comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quia corrumpit meis naturę bonum. Natura
gͥ contraria non est deo. s uiqum: quia qd ma¬
lum ẽ contrarium ẽ bono. Quis autem nege
dm̃ summe bonum. Uicium gͦ contrarium ẽ
deo: tanquam malũ bono. Porro autem bonũ
ẽ natura quam uiciat. Unde et huic bonou¬
tiq contrarium ẽ. S deo tantumm. tanquã
bono malum: naturȩ uͦ quam uiciat ñ tantũ
malum. s etiam noxiũ. Nulla quippe maladõ
noxia: s mutabilib corruptibilibꝙ naturis. bo¬
nis tam̃. ipsor quoq testimonio uicioꝵ. Si eñ
bonȩ non cẽnt: eis uicia nocere non possent Hã
quid eis nocendo faciunt: nisi adimunt inte¬
gritatem. pulchritudinem. salutẽ. uirtutẽ.
et quicqͥd boni naturę ꝑuicium detrahi si¬
ue minui consueuit: Quod si omĩno ddla
nichil bom adimendo non nocet: ac ꝑ hoc nl
re nisi bono: quia non in est nisi ubi noccl.
Hoc etiam isto mͦ dicipotest uicium eẽ necn
sumino posse bono: nec nisi in aliquo bons

Expanded text:
quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura igitur contraria non est Deo sed uitium, quia malum contrarium est bono. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam uitiat; unde et huic bono utique contrarium est; sed Deo tantummodo tamquam bono malum, naturae uero, quam uitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia sed mutabilibus corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum quoque testimonio uitiorum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui consueuit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nere nisi bono, quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, uitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono.
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia: sic ab eo quod ẽ esse uocat᷑ essentia. no¬
uo quidẽ nomine. quo usi ueceres non sunt
latim sermonis auctores: s iam nrĩs temporib
usitato ne deesset etiã linguȩ nr̃e qd̾ greci appel¬
lant tisian. Hoc enim u̾bum cuerbo exp̃ssumẽ.
ut diceret᷑ essentia. Ac ꝑhoc ei naturȩ quȩ sũ¬
ma ẽ. qua faciente sunt quȩcunq sunt. con¬
traria natura non ẽ: nisi quȩ non ẽ. Ei quippe
quod ẽ: non eẽ contrarium ẽ. Et ꝓpt̾ea deo
idest summe essentiȩ et auctori om̃ĩum qͣ¬
liũcunq essentiarum: eẽntia nulla ꝯtrariaẽ
inimiq dei. qui non natura s uiciis ad¬
uersant᷑ eiꝰ imꝑio: nichil ei ualentes nocere
s sibi. Inmic enim sunt resistendi uolui¬
tate: non potestate ledendi. Ds̃ nanq immuta¬
bilis ẽ: et omimͦ incorruptibilis. Iccirro uitiũ
quo resistunt deo qui eius appellant᷑ immiq.
non ẽ dõ s ipsis malum: neq hoc ob aliud. nͥ

Expanded text:
sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nosapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset etiam linguae nostrae, quod Graeci appellant coatav; hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut diceretur essentia; ac per hoc ei naturae, quae summe est, qua faciente sunt quaecumque sunt, contraria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe, quod est, non esse contrarium est. Et propterea Deo, id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum, essentia nulla contraria imici Dei, qui non natura, sed vitiis adversantur ejus imperio: nihil ei valentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi voluntate, non potestate laedendi. Deus namque inmutabilis est et omni modo incorruptibilis. Idcirco uitium, quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
illo gaudeat. tantoq bono sine morte. sine cr¬
rore. sine molestia ꝑfruatur: quis digne cogi¬
tare possit aut eloqui: Quappt̃ etiam uitio ma¬
loꝵ angłoꝵ qui non adherent deo qm̃ omne uiti¬
um nature nocet. satis manifestat᷑ dm̃ tam bonã
eoꝵ creasse naturam. cui noxium sit non esse cũdõ¬
głis apostaticis loquimur existimet eos
aliam uelut ex alio pͥncipio habere potuisse
naturam: nec eoꝵ naturȩ auctorem dm̃. Cuiꝰ
erroris impietate. tanto quisq carebit expe¬
ditius et facilius: quanto ꝑspicatius intelli¬
gere potuerit quod ꝑ angłm ds̃ dixit. quan¬
do moysen mittebat ad filios isrł. ego sum qui
sum. Cum enim ds̃ summa essentia sit. hoc
ẽ summe sit. et ideo immutabilis sit: reb qͣs
ex nichilo creauit esse dedit. s non sum me
esse. sicut ẽ ipse. Et aliis dedit eẽ ampliꝰ. aliis
minus: atq ita naturas essentiarum gradib
ordinauit. Sicut enim ab eo quod ẽ sape uocat᷑

