comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ficium pingit. Sic autẽ utru̾lib
necessarium ẽe ꝑspicit᷑: qr nec
splendere pocest siñ fuerit: nec
placere si ñsplenduerit. Ing̃dẽ
ergonunc insecretũ cordis tui.
ꝙ fachabitaculum dõ. factẽplũ.
fac domum. fac tab̾naculum.
fac arrbaitestamenti. fac archã
diluuii. uł quocunq nomine ap¬
pelles. una est domꝰ dĩ. Intemplo
ador plasma creatorem. Idomo
uen̾etur filius patrem. In caber¬
nacło honoret miles regem In
testam̃to auscultet assecla p̃ce¬
ptorem. In diluiuio imploret nau
fecit habitaculũ. factus: patro¬
cinium. ħunum cotum ÷ & totũ¬

Expanded text:
ficium pingit. Sic autem utrum libet ficium pingit. Sic autem utrum libet necessarium perspicitur, quia nec splendere potest si non fuerit, nec placere si non splenduerit. Ingredere ergo nunc si secretum cordis tui, et fac habitaculum Deo, fac templum, fac domum, fac tabernaculum, fac arcam testamenti, fac arcam diluvii, vel quocunque nomine appelles, una est domus Dei. In templo adoret psalma Creatorem, in domo veneretur filius patrem, in tabernaculo honoret miles regem, in testamento auscultet assecla praeceptorem, in diluvio imploret naufFecit habitaculum, factus est patrocinium; hoc unum totum est, et totu
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ sunmus ꝑfidem qua uocauit
nos: indomo eiꝰsumus ꝑdilectio¬
nem qua iustificauit nos. Sun
dem: ⁊ palea cum granis in area:
Si autẽ indomo dĩfueris ꝑ cari¬
tatem baatus es: quia ñ solum
tu indomo dĩ s tu domus dei
eẽ cepisti: ut ipse tecum habrtes
inte qui fecit te. Hȩc : salutaris
mansio. ħ sunt tab̾nacula iuste
in quib uox lȩticiȩ ⁊ exultatiõiᷤ
smp psonat: uͥhabitant beati.
suñ ihabitationẽ optauit. Cuiꝰ
desidĩo flagrauit. Si gͦ ħman¬
siom nob̾ eẽ cepit. intremus &
habitemus cum eo: ibi pacem
inueniemus. ⁊ requiem. ubulle
habitare dignat᷑ cuiꝰ locusin pace
factus: Siuͦ necdũ in nob̾ ẽẽ cep̃
edificemus eam: qr si locumei
natamen mansio ÷. quia & omnis
quinouit eum diligit: & nemo
diligere potest qui nonnouit.
Inhoc tamen differre uidet᷑ qr
scientia ꝑcognitionẽ fidi fabri¬
camerigit. dilecꝰtio autẽ ꝑ uir¬
tut̾e quasi colore suꝑducto edi¬

Expanded text:
ejus sumus per fidem qua vocavit ejus sumus per fidem qua vocavit nos in domo ejus; sumus per dilectionem, qua justificaviam palea cum granis in area tua est. Si autem in domo Dei fueris per charitatem, beatus es, quia non solum tu in domo Dei, sed tu domus Dei esse coepisti, ut ipse tecum habitet in te, qui fecit te. Haec est salutaris mansio, haec sunt tabernacula justorum, in quibus vox laetitiae et exsultationis semper personat, ubi habitant beati, cujus inhabitationem optavit, cujus desiderio flagravit. Si ergo haec mansio in nobis esse coepit, intremus et habitemus cum eo. Ibi pacem inveniemus et requiem ubi ille habitare dignatur, cujus locus in pace factus est. Si vero necdum in nobis esse coepit aedificemus eam, quia si locum eina tamen mansio est, quia et omnis qui novit cum diligit, et nemo diligere potest qui non novit. In hoc tamen differre videtur, quod scientia per cognitionem fidei fabricam erigit, dilectio autem per virtutem quasi colore superducto aedi
Abbreviated transcription (Latin):
dignꝰ ẽ. Si domꝰ suȩ c̾ã bñ agit :
prudens est.Siseruientes sibi frau¬
dare nonnouit: fidelis :. Sipeccã¬
tib libent᷑ parcit: piusẽ. Si afflre¬
tis compatitur: misericors :. Sisub¬
iectos ñ p̃mendo. s uiuando regit:
humilis ÷. S fortassis interrogas
ubi ista domꝰ dĩ querenda sit: u̾
inueniri possit. Domus dĩ cotus
ẽ mundus. Domus dĩ eccłia ca¬
holica est. domus di etiam q̃
lib fidelis anima :. S alit̃ mundũ
in habitat. aliter ȩccłiam: alit̃ imã¬
quamq fidelem anumam Imun
do: ut imꝑator in regno. Ingcełia
: ut pat̾familiãs indomo. In aũ
÷. ut sponsus inthalamo. Paga¬
ni ⁊ infideles quiq in domoeiꝰ
sunt. id: inregno: qr ipse omne
qd̃ condidit ꝑdiumitatis suae
potentiam tenet & regit. falsi
fidem uocauit sacram̃toꝵ suoꝵ
participationẽ credit. fidelec uͦ
domus eiꝰ sunt: qr eos ꝑdilectio¬
nem in habitans possidit regit.
Om̃s indomo eiꝰ sumꝰ ꝑconditio¬
nem qua creauit nos. indomo

Expanded text:
dignus est. Si domus suae curam bene agit, prudens est. Si servientes sibi fraudare non novit, fidelis est. Si peccantibus libenter parcit, pius est. Si afflictis compatitur, misericors est. Si subjectos non premendo, sed juvando regit, humilis est. Sed fortassis interrogas ubi ista domus Dei quaerenda sit, ubi inveniri possit? Domus Dei totus est mundus, domus Dei Ecclesia catholica est, domus Dei etiam est quaelibet fidelis anima. Sed Deus aliter mundum inhabitat, aliter Ecclesiam, aliter unamquamque fidelem animam; in mundo est, ut imperator in regno; in Ecclesia est, ut paterfamilias in domo; in anima est, ut sponsus in thalamo. Pagani et infideles quique in domo ejus sunt, id est in regno quia ipse omne quod condidit per divinitatis suae potentiam tenet et regit; falsi fidem vocavit, sacramentorum suorum participationem credit; fideles verdomus ejus sunt, quia eos per dilectionem inhabitans possidet et regit. Omnes in domo ejus sumus per conditionem, qua creavit nos; in domo
Abbreviated transcription (Latin):
uo seberem aliqñ
interrogantib meq
respondente. multa in
m̃edium ꝓlata frissent: adħ
tandem deducꝰta sunt uerba.
ut de humani potissimum
cordis instabilitate ⁊ inquie¬
tudine. ammirari om̃s sunul
& suspirare incipemus. Cũq
magno quidam desid̾io ex¬
poscent demonstrari sibi q̃
causa in cor hominis can¬
tas cogitationũ fluctuatiões
ageret: ac deiñ siqua arte si¬
ue laboris einꝰlib ȩrercitati¬
one huic tanto malo obura
ti poss summope doceri fla¬
gitarent. nosq q̃ntum deo
aspirante ualuimus inutͦq
caritati sr̃nę satisface uolen¬
tes. ittͥusq q̃stionis nodum
ductis cam ex auctoritate
qͣm ex iõne firmamentis sol
frib scio. ea potissimum sti¬
lo commendare uoluiz non
tantum ideo qd̾ ea digna
scribi existimem: s q q̃dã
ibi prius maudita quo damͦ¬

