comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erte ꝓpter eos qui et inter se ꝑtinacit aguñ.
et quando bonos premunt. nr̃a iudicata con¬
tempnunt. faciuntq nob perire tempora re¬
bus eroganda diuinis: certe inquam ꝓpĩ
istos. & nob̾ liceat exclamare inhac uoce cor
redit ad eũ cui dicebat aduttor m̃s et susceptor
m̃s es tu. & inuerbum tuum sꝑaui: precẽq
continuans. suscipe me inquit scãm eloquiũ
tiũ etuniamꝰ & ne confundas me abexpectatione
mea Qui iam dixerat susceptor m̃s. poscit ma¬
gis magisq suscipi: et adillud ꝓpter qđ tolerat
tam multa molesta ꝑduci: uenus ibi se qͣm in
istis humanarum rerũ somniis fidens eẽ uictu¬
rum Sic enĩ defuturo dictũ ẽ ut uiuam: tan¬
quã in hoc corꝑe mortuo ñuiuatiur. Corpꝰ enĩ
mortuum ẽ: ꝓpt̃ peccatum: Et expectantes redẽ

Expanded text:
Certe propter eos qui et inter se pertinaciter agunt, Certe propter eos qui et inter se pertinaciter agunt, et quando bonos premunt, nostra judicata contemnunt; faciuntque nobis perire tempora rebus eroganda divinis, certe, inquam, propter istos et nobis liceat exclamare in hac voce corredit ad eum cui dicebat «Adjutor meus et susceptor meus es tu; in verbum tuum speravi;» precemque continuans, «Suscipe me,» inquit, «secundum eloquium tuum, et vivam; et ne confundas me ab exspectatione mea.» Qui jam dixerat, «Susceptor meus,» poscit magis magisque suscipi, et ad illud propter quod tolerat tam multa molesta, perduci; verius ibi se, quam in istis humanarum rerum somniis fidens esse victurum. Sic enim de futuro dictum est, «et vivam,» tanquam in hoc corpore mortuo non vivatur. Corpus enim mortuum est
Abbreviated transcription (Latin):
lant. quib dicere nonaudemus: Dic homo:
qͥs me constituit uidicem aut diuisorem in¬
t̃uos: Constituit enĩtalib causis eccłiasticos
apłs cognitores: inforo ꝓhibens uirgare xp̃ia¬
nos Hec ilis quidẽ qui non aliena rapiunt s
eis ante ocłos hominẽ cui dictumẽ stulte hac
nocte auferetur ate anima tua. quȩ p̃ꝑasti cu¬
ius erunt : quia et quando dicimus ñ recedt̃
nec declinant a nob̃: sed instant. urguent. p̃¬
cantur. tumultuantur. extorquent. ut ipsis
pocius adista que diligunt quã scrutandis
đi mandatis que diligimus occupem᷑. Oqͣnto
dedio turbarũ turbulentarum: & quanto de¬
sidio diuinoꝵ eloquiorum dictum ẽ decli¬
uate ame maligni: & scrutabor mandata
di mei Iguoscant obedientes fideles qͥ ꝓsuis
scłarib causis raro nos querunt: et iudicus
nr̃is facillime adquiescunt: nec nos contert̃
litigando. sed obtemꝑando potius consolant᷑

Expanded text:
lunt: quibus dicere non audemus, «Dic, homo, lunt: quibus dicere non audemus, «Dic, homo, quis me constituit judicem aut divisorem inter vos» ? Constituit enim talibus causis ecclesiasticos Apostolus cognitores, in foro prohibens jurgare Christianos . Ne illis quidem qui non aliena rapiunt, sed eis ante oculos hominem cui dictum est, «Stulte, hac nocte auferetur a te anima tua; quae praeparasti cujus erunt» ? quia et quando dicimus, non recedunt nec declinant a nobis; sed instant, urgent, precantur, tumultuantur, extorquent, ut ipsis potius ad ista quae diligunt, quam scrutandis Dei mandatis quae diligimus occupemur. O quanto taedio turbarum turbulentarum, et quanto desiderio divinorum eloquiorum dictum est, «Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei!» Ignoscant obedientes fideles qui pro suis saecularibus causis raro nos quaerunt, et judiciis nostris facillime acquiescunt; nec nos conterunt litigando, sed obtemperando potius consolantur.
Abbreviated transcription (Latin):
sie mcipit
NIQOS odio habur: et le¬
gem cuam dilexi: Hon ait in¬
iquos odio habiu. et iustos dilexi. aut iniqui¬
tatem odio habui. et legem tuã dilexi: sed
cum dirisset iniquos odio habui. exposuit
qͣre addendo et legem tuam dilexi: ut demon¬
straret ñ se in hominib iniquis odisse naturã
qua homines sunt. sediniquitatẽ qua legi
na facienda: susceptor admala euadenda
ł autt̃ adiungit inuerbum tiũ supspaui
tanqͣm filius ꝓmissionis loquitui Sed quid¬
sibi uult uersus qui sequitur: declinate ame
maligni et scrutabor mandata dĩ mei: Hon
desicłat: eosq etiam compellendo ase abigit
am maligni exercent adfacienda mandata:
abscrutand is autem auocant: ñsolum cum
ꝑsecuntur. aut litigare nobiscum uolunt: ue¬
rum etiam cũ obsecuntur & honorant & ta¬
men suis uiciosis & negotiosis cupiditatibus
adiuuandis ut occupemur. & eis nr̃a tẽpora
impendamus efflagitant: autcerte infirmos
premunt. ut causas suas adnos deferre cõpel¬

Expanded text:
sic incipit: «Iniquos odio habui, et legem tuam dilexi.» Non ait, Iniquos odio habui, et justos dilexi; aut, Iniquitatem odio habui, et legem tuam dilexi: sed cum dixisset, «Iniquos odio habui,» exposuit quare, addendo, «et legem tuam dilexi,» ut demonstraret, non se in hominibus iniquis odisse naturam, qua homines sunt; sed iniquitatem, qua legi na facienda; «susceptor,» ad mala evadenda. Quod autem adjungit, «In verbum tuum supersperavi,» tanquam filius promissionis loquitur. 3. sibi vult versus qui sequitur: «Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei?» Non desiderat, eosque etiam compellendo a se abigit. Nam maligni exercent ad facienda mandata, a scrutandis autem avocant; non solum cum persequuntur, aut litigare nobiscum volunt; verum etiam cum obsequuntur et honorant, et tamen suis vitiosis et negotiosis cupiditatibus adjuvandis ut occupemur, et eis nostra tempora impendamus, efflagitant; aut certe infirmos premunt, et causas suas ad nos deferre compel
Abbreviated transcription (Latin):
tamus Sed spes ñ confundit: si caritas dĩ dif
nob P ropt̃ quam largus accipiendã clamat᷑
iuis confundi abexpectatione tua. ñint̃ mittas
meditari iustificationes meas: sentiens istam
meditationẽ plerumq animȩ languoribꝰ im¬

