comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃ is. operantiũ iustitiã nullomͦ
quisquã ante grãm fidci debonis
operib glorictur. qua propt̃
istos iactantes se de operib legis
ita refellit apłs. dũ ostenditꝰ
opera uetusta sacram̃toꝵ. ũbra
futurorũ fuisse. quasĩa aduen¬
tudñi liber oheredi necessarias
non ẽẽ monstrauit. Operauer
ad bonos mores ꝑtinentia non
implerinisi dilectione. ꝑ quã
fides operatur. Unde siopera
legis quaedã postfidẽ suꝑflua
quȩda ante fidẽ nulla sunt ui¬
uat iustus exfide. ut &onus
graue seruitutis abiciat leui
sarcina xp̃i uegetatus. et iusti¬
tiã actas ñtrans grediatur
solã cõmemorauit proximi dilet¬
tionẽ qualegẽ dixit impleri.
et ad romanos cũ in eadẽ quȩsti¬
one uersaret᷑. Qui enĩdiligit
alterũ inquit. legẽ impleuit
Nam ñ adulterabis. ñ homicidi

Expanded text:
rantium justitiam , nullo modo quisquam ante gratiam fidei de bonis operibus glorietur. Quapropter istos jactantes se de operibus Legis ita refellit Apostolus, dum ostendit opera vetusta sacramentorum umbras futurorum fuisse, quas jam adventu Domini libero haeredi necessarias non esse monstravit: opera vero ad bonos mores pertinentia non impleri nisi dilectione, per quam fides operatur . Unde si opera Legis quaedam post fidem superflua, quaedam ante fidem nulla sunt; vivat justus ex fide , ut et onus grave servitutis abjiciat, levi sarcina Christi vegetatus , et justitiae metas non transgrediatur,solam commemoravit proximi dilectionem, qua Legem dixit impleri; et ad Romanos cum in eadem quaestione versaretur, « Qui enim diligit alterum, inquit, Legem implevit: nam, Non ad
Abbreviated transcription (Latin):
mus Siue ergo solẽ et lunã.
et sydera et caelũ & terram
ceteraq huius modigentes
colebant. siue daemonu recte
catã questionẽ rursus inplicant
Cum enĩ ꝑtotã epistolã ñ ab aliis
ostendat sollicitatã fuissẽ gala¬
tharũ fidem. nisi ab eis qui ex
circũcissone erant
et aqd carnales obseruatio¬
nes legis tanquã in eis salus
et̃t. adducere cupiebant
hoc tantũ loco ad eos loqui
iuidetur qui ad gentiliũ suꝑ¬
stitiones redire tẽptarent.
Ait enĩ. Nunc aut̃ cognoscen¬
tes dm̃ immo cognitia dõ qͦmͦ
reuertimini adinfirma
et egena elem̃ta quib: rursꝰ
ut antea seruire uulais in eo
enĩ qđ dicit reuertimini quando
ñ circũcisis sed gentib loquit᷑.
sic̃ in tota. epła apparet. ñutiq
ad circũcisionẽ dicit eos reuera
inqua nunqũa erant. secladin¬
firma inquit et egena elc̃m̃ta.
quib: rursus ut antea seruire
uultis qđ degentib incelligere
cogimꝰ his enĩ supͣdixerat. sed

Expanded text:
o . Sive ergo solem et lunam et sidera et coelum et terram, caeteraque hujusmodi Gentes colebant, sive daemonia, recte catam quaestionem rursus implicant. Cum enim per totam Epistolam non ab aliis ostendat sollicitatam fuisse Galatarum fidem, nisi ab eis qui ex circumcisione erant, et ad carnales observationes Legis, tanquam in eis salus esset, adducere cupiebant; hoc tantum loco ad eos loqui videtur, qui ad Gentilium superstitiones redire tentarent. Ait enim: « Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quomodo revertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis? » In eo enim quod dicit, revertimini, quando non circumcisis, sed Gentibus loquitur, sicut in tota Epistola apparet; non utique ad circumcisionem dicit eos reverti, in qua nunquam erant, sed ad infirma, inquit, et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis. Quod de Gentibus intelligere cogimur: his enim supra dixerat
Abbreviated transcription (Latin):
beneritio et dignatione nuscdia
eius dĩ filii sumus ille natura e
hoc nos a misisse inadam exquo
mortales sumus .hoc ergoqd
ait ut eos qui sublege crant
redimeret ẽ adliberandũ
eum popłm ꝑtinet. quipariuil
subpeda gogo seruiebat : et re¬
fertur adid qđ dix̃ factu sub
lege: Illud autẽ qd at uit adop¬
tionẽ filiorũrecipiamus.
refert᷑ adid qđ dixit factum
exmuliere: hinc enĩ adopti¬
oñe recipimus: qđ ille unic
ñ dedignatus ẽ participationẽ
naturae nr̃e factus exmuli¬
ere. ut non solũ unigenitus
eẽt ubi fr̃s non habetꝰ sed &iã
primogenitus inmultis
rib fieret. duo enĩ propo¬
uit factũ exmuliere
factũ sublege sedmnutato
illum popłm adiungens.
quiparuulus sub
pcuratorib et actorib
seruiebat id ẽ. elem̃tis
huiꝰ mundi: neputarent se
non eẽ filios quia ñ erant
subpedagogo. Qm̃ autẽ
fili estis in quit. misit dĩ
duc sunt uerba quae prosuit

Expanded text:
beneficio et dignatione misericordiae beneficio et dignatione misericordiae ejus filii Dei sumus: ille natura eshoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hoc ergo quod ait, Ut eos qui sub Lege erant redimeret, et ad liberandum eum populum pertinet, qui parvulus sub paedagogo serviebat; et refertur ad id quod dixit, factum sub Lege. Illud autem quod ait, ut adoptionem filiorum recipiamus, refertur ad id quod dixit, factum ex muliere. Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille Unicus non dedignatus est participationem naturae nostrae, factus ex muliere, ut non solum Unigenitus esset ubi fratres non habet, sed etiam Primogenitus in multis fratribus fieret . Duo enim proposuit, factum ex muliere, factum sub Lege: sed mutato illum populum adjungens, qui parvulus sub procuratoribus et actoribus serviebat, id est, elementis hujus mundi, ne putarent se non esse filios, quia non erant sub paedagogo, Quoniam autem filii estis, inquit, misit DeusDuo sunt verba quae posuit,
Abbreviated transcription (Latin):
ente plenitudine teporis
dm̃ misisse filiũ suũ adliber¬
dum pariuilũheredẽ sero¬
entẽ exparte legitanqua
pedagogo exparti clem̃tis
huius mundi tanquã pre¬
curatorib & actorib: misto
ds̃ inquit filiũ suũ factũex
muliere. Mulier̃e ꝓfemina
posuit : more locutionis he¬
breoꝵ: non enĩ qua de cin
dictũ ẽ formauit eã ĩmuligrẽ
iam passa erat comubiisiri
quos non seribit passi nisicumdi¬
ussꝰ o sene deparadiio. factum
aut̃ dit propt̃ susceptionẽ
caeature quia quinascuntur
leditam dĩ illos fac̃ ut sic nasci
ressina utomne creaturam
factum aut̃ sublege dix : qui a
a circucisus ẽ et hostia proillo
legitima oblata ẽ Nec mirũ
i crilla legis opera sustinuit
ot quib liberar& qui eis serui¬
lit̃ tenebant᷑ qui &lã mortẽ
sustinuit. ut exilla liberar et eos
qui mortalitate tenebantur
recipiamus. Adoptionẽ ꝓpte¬
readicit : ut diftincte intelli¬
gamus uincum dĩfiliũ. Nosenĩ.