Expanded text:
um sederem aliquando interrogantibus, meque respondente, multa in medium prolata fuissent, ad hoc tandem deducta sunt verba, ut de humani potissimum cordis instabilitate et inquietudine admirari omnes simul, et suspirare inciperemus; cumque magno quidem desiderio exposcerent, demonstrari sibi quae causa in corde hominis tantas cogitationum fluctuationes ageret, ac deinde si qua arte, sive laboris cujuslibet exercitatione huic tanto malo obviam iri posset, summopere doceri flagitarent; nos quantum Deo inspirante valuimus, in utroque charitati fratrum satisfacere volentes, utriusque quaestionis nodum ductis tam ex auctoritate quam ex ratione firmamentis solvfratribus scio, ea potissimum stylo commendare volui, non tantum ideo quod ea digna scribi existimem, sed quia quaedam ibi prius inaudita quodam
Abbreviated transcription (Latin):
nitatem: qr om̃is creatura sic̃
de nichilo ad eẽ uenit: ita ⁊̃
cotidiana immutatione indi¬
cat qr qͣntum inse: ad nichi
ex dono creatoris. ꝙ cernmꝰ
in ea diuine rõnis similitudi¬
nem: qr ipsa quȩ ꝓsua con¬
ditione mutabilitati subia

Expanded text:
itatem, quia omnis creatura sicut de nullo adesse venit, ita et quotidiana immutatione indicat, quod quantum in se est ad nihilex dono Creatoris, et cernimus in ea divinae rationis similitudinem, quia ipsa, quae pro sua conditione mutabilitati subja
Abbreviated transcription (Latin):
sepe subtraat. Pret̾ea et iamiecir¬
co ñ mutile ÷ ⁊ infirmitatis mr̃e
magnitudinem. ⁊ reꝑationis
modũ agnoscẽ:qr qui quanta
sibi gr̾a collata sit nescit: qͣntaᷤᷤ
largitori gͣtes debeat ñ intellig̃.
Primus itaq homo ad ħ con¬
ditus fuit. ut siñ peccassec. ꝑꝯ
templationis p̃sentiã uultui
creatoris sui semꝑ assisteret ÷
ut eum semꝑ uidendo semꝑ
amaret: semꝑ amando sempei
adhereret: semꝑ ei adherendo
qui immortał ÷. etiam ipse uitam
sine cermino possideret. ħ erat
gͦ uum ⁊ uierũ bonũ hominis:
plena uicdł̃i & pfecta cognitio
sui conditoris. Plena sciłi seđ illã
plenitudinem quam ereatus ae¬
ceꝑat: ñ sod̾m illam quam post
pactam obedientiam accepturus
eiat.S ꝓiectus ÷ a facie dm̃ qñpꝑ

Expanded text:
Praeterea etiam idcirco non inutile est, et infirmitatis nostrae magnitudinem, et reparationis modum agnoscere, quia qui quanta sibi gratia collata sit nescit, quantas largitori grates debeat non intelligit. Primus itaque homo ad hoc conditus fuit, ut si non peccasset, per contemplationis praesentiam vultui Creatoris sui semper assisteret, ut eum semper videndo, semper amaret, semper amando, semper ei adhaereret, semper ei adhaerendo, qui immortalis est, etiam in ipso vitam sine termino possideret. Hoc ergo erat unum et verum bonum hominis, plena videlicet et perfecta cognitio sui conditoris, plena scilicet secundum illam plenitudinem, quam creatus acceperat, non secundum illam quam post peractam obedientiam accepturus erat. Sed projectus est a facie Domini
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ scił afrigore orientis: est in
affecꝰtib. Sels qui ẽ acalore
occidentis: ẽ in oꝑib Terciꝰ
qui est afrigore occidentis:
est incogitationib. Quar
que nos necessario in ħloco
preterire oportet:
disponimꝰ. Quia emm
columpna xp̃m significat.
qui dicit ego sum ostium. colũ¬
pna autem ꝓpter p̃dictas cau¬
sas quasi bis. idr binis lat̾ib
in archa rep̃sentata ẽ: ideo in
utroq latere columpnȩ. id est
in libro uitȩ ad aquilonem: ⁊ i¬
gno cutȩ ad austrũ. deorsum
ostium depingim᷑: eccñsicut
unam columpnã utͦq lat̾e: ita
unũ hostium uttoq hostio
lonem. ꝑ librũuite sigiificat

Expanded text:
 a frigore orientis, est in affectibus. Secundus, qui est a calore occidentis, est ex operibus. Tertius, qui est a frigore occidentis, est in cogitationibus. Quartquae necessario nos in hoc loco praeterire oportet. disponimus. Quia enim columna Christum significat, qui dicit: Ego sum ostium , columna autem propter praedictas causas quasi bis, id est binis lateribus, in arca praesentata est, ideo in utroque latere columnae, id est in libro vitae ad aquilonem et ligno vitae ad austrum deorsum ostium pingimus, et tamen sicut unam columnam utroque latere, ita unum ostium utroque ostio ilonem, per libr
Abbreviated transcription (Latin):
magis grata eẽ cognoui. primogͥ
demonstrandũ ÷ unde canta in
corde hominis uicissitudo oriat᷑:
ac deinceps quomͦ ad pacem sta¬
bilem mens humana reduci: qͣ¬
literq in eadem stabilitate sua
ñ dubitem: ⁊ ñ cantũ humana
industria qͣm diumo munere ⁊

Expanded text:
magis grata esse cognovi. Primo igitur demonstrandum est, unde tanta in corde hominis vicissitudo oriatur, ac deinceps quomodo ad pacem stabilem mens humana reduci, qualiterque in eadem stabilitate sua non dubitem, et non tam humana industria, quam divino munere,
Abbreviated transcription (Latin):
nat᷑alem ⁊ scͥptam in utͦq lat̾e¬
adaquilonem ppłs captiuus
abhierłinducitur in babilonẽ.
pillam quȩ ⁊ ad austrũ ppls de
gypto lib̾atus intrat ad ceriã
ꝓmissionis tendens. Quod qͥad¬
modũ etiã scđm sitũ locoꝵ com¬
petat. in descͥptione inappae
mundi pͦea clarebit: ꝙ babilon
ab hierłm ÷ ad aqͥlonem: egyptꝰ
ad austrum. Cł idõ abhac por¬
ta qͦ ppłs ingredit᷑ deorsum in
lat̾e arche intͥnsccꝰ i ordinesc̾¬
bunt᷑ qͣdraginta duȩ mansioes
usq adripam iordanis: ꝑ quas
ppłs di sp̃alit̃ ab egypto nataliᷤᷤ
legis ꝑ desertum scͥptȩ legis ten
pͥma Rameses. scdã so¬
chot: tercia echam. Quarta fiai¬
roth. qͥnta mara. Sexta helym.
Septima mare rubrum sccło.
Oct᷑aria solitudo sin. Nonades¬
cath. decima alis. Undecima
Raphidim. duodecima syna