Expanded text:
illo gaudeat tantoque bono sine morte sine erillo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cugelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cujus erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intelligere potuerit, quod per angelum Deus dixit, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur
Abbreviated transcription (Latin):
ta ẽ. ut licet sit ipsa mutabilis. inherendo tamen
incõmutabili bono idẽ summo deo beatitudinem
consequat᷑. nec expleat indigentiam suam. nisi
utiq beata sit. eiq explendę non sufficiat nisi
ds̃: ꝓfecto non illi adherere uicium ẽ. Omne
autem uicium naturȩ nocet: ac ꝑhoc contra
naturam ẽ. Ab illa gͥ quȩ adheret deo ñ natura
differt ista s uicio: quo tam̃ etiam uicio ual¬
de magna multumq laudabił ostendit᷑ ipsa
natura. Cuius enim recte uituꝑat᷑ uicium: ꝓ¬
culdubio natura laudat᷑ Nam recta uicii uitu¬
ꝑatio ẽ: quod illo dehonestat᷑ natura laudabi¬
stendit᷑ quod ad naturam ocłoꝵ ꝑtinet uisus.
et cumuicium aurium dicit᷑ surditas. ad ea¬
rum naturam ꝑtinere demonstrat᷑ auditus: ita
ret deo. hinc aꝑtissime declarat᷑ eiꝰ naturȩ ut
deo adhereat conuenire. Quam porro magna
sit laus adherere deo ut ei uiuat. inde sapiat.

Expanded text:
ta est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen ta est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonestatur natura laudabistenditur, quod ad naturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita,ret Deo, hinc apertissime declaratur, eius naturae ut Deo adhaereat conuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat,
Abbreviated transcription (Latin):
icimus itaq incommutabile bonum ñ eẽ:
nisi unum uerum beatum dm̃. Ea uͦ q̃
fecit. bona quidem esse quod ab illo: uerun
tamen mutabilia qđ ñ de illo s de nichilo fa¬
cta sunt. Quanquam gͦ summa non sint qͥb
est ds̃ maius bonum: magna sunt tam̃ ea
mutabilia bona quȩ adherere possunt ut
beata sint immutabil bono. Quod usq ad eo
bonum eoꝵ ẽ: ut sine illo misera eẽ necesse
sit. Nec ideo cetera in hac creature uniuersi¬
tatę meliora sunt: quia misera eẽ non
possunt. Neq enim membra cȩtera corpo¬
ris nr̃i ideo dicendum c̃ oculis cẽ meliora:
quia ceca eẽ nom possunt. Sicut autem
meliorẽ natura sentiens et cum dolet quã lapis.
qui dolere nullomͦ potest: itarationalis nat᷑a p̃stan¬
tior etiam misera: quam illa quȩ rationis et sensus ẽ
exsꝑs: et ideo in eam noncadit miscria. Quod cum
ita sit. huic nature quȩ intanta excellentia crea¬

Expanded text:
Dicimus itaque incommutabile bonum non esse Dicimus itaque incommutabile bonum non esse nisi unum uerum beatum Deum; ea uero, quae fecit, bona quidem esse, quod ab illo, uerum tamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quamquam ergo summa non sint, quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona, quae adhaerere possunt, ut beata sint, inmutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non possunt. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia crea
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcertissima ueritate. studia partium. ꝓ indiui¬
dua caritate: suꝑbi fallaces. inuidi effecti sunt.
Beatitudinis gͥ illoꝵ causa ẽ adherere deo. Quo¬
circa istorum miseriȩ causa econtrario ẽ intel¬
ligenda. ẽ. quod ẽ non adherere deo. Quam
obrem si cum querit᷑ quare illi beati sint. recte
respondetur quia adherent deo. et si. cum que¬
ritur cur isti sunt miseri. recte respondet᷑
quia non adherent deo: non est creature ra¬
tionalis uel intellectualis bonum quobeata
sit. nisi ds̃. Ita quamuis non omnis beata pos¬
sit ẽẽ creatura. neq enim hoc munꝰ adipiscun¬
tur aut capiunt fere. ligna saxa. et siquid eiꝰ
modi ẽ: ea tam̃ quȩ potest non exse ipsa
potest. quia ex nichilo creata ẽ. s ex illo a
quo creata ẽ. Hoc enim adepto beata: quo
amisso misera ẽ Ille uero qui non alio sed
se ipso bono beatus ẽ. ideo ipse miser non por̃
eẽ: quia non potest se ipsum amittere.