Expanded text:
iente plenitudine temporis Deum misisse Filium suum ad liberandum parvulum haeredem, servientem, ex parte Legi, tanquam paedagogo, ex parte elementis hujus mundi, tanquam procuratoribus et actoribus: Misit Deus, inquit, Filium suum factum ex muliere. Mulierem pro femina posuit, more locutionis Hebraeorum. Non enim quia de Eva dictum est, Formavit eam in mulierem , jam passa erat concubitum viri, quod non scribitur passa, nisi cum dimissi essent de paradiso. Factum autem dixit, propter susceptionem creaturae; quia qui nascuntur sed tamen Deus illos facit, ut sic nasci possint, ut omnem creaturam. Factum autem sub Lege dixit, quia et circumcisus est, et hostia pro illo legitima oblata est . Nec mirum si et illa Legis opera sustinuit, ex quibus liberaret qui eis serviliter tenebantur; qui etiam mortem sustinuit, ut ex ea liberaret eos qui mortalitate tenebantur. recipiamus. Adoptionem propterea dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium. Nos enim
Abbreviated transcription (Latin):
cruce xp̃i ꝑsecutionẽ patiant᷑. Multũ
enĩ ꝑsequebant᷑ iudaei eos qͥuidebant᷑
deserere traditas huiꝰmodi obseruati¬
ones. quos ipse quã ñ timeat satis osten¬
dit cũ tales litteras &iã sua manu
scribere uoluit. doc& ergꝰ timorẽ
adhuc inistis operari tã quã sublege
constitutis. qͥ ad circũcisionẽ gentes
cogerent: Neq enĩ qͥ circũcisi sunt
hi legẽ custodiunt. Illã enĩdicit cus¬
toditionẽ legis. ñ occidere . ñ moet̾ari.
ñ falsũ testimoniũ dicere. et siq̃ huiꝰ¬
modi ad bonos mores ꝑtinent mani¬
festũẽ. quȩ nisi caritate & spe bonoꝵ¬

Expanded text:
 persecutionem non patiantur. Multum enim persequebantur Judaei eos qui videbantur deserere traditas hujusmodi observationes: quos ipse quam non timeat satis ostendit, cum tales litteras etiam sua manu scribere voluit. Docet ergo timorem adhuc in istis operari, tanquam sub Lege constitutis, qui ad circumcisionem Gentes cogerent. Neque enim qui circumcisi sunt, hi Legem custodiunt. Illam enim dicit custoditionem Legis, non occidere, non moechari, non falsum testimonium dicere; et si qua hujusmodi ad bonos mores pertinere manifestum est: quae nisi charitate et spe bono
Abbreviated transcription (Latin):
facientes inqͥt ñ infirmem̃ ꝓpͥo enĩ
tẽpore metemꝰ in fatigabiles Itaq
dũ tẽpꝰ habemꝰ operem᷑ bonũ ad om̃s
Maxime aut̃ addomesticos fidei qͦs
eũ credendũẽ. nisi xp̃ianos signifi¬
care : om̃ib enĩ pari dilectione uita
aet̾na optanda ẽ sed ñ om̃ib: eadẽ pos¬
quȩ s̃ salubria & adbonos mores ꝑtinent
dilectione fidĩ posse tantũmͦ impleri
ñtimore seruili. redit ad illđ unde
tota causa agit᷑. Uidistis inqͥt qͣlib
litteris scripsi meamanu. Cau&ꝰ neqͥsꝗ̃¬

Expanded text:
facientes, inquit, non infirmemur: proprio enim tempore metemus infatigabiles. Itaque dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei. Quos eum credendum est, nisi Christianos significare? Omnibus enim pari dilectione vita aeterna optanda est; sed non omnibus eadem posquae sunt salubria et ad bonos mores pertinent, dilectione fidei posse tantummodo impleri, non timore servili; redit ad illud unde tota causa agitur: Vidistis, inquit, qualibus litteris vobis scripsi manu mea. Cavet ne
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tis mundihuiꝰ eram seriner
Quaeriaut̃ pocest quomodo
scđm ha similraidine rube¬
cum illis per legẽ quã accꝗpo
unus dr̃ qui fecit caelĩ a teri
colendus commendareat
sed potest ẽẽ. alius exitus ca¬
tuli ut cum superius legem
pedagogũ feterit sub quoca
ille populus iudaeorũ. nunc
ꝓcuratores &actores dicat
nt ge ti u fil aille pani¬

Expanded text:
 eramus servientes. Quaeri autem potest quomodo secundum hanc similitudinem sub ecum illis per Legem quam acceperunt, unus Deus qui fecit coelum et terram, colendus commendaretur. Sed potest esse alius exitus capituli hujus, ut cum superius Legem paedagogum fecerit , sub quo erat ille populus Judaeorum; nunc procuratores et actores dicat bant Gentes: ut filius ille pa
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s quiuita ẽ propustitiã
fidei tamen quia acuc
corpus peccatũ diferentia
ista uelgentim ui conditio¬
ms uel sexusion qem abla¬
tap abimnitatefili sesti¬
net inconue sathe mortal

Expanded text:
s, qui vita est propter justitiam fidei, tamen quia adhuc propter peccatum, differentia ista vel gentium, vel conditionis, vel sexus, jam quidem ablata ab unitate fidei, sed manens in conversatione mortal
Abbreviated transcription (Latin):
non sumus subpedao
qui faciunt irritã gosait
sic adhuc uolunt ẽẽ sũla¬
dagogo quod aut̃ filios aulo
dicit eẽ omnes perfidem
quia induerunt xp̃m qui
ideo se filios ñputarent. sudi
ꝑfidem in duct do  oniest

Expanded text:
non sumus sub paedagogo. qui faciunt irritam gratiamsic adhuc volunt esse sub paedagogo. Quod autem filios Dei dicit esse omnes per fidem, quia induerunt Christum,ideo se filios non putarent: sed per fidem induendo Christ
Abbreviated transcription (Latin):
scĩ sp̃s dono qui om̃ib cdatus ẽ.
docet. Vnde se ctiã petrus
debaptizato in circũciso cen¬
turione cornelio defendit
apud iudaeos qui crediderant.
dicens ñ se potuissẽ a quã nega
claruerat Nã ipso grauissim
documento etiã superius usꝰẽ
paulus cumdiceret. Hoc solũ
uolo discere a uob̃. Ex operib
legis spm̃ accepistis anex au¬
ditu fidei et paulopost. Qui
ergo tribuit uobis sp̃m erum¬
tutes operat᷑ in uobis exoperib
legis an cxauditufidei sie & he
qnm in quit filii dĩ estis misit
manifestissime ostendit dehis
etiã sedicere qui exgentib ad
fidẽ uenerant. ad quos etiam
inepistola scribit : ita iaminqͥt
nonẽ seruus sed filius ꝓpt̃
id qđ dixerat: Quãn diuheres

