comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dinosceret a quo bono cecidisset᷑ in qͦd malũ
incidisset: appellauit dinoscentiȩ boni et
mali. Cur enim occultaret de quo manda¬
tum dabat: et ꝑqͦd obedientiam cõmenda¬
bat: Nec ignarus fuit hominẽ peccatu¬
rumꝰ.s simul etiam quid iusti et boni fu¬
erat᷑ de peccante facturus. summa utiq
diuinitate p̃sciuit. Nec instituit qͦd obeẽt.
si homo sibi obesse noluisset. sed potius in¬
stituit. quod prodesset: quia homo ñ si¬
ne bona mercede obedientiam custodis¬
set: & non sine utili exemplo. ut eam scĩ
eius posteri custodirent. penas in obedi¬
entiȩ ꝑsoluisset. Nec uoluit: quod ñ po¬
tuit. Hoc enimuoluit: ut aut obediens
homo eẽt: aut inobediens impune ñ eẽt.
Nec infructuose uoluit qͦd homo ñ fue¬
rat seruaturus iubere: quia pęna contẽ¬
ptoris. docuit alios obedire. Nec inho¬
mine pars dei restitit deo: quia si homi¬
nis anima pars dei eẽt:nec a se ipsa nec

Expanded text:
dignosceret a quo bono decidisset, et in quod malum dignosceret a quo bono decidisset, et in quod malum incidisset, appellavit lignum dignoscentiae boni et mali. Cur enim occultaret de quo mandatum dabat, et per quod obedientiam commendabat? Nec ignarus fuit hominem peccaturum: sed simul etiam, quid justi et boni fuerat et de peccante facturus, summa utique divinitate praescivit. Nec instituit quod obesset, si homo sibi obesse noluisset: sed potius instituit quod prodesset; quia homo non sine bona mercede obedientiam custodisset, et non sine utili exemplo, ut eam sancti ejus posteri custodirent, poenas inobedientiae persolvisset. Nec voluit quod non potuit: hoc enim voluit, ut aut obediens homo esset, aut inobediens impune non esset. Nec infructuose voluit, quod homo non fuerat servaturus, jubere: quia poena contemptoris docuit alios obedire. Nec in homine pars Dei restitit Deo: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a se ipsa, nec
Abbreviated transcription (Latin):
uidisse non putet: aut putet uidisse et
credat facere noluisse:aut uoluisse qui¬
dem. s minime potuisse: Auertat hoc
ds̃. a cordibus piorum. Si gͦ ratio recta
demonstrat rationalem creaturam illã
esse meliorem quȩ nulla in obedientia
deserit dm̃. quam istam quȩ ista dese¬
ruit. sciat quisquis hoc sapit. nec illã¬
illam de esse celestib rebus quȩ nunquã dese¬
rit dm̃: nec istam ita ẽẽ factam. ut aliqua
necessitate deserere cogeretur dm̃ꝰ et quia
uoluntate deseruit. nichil ex hoc deminu¬
tum sapientissimis dispositionib dei: qui
et malis bene. et ꝑuersis recte utit᷑. et de hu¬
mano genere iuste meritoq damnato. fa¬
miliam scãm atq numerosam. non eiꝰ me¬
rito s grã sua factam. inȩternum regnũ
se translaturum esse testatur. Quȩ cũ ita
sint: nec ds̃ occultare debuit lignum: qd
ꝓpter consecuturam hominis miseriã.
si ex illo contra prohibitionẽ usurpato

Expanded text:
vidisse non putet; aut putet vidisse, et vidisse non putet; aut putet vidisse, et credat facere noluisse; aut voluisse quidem, sed minime potuisse? Avertat hoc Deus a cordibus piorum. Si ergo ratio recta demonstrat, rationalem creaturam illam esse meliorem, quae nulla inobedientia deserit Deum, quam istam quae ita deseruit: sciat quisquis hoc sapit, nec illam deesse coelestibus rebus quae nunquam deserit Deum, nec istam ita esse factam ut aliqua necessitate deserere cogeretur Deum; et quia voluntate deseruit, nihil ex hoc diminutum sapientissimis dispositionibus Dei, qui et malis bene et perversis recte utitur, et de humano genere juste meritoque damnato familiam sanctam atque numerosam, non ejus merito, sed gratia sua factam, in aeternum regnum se translaturum esse testatur. 21. Quae cum ita sint, nec Deus occultare debuit lignum, quod propter consecuturam hominis miseriam, si ex illo contra prohibitionem usurpato
Abbreviated transcription (Latin):
enim dinoscentia. non est beati hominis
sapientia: sed miseriȩ exꝑientia. Unde li¬
gnum nomen accepit: a cuiꝰ cibo ẽ homo
prohibitus. ut obedientia commendaret᷑.
quȩ maxima ẽ uirtus: et ut sic dixerim.
omniũ origo materq uirtutum: in ea na¬
tura cui sic datum est arbitrium libere uo¬
luntatis:ut eam tamen necesse sit uiue¬
re sub potestate melioris. Quanquã non
defuerint quibus uisum est illam dino¬
scentiam boni et mali. magnum aliquod
bonum fuisse: cuius capaces nondum
fuerunt: qui hanc usurpantes contra
uetitum ꝑ inobedientiam peccauerunt.
Quib autẽ uidetur sic hominẽ fieri de¬
buisse ut peccare nollet: non eis displice¬
at sic esse factum: ut posset non peccare
si nollet. Nunquid enim si melior ẽẽt qͥ
non posset peccare: ideo non bene factus
est. qui posset et non peccare: Aut uͦ usq
adeo desipiendum ẽ. ut homo uideat
melius aliquid fieri debuisse. et hoc dm̃