Expanded text:
pro certissima ueritate. studia partium pro indiuipro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Ita quamuis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est, ea tamen, quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata, quo amisso misera est. Ille uero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amittere.
Abbreviated transcription (Latin):
tum a nobis potest. quam non inconueniens
neq in congrua dicatur esse angłis hominibꝰq
socictas ut non quatuor. duȩ scilicet angłor
totidemq hominum: s duȩ potius cuiita¬
tes hoc est societates merito ẽẽ chcant᷑ una
mbonis. altera in malis. non solum in angłis.
uerum etiam in hominib constitate.. s.¬
Ingloꝵ bonorum t maloꝵ int se contirano
appetitꝰ. non naturis pͥncipiisq diuersis. cũ
ds̃ om̃ium substantiarum bonus auct̃or et
conditor utrosq creauerit. s uoluntatib et
cupiditatib exstitisse dubitare fas non est:
dum alii constanter in communi om̃ib bono qd
ipse illis ds̃ ẽ. atq in cius ęternitate ueritate
caritate ꝑsistunt. alii sua potestate potius dele¬
ctati uelut suum bonum sibi ipsi ẽẽnt. a suꝑi¬
ore communi om̃ium bcatifico bono. ad ꝓpͥa
deflurerunt. Et habentes elationis fastum ꝓ
excellentissima ęt̃nitate. uanitatis astutiam

Expanded text:
tum a nobis potest, quam non inconueniens tum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas, ut non quattuor duae scilicet angelorum totidemque hominum, sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se contrarios adpetitus non naturis principiisque diuersis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam
Abbreviated transcription (Latin):
grauem insuꝑiore omnib ceteris humani
corporis parte posuerit: isti trutinatores ele¬
mentoꝵ nequaquam crederent. Et si aucto¬
ritat eiusdem scripturȩ subditi eẽnt: aliquid
aliud ex hoc intelligendum ec̃ censerent. S qm̃
si diligent̃ singula scrutemur atq tractemus. q̃
m illo diumo libro de constitutione mundi scrip¬
ta sunt. et multa dicenda et apposito instituti
oꝑis longe digrediendum c̃. iamq de duab:
istis int̾se diuersis atq contrariis societatib
angłor. in quib sunt quedam exordia du¬
arum etiam in reb humanis ciuitatum. de qui¬
b deinceps dicere institui. quantũ satis cẽ ui¬
sum ẽ disputauimus: hunc quoq librum ali¬
nis dicam ubi duarum quitatũ
quantum ad rationalium morta¬
lium genus attinet apparebit
exortus. sicut suꝑiore libro ap¬
paruisse in angłis iam uidet᷑:
prius mͥ quedam de ipsis an¬
głis uideo ẽẽ dicenda. quib demonstret᷑ qͣn¬

Expanded text:
grauem in superiore omnibus ceteris humani grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum alinis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quan
Abbreviated transcription (Latin):
nusquam enim legit᷑ dixit ds̃ fiat terra. S
inquiunt seriptum ẽ. inprincipio fecit ds̃ clũ
et tram. Illic gͦ et aqua intelligenda ẽ: uno enim
nomine utrumq comp̃hensus ẽ. Nam ipsius ẽ
mare sicut inpsalmo legitur. et ipse fecit illud.
et aridam terram manus eius finxerunt. Sed
hi qui in nomine aquarum quȩ suꝑ celos st̃ an¬
głor intelligi uolunt: ponderib elem̃toꝵ mouent᷑.
et ideo non putant aquarum fluidam grauemq
naturam insuꝑiorib mundi locis potuisse con¬
stitui. Qui scđ̾m rationes suas si ipsi hominem fa¬
cere possent: non ei pituitam qđ grece flegina dr̃.
e tanquam inclem̃tis corporis nr̃i aquarum uicẽ
obtinet. in capite ponerent. Ibi enim sedes c̃ fle¬
gmatis. scđm dei opus utiq aptissime. scđ̾m
istoꝵ autẽ comecturam. tam absurde. ut si hoc
nesciremus. et in hoc libro similit̾ scriptũ eẽt.
qd̾ ds̃ humorem fluidum et frigidum ac ꝑhoc

Expanded text:
nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intellegenda est; uno enim nomine utrumque conprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, non ei pituitam, quod Graece φλέγμα dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum uicem obtinet, in capite ponerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
scriptum ẽ. inpͥncipio fecit ds̃ cęlum ⁊ tram.
Quib nominib unuersalis ẽ significata crea¬
tura ł spũalis et corporalis. quod ẽ credibilius:
ł magnę duę mundi partes. quib omnia quę
creata sunt continent᷑ ut primitus eam totam ꝓpo¬
neret. ac deinde partes eius scd̾m misticum die¬
rum numerum exequeret᷑ quanquam ñnulli¬
putauerint aquarum nomine significatos quo¬
dammͦ popłos angłorum et hoc cẽ qd dictum ẽ
fiat firmam̃tum inter aquam et aquam. ut su¬
pra firmam̃tum angłi intelligant᷑. infra uero
ł aquę iste uisibiles. E maloꝵ angłoꝵ multitudo:
ł omium hominum gentes. Quod siita ẽ. ñ ilhe
apparet ubi facti sint angłi. s ubi discrit: quã¬
uis et aquas quod ꝑuersissime atq impie ua¬
nitatis ẽ negent quidam factas adõ. qm̃ nus¬
quam scriptum ẽ dixit ds̃ fiant aquȩ. Quod
possunt simili uanitate etiam de terra dicere.