Expanded text:
is nobis . Propter quem largius accipiendum clamatur vis confundi ab exspectatione tua, non intermittas meditari justificationes meas, sentiens istam meditationem plerumque impediri languorib
Abbreviated transcription (Latin):
minum. sed ipsi dõ suo docibiles fierent in
cuius cęli docibilis comparatione qͥcqͥd car¬
neis ocłis cernitur terra dicenda ẽ. qͣm de¬
dit filiis hominum: ut eius consideratio¬
ne siue abea parte qua suꝑ illustrat. sicug
ẽ hoc qđ dicitur cȩlum. siue abea que subt̃ illu¬
stratur. eui ꝓprie terra nomen ẽ. cum totum
sicut commemorauimus inilliꝰ comparatio¬
ne qdcelũ cȩli dicitur terra sit: derrã gͦ istam
totam dedit filiis hominum. ut eits conside¬
ratione qnͣtũ possunt conitiant cieatorem
quẽ infirmis adhoc cordib sine isto coniec

Expanded text:
minum, sed ipsi Deo suo docibiles fierent: in minum, sed ipsi Deo suo docibiles fierent: in cujus coeli comparatione quidquid carneis oculis cernitur, terra dicenda est; quam «dedit filiis hominum,» ut ejus consideratione sive ab ea parte quae super illustrat, sicut est hoc quod dicitur coelum, sive ab ea quae subter illustratur, cui proprie terra nomen est, cum totum sicut commemoravimus, in illius comparatione quod coelum coeli dicitur, terra sit; «terram» ergo istam totam «dedit filiis hominum,» ut ejus consideratione, quantum possunt, conjiciant Creatorem, quem infirmis adhuc cordi
Abbreviated transcription (Latin):
nium gentium: etcreint numcrus ñsolum
sapientium antistitum. sed etiã obedientiũ
populorum: adiciente dño. ñsolum suꝑ pa¬
tres qͥ adillũ inxp̃o cȩteros unitaturos p̃irent:
sedetiam suꝑ filios eoꝵ qͥ patrũ pia uestigia
sequerentur: Nam sic ait ille. his qͦs ꝑeuan¬
gelium iuxp̃o genuerat: liitatores mei esto¬
te: sic̃ etego xp̃i Adiecit itaq dñs ñ solum
suꝑ montes gestientes sic̃ arietes. sed etiam
suꝑ colles gestientes sic̃ agnos ouium. Pro¬
inde his utrisq magnis et pusillis. montib
et collib. arietib et agnis: dicit ꝓpħa qđ se¬
quitur. Benedicti uos dño: qui fec̃ cęlum
ett̾ram. Tanqͣm diceret. benedicti uos dño
qͥuos fec̃ celũ inmagnis. terram inpusillis:
sed celum nonistud uisibile plenum lumi¬
narib: adhos ocłos ꝑtinentib Celũ enim
celi domino. qui erexit et sublimauit quo¬
rundã scõꝵ mentes intantum ut nulli ho¬

Expanded text:
nium gentium, et crevit numerus non solum nium gentium, et crevit numerus non solum sapientium antistitum, sed etiam obedientium populorum; adjiciente Domino non solum super patres, qui ad illum in Christo caeteros imitaturos praeirent, sed etiam super filios eorum, qui patrum pia vestigia sequerentur. Nam sic ait ille his quos per Evangelium in Christo genuerat: «Imitatores mei estote, sicut et ego Christi» . Adjecit itaque Dominus, non solum super montes gestientes sicut arietes, sed etiam super colles gestientes sicut agnos ovium. 11. Proinde his utrisque magnis et pusillis, montibus et collibus, arietibus et agnis dicit Propheta quod sequitur: «Benedicti vos Domino, qui fecit coelum et terram.» Tanquam diceret, Benedicti vos Domino, qui vos fecit coelum in magnis, terram in pusillis: sed coelum non istud visibile, plenum luminaribus ad hos oculos pertinentibus. «Coelum» enim «coeli Domino;» qui erexit et sublimavit quorumdam sanctorum mentes in tantum, ut nulli ho
Abbreviated transcription (Latin):
Utrosq autem benedicens: benedirit om̃s tim̃¬
tes dominum. Queris qͦs utrosq: Respon¬
detur pusillos cum magnis: hoc ẽ domũ isrł
cum domo aaron: eos utiq qui exipsa gente
crediderunt in saluatorem iħm Quia ñ in
omnib illis bñꝯplacuit dõ. sed si quidã illoꝵ
ñcredidunt: nunquid incredulitas illorũ
fidem dĩ euacuauit: Absit. Neq enim õs
abraham om̃s filii: sed sicut scriptum ẽ. re¬
liquie salue facte sunt: Exꝑsona enĩ eoꝵ
qui inde credidunt dicitur. nͥ dñs sabaoth reli¬
quisset nob̃ sem̃ sicut sodoma facti essemus:
et sicut gomorra similes fuissemus Sed ideo
semen: quia sparsum ꝑterras multiplicatũ
Adiciat dominus suꝑ nos: suꝑ nos. et suꝑ fili¬
os nr̃os. Et ira factum ẽ. Accesserunt enĩ etiã
delapidib suscitati filii abraham: accessert̃
oues quȩ nonerant dehoc ouiliꝰ ut fieret
unus grex. & unus pastor: Accessit fides om¬

Expanded text:
Utrosque autem benedicens, «Benedixit omnes timeUtrosque autem benedicens, «Benedixit omnes timentes Dominum.» Quaeris quos utrosque? respondetur, «Pusillos cum magnis.» Hoc est, domum Israel cum domo Aaron, eos utique qui ex ipsa gente crediderunt in salvatorem Jesum; quia «non in omnibus illis beneplacuit Deo . Sed si quidam illorum non crediderunt, numquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit? Absit . Neque enim omnes Abraham, omnes filii:» sed, sicut scriptum est, «Reliquiae salvae factae sunt.» Ex persona enim eorum qui inde crediderunt, dicitur: «Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus» . Sed ideo semen, quia sparsum per terras multiplicatum «Adjiciat Dominus super vos, super vos et super filios vestros». Et ita factum est. Accesserunt enim etiam de lapidibus suscitati filii Abraham : accesserunt oves quae non erant de hoc ovili, ut fieret unus grex et unus pastor : accessit fides om
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet similes ulis fiant om̃s qui faciunt ea:
et om̃s qui confidunt ineis Uideant gͦ isti
aꝑtis et sentientib ocłis: etadorent clausis.
& mortuis menub. nec uidentia. nec iuuentia
Spes enim quȩ uidetur. non ẽ spes. Quod enĩ
uidet qͥs qͥd sꝑat: Si autem qđ ñuidemꝰ spe¬
iamus: ꝑpatientiam expectamus: Sed ut ꝑ¬
duceret usq infinem ipsa patientia: adutor
eoꝵ et ꝓtector eorũ ẽ. Anfortasse spiritales aqͥb
carnales instruuntur inspũ mansuctudinis:
quia ipsi tanquã suꝑiores ꝓinferiorib suppli¬
cant. iauidẽt & illis iam res ẽ. que adhuc in¬
feriorib spes est: Ñ ẽ ita Nam et domus
aaron sꝑauit in domino Ergo ut etiã ipsi ꝑ¬
seuerant̃ extendantur inea que ante sunt. et ꝑ¬
seuerant currant donec apprehendant. inqͣ
apprehensi sunt. & cognoscant sicut et cogni¬
ti sunt: adiutor eoꝵ ⁊ptector eorum est. Utriq
domum iscł. benedirit domum a arot:

Expanded text:
scilicet, «Similes illis fiant omnes qui faciunt ea, scilicet, «Similes illis fiant omnes qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis.» Videant ergo isti apertis et sentientibus oculis, et adorent clausis et mortuis mentibus, nec videntia, nec viventia idetur, non est spes: quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus» . Sed ut perduret usque in finem ipsa patientia, «Adjutor eorum et protector eorum est.» An fortasse spirituales a quibus carnales instruuntur in spiritu mansuetudinis, quia ipsi tanquam superiores pro inferioribus supplicant jam vident, et illis jam res est quae adhuc inferioribus spes est? Non est ita: nam et «domus Aaron speravit in Dominum.» Ergo, ut etiam ipsi perseveranter extendantur in ea quae ante sunt, et perseveranter currant, donec apprehendant in quo apprehensi sunt , et cognoscant sicut et cogniti sunt , «Adjutor eorum et protector eorum est.» Utrique domum Israel, benedixit domum Aaron.»
Abbreviated transcription (Latin):
inquit manuũ hominum: Hoc enim uene¬
rantur: qđ ipsi exauro argentoq fecerunt:
Sed emim etnos pleraq instrumenta & uasa exhu¬
tuscemodi materia uł metallo habemus iN
usum celebrandoꝵ sacramentoꝵ: que ipso mi¬
nisterio consecrata. sc̃a dicuntur: in euis hono¬
re cui ꝓsalute nr̃a inde seruit᷑. Et sunt ꝓfecto
etiã ista instrumenta uel uasa qͥd aliud quam
oꝑa manuum hominum: Ueruntamen min¬
quid os habent & ñloquentur. Nunqd ocłos
habent & ñuidebunt: Nunquid eis supplicam᷑:
quia ꝑea supplicamus dõ: Illa causa ẽ maxi¬
ma impietatis insane: qđ plus ualet in affectibꝰ
miseroꝵ uiuenti similis forma que sibi efficit
supplicari: qͣm qđ eam manifestum ẽ non ẽẽ
uiuentem. ut debeat aiuiuente contempni: Pꝰ
enum ualent simulachra adcuruandam infe¬
licem animã. qđ os habent ocłos habent. au
bunt. ñ audient. ñ odorabunt. non contrecta
qͦ fiat qđ etiam in hoc psalmo sequitur: ut

Expanded text:
inquit, manuum hominum. Hoc enim veneinquit, manuum hominum. Hoc enim venerantur, quod ipsi ex auro argentoque fecerunt, sed enim et nos pleraque instrumenta et vasa, ex hujuscemodi materia, vel metallo habemus in usu celebrandorum sacramentorum, quae ipso ministerio consecrata sancta dicantur, et in ejus honore cui pro salute nostra inde servitur. Et sunt profecto etiam ista instrumenta vel vasa quid aliud quam opera manuum hominum? Verumtamen nunquid os habent et non loquuntur, nunquid oculos et non videbunt, nunquid eis supplicamus, quia per eas supplicamus Deo? illa maxima causa est impietatis insanae, quod plus valet in affectibus miserorum viventi similis forma quae sibi efficit supplicari, quam quod eam manifestum est non esse viventem, ut debeat a vivente contemni. Plus enim valent simulacra ad curvandam infelicem animam quod os habent, oculos habent, aurbunt, non audient, non odorabunt, non contrectabquoque fiat quod etiam in hoc psalmo sequitur; ut
Abbreviated transcription (Latin):
ret: Itaq homines talib suꝑstitionib obli¬
gati. plerumq ad ipsum solem dorsum po¬
nentes p̃ces fundunt statuȩ qͣm solem uo¬
cant: & cum sonitũ maris atergo feriantur.
neptuni statuam qͣm ꝓiłso mari colunt qͣsi
sentientem gemitib feriunt: Hoc enim facit.¬
nuuu et quodãm extorquet illa figura men¬
broꝵ. ut animus uiuens insensib corꝑis ma¬
gis arbitretur sentire corpꝰ qđ suo corpori si¬
millimum uidet. qͣm rotundum solẽ undasq
diffusas: et quicqͥd ñeisdem liniamentis forma¬
tum conspicit. quib illa formata sunt. que ui¬
uentia uidere consueuit. Contra hunc affec¬
tum qͦhumana et carnalis infirmitas facile
capi potest. cantat scriptura dĩ res notissimas ual
de: de qͥbꝰ ꝯmemoret ⁊ tãꝗͣ excitet mentes homi¬
num. inconsuetudine corpoꝵ dormientes Si¬
mulachra inquit gentium argentum & au¬
rum:ꝰ sed ds̃ fec̃ argentum & aurum. opera

Expanded text:
ret? Itaque homines talibus superstitionibus obliret? Itaque homines talibus superstitionibus obligati, plerumque ad ipsum solem dorsum ponunt, preces fundunt statuae quam solem vocant; et cum sonitu maris a tergo feriantur, Neptuni statuam quam pro ipso mari colunt, quasi sentientem gemitibus feriunt. Hoc enim facit et quodammodo extorquet illa figura membrorum, ut animus vivens in sensibus corporis, magis arbitretur sentire corpus quod suo corpori simillimum videt, quam rotundum solem undasque diffusas, et quidquid non eisdem lineamentis formatum conspicit, quibus illa formata sunt quae viventia videre consuevit. Contra hunc affectum, quo humana et carnalis infirmitas facile capi potest, cantat Scriptura Dei res valde notissimas, quibus commemoret et tanquam excitet mentes hominum in consuetudine corporum dormientes. «Simulacrum, sed Deus fecit argentum et aurum, opera,
Abbreviated transcription (Latin):
stib quia nr̃o ea corpore contrectare. atq con¬
tingere nͥ ocłorum radiis ñualemus. non ita
erubescunt: audent responde. ñ se ipsa corꝑa
colere: sed quȩ illis regendis p̃sident numina
taq apłi una sententia pęnam istorum dãp¬
nationemq testatur: qͥtransmut auerunt
inquit ueritatem dĩ inmendatiũ: & coluert̃.
& seruierunt creature potius qͣm creatori qͥ¬
ẽ ds̃ benedictus inscła. Nam priore. par¬
te huius sententiȩ simulacra dap̃nauit. poste¬
riore autẽ int̃pretationes fimulacroꝵ: Effi¬
gies enĩ a fabro factas appellando nominibus
earum rerum qͦs fabrieauit ds̃ transmitant
ueritatem dĩ inmendatium: res autẽ ipsas
ꝓdus habendo etuenerando. seruiunt crea¬
turȩ potius qͣm creatori: qui ẽ benedictus in
scła. Quiis autẽ adorat. aut orat intuens si¬
mulachrum. qͥ ñ sic afficitur. ut ab eo se exau¬
diri putetꝰ abeo sͥ prestari qđ desiderat spe¬

