineretur, sed, si ad hoc de uisibilibus exempla capienda sunt, sicut superfertur lux ista solis aut lunae his corporibus, quae inluminat in terra; non enim continetur illis sed cum caelo contineatur istis superfertur. item
Abbreviated transcription (Latin):
uideantur in hȩc ipsa nascentia eade aqua
conuerti. Quo circa congruentiꝰ aque no¬
mine appellaretur materies cũ subdita o.¬
peri artificis insinuaretur. ꝓpter mobilitatẽ
& conuersionem inquȩꝰ nascentia corpora
quã nomine aeris in quo sola mobilitas poᷤᷤ¬
set animaduerti. cętera uͦ quib materia ex¬
pressius significaretur defuissent. ut totus
iste sit sensus. In principio fecit ds̃ celum
& terram. idẽ materiã quȩ celi & terrȩ for.¬
mã capere posset. Quȩ materia terra inui¬
sibilis & incomposita erat: id ẽ informis et
luce carens ꝓfunditas. Quȩ tam̃ qm mo-¬
uenti & oꝑanti artifici subdita eẽt. ꝓpter
hoc ipsum qͦd cedit oꝑanti. aqua etiam no¬
minata ẽ. In hac gͥ materiȩ significatione
pͥus insinuatus est finis eius. id ẽ ꝓpter qͥd
facta sit. scdo ipsa informitas. tercio serui.¬
tus sub artifice. atq subiectio. Itaq pͥmo

Expanded text:
videatur in haec ipsa nascentia eadem aqua videatur in haec ipsa nascentia eadem aqua converti. Quocirca congruentius aquae nomine appellaretur materies, cum subdita operi artificis insinuaretur propter mobilitatem et conversionem in quaeque nascentia corpora, quam nomine aeris in quo sola mobilitas posset animadverti, caetera vero quibus materia expressius significaretur, defuissent; ut totus iste sit sensus: In principio fecit Deus coelum et terram, id est materiam quae coeli et terrae formam capere posset; quae materia terra invisibilis et incomposita erat, id est informis et luce carens profunditas: quae tamen quoniam moventi et operanti artifici subdita esset, propter hoc ipsum quod cedit operanti, aqua etiam nominata est. 15. In hac igitur materiae significatione prius insinuatus est finis ejus, id est propter quid facta sit; secundo ipsa informitas, tertio servitus sub artifice atque subjectio. Itaque primo
Abbreviated transcription (Latin):
cȩtera. tercio aque nomine significaretur
materies subiecta oꝑi artificis. Aqua em̃
mobilior quã t̾ra. & ideo ꝓpter oꝑandi fa¬
cilitatem. & motũ faciliorem. subiecta ma¬
teries artifici. aqua magis uocandaerat
quã terra. Et aer quidẽ mobilior ẽ quã
absurde creditur aut sentitur. S aeris uł
etheris nomine minus conuenient appel¬
laretur materies. Magis enĩ hȩc elementa
iim creduntur habere faciendi: terra ue¬
ro & aqua patiendi. Quod si occultũ est il¬
lud certe aꝑtissimũ puto. qͦd aquã uentuᷤ
mouet. & non nulla terrena. Uentus au¬
tẽ est aer motus. & quasi fluctuans. Ergo
cum aer aquã inoueat manifeste. unde au¬
tem ipse moueatur ut sit uentus occultũ
sit. quis dubitet congruentius aquȩ noĩe
materiã uocari quia mouetur. quã aeri
qui mouet: moueri autẽ pati ẽ: mouere fa¬
cere. Huc accedit. qͦd ea que t̾ra gignit aqua
irrigant᷑. ut nasci & ꝑfici possint᷑. it̾a ut ꝓpe

Expanded text:
cetera; tertio aquae nomine significaretur cetera; tertio aquae nomine significaretur materies subiecta operi amobilior est quam terra; et ideo propter operandi facilitatem et motum faciliorem, subjecta materies artifici, aqua magis vocanda erat quam terra. 14. Et aer quidem mobilior est quam absurde creditur, aut sentitur: sed aeris vel aetheris nomine minus convenienter appellaretur materies. Magis enim haec elementa vim creduntur habere faciendi, terra vero et aqua patiendi. Quod si occultum est, illud certe apertissimum puto, quod aquam ventus movet, et nonnulla terrena; ventus autem est aer motus et quasi fluctuans. Ergo cum aer aquam moveat manifeste, unde autem ipse moveatur ut sit ventus, occultum sit; quis dubitet congruentius aquae nomine materiam vocari quia movetur, quam aeris qui movet? Moveri autem pati est, movere facere. Huc accedit quod ea quae terra gignit, aqua irrigantur, ut nasci et perfici possint, ita ut prope
Abbreviated transcription (Latin):
luit. ut postea insinuata materia mundi
nec tam ullomͦ credendum ẽ aquiã di non
fecisse. &e eam iam fuisse. antequã ille aliqͥd
constituisset. Et enĩ ille est ex quo omĩa ꝑ
quẽ omĩa. in quo omĩa sicut apłs dicit. Gͣ
& aquã ds̃ fecit & aliter credere magnus
error ẽ. Curgͥ non dictum ẽ qͦd aquã ds̃ fe¬
cerit: an rursus eande materiã. quã uelcȩ¬
li & terre uł terre inuisibilis & incomposi¬
te.atq abyssi nomine nuncupauerat. etiã
aquã uolint apellare: curenĩ non & aqua
appellaretur si terra potuit:cum adhuc
neq aqua distincta atq formata neq t̾ra
eẽt neq aliquid aliud. S primo fortasse ce¬
lum & t̾ra appellata ẽ. scđo terra in cõposi¬
ta & abyssus carens luce. tercio aqua non m¬
congriie. ut primo ipsius uniuersitatis ꝓp¬
ter quã facta ẽ materies de omĩno nicħo.
tur informitas. quia int̾ omĩa elementa
tra est informior & minus p̃lucens quam

Expanded text:
luit, ut postea insinuata materie mundi luit, ut postea insinuata materie mundi nec tamen ullo modo credendum est aquam deum non fecisse et eam iam fuisse, antequam ille aliquid constituisset. etenim ille est, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, sicut apostolus dicit. ergo et aquam deus fecit et aliter credere magnus error est. cur igitur non dictum est, quod aquam deus fecerit? an rursus eandem materiam, quam uel caeli et terrae uel terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi nomine nuncupauerat, etiam aquam uoluit appellare? cur enim non et aqua appellaretur, si terra potuit, cum adhuc neque aqua distincta atque formata neque terra esset neque aliquid aliud? sed primo fortasse caelum et terra appellata est, secundo terra inconposita et abyssus carens luce, tertio aqua non incongrue: ut primo nomine ipsius uniuersitatis, propter quam facta = est materies de omnino nihilo,tur informitas, quia inter omnia elementa terra est informior et minus praelucens quam
Abbreviated transcription (Latin):
tatem penetrari potest. & tenebre erant su¬
ꝑ faciem abyssi. Utrum subter abyssus erat¬
& supra tenebre. quasi iam loca distincta
ẽẽnt. an qm̃ materiȩ adhuc confusio ex¬
ponitur. qͥd etiam chaos grece dicitur ideo
dictum ẽ tenebre erant suꝑ abyssum qͥa
lux ñ erat. que si eẽt. utiq supra eẽt. quia
eẽt eminentior. & ea quȩ sibi subiecta erant
illuminaret: & re uera qui diligenter con¬
siderat quid sint tenebre.: nichil aliud inue¬
nit. quã lucis absentiam. Ita igitur dictũ
ẽ tenebre erant suꝑ abyssum: ac sidictum
ẽẽt. non erat lux suꝑ abyssum. Qua ꝓpter
hec materies que consequenti oꝑatione di
in rerũ formas ordinata distinguitur ap¬
pellata ẽ terra inuisibilis & in composita ce
