comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
turus.Si enim nouerat cor eiꝰ quem temp¬
tabat : qͥd ẽ qͦd uoluit uide temptando: S
ꝓfecto illut factum ẽ ut ipse sibi notꝰ fieret
qui temptabat᷑: suamq desꝑationem con-¬
demnaret. sat̃atis turbis de pane dm̃: qͥ eas ñ
hab̾e qͦd ecdent existimauerat. Non gͦ hic orat᷑
ut ñ temptem᷑: s ut ñ inferam᷑ in temptationẽ:
Tanqm si qͥspiam cui necesse ẽ igne examina¬
ri. ñ oret ut igne ñ continguat᷑. s ut non ex
urat᷑. Uasa enim figul ꝓbat fornax: & hoĩes
iustos temptatio tͥbulationis. Ioseph gͦ tempta¬
tus ẽ. illecebra stupͥ: s ñ est illatꝰ in temptatio¬
nem. Susanna temptata ẽ: s nec ipsa inducta
est uł illata in temptationem. Multiq alii
utͥusq sexus: s iobmaxime cuiꝰ ammirabilẽ
stabilitatem in dño dõsuo.cum illi heretiei
hostes uet̾is testam̃ti ore sacͥlego irride uolu¬
erint: illud p̃cet̾is uentilant. qͦd sathanas pe¬

Expanded text:
turus. si enim nouerat cor eius quem temturus. si enim nouerat cor eius quem temtabat, quid est quod uoluit uidere temtando? sed profecto illud factum est, ut ipse sibi notus fieret qui temtabatur suamque desperationem condemnaret saturatis turbis de pane domini, qui eas non habere quod ederent existimauerat. Non ergo hic oratur, ut non temtetur, sed ut non inferamur in temtationem, tamquam si quispiam, cui necesse est igne examinari, uratur. Vasa enim figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis . Joseph ergo tentatus est illecebra stupri, sed non est illatus in tentationem : Susanna tentata est, nec ipsa inducta vel illata in tentationem ; multique alii utriusque sexus: sed Job maxime, cujus admirabilem stabilitatem in Deo Domino suo, cum illi haeretici hostes Veteris Testamenti ore sacrilego irridere voluerint, illud prae caeteris ventilant, quod satanas pe
Abbreviated transcription (Latin):
temptari. Nam sine temptatione ꝓbatꝰ ẽẽ nul¬
lus potest. siue sib ipsi. sic̃ scͥptum ẽ. qui ñ ẽ
temptat᷑ qualia scit. siue aliis. sic̃ apłs dicit.
& temptationem urãm incarne mea ñ spre¬
uistis. Hinc enim eos firmos ipse cognouit:
ciderant. ñ st̃ a caritate deflexi. Nam do noti
sumꝰ & ante om̃s temptationes: qͥ scit omnra
anteqm fiant. Qͦd itaq scͥptum ẽ. temptat
uos dñs d̾s ur̃. ut sciat si diligatis eum: illa
locutione positum ẽ. ut sciat ꝓ eo qͦd ẽ ut
scire uos faciat. Sic̃ diem lȩtum dicimꝰ. qͦd
lȩtos faciat. frigꝰ pigrum qͦd pigͦs faciat: &
innumerabilia huiꝰmodi. qͤ siue in consue¬
tudine loquendi.siue insermone doctorũ.
siue in scͥptis sc̃ĩs reꝑiunt᷑. Qoͦ ñ intelligentes
heretic qui uet̾i testam̃to adu̾s ant᷑. uelut ig¬
norantiȩ uitio notandum putant eum de qͦ
temptans eũ. nam ipse sciebat quid eẽt fac¬

Expanded text:
temtari. nam sine temtatione probatus esse nultemtari. nam sine temtatione probatus esse nullus potest, siue sibi ipse, sicut scriptum est: qui non est temtatus, qualia scit? siue aliis, sicut apostolus dicit: et temtationem uestram in carne mea non spreuistis. hinc enim eos firmos esse cognouit, ciderant, non sunt a caritate deflexi. nam deo noti sumus et ante omnes temtationes, qui scit omnia, antequam fiant. Quod itaque scriptum est: temtat ulocutione positum est, ut sciat, pro eo quod est, ut scire vos faciat: sicut diem laetum dicimus, quod laetos faciat: frigus pigrum, quod pigros facit; et innumerabilia hujusmodi, quae sive in consuetudine loquendi, sive in sermone doctorum, sive in Scripturis sanctis reperiuntur. Quod non intelligentes haeretici, qui ueteri testamento aduersantur, uelut ignorantiae uitio notandum putant eum de quotemtans eum; nam ipse sciebat, quid esset fac
Abbreviated transcription (Latin):
ignoueris: uides etiam de pecuna dimit.¬
tenda ammoneri eum. cui tali p̃ce orare
conuincamͣ cont᷑ istam regłam fecisse. si eis
ñ dimittam qͥueniam petunt: qͣm & Nobis
ueniam petentib. a benignissimo patre di¬
mitti uolumꝰ. S illo rursus p̃cepto. quou¬
dixerit orare se ꝓ eo: cui ñ ignouerit. Qua¬
ꝓpt̃ fatendum ẽ omnia peccata dimittenda
ẽẽ que in nos admittunt᷑: si uolumus nobis
a patre dimitti.q̃ admittimus. Nam de
uindicta suꝑius ut arbitror satis disputa¬
ducas: qͦd tantũdem ualere arbitr. Nã ex uno
latum ẽ. Multi aut̃ in p̃cando ita dicunt
ne nos patiaris induei intemptatonemx.
exponentes scilicet qͦmͦ dictum sit inducas.
Non enim ꝑse ipsum inducit ds̃: s induci
patit᷑ eum quem suo auxilio deseruerit. Or¬
dine occultissimo ac meritis.causis etiam
sepe manifestis dignum iudicat illũ quẽ
deserat: & in temptationem induci sinat.
Aliud ẽ aut̃ induci in temptationem: ahud

Expanded text:
ignoveris, vides etiam de pecunia dimitignoveris, vides etiam de pecunia dimittenda admoneri eum cui tali prece orare convincamur contra istam regulam fecisse, si eis non dimittamus, qui veniam petunt, quia et nos veniam petentibus nobis a benignissimo Patre dimitti volumus. Sed illo rursus praecepto, quo judixerit orare se pro eo cui non ignoverit. Quapropter fatendum est omnia peccata dimittenda esse quae in nos admittuntur, si volumus nobis a Patre dimitti quae admittimus. Nam de vindicta superius, ut arbitror, satis disputaere arbitror. nam ex uno latum est. multi autem deprecando ita dicunt: "ne nos patiaris induci in temtationem", exponentes uidelicet, quomodo dictum sit inducas. non enim per se ipsum inducit deus, sed induci patitur eum quem suo auxilio deseruerit ordine occultissimo ac meritis. causis etiam saepe manifestis dignum iudicat ille quem deserat et in temtationem induci sinat. aliud est autem induci in temtationem, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
piam.Nam illa inopia ẽ rei familiaris: hec
animi. Qͥsqͥs itaq tali dimittit debitum. ino-¬
pi dimittit. opꝰq xp̃ianum oꝑat᷑: manente
illa regła. ut in animo parat᷑ sit dimittere qͦd
sibi debet᷑. Nam simodeste ac lenit̾ omnimͦ
egerit. ut sibi restituat᷑: ñ tamintendens
fructum pecuniȩ. qͣm ut hominem corri¬
gat. cui sine dubio ꝑnitiosum ẽ hab̃e unde
reddat. & non reddere: ñ solum ñ peccabit.
sꝓderit etiam plurimumꝰ. ne ille dum alie¬
na pecunia lucrum facere uult. damnum fi¬
dei patiat᷑ Qͦd tanto ẽ grauiꝰ. ut nulla sit cõ¬
paratio. Ex qͦ intelligit᷑ etiam in ista quinta
peticione qͥ dicimus. dimitte nob̃ debita no¬
nos qͥsq peccat: ac ꝑhoc etiam de pecunia.
Peccat nanq in te: qui tͥ pecuniam debitã
cum habeat unde reddat. recusat reddere.
Qͦd peccatum si ñ dimiseris: ñ pot̾is dicere.
dimitte nobis sic̃ & nos dimittimus. Si aut̃

Expanded text:
piam; nam illa inopia est rei familiaris, haec piam; nam illa inopia est rei familiaris, haec animi. Quisquis itaque tali dimittit debitum, inopi dimittit, opusque christianum operatur, manente illa regula, ut in animo paratus sit amittere quod sibi debetur. Nam si modeste ac leniter omni modo egerit, ut sibi restituatur, non tam intendens fructum pecuniae, quam ut hominem corrigat, cui sine dubio perniciosum est habere unde reddat, et non reddere; non solum non peccabit, sed proderit etiam plurimum, ne ille dum alienam pecuniam lucrum facere vult, damnum fidei patiatur; quod tanto est gravius, ut nulla sit comparatio. Ex quo intelligitur etiam in ista quinta petitione, qua dicimus, Dimitte nobis debita nonos quisque peccat, ac per hoc etiam de pecunia. Peccat namque in te, qui tibi pecuniam debitam, cum habeat unde reddat, recusat reddere. Quod peccatum si non dimiseris, non poteris dicere, Dimitte nobis, sicut et nos dimittimus: si autem
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. iuxta illud qͦd ait idem dñs. ñ exies inde do¬
nec soluas nouissimum quadrantem uł illud
qͦd debitores appellauit qͥei nunciati st̃ extinc
t. uł ruina turris. uł quoꝵ sanguinem sacri
ficio herodes mis cuit. Dix̃ enĩ putare homines.
qͦd illi ultͥ modũ debitores eẽnt. id ẽ peccatores:
& addidit. am̃ dico uobis nͥ penitentiam egeri¬
tis. similit̾ moriemini. N hic gͦ qͥsq urgetur
pecuniam dimittere debitorib: s quecunq
in eum aliꝰ peccau̾it. Nam pecuniam dimit¬
tere illo potiꝰ iubem᷑ p̃cepto. qͦ suꝑiꝰ dictum ẽ:
necesse ẽ. omni pecumario debitori dmit.¬
tere debitũs ei qͥ redde noluerit. in tantũ
ut uelit etiam litigare. Seruum aut̃ dñi ut
ait apłs: ñ oportet litigare. Qui gͦ uł sponte
uł conuictꝰ pecuniam debitam reddẽ nolu̾it:
dimittenda ẽ illi. Ouas enim obres ñ uult
redde: uł qͦd ñ habeat. uł qͦd auarꝰ sit. reiq
alienȩ cupidus. Utrunq aut̃ ꝑtinet ad mo¬

Expanded text:
est, vel illo quod ait idem Dominus, Non exies inde donec reddas novissimum quadrantem ; vel illo quo debitores appellavit qui ei nuntiati sunt exstincti, vel in ruina turris, vel quorum sanguinem Herodes sacrificio miscuit. Dixit enim putare homines quod illi ultra modum debitores essent, id est peccatores; et addidit, Amen dico vobis, nisi poenitentiam egeritis, similiter moriemini . Non hic ergo quisque urgetur pecuniam dimittere debitoribus, sed quaecumque in eum alius peccaverit. Nam pecuniam dimittere illo potius jubemur praecepto, quod superius dictum est, necesse est omni pecuniario debitori dimittere debitum, sed ei qui reddere noluerit, in tantum ut velit etiam litigare; Servum autem Domini, ut ait Apostolus, non oportet litigare . Qui ergo vel sponte vel conventus pecuniam debitam reddere noluerit, dimittenda illi est. Duas enim ob res nolet reddere, vel quod non habeat, vel quod avarus sit reique alienae cupidus: utrumque autem pertinet ad ino
Abbreviated transcription (Latin):
tib se: Qmͦ mali dant bona: S malos appellauit
dilectores adhuc scłi huiꝰ & peccatores. Bonauͦ
q̃dant scdm eoꝵ sensũbona dicenda st̃: qͥ hȩc ꝓ
bonis hñt. Qnͣqͣm co inrerũ nat᷑a ista bona sint.
s tp̃ralia. & ad istã uitã infirmã ꝑtinentia. Et
qͥsqͥs ea malꝰ dat: ñ de suo dat. Dñi
ẽ enĩ tra & plenitudo eiꝰ. qͥ fec̃ celũ & t̾rã & mare.
& oĩa q̃ in eisst̃. Quantũ gͦ sꝑandũ ẽ dm̃ dat᷑um¬
nob̃bona petentib. nec nos posse decipi ut ac¬
cipiamꝰ aliud ꝓ alio. cũ abipso petimꝰ: qͣndonoᷤ
etiã cũ simꝰ mali nouimꝰ id dare qͦdpetim᷑: E
enĩ decipimꝰ filios nr̃os. s qͣliac̃q bona damꝰ.¬

Expanded text:
t: Quomodo mali dant bona? Sed malos appellauit dilectores seculi huius et peccatores. Bona uero dant secundum eorum sensum, bona dicenda sunt, quia haec pro nobis habent, quanquam et in rerum natura ista bona sint, sed temporalia, et ad istam vitam infirmam pertinentia, et quisquis ea malus dat, non de suo dat. Domini est enim terra, et plenitudo ejus, qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt . Quantum nobis bona petentibus; nec nos posse decipi, ut accipiamus aliud pro alio, cum ab ipso petimus; quando nos etiam, cum simus mali, novimus id dare quod petimur? Nod enim decipimus filios nostros, et qualiac
Abbreviated transcription (Latin):
docum̃ta ñ sic̃ allegorica discutienda sunt:
ut queramꝰ qͥd significent aues cęli. aut lilia¬
agͥ. Posita st̃ enim ut de reb minorib maio¬
timebat. nec hominem reuerebat᷑ : ettam̃ sepe
int̾pellant uidue cessit ut eiꝰ causã consid̾aret.
ñ ꝓpt̾ pietatem aut humanitatem: s ne tediũ
pat̾et᷑. N enĩ ullomͦ ille inustꝰ iudex ꝑsonam
di allegorice sustinet: s tam̃ qͣntum deuis qui
bonus & iustꝰ est curet dep̃cantes se. hinc coni¬
cidñs uoluit: qͦd nec iniustꝰ homo eos qͥ illũ
assiduis p̃cib tundunt. uł ꝓpt̃ tedium deui¬
tandum potest contemnere. Nolite gͦ inquit
sollicit ẽẽ dicentes: qͥd edemus. aut quid bibe¬
mus.atit qͥd uestiemur. Hec enim omnia gen¬
tes inqͥrunt. Scit enim pat̃ ur: qͥa hoꝵ omniũ
indigetis. Querite pͥmum regnum di ⁊ rusticiã
eiꝰ. & hec omnia apponent᷑ tiob̃̾. Hic manifes¬
tissime ostendit. ñ hec ẽẽ appetenda. tanquã

Expanded text:
documenta non sic allegorice discutienda sunt, ut quaeramus quid significaverit avis aut lilia, posita sunt enim ut de rebus minoribus majonec hominem reverebatur, et tamen saepe interpellante vidua accessit ut ejus causam consideraret, non propter pietatem aut humanitatem, sed ne taedium pateretur . Non enim ullo modo ille injustus judex personam Dei allegorice sustinet, sed tantum quantum Deus, qui bonus et justus est, curet deprecantes se, hinc conjici Deus voluit, quod nec injustus homo eos qui illum assiduis precibus tundunt, vel propter taedium devitandum potest contemnere. Nolite ergo, inquit, solliciti esse, dicentes: Quid edemus, aut quid bibemus, aut quo vestiemur? Haec enim omnia gentes inquirunt. Scit enim Pater vester quiregnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis. Hic manifestissime ostendit non haec esse appetenda tanquam t
Abbreviated transcription (Latin):
loco docet añs ubi ait. Aut facite arborẽ borã. &
fructum eiꝰ bonum: aut facite arborem malam. de
fructum eiꝰ malum. Qͦd non est contra grãm dei:
quam predicamꝰ. In potestate quippe ẽ hominis
mutare in meliꝰ uoluntatem: s ea potestas nulla
est. nisi adõdetur: de quo dictum est dedit cis po¬
testatem fiuos dei fieri. Cum enim boc sit in potesta¬
te quod cum uolumꝰ facimus: nicħ tam inpotesta¬
te. quam ipsa uoluntas ẽ. S p̾paratur uoluntas ã
dũo. Togͦ mododat potestatem. Sic intelligendũ
est ce quod dixi postea in nr̃a potestate eẽ. ut uł in¬
seri bonitate dei. uel excidi eius seueritate merea¬
mur. Qͥa in potestate nr̃a non ẽ: nisi qͦd nr̃am se¬
quitur uoluntatem. Quȩ cum fortis & potens p̃¬
parat᷑ a dño. facile sit opꝰpietatis. etiam qͦd diffici¬
le atq impossibile fuit. hic liber sic incipit. De eo
qͦd scriptum est: in pͥncipio fecit d̾s celum &e t̾ram.

Expanded text:
loco docet, uli ait: aut facite arborem bonam et loco docet, uli ait: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum, aut facite arborem malam et fructum eius malum. quod non est contra gratiam dei, quam praedicamus. in potestate est quippe hominis mutare in melius uoluntatem; sed ea potestas nulla est, nisi a deo detur, de quo dictum est: dedit eis potestatem filios dei fieri. cum enim hoc sit in potestate, quod, cum uolumus, facimus, nihil tam in potestate quam ipsa uoluntas est. sed praeparatur uoluntas a domino. eo modo ergo dat potestatem. sic intellegendum est et quod dixi postea: in nostra potestate esse, ut uel inseri bonitate dei uel excidi eius seueritate mereamur, quia in potestate nostra non est, nisi quod nostra assequimur uoluntate, quae cum fortis et potens praeparatur a domino, facile fit opus pietatis, etiam quod difficile atque inpossibile fuit. Hic liber sic incipit: De eo, quod scriptum: in principio deus fecit caelum et terram.
Abbreviated transcription (Latin):
& cuangłica. & aplica referunt᷑. Item quod dixi. tͥb
modis in scripturis sc̃is fuioꝵ nomen accipit᷑: minꝰ
considerate dictum est. Et alios enim quosdam mo¬
dos sine dubio pretermisimꝰ. sicut dicitur filius ge¬
hennȩ. uel filius adoptatꝰ: quȩ utiq nec scdm natu¬
ram. nec scđm doctrinam. nec scd̃m imitationem
dicunt᷑. Quoꝵ trium modoꝵ tanquam solisint:
exempla reddidimꝰ. Scd̾m naturam: sic̃ uidei filii
abrahe. Scd̾m doctrinam: sic̃ filios suos qͦs ꝑeuan¬
gelium docuit apłs uocat. Scd̾m imitationem: sic̃
filii abrahȩ nos sum. cuius unitamur fidem. Qͦd
autem dixi. cum induerit incorruptionem & im¬
mortalitatem.iam ñ caro & sanguis erit: scđm cor¬
ruptionem carnalem dictũ est carnem ñ futuram.
resurrectionem. caro appellatum ẽ. Alio loco. nͥ
quisq inquam uoluntatẽ inut auerit: bonum
oꝑari ñ potest. Qͦo in nr̃a potestate. eẽ positum. alio

Expanded text:
et euangelica et apostolica referuntur. Item quod dixi: tribus et euangelica et apostolica referuntur. Item quod dixi: tribus modis in scripturis filiorum nomen accipitur, minus considerate dictum est. et alios enim quosdam modos sine dubio praetermisimus, sicut dicitur filius gehennae uel filius adoptiuus, quae utique nec secundum naturam nec secundum doctrinam nec secundum imitationem dicuntur. quorum trium modorum, tamquam sola sint, exempla reddidimus: secundum naturam, sicut Iudaei filii Abrahae, secundum doctrinam, sicut filios suos quos euangelium docuit apostolus uocat, secundum imitationem, sicut filii Abrahae nos sumus, cuius imitamur fidem. quod autem dixi: cum induerit incorruptionem et inmortalitatem, iam non caro et sanguis erit, secundum corruptionem carnalem dictum est carnem non futuram, resurrectionem caro appellata est. Alio loco: nisi quisque, inquam, uoluntatem mutaucrit, bonum operari non potest. quod in nostra potestate esse positum alio
Abbreviated transcription (Latin):
est enim quodin sermone euangłicom monte do¬
minus dicit. audistis qͦd dictum est antiquis. ego
aut̃ dico uobis. si nichil amplius ipse p̃cepit. qm
preceptum ẽ in illis uctib libris: Deinde regnum
cȩloꝵ illi popło fuisse ꝓmissum. non legimꝰ in his
quȩ ꝓmissa funt: lege cdlata ꝑ moysen in monte oy¬
na. Quod ꝓp̾e uetꝰ dicitur testamentum: qͦd p̃fi¬
guratum dicit apłs ꝑ ancillam sarȩ &e filium eius.
Sedibi figuratum est & nouum: pipsam saram &e
filium eius. Pinde si figurȩ discutiant᷑: omnia ibi
ꝓpħata reꝑiunt᷑. quȩ sunt p̃sentata. uel expectant̃
ccpta non figurata s propa. qu̧ non mueteri sca
in nouo inueniunt᷑: cautius &e moderatius diceret̃.
pene nulla. qͣm nulla hic ẽẽ quȩ non sint &e illic:
quamuis illic sint duo p̃cepta de dilectione dei &
ꝓximi. quo rectissime omnia & legitima & ꝓpħica.

Expanded text:
est enim quod in sermone evangelico in monte Doest enim quod in sermone evangelico in monte Dominus dicit, Audistis quia dictum est antiquis hoc; ego autem dico vobis ; si nihil ipse amplius praecepit quam praeceptum est in illis veteribus Libris? Deinde regnum coelorum illi populo fuisse promissum non legimus in iis quae promissa sunt lege data per Moysen in monte Sina, quod proprie uetus dicitur testamentum, quod praefiguratum dicit apostolus per ancillam Sarrae et filium eius; sed et ibi figuratum est et nouum per ipsam Sarram et filium eius. proinde si figurae discutiantur, omnia ibi prophetata reperiuntur, quae sunt praesentata uel expectantur aecepta non figurata, sed propria, quae non in uetere, sed in nouo inueniuntur, cautius et modestius diceretur paene nulla quam nulla hic esse, quae non sint et illic, quamuis illic sint duo illa praecepta de dilectione dei et proximi, quo rectissime omnia et legitima et prophetica
Abbreviated transcription (Latin):
tc̃ inuentum est. cum iam tt̃m respondissem. Ali¬
quassane carun dem questionum popularib
ecclł̃iasticis sermonib solui: adhuc etiam qͥbdã
non respondi. Aliquȩ remanserunt. quȩ aliis
reb magis urgentib p̃t̾̃misse sunt: cumulo qͦq
obliuionis adiuncto. In hoc gͦ diygi. Certis enim
quibdam umbris ce figuris rerum. ante dñi ab¬
uentum scđm mirabilem atq ordinatissimam
distributionem tempoꝵ popłs ille tenebat᷑: qui
testamentum uetꝰ accepit. Tamen tanta in eo p̃di¬
catio ce p̃nunciatio noui ẽ testamenti. ut nullam
euangłica atq aplica doctrina reꝑiant᷑. qͣmuis
ardua e diuina p̃cepta &e ꝓmissa: quȩ illis euam
libris uct̾ib desint. S addendum erat pene atq
dicendum. ut pene nulla in euglica atq apłica
doctrina reꝑiant᷑. quamuis ardua & diuma pre¬
cepta ce ꝓmissa: quȩ illis libris uet̾ib desint. Qͥd¬

Expanded text:
tunc inuentum est, cum iam iterum respondissem. alitunc inuentum est, cum iam iterum respondissem. aliquas sane earundem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solui; adhuc etiam quibusdam non respondi; aliquae remanserunt, quae rebus aliis magis urgentibus praetermissae sunt cumulo quoque obliuionis adiuncto. In hoc dixi: certis enim quibusdam umbris ct figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et pctrina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa, quae illis etiam libris ueteribus desint. sed addendum erat \'paene\' atque dicendum: ut paene nulla in euangelio atque apostolica doctrina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa, quae illis eti
Abbreviated transcription (Latin):
set iħs ũba hec. admirabant᷑ turbe suꝑ doctri¬
na eiꝰ. Erat enim docens eos qͦsi potestatem ha¬
bens: ñ qͣsi scͥ̾be eorum. hoc ẽ quod ante dixit ꝑ¬
ceret. fidticialit̾ agam in eo. eloquia dñi elo
purgatum septuplum. Propt̾̃ quem numerũ
admonitus sum etiam p̃cepta ista ad septem
illas referre sententias quas in principio ser¬
monis huius posuit de beatis cum diceret:¬
& ad illas septem operationes sp̃s sancti qͣs
ysaias propħa commemorat. Sed sitie iste
ordo in his considerandus sit. Siue aliquis
alius: facienda sunt quȩ audiuimus a do¬
mino. si tiolumus edificare supra petraoꝯ.
Explicit
contra ad imantum manicheum.
rat discipłs manichei: quas conscͥpsit
aduersus legem &e ꝓpħas. uelut contraria eis euan¬
gelica & apłica scripta demonstrare conatꝰ. Huic
gͦ respondi. uerba eiꝰ ponens: eisq responsionem
si. et in eo quibdam questionib ñ semel s iterum
respondi: qm quod pͥmo responderam ꝑierat. &

Expanded text:
ec, admirabantur turbae super doctrina ejus: erat enim docens eos, quasi potestatem habens, non quasi Scribae eorum. » Hoc est quod ante dixi ceret: Fiducialiter agam in eo: eloquia Domini, ee, purgatum septuplum . Propter quem numerum admonitus sum etiam praecepta ista ad septem illas referre sententias, quas in principio sermonis hujus posuit, de beatis cum diceret; et ad illas septem operationes Spiritus sancti, quas Isaias propheta commemorat : sed sive iste ordo in his considerandus sit, sive aliquis alius, facienda sunt quae audivimus a Domino, si volumus aedificare super petram. EXPLICIT Contra Adimantum Manichaei drit discipulus Manichei, quas conscripsit aduersus legem et prophetas, uelut contraria eis euangelica et apostolica scripta demonstrare conatus. huic ego respondi uerba eius ponens eisque reddens responsionem si et in eo quibusdam quaestionibus non semel, sed iterum respondi, quoniam quod pro me responderam perierat et
Abbreviated transcription (Latin):
sumꝰ & cȩt̾os homines. hinc intelligit᷑: quod
lararꝰ nisi exiens de monumento ñ soluitur:
id est etiam renata anima. nisi resolutione
corporis. lib̃a ab omni peccato &e ignorantia
c̃ẽ non potest. qĩndui ꝑ specłm & in enigina¬
te uidet: dñi aut̃ linteamina & sudarium.
qui peccatum non fecit &e nichil ignorauit.
in monumento inuenta sunt. Ipse enim solꝰ
in carne. non tantum monumento non est
opp̃ssus. ut aliqͦd peccatum in eo inueniretur:
s nec linteis implicatꝰ. ut eum aliquid latẽt.
aut ab itinere retardaret. De eo qͦd scͥptũ est
an ignoratis fr̃s. scientib enĩ legẽ loqͦr. qͥa lex

Expanded text:
sumus, et caeteros homines, hinc intelligitur, quod sumus, et caeteros homines, hinc intelligitur, quod Lazarus nisi exiens de monumento non solvitur, id est etiam renata anima, nisi resolutione corporis libera ab omni peccato et ignorantia esse non potest, quandiu per speculum et in aenigmatequi peccatum non fecit, et nihil ignoravit, in monumento inventa sunt . Ipse enim solus in carne non tantum monumento non est oppressus, ut aliquod peccatum in eo inveniretur , sed nec linteis implicatus, ut eum aliquid lateret, aut ab itinere retardaret. LXVI. De eo quod scriptum est, An ignoratis, fratres scientibus enim Legem loquor, quia Lex
Abbreviated transcription (Latin):
Terra es inquit enim ade dñs cum peccasset:
&e in tr̃am ibis. Et sublato lapide. exiit de mo¬
numento. inuolutꝰ manib ce pedib: & facieᷤ
eiꝰ tecta erat sudario. Qͦd aut̃ exũt de monu¬
mento: animam significat recedentem a car¬
nalib uitus. Qͦd uͦ institis obuolutꝰ: hoc est
quod etiam a carnalib recedentes. & mente
seruientes legi dei. adhuc tam̃ in corpore cõ¬
stituti. alienz a molestiĩs carnis ẽẽ ñ possumꝰ:
Dicente apło. Mente seruio legi dei. carne
aut̃ legi peccat. Qͥd aut̃ facies eius tecta su¬
dario erat. hoc ẽ quod in hac uita plenam
cognitionem hab̃e non possumꝰ: sicut apłs
dic̃. Nunc uidemꝰ ꝑspecłm in enigmate: pꝰca
aut̃ facie ad faciem. Et dix̃ iħs. Soluite eũ:
ce sinite ire. Hoc ẽ quod post hanc uitam au¬
ferunt᷑ omnia uelam̃ta: ut facie ad faciem
uideamꝰ. Quantũ aut̃ int̾sit int̃ hominẽ
quem c sapientia gestabat. ꝑ quem lib̃ati

Expanded text:
Terra es, inquit Adae Dominus, cum peccasset, Terra es, inquit Adae Dominus, cum peccasset, et in terram ibis . Et sublato lapide exiit de monumento involutus manibus et pedibus, et facies ejus tecta erat sudario. Quod autem exiit de monumento, animam significat recedentem a carnalibus vitiis. Quod vero institis obvolutus, hoc est, quod etiam a carnalibus recedentes et mente servientes legi Dei, adhuc tamen in corpore constituti alieni a molestiis carnis esse non possumus, dicente Apostolo, Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati . Quod autem facies em cognitionem habere non possumus, sicut Apostolus dicit: Nunc videmus per speculum in aenigmate, postea autem facie ad faciem . Et dixit Jesus: Solvite eum et sinite ire. Hoc est, quod post hanc vitam auferuntur omnia velamenta, ut facie ad faciem videamus. Quantum autem intersit inter hominem quem Dei sapientia gestabat, per quem liberati
Abbreviated transcription (Latin):
dñi. quasi nescientis: cum ipsi nesciamus:
Sicut dicit apłs. Ut cognoscam. sicut &
cognitꝰ sum. Uel quod ignorare se peccatoreᷤ
alio loco ostendit dicens non noui uos. qͦd
significabat lazarꝰ sepultus: quia in discipli¬
na ae in p̃ceptis eiꝰ non sunt peccata. Huic int̃¬
rogationi simile est illud in genesi. Adam
ubi es: Qm̃ peccauerat &e se absconlerat a
facie di. Qm occultationem hic sepult᷑a
significat. ut peccantis habeat si militudinẽ
moriens: sepultꝰ absconditi a facie dei. Nu¬
ferte aut̃ lapidem quod ait. illos puto sig¬
nificare. qui uenientib ad eccłiam ex gen¬
tibus . onꝰ circumcisionis imponere uolebãt.
contͣ quos multiplicit̃ scribit apłs: uł eos
qͥ in ecclia corrupte uiuunt. & offensioni ft̃
credere uolentib: Dic̃ illi maria. Dñe. iam
qͣrta dies est: & putet. Ultimum quatuor
elementoꝵ t̾ra est. Significat gͦ putorem t̾re¬
noꝵ peccators: id est cupiditatum carnaliũ.

Expanded text:
Domini quasi nescientis, cum ipsi nesciamus; Domini quasi nescientis, cum ipsi nesciamus; sicut dicit Apostolus Ut cognoscam, sicut et cognitus sum . Vel quod ignorare se peccatores alio loco Dominus ostendit dicens, Non novi vos : quod significabat Lazarus sepultus; quia in disciplina et praeceptis ejus non sunt peccata. Huic interrogationi simile est illud in Genesi, Adam ubi es ? Quoniam peccaverat, et se absconderat a facie Dei. Quam occultationem hic sepultura significat: ut peccantis habeat similitudinem moriens; sepultus, absconditi a facie Dei. Auferte autem lapidem, quod ait, illos puto significare, qui venientibus ad Ecclesiam ex Gentibus onus circumcisionis imponere volebant; contra quos multipliciter scribit Apostolus : vel eos qui in Ecclesia corrupte vivunt, et offensioni sunt credere volentibus. Dicit illi Martha: Domine, jam quarta dies est, et putet. Ultimum quatuor elementorum terra est: significat ergo putorem terrenorum peccatorum, id est cupiditatum carnalium.
Abbreviated transcription (Latin):
biberit inquit. sitiet iterum. Oportebat aut̃
ut xp̃o credens. scło renunciaret. & relicta
ydria. cupiditatem scłarem se reliquisse
monstraret: non solum corde credens ad u¬
sticiam. s etiam ad salutem ore confessura.
tum lazarum plena fide teneamꝰ: tamen
in allegoria significare aliquid non du¬
bito. Neq cum res facte allegorizant᷑. geste
rei fidem amittunt: sicut cum duorum
filioꝵ abrahe allegoriam paulus exponit
duo ẽẽ testamenta: nunquid ideo aut a-¬
braham ñ fuit. aut illos filios ñ habuit:
Gae in allegoria accipiamꝰ lararum in mo¬
numento. animã terrenis peccatis obrutã.
id est omne humanum genꝰ: quam alio
berandam. relictis nonaginta nouem in
montib. descendisse se dicit. Qͦd autem in¬
terrogat dicens. ubi eum posuistis:uocatio.¬
nem nr̃am q̃ fit in occulto. arbitror signifi¬
care. Predestinatio enim nr̃ȩ uocationis. oc¬
culta est. Cuiꝰ secreti signum est. int̾rogatio

Expanded text:
biberit, inquit, sitiet iterum . Oportebat autem biberit, inquit, sitiet iterum . Oportebat autem ut Christo credens, saeculo renuntiaret, et relicta hydria cupiditatem saecularem se reliquisse monstraret; non solum corde credens ad justitiam, sed etiam ad salutem ore confessura tum Lazarum plena fide teneamus; tamen et in allegoria significare aliquid non dubito. Neque cum res factae allegorizantur, gestae rei fidem amittunt. Sicut duorum filiorum Abrahae allegoriam Paulus exponit duo esse Testamenta ; numquid ideo, aut Abraham non fuit, aut illos filios non habuit? Ergo et in allegoria accipiamus Lazarum in monumento, animam terrenis peccatis obrutam, id est, omne humanum genus: quam alio berandam relictis nonaginta novem in montibus, descendisse se dicit . Quod autem interrogat dicens, Ubi eum posuistis? vocationem nostram quae fit in occulto, arbitror significare. Praedestinatio enim vocationis nostrae occulta est: cujus secreti signum est interrogatio
Abbreviated transcription (Latin):
Qnta: uideo quia ꝓpħa es. Patres nr̃i in
monte hoc adorauerunt. Nam &e ista res¬
ponsio carnalis est. Carnalib enim datꝰ
fuerat locus t̾rentis: ubi orarent. Spĩtales
aut̃. in sp̃u & ueritate orat᷑os dñs dix̃. Od
postea qm locutꝰ est: sexta mulieris respon¬
sio. xp̃m fatet᷑. omnium istoꝵ ẽẽ doctorem.
omnia. S adhuc errat. qͥa eum quẽ uen¬
turum sꝑat: uenisse non uidet. Uerunta¬
men miscdia dñi. nc̃ error iste tanquam
adult̃ expellif. Dicit enim ei ihs. Ego sum
qui tecum loqͦr. Quo audito illa non respõ¬
dit: s statim relicta ydria sua. abiit in ciui
quod relicta ydria discessit: negligent p̃ter¬
cundum ẽ. Ydria fortasse amorem scłi huiꝰ
significat. id est cupiditatem. qua sibi hoĩes
de tenebrosa ꝓfunditate. cuius imaginem
puteus gerit. hoc ẽ de t̾rena conu̾satione hau¬
riunt uoluptatem: qua ꝑcepta. iterum in
eiꝰ appetitum inardescant. sic̃ de aqua illa qͥ

Expanded text:
Quinta, Video quia propheta es: patres nostri in Quinta, Video quia propheta es: patres nostri in monte hoc adoraverunt. Nam et ista responsio carnalis est. Carnalibus enim datus fuerat locus terrenus, ubi orarent: spirituales autem in spiritu et veritate oraturos Dominus dixit. Quod posteaquam locutus est, sexta mulieris responsio Christum fatetur omnium istorum esse doctorem: omnia. Sed adhuc errat, quia cum quem venturum sperat, venisse non videt. Verumtamen misericordia Domini nunc error iste tanquam adulter expellitur. Dicit enim ei Jesus: Ego sum qui tecum loquor. Quo audito illa non respondit, sed statim relicta hydria sua abiit in civitaquod relicta hydria discessit, negligenter praetereundum est. Hydria enim fortasse amorem saeculi hujus significat, id est, cupiditatem, qua sibi homines de tenebrosa profunditate, cujus imaginem puteus gerit, hoc est, de terrena conversatione hauriunt voluptatem: qua percepta iterum in ejus appetitum inardescant, sicut de aqua illa qui
Abbreviated transcription (Latin):
telligere sp̃italia si eum lux ueritatis illu¬
stret. Ipse adsit cum loquor tͥ. ut sp̃italem
aqm possis acciꝑe. Et cum illa diceret ñ¬
habeo uirum: bene inquit dixist. Qͥnq
enim uiros habuisti: id est quinq sensus
carnis te in pͥma ȩtate rexerunt. Et nunc
quem habes non est tuus uir.quia non ẽ
in te sp̃s qui intelligit dm̃. cum quo legit¬
mum potes habere conubium. s error
diaboli potiꝰ dominat᷑: qui te aduit̾ina
contaminatione corrumpit. Et fortass e
ut intelligentib indicaret qͥnq memora¬
tos corporis sensꝰ. quinq uiroꝵ nomine
significari: post quinq carnales respon¬
siones. ista mulier sexta responsione no¬
minat xp̃m. Nam pͥma eiꝰ responsio ẽ:
tu cũ sis iudeus qͦmͦ a me bibe poscis.
Seda: dñe. neq hauritorium habes. &
puteus altꝰ est. Tercia: domine: da michi
hanc aqm. ut neq sitiam neq ueniam
huc haurire. Quarta: non habeoturũ.

Expanded text:
telligere spiritualia. Si eum lux veritatis illutelligere spiritualia. Si eum lux veritatis illustret, et ipse adsit, colloquar tibi, ut spiritualem aquam possis accihabeo virum; Bene, inquit, dixisti. Quinque enim viros habuisti, id est, quinque sensus carnis te in prima aetate rexerunt, et nunc, quem habes, non est tuus vir, quia non in te est spiritus, qui intelligat Deum, cum quo legitimum potes habere conjugium; sed error diaboli potius dominatur, qui te adulterina - contaminatione corrumpit. Et fortasse ut intelligentibus indicaret quinque memoratos corporis sensus quinque virorum nomine significari, post quinque carnales responsiones ista mulier sexta responsione nominat Christum; nam prima ejus responsio est: Tu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere petis? Secunda, Domine, neque hauritorium habes, et puteus altus est. Tertia, Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam, neque veniam huc haurire. Quarta, Non habeo virum.
Abbreviated transcription (Latin):
dñs dicit: uidens eam ẽẽ carnalem. id est
carnalit̃ saꝑe. Uade uoca uirum tuum:
ce ueni huc. Id est remoue de ab affectione
carnali. in qua nunc constituta es. unde ñ
potes intelligere quȩ loquor. & uoca uirũ
tuum: id est sp̃u intelligentie p̃sens esto.
Est enim animȩ quasi maritꝰ quodam mͦ
sp̃s hominis. qͥa animalem affectionem
tanqͣm coniugem regit: Nonille sp̃s sc̃s
qui cum patre &e filio incommutabilis
manet. & dignis animis incominutabi¬
liter dat᷑. s sp̃s hominis de quo apłs dic̃.
nemoscit quid est in homine. nisi sp̃s¬
quo it̾m dicit. Sic & quȩ di sunt. nemo
scit nisi sp̃s dei. Hic gͦ sp̃s hominis cum
p̃sens est. id est intentus est. & se pietate
subicit deo: intelligit homo quȩ sp̃italit̃
dicunt᷑. Cum aut̃ diaboli error tanquã
absente intellectu. in anima dominatur:
adulter est. Uoca gͦ inquit uirum tuum.
id est sp̃m qui ẽ in te: quo potest homo in¬

Expanded text:
Dominus dicit, videns eam esse carnalem, id est, Dominus dicit, videns eam esse carnalem, id est, carnaliter sapere: Vade, voca virum tuum, et veni huc; id est, remove te ab affectione carnali, in qua nunc constituta es, unde non potes intelligere quae loquor: et voca virum tuum, id est, spiritu intelligentiae praesens esto. Est enim animae quasi maritus quodam modo spiritus hominis, qui animalem affectionem tanquam conjugem regit. Non ille Spiritus sanctus, qui cum Patre et Filio incommutabilis manet, et dignis animis incommutabiliter datur: sed spiritus hominis, de quo Apostolus dicit, Nemo scit quae sunt in homine, nisi spquo iterum dicit: Sic et quae Dei sunt, nemo scit, nisi Spiritus Dei. Hic ergo spiritus hominis cum praesens est, id est, intentus est et se pietate subjicit Deo, intelligit homo quae spiritaliter dicuntur; cum autem diaboli error, tanquam absente inteadulter est. « Voca ergo inquit virum tuum, » id est spiritum, qui est in te, quo potest homo in
Abbreviated transcription (Latin):
&e deo artifice nobis tributi sunt. recte dicui᷑
uiri id est mariti tanqm legitimi: qm̃ non
cos error uitio ꝓpͥo. s dei artificio natura con¬
tribuit. Cum aut̃ quisq uenerit ad eam
etatem ut iam possit capax cẽ rationis. si ue¬
ritatem statim comp̃hende potuerit. ñiam
illis sensib rectorib utctͣ. s habebit uirum
sp̃m rationalem. cui sensus illos in famula¬
tum redigat. scruitut subiciens corpus suum.
cum anima non iam uiris quinq ied est
quinq corporis sensib subdita est: s u̾bũ
diuinum habet legitimum uirum. cui
sp̃itali. et̃na uita sine ullo separationis timo¬
re ꝑfruet᷑. Quis nos enim separare pot̾it
tenebat᷑. quȩ significabat mulaitudinem
scłi. uanis suꝑsticionib subiugari pꝰ tem¬
pora illa quinq carnalium sensuum. qͥ¬
bus pͥma ȩtas ut diximꝰ regit᷑. non eam u̾¬
bum cħ acceꝑat in coniugium:. s cõplexu
adultermo diabolus obtinebat. Itaq ill

Expanded text:
et Deo artifice nobis tributi sunt, recte dicuntur et Deo artifice nobis tributi sunt, recte dicuntur viri, id est mariti, tanquam legitimi; quoniam non eos error vitio proprio, sed Dei artificio natura contribuit. Cum autem quisque venerit ad eam aetatem, ut jam possit capax esse rationis, si veritatem statim comprehendere potuerit, non jam illis sensibus rectoribus utetur; sed habebit virum, spiritum rationalem, cui sensus illos in famulatum redigat, servituti subjiciens corpus suum: cum anima non jam quinque viris, id est, quinque corporis sensibus subdita est, sed Verbum divinum habet legitimum virum, cui spirituali aeterna vita sine ullo separationis timore perfruitur. Quis nos enim separare poterittenebatur qui significabat multitudinem saeculi vanis superstitionibus subjugati, post tempora illa quinque carnalium sensuum, quibus prima aetas, ut diximus, regitur, non eam Verbum Dei acceperat in conjugium, sed complexu adulterino diabolus obtinebat. Itaque illi
Abbreviated transcription (Latin):
sens̾. Unus qui ad ocłos ꝑtinet: quo lucem
istam uisibilem &e qͦslibet colores formasq
corpoꝵs cernimus. Alter est aurium: quo
uocum & omnium sonors momenta send¬
mus. Tercius est narium: quo uaria odo¬
rum suauitate delectamur. Quartus in
ore gustatꝰ: qui dulcia & amara sentit. &¬
omnium sapoꝵ habet examen. Quintus
ꝑ totum corpus tangendo. diudicat calida.
&e frigida. mollia & dura. lenia &e aspera:
& qͥcquid aliuid est. quod tangendo sentimꝰ.
Istis itaq carnalib qͥnq sensib. pͥma hoĩs
etas imbuit᷑ necessitate nat᷑e mortalis: qua
ita post peccatum pͥmi hominis nati sumꝰ.
ut nondum reddita luce mentis. carnalib
sensib subdit. carnalem uitam sine ulla
ueritatis intelligentia transigamus. Iales neces¬
se est esse infantes &e paruulos pueros: qui ñ¬
dum possunt acciꝑe rationem. Et quia nat᷑a¬
les sunt isti sensus qui pͥmam etatem reguni.

Expanded text:
sensus: unus qui ad oculos pertinet, quo lucem sensus: unus qui ad oculos pertinet, quo lucem istam visibilem et quoslibet colores formasque corporum cernimus; alter aurium, quo vocum et omnium sonorum momenta sentimus; tertius narium, quo varia odorum suavitate delectamur; quartus in ore gustus, qui dulcia et amara sentit, et omnium saporum habet examen; quintus per totum corpus tangendo dijudicat calida et frigida, mollia et dura, levia et aspera, et quidquid aliud est quod tangendo sentimus. Istis itaque carnalibus quinque sensibus prima hominis aetas imbuitur necessitate naturae mortalis qua ita post peccatum primi hominis nati sumus, ut nondum reddita luce mentis, carnalibus sensibus subditi, carnalem vitam sine ulla veritatis intelligentia transeamus. Tales necesse est esse infantes et parvulos pueros, qui nondum possunt accipere rationem. Et quia naturales sunt isti sensus, qui primam aetatem regunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nunc quem habes non ẽ tuus uir:de se ip¬
so dñm dixisse intelligunt. At iste sit sens.
Primo quinq libris moysi. quasi quinq ui¬
ris seruisti. Nunc aut̃ quem habes. id est
eum credidisti. S qm̃ nondum credens xͦ.
adhuc utiq illoꝵs qͥnq uiroꝵ. id est quinq
libroꝵ copulatione tenebat᷑: potest mouere
qͦmͦ dici potuerit quinq uiros habuisti. qͣsi nc̃
eos iam ñ haberet. cum adhuc utiq ipsis
subdita uiueret. Et deinde cum quinq li¬
bri moysi. nichil aliud quam xp̃m p̾dicent
sic̃ ipse ait. si crederetis moys crederetis for¬
sitan mͥ. ille enim de me scͥpsit: quomodo
potest intelligi. aqͥnq illis libris recedere
hominem. ut ad xp̃m transeat. cum ille qͥ
credit in xp̃m non relinquendos quinq
illos libros. s sp̃italit̃ intelligendos. multo
auidius amplectat᷑: Est gͦ alius intellectꝰ.
ut quinq uiri intelligant᷑ quinq corporis

Expanded text:
nunc quem habes, non est tuus vir; de se ipnunc quem habes, non est tuus vir; de se ipso Dominum dixisse intelligunt, ut iste sit sensus: Primo quinque libris Moysi, quasi quinque viris servisti; nunc autem quem habes, id est,eum credidisti. Sed quoniam nondum credens Christo, adhuc utique illorum quinque virorum, id est quinque librorum copulatione tenebatur, potest movere quomodo dici potuerit, Quinque viros habuisti, quasi nunc eos jam non haberet, cum adhuc utique ipsis subdita viveret. Deinde cum quinque libri Moysi nihil aliud quam Christum praedicent, sicut ipse ait, Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi; ille enim de me scripsit ; quomodo potest intelligi a quinque illis libris recedere hominem, ut ad Christum transeat, cum ille qui credit in Christum, non relinquendos quinque illos libros, sed spiritualiter intelligendos, multo avidius amplectatur? 7. Est ergo alius intellectus, ut quinque viri intelligantur quinque corporis
Abbreviated transcription (Latin):
ponit. quȩ dixerit. Omnis inquit qui bibe¬
rit de aqua ista: siciet it̾m. Qui aut̃ bib̾it
de aqua qͣm ego dedero: non sitiet in sempi¬
ternum:S aqua illa qm dedero: fiet in eo
fons aquȩ salientis in uitam et̾nam. S ad¬
huc mulier prudentiam carnis amplectit᷑.
Quid enim respondet: Domine. da michi
hanc aqͣm: ut neq sitiam. neq ueniam huc
haurire. Dicit ei iħs. Uade. uoca uirum tuũ
cur hoc dixerit querit᷑. Namq cum muli¬
er dixerit non habeo uirum:dicit er iħs. Be¬
nedixisti. ñ habere te uirum. Qumnq enim
uiros habuisti: & nc̃ quem habes ñ ẽ tuus
uir. Hoc uerum dixisti. S non sunt hȩc car¬
naliter accipienda: ne huic ipsi adhuc mii¬
uieri samaritane similes ẽẽ uideamur. Sed
de illo dono dei si aliquid iam gustauimus:
sp̃italit̃ ista tͣctemus. Quinq uiros. quinq
lbros. qui ꝑ moysen ministrati sunt: non¬
nulii accipiunt. Quod aut̃ dictum est. ce

Expanded text:
ponit quid dixerit. Omnis, inquit, qui bibeponit quid dixerit. Omnis, inquit, qui biberit de aqua ista, sitiet iterum: qui autem biberit de aqua quam ego dedero, non sitiet in sempiternum; sed aqua illa quam dedero, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Sed adhuc mulier prudentiam carnis amplectitur. Quid enim respondit? Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam, neque veniam huc haurire. Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum, cur hoc dixerit, quaeritur; namque cum mulier dixerit: Non habeo virum, VERS. ne dixisti non habere te virum: quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes non est tuus vir; hoc verum dixisti. Sed non sunt haec carnaliter accipienda, ne huic ipsi adhuc mulieri Samaritanae similes esse videamur. Sed de illo dono Dei si aliquid jam gustavimus, spiritualiter ista tractemus. 6. Quinque viros, quinque libros qui per Moysen ministrati sunt, nonnulli accipiunt. Quod autem dictum est, Et
Abbreviated transcription (Latin):
loco dicens: quod stabat iħs ce clamabat. Si
quis sitit:ueniat & bibat. Qui credit in me
sic̃ dicit scͥptura: flumina de uentre eiꝰ fluẽt
aquȩ uiuȩ. Consequent̃ omnino qͥ credit in
me inquit. flumina de uentre eius fiuent
aque uiuȩ: qͥa pͥmo credimꝰ. ut hȩc dona
meream᷑. Hec gͦ flumina aque uiue. q̃ illi
mulieri uolebat dare. merces est fidei: quã
pꝰ inula sitiebat. Cuius aquȩ uiue interp̃ta¬
gonem ita subicit. Hoc aut̃ dicebat inquit
de sp̃u. quem accept᷑i erant: hi qui in eum
tonem dedit. eccłiȩ: sicut aua scͥptura dicit.
Ascendens in altum. captiuam duxit capti-¬
uitatem: dedit dona hominib. S adhuc
illa mulier carnalit̃ sapit. Sic enim respon¬
dit. Dñe. neq hauritorium habes: &e puteus
aitus est. Un gͦ mͥ habes cdare aquam uuiã
Nunquid tu maior es patre nr̃o iacob.qui
dedit nob̃ hunc puttum. & ipse ex eobibit ꝙ
filii eius & pecora eius: Nunc uͦ iam dñs ex¬

Expanded text:
loco dicens: quod stabat Jesus, et clamabat, Si loco dicens: quod stabat Jesus, et clamabat, Si quis sitit, veniat et bibat: qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flaquae vivae . Consequenter omnino, qui credit in me, inquit, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae, quia primo credimus, ut haec dona mereamur. Haec ergo flumina aquae vivae, quae illi mulieri volebat dare, merces est fidei quam prius sitiebat. Cujus aquae vivae interpretationem ita subjicit: Hoc autem dicebat, inquit, de Spiritu, quem accepturi erant hi qui in eum tionem dedit Ecclesiae, sicut alia Scriptura dicit: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus . Sed adhuc illa mulier carnaliter sapit. Sic enim respondit: Domine, neque hauritorium habes, et puteus altus est. Unde mihi habes dare aquam vivam? Nunquid tu major es Patre nostro Jacob, qui dedfilii ejus, et pecora ejus? Nunc vero jam Dominus ex
Abbreviated transcription (Latin):
opus cius. Nunquid hic intelligit᷑ alia uo¬
luntas patris qui eum misit. & opus eius qͦd
se ꝑficere uelle respondit: nisi ut nos fidẽ
suam a ꝑnitioso munch errore conuerteret:
Qualis est gͦ cibus eiꝰ: talis & potꝰ. Quaꝓpt̃
hoc inulla muliere sitiebat: ut faceret in ea
uoluntatem patͥs. & ꝑficeret opus eius. S
carnalit̃ intelligens respondit. Tu cum sis
iudeus. qͦmͦ a me bibere poscis. cum sim mu¬
lier samaritana᷑: Nenim contuntur iudi
samaritanis. Cui dominus nr̃ dixit. Si
scires donum di & quis ẽ qui dicit tibi dã
mͥ bibere: tu magis petisses ab eo. & dedisset
tͥ aquam uiuam. Ut hinc ei ostenderet. ñ
se talem aquam petisse: qualem ipsa intellox¬
erat. Sed qͥa ipse sitiebat fidem eiꝰ: eidemsi¬
tienti sp̃m scm dare cupiebat. Hunc cnuim
rite intelligimus aquam uiuam. quod est¬
donum dei: Sicut ipse ait. Si scires donum
dei. Et sicut idem ioħs cuanglista testat᷑. alio

Expanded text:
opus ejus. Nunquid hic intelligitur aliud voopus ejus. Nunquid hic intelligitur aliud voluntas Patris qui eum misit, et opus ejus quod perficere velle respondit, nisi ut nos ad fidem suam a pernicioso mundi errore converteret? Qualis est ergo cibus ejus, talis et potus, quia propter hoc in illa muliere sitiebat, ut fvoluntatem Patris, et perficeret opus ejus. Sed carnaliter intelligens respondit: Tu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere petis, cum sim mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judaei Samaritanis. Cui Dominus noster dixit: Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi, Da mihi bibere; tu magis petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam: ut hinc ei ostenderet, non se talem aquam petisse, qualem ipsa intellexerat; sed quia ipse sitiebat fidem ejus, eidemque sitienti Spiritum sanctum dare cupiebat. Hanc enim recte intelligimus aquam vivam, quod estdonum Dei, sicut ipse ait, Si scires donum Dei. Et sicut idem Joannes evangelista testatur alio
Abbreviated transcription (Latin):
postuiauerit: cum ipse postea sp̃italis fontis
affluentiam se petentib dare posse predica¬
idolatriȩ imaginem sustinere. Ipsi enim se¬
parati a popło uideoꝵs. simulachris mutoꝵ
animalium. id est uaccis aureis. animarũ
suarum decus addixerant. Uenerat audem
simulachris seruiebat. ad munimentum fid̃i
xp̃ianȩ & incorrupte religionis adduceret.
Non est enim inquit sanis opꝰ medicus: s
male habentib. Gͦ eors fidem sitit: ꝓ qͥb san¬
guinem fudit. Dixit gͦ ad eam ihs. Mulier.
da mͥ bibere. Et ut noueris qͥd sitiebat dñs
nr̃. post paululum ueniunt discipuli eiꝰ qͥ
prexerant in ciuitatem ut cibos emerent: &¬
dicunt ei. Rabb. manduca. Ille aut̃ dicit
cis. Ego habco escam manducare:quam uos
nescitis. Dict̃ gͦ discipl eius ad alterutrum.
Nunquid aliquis e atalit manducare:
Dicit eiᷤᷤ iħs. Cibꝰ meus est. ut faciam uo¬
luitatem eiꝰ qui me misit: & ut ꝑficiam

Expanded text:
postulaverit, cum ipse postea spiritualis fontis postulaverit, cum ipse postea spiritualis fontis affluentiam se petentibus dare posse praedicaidololatriae imaginem sustinere: ipsi enim separati a populo Judaeorum, simulacris mutorum animalium, id est, vaccis aureis animarum suarum decus addixerant: venerat autem simulacris serviebat; ad munimentum fidei christianae et incorruptae religionis adduceret. Non est enim, inquit, opus sanis medicus, sed male habentibus . Eorum ergo fidem sitit, pro quibus sanguinem fudit. Dixit ergo ad eam Jesus: Mulier, da mihi bibere. Et ut noveris quid sitiebat Dominus noster, post paululum veniunt discipuli ejus, qui perrexerant in civitatem ut cibos emerent, et dicunt ei: Rabbi, manduca. Ille autem dixit eis: Ego habeo escam mannescitis. Dicunt discipuli ejus ad alterutrum: Nunquid aliquis attulit ei manducare? Dicit eis Jesus: Cibus meus est ut faciam voluntatem ejus qui me misit, ut perficiam