Expanded text:
sancti Spiritus dono, qui omnibus datus est, sancti Spiritus dono, qui omnibus datus est, docet. Unde se etiam Petrus de baptizato incircumciso Centurione Cornelio defendit apud Judaeos qui crediderant, dicens non se potuisse aquam negarclaruerat . Nam et ipso gravissimo documento etiam superius usus est Paulus, cum diceret, Hoc solum volo discere a vobis: Ex operibus Legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Et paulo post, Qui ergo tribuit vobis Spiritum, et virtutes operatur in vobis: Ex operibus Legis, an ex auditu fidei ? Sic e inquit, filii Dei estis, misitmanifestissime ostendit de his etiam se dicere, qui ex Gentibus ad fidem venerant, ad quos etiam Epistolam scribit, Itaque jam, inquit, non est servus, sed filius: propter id quod dixerat, Quamdiu haeres
Abbreviated transcription (Latin):
Cum aut̃ laudaret preceien
passi erant quo modo ei
iudeis. hinc ẽ et illud go
roma nos. Si enĩ spirita
eorũ cõmunicauerunt gentes
dobenttunean olibus minis¬
tranoeisi deipsis eralulicis

Expanded text:
Cum autem laudaret prae caetpassi erant, quomodo et illi a Judaeis . Hinc est et illud, quod ad Romanos: Si enim spiritualibus eorum communicaverunt Gentes, debent et in carnalibus ministrare eis . De ipsis ergo Judaeis
Abbreviated transcription (Latin):
ñ uultfit qđ iustũẽ : Namsi &e iã
ipsi p̃uaricatores angelicum
principe suo diabolo ñ recte
dicerent᷑ procuratores uel
actores diuina ꝓuidentiae:
Non dñs magistratũ huiꝰ mundi
diabolũ diceret: nec uterec̃ illo
ad correptionẽ hominũ ipsa
potestas apostolica eođo paulo
alibidicente quos tradidisat᷑no
ut diseint ñblasphemare. et
peratore ñ facit nisi quantũ
illiꝑmittit᷑ : et procuratores
actoresq: huiꝰmundi nihil fa¬
ciunt. nisi quantũ dñs sinit:
ñ enĩ lat& eualiqͥd sĩ c̃ hominẽ.
aut in aliqͦ ẽ minus potens
ut procuratores atq acto¬
res qui sunt in eiꝰ potestate
aliquid ipso siue ñ ꝑmitten¬
te siue nesciente in subiectis
sibii pyosuo gradu reb effi¬
ciant ñ eis tam̃ rependitur
qđ deipsis iuste fit sed quo ani¬
mo ipsi faciunt: quia neque
liberam uoluntatẽ rationa¬
bili creaturȩ suae ds̃ negauit.
et cam̃ potestatẽ qua etiã in

Expanded text:
non vult, fit quod justum est. Nam si etiam non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli, cum principe suo diabolo, non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi diabolum diceret; nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente, Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare : et peratore non facit, nisi quantum illi permittitur; et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum aliquid, sicut hominem; aut in aliquo est minus potens, ut procuratores atque actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non eis tamen rependitur, quod de ipsis juste fit, sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit; et tamen potestatem, qua
Abbreviated transcription (Latin):
grã ꝑmiseri corda dĩmeruit
sedtune quidẽ inquit ignorantes
dm̃his quinaturalit̃ ñ sunt dii
seruistis. Nunt certe quia ñ iu¬
da eis scribit sedgentib nec ait
seruiuimꝰ. sed seruistis. satis pro¬
babile ẽ etiã superius degentib
dictũ qđ subelem̃tis huiꝰ mundi
erant seruientes: tanqũa sub
ꝓcuratorib: et actorib: Nam
ipsa elem̃ta utiq: non sunt natu¬
ralit̃ dii siue in caelosiue in terra
sed nob unus ds̃ pat̃ ꝑqũẽ om̃a et¬
dicit hisquinaturalit̃ ñ s du ser¬
uistis satis de monstrat unũ uerũ
dm̃natura eẽ dm̃ quo nomine
trinitas fidelissimo et catholico
gremio cordis accipitur. Eos
aut̃ quinatura ñ s̃dii proptea
superius ꝓcuratoresactoresq
appellat: quia nulla creatura
ẽ siue que inueritate manet
dans głam dõ siue que inueritate
ñ stetit quaerens głam suam
nulla ergo creaturaẽ. quae ñ
uelit nosit diuine ꝓuidentiae
seruiat. Sed uolens facit cũ ea
qđ bonũ ẽ deilla uero quae hoc

Expanded text:
it. Sed tunc quidem, inquit, ignorantes Deum, his qui naturaliter non sunt dii servistis. Nunc certe quia non Judaeis scribit, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servistis: satis probabile est etiam superius de Gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus . Nam ipsa elementa utique non sunt natur dii siue in caelo siue in terra, sed nobis unus deus pater dicit, His qui naturaliter non sunt dii, servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem qui natura non sunt dii, propterea superius procuratores actoresque appellat, quia nulla creatura est, sive quae in veritate manet, dans gloriam Deo; sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam: nulla inquam creatura est, quae non, velit nolit, divinae providentiae serviat; sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc
Abbreviated transcription (Latin):
quaecumq lexdicit his qui
dege sunt loquit᷑. ut omne
os obstruatur & reus fiat
omnis mundus dõ. ludaei scili¬
cet detransgressione legis
et gentes deimpietate sine
lege. Unde & iterũ ait. Con¬
liui enĩds̃ omnia m indeduli¬
tate ut omibus misereatur
oc ernunc dicit refricans
ipsam quaestionẽ Lexerggo
aduersus promissa di absi
sienĩ data essẽtlexsgo¬

Expanded text:
quaecumque Lex dicit, his qui in quaecumque Lex dicit, his qui in Lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo : Judaei scilicet de transgressione Legis, et Gentes de impietate sine Lege. Unde et iterum ait: Conclusit enim Deus omnia in incredulitatem, ut omnibus misereatur . Hoc et nunc dicit, refricans ipsam quaestionem - Lex ergo adversus promissa Dei? Absit. Si enim data esset Lex
Abbreviated transcription (Latin):
homines enĩ nullã exparentib:
origino iustitiae se trahere pre¬
udentes. simula crorũ etiam
seruos. inuenit euangelica gr̃a
Non enĩ sic̃ istis dicipoterat n
fuisse illã iustitiã parentũ eoris
in colendis idolis quã eẽ arbitra¬
bantur. Ita etiã iudeis dicipo¬
terat falsam fuisse iustitiã patris
abraham. Itaq illis dicit᷑ facite
ergo fructũ dignũ poenitentiae
et nedixeritis patrẽ habemus
abraham. potens ẽ enim ds̃
de lapidib suscitare filios abrabo
istis autem dicitur . Propter
qđ memores estis quia uos ali¬
quando gentes in carne qui di¬
cimini praeputiũ ab eaque dici¬
tur circũcisio in carne manu
facta. quieratis illo tẽpore
sine xp̃o alienati a socictate
inoliua illorũ in serti essẽ mon¬
strantur . Illor uergo erat
delegis transgressione atte¬
renaa superbia. sicut adro¬
manos cumscripturarum
uerbis peccata eorũ exagge¬
rasset scitis autẽ inquit qñm