Expanded text:
scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; quibus nominibus uniuersalis est significata creatura, uel spiritalis et corporalis, quod est credibilius, uel magnae duae mundi partes, quibus omnia quae creata sunt continentur, ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. CAPUputauerint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam, ut supra firmamentum angeli intellegantur, infra uero uel aquae istae uisibiles uel malorum angelorum multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere;
Abbreviated transcription (Latin):
etiam si aliud sensic hoc loco forte qui scripsit. n
ẽ inutiliter obscuritas huiꝰ ꝑtractata sententis qͥa
et si uoluntatem auctoris libri huiꝰ indagare nequi¬
uimus. aregula tamen fidei quȩ ꝑ alias eidem
auctoritatis sacras lititras satis fidelib notac̃
non aberrauimus. Et si enim corporalia hr
cõmemorata sunt oꝑa dĩ: hñt ꝓculdubio ñ¬
nullam similitud inem spũalium. sedm quã
dicit apłs. Oms enim uos filii lucis estis e
filii diei: nonsumus noctis neq tenebrarum si
autem hoc sensit etiam ille qui scripsit: ad ꝑftc¬
tiorem dis putationis finem nr̃a ꝑuenit intentio.
ut homo dei tamcrimiȩ diuinȩq sapientiȩ im¬
mo ꝑcum sp̃s dei in cõmemorandis oꝑib do.
quȩ omnia serto die dicit eẽ ꝑfecta. nullom̾ an¬
głos p̃termisisse credat᷑. siuc in pͥncipio quia
primo fecit. siuc quod conuenientiꝰ intelligit̃
in principio. quia in uerbo unigenito fecit. cum¬

Expanded text:
etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Dei tam eximiae diuinaeque sapientiae, immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei, quae omnia sexto die dixit esse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit,
Abbreviated transcription (Latin):
lib autem dat grãm. illam incęlis cęloꝵ habitan¬
tem. istam inde deiectam. in hoc infimo acrio
celo. tumultuantem. illam luminosa pietate
tranquillam. istam tenebrosis cupiditatib tͦ¬
bulentam. illam dei nutu clementer subuenientẽ.
iuste ulciscentem. istam suo fastu fubdendi et no¬
cendi libidine estuantem. illam ut quantum uult
consulat. dei bonitati ministram. istam ne quan¬
tum uult noceat dei potestate frenatam. illam hu¬
ic illudentem ut nolens ꝓsit ꝑsecutionibꝰ suis.
hanc illi inuidentem cum peregrinos colligit
suos: nos gͦ has duas societates angłicas int̃ se
dispares atq contrarias. unam et natura bonã.
et uoluntate rectam: aliam uero natura bonã.
s uoluntate ꝑuersam: aliis manifestiorib di¬
uina tum scripturarum testimoniis declaratas.
quas ctiam in hoc libro cui nom ẽ genesis lucis cene¬
brarum q uocabulis significatas existimaunꝰ

Expanded text:
libus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.libus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus,
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc infide uiuentes et eoꝵ equalitatẽ ad huc
sperantes. utiq ñdum tenentes. iam lux dict̃i ab
apło sumus: Fiustis enim inquit aliquando te¬
nebrȩ: nunc autem lux indomino. Istos uͦ deser¬
tores tenebras aꝑtissime nuncupari ꝓfecto ad¬
uertunt: qui peiores eos esse hominib infidelibꝰ
siue intelligunt siue credrnt. Quappt̃ et si alia
lur inisto huiꝰ libri loco intelligenda ẽ. ubi legimꝰ
dixit ds̃ fiat lux et facta ẽ lux. et aliȩ tenebre si¬
gnificatȩ sunt. in eo quod scriptum ẽ diuisit ds̃ in¬
ter lucem et tenebras: nostamen has duas angłi¬
cas societates. unam fruentem deo. alteram tu¬
mentem typͥo. tinam cui dicit᷑. ad orate dñm
om̃s angłi eius. aliam cusꝰ princeps dicit Hȩ
omĩa tibi dabo si procidens adoraueris me.
unam dei scõ amore flagrantem. alteram ꝓpͥe
celsitudinis inmundo amore fumantem. et
qm̃ sicut scriptum ẽ ds̃ suꝑbis resistit. humi¬

Expanded text:
adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Istos uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Diuisit Deus inter lucem et tenebras: nos tamen has duas angelicas societates, unam fruentem Deo, alteram tumentem typho; unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraueris me: unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis inmundo amore fumantem; et quoniam, sicut scriptum est, Deus superbis resistit, humi
Abbreviated transcription (Latin):
q accipiat. quod ita ꝓfundum ẽ. ut exercitatioẽ
legentium. a fidci regula non aberrantes. plures pos¬
sit generare sententias: dũ cñ angłos scõs in subli¬
mib celi sedib non quidẽ dõ coet̾nos. s tamen
de sua sempittrna et uera felicitate securos et cer¬
tos nemo ẽẽ ambigat. Ad quorum societatẽ ꝑti¬
nere paruulos suos dñs doctns. non solum ilłd
ait. erunt equales angłis dĩ: uerum ipsi quoq
angłi qua contemplatione fruant᷑ ostendit uͥ
ait. Uidete ne contempnatis unum expusillis
istis. Dico enm uobis. quia angłi coꝵ in celis
XXXIIscmꝑuident faciem patris mei qui incelis ẽ. Peccas
se autem quosdam angłos et in huiͦ mundi ima
detrusos. qui eis uelut carcer ẽ usq ad futurã¬
petrus aꝑtissime ostendit: dicens qd ds̃ angłis
peccantib non peꝑc̃it. s carcerib caliginis in¬
appellari quis contradicat: quandoqͥdem nos