ꝓfunditas carens luce. que appellata ẽ suꝑiꝰ
nomine celi & terre. ueluti semen ut iã di¬
ctum ẽ celi & terre. si tamen non celũ & t̾rã
dicendo. uniuersitatem prius ꝓponere uo¬

Expanded text:
tatem penetrari potest. Et tenebrae erant sutatem penetrari potest. Et tenebrae erant super faciem abyssi. utrum subter abyssus erat et supra tenebrae, quasi iam loca distincta essent? an quoniam materiae adhuc confusio exponitur, quod etiam yjxoc graece dicitur, ideo dictum est: tenebrae erant super abyssum, quia lux non erat? quae si esset, utique supra esset, quia esset eminentior et ea, quae sibi subiecta erant, inluminaret. et reuera qui diligenter considerat quid sint tenebrae, nihil aliud inuenit quam lucis absentiam. ita igitur dictum est: tenebrae erant super abyssum, ac si dictum esset: non erat lux super abyssum. quapropter haec materies, quae consequenti operatione dei in rerum formas ordinata distinguitur, appellata est terra inuisibilis et inconposita et profunditas carens luce: quae appellata est superius nomine caeli et terrae ueluti semen, ut iam dictum est, caeli et terrae, si tamen non caelum et terram dicendo uniuersitatem prius proponere uo
Abbreviated transcription (Latin):
neretur. &e exconfusione in rerum certo or¬
dine constitueretur. An sic melius intelli¬
gitur. ut in hac executione rursus eadem
rerũ materies cõmendaretur quȩ suꝑius cȩ
li ferre nomine nuncupata ẽ: ut iste sit sen¬
sus. In pͥncipio fecit ds cęlũ ⁊ trã. hoc aut̃ qđ
celum ce t̾ra dictum ẽ. Terra erat inuisibi¬
lis & incomposita. & tenebre suꝑ abysum id
ẽ qͦd celum & terra appellatum ẽ. materies e¬
rat confusa quȩda. de qua mundus qui du¬
ab maximis partib cęlo scilicet & terra cõ¬
stat. digestis elem̃tis & accepta forma fabrica¬
retur. que confusio materie sic potuit in¬
sinuari populari intelligentię. s diceret᷑
terra inuisibilis uel in composita. uł in or¬
ditiata. uł imparata: & tenebre suꝑ abyssũ
id est suꝑ ꝓfunditatẽ uastissimã. Quȩ rur.¬
sus ꝓfunditas ex eofortasse nominata ẽ qi
nullius intelligentia ꝓpter ipsam informi¬

Expanded text:
neretur et ex confusione in rerum certo orneretur et ex confusione in rerum certo ordine constitueretur. an sic melius intellegitur, ut in hac executione rursus eadem rerum materies commendaretur, quae superius caeli et terrae nomine nuncupata est, ut iste sit sensus: in principio fecit deus caelum et terram; hoc autem, quod caelum et terra dictum est, terra erat inuisibilis et inconposita et tenebrae super abyssum; id est quod caelum et terra appellatum est, materies erat confusa quaedam, de qua mundus, qui duabus maximis partibus, caelo scilicet et terra, constat, digestis elementis et accepta forma fabricaretur? quae confusio materiae sic potuit insinuari populari intellegentiae, si diceretur terra inuisibilis et inconposita uel inordinata uel inparata et tenebrae super abysum, id est. super profunditatem uastissimam: quae rursus profunditas ex eo fortasse nominata est, quia nullius intellegentia propter ipsam informi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. celi et terre nomine nuncupauit. Quã¬
quã enĩ scriptum legerimꝰ. qui fecisti mun-¬
dũ de materia informi. tam̃ etiam ipsam
materiã cuiꝰ modicũq sit. ñ possumus di¬
cere ñ ab eo factã: ex quo omĩa confitemur.