Expanded text:
enim dignoscentia non est beati hominis enim dignoscentia non est beati hominis sapientia, sed miseri experientia: unde lignum nomen accepit, a cujus cibo est homo prohibitus, ut obedientia commendaretur quae maxima est virtus, et, ut sic dixerim, omnium origo materque virtutum, in ea natura cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris. Quanquam non defuerint quibus visum est illam dignoscentiam boni et mali magnum aliquod bonum fuisse: cujus capaces nondum fuerunt qui hanc usurpantes contra vetitum, per inobedientiam peccaverunt. 20. Quibus autem videtur sic hominem fieri debuisse, ut peccare nollet; non eis displiceat sic esse factum, ut non posset peccare si nollet. Numquid enim, si melior esset qui non posset peccare, ideo non bene factus est qui posset et non peccare? Aut vero usque adeo desipiendum est, ut homo videat melius aliquid fieri debuisse, et hoc Deum
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. a lumine manifestant᷑: quomͦ igit᷑
aquo arguebantur ignorabantur:nonne
rectissime respondebitur. et nouerat et non
nouerat: Rectissime omnino. Nouerat enĩ
ꝑsapientiam:non nouerat ꝑ exꝑien¬
tiam.. Huic itaq diuinȩ sapientiȩ credere
debuit adanut ab illa maliscientia que
fit ꝑ experientiam. p̃cepto dei obediens dem¬
peraret. Sic enim malum nescisset: nisi fe¬
cisset. fecit autem sibrnon deo. Nichil enĩ
facere potuit uoluntate inobedientiȩ: nisi
quod ipse pateretur lege iusticiȩ. Hec est
nanq pęna inobedienti homini reddita in
semet ipso: ut ei uicissim non obediat᷑ nec a
semet ipso. De quare uberius in aliis et ma¬
xime inquarto decimo libro de ciuitate
dei disputauimus. Nunc autẽ breuiter re¬
sponderim ad id quod ait iste hominis in¬
stitutorem a magno bono ꝓhibuisse quẽ
fecerat: dum eum pecori similem sine di¬
noscentia boni et mali eẽ uoluisset. Hȩc

Expanded text:
Apostolus, a lumine manifestantur : quomodo igitur Apostolus, a lumine manifestantur : quomodo igitur a quo arguebantur, ignorabantur? Nonne rectissime respondebitur, et noverat, et non noverat? Rectissime omnino: noverat enim per sapientiam, non noverat per experientiam. Huic itaque divinae sapientiae credere debuit Adam, ut ab illa mali scientia quae fit per experientiam, praecepto Dei obediens temperaret. Sic enim malum nescisset, nisi fecisset. Fecit autem sibi, non Deo. Nihil enim facere potuit voluntate inobedientiae, nisi quod ipse pateretur lege justitiae. Haec est namque poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei vicissim non obediatur nec a semetipso. De qua re uberius in aliis, et maxime in quarto decimo libro de Civitate Dei disputavimus. 19. Nunc autem breviter responderim ad id quod ait iste, hominis institutorem a magno bono prohibuisse quem fecerat, dum eum pecori similem sine dignoscentia boni et mali esse voluisset. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
quanto felicius nesciremus. Si gͦ medicus
nos ab aliquo cibo prohiberet. quo accepto
egrotaturos esse p̃sciret. et obhoc appella¬
ret eundem cibum dinoscentiȩ sanitatis
et imbecillitatis. eo quod ꝑ ipsum homo
cum egrotare cȩpisset. experiendo dinosce¬
ret. quid inter eẽt inter contractam malã
ualitudinem. et ꝑditam sanitatem. quod
utiq melius ignorasset. et in illa quã ꝑdi¬
dit sanitate mansisset. credens medico ꝑ obȩ¬
dientiam. non morbo ꝑ exꝑientiam:nun¬
quid talem medicum inuidisse nobis etꝰ¬
modi scientiam diceremus: Quis dubitet
malum esse peccatum: Et tamen cũ lau¬
de dictum ẽ de domino iħ u xp̃o: quia ñ
nouerat peccatum. Non gͦ nouerat hoc
malum: atq ideo illam unde adã ꝓhibitꝰ ẽ
boni et mali dinoscentiam non habebat.
Hic si queratur quomodo qͦd ñ nouerat
arguebat. neq enim peccata ñ arguebat:
omnia autem quȩ arguunt᷑ sicut dicit

Expanded text:
quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus nos ab aliquo cibo prohiberet, quo accepto aegrotaturos esse praesciret, et ob hoc appellaret eumdem cibum dignoscentiae sanitatis et imbecillitatis, eo quod per ipsum homo cum aegrotare coepisset, experiendo dignosceret quid interesset inter contractam malam valetudinem et perditam sanitatem; quod utique melius ignorasset, et in illa quam perdidit sanitate mansisset, credens medico per obedientiam, non morbo per experientiam: numquid talem medicum invidisse nobis ejusmodi scientiam diceremus? Quis dubitet malum esse peccatum? Et tamen cum laude dictum est de Domino Jesu Christo, quia non noverat peccatum . Non ergo noverat hoc malum, atque ideo illam unde Adam prohibitus est, boni et mali dignoscentiam non habebat. Hic si quaeratur, Quomodo quod non noverat, arguebat? neque enim peccata non arguebat: Omnia autem quae arguuntur, sicut dicit
Abbreviated transcription (Latin):
osis et infidelibus sensib ingerendum.
Cum gͦ tot exitus pie querentib pateant.
ne temere tanta rephendatur auctoritas.
unde iste nisi diabolico instinctu in eis
cere ei qui se finxit. quare sic me fecisti.
cum omnino quomodo sit factus igno¬
ret: multum precipitismentis audacia ẽ.
S uasa irȩ ꝑmittuntur ista garrire: ut
tanquam de negligentiȩ somno exci¬
tentur uasa miscdiȩ: et studio responden¬
di pestilentib maledictis adhibeant cu¬
ram salubrib dictis. Ecce enim in eo qͦd
reprchendit iste hominis conditorem.
quia ꝓhibuerit cum sumere cibum dinoscen¬
tiȩ bomet mali. tanquam eum pecorib pa¬
rem esse uoluisset. nescientibus ista discerne¬
re. et hoc ei negasset cui potestatem dedisset
in bestias. quo solo homo suꝑat bestias. quã
necessarium ẽ uitȩ bene agendȩ: quod dis¬
cimus quȩdam infeliciter disci. et felicius
ñ nulla nesciri. Morbos enim et dolores.

Expanded text:
osis et infidelibus sensibus ingerendum. osis et infidelibus sensibus ingerendum. Cum ergo tot exitus pie quaerentibus pateant, ne temere tanta reprehendatur auctoritas; unde iste, nisi diabolico instinctu, in eis cere ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? cum omnino quomodo sit factus ignoret, multum praecipitis mentis audacia est. Sed vasa irae permittuntur ista garrire, ut tanquam de negligentiae somno excitentur vasa misericordiae , et studio respondendi pestilentibus maledictis, adhibeant curam salubribus dictis. Ecce enim in eo quod reprehendit iste hominis Conditorem, quia prohibuerit eum sumere cibum dignoscentiae boni et mali , tanquam eum pecoribus parem esse voluisset nescientibus ista discernere, et hoc ei negasset cui potestatem dedisset in bestias, quo solo homo superat bestias; quam necessarium est vitae bene agendae, quod discimus quaedam infeliciter disci, et felicius nonnulla nesciri? Morbos enim et dolores
Abbreviated transcription (Latin):
setur: nec iam lcuis uolitet. sed grauis flu¬
itet: Quid gͦ mirũ. sirara terram texerat:
spissata nudauit: Quid si etiam diumno
nutu in magnos sinus t̾ra subsedit: atq
ita quicquid naturȩ humidȩ ꝑ totum
eius iacebat. inpartes concauas conflu¬
ens. recessit acȩteris: et quod oꝑiebat ape¬
ruit. congregata in humiliora succũben¬
tia qua mare interflueret et circũ flue¬
ret. atq altiora deserens qua orbis emi¬
neret: Omitto quod potest hic intelligi si¬
gnificatum esse quod informis illa materies.
aque uł abyssiuocabulo insinuata sit. et
species acceꝑit duoꝵ istorum grauiũ elem̃¬
toꝵ humoris et humi: et ideo dictum esse
congregetur aqua.qm̃ labilis et mobilis
ei species data ẽ: appareat autem arida.
quia immobilis fixa est. Nam illud quod
magis ꝓpħa libri huius auctor indendit.
ut cius narratio rerum factarum. esset etiã
p̃figuratio futurarum: non est contenti¬

Expanded text:
setur, nec jam levis volitet, sed gravis flusetur, nec jam levis volitet, sed gravis fluitet. Quid ergo mirum, si rara terram texerat, spissata nudavit? Quid, si etiam divino nutu in magnos sinus terrae subsedit, atque ita quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis emineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod informis illa materies aquae vel abyssi vocabulo insinuata sit, et species acceperit duorum istorum gravium elementorum, humoris et humi: et ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobilis ei species data est; Appareat autem arida, quia immobilis fixa est. Nam illud quod magis Propheta libri hujus auctor intendit, ut ejus narratio rerum factarum esset etiam praefiguratio futurarum, non est contenti
Abbreviated transcription (Latin):
ferat quamuis non sit indignandum
potius quam ridendum. indicare istũ
nobis. quod diem hore designant. ho¬
ras autem sol discernat atq disterminet:
et uelle ut credamus. qd̾ moyses ista
nescierit et ideo diem antequam sol fie¬
ret nominauerit:S conueniant ho¬
mines: ad librum istius audiendum.
Et ꝓponatur eis quid sit credibilius:
utrum istum nescisse quandam lucem.
et quendam diem. quem nesciebat mo¬
yses: an moysen nescisse istam lucem ac
diem. quem non solum iste. uerũ etiã
qui uerba eius non intelligunt sciunt
gatione ingerit nescio quis imꝑitissimꝰ
questionẽ. immo uͦ non questionẽ sed re¬
prehensionem:tanquam non recte di¬
ctum sit. congregentur aquȩ incongre¬
gationem unam. et appareat arida.
eo qͦd aquis omnia tenebantur: ignorans quẽ¬
ad modum a qua in aerios uapores tenuata
rarescat. et tenebrosa caligine multũ occu¬
pat spacii. exiguum uͦ. si congregata den¬

Expanded text:
ferat, quamvis non sit indignandum ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem antequam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad librum istius audiendum, et proponatur eis quid sit credibilius, utrum istum nescire quamdam lucem et quemdam diem, quem sciebat Moyses; an Moysen nescisse istam lucem ac diem, quem non solum iste, verum etiam qui verba ejus non intelligunt, sciuntgatione ingerit nescio quis imperitissimus quaestionem? imo vero non quaestionem, sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida eo quod aquis omnia tenebantur: ignorans quemadmodum aqua in aerios vapores tenuata rarescat, et nebulosa caligine multum occupet spatii, exiguum vero si congregata den
Abbreviated transcription (Latin):
de unde scit etiam qualis et quanta sit.
utrum postremo spiritalis an corporalis:
nisi fideles homines qui quandiu sunt in cor¬
pore peregrinantur a domino. possunt eti¬
am merito ipsius fidei lux uocari. et angłi
non possunt qui semꝑuident faciẽ patͥs:
Unde gͦ scit utrumtalis lux pͥmitus facta
sit: unde scit quomͦ in illa luce uesꝑe et
mane possit intelligi:Quomodo deniq
senario numero p̃sentata affuerit oꝑib
dei. et inea septima requieuerit ds̃: unde
ad istos dies nobis notissimos qui solis cir¬
cuitu reuoluuntur. septenarii ipsiꝰ nu¬
meri quȩdam forma translata ẽ: S si lux
facta ẽ corporalis: unde nouit quomͦ esse
potuerit ante solem et ante firmamentũ
quod cȩlum postea nuncupatum ẽ re¬
mota ab aspectibus terrenorum insuꝑi¬
oribus partibus mundi: ut solus ds̃ inter
mam noctem. et lucem quȩ nobis facit no¬
tissimum diem: lumina nobis uisibilia
ut diuiderent imperauerit. Quis autẽ

Expanded text:
de, unde scit etiam qualis et quanta sit? de, unde scit etiam qualis et quanta sit? postremo, utrum spiritualis, an corporalis? Nisi forte fideles homines, qui quamdiu sunt in corpore, peregrinantur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane possit intelligi? Quomodo denique senario numero praesentata fuerit operibus Dei, et in ea septima requieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma translata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in superioribus partibus mundi, ut solus Deus intermam noctem, et lucem quae nobis facit notissimum diem, luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. Ds̃ qui dixit de tenebris lumen
clarescere: claruit in cordib nrĩs. Si autẽ
hoc putat scripturis de esse ꝓpħicis. qd̃
filius sit lumen de lumine uł splendor
lucis: legat quod in eisdem litteris legit᷑
de sapientia: candor ẽ enim lucis ȩternȩ:
dut illud in ꝓpħico psalmo. cantate dño
salutare eius. Quis ẽ enim dies ex die: ni¬
si filius lumen ex lumine: Salutare autẽ
dei cẽ xp̃m legat in cuangłio dicente sy¬
meone sene:quando illum cognouit
in manib matris carne minimũ. spũ
maximũ: acceptoq in manib suis ait.
derit aliam esse lucem de qua dictũ
est. fuistis aliquando tenebre. nunc aut̃
lux indomino. quia spiritalis lux men¬
tis ẽ ista non carnis. aliam uͦ illam de
qua scriptum ẽ. dixit d̃sfiat lux et fa¬
cta ẽ lux. quȩ ad oculos ꝑtinet corpora¬
les: primo conficebitur. a luce summa
quod ẽ ipse ds̃. fieri potuisse qualemcun¬
q infimam lucem: bonam tamen. Demn¬

Expanded text:
dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris . Si autem hoc putat Scripturis deesse propheticis, quod Filius sit lumen de lumine, vel splendor lucis, legat quod in eisdem Litteris legitur de Sapientia, Candor est enim lucis aeternae : aut illud in prophetico Psalmo, Cantate Dominsalutare ejus . Quis est enim dies ex die, nisi Filius lumen de lumine? Salutare autem Dei esse Christum legat in Evangelio, dicente Simeone sene, quando illum cognovit in manibus matris, carne minimum, spiritu maximum, acceptoque in manus suas ait: derit, aliam esse lucem de qua dictum est, Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino; quia spiritualis lux mentis est ista, non carnis: aliam vero illam de qua scriptum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; quae ad oculos pertinet corporales: primo confitebitur a luce summa, quod est ipse Deus, fieri potuisse qualemcumque infimam lucem, bonam tamen. Dein
Abbreviated transcription (Latin):
dum. Improbo etiam si nescit: magis im¬
probo atq decestor si scit et insidiatur ut
decipiat nescientes. inueteribus prius di¬
uinis litteris scriptum. accedite ad cũ et
illummamini: et p̾̃ceptum domini luci¬
dũ illuminans oculos: et illumina ocłos
meos: ne unquam obdormiam in mortẽ.
Neq enim hoc orabat homo utiq morta¬
lis. ne unquam corpore moreret: aut cor¬
poralib oculis somnus ne ueniret opta¬
bat. S eos utiq oculos illuminari sibi
petebat: de quib apłs dicit. Illuminatos
oculos cordisur̃i. Porrosi huic displicet lu¬
cem initium sumpsisse de tenebris: etiã
hoc enim uerbis garrule uanitatis exagi¬
tat: eidem apło hoc dicat. qui scribens ad
fideles ait. Fuistis aliquando tenebrȩ: nc̃
autem lux in domino. Quis enĩ hoc fe¬
cit: nisi ille qui cum tenebrȩ eẽnt super
abyssum. dixit fiat lux. et facta ẽ lux:
Quod aꝑtius alioloco idem apłs expressit

Expanded text:
dum . Improbo etiam, si nescit; magisque imdum . Improbo etiam, si nescit; magisque improbo atque detestor, si scit, et insidiatur ut decipiat nescientes in veteribus prius divinis Litteris scriptum, Accedite ad eum, et illuminamini ; et, Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos ; et, Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in mortem . Neque enim hoc orabat homo utique mortalis, ne unquam corpore moreretur, aut corporalibus oculis somnus ne veniret optabat: sed eos utique oculos sibi illuminari petebat, de quibus Apostolus dicit, Illuminatos oculos cordis vestri . 15. Porro, si huic displicet lucem initium sumpsisse de tenebris, etiam hoc enim verbis garrulae vanitatis exagitat; eidem apostolo hoc dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quis enim hoc fecit, nisi ille, qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux; et facta est lux ? Quod apertius alio loco idem apostolus expressit,
Abbreviated transcription (Latin):
dihumana mente non possit: dubitare
fasnon est. S cumistis indoctis blasphe¬
matorib litterarum sacrarum.non ea ra¬
tionum subtilitate agendum ẽ. qua ista
qua ista querenda sunt: et inter pacificos
dei filios disputanda. S si putat iste. ad¬
uersus libros legis et ꝓpħarum se nosse
quod dicit se scire. summũ dm̃ incompa¬
rabilem splendorem incomp̃hensibilis
esse lucis: pͥmo audire ab eo uellem: cuiꝰ
lucis existimet esse splendorem summũ dm̃:
Utrum et ipsa lux ds̃ sit: Et utrum patrẽ
intelligat lucem. eiusq splendorem unige¬
nitum filium: quem tamen confessus ẽ sũ¬
mum dm̃. Quod si ita sentit: approbo et
laudo. S quod eum quem credit ẽẽ lum̃
de lumine. uł in comparabilem splendorẽ
incomp̃hensibilis lucis. non credit esse
opificem mundi. improbo et culpo: cũ
ibi legat. mundus ꝑ eum factus ẽ: ubi le¬
git. erat lumen uerum. quod illuminat
omnẽ hominẽ uenientẽ inhunc mun¬

Expanded text:
di humana mente non possit, dubitare di humana mente non possit, dubitare fas non est. Sed cum istis indoctis blasphematoribus Litterarum sacrarum non ea rationum subtilitate agendum est, qua ista quaerenda sunt et inter pacificos Dei filios disputanda. CAPUT XI. 14. Sed si putat iste adversus libros Legis et Prophetarum se nosse, quod dicit se scire, summum Deum incomparabilem splendorem incomprehensibilis esse lucis: primo audire ab eo vellem, cujus lucis existimet esse splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem intelligat lucem, ejusque splendorem unigenitum Filium, quem tamen confessus est summum Deum. Quod si ita sentit, approbo et laudo. Sed quod eum quem credit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis lucis, non credit esse opificem mundi, improbo et culpo: cum ibi legat, Mundus per eum factus est; ubi legit, Erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mun
Abbreviated transcription (Latin):
creasse cum mundo. Non tamen inutilit̃
prius narratur. unde aliquid fit. et postea
quod inde fit: Quia et si potest utrunq si¬
mul fieri: non simul potest utrunq narra
ri. Siue ergo prius nomine cęli et terre. uł
terrȩ inuisibilis et in compositȩ atq abys¬
si tenebrosȩ materies ipsa informis signifi¬
cata est rerum notarũ appellationib quia
ipsa prorsus ignota ẽ humanis sensib. et
uix ut cumq intelligitur cum resindete¬
rius commutant᷑. tanquam ei ꝓpinquet qͥdq
deformius. nec ꝑueniat tamen ad illam infor¬
mitatẽ quantulacunq uł uisibił remanens
uł intelligibilis species. siue ꝑ cȩlum et t̾ram
generaliter prius insinuata sit spiritalis cor¬
poralisq natura. siue aliquid aliud. qd̾ hic
salua fidei regula intelligi potest: dm̃ ta¬
men uerũ summũ bonum. fecisse cuncta
quȩ cernimus. & quȩ meliora ñ cernimus
quamuis modus quo ea fecerit comp̃hen¬

Expanded text:
creasse cum mundo. Non tamen inutiliter creasse cum mundo. Non tamen inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia etsi potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. CAPUT X. 13. Sive ergo prius nomine coeli et terrae, vel terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, materies ipsa informis significata est rerum notarum appellationibus; quia ipsa prorsus ignota est humanis sensibus, et vix utcumque intelligitur, cum res in deterius commutantur; tanquam ei propinquet quidque deformius, nec perveniat tamen ad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligibilis species: sive per coelum et terram generaliter prius insinuata sit spiritualis corporalisque natura; sive aliquid aliud, quod hic salva fidei regula intelligi potest: Deum tamen verum et summum et bonum fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modus quo ea fecerit comprehen
Abbreviated transcription (Latin):
faceret mundum. Absit enim ut dicat᷑ om¬
nipotens non potuisse facere:nisi unde fa¬
ceret inueniret. Ergo et ipsam ds̃ fecit. Nec
mala ẽ putanda quia informis:. sed bona ẽ
intelligenda formabilis. id est formationis
capar: Qm̃ siboni aliquid ẽ forma. non nicħ
ẽ boni. esse capacem boni: Sicut uox confu¬
sa est. clamor sine uerbis: Uox ͦ articulata
fit: cum formatur inuerba. Est gͦ illa for¬
mabilis: ista formata. Illa que formã capit.
ista quȩ habet. Nam quid hoꝵ unde fiat:
inꝓmptu est. Neq enim quisquã dixert
de uerbis fieri sonum uocis. sed potius de
uoce fieriuerba sonantia quis non intelli
se materiam: et interuallo aliquo interposi¬
to temporis formasse quod informe prius
fecerat: S sicut a loquente fiunt uerba so¬
nantia. ubi non prius uox in formis post
accipit formam. sed formata profertur ita
intelligendus ẽ ds̃ de materia quidem in¬
formi fecisse mundum: sed simul eam con¬

Expanded text:
faceret mundum. Absit enim ut dicatur omfaceret mundum. Absit enim ut dicatur omnipotens non potuisse facere, nisi unde faceret, inveniret. Ergo et ipsam Deus fecit. Nec mala est putanda, quia informis: sed bona est intelligenda, quia formabilis, id est, formationis capax. Quoniam si boni aliquid est forma, nonnihil est boni esse capacem boni. Sicut vox confusa est clamor sine verbis, vox vero articulata fit cum formatur in verba: est ergo illa formabilis, ista formata; illa quae formam capit, ista quae habet: nam quid horum unde fiat, in promptu est. Neque enim quisquam dixerit de verbis fieri sonum vocis: sed potius de voce fieri verba sonantia quis non intelligse materiam, et intervallo aliquo interposito temporis formasse quod informe prius fecerat: sed sicut a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accipit formam, sed formata profertur; ita intelligendus est Deus de materie quidem informi fecisse mundum, sed simul eam con
Abbreviated transcription (Latin):
terra autem erat inuisibilis et incomposita:
et tenebre erant suꝑ abyssum. Ex illo gͦ te¬
nebre esse ceꝑunt. ex quo confusa moles ce¬
li esse cȩpit ac terrȩ. antequam facta lux eẽt.
qua illuminaretur quod sine luce fuerat
tenebrosum. Quid autem inconueniens.
nasi mundane materiȩ fuerant tenebro¬
sa primordia:ut accedente luce. melius
qͦd factum ẽ redderetur. et tanquam pro¬
ficientis hominis. quod postea futurum
erat. hoc modo significaretur affectio: Qn¬
quam qui munere dei potuerit ꝑspicatiꝰ¬
ista rimari: inueniet fortasse in ereatura quȩ
ita facta narratur: sine int̾̃uallis temporali¬
um morarũ. distinctum mirabilit̃ ordinẽ re¬
rum. Neq enim materies omnino nichil ẽ.
de qua in libro sapientiȩ legit᷑. Qui fecisti
mundum de materia informi. Non gͦ qͥa
informis dicta ẽ: omnino nichil ẽ. Nec dõ
fuit uł ipsa coȩt̃na tanquam a nullo facta.
nec alius eam fecit: ut haberet ds̃ de qua

Expanded text:
terra autem erat invisibilis et incomposita, terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum. Ex illo ergo tenebrae esse coeperunt, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam facta esset lux, qua illuminaretur quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem inconveniens, si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur; et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio? Quanquam qui munere Dei potuerit perspicaciista rimari, inveniet fortasse in creatura, quae ita facta narratur sine intervallis temporalium morarum, distinctum mirabiliter ordinem rerum. Neque enim materies omnino nihil est, de qua in libro Sapientiae legitur, Qui fecisti mundum de materia informi . Non ergo quia informis dicta est, omnino nihil est: nec Deo fuit vel ipsa coaeterna, tanquam a nullo facta: nec alius eam fecit, ut haberet Deus de qua
Abbreviated transcription (Latin):
to fabricatore fuerat constituenda mensura.
S aliud ẽ lux quod ẽ ds̃: aliud lux quã fecit
ds̃. In comparabiliter autẽ melior lux ipse
qui fecit. nullomodo indigeret ea luce quã
fecit. Et unde iste calumniat᷑. cur non ista
bona tam olim quam olim ẽ ipse fecerit ds̃:
hinc potius intelligendum est. quod ñ ea
fecerit eorũ indigus: sine quibus eẽ in sua
ꝑfecta beatitudine potuit. sine initio sem¬
piternus. Ideo quippe istorum faciendoꝵ
causa sola dei bonitas fuit: quia necessitas
eius ulla non fuit. Quicquid itaq iste con¬
uiciatur deo. quod uelut tunc primũ lucẽ
uiderit. qui fuisset lucis ignarus: quam sit
in sulsum et uanum uideret: si lucis ipse
scribentis assignat. quod tenebras dixerit
sine initio semꝑ fuisse. lucem uͦ initium sũp¬
sisse de tenebris: quasi legerit in eo libro cui
calumniatur tenebras sempiternas: cũ scrip¬
tum sit inpͥncipio fecit ds̃ celum et tĩam.

Expanded text:
to fabricatore fuerat constituenda mensura. to fabricatore fuerat constituenda mensura. Sed aliud est lux quod est Deus, aliud lux quam fecit Deus. Incomparabiliter autem melior lux ipse qui fecit, nullo modo indigens ea luce quam fecit. Et unde iste calumniatur, cur non ista bona tam olim, quam olim est ipse, fecerit Deus; hinc potius intelligendum est, quod non ea fecerit eorum indigus, sine quibus esse in sua perfecta beatitudine potuit sine initio sempiternus. Ideo quippe istorum faciendorum causa sola Dei bonitas fuit, quia necessitas ejus ulla non fuit. Quidquid itaque iste conviciatur Deo, quod velut tunc primum lucem viderit qui fuisset lucis ignarus, quam sit insulsum et vanum videret, si lucis ipse etiam stultitiae scribentis assignat, quod tenebras dixerit sine initio semper fuisse, lucem vero initium sumpsisse de tenebris: quasi legerit in eo libro, cui calumniatur, tenebras sempiternas; cum scriptum sit, In principio fecit Deus coelum et terram:
Abbreviated transcription (Latin):
cundum consuetudinem qua hominis lo¬
cunt᷑. inopinatũ atq improuisũ sibi eẽ
significat. quod miratur. S iħc qͥ omnia
p̃sciebat: quod mirandum aliis cõmenda¬
bat. mirando laudabat. Quid autẽ ds̃
uidit a se factum: qͦd non in luce qͦd ipse ẽ.
prius uidit ẽẽ faciendum : Et quid tam
necessario scã scriptura tociens repeteret. quã
quod uidit ds̃ bona eẽ quȩ fecit: ut hinc
informaretur pietas fidelium. non ꝓ hu¬
mano sensu. qui sepe etiam bonis rebus
offenditur. quarum causas atq ordinẽ
nescit. de creatura uisibili atq inuisibili iudi¬
care: sed laudanti deo credere et cedere : t̃anto
enĩ quisq facilius aliquid ꝓficiendo cognos¬
cit: quanto religiosius antequam cognosce¬
ret deo credidit. Uidit gͦ ds̃ lucem quã fecit
quiabona ẽ: Qm̃ quod faciendum placebat
ut fieret. factum placuit ut maneret: quan¬
tum cuiq rei existendi. siue manendi a tan¬

Expanded text:
cundum consuetudinem qua homines locundum consuetudinem qua homines loquuntur, inopinatum atque improvisum sibi esse significat quod miratur. Sed Jesus qui omnia praesciebat, quod mirandum aliis commendabat, mirando laudabat. Quid autem Deus vidit a se factum, quod non in luce, quod ipse est, prius vidit esse faciendum? Et quid tam necessario sancta Scriptura toties repeteret, quam quod vidit Deus bona esse quae fecit; ut hinc informaretur pietas fidelium, non pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et discere? Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius, antequam cognosceret, Deo credidit. Vidit ergo Deus lucem quam fecit, quia bona est, quoniam quod faciendum placebat ut fieret, factum placuit ut maneret, quantum cuique rei existendi sive manendi a tan
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ enim aliud uidit lucem quia bona ẽ. nisi
mator. qui scripsit librum conuiciis sacri¬
legis plenũ. in quo utinam opus eius dis¬
pliceret ei. et nonputaret quia bonum ẽ. sed
uideret quia malum ẽ: uidete quid dixerit.
Ad eo antea nesciuit inquit lux quid esset: ut
modo eam primũ uidens. obtimam iudi¬
caret. Ergo et dñs iħs quando auditis uer¬
bis centurionis miratus ẽ. et dixit discipu¬
lis suis.amen dicouobis non inueni tan¬
tam fidem in isrł. nesciuit antea fides illa
quid eẽt: ut tunc eam primum uidens ob¬
timam iudicaret: Aut uͦ aliiseam in corde
centurionis oꝑabatur: quam ipse qui mi¬
rabatur. Et ꝓfecto amplius ẽ. unde pos¬
sint blasphemare insipientes et infideles.
qͦd miratus ẽ iħs quantãcunq hominis fi¬
dem: quam quod uidit ds̃ lucem quia bo¬
na est. Potest enĩ quisq etiam solita uidere
quia bona sunt:hoc est sibi ea placita com¬
ꝓbare. Quisquis autem miratur: ꝓfecto se¬

Expanded text:
est enim aliud, Vidit lucem quia bona est, nisiest enim aliud, Vidit lucem quia bona est, nisimator, qui scripsit librum sacrilegis conviciis plenum in quo utinam opus ejus displiceret ei, et non putaret quia bonum est, sed videret quia malum est, videte quid dixerit: Adeo antea nescivit, inquit, lux quid esset, ut modo eam primum videns optimam judicaret. Ergo et Dominus Jesus quando auditis verbis Centurionis miratus est, et dixit discipulis suis, Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel , nescivit antea fides illa quid esset, ut tunc eam primum videns optimam judicaret. An vero alius eam in corde Centurionis operabatur, quam ipse qui mirabatur? Et profecto amplius est unde possint blasphemare insipientes et infideles, quod miratus est Jesus quantamcumque hominis fidem, quam quod vidit Deus lucem quia bona est. Potest enim quisque etiam solita videre quia bona sunt, hoc est, sibi ea placita comprobare: quisquis autem miratur, profecto se
Abbreviated transcription (Latin):
eis naturali excellentia prestat atq imꝑat.
inquantum sensus carnis quinquiꝑtitos
implet acuegetat. dissimili potentia. sociali
conuenientia. in quantum etiam mente at¬
q ratione quod bestialis anima non potest.
sapere atq intelligere potest:uidit ds̃ quia
boni sunt: et idõ creauit. Non enim tantũ
crcatos postea uidit: sed et creandos ante p̃¬
uidit. Et quod ꝑuersa uoluntate et ceco er¬
rore maligni sunt: non ideo uidit qd ñ
essent creandi. Preuidit enim ubi sint ordi¬
nandi. et sic eos ex eadem massa. prime pre¬
uaricationis merito damnata. fecit uasa
irȩ. si usq infinem in hac malignitate ꝑdu¬
rant. ut ꝓsint uasis miscdiȩ: quo ꝑ eoꝵ acu¬
mina uanitatis. diligentius archana ueri¬
tatis inquirant. Magna quippe oꝑa d ñi. ex¬
quisita in om̃s uoluntates eius. Quid autẽ
mirum ẽ quia displicet humanȩ stulticiȩ.
qͦd oꝑa suaplacent diuinȩ sapientiȩ: Quid

Expanded text:
eis naturali excellentia praestat atque imperat, eis naturali excellentia praestat atque imperat, in quantum sensus carnis quinque partitos implet ac vegetat, dissimili potentia, sociali convenientia, in quantum etiam mente atque ratione, quod bestialis anima non valet, potest sapere atque intelligere, vidit Deus quia boni sunt; et ideo creavit. Non enim tantum creatos postea vidit; sed et creandos ante praevidit: et quod perversa voluntate et caeco errore maligni sunt, non ideo vidit quod non essent creandi; praevidit enim ubi sint ordinandi: et sic eos ex eadem massa primae praevaricationis merito damnata fecit vasa irae, si usque in finem in hac malignitate perdurant, ut prosint vasis misericordiae , quo per eorum acumina vanitatis diligentius arcana veritatis inquirant. Magna quippe opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus . Quid autem mirum est quia displicet humanae stultitiae, quod opera sua placent divinae sapientiae? Quid
Abbreviated transcription (Latin):
mia spiritalia. sed ꝓdecore suigeneris.uno
atq terreno exortu occasuq sit pulchrũ:
Quȩ cum itasint: non calum nietur dicenti
scripturȩ. uidit ds̃ lucem quia bona ẽ. Non
solũ enim lucem quam uocauit diem. et fir¬
mamentũ quod uocauit cȩlum. et solem et
lunam et eȩtera sydera. uerũ etiam ligna et
herbas. et inaquis acterris quecunq morta¬
lia. et creauit ds̃ summe bonus: et uidit qͥa
bona sunt ingenere atq ordine suo. Nec ti¬
muit quispũ dei reuelante scribit huncli¬
brum. futuros impios reprehensores. uanilo¬
quos et mentis seductores. primitus suȩ. de¬
inde alioꝵ. quos delectat blasphema loqua¬
citas: Quia et ipsos inquantum homines st̃.
inquantum corpore atq anima racionali
constant. in quantum membra corporis eoꝵ.
suis distinguntur officiis. et concordissima
differentia inunitatem suę pacis mirabil
ordinatione consentiunt. in quantũ anima

Expanded text:
mia spiritualia, sed pro decore sui generis, imo mia spiritualia, sed pro decore sui generis, imo atque terreno exortu occasuque sit pulchrum? 9. Quae cum ita sint, non calumnietur dicenti Scripturae, Vidit Deus lucem quia bona est . Non solum enim lucem quam vocavit diem, et firmamentum quod vocavit coelum, et solem et lunam et caetera sidera; verum etiam ligna et herbas, et in aquis ac terris quaecumque mortalia, et creavit Deus summe bonus, et vidit quia bona sunt in genere atque ordine suo. Nec timuit qui Spiritu Dei revelante scripsit hunc librum, futuros impios reprehensores, vaniloquos, et mentis seductores, primitus suae, deinde aliorum, quos delectat blasphema loquacitas: quia et ipsos in quantum homines sunt, in quantum corpore atque anima rationali constant, in quantum membra corporis eorum suis distinguuntur officiis, et concordissima differentia in unitatem suae pacis mirabili ordinatione consentiunt, in quantum anima
Abbreviated transcription (Latin):
chritudine temporum:sed maiorem quã
humanus ẽ sensus. quo talis pulchritudo
sentitur. fides tamen illa quȩ deo suo dicit
omnia inmensura et numero et pondere
constituisti: quamuis amore iuuendi. con¬
ditionem mortis exhorreat: creatorẽ ta¬
men omniũ bonoꝵ. etiam de bonis morta¬
lib laudat. Nam iste ipse qui rep̃hendit.
nec dm̃ esse credit. cuiusterrena oꝑa uidet
esse mortalia: eundem sermonẽ suũ. qui
usq adeo illi placuit. ut eum litceris memo¬
riȩq mandaret. nisi uocibus ad sua que¬
ꝙ uerba ꝑtinentibus et incipientib tam̃
et deficientibus implere. non posset. Ita pulchri¬
tudinem disputationis qua uult ꝑsuadere
quiequid oritur et moritur bonũ esse non
posse: nisiorientibus et morientibus sylla¬
bis. non potuit explicare. Quid gͦ mirũ si in
tam magna uniuersitate naturȩ. ẽ aliquod
infimũ bonum in ordinib temporum: qͦd
non ꝓmansione rerũ sicut nonnulla subli¬

Expanded text:
chritudine temporum: sed major quam chritudine temporum: sed major quam humanus est sensus, quo talis pulchritudo sentitur. Fides tamen illa quae Deo suo dicit, Omnia in mensura, et numero, et pondere constituisti , quamvis amore vivendi conditionem mortis exhorreat, Creatorem tamen omnium bonorum etiam de bonis mortalibus laudat. Nam iste ipse qui reprehendit, nec Deum esse credit, cujus terrena opera videt esse mortalia, eumdem sermonem suum, qui usque adeo illi placuit, ut eum litteris memoriaeque mandaret, nisi vocibus ad sua quaeque verba pertinentibus, et incipientibus tamen et deficientibus, implere non posset: ita pulchritudinem disputationis, qua vult persuadere, quidquid oritur et moritur bonum esse non posse, nisi orientibus et morientibus syllabis non potuit explicare. Quid ergo mirum si in tam magna universitate naturae est aliquod infimum bonum in ordinibus temporum, quod non permansione rerum, sicut nonnulla subli
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑiora cȩlestia: mala uͦ sine bonis eẽ ñ pos¬
sunt. Si enim nichil nocent: mala non ft̃.
Si autem nocent: bonũ minuunt. Et si am¬
plius nocent: habent adhuc bonũ qͦd mi¬
nuant. Et si totum consumant: nichil na¬
turȩ remanebit cui noceatur. Ac ꝑhoc. nec
malum erit aquonoceatur: quando natu¬
ra defuerit cuius bonum nocendo minua
substantia prorsus ad nichilum redigat᷑.
disputatio subtilissima ẽ. S fides. ueracis¬
simȩ deo cantat. Mutabis et mutabunt᷑:
tu autẽ idem ipse es. Nec fecit igitur nec re¬
git mutabilia bona: nisi immutabile bo¬
num quod ẽ ds̃. Porro bona mutabilia. ꝓ¬
pterea bona sunt. qm̃ a summo bono facta
sunt: ꝓpterea mutabilia. quia non de ip¬
so sed de nichilo facta sunt. Quam obrem et
ipsa mortalia quamuis ex aliqua parde pe¬
nalia sint eis quibus sola immortalitas po¬
test ꝑfectȩ beatitudinis implere mensurã:
habent tamen ꝓprium decoris locũ in pul¬

Expanded text:
superiora coelestia: mala vero sine bonis esse non possuperiora coelestia: mala vero sine bonis esse non possunt. Si enim nihil nocent, mala non sunt: si autem nocent, bonum minuunt: et si amplius nocent, habent adhuc bonum quod minuant: et si totum consumunt, nihil naturae remanebit cui noceatur; ac per hoc nec malum erit a quo noceatur, quando natura defuerit, cujus bonum nocendo minuatsubstantia prorsus ad nihilum redigatur, disputatio subtilissima est. Sed fides veracissima Deo cantat: Mutabis ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es . Nec fecit igitur, nec regit mutabilia bona, nisi immutabile bonum, quod est Deus. Porro bona mutabilia propterea bona sunt, quoniam a summo bono facta sunt; propterea mutabilia, quia non de ipso, sed de nihilo facta sunt. Quamobrem et ipsa mortalia, quamvis ex aliqua parte poenalia sint eis quibus sola immortalitas potest perfectae beatitudinis implere mensuram; habent tamen proprium decoris locum in pul
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt. non omnia. Nunc uͦ ideo sunt omĩa
bona: quia sunt aliis alia meliora. Et bo¬
nitas inferioꝵ: addit laudib meliorũ.
Et in rerum bonarum in ȩqualitate ipsa
est iocunda gradatio: ubi minoꝵ compa¬
bonarum. quȩ omnino extra res bonas
ꝑse ipsa alicubi esse non possunt: aut
supplicia peccatorum. quȩ de iusticiȩ
pulchritudine ueniunt. Sed ipsa qͦq
uicia testimoniũ ꝑhibent bonitati na¬
turarum. Quod enĩ malũ ẽ ꝑuicium: ꝓ¬
fecto bonum ẽ ꝑ naturam. Uicium qͥppe
contra naturam est: quia naturȩ nocet.
Nec noceret: nisi bonum eiꝰ minueret.
Nonẽ g malum: nisi priuatio boni. Ac
ꝑhoc nusquam ẽ. nisi in re aliqua bona. et
si non summȩ bona: qm̃ summȩ bona. incor¬
ruptibilis et immutabilis ꝑseuerat. ut ds̃ ẽ
nontamennisim bona: qm̃ non nocet: nisi
minuendo qͦd bonum ẽ. Ne ꝑhoc bona.sine
malis esse possunt. sicut ipse ds̃. et queq

Expanded text:
esset, non omnia. Nunc vero ideo sunt omnia esset, non omnia. Nunc vero ideo sunt omnia bona, quia sunt aliis alia meliora, et bonitas inferiorum addit laudibus meliorum: et in rerum bonarum inaequalitate ipsa est jucunda gradatio, ubi minorum compabonarum, quae omnino extra res bonas per se ipsa alicubi esse non possunt; aut supplicia peccatorum, quae de justitiae pulchritudine veniunt. Sed ipsa quoque vitia testimonium perhibent bonitati naturarum. Quod enim malum est per vitium, profecto bonum est per naturam. Vitium quippe contra naturam est, quia naturae nocet: nec noceret, nisi bonum ejus minueret. Non est ergo malum nisi privatio boni. Ac per hoc nusquam est nisi in re aliqua bona: et si non summe bona, quoniam summe bona incorruptibilis et immutabilis perseverat, ut Deus est; non tamen nisi in bona, quoniam non nocet nisi minuendo quod bonum est. Ac per hoc bona sine malis esse possunt, sicut ipse Deus, et quaeque
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ etiam infimũ: nisi a summo bono eẽ
non posset. rlimis autem de deo male
sentit: qui propterea bonum eẽ aliqͥd negãt:
quia ȩquale deo non eẽ cognoscit. Ita enĩ
non erit ille summũ sed infimũ bonũ: si
quicquid eo minus ẽ. iam non ẽ bonum.
Porro sim rebus quas condidit. ea quȩ st̃
pͥma bona ualde sunt imparia conditori.
quia ille fecit. hȩc facta sunt: ꝓfecto qͥ
talibus non eguit ad augendam beatitu¬
dinem suam: multo minus inferioribus
atq omnino infimis eguisse credendus ẽ:
quȩ tamen fecit. tanquam bonoꝵ omniũ
mundus. non sola cȩlestia sed etiam tre¬
stria. eoꝵq terrestrium quȩ uident᷑ exi¬
gua. dm̃ creasse et creare sie indicat. cũ dicit.
Si gͦ fȩnum agri quod hodie ẽ et eras incli¬
banũ mittitur ds̃sicuestit qͣntomagis uos mo
rȩ. stellarũ. et herbarũ. quicqͥd m̃sura. for
oportebat ȩqualia: et ideo sunt omnia.
Nam si eẽnt ȩqualia: unũ genus honori

Expanded text:
vero etiam infimum, nisi a summo bono esse vero etiam infimum, nisi a summo bono esse non posset. Nimis autem de Deo male sentit, qui propterea bonum esse aliquid negat, quia aequale Deo non esse cognoscit. Ita enim non erit ille summum, sed infimum bonum, si quidquid eo minus est, jam non est bonum. Porro si in rebus quas condidit, ea quae sunt prima bona valde sunt imparia Conditori, quia ille fecit, haec facta sunt; profecto qui talibus non eguit ad augendam beatitudinem suam, multo minus inferioribus atque omnino infimis eguisse credendus est. Quae tamen fecit tanquam bonorum omnium  factus est mundus, non sola coelestia, sed etiam terrestria, eorumque terrestrium quae videntur exigua, Deum creasse et creare sic indicat, cum dicit: Si ergo fenum agri quod hodie est, et cras in clibanum mittitur, Deusrrae, stellarum et herbarum, quidquid mensura, formoportebat aequalia: et ideo sunt omnia. Nam si essent aequalia, unum genus bonorum
Abbreviated transcription (Latin):
re initium:sed non habere pͥncipium. Qđ
si ita ẽ: emendetur hoc auctore euangłiũ.
ubi scriptum ẽ. inprincipio erat uerbum
Cur enim non etiam hic iste dicat: inpͥnci¬
pio gͥ quo: eiusne quo idem uerbũ ẽẽ cȩpit:
Et quia ds̃ erat uerbum: potest etiam sic
dicere: quemadmodum in hoc librodixit.
Eiusne quoidem eẽ cepit: Dicat hic si pla¬
cet etiam illam diffinitiuam sententiam su¬
am: ubi audit. inpͥncipio erat uerbum.¬
Dicat dicat etiam hic si audet. nullum ẽ
pͥncipium sine fine: ut ab ipsisetiam ma¬
nicheis qui eum fortasse quia inimicũ le¬
gi propħisq reperura libentissime legunt.
iudicetur insanus. Quia uͦ displicet ei ds̃
qui fecit mundum: cur non displicet per
quem factus est mundus: De xp̃o enim
bona posse.bonis autem ase factis egere
non posse. Unde nec faciendis eguit: qui
factis non eget: s summe bonus fecit oĩa:
sibi quidem imparia: sed tamen bona. Bo¬
num quippe etiam non summũ. immo

Expanded text:
re initium, sed non habere principium. Quod re initium, sed non habere principium. Quod si ita est, emendetur hoc auctore Evangelium, ubi scriptum est: In principio erat Verbum. Cur enim non etiam hic iste dicat, In principio igitur quo? ejusne quo idem Verbum esse coepit? Et quia Deus erat Verbum, potest etiam sic dicere, quemadmodum in hoc libro dixit: Ejusne quo idem Deus esse coepit? Dicat hic, si placet, etiam illam definitivam suam, ubi audit, In principio erat Verbum: dicat etiam hic, si audet, Nullum est principium sine fine; ut ab ipsis etiam Manichaeis, qui eum fortasse, quia inimicum Legi Prophetisque reperiunt, libentissime legunt, judicetur insanus. Quia vero displicet ei Deus qui fecit mundum, cur non displicet per quem factus est mundus? De Christo enbona posse, bonis autem a se factis egere non posse: unde nec faciendis eguit, qui factis non eget. Sed summe bonus fecit omnia, sibi quidem imparia, sed tamen bona. Bonum quippe etiam non summum, imo