Expanded text:
Homines enim nullam ex parentibus Homines enim nullam ex parentibus originem justitiae se trahere praevidentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim, sicut istis dici poterat non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur, ita etiam Judaeis dici poterat falsam fuisse justitiam patris Abraham. Itaque illis dicitur: « Facite ergo fructum dignum poenitentiae: et ne dixeritis vobis, Patrem habemus Abraham. Potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham » . Istis autem dicitur: « Propter quod memores estis quia vos aliquando Gentes in carne, qui dicimini praeputium ab ea quae dicitur circumcisio in carne manu facta, qui eratis illo tempore sine Christo, alienati a societate in olivam illorum inserti esse monstrantur . Illorum ergo erat de Legis transgressione atterenda superbia. Sicut ad Romanos cum Scripturarum verbis peccata eorum exaggerasset, Scitis autem, inquit, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
ueniret inquit sem̃ cui pro¬
missum ẽ dispositũ ꝑ angłos
inmanu mediatoris. Fne¬
dat̾or autẽ unius non . ẽ.
ds uero uniis. ẽ: mediatorẽ
iħm xp̃m secundum homi¬
nẽ dici ex illa eiusdẽ apostoli
sententia sit planius cũ ait.
Unus enĩ ds̃ et mediator

Expanded text:
veniret, inquit, semen cui proveniret, inquit, semen cui promissum est, dispositum per Angelos in manu Mediatoris. Mediator autem unius non est, Deus vero unus est. Mediatorem Jesum Christum secundum hominem dici, ex illa ejusdem apostoli sententia fit planius, cum ait: Unus enim Deus, unus et mediator
Abbreviated transcription (Latin):
infert lex nondũ data erat
nec posset post totannos
ita dari. ut antiquas abrahȩ
promissiones irritas facer&
Si enĩlex iustificat. non. ẽ.
iustificatus abraham qui
multũ ante legem fuit.
qđ quia dicere non possunt
coguntur fateri non legis
operib iustificari hominem
sed fide simul etiã nos cogit
intelligere omsin nuos qui
iustificati sunt exipsa fide iusti¬
ficatos Quod enĩnos exparte
p̃teritũ. id est primũ aduentu
dñi exparte futuru. id ẽ scđm
aduentũ dñi credendo salui
efficiemur. hoc totũ illi id est
utrum que aduentũ futurũ
credebant reuelante sibi spũ
sc̃o ut salui fierent. Unde est
illud. Abraham concupiuit
diem meũ uidere. et uidit
satis necessaria. sienĩ fides
iustificat et priores scĩ qui
apud dm̃ iustificati sunt per
ipsam iustificati sunt: quid
opus erat legẽ dari: quam
qua estionẽ tractandã sic
rootua lextrans gressi¬
onis gr̃a proposita ẽ donec

Expanded text:
infert, Lex nondum data erat, infert, Lex nondum data erat, nec posset post tot annos ita dari, ut antiquas Abrahae promissiones irritas faceret. Si enim Lex justificat, non est justificatus Abraham, qui multum ante Legem fuit. Quod quia dicere non possunt, coguntur fateri non Legis operibus justificari hominem, sed fide. Simul etiam nos cogit intelligere, omnes antiquos qui justificati sunt, ex ipsa fide justificatos. Quod enim nos ex parte praeteritum, id est, primum adventum Domini; ex parte futurum, id est, secundum adventum Domini credendo salvi efficimur: hoc totum illi, id est, utrumque adventum futurum credebant, revelante sibi Spiritu sancto, ut salvi fierent. Unde est etiam illud: Abraham concupivit diem meum videre, et vidit,satis necessaria: Si enim fides justificat, et priores sancti, qui apud Deum justificati sunt, per ipsam justificati sunt, quid opus erat Legem dari? Quam quaestionem tractandam sicsio, Lex transgressionis gratia proposita est, donec
Abbreviated transcription (Latin):
abrahae ꝓpt̃ exemplũ fidei
ut non qđ timetur incarne.
ses quod sp̃u diligitur credi¬
turis annuntietur. unde
tionẽ facit. quod utiq multo
est infirmius quã diunum:
tamen hominis confirmatũ
testam̃tũ inquit nemo irritũ
facit aut suꝑ ordinat. quia
cum testator mutat testam̃tũ
non confirmatũ mutat: tes¬
tatoris enĩ morte confirma¬
tur. quod aut̃ mors testa¬
toris ualet ad confirmandũ
testamentũ eiꝰ qui consilium¬
iã mutare non potest. hoc
in commutabilitas promissi¬
onis dĩ ualet ad confirman¬
dã hereditatẽ abrahẽ cuius
fides deputata.ẽ. adiustitiã.
Et ideo semen abrahã cuidic¬
te sut ꝓmissiones . xp̃mdicit
apostolus hoc. ẽ om̃s xp̃ianos
fide imitantes abraham.
uod adsiaula ntatẽ redigit
commenaanco quod ñ dictũ ẽ.
et seminibus sed semini tuo.
quia et una. ẽ fides et non pos¬
sunt similit̃ iustificari qui
uiuunt ex operib: carnalit̃
cum his quiuiuunt ex fide spi¬

Expanded text:
Abrahae propter exemplum fidei Abrahae propter exemplum fidei ut non quod timetur in carne, sed quod spiritu diligitur, credituris annuntietur. 23. tionem facit, quod utique multo est infirmius quam divinum. Tamen hominis confirmatum testamentum, inquit, nemo irritum facit, aut superordinat. Quia cum testator mutat testamentum, non confirmatum mutat: testatoris enim morte confirmatur. Quod autem mors testatoris valet ad confirmandum testamentum ejus, quia consilium mutare jam non potest; hoc incommutabilitas promissionis Dei valet ad confirmandam haereditatem Abrahae, cujus fides deputata est ad justitiam . Et ideo semen Abrahae, cui dictae sunt promissiones, Christum dicit Apostolus, hoc est omnes Christianos fide imitantes Abraham: quod ad singularitatem redigit, commendando quod non dictum est, Et seminibus, sed, Semini tuo; quia et una est fides, et non possunt similiter justificari qui vivunt ex operibus carnaliter, cum his qui vivunt ex fide spi
Abbreviated transcription (Latin):
intuentes qui morsi a serpen¬
tibus morituri erant conti¬
nuo sanarentur. nec propter
aliud ille serpens aeneus factus
erat nisi ut ꝑmansura passio¬
nis dm̃ fidẽ significaret. Etiam
uulgo quippe dicunt᷑ aenea
quorum numerus manet. Si
enim oblities sent homines
et obliteratũ esset de memoria
temporis qđ xp̃s prohominib
mortuus. ẽ. uere morerent᷑
Nunc aut̃ tanqua aenea ꝑ¬
manet crucis fides. ut cũ alii
moriantur alii nascantur.
ipsam tam̃ sublimem ꝑ manere
inueniant. quam intuendo
sanant᷑ Non igit᷑ mirũ side
maledicto uicit maledictũ
Qui uicit demorte mortem.
et depeccato peccatũ. deser¬
pente serpentẽ. Maledicta
autẽ mors maledictũ pec¬
catũ. maledictus serpens.
Et haec omnia incruce tri¬
umphata sunt: maledictus
igitur omnis qui pendet in
ligno. Quia ergo non ex operib
legis sedex fide iustificat
xpͥs credentes inse timor
maledictionis crucis abla¬
tus ẽ. caritas benedictionis