Expanded text:
naturalem et scriptam et utroque latenaturalem et scriptam et utroque latead Aquilonem, populus captivus ab Hierusalem ducitur in Babylonem. Per illam, quae est ad austrum, populus de Aegypto liberatus intrat ad terram promissionis tendens. Quod quemadmodum etiam secundum situm locorum competat, in descriptione mappae mundi postea clarebit, quia Babylon ab Hierusalem est ad aquilonem. Aegyptus ad austrum. Et ideo ab hac porta, qua populus ingreditur deorsum in latere arcae intrinsecus in ordine scribuntur quadraginta duae mansiones usque ad ripam Jordanis, per quas populus Dei spiritaliter ab Aegypto naturalis legis per desertum scriptae legis tendPrima Rameses, secunda Sochot, tertia Etham, quarta Siaroch, quinta Mara, sexta Helim, septima mare Rubrum, octava solitudo Sin, nona Descath, decima Alis, undecima Raphidim, duodecima Sina,
Abbreviated transcription (Latin):
tũnitio naturalis legis sidłã
&. terria. in lege seripta: id est sup
ripam iordanis. hinc inde. Quaria
⁊ qͥnta ⁊ sexta in cp̃r gr̃e. Duȩ sub
apłis cont᷑ duas suꝑiores hinc itr
una infine arcȩ deorsum contra
pͥmam. Et ita lex nat᷑alis ht̃ unã:
lex scͥpta duas: gr̃a tres. Quarũ
myft̾ium ħ÷. Archa significat
eccłiam. diluium. concupiscen¬
tiam hꝰ mundi. Animalia illaq̃
freq̃nt̾ de arca ad aquã. ⁊ iterũ
de aqua ad archam redeune. in¬
firmos qͦsq ⁊ carnales in ecclesia
constitutos qͥ peocando sepead
concupiscentiã hꝰ mundi labũ¬
tur : quib tñ remedia pemtũ¬
tiȩ. quasi q̃dam mansiuncule
culis. quasi unã lex nat᷑ał hũit:
id ÷ sacͥficiũ. Legi scripte duac
addite sunt: id ÷ oblatio ⁊ pu¬
rificatio. Qr̃a autẽ eontͣ tria
fessionem. orõem. carnis affli¬
cͦtionem. Confessio immolat:
oratio mundat: carnis afflictio
mactat. Postħ inter legem

Expanded text:
est in initio naturalis legis. Secunda est in initio naturalis legis. Secunda et tertia in lege scripta, id est super ripam Jordanis hinc inde. Quarta et quinta, et sexta in tempore gratiae. Duae sub apostolis contra duas superiores hinc inde, una in fine arcae deorsum contra primam. Et ita lex naturalis habet unam, lex scripta habet duas, gratia tres. Quarum mysterium hoc est. Arca significat Ecclesiam, diluvium concupiscentiam mundi hujus. Animalia illa, quae frequenter de arca ad aquam, et iterum de aqua ad arcam redeunt, infirmos quosque, et carnales in Ecclesia constitutos, qui peccando, saepe ad concupiescentiam hujus mundi labuntur, quibus tamen remedia poenitentiae quasi quaedam mansiunculaeculis quasi unam lex naturalis habuit, id est sacrificium. Legi scriptae duae addictae sunt, id est oblatio et purificatio. Gratia autem contra tria fessionem, orationem, carnis afflictionem. Confessio immolat, oratio mundat, carnis afflictio mactat. Post haec inter legem
Abbreviated transcription (Latin):
unt ad aquã. Quib qr totien
archa aꝑiri ñ potuit: diuina
ꝓuidentia actum ÷. ut ne uł is¬
ta quidẽ ꝑirent. foris eis ad pa¬
rietem archȩ receptacula fierris:
quoꝵ aditus semꝑ aꝑtus esset:
sita credunt᷑: ut dum archaaqͥs
suꝑferretur: foris ꝑ aquam acce¬
dentib aditꝰ eoꝵ ꝑplanum oc¬
curreret. Hoꝵ receptaculorum
numerũ scͥptura ñ dicit. Nostñ
ad similitudinem sex ciuitatũ
quȩ homicidis in refugium de¬
putatȩ sunt qr ad eandem sig¬
nificationem specͦtat: sex man¬
siunculas in archa disposumꝰ
hoc modo. Primũ iordanis
fluuius ꝑmediam archam. id
⁊ de uno pariete in aliũ uixta
latꝰ columpnȩ desuꝑ ducitur
ad similitudinem baptismi
qui est insc̃a ȩccłia. quasi finis
legis ⁊ mnitium gr̃ȩ: cuiꝰ aqua
scĩficationis de lat̾e. xp̃i fluxit:
& qr sex ciuitatũ tres ultra ior¬
danem. tres infra constituendȩ
p̃cipiuntur: nos similitudinẽ
sequentes. etiam mansiucłas¬

Expanded text:
unt ad aquam. Quibus quia toties unt ad aquam. Quibus quia toties arca aperiri non potuit, divina providentia actum est, ut ne vel ipsa quidem perirent, foris eis ad parietem arcae receptacula fierint, quorum aditus semper apertus esset sita creduntur, ut dum arca aquis superferretur, foris per aquam ascendentibus, aditus eorum per planum occurreret. Horum receptaculorum numerum Scriptura non dicit. Nos tamen ad similitudinem sex civitatum, quae homicidis in refugium deputatae sunt quia ad eamdem significationem spectant sex mansiunculas in arca disposuimus hoc modo. Primum Jordanis fluvius per mediam arcam, id est de uno pariete in alterum juxta latus columnae desuper ducitur, ad similitudinem baptismi, qui in sancta Ecclesia quasi finis est legis, et initium gratiae, cujus aqua sanctificationis de latere Christi fluxit. Et quia sex civitatum tres ultra Jordanem, tres citra constituendae praecipiuntur, nos similitudinem sequentes etiam mansiun
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd sit ex beneficio citatoris. t̃ciꝰ
modus ÷: qñ considamꝰ quomͦ
utat᷑ d̾s minift̾ĩo creat᷑aꝵ ad im¬
plenda iudicia sua. Quartus
utatur homo beneficio cira¬
turaꝵ adimplenda desideria
sua.Ex se sunt omnia uana ⁊
transitoria.Ex beneficio creatoris
ppetua. Dum do seruiunt. sunt
instrumentũ iusticiȩ. dum ho¬
mim seruiunt: fiunt instrum̃¬
tum concupiscentiȩ. hoc modo
coruus exunt qui caclauer mũe¬
nit: ⁊ meo resedit. ħmeo libro
quem de archa dictaui pleniꝰ
cuncta disserui.
res pͥores modi ad columbã
ꝑtinent. id÷ ad tria gen̾a¬
cogitatio. meditatio. contẽ pla¬
tio. Ganitatẽ cogitamuᷤ. iustici
culis quomͦ disponendȩ sint
uideamꝰ. dicunt non nulli
mansiuncłas fuisse quosdã
nidos. idẽ quęcła receptacula
ad parietem archȩ deforis con¬
struct᷑a. ꝑꝑ illa animalia quę
nec semꝑm arida. nec semper
in aqua degere possunt: s in¬
cissim alt̾nando nunc de aqͣ
ad aridam. nunc de arida rede¬

Expanded text:
beneficio Creatoris. Tertius modus est, quando consideramus quomodo utatur Deus ministerio creaturarum ad implenda judicia sua. Quartus utatur homo beneficio creaturarum ad implenda desideria sua. Ex se sunt omnia vana, et transitoria. Ex beneficio Creatoris perpetua. Dum Deo serviunt, sunt instrumentum justitiae. Dum homini serviunt, fiunt instrumentum concupiscentiae. Hoc modo corvus exivit, qui cadaver invenit, et in eo resedit. Haec in eo libro, quem de arca dictavi, plenius cuncta disserui. Tres priores modi ad columbam pertinent, id est ad tria bonacogitatio, meditatio, contemplatio. Vanitatem cogitamus, justitiaculis quomodo disponendae sint videamus. Dicunt nonnulli mansiunculas fuisse quosdam nidos, id est quaedam receptacula ad parietem arcae foris constructa, propter illa animalia, quae nec semper in arida, nec semper in aqua degere possunt, sed vicissim alternando, nunc de aqua ad aridam, nunc de arida rede
Abbreviated transcription (Latin):
enim forma cigna hinc inde
surgentia paulatim contrahunt᷑:
donec incacumine ad unius cubit
Restat nunc ut uideamꝰ quȩ st
archaȩccłiȩ. Et ut exp̃ssiuis loqͣr
ipsa eccłia archa est quam suus
noe. id ÷ dñs nr̃ iħc xp̃c gub̾na
tor ⁊ portus. int̾ ꝓcellas huniꝰ uitȩ
regens ꝑseducit adse. Trecentoꝵ
cubitoꝵ longitudo. p̃sens scłm
designat. quod tͥb temporibus
discurrit: id ÷ tp̃r naturał legis.
tp̃i scriptȩ legis. tempore gr̃e. ꝑ¬