Expanded text:
stibus quoniam nostro ea corpore contrectare atque constibus quoniam nostro ea corpore contrectare atque contingere, nisi oculorum radiis non valemus, non ita erubescunt; respondere audent non se ipsa corpora colere, sed quae illis regendis praesident numina. Itaque Apostoli una sententia poenam istorum damnationemque testatur: «Qui transmutaverunt,» inquit, «veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae, potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula» . Nam priore parte hujus sententiae, simulacra damnavit; posteriore autem, interpretationes simulacrorum: effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum quas fabricavit Deus, transmutant veritatem Dei in mendacium; res autem ipsas pro diis habendo et venerando, serviunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. 5. Quis autem adorat vel orat intuens simulacrum, qui non sic afficitur, ut ab eo se exaudiri putet, ab eo sibi praestari quod desiderat spe
Abbreviated transcription (Latin):
dñs autẽ celos fecit. Dic̃ et apłs. Non quod
ydolum sit aliqͥd: sedqm̃ quȩ unmolant
gentes demoniis immolant & non deoꝰ &¬
nolo uos sotios fieri demonioꝵ. Uident᷑ autẽ
sibi purgatioris eẽ religionis. qͥ dicunt. nec
simulacrũ nec demoniũ colo: sed effigiem
corporalem eius rei signum intueor: quã
colere debeo: Ita uͦ interpretantur simulacra.
ut alio dicant significari terram: unde tem¬
plum solent appellare telluris : alio mare.
sicut neptuni simulacrum: alio aerem. sic̃
iunonis: alio ignem. sicut uulcam: alio lu¬
ciferum. sicut ueneris : alio solem: alio lunã.
quoꝵ simulacris earlem nomina sicut tel¬
luris imponunt: alio ulud. alio illud sydꝰ.
Ieq enim cuncta enumerare sufficimꝰ Deqͥb
rursum cum exagitari ceꝑint qđ corpora colat:
marimeq terram. & mare. & aerem. &ignẽ.
quorũ nobis usus in promptu ẽ: nam decele¬

Expanded text:
Dominus autem coelos fecit» . Dicit et Apostolus: «Non quod Dominus autem coelos fecit» . Dicit et Apostolus: «Non quod idolum sit aliquid, sed quoniam quae immolant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo vos socios fieri daemoniorum» . 4. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis, qui dicunt: Nec simulacrum, nec daemonium colo; sed effigiem corporalem ejus rei signum intueor, quam colere debeo. Itaque interpretantur simulacra, ut alio dicant significari terram, unde templum solent appellare Telluris; alio mare, sicut Neptuni simulacro; alio acrem, sicut Junonis, alio ignem, sicut Vulcani; alio luciferum, sicut Veneris; alio solem, alio lunam, quorum simulacris eadem nomina sicut Telluris imponunt; alio illud, alio illud sidus, neque enim cuncta enumerare sufficimus. De quibus rursus cum exagitari coeperint, quod corpora colant, maximeque terram, et mare, et aerem, et ignem, quorum nobis usus in promptu est nam de coele
Abbreviated transcription (Latin):
liter inanimantib uiuentẽ uidere atq inno¬
bismetipsis sentire consueuimꝰ: Quãquã ut
illi asserunt insigno aliquo fabrefacta atq
eminenti collocata suggestu. cũ adorari atq
honorari amultitudine ceꝑit. parit inunoqͦ
sordidissimum erroris affectum: ut qm̃ in illo
figmento ñinuenit uitalẽ motum. credat nu¬
men occultum: effigiẽ tam̃ uiuenti corꝑi
similem. seductus forma & cõmotus auctori¬
tate quasi sapientiũ instinitoꝵ obsequentiũq
turbarum. sine iuiuo aliquo habitatore esse
ñputat Hinc et mala demonia adpossiden¬
da gentium simulacra. talis hominum af¬
fectus inuitat: quoꝵ p̃sidentium uaria fal¬
lacia mortiferi seminantur & multiplicant᷑
irrisa fuerint simulacra. ñ hoc uisibile colo:
sed numen qͦd illic inuisibilit habitat: Ipsa
gͦ numina in alio psalmo eadẽ scriptura sic
dampnat: qm̃ dii gentiũ inquit demonia

Expanded text:
liter in animantibus viventem videre, atque in noliter in animantibus viventem videre, atque in nobismetipsis sentire consuevimus, quanquam, ut illi asserunt, in signum aliquod fabrefacta atque eminenti collocata suggestu, cum adorari atque honorari a multitudine coeperit, parit in unoquoque sordidissimum erroris affectum, ut quoniam in illo figmento non invenit vitalem motum, credat numen occultum; effigiem tamen viventi corpori similem, seductus forma et commotus auctoritate quasi sapientium institutorum obsequentiumque turbarum, sine vivo aliquo habitatore esse non putat? Hinc et mala daemonia ad possidenda Gentium simulacra talis hominum affectus invitat, quorum praesidentium varia fallacia mortiferi seminantur et multiplicantuirrisa fuerint simulacra: Non hoc visibile colo, sed numen quod illic invisibiliter habitat. Ipsa ergo numina in alio psalmo eadem Scriptura sic damnat: «Quoniam dii Gentium,» inquit, «daemonia;
Abbreviated transcription (Latin):
quib qͥa ñsentuint humanã uitã ñcurant
humanã figuram: ita ut ineis plerumq in¬
dificent: et nͥ humanis motib det̃reantur.
nulla sibi habitacula munitiora conquirãt
Mouet gͦ se homo ut uiuentẽ bestiã adõ suo de
terreat: & illum ñse mouentẽ qͥsi potentem
colit: a quo meliorem deterruit: Deterruit
enĩ uidentẽ aceco: audientẽ a surdo: claman¬
tem amuto: ambulantẽ abimmobili: senti¬
entẽ abinsensato: uiuentẽ amortuo: immo
deteriore qͣm mortuo: Mortuũ quippe sic̃
manifestũ ẽ ñ uiuere: ita manifestũ ẽ aliqñ
uirisse. Qua ꝓpter dm̃ qͥ nec uiuit nec uirit.
ꝓfecto & mortuus antecedit. Quid hoc ma¬
manifestius fc̃s mei dilectissimi: quid euidentiꝰ:
Quis puer interrogatus ñ hoc certũ ẽẽ respondẽt
curat scripturarum plurib locis hȩc insinu¬
are atq inculcare ueluti nescientib: qͣsi non
omnibus aꝑtissima atq notissima suit:¬

Expanded text:
quibus quia non sentiunt humanam vitam, non curant quibus quia non sentiunt humanam vitam, non curant humanam figuram? Itaque in eis plerumque nidificant, et nisi humanis motibus deterreantur, nulla sibi habitacula munitiora conquirunt. Movet ergo se homo, ut viventem bestiam a suo deo deterreat; et illum non se moventem, quasi potentem colit, a quo meliorem deterruit. Deterruit enim videntem a caeco, audientem a surdo, clamantem a muto, ambulantem ab immobili, sentientem ab insensato, viventem a mortuo, imo deteriore quam mortuo. Mortuum quippe sicut manifestum est non vivere, ita manifestum est aliquando vixisse. Quapropter deum qui nec vivit nec vixit, profecto et mortuus antecedit. 3. Quid hoc manifestius, fratres mei dilectissimi? quid evidentius? Quis puer interrogatus, non hoc certum esse respondeat, curat Scripturarum plurimis locis haec insinuare atque inculcare velut inscientibus, quasi non omnibus apertissima atque notissima; ni
Abbreviated transcription (Latin):
dientis aduerteret: Cum uͦ illud deore dixit
qđ hominis ꝓpriũ ẽ. et pꝰ enumerationẽ par¬
tiũ corꝑis qͣm commemoratis pedib termi¬
nasse uidebatur. adiunxit ũclamabunt in
faucib suis: lectorem uł auditorẽ fec̃ inten¬
tum: ut dum querit cur additũ sit. admo¬
neri se uiueniat simulacris gentiũ ñtantũ
homines s etiã beluas se debere p̃ponere:
ut si pudet ad orare bestiã qͣm fec̃ ds̃ uiden¬
tem. audientẽ odorantem. contrectantem.
ambulantẽ. clamantẽ infaucib suis. uide¬
rent qͣm pudendũ eẽt. ad orare mutum. &
carens uita sensuq simulacrũ. cui ad hoc in¬
eẽt similitudo menbroꝵ utanima carnalib
me applicaret affectum: cũ ea indit quȩ in
suo corꝑe uiua atq animata sentirẽt. Qͣnto
gͦ meluis. mures atq serpentes. et id genus
animantiũ colerent: que desimulacris genti¬
um siita dicendum ẽ quodãmͦ uidicant: in

Expanded text:
dientis adverteret. Cum vero illud de ore dixit, dientis adverteret. Cum vero illud de ore dixit, quod hominis proprium est, et post enumerationem partium corporis quam commemoratis pedibus terminasse videbatur, adjunxit, «Non clamabunt in faucibus suis;» lectorem vel auditorem fecit intentum, ut dum quaerit cur additum sit, admoneri se inveniat simulacris Gentium non tantum homines, sed etiam belluas se debere praeponere: ut si pudet adorare bestiam, quam fecit Deus videntem, audientem, odorantem, contrectantem, ambulantem, clamantem in faucibus suis, viderent quam pudendum esset adorare mutum, et carens vita sensuque simulacrum; cui ad hoc inesset similitudo membrorum, ut anima carnalibus mae applicaret affectum, cum ea videret quae in suo corpore viva atque animata sentiret. Quanto ergo melius mures atque serpentes, et id genus animantium caetera, de simulacris Gentium, si ita dicendum est, quodammodo judicant, in
Abbreviated transcription (Latin):
ula ñ possunt facis: Melior ẽ etiam bestia. Ad
hoc enim additum ẽ: ñclamabunt infaucib
suis Nam cũ suꝑus dirisset os habent & non
loquentur. qͥd opus erat postquam acapite usq
ad pedes menbra decursa sunt. de fauciũ cla¬
bris commemorabat communia eẽ homini¬
bus beluisq sentimꝰ: Nam et uident & audi¬
unt. &e olfaciunt. & ambulant. et quedã sic̃
sumȩ manib contrectant: Inud autẽ qđ deore
dixerat. ꝓpriũ ẽ hominis qm̃ bestiȩ non lo-¬
cunt᷑ Nẽqͥs autẽ adsola humanoꝵ men¬
broꝵ oꝑa referret que dicta sunt. et diis gen¬
tium solos homines ante poneret: post om¬
nia subdidit dicens. ñclamabunt infaucib
siuis: qđ rursus hominib pecoribꝰq commiine
ẽ: Qd̃ si pͥmo dixisset cũ abore cepit menbra ꝑ¬
currere os habent & ñelamabunt: cuncta etiã
sic adnaturã hominis referrentur: nec facile
ibi quicqͣm decominunione ferarũ sensus au¬

Expanded text:
illa non possunt facis. Melior et bestia: ad illa non possunt facis. Melior et bestia: ad hoc enim additum est, «Non clamabunt in faucibus suis.» Namque, cum superius dixisset, «Os habent, et non loquentur;» quid opus erat, postquam a capite usque ad pedes membra decursa sunt, de faucium clacaeteris membris commemorabat, communia esse hominibus belluisque sentimus? Nam et vident, et audiunt, et olfaciunt, et ambulant, et quaedam, sicut simiae, manibus contrectant. Illud autem quod de ore dixerat, proprium est hominis; quoniam bestiae non loquuntur. Ne quis autem ad sola humanorum membrorum opera referret quae dicta sunt, et diis Gentium solos homines anteponeret; post omnia subdidit, dicens, «Non clamabunt in faucibus suis:» quod rursum hominibus pecoribusque commune est. Quod si primo dixisset, cum ab ore coepit membra percurrere, Os habent, et non clamabunt; cuncta etiam sic ad naturam hominis referrentur, nec facile ibi quidquam de communione ferarum sensus au
Abbreviated transcription (Latin):
terra ñẽ terra ẽ & aurum & argentum. sed spe¬
ciosior atq fulgentior. solidior atq firmioꝵ
Noligͦ addere manus hominum ut exeo metal¬
lo qđ fecit uerus ds̃ uelis facere falsum deũ:
immno falsum hominem. quem ꝓuero uenere¬
ris do: quemquisquis ꝓuero homine inamici¬
infirmoꝰ rapit infirma corda mortalium for¬
inata similitudo: et menbrorum imitata com¬
pago: S sicut fabricata singła ostendis.÷ sic os
tende officia singłoꝵ quorũ te effigies & hu¬
mana uanitas trahit. Os enim habent
& ñloquentur. ocłos habent & ñuidebunt:
Aures habent & non audient: nares habent &
non odorabunt. Manꝰ habẽt ⁊ ñ contrectabunt
pedes habent & ñambulabunt: ñcla mabt̃
ĩfaucib suis: lam gͦ artifex melior ẽ eis: qui
ea potuit menbrorum motu atq officio fabri¬
care: quẽ tam̃ artificem te utiq puderet ad ora¬
re. Melior & tu quamus ea ñfeceris: qm̃ quȩ

Expanded text:
terra non est, terra est et aurum et argentum; sed speterra non est, terra est et aurum et argentum; sed speciosior atque fulgentior, solidior atque firmior. Noli ergo addere manus hominum, ut ex eo metallo quod fecit verus Deus, velis facere falsum deum; imo falsum hominem, quem pro vero venereris Deo; quem quisquis pro vero homine in amiciinfimo rapit infirma corda mortalium formae similitudo, et membrorum imitata compago: sed sicut fabricata singula otende officia singulorum, quorum te effigies et humana vanitas trahit. Os enim habenthabent, et non videbunt: aures habent, et non audient; nares habent, et non odorabunt: manus habent, et non contrectabunt; pedes habent, et non ambulabunt: non clamabunt in faucibus suis.» Jam ergo artifex melior est eis, quia ea potuit membrorum motu atque officio fabricare: quem tamen artificem te utique puderet adorare. Melior et tu, quamvis ea non feceris; quoniam quae
Abbreviated transcription (Latin):
terra omuia quecunq uoluit fec̃. Et quasi
diceret ostendant gentes dõs suos. simulacͣ
inquit gentiũ argentum & aurum opera
manuum hominum. idẽ dm̃ nr̃m quãius
carnalib ocłis ur̃is ñ possimus ostendere.
quẽ ꝑoꝑa intelligere debiustis: nolite tam̃
sediici uanitatib ur̃is: quia uosea que coltus
digito potestis ostendere: Multo quippe ho¬
nẽstius ñ haberetis qd̾ possetis ostendere qͣm
Qud enim ostenditis: nͥaurũ et argentum:
Habent qͥdẽ & erea. et lignea: & fictilia simula¬
chra. Nec huiuscemodi alterius alteruisq
materies. sed p̃ciosum eoꝵ maluit cõmemo¬
desimulacroꝵ cultorib dicentes ligno. pater
m̃s es tu. & lapidi tu me geniusti: Sed ne sibi
uideatur prudentior qͥ hoc ñ ligno et lapidi
dixerit sed auro & argento. hc aspiciat. huc
aurẽ cordis intendat: simulacra gentium ar-¬
gentũ et aurum: Non abiectum aliqͥd & asꝑ¬
nabile nominatum ẽ Et ei quidẽ animo qui

Expanded text:
terra omnia quaecumque voluit fecit.» Et quasi terra omnia quaecumque voluit fecit.» Et quasi diceret, Ostendant Gentes deos suos; «Simulacra,» inquit, «Gentium argentum et aurum, opera manuum hominum:» id est, quamviscarnalibus oculis vestris non possimus ostendere, quem per opera intelligere debuistis; nolite tamen seduci vanitatibus vestris, quia vos ea quae colitis digito potestis ostendere. Multo quippe honestius non haberetis quod possetis ostendere, quaquid enim ostenditis, nisi aurum et argentum? Habent quidem et aerea, et lignea, et fictilia simulacra, et hujuscemodi alterius alteriusque materiae; sed pretiosum eorum maluit commemode simulacrorum cultoribus: «Dicentes ligno, Pater meus es tu; et lapidi, Tu me genuisti» . Sed ne sibi prudentior videatur qui hoc non ligno et lapidi dixerit, sed auro et argento; huc aspiciat, huc aurem cordis intendat: «Simulacra Gentium argentum et aurum.» Non abjectum aliquid et aspernabile nominatum est: et ei quidem animo qui
Abbreviated transcription (Latin):
digens continetur Suie sic intelligatur incȩ¬
lis & interra. omnia quecunq uoluit fecit:
uł insuꝑiorib uł mninferiorib popłi sui. uo¬
luntariam grãm suã constitut. nequis deoꝑ¬
um meritis głetur. quia siue montes gesti¬
ant uelut arictes. siue colles uelut agnioui¬
umꝰ afacie domini commota ẽ terra: ne in
morum sit una contextio di¬
ligenter intuentib ita ut
nullus sequatur qui ñ suꝑio¬
ii possit adiungi: tam̃ istum¬
Mita consideremus
tanquam uterq unus sit iste scilicet ac suꝑior:
nob̃. sed nomini tuo dagłam suꝑ miscđiã¬
uͥẽ ds̃ eorum: quia inuisibilem dm̃ colimꝰ.
qui nulloꝵ corporeis ocłis. cordibus autem
paucorum mundissimis notus ẽ: tanqͣm
ideo possent dicere gentes ubi ẽ ds̃ eorum
qͥa ipsi possunt ostendere dõs suos ocłisͥ pͥ¬
mo ammonuit oꝑib sentiri presentiã dĩ
nr̃i: quia cũ sit incęlo sursum. incȩlo & in

Expanded text:
digens continetur. Sive sic intelligatur, «In coedigens continetur. Sive sic intelligatur, «In coelis et in terra omnia quaecumque voluit fecit,» vel in superioribus, vel in inferioribus populi sui voluntariam gratiam suam constituit, ne quis de operum meritis glorietur: quia sive montes gestiant velut arietes, sive colles velut agni ovium; a facie Domini commota est terra, ne in morum sit una contextio diligenter intuentibus, ita ut nullus sequatur qui non superiori possit adjungi; tamen istum ita consideremus, tanquam uterque unus sit, iste scilicet ac superior. nobis, sed nomini tuo da gloriam: super miserieorum? etc. . Quia invisibilem Deum colimus, qui nullorum corporeis oculis, cordibus autem paucorum mundissimis est notus, tanquam ideo possequia ipsi possunt ostendere oculis deos suos; primo admonuit operibus sentiri praesentiam Dei nostri, quia cum sit «in coelo sursum, in coelo et in
Abbreviated transcription (Latin):
domine ñnobis: sed nomini tuo da gloriam.
Grã quippe. ista erumpentis aque depẽtra. petͣ
mines sed nominis dĩ quererent głam. Suꝑ¬
miscłiam tuã inquit et ueritatẽ tuã Hec duo
misccłiam & ueritatem aduertite: inscĩs scrip¬
turis quã sͥ sepe uingantur: Insua quippe mi¬
scdia uocauit impios: & inueritate iudicat
eos qͥ uocati uenire noluerunt: Ne quando
dicant gentes: ubi ẽ deus eoꝵ. Iinouissimo enĩ
oꝑa dĩ quȩ colunt : sedincȩlo sursum. quod
trans greditur omnia corpora celestia & ter¬
lo ruinam sine sede formidet Incelis em̃ &¬
int̾ra. omnia quęcumq uoluit fec̃: nec indi¬
get oꝑib suis. tanqͣm ineis collocetur ut ma¬
neat: sed insua ęternitate ꝑsistit. inqua ma¬
nens. omnia quecunq uoluit fecit incęlis &
interra: Neq enun iam eum portabant ut ab
eo fieri possent: quando nͥ fierent eum por¬
tare non possent. Ergo inquib ẽ ipse tanqͣ
indigentia continet: non abeis tanquam in¬

Expanded text:
Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam.» Gratia quippe ista erumpentis aquae de petra «petrmines, sed nominis Dei quaererent gloriam. quit, «et veritate tua.» Haec duo, misericordiam et veritatem, advertite in sanctis Scripturis quam sibi saepe jungantur. In sua quippe misericordia vocavit impios, et in veritate judicat eos qui vocati venire noluerunt. «Nequando dicant Gentes, Ubi est Deus eorum?» In novissimo enim opera Dei quae colunt; sed «in coelo sursum,» quod transgreditur omnia corpora coelestia et terlo ruinam sine sede formidet. «In coelis et in terra omnia quaecumque voluit fecit.» Nec indiget operibus suis, tanquam in eis collocetur, ut maneat; sed in sua aeternitate persistit, in qua manens omnia quaecumque voluit fecit in coelis et in terra: neque enim jam eum portabant, ut ab eo fieri possent; quando, nisi fierent, eum portare non possent. Ergo in quibus est ipse, tanquam indigentia continet, non ab eis tanquam in
Abbreviated transcription (Latin):
& confundentur. qͣndo futuri temporis u̾ba
sunt. quis audeat dereb preteritis cogitare:
Et paulo post ipsos hostes nrõs qui nos fugien¬
des ut interimerent sequebant᷑ id÷ delicta nr̃a. sic̃
egẏptios inmari obrutos. ita inbaptismo demer¬
sa &extincta luce elarius intimat dicens: qm̃
uoluntarius & misericors ẽ. ipse conuertet ⁊ mi¬
screbit᷑ nr̃i Dimenget delicta nr̃a. drmerget in

Expanded text:
«et confundentur,» quando futuri temporis verba «et confundentur,» quando futuri temporis verba sunt, quis audeat de rebus praeteritis cogitare? Et paulo post, ipsos hostes nostros, qui nos fugientes ut interimerent sequebantur, id est delicta nostra, sicut Aegyptios in mari obrutos, ita in Baptismo demersa et exstincta luce clarius intimat, dicens: «Quoniam voluntarius et misericors est, ipse convertet et miserebitur nostri; demerget delicta nostra, demer
Abbreviated transcription (Latin):
id tamen ꝓnuntiabant qđ tanto post futu¬
rum inpassione dm̃i compleretur: Sed tamen
dilectissimi ꝓpħa iste quẽ commemoraui
etiam crassa corda limauit: et adintelligen¬
da depreteritis reb gestis futura incunctant̃
extendit.: ut non solum apłica auctoritate
abipsis ꝓpħis hoc pretermissum ẽeutetiã
eorum eloquio panderetur. Ludentes atq
gaudentes certi ac securi. dethesauro dĩ &
noua & uetera concorditer sibimet coheren¬
tia ꝓferamus Cum enim tanto post egres¬
sum uliꝰ popłi exegypto. et tanto ante ista
eccłie tempora hec quȩ commemoraui cecine¬
rit: tamen se futura predicere sine ulla dubita¬
tione destatur Scdm dies inquit ꝓfectionis il¬
lorum exegypto: ostendam mirabilia ilis
qͥ idebunt nationes. et confundentur hoc ẽ qđ
hic dictum ẽ: mare uidit et fugit Si enĩ hie
ꝑuerba preteriti temporis sicut ẽ iudit et fug̃
occulte futura predicantur: uidebunt certe

Expanded text:
id tamen praenuntiabant quod tanto post futuid tamen praenuntiabant quod tanto post futurum in passione Domini compleretur. Sed tamen, dilectissimi, propheta iste quem commemoravi, etiam grossa corda limavit, et ad intelligenda de praeteritis rebus gestis futura incunctanter extendit; ut non solum apostolica auctoritate ab ipsis Prophetis hoc praetermissum esse, ut etiam eorum eloquio pandente, videntes atque gaudentes, certi ac securi, de thesauro Dei et nova et vetera concorditer sibimet cohaerentia proferamus. Cum enim tanto post egressum populi illius ex Aegypto, et tanto ante ista Ecclesiae tempora haec quae commemoravi, cecinerit; tamen se futura praedicere sine ulla dubitatione testatur. «Secundum dies,» inquit, «profectionis eorum ex AegyptVidebunt nationes, et conhic dictum est, «Mare vidit, et fugit:» si enim hic per verba praeteriti temporis, sicut est, «vidit» et «fugit,» occulte futura praedicantur; «Videbunt» certe
Abbreviated transcription (Latin):
trans grediens impietatem residus heredita¬
tie tue: Et ñcontinuit intestimonio uã
conuertet & miserebitur nr̃i. Demerget de¬
lict̾a nr̃a: dimerget inmaris ꝓfundum om̃s¬
culpas nr̃as Nempe aduertitis fr̃s manife¬
stius hic aꝑut sacroscã mysteria Inhoc enĩ
psalmo qͣmuis futura intueatur mirabilis ꝓ¬
phetiȩ sp̃s: tam̃ uidetur uelut transacta nar¬
rare: facta ẽ inquit uidea scĩficatio eius: mare
iudit & fugit Et facta ẽ. & uidit & fugit pre¬
teriti temporis uerba sunt: et conuersus est
iordanis & gesterunt montes. & cõmota
ẽ terra. eodem mͦ preteritum sonant: sine p̃u¬
dicio tam̃ intelligentli futura Alioquin con¬
tra euuangłicũ testimoniũ cogimur etiam
illa ñdefuturo p̃mintiata. sed depreterito cõ¬
memorata intelligere: diuiserunt sͥ uestim̃¬
ta mea. et suꝑ uestem meam miserunt sortẽ.
Quȩ quamuis uerbiᷤ preteriti temporis dicta sũ

Expanded text:
transgrediens impietatem residuis haereditatransgrediens impietatem residuis haereditatis tuae; et non tenuit in testimonium iram ; auertet et miserebitur nostri; demerget delicta nostra et demerget in profundum mculpas nostras» . Nempe advertitis, fratres, manifestius hic aperiri sacrosancta mysteria. In hoc ergo psalmo quamvis futura intueatur mirabilis prophetiae Spiritus, tamen videtur velut transacta narrare. «Facta est,» inquit, «Judaea sanctificatio ejus: mare vidit et fugit:» et «facta est,» et «fugit,» praeteriti temporis verba sunt; et «conversus est Jordanis,» et «gestierunt montes,» et «commota est terra,» eodem modo praeteritum sonant; sine praejudicio tamen intelligendi futura. Alioquin contra Evangelicum testimonium cogimur etiam illa non de futuro praenuntiata, sed de praeterito commemorata, intelligere: «Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestimentum meum miserunt sortem» . Quae quamvis verbis praeteriti temporis dicta sint,
Abbreviated transcription (Latin):
serto Hec autem figurȩ nr̃e factȩ sunt. Qd
uultis amplius fr̃s dilectissum: Certe ma¬
nifestum ẽ: ñ humana suspicione. sed apłico
id ÷ diuino & dnũco magisterio. ds̃ enim lo¬
quebatur ineis: & quamuis de carneis nubibꝰ
tam̃ dominus intonabat. certe gͦ tanto te¬
stimonio manifestum ẽ illa omnia figura¬
te gesta. nunc in nr̃a salute compleri: quia
tunc futura p̃nuntiabanturꝰ nunc prete¬
rita leguntur: et p̃sentia cognoscuntur. Au
dite qđ ẽ mirabilius: libroꝵ ueterum sacra¬
cramenta occultata atq uelata. non nulla
exparte libris ueterib reuelari Ham miche¬
as ꝓpħa ita loquitur. Prout dies inquit ꝑ¬
fectionis illorum exegẏpto: ostendã mirabi¬
lia illis Cidebt̃ nationes ⁊ confundent᷑ abom̃
iugore eoꝵ: manib ora sua obstruent aureon
lis exsurdabunt᷑: deaigentes terrã uelut serpente
Quis dõ tuo similis auferens iniquitatemꝰ &̃

Expanded text:
serto. Haec autem figurae nostrae factae sunt» . Quid serto. Haec autem figurae nostrae factae sunt» . Quid vultis amplius, fratres dilectissimi? Certe manifestum est non humana suspicione, sed apostolico, id est divino et dominico magisterio; Deus enim loquebatur in eis, et quamvis de carneis nubibus, tamen Dominus intonabat: certe ergo tanto testimonio manifestum est illa omnia figurate gesta, nunc in nostra salute compleri; quia tunc futura praenuntiabantur, nunc praeterita leguntur, et praesentia cognoscuntur. 4. Audite quod est mirabilius, Librorum veterum sacramenta occultata atque velata, nonnulla ex parte a Libris veteribus revelari. Nam Michaeas propheta ita loquitur: «Prout dies,» inquit, «profectionis eorum ex Aegypto, ostendam mirabilia illis. Videbunt nationes, et confundentur ab omni vigore eorum: manibus ora sua obstruent, aures illis obsurdabuntur, delingentes terram, velut serpentesQuis Deo tuo similis, auferens iniquitatem, et
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc mysterio dictum eẽ quia maior seruiet
minori. Egyptus autẽ qm̃ interpretatur afflie¬
liter recedendum ẽ: ne simus ugũ ducentes
cum infidelib. Sic enim quisq iherłm cele¬
stis fit cuuis ydoneus. cũ pͥmum huic scło re¬
nuntiauerit: quẽadmodũ ille popłs interrã
ꝓmissionis duci ñ potuit nͥ prius a begypto re¬
cederet Sed sicut ille ñ inde discessit ñ diuino
liberatus auxilio: sic nemo corde abhoc scło
fine scłi. inhac sicut beatus ioħ̃s apłs scribit
hora nouissima cottidi s anis eccłiȩ fetibus
inunoqͦ credente completur Audite apłm doc¬
torem gentium. docentẽ & instruentem Ho
erunt: et om̃s in moysen baptiati sunt. in
nube & inmari: & omnes eundem cibum
spiritalem manducauerunt: & om̃s eui¬
dem potum spiritalem biberunt Bibebat
autem erat xp̃s Sed non in omnib illis:
beneplacuit dõ. Prostrati enim sunt inde¬

Expanded text:
in hoc mysterio dictum esse, «Quia major serviet in hoc mysterio dictum esse, «Quia major serviet minori» . 3. Aegyptus autem, quoniam interpretatur Affliliter recedendum est, ne simus jugum ducentes cum infidelibus . Sic enim quisque Jerusalem coelestis fit civis idoneus, cum primum huic saeculo renuntiaverit; quemadmodum ille populus in terram promissionis duci non potuit, nisi prius ab Aegypto recederet. Sed sicut ille non inde discessit, nisi divino liberatus auxilio; sic nemo corde ab hoc saecfine saeculi, in hac, sicut beatus Joannes scribit, hora novissima , quotidianis Ecclesiae fetibus in unoquoque credente completur. Audite Apostolum doctorem Gentium docentem et instruentem: «Noerunt et omnes in Moysen baptizati sunt in nube et mari; et omnes eundem cibum spiritalem manducauerunt et omnes eundem potum spiritalem biberunt. bibebant autem erat Christus. Sed non in omnibus illis bene complacuit Deo: prostrati enim sunt in de
Abbreviated transcription (Latin):
putata ẽ abrahȩ fides adiusticiamꝰ & signũ
accepit circuncisionis. signacłm iusticia fidĩ
quȩ ẽ inp̃putio ut deputetur & illis adiusticiã.
ut sit pat̾ circumcisionis his qui non solum
ercircumcisione sunt. sed & his qͥ secuntur ue¬
stigia fidei quȩ ẽ inpreputio patris nr̃i abra¬
he: Honenim carnaliter circumcise genti tan¬
tummodo factus ẽ pat cui dictum ẽ. patrẽ mul¬
tarum gentium posui te. Multarum autem
ñquarumdam sed omnium qđ aꝑte dicit᷑
cũ ei dicitur. & benedicentur ute om̃s gñtes
Nullus itaq xpĩanorum se anomine isrł ar¬
bitretur extrancum: Iilis enum qͥ credidunt
exiudeis: in quoꝵ numero principalit᷑ apłos in¬
uenimus: mangulari lapide copulamurz. Hinc
nus magis isrł: & ipse potius domus iacob
Idem quippe isrł: qui iacob. Iila uero turba ui¬
deorum quȩ merito ꝑfidie repbata ẽ uolup¬
tate carnali uendidit pͥmogenita sua ut ñ
adiacob sed potius a desau ꝑtineret. Scitis nãq

Expanded text:
est Abrahae fides ad justitiam, et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio ut deputetur et illis ad justitiam; ut sit pater circumcisionis his qui non solum ex circumcisione sunt, sed et his qui sequuntur vestigia fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae.» Non enim carnaliter circumcisae genti tantummodo factus est pater, cui dictum est, «Patrem multarum gentium posui te. Multarum» autem, non quarumdam, sed omnium ; quod aperte dicitur, cum ei dicitur: «Et benedicentur in te omnes gentes» . Nullus itaque Christianorum se a nomine Israel arbitretur extraneum. Illis enim qui crediderunt ex Judaeis, in quorum numero principaliter Apostolos invenimus, in angulari lapide copulamur. Hinc nus magis Israel, et ipse potius domus Jacob. Idem quippe Israel qui Jacob. Illa vero turba Judaeorum, quae merito perfidiae reprobata est, voluptate carnali vendidit primogenita sua, ut non ad Jacob, sed ad Esau potius pertineret. Scitis namque
Abbreviated transcription (Latin):
nutroq sermo di uerax inuentus ẽ ut gla¬
dius bis acutus Quare gͦ inmanib. & non
in linguis: Et framee bis acutȩ inquit in
manibus eorum Inmanib dixit: inpotesta¬
de: Acceꝑunt enĩ sermonem dĩ inpotestate
ut ubi uellent dicerent: cui uellent dicerẽt:
non timerent potestatem: non contempne¬
rent pauꝑem: Inmanib enim habebant
gladium: qua uolebant uibrabant: uersa¬
bant: ꝑcutiebant. Ethoc totum erat in po¬
testate predicantium: Nam si non ẽ in ma¬
nib sermoꝰ ne forte aliquis dicat quomͣ est
sermo gladius bis acitus. et quomͦ in ma¬
gei ꝓpħe: Nunquid frs̃ sermonem suum
dõ indigitis ipsi fec̃ : Qd ẽ ĩ manu ipsi factus ẽ:
Inpotestate illi datũ ẽ: p̃dicate sermonẽ dĩ Postre¬

Expanded text:
In utroque sermo Dei verax inventus est, ut glaIn utroque sermo Dei verax inventus est, ut gladius bis acutus. Quare ergo in manibus, et non in linguis? «Et frameae bis acutae,» inquit, «in manibus eorum. In manibus» dixit, in potestate. Acceperunt ergo sermonem Dei in potestate, ut ubi vellent dicerent, cui vellent dicerent; non timerent potestatem, non contemnerent paupertatem. In manibus enim habebant gladium, qua volebant, vibrabant, versabant, percutiebant: et hoc totum erat in potestate praedicantium. Nam si non est in manibus sermo: ne forte aliquis dicat, Quomodo sermo est gladius bis acutus, et quom1? Numquid, fratres, sermonem suum Deus in digitis ipsius fecit? Quid est, «in manu» ipsius «factus est?» In potestate illi datum est praedicare sermonem Domini. Postre
Abbreviated transcription (Latin):
Nurus uult: socrus non uult uemiat gladius
parte acutus ꝓmittens temporalia: in quo
nos fefellit: Honne ȩccłia di ꝑtotũ mun¬
dum non erat: Ecce ẽ Antea legebatur &
ñ uidebatur: mͦ sicut legitur. ita cernitur.
Quicquid temporaliter nob ꝓmissum ẽ ad
unam partem gladii ꝑtinet: Quicquid in
sempiternum: adalteram partem gladii ꝑ¬
tinet: Habes spem futurarum rerum: habes
consolationem presentium: Noli retrahi ab
eo. qͥ de uult rethere: pater. mater. soror ux¬
Q sit: amicus sit: ñ te retrahant: et utilis tͥ
erit gladius bis acutus. Utiliter te ille sepa¬
rat: male te tu conglutinas Uenit gͦ dñs nr
ferens gladiũ bis acutum: ꝓmittens ȩterna:
implens temporalia: Nam ideo et duo testa¬
menta dicuntur: Que erant ergo frameȩ bis
acute inmanib eoꝵ: Duo testamenta: que ad
gladium bis acutum ꝑtinent Uetus testa¬
mentum terrena ꝓmittit: nouum ȩterna

Expanded text:
Nurus vult, socrus non vult; veniat gladius Nurus vult, socrus non vult; veniat gladius parte acutus, promittens temporalia et aeterna. In quo nos fefellit? Nonne Ecclesia Dei per totum mundum non erat? Ecce est. Antea legebatur, et non videbatur: modo sicut legitur, ita cernitur. Quidquid temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii pertinet: quidquid in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Habes spem futurarum rerum, habes consolationem praesentium; noli retrahi ab eo qui vult retrahere: pater, mater, soror, uxor sit, amicus sit, non te retrahat; et utilis tibi erit gladius bis acutus. Utiliter te ille separat, male te tu conglutinas. Venit ergo Dominus noster ferens gladium bis acutum, promittens aeterna, implens temporalia. Nam ideo et duo Testamenta dicuntur. Quae erant ergo «frameae bis acutae in manibus eorum?» Duo Testamenta ad gladium bis acutum pertinent: Vetus Testamentum terrena promittit, Novum aeterna.