Expanded text:
intuentes qui morsi a serpenintuentes qui morsi a serpentibus moritur erant, continuo sanarentur. Nec propter aliud ille serpens aeneus factus erat, nisi ut permansurae passionis Domini fidem significaret. Etiam vulgo quippe dicuntur aenea, quorum numerus manet. Si enim obliti essent homines, et obliteratum esset de memoria temporis, quod Christus pro hominibus mortuus est, vere morerentur: nunc autem tanquam aenea permanet crucis fides, ut cum alii moriantur, alii nascantur, ipsam tamen sublimem permanere inveniant, quam intuendo sanentur. Non igitur mirum si de maledicto vicit maledictum, qui vicit de morte mortem, et de peccato peccatum, de serpente serpentem. Maledicta autem mors, maledictum peccatum, maledictus serpens; et haec omnia in cruce triumphata sunt. Maledictus igitur omnis qui pendet in ligno. Quia ergo non ex operibus Legis, sed ex fide justificat Christus credentes in se, timor maledictionis crucis ablatus est: charitas benedictionis
Abbreviated transcription (Latin):
alibi dicit. nisi illa morte dñi
petcati nr̃ifigura penderet.
ut euacuaretur corpuspec¬
catiut ultra ñ seruiamus pec¬
cato. in eius peccati et mortis f¬
gura etiã moẏses inheremo
super lignũ exaltauit
serpentẽ. Persuasione qͥppe
serpentis. homo indamnati¬
onẽ mortis cecidit. Itaq
serpens ad significationem
ipsius mortis conuenienter
in ligno exaltatus. ẽ. In illa
enĩfigura. mors dñi pendebat
in ligno. Quis autẽ abhorreret
sidiceretur maledictus serpens
quipendet in ligno. et tamen
mortẽ carnis dñi praefigurans
serpens. pendebat in ligno. cui
sacram̃to ipse dñs attestatꝰ ẽ.
dicens. Sicut moyses exaltauit
serpentẽ inheremo: ita ex al¬
tari oport& filiũ hominis suꝑ
terram. Non enĩ ethoc incon¬
tumeliã dñi moysen fecisse
aliquis dixerit. cum tantam
in ea cruce salutem hominum
eẽ cognosceret ut ñ obaliud
ad eius indicium serpentẽ illũ
erigere iuberet. nisi ut eum

Expanded text:
alibi dicit, nisi in illa morte Domini alibi dicit, nisi in illa morte Domini peccati nostri figura penderet, ut evacuaretur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato . In cujus peccati et mortis figura, etiam Moyses in eremo super lignum exaltavit serpentem . Persuasione quippe serpentis homo in damnationem mortis cecidit. Itaque serpens ad significationem ipsius mortis, convenienter in ligno exaltatus est: in illa enim figura mors Domini pendebat in ligno. Quis autem abhorreret, si diceretur, Maledictus serpens qui pendet in ligno? Et tamen mortem carnis Domini praefigurans serpens pendebat in ligno, cui sacramento ipse Dominus attestatus est, dicens: Sicut exaltavit Moyses serpentem in eremo, ita exaltari oportet Filium hominis super terram . Non enim et hoc in contumeliam Domini Moysen fecisse aliquis dixerit, cum tantam in ea cruce salutem hominum esse cognosceret, ut non ob aliud ad ejus indicium serpentem illum erigere juberet, nisi ut eum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmoysendixit utrumq: pre¬
uidit ut et timore uisibilis
poene custo diretur qui ñdũ
poterat ex in uisibilium fide
uiuere: et ipsetimorẽ istum
solueret. suscipiendo qđ time¬
batur qui timore sublato
donũ dare poterat caritatis.
Nec in hoc qđ maledictus appes¬
latus ẽ. qui pendet in ligno
contumelia in dñm putanda ẽ
Exparte quippe mortali pe¬
peceata nr̃a ꝑculit incorpore
suo suꝑlignĩi siergo diceret᷑
norsmaledicta.ẽ. Nemo ex¬
horresceret. Quid autẽ nisi
mors dm̃ pependit in ligno
ut mortẽ moriendo sũpera¬
ret. eadẽ igitur maledicta
qua uictaẽ. Itẽ sidiceretur
peccatũ maledictũ. ẽ. nemo
miraret᷑. Quid aut̃ pepen¬
dit inligno nisi peccatum
ueteris hominis qđ dñs ꝓ
nobis in ipia carnis mortali¬
tate sus cepit unde nec eru¬
buit nec timuit apłs dicere
peccatũ cum feciss̃ pronobis
ad dens ut depeccato condemna¬
ret peccatũ nonenim esuetus
homo noster simul crucifige¬
retur sicut idem a postolus

Expanded text:
Moysen dixit, utrumque providit, ut et timore visibilis poenae custodirentur qui nondum poterant ex invisibilium fide vivere; et ipse timorem istum solveret suscipiendo quod timebatur, qui timore sublato donum dare poterat charitatis. Nec in hoc quod maledictus est appellatus qui pendet in ligno, contumelia in Dominum putanda est. Ex parte quippe mortali pepeccata nostra pertulit in corpore suo super lignum . Si ergo diceretur, Mors maledicta est; nemo exhorresceret: quid autem nisi mors Domini pependit in ligno, ut mortem moriendo superaret? eadem igitur maledicta, quae victa est. Item si diceretur, Peccatum maledictum est; nemo miraretur: quid autem pependit in ligno, nisi peccatum veteris hominis, quod Dominus pro nobis in ipsa carnis mortalitate suscepit? Unde nec erubuit nec timuit Apostolus dicere, peccatum eum fecisse pro nobis, addens, Ut de peccato condemnaret peccatum . Non enim et vetus homo noster simul crucifigeretur, sicut idem apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
di non erat popularis ante qua
shomo int̾homines nasceret
sem̃ aut̃ cui promissum. ẽ
popłm significat non illos
paucissimos qui reuela¬
b: ea futura cernentel
uis ꝑ eandẽ saliu fierend
populum tamen saluũ fac
non poterant. qui popu
sane sipertotũ orbem co¬
deretur nam de totõ ua
aecclesiã hierusalẽ cęsnten
congregat. pauci sunt iquia
uia angusta paucorum. ẽ
In unũ tam̃ congregati
aunecis sibi etiã illis quã uis
paucissimis qui exfide dñi
fide prophetica ante ambos
perunt implent scoꝵ beatis¬
simum ciuitatis sempiter ne
statum. suꝑbienti ergopopło
tatis nisi humiliatus accipere
non posset et sine hac gr̃a
nullo modo p̃cepta legis im¬
plaret. transgressione
humiliareturꝰ. ut querer&
gr̃am nec se suis meritis sal¬
u̾ũfieri qđ suꝑbũ ẽ opinaret᷑¬
U