Expanded text:
que accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem que accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Videte, ne contemnatis unum ex pusillis istis; dico enim uobis, quia angeli eorum in caelis semper uident faciem Patris mei, qui in caelis ese autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos, qui eis uelut carcer est, usque ad futuraicens, quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed carceribus caliginis inappellari quis contradicat? quando quidem nos
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipium nominauit. sic̃ ipse in euangłio iudeis
querentib quis eẽt. respondit se cẽ principium :
non econtrario referam contentionẽ. maxime q
hoc me delectat plurimum. qd̃ etiam insummo
exordio sc̃i libri geneseos trinitas commendat᷑.
Cum enim ita dicitur inprincipio fecit ds̃ celũ et
tr̃am. ut pater fecisse intelligat᷑ infilio. sic̃ attesta¬
tur psalmus ubi legit᷑. quam magnificata sunt oꝑa
tua domine. omĩa in sapientia fecisti: conuenien¬
tissime paulopꝰ commemorat᷑. etiam sp̃s sc̃s. Cũ
enim dictum eẽt qualem t̾ram ds̃ pͥmitꝰ fecerit.
ł quam molem materiam ue futurȩ constructionis
mundi. cęli et t̃ę nomine nuncupauerit: subici¬
endo et addendo. terra autem inuisibilis et incom¬
posita. et tenebie erant suꝑ abyssum: mox ut tri¬
nitatis commemoratio compleret᷑. et sp̃s inquit
dei suꝑftrebatur suꝑ aquas. Proinde ut uolet unꝰqͥs¬

Expanded text:
principium nominauit sicut ipse in euangelio Iudaeis principium nominauit sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium: non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri geneseos trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram, ut Pater fecisse intellegatur in Filio, sicut adtestatur psalmus, ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua Domine! omnia in sapientia fecisti: conuenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quis
Abbreviated transcription (Latin):
turas istas cum labore rimamur. Sq̃ uero an¬
gli quorum societati et cong̃gations in hac ꝑe¬
grinatione laboriosissima suspiramꝰ. sic̃ hñt ꝑ
manendi ȩternitatem: ita cognoscendi facilitatẽ
et requiescendi felicitatem. Sine difficultate qͥppe
nos adiuuant: qm̃ spiritalib motib puris et li¬
beris non laborant. Nequis autem contendat et¬
dicat. non scõs angłos eẽ significatos in eo qd̃
scriptum ẽ. fiat lux et facta ẽ lux. s quamlibet
lucem tunc pͥmum factam ẽẽ corporeã aut o¬
pinet᷑ aut doccat. angłos autem pͥꝰ eẽ factos. ñ
tantum ante firmam̃tũ quod int̾ aquas et aqͣs
factum et appellatum ẽ cęlum. s ante illud
de quo dictum ẽ inprincipio fecit ds̃ cȩlũ et
tram: atq illud quod dictum ẽ inpͥncipio. ñ
ita dictum tanquam primũ hoc factum sit.
cum ante fecerit angłos. s quia omnia insapi¬
entia fecit. quȩ ẽ u̾bum eiꝰ. et ipsum scriptura

Expanded text:
turas istas cum labore rimamur. Sancti uero anturas istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adiuuant, quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. CAPUT dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux, et facta est lux, sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream ant opinetur aut doceat; angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum, sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram; adque illud, quod dictum est: In principio, non ita dictum tamquam primum hoc factum sit, cum ante fecerit angelos, sed quia omnia in sapientia fecit, quod est Verbum eius et ipsum scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
impar pͥmus numerus ternariꝰ ẽ. totꝰ par quater¬
narius: ex quib duob septenariꝰ constat. Ideo ꝓ
uniuerso sepe ponitur. sicuti ẽ septies cadit iustꝰ
et resurget idẽ quotienscunq ceciderit. ñ ꝑibit
Qd̾ ñ demniquitatib s de tribulationib ad humi¬
litatem ꝑducentib intelligi uoluis. Et septies in
die laudabo te Quod alibi alio modo dictum ẽ.
semꝑ laus ciꝰ more meo: Et multa huiͦmodi in
diuinis auctoritatib repꝑiunt᷑: in quib septena¬
rius numerus ut dixi ꝓcuiꝰq rei uniuersitate
ponisolet. Propt̃ hoc eodem sepe numero signi¬
ficatur sp̃s sc̃s̃. de quo dñs ait. docebit uos omnẽ
ueritatẽ. Ibi requies dei: qua requiescit᷑ in deo.
Intoto quippe id ẽ inplena ꝑfectione requies: in
parte autem labor. Ideo laboramus quandiu
erparte scimus. S cum uenerit quod ꝑfectum ẽ:
qd exparte ẽ euacuabitur. Hinc ẽ qd̾ etiã scrip¬