&e credimꝰ. Ut etiam ipsa digestio & ordina-¬
tio singularũ quarumq rerũ formatarũ
deo accipiendis formis idoneum. Hactenꝰ
dehoc quesitũ sit qͦd dictum ẽ. in pͥncipio
fecit ds̃ celũ & terrã. Nichil enĩ hoꝵ teme¬
re affirmari potuit. Terra autẽ erat inui.
sibilis & incõposita & tenebrȩ erant suꝑ abys¬
sum. & sp̃c di ferebatur suꝑ aquas. Ab he¬
reticis qui ueteri testam̃to aduersantur.
moueri calumna huic loco solet cũ dict.
Quomͦ in principio fecit ds̃ cȩlum & t̾ram:
si iam t̾ra erat: non intelligentes hoc ẽẽ sub¬
de qua iam dictum ẽ. fecit ds̃ cȩlum &e t̾ram.
&̾ incomposita. donec ab eodem ipso discer¬

Expanded text:
est, caeli et terrae nomine nuncupauit. quamest, caeli et terrae nomine nuncupauit. quamquam enim scriptum legerimus:, qui fecisti mundum de informi materia, tamen etiam ipsam materiam cuiusmodicumque sit non possumus dicere non ab eo factam, ex quo omnia confitemur et credimus, ut etiam ipsa digestio et ordinatio singularum quarumque rerum formatarum deo accipiendis formis idoneum. hactenus de hoc quaesitum sit quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram; nihil enim horum temere sibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei ferebatur super aquam. ab haereticis, qui ueteri testamento aduersantur, moueri calumnia huic loco solet, cum dicunt: quomodo in principio fecit deus caelum et terram, si iam terra erat? non intellegentes hoc esse subde qua iam dictum est: fecit deus caelum et terram. et inconposita, donec ab eodem ipso discer
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ cȩlũ appellatum sit: & illa creatura
inuisibilis suꝑeminentiũ potestatũ. rur¬
susq t̾ra omĩs inferior pars mundi cũ ani
malib quib inbabitatur. An cęlũ omniᷤᷤ
creatura sublimis atq inuisibił dicta est.
t̾ra uero om̃e uisibile. ut etiam sic possit h
qͦd dictum ẽ. inpͥncipio fecit ds̃ cęlum et
terrã. uniuersa creatura intelligi: fõrtas¬
se quippe non incongrue incomparatione
inuisibilis creatura& om̃e uisibile t̾ra dici.¬
tur.ut illa celi nomine nuncupetur. qm &
anima que inuisibilis ẽ. cũ rerũ uisibiliũ
amore tumesceret. & earũ adeptione extol¬
leretur. t̾ra dicta ẽ. sicut scͥptum ẽ. Quid su¬
ꝑbit terra & cinis : s queri potest utrum
iã distincta & composita omĩa. dixerit celũ
& terrã: an ipsam pͥmo informẽ uniuersita¬
tis materiem.quȩ in has formatas & specio¬
sas naturas deo ineffabiliter iubente digesta

Expanded text:
mentum caelum appellatum . sit et illa creatura mentum caelum appellatum . sit et illa creatura inuisibilis supereminentium potestatum rursusque terra omalibus quibus inhabitatur. An coelum omnis creatura sublimis atque invisibilis dicta est, terra vero omne visibile, ut etiam sic possit hoc quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, universa creatura intelligi? Fortasse quippe non incongrue in comparatione inuisibilis creaturae omne uisibile terra dicitur, ut illa caeli nomine nuncupetur, quoniam et anima, quae inuisibilis est, cum rerum uisibilium amore tumesceret et earum adeptione extolleretur, terra dicta est, sicut scriptum est: quid superbit terra et cinis? Sed quaeri potest, utrum iam distincta et composita omnia dixerit caelum et terram an ipsam primo informem uniuersitatis materiem, quae in has formatas et. speciosas naturas deo ineffabiliter. iubente digesta
Abbreviated transcription (Latin):
mouetur. & inipso motu aliud habet priꝰ
aliud posteriꝰ quod sine interuallo temporiᷤᷤ
intelligi non potest. Quod si accipimꝰ. etiã
añ celũ: trã pot̃ intebligi tp̃s fuisse si añcelũ ⁊ t̾ram
facti sunt angłi. Erat enĩ iam cieat᷑a que motibus
incorporeis tp̃s ageret. Q recte intelligit᷑ cum illa
etiam tempꝰ eẽ. ut in anima que ꝑcorporeoᷤᷤ
sensus corporeis motib assuefacta ẽ. s for¬
tasse non ẽ inprincipib & creaturis suꝑ¬
eminentib. S quoqͦ modo se hoc habeat.
res enĩ secretissima ẽ & humanis comecturiᷤᷤ
impenetrabilis. illud certe accipiendũ est
infide. etiam si modũ nix̃ cogitationis excedit.
omnẽ creaturã habere initium. tempꝰq ip
sũ creaturã ẽẽ. Ac ꝑhoc & ipsum habere ini¬
tiũ. nec coeternũ esse creatori. Potest etiam
cȩlum & terra ꝓumuersa creatura positũ
uideri. ut & hoc uisibile ethereum firma¬

Expanded text:
mouetur et in ipso motu aliud habet prius, mouetur et in ipso motu aliud habet prius, aliud posterius, quod sine interuallo temporis intellegi non potest. quod si accipimus, etiam ante caelum et terram potest intellegi tempus fuisse, si ante caelum et terram facti sunt angeli. erat enim iam creatura, quae motibus incorporeis tempus ageret, et recte intellegitur cum illa etiam tempus esse ut in anima quae per corporeos sensus corporeis motibus assuefacta est. sed fortasse non est in principibus et creaturis supereminentibus. sed quoquo modo se hoc habeat — res enim secretissima est et humanis coniecturis inpenetrabilis — illud certe accipiendum est in fide, etiamsi modum nostrae cogitationis excedit, omnem creaturam habere initium tempusque ipsum esse creaturam ac per hoc et ipsum habere initium nec coaeternum esse creatori. Potest etiam caelum et terra pro uniuersa creatura positum uideri, ut et hoc uisibile aethereum firma
Abbreviated transcription (Latin):
&e inannis. hic em̃ potest uideri tune cep¬
ta eẽ tempora.cum cȩlum & lummaria
celi ordinatis itinerib currere cȩpissent.
Quod si uerũ est. quomͦ potuerunt dies
eẽ anteqͣm tempꝰ eẽt. si acursu luminari.¬
um tempꝰ exorsum ẽ. que quarto die di¬
cuntur ẽẽ facta: an ista dierum digestio
scđm consuetudinẽ humanȩ fragilitatiᷤᷤ
ordinata ẽ lege narrandi. & humilib hu¬
militer insinuandi sublimia. qua & ipse
sermo narrantis non potest. nisi aliqua
habere & prima &e media & ultima: An
intemporib istis dictum ẽ ut ẽent lumina¬
ria. que tempora homines in t̾uallis mora¬
rũ in corporis motione metiuntur: hec
enĩ tempora simullus motus corporum
eẽt. nulla ẽent & ipsa funt hominib mani¬
festiora. Quod si admittimꝰ. querendum ẽ
utrũ p̃ter motum corporũ possit ẽẽ tempꝰ
in motu corporeȩ creaturȩ. ueluti ẽ anima
uł ipsa mens. que utiq incogitationibus

Expanded text:
et in annis. hic enim potest uideri tone coepet in annis. hic enim potest uideri tone coepta esse tempora, cum caelum et luminaria caeli ordinatis itineribus currere coepissent. quod si uerum est, quomodo potuerunt dies esse antequam esset tempus, si a cursu luminarium tempus exorsum est, quae quarto die dicuntur esse facta? an ista dierum digestio secundum consuetudinem humanae fragilitatis ordinata est lege narrandi et humilibus humiliter insinuandi sublimia, qua et ipse sermo narrantis non potest nisi aliqua habere et prima et media et ultima? an in temporibus istis dictum est ut essent luminaria, quae tempora homines interuallis morarum in corporis motione metiuntur? haec enim tempora, si nullus motus corporum esset, nulla essent et ipsa sunt hominibus manifestiora. quod si admittimus, quaerendum est, utrum praeter motum corporum possit esse tempus in motu incorporeae creaturae. ueluti est anima uel ipsa mens: quae utique in cogitationibus