Expanded text:
 non erat popularis antequam Deus homo inter homines nasceretur. Semen autem cui promissum est, populum significat; non illos paucissimos qui revelationibus eam futuram cernentes, quamvis per eamdem salvi fierent, populum tamen salvum facere non poterant. Qui populus sane, si per totum orbem consideretur nam de toto orbe Ecclesiam Jerusalem coelestem congregat, pauci sunt, quia via angusta paucorum est: in unum tamen congregatiunctis sibi etiam illis, quamvis paucissimis, qui ex fide Domini, fide prophetica, ante ambos perunt, implent sanctorum beatissimum civitatis sempiternae statum. Superbienti ergo populratiam charitatis nisi humiliatus accipere non posset, et sine hac gratia nullo modo praecepta Legis impleret, transgressione humiliaretur, ut quaereret gratiam, nec se suis meritis salvum fieri, quod superbum est, opinaretu
Abbreviated transcription (Latin):
głi quinullo suadente sponta¬
nea p̃uaricatione lapsĩsunt
ꝑmediatorẽ non reconciliant᷑
Restat ergo ut qui mediatore
superbo diabolo superbia
suadente deiectus . ẽ. media¬
tore humili xp̃o humilitate
ꝑsuadente erigatur. Nam
si filius dĩ innaturali aetua¬
litate patris manere uella
nec se exinaniret forma serui
accipiens. non esset m¬
tor dĩ et hominũ. quia ip̃sa
trinitas unus ds̃. ẽ. eadẽ in
trib patre et filio et sp̃ũsc̃o
manadeposuit & humilitato
bumanã usq ad diuina sob¬
unit. ut mediator esset
eciosus forma p̃filiis homi¬
m. et unctus oleo exulta¬
nis praeparticipib suis
natisunt ergo ab in pietate

Expanded text:
i qui nullo suadente spontanea praevaricatione sic lapsi sunt, per mediatorem non reconciliantur. Restat ergo ut qui mediatore superbo diabolo superbiam persuadente dejectus est, mediatore humili Christo humilitatem persuadente erigatur. Nam si Filius Dei in naturali aequalitate Patris manere vellet, nec se exinaniret, formam servi accipiens ; non esset mediator Dei et hominum: quia ipsa Trinitas unus Deus est, eadem in tribus, Patre et Filio et Spiritu humana deposuit, et humilitatem humanam usque ad divina subvexit, ut mediator esset speciosus forma prae filiis hominum, et unctus oleo exsultationis prae participibus suis . Sanati sunt ergo ab impietate
Abbreviated transcription (Latin):
erudie sent mne istamnimis
tim̃tes e. senpturas ueteres
debiti pietite approbantes
ñ putan hoc dedno eẽ dictũ sed
de iuda traditore eius. aiunt
enĩ propterea non . eẽ dictum
maledictus om̃is qͥfigit᷑ in ligno
sed qui pendet inligno. quia ñ
hic dñs designatus. ẽ sed ille qui
se laqueo suspendit. nimis errant
nec attendunt contra apostolũ
disputare qui ait. xp̃s nos re¬
demit demaledicto legis factus
pnobis maledictũ quia scriptũ ẽ.
male dictus omnis qui pendet

Expanded text:
eruditi, sententiam istam nimis timentes, et Scripturas veteres debita pietate approbantes, non putant hoc de Domino esse dictum, sed de Juda traditore ejus: aiunt enim propterea non esse dictum, Maledictus omnis, qui figitur in ligno; sed, qui pendet in ligno; quia non hic Dominus significatus est, sed ille qui se laqueo suspendit: nimis errant, nec attendunt se contra Apostolum disputare, qui ait, Christus nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum; quia scriptum est, Maledictus omnis
Abbreviated transcription (Latin):
ergo tribuit uobis spm et uirtu¬
tes operatur in uobis. ex operib
legis an exauditu fidei .  Respon¬
detur utiq exauditufidei. sicut
superius tractatum. ẽ. Deinde
adhibet exemplum patris abra¬
ham de quo inepistola ad roma¬
nos uberius apertiusq: dissertũ ẽ¬
quia scriptũ ẽ. iustũ exfidi
uiuere. quare intelligendu
ẽ. in lege qđ nunc ait. in operib
legis dictum ẽẽ . et hoc istis qui
incircũcisione carnis et talib
obseruationib: continentur
inquib qui uiuit ita in lege.ẽ.
ut sublege uiuat. sed lege ut
dictũ ẽ. proipsis operib legis
nunc posuit. qđ de posteriorib

Expanded text:
ergo tribuit vobis Spiritum, et virtuergo tribuit vobis Spiritum, et virtutes operatur in vobis, ex operibus Legis, an ex auditu fidei? Respondetur, Utique ex auditu fidei, sicut superius tractatum est. Deinde adhibet exemplum patris Abraham, de quo in Epistola ad Romanos uberius apertiusque dissertum equia scriptum est justum ex fide vivere. Quare intelligendum est in Lege, quod nunc ait in operibus Legis, dictum esse; et hoc istis qui in circumcisione carnis et talibus observationibus continentur: in quibus qui vivit, ita in Lege est, ut sub Lege vivat. Sed Legem, ut dictum est, pro ipsis operibus Legis nunc posuit, quod in posteriorib
Abbreviated transcription (Latin):
consũmemini. Hoc ẽ qđ superi¬
us in exordio dixerat nisisi a¬
liqui sunt conturbantes uos.
et uolentes conuertere euangeliũ
xp̃i. Conturbatio enĩ : ordini
contraria est. Ordo est autẽ
a carnalib: adspiritalia surgere
non abspiritalib: ad carnalia
cadere sicut istis acciderat
et haet est euangelii conuersio
retrorsũ: Quod quia bonũ ñ ẽ
non ẽ. euangeliũ cum hoc an¬
nuntiatur. Quod aut̃ dicit
tanta passi estis multa ĩã ꝓfide
tolerauerant. ñ timore tan qua
sublege positi sed magis in ipsis
passionib caritate timore ui¬
cerant. qm̃ karitas dĩ diffusa. ẽ.
perant. Sine causa ergo inquit
tanta passi estis qui excaritate
quȩ in uobis tanta sustinuit ad
timorẽ relabi uultis. Sitamen
sine causa tanta passiestis. Qđ
uero uidendum ẽ ne ad ꝑniciem
ualeat Non enĩ hoc ẽ. non sur¬
gere: qđ ẽ cadere. Quãuis isti
non dũ cecidissent sediã incli¬
narent᷑ ut caderent. Nã utiq

Expanded text:
consummemini. Hoc est quod supericonsummemini. Hoc est quod superius in exordio dixerat: Nisi aliqui sunt conturbantes vos, et volentes convertere Evangelium Christi . Conturbatio enim ordini contraria est: ordo est autem a carnalibus ad spiritualia surgere, non ab spiritualibus ad carnalia cadere, sicut istis acciderat. Et haec est Evangelii conversio retrorsus: quod quia bonum non est, non est Evangelium, cum hoc annuntiatur. Quod autem dicit, Tanta passi estis; multa jam pro fide toleraverant, non timore, tanquam sub Lege positi, sed magis in ipsis passionibus charitate timorem vicerant: quoniam charitas Dei diffusa est perant: Sine causa ergo, inquit, tanta passi estis, qui ex charitate, quae in vobis tanta sutimorem relabi vultis. Si tamen sine causa tanta passi estis. Quvero videndum est, ne ad perniciem valeat. Non enim hoc est non surgere, quod est cadere: quamvis isti nondum cecidissent, sed jam inclinarentur ut caderent. Nam utique
Abbreviated transcription (Latin):
bonimores indilectione dĩ &
ꝓximi. In quib duob praecep¬
tis totalexpendet et prophetȩ
Nunc igitur que ad modũ circũ¬
cisio carnis et cetera huiꝰmodi
legis opera ubi ĩa gr̃afidei.ẽ.
non sint necessaria uideamus.
Hoc solũ inquit uolo discere
auobis ex operib legis sp̃m ac¬
cepistis an exauditu fidei:
Respondetur utiq exauditu
fidei. ab apostolo enĩ predicata
ẽ. eis fides. in qua predicati one
utiq aduentũ et prȩsentiã scĩ sp̃s
senserant sicut illo tẽpore in no¬
uitate inuitationis adfidem
etiã sensibilibus miraculis pra¬
sentia sc̃i sp̃s apparebat. sicut
in actibus a postolorũ legitur
hoc autẽ factũ erat apud gala¬
thas. ante quã isti ad eos ꝑuer¬
tendos et circũcidendos uenis¬
sent. iste ergo sensus ẽ. si in illis
operib legis esset salus ur̃a: non
uobis sp̃s sc̃s nisi circũcisis daret᷑.
Deinde intulit: Sic stultiestis
ut cũspũ cȩperitis nunc carne

Expanded text:
boni mores in dilectione Dei et boni mores in dilectione Dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae Nunc igitur quemadmodum circumcisio carnis, et caetera hujusmodi Legis opera, ubi jam gratia fidei est, non sint necessaria, videamus.quit, volo discere a vobis: Ex operibus Legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Respondetur: Utique ex auditu fidei. Ab Apostolo enim praedicata est eis fides, in qua praedicatione utique adventum et praesentiam sancti Spiritus senserant: sicut illo tempore in novitate invitationis ad fidem etiam sensibilibus miraculis praesentia sancti Spiritus apparebat, sicut in Actibus Apostolorum legitur . Hoc autem factum erat apud Galatas antequam isti ad eos pervertendos et circumcidendos venissent. Iste ergo sensus est: Si in illis operibus Legis esset salus vestra, non vobis Spiritus sanctus nisi circumcisis daretur. Deinde intulit: Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne
Abbreviated transcription (Latin):
nigentib quorũ utilitas
in intellectuẽ. Nam haec om̃i a
exponunt᷑ xp̃ianis. ut quid uale¬
ant tantũ intelligant et iã facere¬
non cogant᷑. In obseruationibus
autẽ sinon intelligantur serui¬
tus sola ẽ. qualiserat inpopło
iudaeorũ et ẽ. usq adhuc. Si
autẽ obseruentur illa et intel¬
ligantur non modo nihil obsunt
sed etiã prosunt. si tẽpori con¬
gruant sicut ab ipso morse
prophetis quoque obseruata sunt
congruentib illo popło cuiad¬
huc talis seruitus utilis erat
ut subtimore custodiretur.
Nihil enĩ tãpie terret animã
quã sacram̃tũ non intellectũ.
Intellectũ autẽ gaudium piũ
parit: et celebratur libere
siopus ẽ tẽpori. si autẽ non est
opus cũ suauitate spiritali
tantũ modo legitur et tractat᷑.
Omne autẽ sacram̃tũ cũ in tel¬
ligit᷑ aut ad contemplationẽ
ueritatis refert᷑ aut adbonos
mores. Contemplatio ueritatis.
insolius dei dilectione fundat᷑ẽ.

Expanded text:
ni Gentibus quorum utilitas ni Gentibus quorum utilitas in intellectu est: nam haec omnia exponuntur Christianis, ut quid valeant, tantum intelligant, non etiam facere cogantur. In observationibus autem, si non intelligantur, servitus sola est; qualis erat in populo Judaeorum, et est usque adhuc: si autem et observentur illa, et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam prosunt aliquid, si tempori congruant; sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium pium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si autem non est opus, cum suavitate spirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est:
Abbreviated transcription (Latin):
iustificationẽ tribuere sed
neque tantũ gr̃ȩ fidei. ex u¬
troq autẽ ꝑficisalutẽ. sed
haet quȩstio ut diligent̃
tractetur nequis fallatur
ambiguo scire prius debet
opera legis bipertita eẽ.
Nã partĩ insacramentis par¬
tim uero in morib accipiun¬
tur. ad sacram̃ta ꝑtinet
circũcisio carnis sabba tum
tẽporale. Neomenia. sacrifitiu
atq:omnes huius modi innu¬
merabiles obseruationes. ad mo¬
res autẽ non occides. ñ moechabe¬
ris non falsũ testimoniũ dices
a postolus ita potest non curare
utrum xp̃ianus homicida aut
moetus sit aut castus atq: in no¬
cens. quẽ ad modũ non curat
utrũ circũcisus carne anp̃pu¬
tiatussit : nunc ergo de his
operib maxime tractat quȩ
sunt insacram̃tis quã quam
et illa interdũ se ad miscere
significet. Prope finẽ autem
epistolȩ dehis separatĩ tracta¬
bit. quȩ sunt in morib et illud
breuiter. hoc autẽ diutius.
Haec enim onera potius impo¬

Expanded text:
justificationem tribuere, sed justificationem tribuere, sed neque tantum gratiae fidei, ex utroque autem perfici salutem. Sed haec quaestio ut diligenter tractetur, ne quis fallatur ambiguo, scire prius debet opera Legis bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimonium dices Apostolus ita potest non curare utrum christianus homicida aut moechus sit, an castus atque innocens; quemadmodum non curat utrum circumcisus carne, an praeputiatus sit? Nunc ergo de his operibus maxime tractat, quae sunt in sacramentis, quanquam et illa interdum se admiscere significet. Prope finem autem Epistolae, de his separatim tractabit, quae sunt in moribus: et illud breviter, hoc autem diutius. Haec enim onera potius impo
Abbreviated transcription (Latin):
illi possessionẽ suam idẽ eos
inquib iurae gr̃ae fidei quae
inhabitabat: quo in ipsis
galathis accidisse uult uideri
apostolus. Nam adhõc ꝑtinet
qđ ait ante quorũ oculos.
quid enĩ tam ante oculos eorũ
contigit quã qđ in ipsis contigit
Cum aut̃ dixis set IH̃s xp̃s pro¬
scriptus ẽ. addidit crucifixus
ut hinc eos maxime moueret
cum consideraret quo p̃tio
emerit possessionẽ qũa in eis
amittebat ut parũ esset gra¬
tis eũ mortuũ qđ superius di¬
xerat. Illudenim ita sonat.
tanquã non ꝑuenerit ad pos¬
sessionẽ proqua sangui nẽ de¬
dit. Proscripto aut̃ &iã quȩ
tenebat̾ aufert᷑. sedhaee ꝓ¬
scriptio non ob ẽ. xp̃o. qui &iã
sic ꝑdiuinitatẽ dñs ẽ. om̃iũ.
sed ipsi possessioni qu&e huius
gratie cultura caret. hioxc ĩa
incipit de monstrare quẽ ad¬
modũ grã fidei sufficiat ad ius¬
tificandũ sine operib legis.
nequis diceret non se quidẽ
operib legis tantũ hominis

Expanded text:
illi possessionem suam, id est, eos illi possessionem suam, id est, eos in quibus jure gratiae fideique inhabitabat. Quod in ipsis Galatis accidisse vult videri Apostolus: nam ad hoc pertinet quod ait, Ante quorum oculos. Quid enim tam ante oculos eorum contigit, quam quod in ipsis contigit? Cum autem dixisset, Jesus Christus proscriptus est, addidit, crucifixus: ut hinc eos maxime moveret, cum considerarent quo pretio emerit possessionem, quam in eis amittebat; ut parum esset gratis eum mortuum, quod superius dixerat. Illud enim ita sonat, tanquam non pervenerit ad possessionem, pro qua sanguinem dedit. Proscripto autem etiam quae tenebat, auferuntur: sed haec proscriptio non obest Christo, qui etiam sic per divinitatem Dominus est omnium; sed ipsi possessioni, quae hujus gratiae cultura caret. 19. Hinc jam incipit demonstrare quemadmodum gratia fidei sufficiat, ad justificandum sine operibus Legis; ne quis diceret non se quidem operibus Legis tantum totam hominis
Abbreviated transcription (Latin):
tis iustitiae suaedatũ dicant
qđ non opus erat iustis dari
Non enĩueniuocare iustos ait
dñs sed peccatores. Ad hoc u¬
tiq nesint peccatores. si ergo
xp̃s me dilexit et tradidit
seipsũ prome non irritã facio
gratiãdi. ut dicã ꝑlege eẽ
iustitiã. Nãsi ꝑlegẽ iustitia.
ergo xp̃s gratis mortuus. ẽ
id ẽ. sine causa mortuus est
quando ꝑlegẽ idẽ. ꝑ opera
legis quib iudaei confidebant
posset eẽ iustitia in hominib.
Gratis aut̃ mortuũ xp̃m nec
illi dicunt quos refellit qnm
xp̃ianos se uolebant haberi
Non ergo recte ꝑ illa legis oꝑa
quisuos fascinauit : quod non
recte diceretur dehis quinũ quã
ꝓfecissent. sed dehis qui ex pro¬
fectu defecissent. ante quorũ
crucifixus hoc ẽ quib uiden¬
tibus xp̃s iħs hereditatẽ suã
possessionemq: amisit. his
utiq auferentib eam dñmq
legis opera eos qui crediderant
reuocabant xp̃m auferendo

Expanded text:
tis justitiae suae datum dicant, tis justitiae suae datum dicant, quod non opus erat justis dari. Non enim veni vocare justos, ait Dominus, sed peccatores : ad hoc utique, ne sint peccatores. Si ergo Christus me dilexit, et tradidit seipsum pro me; non irritam facio gratiam Dei, ut dicam per Legem esse justitiam. Nam si per Legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est: id est, sine causa mortuus est, quando per Legem, id est per opera Legis quibus Judaei confidebant, posset esse justitia in hominibus. Gratis autem mortuum Christum nec illi dicunt quos refellit, quoniam Christianos se volebant haberi. Non ergo recte per illa Legis opera quis vos fascinavit? Quod non recte diceretur de his qui nunquam profecissent, sed de his qui ex profectu defecissent. Ante quorum crucifixus: hoc est, quibus videntibus Christus Jesus haereditatem suam possessionemque suam amisit; his utique auferentibus eam, Dominumque Legis opera eos qui crediderant revocabant, auferendo
Abbreviated transcription (Latin):
uero in me xp̃s. Quis ergo
audeat xp̃o legem imponere
qui uiuit in paulo: Non enĩ
audet quis dicere xp̃m non
recte uiuere. ut ei co ercen¬
do lex imponenda sit.
Quod aut̃ nunc uiuo inquit
carne. Quia non posset
dicere xp̃m adhuc mor¬
talit̃ uiuere. uita. aut̃
in carne mortalis . ẽ.
Infide inquid uiqo filiidĩ. Ut
&iam sic xp̃s uiuat incredente
habitando in interiore homine
perfidẽ ut postea perspeciem im¬
pleat eum cũ absortũ fuerit mor¬
tale auita. Ut aut̃ ostender &
quod uiuit in illo xp̃s et qđ
in carne uiuens infide uiuit
filiidĩ. non meriti sui ẽẽ. sed
gr̃ae ipsius : qui me inquit di¬
lex̃ et tradidit seipsũ prome.
Proquo utiq: nisi propecca¬
tore ut eũ iustificaret : Et
dicit haec qui iuda eus natus
et educatus erat et habun¬
dantius aemulator extiterat
paternarũ suarũ traditio¬
num . Ergo &si protalib
se tradidit xp̃s etiã ipsi pec¬
catores erant . Non ergo meri¬

Expanded text:
vero in me Christus. Quis ergo vero in me Christus. Quis ergo audeat Christo Legem imponere, qui vivit in Paulo? Non enim audet quis dicere Christum non recte vivere, ut ei coercendo Lex imponenda sit. Quod autem nunc vivo, inquit, in carne; quia non posset dicere Christum adhuc mortaliter vivere, vita autem in carne mortalis est; in fide, inquit, vivo Filii Dei: ut etiam sic Christus vivat in credente, habitando in interiore homine per fidem , ut postea per speciem impleat eum, cum absorptum fuerit mortale a vita . Ut autem ostenderet quod vivit in illo Christus, et quod in carne vivens in fide vivit Filii Dei, non meriti sui esse, sed gratiae ipsius: Qui me, inquit, dilexit, et tradidit seipsum pro me. Pro quo utique, nisi pro peccatore, ut eum justificaret? Et dicit hoc qui Judaeus natus et educatus erat, et abundantius aemulator exstiterat paternarum suarum traditionum. Ergo si et pro talibus se tradidit Christus, etiam ipsi peccatores erant. Non ergo meri