Expanded text:
impar primus numerus ternarius est, totus par quaterimpar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius: ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro universo saepe ponitur, sicuti est, Septies cadet justus, et resurget : id est, quotiescumque ceciderit, non peribit. d non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus sanctus, de quo Dominus ait: Docebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus, sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scrip
Abbreviated transcription (Latin):
laudib dĩ dictum ẽ. omĩa in mensura. et numero. &
pondere disposuisti. Inseptimo autem die id ẽ eodẽx¬
die septies iepetito. qui numerꝰ etiam ipse alia ratione
ꝑfectus ẽ. deirequies cõmendat᷑: in qua pͥmũ scifica¬
tio sonat. Ita ds̃ noluit istum diẽ mullis suis oꝑib
scĩficare: s iniequie sua quȩ non habet uesꝑam. Neq
cnim ulla crcatura ẽ. ut etiam ipsa alit̃ in dei ũbo.
alit̃ inse cognita faciat aliam uelut diurnam: ali¬
am uelut uesꝑtinam noticiam. De septenarii por¬
ro numeri ꝑfectione. diciquidẽ plura possunt:
s et liber iste iam ꝓlirus ẽ. et uercor ne occasione
comꝑta scientiolã nr̃am leuit̾ magis quam utilit̃
iactar uelle uideam᷑. Habenda ẽ itaq ratio mode¬
rationis atq grauitatis: ne forte cum de numero
multum loquimur. mensuram et pondus neglige
iudicemͣ. Hoc itaq satis sit ammonere. quod totꝰ

Expanded text:
laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere deposuisti. die septiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut ealiter in se cognita, faciat aliam velut diurnam, aliam velut vespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt: sed et liber iste jam prolixus est; et vereor ne occasione comperta, scientiolam nostram leviter magis quam utiliter jactare velle videamur. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis, ne forte cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus negligere judicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus
Abbreviated transcription (Latin):
decima pars eius ẽ. Habet et quintam. qd̃ sunt dus
Habet et dimidiam: qd̾ sunt quinq S he trel
partes eiꝰ decima et quinta. et dimidia. id est unũ
et duo et qͥnq: simul ducte non complent dic̃
Sunt enim octo. Duodenarii uͦ numeri partes
in summã ductȩ: transeunt eum. Habet enim
duodecimã quod ẽ unum. habet sextam quȩ sĩ
duo. habei quaitam quȩ sunt cria. habet ss¬
ciam que sunt quatuor: habet dimidiam quȩ st̃ sex.
Unum aucm et duo. & tria. et quatuor et sex: ñ duodecĩ
s ampliꝰ idest sedecim fiunt. Hoc breuiter cõmemo¬
randum putaui. ad cõmendandam senarii numeri
ꝑfectionem. qui pͥmꝰ ut dixi partib suis in sũmã re¬
dactis ipse ꝑficit᷑. inquo ps eit ds̃ oꝑa sua. Unde
ratio numeri contempnenda non ẽ: quȩ in multis
scarum scripturarum locis quam magni estiman¬
da sit elucet diligenter intuentib. Nec frustra in

Expanded text:
decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecimam, quod est unum; habet sextam, quae sunt duo; habet quartam, quae sunt tria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter intuentibus. Nec frustra in
Abbreviated transcription (Latin):
tempoꝵ quasi qui non potuerit omnia creare simul.
que deinceps congrius motib ꝑagerent tempora:
s quia ꝑsenarium numerum oꝑum ẽ significata
ꝑfectio. Numerus quippe senariꝰ. pͥmus complet᷑
suis partib id est sexta sui parte et tercia. et dum¬
dia: quȩ sunt unum et duo. et tria. Quȩ insumm̃a
ducta sex fiunt. Partes autem inhac consideratiõe
numerorum ille intelligendȩ sunt. quȩ quote
sint dici potest: sicut dimidia. tercia. et quarta.
et deinceps ab aliquo numero denominate Neq
enim erempli gra quia innouenario numcroqͣ¬
tuor pars aliqua cꝰ ẽ: ideo dici pot̾ quota exꝰ
sit. Unum autẽ potest Nam nona eiꝰ ẽ. Et tria
potest Nam tercia ciusẽ .C. omuncte uͦ iste duȩ
partes cius nona scilicet atq tercia. idẽ unuma
tria: longe sunt a tota summa eiꝰ quod ẽ nouẽ.
Itemq indenario quat̃nariꝰ ẽ aliqua pars ciꝰ.s
quota sit dici non potest: unum autẽ potest. Nã