Abbreviated transcription (Latin):
& angłos creaturam dĩ. & ab eo factos cre¬
damus necesse ẽ. Nam & angłos enumera¬
uit ꝓpħa. incentesimo quadragesimo octauo
psalmo. cum dix̃. Ipse uissit & facta sunt:
ipse mandauit & creata sunt. S si primũ
facti sunt angłi queri potest. utrũ intem¬
pore facti sunt: an ante om̃e tempꝰ. an in ex¬
ordio temporis. Siintempore. iam erat tẽpꝰ
antequã angłi fierent.  qm̃ etiam tempꝰ
ipsum creatitra ẽ. incipit necesse eẽ: ut ali¬
quid prius quã angłos factum accipiamꝰ.
Si autem in exordio temporis factos dicimꝰ.
ut cũ ipsis ceꝑit tempꝰ. dicendum ẽ falsũ
ẽẽ qͦd quidã nolt̃ ante cȩlum &e terrã tem¬
pus eẽ cepisse. Si autẽ priusqͣm tempus
angłi facti sunt: querendũ ẽ quomͦ dictũ
sit inconsequentib. & dixit ds̃. fiant lu¬
minaria infirmam̃to cȩli ut luceant su.¬
per t̾ram. & diuidant int̃ diem & noctẽ.
ce sint insignis & in temporib. & in diebꝰ.

Expanded text:
et angelos creaturam dei et ab eo factos creet angelos creaturam dei et ab eo factos credamus necesse est? nam et angelos enumerauit propheta in centesimo quadragesimo octauo psalmo, cum dixit: ipse iussit, et facta sunt; ipse mandauit, et creata sunt. sed si primum facti sunt angeli, quaeri potest, utrum in tempore facti sunt an ante omne tempus an in exordio temporis. si in tempore, iam erat tempus, antequam angeli fierent; et quoniam etiam tempus ipsum creatura est, incipit necesse esse ut aliquid prius quam angelos factum accipiamus. si autem in exordio temporis factos dicimus, ut cum ipsis coeperit tempus, dicendum est falsum esse, quod quidam uolunt, cum caelo et terra tempus esse coepisse. Si autem prius quam tempus angeli facti sunt, quaerendum ss est, quomodo dictum sit in consequentibus: et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et sint in signis et in temporibus et in diebus
Abbreviated transcription (Latin):
tur quid sit in principio. id ẽ utrum in pͥnci¬
pio temporis. aninpͥncipio. in ipsa sapien¬
tia dei. quia et ipse dĩ. quia & ipsedi filius
principiũ sedixit. quando ei dictum ẽ tu
quis es : & dixit. Principiũ. qͦd & loqͦr uob̃.
Est enĩ principiũ sine principio. & ẽ pͥnci¬
piũ cum alio principio. Principium sine
principio solus pat̾.ẽ. Ideo ex uno principi¬
o ẽẽ omĩa credimus. filius autẽ ita pͥncipi¬
umẽ. ut de patre sit. Ipsa etiam prima cre-¬
atura intellectualis potest dici principiũ¬
principiũ his quibꝰ caput ẽ. quȩ fecit deus.
Cum eñ recte appelletur pͥneipiũ caput. in
illa gradatione. apĩs mulierẽ tantũ ñ dixit
Ita creatori creatura subnectitur. An inpͥn
cipio ideo dictum ẽ. quia pͥmũ factum est:
An non potuit int̾ creaturas primũ fieri
celum & t̾ra. si angłi & om̃s intellectuales¬
& om̃s potestates primũ facte sunt: quia

Expanded text:
tur quid sit: in principio, id est utrum in princitur quid sit: in principio, id est utrum in principio temporis an in principio, in ipsa sapientia dei, quia et ipse dei filius principium se dixit, quando ei dictum est: t.u quia es, et dixit: principium, quod et loquor uobis. est enim principium sine principio et est principium cum alio principio. principium sine principio solus pater est; ideo ex uno principio esse omnia credimus. filius autem ita principium est, ut de patre sit. ipsa etiam prima creatura intellectualis potest dici principium his quibus caput est, quae fecit deus. cum enim recte appelletur principium caput, in illa gradatione apostolus mulierem tantum non dixit ita creatori creatura subnectitur. : An ideo in principio dictum est, quia primum factum est? an non potuit inter creaturas primum fieri caelum et terra, si angeli et omnes intellectuales potestates primum factae sunt, quia
Abbreviated transcription (Latin):
orbem distusa ẽ. Remissa ẽẽ penitentib pͥo¬
ra peccata. & uitam ȩt̾nam celoꝵ ꝙ regnũ
ꝓmissum. Sedm hanc fidem quȩ possint
in hoc libro queri &e disputari. consideran.¬
dum ẽ. In principio fecit ds celum & terrã
Quatuor modi aquib da scripturarum
tractatorib traduntur legis exponendȩ. se¬
cundũ hystoriã. scđm allegoriam. scđm a¬
nalogiã. scđm ethimologiã. Hystoria est.
cum siue diuinitus siue humanitꝰ. res gesta
cõmemoratur. Allegoria: cum figurate di¬
cta intelliguntur. Analogia: cum ueteris
& noui testamentoꝵ congruentia de mon¬
stratur. Ethimologia. cum causȩ factoꝵq
redduntur. Hoc gͦ quod scͥptum est. inpͥm.¬
cipio fecit cęlum & terrã. queri potest utr
tantummͦ scđm historiã accipiendum sit.
an etiam figurate aliquid significet: & quo¬
m̾ congruat euangłio: & qua causa sic liber
iste inchoatus sit. Scđm historiã autem queri¬

Expanded text:
orbem diffusa est. remissa esse paenitentibus prioorbem diffusa est. remissa esse paenitentibus priora peccata et uitam aeternam caelorumque regnum promissum. Secundum hanc fidem quae possint in hoc libro quaeri et disputari considerandum est. in principio fecit deus caelum et terram. quattuor modi a quibusdam scripturarum tractatoribcundum historiam, secundum allegoriam, secundum analogiam, secundum aetiologiam. Historia est, cum sive divinitus sive humanitus commemoratur; allegoria, cum figurate dicta intelleguntur; analogia, cum ueteris et noui testamentorum congruentia demonstratur; aetiologia, cum causae dictorum factorumque redduntur. Hoc ergo quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, quaeri potest utrum tantummodo secundum historiam accipiendum sit an etiam figurate aliquid significet et quomodo congruat euangelio et qua causa sic liber iste inchoatus sit. secundum historiam autem quaeri
Abbreviated transcription (Latin):
strabit. Pena uͦ peccati ẽ cum ipsis creaturiꝰ
non sibi seriuentib cruciatur anima. cum
deo ipsa non seruit. quȩ creatura illi obtem¬
perabat. cũ ipsa obtemꝑabat dõ. Itaq ñ eẽ
ignem malũ quia creatura dĩ ẽ. s tam̃ uri
eo imbecillitatẽ nram ex merito peccati.
Dici autẽ peccata naturalia. q̃ necesse ẽ cõ¬
mitti ante miscdiam dĩ. postquã in hanc
uitã ꝑ peccatũ liberi arbitrii lapsi sumus.
Renouari autẽ hominẽ ꝑiħm xp̃m dñm
nr̃m.cum ipsa ineffabilis & incõmutabilis
dei sapientia plenũ totumq hominẽ susciꝑe
dignata ẽ. & nasci de sp̃u scõ. & uirgine maria.
crucifigi. sepeliri & resurgere. & ascendere in
celum qͦd iam factum ẽ & uenire adiudi¬
candos uiuos & mortuos infine scłi. & re¬
surrectione mortuoꝵ in carne qͦd adhuc fu¬
quȩ catholica dicitur. ex eo quia uniuersa¬
liter ꝑfecta ẽ. & in nullo claudicat. & ꝑ totũ

Expanded text:
strabit. poena uero peccati est, cum ipsis creaturis strabit. poena uero peccati est, cum ipsis creaturis non sibi seruientibus cruciatur anima, cum deo ipsa non seruit: quae creatura illi obtemperabat, cum ipsa obtemperabat deo. itaque non esse ignem malum, quia creatura dei est; sed tamen uri eo inbecillitatem nostram ei merito peccati. dici autem peccata naturalia, quae necesse est committi ante misericordiam dei, postquam in hanc uitam per peccatum liberi arbitrii lapsi sumus. Renouari autem hominem per legum Christum dominum nostrum, cum ipsa ineffabilis et incommutabilis dei sapientia plenum totumque hominem suscipere dignata est et nasci de spiritu sancto et uirgine Maria, crucifigi, sepeliri et resurgere et ascendere in caelum, quod iam factum est, et uenire ad iudicandos uiuos et mortuos in fine saeculi et resurrectione mortuorum in carne, quod adhuc fuquae catholica dicitur, ex eo quia uniuersaliter perfecta est et in nullo claudicat et per totum
Abbreviated transcription (Latin):
siue uisibilis. non de dõ nata. s adeo sit fac¬
ta de nchilo. nichilq in ea eẽ. qd ad trinita¬
tem ꝑtineat nisi quod trinitas condidit
sta condita ẽ. Qua ꝓpter creaturã uniuer¬
sam. neq consubstantialẽ deo neq coeter¬
nam fas ẽ dicere atq credere. Esse autẽ om¬
nia quȩ fecit bona ualde. mala uͦ non ẽẽ
naturalia. s om̃e quod dicitur malũ. aut
peccatum eẽ: aut penã peccati. Nec ẽẽ pec¬
catum nisi prauũ libere uoluntatis assensũ.
cũ inclinamur ad ea que iusticia uetat. et
unde liberum ẽ abstinere. idẽ non inreb
ipsis. s in usu earum ñ legittimo. Usus au¬
tem rerũ ẽ legitimꝰ. ut anima in lege dei
maneat. & uni deo plenissima dilectione
subiecta sit: & cȩtera sibi subiecta sine cupidi¬
tate aut libine munistret id est scm precep¬
tumd̾i. Ita enĩ sine difficultate & miseria &
cum sũma facilitate & beatitudine admini¬

Expanded text:
sine uisibilis, non de deo nata, sed a deo sit facsine uisibilis, non de deo nata, sed a deo sit facta de nihilo: nihilque in ea esse quod ad trinitatem pertineat, nisi quod trinitas condidit, ista condita est. quapropter creaturam uniuersam neque consubstantialem deo neque coaeternam fas est dicere aut credere. Esse autem omnia quae fecit deus bona ualde: mala uero non esse naturalia; sed omne quod dicitur malum aut peccatum esse aut poenam peccati. nec esse peccatum nisi prauum liberae uoluntatis adsensum, cum inclinamur ad ea quae iustitia uetat et unde liberum est abstinere; id est non in rebus ipsis, sed in usu earum non legitimo. usus autem rerum est legitimus, ut anima in lege dei maneat et uni deo plenissima dilectione subiecta sit et cetera sibi subiecta sine cupiditate aut libidine ministret, id est secundum praeceptum dei. ita enim sine difficultate et miseria et cum summa facilitate et beatitudine admini