Expanded text:
enim forma tigna hinc inde enim forma tigna hinc inde surgentia paulatim contrahuntur donec in cacumine ad unius cubitiRestat nunc ut videamus, quae sit arca Ecclesiae, vel ut expressius loquar, ipsa Ecclesia arca est, quam summus Notor, et portus inter procellas hujus vitae regens per se ducit ad se. Trecentorum cubitorum longitudo, praesens saeculum designat, quod tribus temporibus decurrit, id est tempore naturalis legis, tempore scriptae legis, tempore gr
Abbreviated transcription (Latin):
has summas simul componas.
& illius numeri qui m̃ exeresc̃
latus ꝓ y potemisa habeto. In
hac autẽ archa y potemisȩ uicẽ
gerunt tigna oblique abimo
ad suꝑiora porrecta. Ratecus
ẽ stilus in medio archȩ erectus.
usq ad sup̃mum cubitum.
Basis ÷ linea iacens ab angulo
arche usq ad katetũ porracta.
Diagonalis lincauocat᷑. quae
ꝓtenditur de angulo in an¬
gulum illi oppositum. In cri¬
gonis his ⁊ tetragonis multa
alia inuenies ad subtilitatem
geometͥcȩ disciplinȩ ꝑtinentia.
quȩ omnia nos ꝓpter fastidiũ
declinamus. Sunt alii quidi¬
cunt in archa ñ fuisse insitres
mansiones. & ex his unã semel
cameratam. mediam bicamera¬
tam. sup̃mam tͥcameratam. &
aiunt has distincꝰtiones man¬
sionum scͥpturam appellasse
cenacula: ipsas autẽ mansio¬
nes tres. tͥstega. Et hanc formã
nos iccnco potius qͣm reliquaᷤ
depiximus: qr ñ facile alti¬
tudinem parietum in plano
demonstrare potimus. Ihac

Expanded text:
has summas simul componas, has summas simul componas, et illius numeri, qui inde excrescit latus pro hypotemisa habeto. In hac autem arca hypotemisae vicem gerunt tigna oblique ab imo ad superiora porrecta. Ratenus est stylus in medio arcae erectus usque ad supremum cubitum. Basis est linea jacens ab angulo arcae usque ad ratetum porrecta. Diagonalis linea vocatur, quae protenditur ab angulo in angulum illi oppositum. In trigonis his, et tetragonis multa alia invenies ad subtilitatem geometricae disciplinae pertinentia, quae omnia nos propter fastidium declinamus. Sunt alii, qui dicunt in arca non fuisse nisi tres mansiones, et ex his unam semel cameratam, mediam bicameratam, supremam tricameratam; et aiunt has distinctiones mansionum Scripturarum appellasse caenacula; ipsas autem mansiones tres tristega. Et hanc formam nos idcirco potius quam reliquas depinximus, quia non facile altitudinem parietum in plano demonstrare potuimus. In hac
Abbreviated transcription (Latin):
co. Uerbi gr̃a. Dic trecentiescir¬
centi: fiunt nonaginta milia.
dic qͥnquagies qͥnquaginta:
fiunt duo milia quingenti.
Huius summȩ latus : trecenti
qͣtuor & semis unum. ħ ÷ nomin¬
tegrum. Si dimidiũ huiꝰ sumis.
dium. Si hanc ꝓbase habueris.¬
⁊ in medio archȩ inaltitudinẽ
tͥginta cubitoꝵ katetũ erȩxerĩ.
& de ipso kateto a sup̃mo t̃ciȩ
mansionis sursum qͥndecim
geomet̾calem regulam compa¬
ratus ⁊ uidebis mirabili ratõe
om̃s angulares ypotenusasin
mensuram centum qͥnqͣginta
duoꝵ ⁊ semis ꝑuenire. Simili¬
ter sibasim afionte hincind̃
uemientem cum kateto con¬
tuleris: uidebis etiam ypo¬
temisas afrontib ꝓcedentes
incentum quinquaginta duo
semis porrigi. Quȩ autem ala¬
terib tieniunt ypotemisae
in uiginti nouem &e semiser¬
tenduntur. habentes bases ui¬
ginti quinq cubitoꝵ. Regu¬
la inueniendi ypotemisam
hec ÷. ut katetum in se multi¬
plices. similiter basim uise: &

Expanded text:
to. Verbi gratia. Dic trecenties trto. Verbi gratia. Dic trecenties trecenti fiunt nonaginta millia: Dic quinquagies quinquaginta fiunt duo millia quingenti. Hujus summae latus est trecenti quatuor et semis unum, hoc est non integrum. Si dimidium hujus sumis, dium. Si hanc habuerisin medio arcae in altitudinem tringinta cubitorum ratetum erexeris, et de ipso rateto a supremo tertiae mansionis sursum quindecim geometricalem regulam comparaveris, videbis mirabili ratione omnes angulares hypotemisas in mensuram centum quinquaginta duorum, et semis provenire. Similiter si basim a fronte hinc inde venientem cum rateto contuleris, videbis etiam hypotemisas a frontibus procedentes in centum quinquaginta duo semis porrigi. Quae autem a lateribus veniunt hypotemisae in viginti octo, et semis extendentur habentes bases viginti quinque cubitorum. Regula inveniendi hypotemisam haec est ut ratetum in se multiplices, similiter basim in se, et
Abbreviated transcription (Latin):
cubitus habebit nouem pe¬
des: paruus sesqͥpedem. Lon¬
gitudo gͦ trecentoꝵ cubitoꝵ
magnoꝵ habebat paruos
cubitos mille ocͣtingentos.
pedes duo milia septingentoᷤ.
palmos autẽ decem milra o c¬
inginti qͥnq passus. stadiũ unũ.
octo stadia miliare unum. Ac ꝑ
hoc patet qđ hȩc archain lon¬
gitudine sua hũit passus quim¬
gentos quadraginta. stadia aũ¬
qͣtuor. id ÷ dimidium miliare
& qͣdraginta passus. Simili rõe
possunt ista in latitudine ⁊ alti¬
tudine repiri. Quod sietiãscue
delectat quot quadratoꝵ siue
pedum siue cubitoꝵ fuerit ẽm¬
badum. idẽ area: multiplicama¬
ius latus ꝑminꝰ: & quota summa
in de excreu̾it: tot quadratorũ
erit area. Ybi gr̃a. dic qͥnqͣgies
trecenti. fiunt qͥndecim milia:
tot cubitoꝵ quadratoꝵ ÷ area.
et sic dealiis. Si huiꝰ cetiagoni
diagonalem lineam queris: ħ
tͥ sit regła. Multiplica utrũq
inde excrescit mimum coac̾uate
latꝰ quere: ⁊ ħ ꝓdiagonio hab̾¬

Expanded text:
cubitus habebit novem pecubitus habebit novem pedes. Parvus sesqui pedem. Longitudo ergo trecentorum cubitorum magnorum habebat parvos cubitos mille octingentos. Pedes duo millia, et septingentos. Palmos autem decem millia et ocviginti quinque passus stadium unum, octo stadia milliare unum. Ac per hoc patet, quod haec arca in longitudine sua habuit passus quingentos quadraginta, et stadia quatuor id est dimidium milliare et quadraginta passus. Simili ratione possunt ista in latitudine et altitudine reperiri. Quod si etiam scire delectat, quod quadratorum, sive pedum, sive cubitorum fuerit embadion, id est arca, multiplica majus latus per minus, et quot a summa inde excreverit, tot quadratorum erit arca. Verbi gratia: Dic quinquagies trecenti fiunt quindecim millia, tot cubitorum quadratorum est arca. Et sic de aliis: Si hujus tetragoni diagonalem lineam quaeris, haec tibi sit regula. Multiplica utrumqueinde excrescit, in unum coacervatae latus quaere, et hoc prodiagonio habe
Abbreviated transcription (Latin):
ruptione. uł illa quȩ excom¬
mirtione diu̾sigeneris nasẽ¬
tur ut muli & burdones ne¬
cesse non fuit in archa conti¬
ncri. Ex quib colligit᷑ non
fuisse impossibile ut reliqͦꝵ
omnium ammantium semi¬
naria teparanda tantȩ ca¬
pacitatis locus contmeree:
Si autem libet diligen tꝰinqͥ¬
rere ea quȩ ad geome t̾caliũ
dimensionũ rõnẽ ꝑtinent :
magna hic hoꝵ elucet discipli¬
na. ex qͥb nos pauca causabͤ¬
uitatis ꝑstringimus. Digitꝰ:
suraꝵ ꝓp̾am appellationem
habentium. Quicqͥd enim
digito minus ÷. a partib res¬
pondemus: ut ÷ scda. tenia.
uł quarta pars. ꝑ quẽ uide¬
licz digitum sic mensurmͦ:
ut ꝑ transu̾sum pollicẽ pol¬
lici lat̾aliter conungentes.
radices unguũ recta linea
respondere faciamus. & hac
tatione quatuor digiti faci¬
unt palmum unum. quatuor
palmi faciunt pedem unum:
pes & dimidius cubitum par¬
uum. sex parin cubiti cubi¬
tum magnum: & sic magnꝰ

Expanded text:
ruptione, vel illa, quae ex comruptione, vel illa, quae ex commistione diversi generis nascuntur, ut muli et burdones, necesse non fuit in arca contineri. Ex quibus colligitur non fuisse impossibile, ut reliquorum omnium animantium seminaria reparanda tantae capacitatis locus contineret. Si autem libet diligentius inquirere ea, quae ad geometricalium dimensionum rationem pertinent, magna hic horum elucet disciplina, ex quibus nos pauca causa brevitatis perstringimus. Digitus surarum propriam appellationem habentium. Quidquid enim digito minus est a partibus respondemus, ut est secunda, tertia vel quarta pars. Per quem videlicet digitum sic mensuramus, ut per transversum pollicem pollici lateraliter conjungentes radices unguium recta linea respondere faciamus. Et haec ratione quatuor digiti faciunt palmum unum, quatuor palmi faciunt pedem unum. Pes et dimidius cubitum parvum, sex parvi cubiti cubitum magnum, et sic magnus
Abbreviated transcription (Latin):
Uł deorsum idõ qr in quacunq
mansione poñetur. deorsum¬
ponendum erat: ut area intͣn¬
tium pedes excipet. Siuͦ querit
utrum ȩquialis fuerit altitudo
singłaꝵ mansionum necne:
nosqͥdem exauct᷑oritate ꝓba¬
re ñ possumus: qͥd m̃sentien¬
dumsit. Interim tñ quod
auc̾toritati contͣrium ñ sit no¬
bis concedi postulamꝰ. Uolumꝰ
enim sic distinguere. ut pͥmȩ
mansioni demus in altitudine
quatuor cubitos. scde qͥnq ter¬
ciȩ. sex. quartȩ. septem. Quintȩ
octo. ⁊ sic altitudo pariecum
qͥndecim habebit cubitos: ⁊
qͥndecim altitudo cecꝰti. In pari¬
etib huius archȩ foris factie¬
rant ndi siue mansumculȩ qͣsi
ad ipsos parietes affixi. ata ut in¬
troitus eoꝵ extrinsecus poteret:
ipso pariete intͥnsecus ꝑmanẽ
qͣue totimũdi reꝑ anda ger¬
mina ⁊ uniu̾soꝵ ammantiũ
caꝑe potuerit rediuiua semi¬
s de humore terrȩ uł cadaue¬
rum. siue cullib⁊ alt̾us rei cor¬

Expanded text:
Vel deorsum ideo quia in quacunque Vel deorsum ideo quia in quacunque mansione poneretur, deorsum erat, ut arca inttium pedes exciperet. Si vero quaeritur utrum aequalis fuerit altitudo singularum mansionum necne, nos quidem ex auctoritate probare non possumus, quid inde sentiendum sit. Interim tantum, quod auctoritati contrarium non sit, nobis concedi postulamus. Volumus enim sic distinguere, ut primae mansioni demus in altitudine, quatuor cubitos, secundae quinque, tertiae sex, quartae septem, quintae octo, et sic altitudo parietum quindecim habebit cubitos, et quindecim altitudo tecti. In parietibus hujus arcae foris facti erant nidi sive mansiunculae quasi ad ipsos parietes affixi, ita ut introitus eorum extrinsecus pateret, ipso pariete integro permanvere totius mundi reparanda germina, et universorum animantium capere potuerint re divina semised de humore terrae vel cadaverum, sive cujuslibet alterius rei cor
Abbreviated transcription (Latin):
Cuius aut̃ẽ altitudinis fuerint pa¬
rietesipsi hoc auctoritas ñ dicit:
ẜtamen quantum conicimus
atitudo parietum usq ad fun-¬
dum quartę mansionisex¬
cende bat᷑. Affirinant nanq
doctores. ostium arche inter se¬
cundam ⁊ t̃tiam mansionem
locatum: ita ut limen eiꝰ fudo
terciȩ mansionis eẽt contiguũ.
ntroitꝰ aut̾ẽ eiꝰ sursum in latere
eiusdem mansionis ȩxcisus: ita
ut ab ostio duȩ qͥdem mansio¬
nes deorsum eẽnt: tresusur sũ.
ꝙ unamdicunt ad fimum a¬
nimalium recipienduordina¬
tam. sccłam ad cibaria eoꝵ. In
suprema erat: homines ⁊ uola¬
tilia. & uerisimile ⁊ qd̃ duȩ ille
inferiores mansiones natante
archa deosum intra aquas p̃¬
mer̾et᷑. Teitia uͦ in qua anima¬
lia erant quȩ spiramento aꝑti
aeris eguerunt. pͥma suꝑ aqͣs
emmeret: itaut foris ꝑ aquam
ad archam ascendentib osti¬
um fere ꝑplanum occurreret:
⁊ scdm hunc modum fortassis
dictum: pones ostium deorsũ.

Expanded text:
Cujus autem altitudinis fuerint paCujus autem altitudinis fuerint parietes ipsi, hoc auctoritas non dicit, sed tamen quantum conjicimus altitudo parietum usque ad fundum quartae mansionis extendebatur. Affirmant namque doctores ostium arcae inter secundam et tertiam mansionem locatum, ita ut lumen ejus fundo tertiae mansionis esset contiguum. Introitus autem ejus sursum in latere ejusdem mansionis excisus, ita ut ab ostio duae quidem mansiones deorsum essent, tres vero sursum. Et unam dicunt ad fimum animalium recipiendum ordinatam, secundam ad cibaria eorum. In suprema erat homines et volatilia. Et verisimile est, quod duae illae inferiores mansiones natante arca deorsum inter aquas premerentur. Tertia vero, in qua animalia erant, quae spiramento aperti aeris eguerunt, prima supra aquas emineret, ita ut foris per aquam ad arcam ascendentibus ostium fere per planum occurreret. Et secundum hunc modum fortassis dictum est: Pones ostium deorsum.
Abbreviated transcription (Latin):
sumus in nauib magna gestanti¬
b onera. Sigͦ ut dicit᷑ statim ab
imo contrahicepit. itaut intume¬
scentes fluctus latera hinc indein¬
elinantia ñ repellerent s ereipeñ :
& ñtam aque archam. qͣm aqua
airha dquas portaret: quomͦ fie¬
ri pocerat ut ñ tota ftatim adima
descendet: Rursum cum dicit
pones hostium in lat̾e deorsum
ꝑ latus deorsum uidet᷑ significa¬
re parietem lat̾alem ad differenti¬
am lat̾is qd̃ sursum erat inte¬
cto. in quo fortassis fenestra posi¬
ta fuit. Et cum iterum dicit aꝑ¬
uit nõe tectum archȩ. satis con¬
sequent᷑ innuit ipsam archam
deorsum hũisse parietes quib
suppositũ fuit tectum quod e¬
rat supremȩ mansioni in qua
homo morabat᷑ contiguum. Pro¬
pter has & alias huiiscemodicau¬
sas iidecur nob̃ qđ iipsa archa
parietes in quatuor partib fue¬
rint erecꝰt. quib cec̾tum suꝑpo¬
situm in cacumine suo admen¬
suram imius cubiti contraheret᷑.

Expanded text:
sumus in navibus magna gestantisumus in navibus magna gestantibus onera. Si ergo, ut dicitur, statim ab imo contrahi coepit, ut intumescentes fluctus latera hinc inde inclinantia non repellerent, sed exciperent, et non tam aquae arcam, quam arca aquas portaret? quomodo fieri poterat, ut non tota statim ad ima descenderet; rursum cum dicit. Pones ostium in latere deorsum . Per latus deorsum videtur significare parietem lateralem ad differentiam lateris, quod sursum erat in tecto, in quo fortassis fenestra posita fuit. Et iterum dicit: Aperiens Noe tectum arcae , satis consequenter innuit ipsam arcam deorsum habuisse parietes, quibus superpositum fuit tectum, quod erat supremae mansioni, in qua homo morabatur, contiguum. Propter has, et alias hujuscemodi causas, videtur nobis quod in ipsa arca parietes in quatuor partibus fuerint erecti quibus tectum superpositum in cacumine suo ad mensuram unius cubiti contraheretur.
Abbreviated transcription (Latin):
inꝓprietate. Una forma diu̾sa
mat̾ia: quia quod ÷ in ligno
idem ÷ in caritate. Nos tamen
specialit̾ de archa sapientiȩ loqͥ
susce pimus: & iccirco reliquaꝵ
tͥum expositionem breuit᷑ tͣnͣs¬
scurremus : ut mexplanatiõe
huiꝰ ptmodum lib̃ius morari
dagare cupiunt eaꝵ rex i̾nta¬
tem quȩ de archa nõe scmlit¬
teram referunt᷑. duo p̃cipuem
quiere debent:uidłz formam
& quantitatem archȩ. ꝙ qͦ for¬
ma quidem sic dicit origenes.
Ego puto qͣntum ex hisquȩ desc̃¬
bunt᷑ apparet. qͣtuor angulis ex
imo consurgentem. eisclemq
paulatim usq ad summum in
angustum attiactis. in spacium
unius cubiti fuisse colleciam.
Cui sententiȩ plura refragariui¬
dent᷑. Primum qd ħ forma ad
natandum ñ uidet᷑ ẽẽ id onea.
Constat namq tante molisma¬
chinam tot & tantis honustam
animalib atq cibariis neqͣqͣm
ita potuisse supenatare ueni¬
entib aquis ut ñ ex magna par¬
te sui deorsum premeretur cutꝰ
rei expimentum adhuc caꝑe pos¬

Expanded text:
etate, una est forma, diversa materia, quia quod est in ligno, idem est in charitate. Nos tamen specialiter de arca sapientiae loqui suscepimus, et idcirco reliquarum trium expositionem breviter transcurremus, ut in explanatione hujus postmodum liberius morari dagare cupiunt earum rerum veritatem, quae de arca Noe secundum litteram referuntur, duo praecipue inquirere debent, videlicet formam et quantitatem arcae. Et de forma quidem sic dicit Origenes: « Ego puto quantum ex his quae describuntur apparet, quatuor angulis ex imo consurgentem eisdemque paulatim usque ad summum in augustum attractis in spatium unius cubiti fuisse collectam. » Cui sententiae plura refragari videntur, primum quod haec forma ad natandum non videtur esse idonea. Constat namque tantae molis machinam, tot et tantis onustam animalibus, atque cibariis, nequaquam ita potuisse supernatare venientibus aquis, ut non ex magna parte sui deorsum premeretur; cujus rei experimentum adhuc capere pos
Abbreviated transcription (Latin):
cupiditatem terrems actib inser¬
iure. unus modus ⁊: quasi im¬
mundũ animal. Propter neces¬
sitatem eas dispoñe. alius modꝰ
ẽ: quasi mundũ animal. ꝓpt̾
lus homo. Propt᷑ utilitatem pro¬
exeuntia depinximus. immundii
animal asinũ. ⁊ munłu aĩalbo¬
uem. bonum hominem noe.
& malum hominem cham. Bo¬
no homini ds hostium aꝑit:
malꝰ homo inobedient᷑ exiens
exalt̾a parte. ualuas frangit:¬

Expanded text:
cupiditatem terrenis actibus inservire unus modus est, quasi immundum animal. Propter necessitatem eas disponere alius modus est, quasi mundum animal. Proptlus homo. Propter utilitatem proexeuntia depinximus, immundum animal asinum, et mundum animal bovem. Bonum hominem Noe, et malum hominem Cham. Bono homini Deus ostium aperit, malus homo inobedienter exiens ex altera parte valvas frangit
Abbreviated transcription (Latin):
ingredim᷑ in ecliam. quod fit
cati sumꝰ ⁊ & ħ hostium elausũ
ẽẽ debr: ut ampliꝰ ad antiquos
errores ñ reu̾tam᷑. Hostium qͥ
ẽ ad austrum ꝑ lignũ uitȩ sig¬
nificat transitũ ab hac ita ad
qͣntotiꝰ ab hac miseria exeamꝰ
Aliud etiã qͥddam ꝑ ostummi
significamꝰ. Quia e nĩ ostrum
deorsum ÷ ⁊ fenest᷑ sursũ. quã
posuius supͣ compũc̾tionẽ.

Expanded text:
m, quod fit cati sumus, et hoc ostium clausum esse debet, ut amplius ad antiquos errores non revertamur. Ostium, quod est ad austrum, per lignum vitae significat transitum ab hac vita ad quam primum ab hac miseria exeamus. Aliud etiam quiddam per ostium figuramus. Quia enim ostium deorsum est, et fenestra sursum quam posu
Abbreviated transcription (Latin):
q mirabile ẽ. qđ in uno cor¬
pore tot construunt᷑ m̃bra
tot membroꝵ formȩ. tot lo¬
ca. tot officia. Ecce in uno
hominis corpore qͦt m̃brac¬
sunt: aliud auris. aliudo¬
culus. aliud lingua. aliud
nasus. aliud pes. aliud ma¬
nus. singłis sua forma. sua
loca. sua officia. & cumsinꝰ
ita diuersa inse singła ĩ mẽ
tñ cooꝑantur omnia.

Expanded text:
que mirabile est quod in uno corque mirabile est quod in uno corpore tot constituuntur membra, tot membrorum formae, tot loca, tot officia. Ecce in uno hominis corpore quot membra? Aliud auris, aliud oculus, aliud lingua, aliud nasus, aliud pes, aliud manus; singulis sua forma, sua loca, sua officia, et cum sint ita diversa in se, singula invicem tamen cooperantur omnia.
Abbreviated transcription (Latin):
tum. qd̃ õe genus sibi simi
le ꝓcreat. & in tam multis si¬
militudo una ꝓpagata pͥmȩ
originis formam ñimmutat.
Non ouis uitulum. nͨ uacca
agnnũ. ñcerua leporem. ñ
leo uulpem. s in sibi simile
ꝓpaginem suã extendit õe
quod est. Hoc quoq insen¬
sibilis natura custodit. Ali
alind quercus. unu̾quodq¬
uat. Uide foliũ quomͦ ser¬
ratis dentib ꝑ girũ diftin¬
guit᷑. qͦmͦ intrinsecus ꝓdu¬
ctis costulis huc illucq in¬
teritur. Numera unũ nu¬
mera aliud. om̃e quod est
muno. quot dentes in alio.
tot costulas in uno. qͦt costu¬
las in alio. talem forma ĩ uno
qualem formam in alio. ta¬
lem coloreminuno qualem
colorem in alio. Ecce quomͦ
mora. qͦmͦ fraga quibusdã
gͣnulis ad muicem compa¬
cͣtis circum quaq distingũ¬
tur. tale unũ quale alterũ.
C om̃is natura quasi cuiꝰdã
intͥnsecus dicꝰtantis p̃ceptũ
acceꝑit. nusqͣm t̾minos suoᷤ
excedere p̃sumit. Hoc quo¬

Expanded text:
ntum, quod omne genus simile sibi ntum, quod omne genus simile sibi procreat, et in tam multis similitudo una propagata primae originis formam non mutat; non ovis vitulum, non vacca agnum, non cerva leporem, non leo vulpem, sed in sibi simile propaginem suam extendit omne quod est. Hoc quoque insensibilis natura custodit, aliualiud quercus, unumquodqm. Vide folium quomodo ferratis dentibus per gyrum distinguitur, quomodo intrinsecus productis costulis huc illucque intexitur. Numera unum, numera aliud. Omne quod est in uno quot dentes in alio, tot costulas in uno quot costulas in alio, talem formam in uno qualem formam in alio, talem colorem in uno qualem colorem in alio. Ecce quomodo mora, quomodo fraga, quibusdam granulis ad invicem compactis circumquaque distinguuntur; tale unumquodque quale alterum, et omnis natura quasi cujusdam intrinsecus dictantis praeceptum acceperit, nusquam terminos suos excedere praesumit. Hoc quo
Abbreviated transcription (Latin):
de his q̃ mirabilia sunt ꝓpter
pulchritudinem. Quarũdem
rerum figu rationẽ miramur.
qͥa sp̃iali quodã modo decore
sunt. ⁊ conuenient᷑ eoaptatȩ.
ita ut ip̃sa dispositio oꝑis. quo¬
dammͦ innuere uideat᷑ sp̃ialẽ
sibi adhibitam diligentiam
conditoris. Rursus allaiecir¬
co miram᷑. qͥa monstruosa qͦdã¬
mͦ st̃. uł ridicula. quoꝵ qͥdem
plasmatio qͣntũ ab humana
rõne aliena ẽ. tanto leuiꝰ hu¬
manũ animũ in ãmirationẽ
compellere pot̃. Quare coco¬
drillꝰ manducans inferiorem
molam ñ mouet. & qͦmͦ sala¬
mandra in igne illesa ꝑmanz.
Quis dedit hericio spinas. ⁊
docuit eũ. ut se pomis tͣbmne
discussis inuoluat. qͥb onus¬
tus incedens stridz quasi
plaustrũ. & formica quȩ̨
hyemis suꝑuenturȩ p̃scia gͣ¬
nis horrea sua replet. aranea
quoq de uiscerib suis laq̃¬
os necꝰtit ut p̃dam capiat :
Isti sunt testes sapientiȩ dĩ.
Est adhuc aliud uerũ ⁊ eui¬
dens diuinȩ sapĩȩ argum̃¬

Expanded text:
de iis quae mirabilia sunt propter pulchritudinem. Quarumdam rerum figurationem miramur quia speciali quodam modo decorae sunt et convenienter coaptatae, ita ut ipsa dispositio operis quodammodo innuere videatur specialem sibi adhibitam diligentiam Conditoris. Rursus alia idcirco miramur quia monstruosa sunt vel ridicula; quorum quidem psalmatio quantum ab humana ratione aliena est, tanto facilius humanum animum in admirationem compellere potest. Quare crocodilus manducans inferiorem molam non movet? et quomodo salamandra in igne illaesa permanet? quis dedit ericio spinas, et docuit eum, ut se pomis turbine discussis involvat, quibus onustus incedens stridet quasi plaustrum? et formicam quae hiemis superventurae praescia granis horrea sua replet? araneam quae de visceribus suis laqueos nectit unde praedam capiat? isti sunt testes sapientiae Dei. Est adhuc aliud verum et evidens divinae sapientiae argume
Abbreviated transcription (Latin):
dere potest oculꝰ. ⁊ intamex¬
iguis corporib sic om̃ifariã
liniamenta natͣę suȩ congru¬
a plenissime distribuit. ut
nicħ uideas deeẽ in minimi
eoꝵ oĩum quȩ nat᷑a formaũ
in magnis.
quȩ rara sunt.⁊ obhoc ma¬
gis mira uident᷑. Sunt quȩ¬
dam in reb conditis. q̃ iccir¬
co cũ uident᷑ magis mira
sunt. qͥa ad hominũ noticiã
in suo gen̾e pauca creata st᷑.
uł qͥa in remotis sedib ⁊ in
abditis nature sinib ab str¬
usa. Hȩc autẽ iccirco creatori
ꝓuidentia seorsum collocare
uoluit. ut illoꝵ consortio q̃
noxia sunt. ñ leclat᷑ huma¬
na societas. eoꝵ quȩ p̃ciosa
sunt sp̃e ꝓbetur humana
cupiditas. eoꝵ q̃ rara sunt
nouitate excitata ãmirari
discat humana tarditas. po¬
stremo ut hȩc bona simul
⁊ mala quasi eminͦ posita.
quodammͦ allo qͣnt᷑ hoĩem ut
atcendat qͣnto studio ȩt̾nama¬
la fug̾e. ⁊ bona ȩt̃na appetere

Expanded text:
dere potest oculus; et in tam exdere potest oculus; et in tam exiguis corporibus sic omnifariam lineamenta naturae suae congrua plenissime distribuit, ut nihil videas deesse in minimis eorum omnium quae natura formavit in magnis. quae rara sunt, et ob hoc magis mira videntur. Sunt quaedam in rebus conditis quae idcirco cum videntur magis mira sunt, quia ad hominum notitiam in suo genere pura creata sunt, vel quia remotis sedibus et in abditis naturae sinibus abstrusa. Haec autem idcirco Creatoris providentia seorsum collocare voluit, ut illorum consortio quae noxia sunt non laedatur humana societas, eorum quae pretiosa sunt specie probetur humana cupiditas, eorum quae rara sunt novitate excitata admirari discat humana tarditas; postremo ut haec bona simul et mala quasi eminus posita quodammodo alloquantur hominem, ut attendat quanto studio mala aeterna fugere et bona aeterna app
Abbreviated transcription (Latin):
ordine suo ꝓsequam᷑. fi̾gu¬
ra scdm magnitudinẽ atcen¬
dit᷑. qñ res quelib suigen̾s
modũ in qͣntitate excedit.
Sic miram᷑ gygante᷑ inter
homines. cecũ int̾ pisces.
grifen int̾ uolucres. elefan¬
tem int̾ qͣdrupedes. draco¬
nem inter serp entes. figͣa
scdm paruitatẽ considatur.
qñ res q̃lib cet̾is sui gen̾s
quantitate equari ñ potest.
ut ẽ succrio ⁊ tinea. ⁊t̾mes¬
& scinifes. ⁊ alia similia quȩ
int̾ cet̾a qͥdem anmaliaui¬
uunt. s cet̾is om̃ib corpou̾
exigintate dispares sunt.
Uidegͦ qͥd magis mireris.
dentes apͥ uł tineȩ. alas gri¬
fis uł scinifis. caput equi
uł locuste. crura elefantis
uł eulicis. rostrum suis uł
sucerionis. aqͥlam uł formi¬
cam. leonẽ ł pulicem. tygri¬
dem uł testudine. Ibi mira¬
ris magnitudinem. hic mi¬
raris paruitatẽ. corpꝰ paruũ
magna sap̃ia conditũ. Ma¬
gnasapientia.cui nullasu¬
brepit negligentia. illis de¬
dit oculos quos uix cõp̃hen¬

Expanded text:
rdine suo prosequamur. Figura secundum magnitudinem attenditur, quando res quaelibet sui generis modum in quantitate excedit; sic miramur gigantem inter homines, cetum inter pisces, gryphonem inter volucres, elephantem inter quadrupedes, draconem inter serpentes. Figura secundum parvitatem consideratur quando res quaelibet sui generis quantitati aequari non potest, ut eet sciniphes, et similia, quae inter caetera quidem animalia vivunt, sed caeteris omnibus corporis exiguitate dispares sunt. Vide ergo quid magis mireris, dentes apri, an tineae, alas gryphis an sciniphis? caput equi an locustae? crura elephantis an culicis? rostrum suis an succerionis? aquilam an formicam? leonem an pulicem? tigridem an testudinem? Ibi miraris magnitudinem, hic miraris parvitatem; corpus parvum magna sapientia conditum. Magna sapientia cui nulla subrepit negligentia. Illis dedit oculos, quos vix comprehen
Abbreviated transcription (Latin):
ȩc de motu ꝓbreuitate
dicta sufficiant. Deiñ sequit᷑
spẽs. Sp̃es ẽ forma insibilis
quȩ contiz duo. figuras ⁊ colo¬
res. figurȩ autẽ rerum multͤ
modis apparent mirabiles.
aliqñ ex magnitudine. aliqñ
ex paruitate. aliqñ qr rarȩ.

Expanded text:
ec de motu pro brevitate dicta sufficiant. Deinde sequitur species. Species est forma visibilis, quae continet duo, figuras et colores. Figurae autem rerum multis modis apparent mirabiles. Aliquando ex magnitudine, aliquando ex
Abbreviated transcription (Latin):
auigatio continet omnẽ
in emendis. uendendis
mutandis domesticis.. siue
ꝑegnis mercib negotiatidñe
hȩc rectissime quasi quȩdã siui
generis rethorica ẽ. eo qđ huic
ꝓͥfessioni eloquentia maxime
sit necessaria. Unde ⁊ hic qͥ facũ¬
diȩ p̾eẽ dicit᷑. mercurius quasi
pellat᷑. Hec secreta mundi pene¬
trat. litora miusa adit. deserta
horrida lustrat. ⁊ cũ barbaris
nationib ⁊ linguis incognitis
commertia humanitatis exer¬
cet. huiꝰ studiũ gentes concili¬
at. bella sedat. pacẽ firmat. et
priuata bona ad cominunẽ
usum omnium immutat.

Expanded text:
avigatio continet omnem in emendis, vendendis, mutandis, domesticis sive peregrinis mercibus negotiationem. Haec rectissime quasi quaedam sui generis rhetorica est; eo quod huic professioni eloquentia maxime sit necessaria. Unde et is qui facundiae praeesse dicitur, Mercurius, quasi appellatur. Haec secreta mundi penetrat, littora invisa adit; deserta horrida lustrat, et cum barbaris nationibus et linguis incognitis commercia humanitatis exercet. Hujus studium gentes conciliat, bella sedat, pacem firmat, et privata bona ad communem usum omnium immutat.
Abbreviated transcription (Latin):
nia ẽ pluriũ dissimiliũ in unum
redactoꝵ concordia.S eometria
ẽ disciplina magnitudinis ĩmo¬
bilis. formaꝵq descͥptio contem¬
declarari solent. Alit̃. E. eometͥa
ẽ fons sensuũ ⁊ origo dictionũ.
Astronomia ẽ disciplina inuesti¬
gans spacia. motus. ⁊ reditꝰ cȩle¬
stiũ corpoꝵ certis temporibus.

Expanded text:
rium sonorum dissimilium in unum redactorum concordia. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis, formarumque descdeclarari solent. Aliter, geometria est fons sensuum et origo dictionum. Astronomia est disciplina investigans spatia, motus et reditus coelestium corporum certis temporibus.
Abbreviated transcription (Latin):
sa. quȩ inimaginatione consis¬
tit. cuiꝰ geminȩ sunt partes. una
continua. ut arbor. lapis. q̃ ma¬
gnitudo dicit᷑ alia discreta ut
grex ppłs que multitudo appel¬
latur. Rursus multitudinis.
alia sunt ꝑse. ut tres. qͣtuor. uł
quilibae alt̃ numerus. Alia ad
aliquid. ut duplũ dimidium.
sesqualtũ. sesquiteiũ. uł qͦdli¬
b tale. Magnitudinis uͦ. alia
sunt mobilia. ut spera mundi.
alia immobilia. ut terra. Mul¬
titudinẽ gͦ q̃ ꝑ se ẽ. arithinetica
speculat᷑. illã autẽ quȩ ad aliqͥd
ẽ musica ⁊ mmobilĩ magnitudi¬
nis geometria pollicet᷑ noticrã.
Mobilis uero scientiã. astrono¬
micȩ disciplinȩ ꝑitia uendicat.
Mathe matica gͥ diuidit᷑ in arit¬
hmeticã. musicã. geometriam.

Expanded text:
sa, quae in imaginatione consissa, quae in imaginatione consistit, » cujus geminae sunt partes; una continua, ut arbor, lapis, quae magnitudo dicitur; alia discreta, ut grex, populus, quae multitudo appellatur. Rursus multitudinis, alia sunt per se, ut tres, quatuor, vel quilibet alius numerus: alia ad aliquid ut duplum dimidium, sesquialterum, sesquitertium, vel quodlibet tale. Magnitudinis vero alia sunt mobilia, ut sphaera mundi, alia immobilia ut terra. Magnitudinem ergo quae per se est, arithmetica speculatur; illam autem quae ad aliquid est: musica. Immobilis magnitudinis geometria pollicetur notitiam. Mobilis vero scientiam astronomicae disciplinae peritia sibi vindicat. Mathematica igitur dividitur in arithemeticam, musicam, geometriam,