Expanded text:
temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria, quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑiores et inferiores. qđ celum uocatum ẽ. sic̃ deo¬
sum aquarum congeries terreq nudatio. et herba¬
rum institutio atq lignorum. sicut solis aclunc
stellarumq conditio. sicut ex aquis animalium.
uolucrum scilicet atq pisqum. beluarũq natan¬
tium. sicut quorumq interra gradientium atq
repentium. ⁊ipsiꝰ hominis qui cunctis intĩa reb
excelleret. Omnia hȩc aliter in uerbo dĩ cognoscunt᷑
ab angłis. ubi hñt catisas rationesq suas. id est se¬
cundum quas facta sunt. incominutabilit̃ ꝑma¬
nentes. aliter inse ipsis. illa clariore. hac obscuro¬
re cognitione uelut aitis atq oꝑum. Quȩ tam̃
oꝑa cum ad ipsiꝰ creatoris laudem uentrationẽq
referunt᷑: tanquam mane lucescit inmentib con¬
x ix templantium. Hec autẽ ꝓpt̾ senarii numeri ꝑ¬
fictionem eodem dic sertes repetito sex dieb ꝑficta
narrant᷑. Non quia deo necessaria fuerit mora

Expanded text:
superiores et inferiores, quod caelum uocatum est; sicut deorsuperiores et inferiores, quod caelum uocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio adque lignorum; sicut solis ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, uolucrum scilicet adque piscium beluarumque natantium; sicut quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitione, uelut artis adque operum; quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem uenerationemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. CAPUT XXX. De senarii numeri fectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur, non quia Deo fuerit necessaria mora
Abbreviated transcription (Latin):
scunt. s ꝑ ipsam p̃sentiam incommutabilis ueri¬
tatis. hoc ẽ uerbum eiꝰ unigenitũ. et ipsum u̾bũ
substantiam. ettam̃ om̃s. non tres deos eẽ. s unũ
dm̃ ita nouerunt: ut eis magis ista quam nos ip¬
si nob̾ cogniti si mus. Ipsam quoq creaturã
meliꝰ ibi hoc ẽ insapientia dei tanquam in
arte qua facta ẽ. quam in ea ipsa sciunt. Nc ꝑhoc
et se ipsos ibi meliꝰ: quam in se ipsis. Ueruntam̃ et
inscipsis. Facti sunt enim. et aliud sunt quam ille
qui fecit. Ibi gͦ tanquam indiurna cognitione: in
seipsis autem tanquam in uesꝑtina sic̃ iam supra
diximus. Multum enim diffeit utrum in ea ratio¬
ne cognoscat᷑ aliquid scdm quam factum ẽ. an
in se ipsoͥ sic̃ aliter scitur recticudo linearum seu
ueritas figurarum cum intellecta conspicit᷑. alit̃
cum inpuluere describitur: et aliter iusticia
deseribit᷑ inueritate incommutabili. alit̃ in aĩa
nusti. Sic demde cecera. sicut firmam̃tũ int̃ a quas

Expanded text:
nt, sed per ipsam praesentiam inmutabilis ueritatis, hoc est Verbum eius unigenitum, et ipsum Verbum substantiam, et tamen omnes non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incommutabili, aliter in anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmamentum inter aquas
Abbreviated transcription (Latin):
ria cęli ut diuiderent imꝑauit. Fiant inquit lumi¬
naria infirmamentoceli. ut luceant suꝑ tr̃am: et diui¬
dant inter diemet noctem. Et paulopost. Et fectt in¬
quit ds̃ duo magna luminaria: luminare maius in
principio diei: et luminare minus in pͥncipio noctis.
Et stellas. Et posuic illa ds̃ infirmam̃to celi lucere su¬
ꝑ t̾ram. et p̃esse dici acnocti: et diuid̾ẽ inter luceme
tenebias. Inter illam uͦ lucem quȩ scã societas angłoꝵ
est. illustratione ueritatis intelligibilit̃ fulgens. s
ei contrarias tenebras. id est malorum angłorum ali¬
sorum aluce iusticiȩ teterrimas mentes ipse diuiden
potuit: cui etiam futurum non naturȩ s uoluntaus
malum occultum aut incertum eẽ non potuis. De¬

