comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erat ab initio. & inueritate nõ
stetit quia ueritas in eo non ẽ:
&e quod alio loco udei serpen¬
tium genera & tuperarum ap¬
pellantur. Nonintelligunt
illud dictum eẽ dehomine
ante quã peccaret. quod factus
ẽ adimaginẽ & similitudinẽ
di: hoc aut̃ quod ineuuãgłio
ẽ. uos expatre diabolo estis. pet¬
catorib & infidelib dicit tribꝰ
enim modis inscripturis scĩs:
filiorũ nomen accipitur. Yno
scm naturã quo modo ysaac
filuis habraȩ uel etiã cettri iui¬
ae qui exeadẽ origint uenunt.
Alio scđm doctrinã ut filius eius
in ea re quisq appelletur aquo ali¬
quid didicit sicut filiossuos appel¬
lat apłs qui abillo didicerũt euuã¬
głiũ. Tertio scd̃m imitationem:
sicut filios habrahe nos uocat apłs.
quod euis fidẽ imitam᷑.. Duob gͦ
modis peccatores: infide les uidei
filii diaboli uocabantur a dnõ:
uel qd̃ ab ipso impietatem didi¬
cerunt. sicut deipso diabolo apłs
dicit. qui nunc oꝑatur infilios

Expanded text:
o et in ueritate non stetit, quia ueritas in eo non est, et quod alio loco Iudaei serpentum genera et uiperarum appellantur. non intellegunt illud dictum esse de homine antequam peccaret, quod factus est ad imaginem et similitudinem dei, hoc autem, quod in euangelio est, "UOB ex patre diabolo estis" peccatoribus et infidelibus dici. tribus enim modis in scripturis sanctis filiorum nomen accipitur: uno secundum naturam. quomodo Isaac filius Abrahae uel etiam ceteri Iudaei, qui ex eadem origine ueniunt; alio secundum doctrinam. ut filius eius in ea re quisque appelletur, a quo aliquid didicit. sicut filios suos appellat apostolus, qui ab illo didicerunt euangelium; tertio secundum imitationem, sicut filios Abrahae nos uocat apostolus, quod eius fidem imitamur. duobus ergo modis peccatores infideles Iudaei filii diaboli uocantur a domino, uel quod ab ipso inpietatem didicerunt, sicut de ipso diabolo apostolus dicit: qui nunc operatur in filiis
Abbreviated transcription (Latin):
uesꝑe ⁊ mane dies una. Hoc capi¬
tulum legis aduersum ẽẽ euuã¬
głio stultissimi manichei arbi¬
trantur: dicentes ingenesi scrip¬
tum eẽ. qͦd d̾s ꝑseipsum fecent
celum & terrã & lucem: In euuã¬
głio aut̃ scriptum eẽ ꝑdñm nr̃m
ibm xp̃m fabricatũ eẽ mundum:
ubi dictum ẽ. & mundꝰ ꝑ ipsum
factus ẽ. & mundꝰ illum ñ cogno¬
uit Tribus enim modis refellunt᷑.
Primo quia cum dicitur. inpͥn¬
cipio fecit ds celum & terram.
innitatẽ ipsam xpĩanus accipit.
ubi non solum pater. s. & filius

Expanded text:
est mane dies una. hoc capitulum legis aduersum esse euangelio stultissimi Manichaei arbitrantur dicentes in genesi scriptum esse, quod deus per se ipsum fecerit caelum et terram et lucem, in euangelio autem scriptum esse per domistum fabricatum esse mundum, ubi dictum est, Et mundus per ipsum factus est, et mundus illum non cognovit . Tribus enim modis refelluntur. Primo, quia cum dicitur, In principio fecit Deus coelum et terram; Trinitatem ipsam christianus accipit, ubi non solum Pater, sed et Filius
Abbreviated transcription (Latin):
uenra nsumilitudinẽ nrãm. hũc
locũ manichei quod scriptun ẽ
ingene si hominẽ factum cẽ ad
imaginem & similitudinem dĩ
ꝓpt̾ea dicunt nouo testamento
eẽ contrariũ: quia dñs in euuãgło
dicit uideis. Nlos ex patre diabo¬
lo estis & desideria patris urĩ

Expanded text:
nem et similitudinem nostram. hunc nem et similitudinem nostram. hunc locum Manichaei. quo scriptum est in genesi hominem factum esse ad imaginem et similitudinem dei, propterea dicunt nouo testamento esse contrarium. quia dominus in euangelio dicit Iudaeis: uos ex patre diabolo estis et de
Abbreviated transcription (Latin):
tem sterelitas sequeretur: illis
aut̃ ꝑ quorum ministerium in
pdicando di uerbo fratres libe¬
rabantur: etiam in crastino mini¬
me cogitantib fructuosa terra
scruiret: Quod si inuetere testa¬
nento exhorrescunt maledicto
dĩ terram sterilem factam ẽẽ pec-¬
ihũ xpi arborem fici aridã factã
nullo peccato dnisui: Item si
indiũ sententia delectantur qd̾
discipulis dicit ne decrastino
cogitent. quod deuictu eorum
ałs curam gerit: cur ũ & ꝓphea¬
ca sententia delectantur qua
cecinit dicens. abice indnõ sol¬
licitudinẽ tuã. & ipsete pascet.
ut hoc modo sipossent miseri
intelligãt. & illa quȩ detestant᷑
inueteti testamento dedõ dicta.
usq adeo recta eẽ. ut etiam in no¬
uo inueniantur. & illa quȩ in
nouo laudant & p̃dicaut etiã
inuetere reperiri. undecla rescat
bene intelligentib utriusq testa¬
menti manifesta concordia:
ceo quod scriptum ẽ ingenesi:
faciamus hominẽ ad imagi¬

Expanded text:
tem sterilitas sequeretur, illis tem sterilitas sequeretur, illis autem, per -quorum ministerium in praedicando dei uerbo fratres liberabantur, etiam de crastino minime cogitantibus fructuosa terra seruiret ? quodsi in uetere testamento exhorrescunt maledicto dei terram sterilem factam esse pectri Iesu Christi arborem fici aridam factam nullo peccato domini sui? item si domini sententia delectantur, qua discipulis dicit, ne de crastino cogitent, quod de uictu eorum deus curam gerat, cur non et prophetica sententia delectantur, qua cecinit dicens: abice in dominum sollicitudinem tuam et ipse te pascet, ut hoc modo, si possint, miseri intellegant et illa, quae detestantur in uetere testamento de deo dicta usque adeo recta esse. ut etiam in nouo inueniantur, et illa, quae in nouo laudant et praedicant, etiam in uetere reperiri: unde clarescet bene intellegentibus utriusque testamenti manifesta concordia. De eo quod scriptum est in genesi: faciamus hominem ad imagi
Abbreviated transcription (Latin):
pientes. ñ sane mͥ uidentur cogi¬
tare cũ hominib se agere: s ꝓrsus
quasi peccora eẽnt qui eos au¬
dirent. uel eorũ scripta legerit.
sic abusi sunt imperitia eorun
& tarditate ingenii uel potius
animi cecitate: quippe dixerunt
huic capitulo illud ineuuãglõ
ẽẽ contrariũ. quod dñs ait disci¬
pulis suis. nolite cogitare decra¬
stino. Nã crastinus dies ipse co¬
gitabit sibi. Respicite uolatilia
celi: quia ñ senunant neq me¬
tunt neq colligunt inhorrea.
Quasi uero cam parricida disci¬
pulis xpĩ cõparandꝰ fuit: ut qm̃
ille meruit penã steri litatis tene.
consequens eẽt ut eadẽ stereli¬
tatem isti etiã paterentut᷑: qui
Immo etiam inistis duob capi¬
tulis. quorum unum degenesi
alterum de euuangłio. tamꝗͣ
sibi intmica posuerunt: tãta
inuenitur amititia atq concor¬
dia: ut nulla maior desideranda
sit. Quid enim congruentius.
frater occisus etiã interra laborã¬

Expanded text:
pientes non sane mihi uidentur cogipientes non sane mihi uidentur cogitare cum hominibus se agere, sed prorsus quasi pecora essent. qui eos audirent uel eorum scripta legerent: sic abusi sunt inperitia eorum et tarditate ingenii uel potius animi caecitate. quippe dixerunt huic capitulo illud in euangelio esse contrarium. quod dominus ait discipulis suis: nolite cogitare de crastino; nam crastinus dies ipse cogitabit sibi. respicite uolatilia caeli, quia non seminant neque metunt neque colligunt in horrea. quasi uero Cain parricida discipulis Christi conparandus fuit, ut, quoniam ille meruit poenam sterilitatis terrae, consequens esset, ut eandem sterilitatem isti etiam paterentur, qui dparabantur. immo etiam in istis duobus capitulis, quorum unum de Genesi, alterum de euangelio tamquam sibi inimica posuerunt, tanta inuenitur amicitia atque concordia, ut nulla maior desideranda sit. quid enim congruentius, frater occisus, etiam in terra laboran
Abbreviated transcription (Latin):
dabo illis: nec umquã deerit.
Certis eim quibusdã umbris &
figuris rerum ante dii aduen¬
tum scđm mirabilem atq ordina¬
tissimam distributionem tẽ¬
porum ppłs ille tenebatur: qui
testamentum uecus accepit.
Tamen in eo tanta p̃dicatio &
p̃nuntiatio noui testamenti
ẽ: qe nulla in euuangłica atq
apłica disciplina reperiant᷑
quamus ardua & diuina p̃¬
cepta & ꝓmissa. que illis etiã
libris ueteribꝰ desint. s scẽ scripture
ñ temerarios & suꝑbos accusa¬
tores. s diligentes &e pios lectores
desiderant.
e eo quod scriptum ẽ in
genesi: & dixit ds ad ca¬
in. Quid fecisti: uox sanguinis
fratris tui clamat ad me deter¬
ra. Nunc maledictus eris a facie
terrȩ: quȩ ab sorbuit & recepit
sanguinem fratris tui excede
ri terram: quȩ stenlis tibi fructꝰ ⁊
dabit. Huic capitulo geneseos
quo maledictum accepit cam
ut terre sterelitate pumiretur. ca¬
lumniantes manichei. & tuuan¬
głio contrarium demonstrare cu¬

Expanded text:
dabo illis nec umquam deerit. dabo illis nec umquam deerit. certis enim quibusdam umbris et figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio noui testamenti est. ut nulla in euangelio atque apostolica disciplina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa. quae illis etiam libris ueteribus desint. sed sanctae scripturae non temerarios et superbos accusatores, sed diligentes et pios lectores desiderant. De eo quod scriptum est in genesi: et dixit deus ad Cain: quid fecisti? uox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. nunc maledictus es tu a facie terrae. quae absorbuit et recepit sanguinem fratris tui ei caede est terram. quia steriles tibi fructus dabit. huic capitulo geneseos, quo maledictum accepit Cain. ut terrae sterilitate puniretur. calumniantes Manichaei et euangelio contrarium demonstrare cu
Abbreviated transcription (Latin):
Nonne alio loco eudentissime
ostendit utriusq sexus & natu¬
ram & conunctionẽ adnõ dõ
conditore atq ordinatore consi¬
stere. cum dicit. ueriuntamen neq
mulier sine uiro. neq uir sine
muliere indno: sicut enim mu¬
lier exiuro. ita ce uir ꝑmulierẽ.
omia aut̃ exdo: Quod isti sicon¬
siderare uellent. ñ quibusdã ca¬
pitulis seꝑatis. & ad uersum se
inuicem magna fraude coͥlatis.
caliginem facerent imperitis:
testamento uno scõspũ conscrip¬
ta & cõmendata eẽ sentirent. Nã
& inueteri testamento habent
trentur eẽ laudatos adnõ. ubis
dicit eẽ quosdã quise ipsos cast᷑¬
uerunt ꝓpter regnũ cȩlorũ: &e ad¬
didit qui potest capere capiat.
Nam & isaias ita dicit. hȩc dicit
dñs spadonib eis qui custodierĩ
pcepta mea & elegtrint sibi que
ego uolo &e capaces fuerint testa¬
mentimei: dabo eis indomo mea
& in muro meo locum nominatis¬
simum: meliorem multũ filiorũ
atq filiarum. Nomen ȩternum

Expanded text:
nonne alio loco euidentissime nonne alio loco euidentissime ostendit utriusque sexus et naturam et coniunctionem a domino deo conditore atque ordinatore consistere, cum dicit: uerumtamen neque mulier sine uiro neque uir sine muliere in domino. sicut enim mulier ex uiro, ita et uir per mulierem: omnia autem ex deo? quod isti si considerare uellent, non quibusdam capitulis separatis et aduersum se inuicem magna fraude conlatis caliginem facerent inperitis, testamento uno sancto spiritu conscripta et commendata esse sentirent. Nam et in uetere testamento habent trentur esse laudatos a domino, ubi dicit esse quosdam, qui se ipsos castrauerunt propter regnum caelorum, et addidit: qui potest capere. capiat. nam et Esaias ita dicit: haec dicit dominus spadonibus eis: qui custodierint praecepta mea et elegerint sibi, quae ego uolo. et capaces fuerint testamenti mei, dabo illis in domo mea et in muro meo locum nomina tissimum, meliorem multum filiorum atque filiarum: nomen aeternum
Abbreviated transcription (Latin):
modi. Siquis gͦ relinquent re¬
gnum celorum. dũ ñ uult relu¬
qͥuere ipxorem ñ ferentem xp̃ĩanũ
urum: imꝓbatur ad nõ. Et item
siquis uir relinquit ixorem dato
libello repudi. cum causa ñexistit
aut fornicationis. aut obtinendi
rtgnum celorum: similiter imꝓ¬
batur adnõ. Ita nec ista duo ca¬
pitula euuangłica inueniunt᷑
sibi eẽ contraria: nec euuangłiũ
ueteri testamento: quia ibiuxor
conuingitur uiro ut simulmere¬
antur possidere regnum celorum.
It ita uxor relinquenda eẽ p̃cipit᷑
siuirum impediat ad possiden¬
cdum regnum relorum. Et ideo
quando xpĩanos utrosq apłs
monet. id maritos & uxores: ñ¬
ne ita dicitur. diligite ixores
& tradidit se ipsum ꝓea: & muli¬
tres subdite sint uiris suis quasi
Nonne illud quod isti miseri ir¬
ndent inueteri testamento quod
scriptum ẽ. ꝓpterea relinquet
homo patrem &e matrem ce ad he¬
rebit uxori sue. & erunt duo
incarne una. inmagno sacram̃¬
gat: mulier aut̃ timeat uirum.

Expanded text:
relinquit regnum caelorum, dum non uult relinquere uxorem non ferentem christianum uirum, inprobatur a domino; et item si quis uir relinquit uxorem dato libello repudii, cum causa non existit aut fornicationis aut obtinendi regni caelorum, similiter inprobatur a domino. ita nec ista duo capitula euangelica inueniuntur sibi esse contraria nec euangelium ueteri testamento, quia ibi uxor coniungitur uiro, ut simul mereantur possidere regnum caelorum; et ita uxor relinquenda esse praecipitur, si uirum inpediat ad possidendum regnum caelorum. Et ideo quando christianos utrosque apostolus monet, id est maritos et uxores, nonne ita dicit: uiri diligite uxores et tradidit se ipsum pro ea? et: mulieres unonne illud, quod isti miseri inrident in uetere testamento, quod scriptum est: propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una, in magno sacramegat: mulier autem ut timeat uirum.
Abbreviated transcription (Latin):
&e falsum qͦd ipsi ꝓferunt dicen¬
te dnõ. omĩs qui reliquerit domũ
aut iyxorem aut parentes aut
filios ꝓpter regnum celoꝵ icet̾a:
Non intelligunt misen: quẽ ad¬
modum omnem fidem xpĩanã
cũ ista dicunt conentureuertere.
F ides aut̃ uera & eccłe catholice
disciplina utrumq uerũ & adño
dictum. eẽ confirmat. & nullo
modo eẽ contrariũ: quia et con¬
iunctio mariti & uxoris ad nõ
ẽ: & relictͥo uxoris ꝓpter regnũ
celorum adnõẽ. Non enim qͥa
suscitauit iħs xp̃s mortuos &
dedit eis uitã: ꝓpterea ipsis
uita ñ ẽ relinquenda ꝓpter re¬
gnum celorum. Sic gͦ quãius
dñs dederit uxorem uiro: relin¬
quenda ẽ tamen siopus ẽ. ꝓpter
regnum cȩlorũ. Non enim hoc
semꝑ necesse ẽ: sicut apłs dicit.
Siquis fidelis habet uxorem
infidelem: & hec consentit habi¬
tare cum illo: ñ dimictat eam.
Significat utiq quod si ñcon¬
sentit habitare cũ illo: id si

Expanded text:
et falsum, quod ipsi proferunt dicenet falsum, quod ipsi proferunt dicente domino: omnis, qui reliquerit domum aut uxorem aut parentes aut filios propter regnum coelorum, etc.? Non intelligunt miseri quemadmodum omnem fidem christianam, cum ista dicunt, conentur evertere. Fides autem vera et Ecclesiae catholicae disciplina utrumque verum et a Domino dictum esse confirmat, et nullo modo esse contrarium: quia et conjunctio mariti et uxoris a Domino est et relictio uxoris propter regnum caelorum a domino est. non enim quia suscitauit Iesus Christus mortuos et dedit eis uitam. propterea ipsa uita non est relinquenda propter regnum caelorum. sic ergo quamuis dominus dederit uxorem uiro, relinquenda est tamen, si opus est. propter regnum caelorum. non enim hoc semper necesse est. sicut apostolus dicit: si quis fidelis habet uxorem infidelem et haec consentit habitare cum illo. non dimittat eam. significat utique. quod, si non consentit habitare cum illo, id est si
Abbreviated transcription (Latin):
matrem. & ad herebit uxori sue.
& erunt duo incarne una: Itaꝙ
iam ñsunt duo: s una caro. Qd̃
gͣ as conupcit inunum: ho
nͨ scpatet. Dicunt illi. Quid gͦ
mosses mandauit dari libellũ
repudii & dunitdere: Dicit illis
iħs quia ad duritiã cordis uri
ꝑmisit uobis morses dimit dere
uxores urãs: abinitio aũt ñ fuit
sic. Dico aut̃ uob̃. Quicumq di¬
miserit uxorem suam nisiob cau¬
sam fornicationis facit eam me¬
chari: & ipse sialcerã dipcerit ad¬
ulterium cõmictit. Ecce habent
confirmatã sententiã ueteris desta¬
menti abipso dño ad uersum
inperitiã uidorum: simuletiã
moysi ꝑhibuit testimonium: qd
ꝓpter duritiã eorũ repudiũdari
ꝑmisit. Non quid etiã euuangłi¬
um euuãgłio dicunt ẽẽ contra¬
rium: Quod si dicunt hoc capi¬
tulum falsum eẽ. & acorruptori¬
b scripturatũ eẽ ad ditum. nã
hoc solent quando ñ inuenunt
quid respondeãt dicere: quid
si alius dicat illud eẽ inmissum

Expanded text:
 adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una? Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit in unum, homo non separet. Dicunt illi: Quid ergo Moyses mandavit dari libellum repudii, et dimittere? Dicit illis Jesus: Quia ad duritiam cordis vestri permisit vobis Moyses dimittere uxores uestras; ab initio autem non fuit sic. dico autem uobis: quicumque dimiserit uxorem suam nisi ob causam fornicationis, facit eam moechari, et ipse si alteram duxerit, adulterium committit. ecce habent confirmatam sententiam ueteris testamenti ab ipso domino aduersum inperitiam Iudaeorum. simul etiam Moysi perhibuit testimonium, quod propter duritiam eorum repudium dari permisit. numquid etiam euangelium euangelio dicunt esse contrarium? quod si dicunt hoc capitulum falsum esse et a corruptoribus scripturarum esse additum — nam hoc solent, quando non inueniunt, quid respondeant, dicere — quid ? si alius dicat illud esse inmissum
Abbreviated transcription (Latin):
rit domum. aut uxorem. aut
parentes aut fratres aut fili¬
os. ꝓpter regnum celorũ: septies
tantum recipiet in hoc tempore.
&e infuturo scło possidebit uitã
eternam. Inqua calumnia mi¬
tor cossic ẽẽ cecatos: uel potius
ñ miror excecauit enim illos
sicut scrptum ẽ malitia eorũ.
S tamen quis ñuideat tanta
innouo testamento p̃cepta de
uxore diligenda: Cur enim po¬
tius uetus testamentum dicũt
aduersari huic sententie dñi.
qua dicit relinquendam eẽ uxo¬
rem ꝓpter regnum celorũ: & ñ
ipsum nouum sibi aduersari.
qͦd nefas ẽ dicere: Intelligenda
enim sunt ñ temere accusanda:¬
quȩ imꝑitis uidentur eẽ contra¬
ria. Nam ae dñs interrogatus
auideis utrum ei placeret dato
libello repudii uxorem dimitte
re. respondit eiꝰ dicens. Non le¬
gistis qm̃ quifecit abinitio ma¬
sculum & feminã & dixit᷑ ꝓpter¬

Expanded text:
erit domum aut uxorem aut erit domum aut uxorem aut parentes aut fratres aut filios propter regnum caelorum, septies tantum accipiet in hoc tempore et in futuro saeculo possidebit uitam aeternam. in qua calumnia miror eos sic esse caecatos uel potius non miror; excaecauit enim illos, sicut scriptum est, malitia eorum. sed tamen quis non uideret tanta in nouo testamento praecepta de uxore diligenda? cur enim potius uetus testamentum dicunt aduersari huic sententiae domini, • qua dicit relinquendam esse uxorem propter regnum caelorum, et non ipsum nouum sibi aduersari? quod nefas est dicere. intellegenda enim suntquae imperitis videntur esse contraria. 2. Nam et Dominus interrogatus a Judaeis, utrum ei placeret dato libello repudii dimittere uxorem, respondit eis dicens: Non legistis quoniam qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit e
Abbreviated transcription (Latin):
ad modũ illa requies cłi post fa¬
bricatũ mnundũ insinuatur:
serequiem que nobis ꝓmittitur
post oꝑa que in boc mundo ha¬
demus siusta fuerint consequem̃:
stptima scilicet eademq ulti¬
na parte seculi: dequa nunc
longumẽ disputare. Nongͦ do¬
minus rescindit scripturam ue¬
aris cestamenti. s cogit intelli¬
i mec sabbatum soluit ut pere¬
at qͦd figurabatur: i. aperit po¬
nus ut appareat quod tegebatur.
Neeo quod scriptum ẽ
Pingenesi. & dixit d̃s nonẽ
bonum solum hominẽ eẽ. facia¬
mus ei ad utorium: & inmisit
ade somnum ds ade somnum
a obdormiuit. & sumpsit unã
de costis eius. ex qua formauit
euam. ꝗͣ ad duxit ad adam & ait
ideo relinquet homo patrem
& matrem. & adherebit uyori
sue. Huic rursus locomaniches
calumniantur: dicentes contͣ
nouum testamentũ ẽẽ istam
sententiam. qua deus scribitur
&e formasse mulierem & iuro cõ¬
uinxisse: ꝓpterea quia in euuã¬
głio dicit dñs. Omĩs qui reliq̃¬

Expanded text:
admodum illa requies dei post faadmodum illa requies dei post fabricatum mundum insinuatur, sic requiem, quae nobis promittitur, post opera, quae in hoc mundo habemus, si iusta fuerint, consequemur, septima scilicet eademque ultima parte saeculi, de qua longum est disputare. non ergo dominus rescindit scripturam ueteris testamenti, sed cogit intellegi, nec sabbatum soluit, ut pereat quod figurabatur, sed aperit potius, ut adpareat quod tegebatur. De eo quod scriptum est in genesi: et dixit deus: non est bonum solum hominem esse; faciamus ei adiutorium. et inmisit deus Adae somnum et obdormiuit; et sumpsit unam de costis eius, ex qua formauit Euam, quam adduxit ad Adam et ait: ideo relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae. huic rursus loco Manichaei calumniantur dicentes contra nouum testamentum esse istam sententiam, qua deus scribitur et formasse mulierem et uiro coniunxisse, propterea quia in euangelio dicit dominus: omnis qui reliqu
Abbreviated transcription (Latin):
nistrandis operetur. Sabbati
aut̃ obseruationẽ ñ intelligebãt
iudei: qui putabant abhisetiã
oꝑib quȩ ad salutẽ hominum
ualent oportere cessari. Ande
illos dñs etiam aliis locis deoue
que in puteum cecidit. & iumento
quod soluendum ẽ. ut ad aquã
ducatur mirifica comꝑatio¬
ne redarguit. Sabbatum aut̃
ñ repudiatũ s intellectum a
xpĩanis destitit quidẽ carna¬
liter obseruari: s sꝑitaliter
retinetur a scĩs. qui intelligunt
uocem dni uocantis ad requi¬
em & dicentis. Ulenite ad me qͥ
laboratis & ego uos reficiam.
Tollite iugum meũ suꝑuos: &
discite ame quia mitis sum. &
humilis corde: & inuenietis re¬
quiem animabus urĩs. Iugũ
enim meum leueẽ: & sarcina
mea leuis ẽ. Hoc sabbatum
id hanc requiem scriptura illa
significat quã uidei ñ intellige¬
bant. & ꝓtempoꝵ dispensatio¬
ne carnaliter sequebantur um¬
bram: cuius umbre quasi corpꝰ
idẽ ueritas nob̃ danda erat. S quẽ¬

Expanded text:
nistrandis operetur. Sabbati nistrandis operetur. Sabbati autem obseruationem non intellegebant Iudaei, qui putabant ab iis etiam operibus. quae ad salutem hominum ualent, oportere cessari. unde illos dominus etiam aliis locis de oue, quae in puteum cecidit, et iumento, quod soluendum est. ut ad aquam ducatur, mirifica comparatione redarguit. sabbatum autem non repudiatum, sed intellectum a christianis destitit quidem carnaliter obseruari, sed spiritaliter retinetur a sanctis, qui intellegunt uocem domini uocantis ad requiem et dicentis: uenite ad me, qui laboratis, et ego uos reficiam; tollite iugum meum super uos et discite a me, quia mitis sum et humilis corde et inuenietis requiem animabus uestris. iugum enim meum lene est et sarcina mea leuis est. hoc sabbatum, id est hanc requiem scriptura illa significat, quam Iudaei non intellegebant et pro temporum dispensatione carnaliter sequebantur umbram, cuius umbrae quasi corpus, id est ueritas nobis danda erat. sed quem
Abbreviated transcription (Latin):
etiam loco manichei calum mã
mouent & dicunt nouo testaĩto
aduersari quod ingenesi scrip¬
tum ẽ. dm̃ septimo die requieuis¬
se abomĩb oꝑib suis quȩ fecit:
meus usq nuimc oꝑatur: quod
nullo modo contrarium ẽ. Dñs
enim uidorũ reffellit errorem:
qui putabant sic requieuisse
dm̃ die septimo. ut exillo ꝓrsus
nichiloꝑaretur. Requieuit aut̃
abomĩb oꝑib suis quȩ fecit:
ut iam ultra ñ faceret mundũ
cum omĩb que in eo sunt: nõ
tamen ut etiam amundi admi¬
nistratione requiesceret. Nom
enim scriptum ẽ requieuit d̃s
abomĩb oꝑibus. ut deinceps
fecit: ut deinde ñ infaciendo
mundo aquo oꝑe post ꝑfecti¬
onem cessauerat. s inadmini-¬
stando oꝑaretur: inquo opere
eum ẽẽ dñs intimauit. Nec illa
requies quasi post laborem dm
pausam quesisse: s ab instituen¬
dis rerum naturis post earum
rerum ꝑfectionẽ cessasse signifi¬
cat: quãuisusq ad huc inad mi¬

Expanded text:
etiam loco Manichaei calumniam etiam loco Manichaei calumniam mouent et dicunt nouo testamento aduersari, quod in genesi scriptum est deum septimo die requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, meus usque modo operatur. quod nullo modo contrarium est. dominus enim Iudaeorum refellit errorem, qui putabant sic requieuisse deum die septimo, ut ex illo prorsus nihil operaretur. requieuit autem ab omnibus operibus suis. quae fecit. ut iam ultra non faceret mundum cum omnibus, quae in eo sunt, non tamen, ut etiam a mundi administratione requiesceret. non enim scriptum est: requieuit deus ab omnibus operibus. ut deinceps fecit, ut deinde non in faciendo mundo, a quo opere post perfectionem cessauerat, sed in administrando operaretur, in quo opere eum esse dominus intimauit. nec illa requies, quasi post laborem deum pausam quaesisse. sed ab instituendis rerum naturis post earum rerum perfectionem cessasse significat. quamuis usque adhuc in admi
Abbreviated transcription (Latin):
ea ingenesi ñ intelligitur filius.
quia ñ ẽ dictum quod ꝑfilium
ds fecert. nec ineuuangłio ꝑ
silium łs & aues pascit. & lilia
uestit. & cetera innumerabilia
quȩ ipse dñs dicit dm̃ facere
patrem: quãuis ñ dicat quod
ea ꝑfiliũ faciat. Quod autem
omĩa ꝑipsum facta sunt ince¬
lis & inttrris uisibilia & inuisi¬
bia: & hoc capitulum adu̾sum
ẽẽ dicunt genesi. ubid̾̃s itadicit᷑
fecisse mundum ut specialiter
filius ibi ñ sit nominatus: uehe¬
menter erant: & ñ uident suta
ẽ. ipsum apłm sibi ẽẽ contrariũ:
cũ alio loco unum dicit ex qͦ
omĩa. ꝑquẽ omĩa. in quo omia.
& filium ñ nominat. Quomodo
aut̃ hic filius nominatus nõ ẽ
intelligitur tamen: & ita inge¬
nesi. Et quomodo sibi hȩc duo
capitula pauli ñ aduersantur:
ita nec genesis euuangłio.
e eo quod scriptumẽ. &
consũmauit die sexto om¬
nia oꝑa sua quȩ fecit & insepti¬
mo requieuit abeisdem omĩb
oꝑib suis quȩ fecerat. Huic

Expanded text:
esi non intellegitur filius, quia non est dictum. quod per filium deus fecerit, nec in euangelio per filium deus et aues pascit et lilia uestit et cetera innumerabilia, quae ipse dominus dicit deum facere patrem, quamuis non dicat. quod ea per filium faciat. quod autem omnia per ipsum facta sunt in caelis et in terris. uisibilia et inuisibilia et hoc capitulum aduersum esse dicunt genesi, ubi deus ita dicitur fecisse mundum, ut specialiter filius ibi non sit nominatus, uehementer errant; ea non uident. si ita est, ipsum apostolum sibi esse contrarium, cum alio loco unum dicit: ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia et filium non nominat. quomodo autem hic filius nominatus non est, intellegitur tamen, ita et in genesi; et quomodo sibi haec duo capitula Pauli non aduersantur, ita nec genesis euangelio. De eo quod scriptum est: et consummauit deus die sexto omnia opera sua, quae fecit, et in septimo requieuit ab eisdem omnibus operibus suis quae fecerat. huic
Abbreviated transcription (Latin):
saluosfieri sentitis. Ecce iãom̃s
uiam nosse salutis. a liis ñdatur
hȩc itaq cũ facit ds. ñ ꝑsonarũ
acceptione facit ñ iniustitia.
s iusticia in enarrabili: & miscdia
indebita. Qm̃ uero huic liqiuido
utraq pars dicere nichil ualemꝰ:
credamus tantũ reͣum mortis
exiuidicis uoluntate pendere.
Ne quisquã aut̃ putaret diumo
iuitio fieri. ñom̃s homines salua¬
n dixit apłs: s qui uult om̃s ho¬
mines saluos fieri. Qua ꝓpter om̃s
homines qui saluantur. o uolẽ¬
de saluantur. Ds̃ enim nr̃ ds sal¬
uos faciendi: & dñiexitus mortis.
Et.quia ira infurore euis: & uita
inuoluntate eius. Intelligite
ẽ. quã ñ tantũ sicut soletis dicere
in apłis debemus accipere: s & i
patriarchis & ꝓphetis. inmartiri
mo głȩtur. nemo desperet. Solꝰ
enim dñs. scit qui sunt eius. In
quantũ aut̃ possumus om̃s ho¬
mines ad bonũ opus exortandi
nulli desperationẽ demus: ꝓm

Expanded text:
salvos fieri, sentitis? Ecce jam omnesalvos fieri, sentitis? Ecce jam omneliis datur viam nosse salutis, aliis non datur. Haec itaque cum facit Deus, non personarum acceptione facit, non injustitia; sed justitia inenarrabili, et misericordia indebita. Quoniam vero hinc liquido utraque pars dicere nihil valemus, credamus tantum reum mortis ex judicis voluntate pendere. Ne quisquam autem putaret divino vitio fieri, non omnes homines salvari; dixit Apostolus, Qui vult omnes homines salvos fieri. Quapropter omnes homines qui salvantur, Deo volente salvantur. Deus enim noster Deus salvos faciendi, et Domini exitus mortis : et, Quia ira in furore ejus, et vita in voluntate ipsius . Intelligite est; quam non tantum, sicut soletis dicere, in Apostolis debemus accipere; sed et in Patriarchis et Prophetis, in martyrimo glorietur, nemo desperet. Solus enim Dominus scit qui sunt ejus . In quantum autem possumus, omnes homines ad bonum opus exhortemur, nulli desperationem demus, pro
Abbreviated transcription (Latin):
excecauit ocłos eoꝵ undurauit cor
eorũ ut ñ uideant ocłis & intel¬
ligant corde: & conuertantur &
sanem eos. Item meuuangłio
sedm marcũ. cũ ihm interrogarẽt
discipuli sui deparabola semi¬
nis: uobis inquit datum ẽ nos¬
se misterium regni di: illis aut̃
qui foris sunt inparabolis. Omĩa
fiunt ut uidentes uideant & ñ
uideant. iaudientes audiant i ñ in¬
telligant: ne quãdo couertantira
&e dimittantur eis peccata. Di¬
eite gͥ quare ds qui acceptor ꝑ¬
sonarum nẽ. & uult om̃s homi¬
nes saluos fieri. aliorũ corda rese¬
rat ad credendii. ocłos illuminat
adudendũ & adsiendũ misteri¬
um regni celorũ quo scilicet sal¬
u fieri possint: aliorũ uero ut
lectionis cextu p̃dixi. inuoluẽs
iparabolis ueritatem obtun¬
dit cor. excecat ocłos. claudit aures.
ne euuangłũ salutis agnoscant:
ne remissionẽ accipiant peccatoꝵ.
Dicite queso qualiter hȩc loca
euuangłica accepistis. Docete qͥd
hic dedõ qui uult om̃s homines

Expanded text:
Excaecavit oculos eorum, et induravit cor eorum, ut non videant oculis, et intelligant corde, et convertantur, et sanem eos . Item in Evangelio secundum Marcum, cum Jesum interrogarent discipuli sui de parabola seminis: Vobis, inquit, datum est nosse mysterium regni Dei: illis autem qui foris sunt, in parabolis omnia fiunt; ut videntes videant et non videant, et audientes audiant et non intelligant, ne quando convertantur, et dimittantur eis peccata . Dicite igitur, quare Deus, qui acceptor personarum non est, et vult omnes homines salvos fieri, aliorum corda reserat ad credendum, oculos illuminat ad videndum et ad sciendum mysterium regni coelorum, quo scilicet salvi fieri possint; aliorum vero, ut lectionis textu praedixi, involvens in parabolis veritatem, obtundit cor, excaecat oculos, claudit aures, ne Evangelium salutis agnoscant, ne remissionem accipiant peccatorum? Dicite, quaeso, qualiter haec loca evangelica accipitis? Docete, quid hic de Deo, qui vult omnes homines
Abbreviated transcription (Latin):
illi fuerit desuꝑ. Nonhoc agit¬
ds sumie bonus malitia. s u¬
stitia: nec ꝑsonarum acceptione
s causarũ secretarum discretio¬
ne. Nouimus ñ nunquã quosdã
uolentes eterne uitȩ fidẽ accipe
anuorũ ꝓ lapsos inultima uite
suȩ & perisse: Aliquos uero ab in¬
eunde etate sua inomĩ scelere &
dãpnabilitate usq ad decrepitã
etatem ꝑ durasse: & repente celi¬
tus inspirata saluce. raptos ẽẽ
ad tequiem regnicelorum. No¬
uimꝰ etiã paruulos quib usus liben
arbitrii ñ ẽ. ut de bonis aut ma¬
lis eorũ meritis iuidicemus. pa¬
rentum manib ad grãm sacri
baptismatis deportatos: ce cũ
inuno eorum ꝑmanus sacerdo¬
tis misterium fidei ad impletur.
aliquociens alterum inparen-¬
tum manib factũ exanimem
fraudatũ grã saluatoris. Quis
sapiens &e utelliget hec: aut
quis idoneus horũ reddere

Expanded text:
illi fuerit desuilli fuerit desuDeus summe bonus malitia, sed justitia; nec personarum acceptione, sed causarum secretarum discretione. Novimus nonnunquam quosdam volentes aeternae vitae fidem accipere, annorum prolapsos in ultimo vitae suae, et periisse. Aliquos vero ab ineunte aetate sua in omni scelere et damnabilitate usque ad decrepitam aetatem perdurasse, et repente coelitus inspirata salute, raptos esse ad requiem regni coelorum. Novimus etiam parvulos, quibus usus liberi arbitrii non est, ut de bonis aut malis eorum meritis judicemus, parentum manibus ad gratiam sacri Baptismatis deportatos, et cum in uno eorum per manus sacerdotis mysterium fidei adimpleretur, aliquoties alterum in parentum manibus factum exanimem, fraudatum gratia Salvatoris. Quis sapiens, et intelliget haec? aut quis idoneus erit horum reddere
Abbreviated transcription (Latin):
eorũ qui ambulãt scdmꝓpositũ¬
dđi: qui uero absq p̃destinatio¬
nis grã sunt. id aliem apposito
di ce ꝑdurant moꝑib malis: si
etiam ex hac migrauerint uita.¬
ñ eos dicimus ut uosputatis.
ita adeo hominũ opifice ordina¬
tos ut perirent. tamquã ipse
illis mores maleuitȩ creauerit
ipse adomẽ opus mortis inuitos
p̃cipitauerit. absit hoc aduuno
ꝓposito. Nonenum uolens ini¬
quitatem ẽ ds: nec manda uerit
cuiquã impie agere: nec alicui
dedit laxamentum peccandi.
fecit enim ut eẽnt omĩa: & sana¬
biles nationes orbis terrarum. In¬
uidia aut̃ diaboli: mors introuuit
inorbem terrarũ. Imitatur gͦ illũ:
qui sunt exparte illius. Nec dici
mus ut fingitis sicredere uolunt
uel bonis oꝑib di uacare. dm̃
qua se meritis dm̃ exstimãt ꝓme¬
reri: manifeste quod uolunt ca¬
pere ñ possunt: quia ñ uolentis
inquit apłs neq currentis. sed
miserentis ẽ di: & quia ñpotest hõ
ase facere quioquã nisi datum

Expanded text:
situm. Qui ergo absque praedestinationis gratia sunt, id est alieni a proposito et perdurant in operibus malis, si etiam ex hac vita migraverunt, non eos dicimus, ut vos putatis, ita a Deo omnium opifice ordinatos ut perirent, tanquam ipse illis mores malae vitae creaverit, ipse ad omne opus mortis invitos praecipitaverit. Absit hoc a divino proposito. Non enim volens iniquitatem est Deus, nec mandavit cuiquam impie agere, nec alicui dedit laxamentum peccandi. Fecit enim ut essent omnia, et sanabiles nationes orbis terrarum: invidia autem diaboli mors introivit in orbem terrarum. Imitantur autem illum qui smus, ut fingitis, et si credere velint, vel bonis operibus Dei vacare, Deum qua se meritis Deum aestimant promereri, manifeste quod volunt capere non possunt, quia non volentis, inquit Apostolus, neque currentis, sed miserentis est Dei . Et quia non potest homo a se facere quidquam, nisi datum
Abbreviated transcription (Latin):
inȩ illius. ad huc hac reddita
ratione uultis ẽẽ contentiosi:
cordissimo sentiamus calũ mari
desinite: s ipsum potius dñm xp̃m
detis arguite: cũ illo iurgium
sumite litigandi. illi quod absit
male sensisse dee̾o patre suo ca¬
lumiiamim. quiait. Multi
quidẽ uocati pauci aut̃ electi:
& nemo potest uenire ad me nisi
pater qui misit me attraxerit
eum. Et iterum. Nemo potest
uenire ad me nisidatũ illi fuerit
tera etiã quã plura. Falsum ẽ
gͦ inquies quod ait apłs deeo
qui uult om̃s homines saluos
sierr i ad agnitionẽ ueritatis suȩ uenire.

Expanded text:
ed si adhuc hac reddita ratione vultis esse contentiosi, misericordissimo sentiamus, calumniari desinite: sed ipsum potius Dominum Chdetis, arguite: cum illo jurgium sumite litigandi; illi quod absit, male sensisse de Deo Patre suo calumniamini, qui ait, Multi quidem vocati, pauci autem electi : et, Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui ecti ; » et: « Nemo potest venire ad me, nisi datum ei fuerit tera autem quam plurima. Falsum est ergo, inquies, quod ait Apostolus: « Qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis suae venire .
Abbreviated transcription (Latin):
te trinitatis. hoc loco longum ẽ
disputare. De inde quia ubi dici¬
tur. dixit ds fiat & factum ẽ.
ibi necesseẽ intelligatur ꝑuer¬
bum eum fecisse quod fecit. Uer¬
bum autẽ patris ẽ filius. Non
gͦ repugnat hoc capitulum
geneseos ubi scriptum ẽ & dixit
as fiat & factum ẽ. illi loco eu¬
uangłii ubi dicitur. & mundꝰ

Expanded text:
te trinitatis hoc loco longum est disputare. deinde quia ubi dicitur: dixit deus: fiat, et factum est, ibi necesse est intellegatur per uerbum eum fecisse. quod fecit. uerbum autem patris est filius. non ergo repugnat hoc capitulum geneseos, ubi scriptum est: et dixit deus: fiat, et factum est, illi loco euangelii, ubi dicitur: et mundus
Abbreviated transcription (Latin):
horũ triũ nobis nunc abscondita
ut sciantur: quando ad aduentũ
dnĩ illuminabuntur abscondita
tenebrarum & reuelabuntur cõ¬
silia cordiũ: ut laus sit ado unieu¬
pertes. p̃scisse tantũ uitio ꝓprio
perituros: ñ ut perirent p̃desti¬
nasse. nͥ p̃dictus ẽ ut dixiquos
inoꝑib impietatis & mortis pre¬
sciut ñ p̃ordinauit nec impulit
Inquib dm̃ ad iracundiã ꝓuocã.¬
tes salutis fidẽ aut p̃dicatã sibi
accipere nolunt. aut đo uidice
ñ possunt. uel accepta maleutũt᷑¬
& ob hoc traduntur inreprobũ
sensum. ut ñ faciant ea quȩ con
uenit. his penã p̃destinatã eẽ rite
fatemur. Quod ut ꝓbare ualeamꝰ:
solũ reor in exemplum sufficere u¬
dam. Hunc enim ds cũp̃seisset in
uitiis ꝓprie uoluntatis pessimũ
fore: id electione discipulatus
sui bene axpõ conferenda male
usurum. & auaritia ardentem
p̃cio uideis dũm traditurum:
penam ei p̃destinauit exmerito:

Expanded text:
horum trium nobis nunc abscondita horum trium nobis nunc abscondita ut sciantur, quando ad adventum Domini illuminabuntur abscondita tenebrarum, et revelabuntur consilia cordium, ut sit laus unicupertes, praescisse tantum vitio proprio perituros, non ut perirent praedestinasse. Sed, ut dixi, quos in operibus impietatis et mortis praescivit, non praeordinavit, nec impulit: in quibus Deum ad iracundiam provocantes, salutis fidem aut praedicatam sibi accipere nolunt, aut Deo judice non possunt, vel accepta male utuntur, et ob hoc traduntur in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt ; his poenam praedestinatam esse rite fatemur. Quod ut probare valeamus, solum reor in exemplum sufficere Judam. Hunc enim Deus cum praescisset in vitiis proprie voluntatis pessimum fore, id est, electionem discipulatus sui bene a Christo conferendam male usurum, et avaritia ardentem pretio Judaeis Dominum traditurum; poenam ei praedestinavit ex merito,
Abbreviated transcription (Latin):
ei sunt nemo scit nͥ sp̃sdi. Siqua¬
scut ñ datur quod supra nos ẽ:
nec anrã pusillitate queratur. Pre¬
dictum ẽ enim abscriptura scã. al¬
tiora te ue quesieris. & fortiora te
uescrutatus fueris inuanitate.
& altũ sapere noli s time. Timẽ
ũe ꝓrsus i uenerandũ ꝓfundũ di
quod nos rite fatemur uiuestiga
r ũposse. Omĩa inquit inmen¬
sura & numero & pondere cõsti¬
tuisti dñe. Quis gͥ hanc mẽsurã.
hunc numerũ & hoc pondus dĩ
sufficit cõp̃hendere: ut consti¬
tutiones eius uniuersas in his
trib diffinitionib ualeat enarra¬
rr: Inmensura puto quod constet
qualitas: innumero quantitas:
inpondere ratio ꝑequata. S hec
constant: quia inhis duob dermi¬
nis sc̃ĩs conclusa sunt. in quib ꝑ
hec mundũ constituit. gubnat
ce uidicaturus ẽ. Inhis ds uidex
iustus cõp̃hendi ñ potest: ñ potest
rep̃hendi. Omĩa gͦ que suꝑius di¬
ximus uel dicemus. inclaustro

Expanded text:
Dei sunt, nemo scit nisi SpirituDei sunt, nemo scit nisi Spirituscire non datus quod supra nos est, nec a nostra parvitate quaeratur. Praedictum est enim a Scriptura sancta: « Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris in vanitate . » Et: « Altum sapere noli, sed time prorsus et venerandum profundum Dei, quod nos rite fatemur investigare non posse. Omnia, inquit, in mensura et numero et pondere constituisti, Domine . Quis igitur hanc mensuram, hunc numerum, et hoc pondus Dei sufficit comprehendere, ut constitutiones ejus universas in his tribus definitionibus valeat enarrare? In mensura puto quod cqualitas: in numero quantitas: in pondere ratio. Haec constant: quia in his duobus terminis omnia conclusa sunt. In quibus hunc mundum constituit, gubernat et judicaturus est: in his Deus judex justus comprehendi non potest, non potest reprehendi. Omnia ergo quae superius diximus, vel dicemus, in claustro
Abbreviated transcription (Latin):
diuina ꝓtulimus. habes miscd̃iã
& iuditiũ: & certũ ẽ quia ꝑso¬
narũ acceptor ñ ẽ ds: nec cuius¬
quã ꝑsonã reueretur. Descende
ascende si sufficis inaltitudinẽ
iustitie uiditii eius. Distendere
in longitudinẽ & latitudinem
inuestigabiliũ uiarũ eus. Et
siliquido penetraueris. hec nob̾
tam metuenda & incõp̃hensibilia
secreta dequib paulus expauit.
ipse intrepidꝰ pande. Siaut̃ ut
suꝑuis dixi iactatuscurru ma¬
nium. questionum cades influc¬
tus uane contentionis. & ueluti
nauis deserta gubnaculo ꝑdi
uersa. & incognita htdora uolue¬
ris. nec ꝓrsus ibi ꝓspere naui¬
gare potes: reuertere & sede in
portu fidi catholice ubͥ te nul¬
la possit infructuose cunosita¬
tis tempestas turbare uel mer¬
gere. Quantumlibet enim scire
coneris iuditia di cõp̃hendere
ñ uales nec ualebis: quia sicut
nemoscit hominũ quȩ sint ho¬
minis insi sp̃s qui meo ẽ. ita & que

Expanded text:
divina protulimus, habes misericordiam divina protulimus, habes misericordiam et judicium: et certum est quia personarum acceptor non est Deus , nec cujusquam personam reveretur. Descende ascende, si sufficis, in altitudinem justitiae judicii ejus; distende te in longitudinem et latitudinem investigabilium viarum ejus : et si liquido penetraveris, haec nobis tam metuenda et incomprehensibilia secreta, de quibus Paulus expavit, ipse intrepidus pande. 6. Si autem, ut superius dixi, jactatus curru inanium quaestionum cadis in fluctus vanae contentionis, et veluti navis deserta gubernaculo per diversa et incognita littora volveris, nec prorsus ibi prospere navigare potes; revertere et sede in portu fidei catholicae, ubi te nulla possit fluctuosae curiositatis tempestas turbare vel mergere. Quantumlibet enim scire coneris, judicia Dei comprehendere non vales, nec valebis: quia sicut nemo scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus qui in eo est; ita et quae
Abbreviated transcription (Latin):
ds ẽ qui iustificat impium ñ p̃¬
uentus humana uoluntate. s
ipse p̃ueniens hominis uolunta¬
tẽ miscdia sua. Deus enim in qͥt
meus miscdia eius. p̃ueniet me.
Audiet
aliam
dicẽtẽ.
Conuerte
me do¬
mine & conu̾tar. sana me¬
dnẽ e sanabor. Unde ce apłs. Iu¬
stificati inquit gratis ꝑgrãm
ipsuis: ꝑ redemptionẽ que ẽ in
meritis. Nonne ꝓhibitio ista scĩ
sp̃s aliudostendit quã uerbũ
diuĩ ihũ dicentis in euuangło:
sp̃s ubi uult spirat: hinc cogi¬
ta. hinc pande aliquid: qua re
ubi uult & ñ ubiq. Dicite etiã
quare p̃dicantib p̃dictis pau¬
lo ce barnaba antichiã syrie
uideis & gentib salutem nullꝰ
credident: nisi quos exinde
dñs p̃destinauit ut crederent.
Sic enim de ipsis pagina scã
testatur. & crediderunt inquit
quot quot erant p̃ordinati ad uii¬
tam eternã. hoc ẽ p̃destinati.
Ecce inomĩb quȩ exauctoritate

Expanded text:
Deus est qui justificat impium, non prDeus est qui justificat impium, non praeventus humana voluntate, sed ipse praeveniens hominis voluntatem misericordia sua. Deus enim, inquit, meus, misericordia ejus praeveniet me . Audi et alium dicentem, Converte me, Domine, et convertar; sana meine, et sanabor . Unde Apostolus, Justificati, inquit, gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in meritis. Numquid prohibitio ista sancti Spiritus aliud ostendit, quam verbum Domini Jesu dicentis in Evangelio, Spiritus ubi vult spirat ? Hinc cogita, hinc pande aliquid, quare ubi vult, et non ubique. Dicite etiam, quare praedicantibus praedictis Paulo et Barnaba apud Antiochiam Pisidiae Judaeis ac Gentibus salutem, nullus crediderit, nisi quos exinde Dominus praeordinavit ut crederent. Sic enim de ipsis pagina sancta testatur: Et crediderunt, inquit, quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam , hoc est, praedestinati. Ecce in omnibus quae ex auctoritate
Abbreviated transcription (Latin):
iuassuas. ut idolatria simula¬
crorum ꝑirent. & unã tantũ gen¬
tem id iacob elegit sibi dñs &
isrł inpossessionẽ sibi: cuisoli
utiq legẽ ad cognoscendũ se.
post positis ut dixi ceteris gene¬
rationib dedit: uel cur iterum
amissio
facta ẽ
rũ ut mũ¬
di fie¬
ret reconci¬
liatio: idẽ omiũ gentiũ¬
sicut dicit apłs. sienim amissio
illorũ reconciliatio mundi ẽ. q̃
assuptio nisiuita exmortuis
quasi impossibile erat do omĩ-¬
potenti uno tempore unuerso
mundo legemdare: salutem grẽ
xpĩconferre: uelut ita dicam
ab initio lapsus adȩ idagere.
qͦd diuersitate temporũ fierieuis
arbitrio sedit. Docete etiã quare
misso abspũscõ paulo & barna¬
ba portare nomen dni salutis
causa salutis ingentib: cũtran¬
sirent p̃dicantes frigiã & gala¬
tiȩ regionem uetiti sunt aspũ
scõ loqui uerbũ inasia. Et cum
uenissent inmisiã uolentes ire
dicuri ñeẽnt. & ido ñeos ire ꝑmi¬
sit ad loquendũ uerbũ. Stulde

Expanded text:
latria simulacrorum perirent; et unam tantum gentem, id est, Jacob elegit sibi Dominus et Israel in possessionem sibi ; cui soli utique legem ad cognoscendum se, postpositis, ut dixi, caeteris generationibus, dedit: vel cur iterum amissio facta est rum, ut mundi fieret reconciliatio, id est, omnium gentiusicut dicit Apostolus, Si enim amissio eorum reconciliatio mundi est, quae assumptio nisi vita ex mortuis ? Quasi impossibile erat Deo omnipotenti uno tempore universo mundo legem dare, salutem gratiae Christi conferre, vel, ut cito dicam, ab initio lapsus Adae id agere, quod diversitate temporum fieri ejus arbitrio sedit. Docete etiam, quare misso a Spiritu sancto Paulo et Barnaba portare nomen Domini salutis causa in gentibus, cum transirent praedicantes Phrygiam et Galatiae regionem, vetiti sunt a Spiritu sancto loqui verbum Dei in Asia? Et cum venissent in Mysiam, volentes ire dituri non essent, et ideo non eos ire permisit ad loquendum verbum. Stulte,
Abbreviated transcription (Latin):
toris ce os dolosi suꝑ meaꝑtũ est:
cuniȩ spͦnsionẽ daus signum
traditionis. quẽcumq inquit
o sculatus fuero. ipse ẽtenete eũ.
Ideo suꝑ me ait aꝑtum ẽ. Cũ enĩ
signũ dedit ore doloso: aperuit
quẽ tenerent. Iudeorũ quoq cũ
eum uolentes dolo per dere. ut
euuangłiũ pandit. clamauerũt
dicentes crucifige erucifige: &
post pusillum sequitur. Consti¬
tue suꝑ eum peccatorẽ. id suꝑ
iudã: ce diabolus stet adextris
eius: cũ iudicat᷑ exeat condẽpnatꝰ.¬

Expanded text:
est, cuniae sponsionem dans signum traditionis, Quemcumque, inquit, osculatus fuero, ipse est, tenete eum . Ideo, super me, ait, apertum est. Cum enim signum dedit, ore doloso aperuit quem tenerent. Judaeorum quoque, cum eum volentes dolo perdere, ut Evangelium pandit, clamaverunt dicentes: Crucifige! crucifige ! Et post pusillum sequitur: Constitue super eum peccatorem, id est, super Judam, et diabolus stet a dexteris ejus. Cum judicat
Abbreviated transcription (Latin):
nos ut notũ faceret nob̾ sacram̃¬
tũ uoluntatis suȩ: audiqui omĩa
oꝑatur scđm consiliũ uoluntatis
sue. Nunquid meȩ ueltue auc
alterius: ut meritis constet: Ab¬
sit s suȩ. quȩ etiã his quos p̃desti¬
nat oꝑa bonȩ p̃parat uolunta¬
tis. ut inhis ambulentꝰ. Scd̾in
quod itẽ in eadẽ epładicit. Grã
enim estis saluati ꝑfidẽ. & hoc
ĩexuobis. d̃i donum ẽ. ñ exoꝑib

Expanded text:
, ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae. Audi, Qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae: numquid meae, vel tuae, aut alterius, ut meritis constet? Absit: sed suae, qua etiam his quos praedestinat, opera bonae praeparat voluntatis, ut in his ambulent, secundum quod in eadem Epistola dicit: Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis, Dei donum
Abbreviated transcription (Latin):
scõ spũ: ita oportebat perire
Deeo enim dictũ ẽ nemo perit
nisi filius ꝑditionis. Nã penam
illi p̃destinatã ꝓ malis suis in
quib ut sepe dixi p̃scitus ẽ tan¬
tum ñp̃destinatus. illic plene
petro. ut iret in locũ suũ: trans¬
lato scilicet in alterum honore
episcopatus eiuis uelcetera. ubi
legitur quod dãpnatus sit aute¬
quã natus: scđm id qͦd disputa¬
tione p̃diximus. Talis gͦ ꝑituroꝵ
omĩũ causa ẽ: licet culpasit a
culpa dissimilis. Ulerum autẽ
disputatũ. id perituris penã
cum futuros eẽ pseudo ꝓpħ̃as. &
magistros mendaces. & aposta¬
tas ineccła dicit. Sicut fuerunt
in ppło ueteri quib uiditium
inquit iã olim ñcessat: ꝑditio
eorũ ñdormitat. Item uidas apłs.
sub introierunt ait quidã homi¬
nes. qui olim p̃scripti sunt in hoc
ferentes inluxuriã: & solũ do

Expanded text:
Spiritu: ita oportebat perire de eo enim dictum est, Nemo periit, nisi filius perditionis . Nam poenam illi praedestinatam pro malis suis, in quibus, ut saepe dixi, praescitus est tantum, non praedestinatus, illic plane Petro, Ut iret in locum suum: translato scilicet in alterum honore episcopatus ejus. Vel certe ubi legitur quod damnatus sit antequam natus, secundum id quod disputatione praediximus. Talis ergo periturorum omnium causa est, licet culpa sit a culpa dissimilis. CAPUT VI. 8. disputatum, id est, perituris poenam cum futuros esse pseudoprophetas et magistros mendaces et apostatas in Ecclesia dicit, sicut fuerunt in populo veteri: Quibus judicium, inquit, jam olim non cessat, et perditio eorum non dormitat . Item Judas apostolus: Subintroierunt, ait, quidam homines, qui olim praescripti sunt in hoc ferentes in luxuria