Expanded text:
ria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, lumiria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, luminare maius in principia diei, et luminare minus in principia noctis, et stellas; et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et diuidere inlam uero lucem, quae sancta societas angelorum est inlustratione ueritatis intellegibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum auersorum a luce iustitiae taeterrimas mentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit.
Abbreviated transcription (Latin):
ita tam̃ ut quod in obscuro loco intelligit᷑. ł atcesta¬
tione rerum manifestarum. ł aliis locis minime
dubiis asseratur. siuc cum mnulta tractant᷑. ad id quoq
ꝑueniatur quod sensit ille quiscripsit. fiue id lateat.
s croccasione tractandę ꝓfunde obscuritats. alia qͤ¬
dam uera dicantur: ñ mͥ uidet᷑ ab oꝑib dei absurda
sententia. sicum lur illa pͥma facta ẽ. angłi creati in¬
telliguntur. et inter scos angłos et immundos fuisse
discittũ uͥ dictũ ẽ: ⁊ diuisit dsint̃ lucẽ ⁊ tenebras ⁊ uocauit
ds̃ lucẽ diẽ et tenebras uocauit noctẽ Solus quippe
ille ista discernere potuit. qͥ potuit etiã pͥusqͣm cade¬
rent pscire casuros: et pͥuatos lumine ueritatis inte¬
nebrosa suꝑbia remansuros. Nam inter istum nob̃
notissimum diemet noctem. id est inter hanc lucẽ
et has tenebras uulgatissimas: sensib nrĩs lumina¬

Expanded text:
ita tamen ut quod in obscuro loco intelligitur, vel attestaita tamen ut quod in obscuro loco intelligitur, vel attestatione rerum manifestarum, vel aliis locis minime dubiis asseratur; sive cum multa tractantur, ad id quoque perveniatur, quod sensit ille qui scripsit; sive id quidem lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia, si cum lux illa prima facta est, Angeli creati intelliguntur, et inter sanctos Angelos et immundos fuisse discretum, ubi dictum est, Et divisit Deus inter lucem et tenebras; et vocavit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris lumina
Abbreviated transcription (Latin):
chorinthios epła. locum illum suauit̃ explicat:
ubi dicit. ꝑ arma iusticiȩ a dextris et asinistris:
ꝑgłam et ignobilitatem: ꝑ infamiam et bonã famã.
Ut seductores: et ueraces. Ut quiignoramur: et cogno¬
scimur. Quas morientes ẽt ecce uiuimus. Ut coer¬
eta: et non mortificati. Ut tristes: semꝑ autẽ gaudents
Sicut egeni. multos autem ditantes. Tanquam nichil
habentes: et omnia pos sidentes. Sicut gͦ ista contͣria
contrarus opposita sermonis pulchritudinem red¬
dunt: ita quadam non u̾borum s ierũ eloquentia
contrarioꝵ oppositione scłi pulchritudo componit
Aꝑtissime hoc positum ẽ in libro eccłastico hocmͦ.
Contramalum bonum & contra mortem uita. Sic
contra piumpeccator. Et sic intuere momĩa oꝑa al¬
mtissimibina ⁊ bina: unum contra unũ. Quamuis itaq
qd̾ plures sententias ueritatis parit. et in lucemno¬
ticiȩ ꝓducit. dum alius eum sic aliꝰ sic intelligit.

Expanded text:
Corinthios epistula illum locum suauiter explicat, Corinthios epistula illum locum suauiter explicat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra: per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et ueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur; quasi morientes, et ecce uiuimus, ut coherciti et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut egeni, multos autem ditantes; tamquam nihil habentes et omnia possidentes. Sicut ergo ista contraria contrariis obposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non uerborum, sed rerum eloquentia contrariorum obpositione saeculi pulchritudo conponitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum contra unum. CAPUT XVIIII. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit, dum alius eum sic, alius sic intelligit;
Abbreviated transcription (Latin):
malignitatis eiꝰ non erat utiq ignarus. et p̃uidebat q̃
bona de malis eiꝰ eẽt ipse facturus: ꝓpterea psalmꝰ ait
Dracohic quem finristi ad illudendum eiꝰ ut in eo ipso
quod eum finrit. licet ꝑsuam bonitatem bonũ. iam
ꝑsuam p̃scientiam p̃parasse intelligat᷑. quomͦ illo
uteret᷑ ⁊ malo. Neq enim ds̃ ullum ñ dico angłoꝵ
s uel hominum crearet. quem malum futurum
p̾scis set: nisipariter nosset quibus eosbonoꝵ usi¬
b cõmodaret. atq ita ordinem scłorum tanquam
pulcherrimum carm̃ :ͣz ex quibdam quasi anthite¬
tis honestaret. Antitheta enim quȩ appellant᷑ in
ornamentis elocutionis sunt decentissima. quȩ la¬
tine ut appellentur opposita uel quod exp̃ssius dr̃
contraposita. non ẽ apud nos huiꝰ uocabuli consue¬
tudo: cum tam̃ eisdem ornamentis locutionis etiã
sermo latinus utatur. immo linguȩ omĩum gen¬
tium. His antithetis etiampaulus apłs in scd̃a ad

Expanded text:
malignitatis ejus non erat utique ignarus, et praevidebat quae malignitatis ejus non erat utique ignarus, et praevidebat quae bona de malis ejus esset ipse facturus: propterea Psalmus ait, Draco hic, quem finxisti ad illudendum ei , ut in eo ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem bonum, jam per suam praescientiam praeparasse intelligatur quomodo illo ulentior. Neque enim Deus ullum, non dico angelorum, sed uel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae Latine uel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non est aput nos huius uocabuli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad