comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
do illa dicantur. Querite miseri. Nam tałe fi¬
dem qua de deo inconueniens aliquid credit᷑.
nos uehementiꝰ. & uberiꝰ accusamꝰ. Nã ⁊ in il¬
lis que dicta sunt. cũ sic intelliguntur ut lit¬
tera sonat: et simplicitatẽ corrigimꝰ. & ꝑtina¬
ciam deridemꝰ: & alia multa quȩ uos intelli¬
gere non potestis. uetat eos credere catholica di¬
sciplina: qui non annis s studio atq intelle¬
ctu excedentes quanła mentis puericiã: in ca¬
no sapientie ꝓmouentur. Nam et credere dm̃
loco aliquo quãuis infinito. ꝑquantitatis qͦ¬
cunq fpacia contineri. quam sit stultũ doce¬
tur: &e de loco inlocũ. uł ipsum uł aliquã euᷤ
partem moueri. atq transire arbitrari: ne.¬
fas habetur. Iam uͦ aliquid eius substantiȩ at.¬
q naturȩ cõmutationem uł conuersionem
quolibet mͦ pati posse siquis opinetur: mirȩ
cdementiȩ impietatisq dampnabitur. Ita fit:

Expanded text:
do illa dicantur. Quaerite, miseri: nam talem fido illa dicantur. Quaerite, miseri: nam talem fidem, qua Deo inconveniens aliquid creditur, nos vehementius et uberius accusamus; nam et in illis quae dicta sunt, cum sic intelliguntur ut littera sonat, et simplicitatem corrigimus, et pertinaciam deridemus. Et alia multa, quae vos intelligere non potestis, vetat eos credere catholica disciplina, qui non annis, sed studio atque intellectu excedentes quamdam mentis pueritiam, in canos sapientiae promoventur. Nam et credere Deum loco aliquo quamvis infinito, per quantitatis quaecumque spatia contineri, quam sit stultum docetur: et de loco in locum, vel ipsum, vel aliquam ejus partem moveri atque transire, arbitrari nefas habetur. Jam vero aliquid ejus substantiae atque naturae commutationem vel conversionem quolibet modo pati posse si quis opinetur, mirae dementiae impietatisque damnabitur: ita fit
Abbreviated transcription (Latin):
morũq hominũ sermonib ꝑ quos in eccła
catholica scripture illȩ uolentib dignisq a¬
ꝑiunt᷑: comꝑari queunt. cap̃. Longe pror¬
sus aliter: longe quã putatis lex et ꝓp̃hetȩ in¬
telligunt᷑ a nob̾. Desinite errare. Noncolimu
penitentẽ dm̃. non inuidũ. non indignũ.
ñ crudelem non querentẽ de hominũ por
cors q sanguine uoluptatẽ: non cui flagicia
cr scelera placeant: non possessionẽ suam ter¬
re quada particula t̾minantem. In has enĩ
atq huiꝰ modi nuigas: gra uiter copioseq in¬
uehi soletis. Quare nos inuectio ur̃a ñ tan¬
git. s: aniles quasdã uł etiam puriles opini¬
ones eo ineptiore quo uehem̃tiore oratione
ꝑuellitis: qua quisquis mouetur &e aduos
transit. ñ eccłȩ nr̃e dampnat disciplinã: s eam
seignorare demonstrat. cap̃. Quãobrem si
quid humani conde geritis. sicure uobismet¬
ipsi estis: querite potiꝰ diligent̃ & pie quo mo¬

Expanded text:
morumque hominum sermonibus, per quos in Ecclesia morumque hominum sermonibus, per quos in Ecclesia catholica Scripturae illae volentibus dignisque aperiuntur, comparari queunt. Longe prorsus aliter quam putatis Lex et Prophetae intelliguntur a nobis. Desinite errare; non colimus poenitentem Deum, non invidum, non indigum, non crudelem, non quaerentem de hominum vel pecorum sanguine voluptatem, non cui flagitia et scelera placeant, non possessionem suam terrae quadam particula terminantem. In has enim atque hujusmodi nugas graviter copioseque invehi soletis. Quare nos invectio vestra non tangit; sed aniles quasdam, vel etiam pueriles opiniones, eo ineptiore, quo vehementiore oratione pervellitis. Qua quisquis movetur et ad vos transit, non Ecclesiae nostrae damnat disciplinam, sed eam se ignorare demonstrat. 17. Quamobrem si quid humani corde geritis, si curae vobis vosmetipsi estis, quaerite potius diligenter et pie quomo
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ diligendum ẽẽ: s non illũ dm̃. quẽ co¬
lunt hi qui ueteris testam̃ti auctoritatem
recipiunt: Non gͦ illum dm̃ colendũ esse
dicitis: qui fecit cęlum & terrã: Iste naq
ꝑ om̃s partes illorũ uoluminũ predicat᷑
Uos autẽ fatemin uniuersũ istum mun.¬
dũ qui nomine celi et t̾rȩ significatur.
habere auctorem. et fabricatorem dm̃: & dm̃
bonũ. Cum exceptione quippe uobiscũ lo.¬
quendum ẽ: quando ds̃ nominatur. Duo
enĩ deos: unũbonum. alterum malũ. esse
phibetis. Quod sidicitis colere uos. & colen¬
dum arbitrari dm̃ a quo factus est munduꝰ
non tam̃ eum eẽ quẽ ueteris testam̃ti com¬
mendat auctoritas: impudenter facitis. qͥa
lienũ amimũ atq sententiã quã bene atq u.¬
tilit̾ acceꝑimus: male inter pretari conami¬
ni. frustra omĩno. Neq enĩ ur̃ȩ stulte atq ĩ¬
pie disputationes ullomͦ cum piorũ doctissi¬

Expanded text:
Deum esse diligendum, sed non illum Deum quem coDeum esse diligendum, sed non illum Deum quem colunt ii qui Testamenti Veteris auctoritatem recipiunt? Non ergo illum Deum colendum esse dicitis, qui fecit coelum et terram. Iste namque per omnes partes illorum voluminum praedicatur: vos autem fatemini universum istum mundum, qui nomine coeli et terrae significatur, habere auctorem et fabricatorem Deum, et Deum bonum. Cum exceptione quippe vobiscum loquendum est, quando Deus nominatur. Duos enim deos, unum bonum, alterum malum esse perhibetis. Quod si dicitis colere vos et colendum arbitrari Deum a quo factus est mundus, non tamen eum esse quem Veteris Testamenti commendat auctoritas; impudenter facitis, qui alienum animum atque sententiam quam bene atque utiliter acceperimus, male interpretari conamini, frustra omnino. Neque enim vestrae stultae atque impiae disputationes ullo modo cum piorum doctissi
Abbreviated transcription (Latin):
potuit significari pressius: ꝗͣ qd̾ dictum ẽ ꝓp¬
ter te. fac gͦ non in paulo apło istud testimo.¬
t demonstrandũ ẽ heretice. insi aut scrip¬
tum in ueteri lege non eẽ. aut apło ñ conue¬
nire: Quorũ sinichil dicere audes: urgeris
enĩ cum & codex legitur. quo planũ sit scrip.¬
tum eẽ & homines intelligant. ad id quod
apłs dixit nichil posse aptius conuenire:
Cur gͦ ualere aliquid putas: quod scriptu¬
ras corruptas eẽ insimulare audes: Postre.¬
mo quid responsurus es ei qui tibi dicat. e¬
go sic intelligo. ego sic accipio. sic credo: nec
ob aliud lego illos libros. nisi qđ ibi omĩa xp̃i¬
anȩ fidei concinere uideo: Illud potius dic
si audes. & aduersus me dicere cogitas ñ esse
affecti grauib erumnis dicunt᷑: quod aꝑse¬
cutorib ut oues occisionis estimati sunt.
Quod sinon potes dicere: quid calũmaris.
in qͦ libro credam. qđ me oportere crede con

Expanded text:
potuit significari expressius, quam quo dictum est, Proppotuit significari expressius, quam quo dictum est, Propter te. Fac ergo non in Paulo apostolo compertum istud testimotibi demonstrandum est, haeretice, nisi aut scriptum in vetere Lege non esse, aut Apostolo non convenire? Quorum si nihl dicere audes urgeris enim cum et codex legitur, quo planum sit scriptum esse, et homines intelligunt ad id quod Apostolus dixit, nihil posse aptius convenire, cur ergo valere aliquid putas, quod Scripturas corruptas esse insimulare audes? Postremo quid responsurus es ei qui tibi dicat: Ego sic intelligo, Ego sic accipio, sic credo; nec ob aliud lego illos Libros, nisi quod ibi omnia christianae fidei concinere video. Illud potius dic, si audes et adversus me dicere cogitas, non essaffecti gravibus aerumnis dicuntur, quod a persecutoribus ut oves occisionis aestimati sunt. Quod si non potes dicere, quid calumniaris in quo libro inveniam, quod me oportere credere co
Abbreviated transcription (Latin):
ut hec miseri respondere cogantur. S quis
ñ intelligat conuictoꝵ hominũ. aliam ñ ẽẽ
trum istam sententiã in ueteri testamento
eẽ negent: an non congruere sententiȩ a płi¬
ce affirment. At illud: primũ libris docebo
In hoc autẽ altero tergiuersantes homines.
& ꝑ abrupta fugientes. aut in pacẽ reuoca¬
bo. si uoluerint resipiscere aliquantũ & con¬
siderare quid dictum sit: aut eos intelligẽ¬
tia cȩteroꝵ qui sine cupiditate iudicant in¬
sectabor. Quid enĩ potest amiciꝰ. quã iste
consonare sibi sententie: Nam tribulatio
angustia. ꝑsecutio. fames. nuditas. ꝑicłm
hoĩem inhac uita constitutũ: grauit᷑ affi.¬
ciunt. Hec itaq omĩa uerbo illo uno con¬
cluduntur. testimonio ueteris legis quod
dictum ẽ: ꝓpt̾ te afficimur. Gladius resta¬
bat qui ñ erumnosã uitã affert: s quã inue¬
nerit adimit. Hinc gͦ respondet: estimati
sumus ut oues occisionis. Caritas uͦ ipsa ñ

Expanded text:
ut haec miseri respondere cogantur. Sed quis ut haec miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat convictorum hominum aliam non esse utrum istam sententiam in Veteri Testamento esse negent, an non congruere sententiae apostolicae affirment? At illud primum libris docebo: in hoc autem altero tergiversantes homines, et per abrupta fugientes, aut in pacem revocabo, si voluerint respicere aliquantum, et considerare quid dictum sit; aut eos intelligentia caeterorum, qui sine cupiditate judicant, insectabor. Quid enim potest amicius quam istae sibi consonare sententiae? Nam tribulatio, angustia, persecutio, fames, nuditas, periculum, hominem in hac vita constitutum graviter afficiunt. Haec itaque omnia verba illo uno concluduntur testimonio veteris Legis, quo dictum est, Propter te afficimur. Gladius restabat, qui non aerumnosam vitam affert, sed quam invenerit adimit. Huic ergo respondet, Aestimati sumus ut oves occisionis. Charitas vero ipsa non
Abbreviated transcription (Latin):
culosum: alterũ nullũ est. Age nc̃ inuestige¬
mus: uł potius attendamꝰ. Presto enĩ est. & fã¬
cillime uidetur. utrũ his sententiis ex eugłio
congruat. Quid dicã de suꝑiore sententia:
cũ manifestũ sit omĩb eam de lege quȩ ꝑ mo¬
isendataẽ ẽẽ deꝓmptã : Ibi enĩ scriptum est.
Diliges dñm dm̃ tuũ ex toto corde tuo. & ex
tota anima tua: & ex tota mente tua. Quid
autẽ illi. qđ ab apło dictum ẽ comparare de
ueteri testam̃to possim: Ne diutius quererẽ:
ipse subiecit. Cumenĩ dixisset nulla tribu¬
latione. nulla angustia. nulla ꝑsecutione.
nulla necessitate in opiȩ corporalis. nullo
ꝑiculo. nullo gladio. nos a caritate xp̃i sepa¬
rari: statim subiunxit. Sicut scriptum est:
quia ꝓpter te afficimur tota die. estimati
sumus ut oues occisionis. Hec illi solent a
corruptorib scͥpturarũimmissa eẽ dicere:
usq ad eo nichil habent quod contradicant:

Expanded text:
culosum, alterum nullum est. CAPUTculosum, alterum nullum est. CAPUTmus, vel potius attendamus, praesto enim est et facillime videtur, utrum his sententiis ex Evangelis auctoritas congruat. Quid dicam de superiore sententia, cum manifestum sit omnibus, eam de lege quae per Moysen data est, esse depromptam? Ibi enim scriptum est, Diliges Dominum Deum tuum, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua . Quid autem illi quod ab Apostolo dictum est, comparare de Veteri Testamento possim, ne diutius quaererem ipse subjecit. Cum enim dixisset nulla tribulatione, nulla angustia, nulla persecutione, nulla necessitate inopiae corporalis, nullo periculo, nullo gladio nos a charitate Christi separari; statim subjunxit: Sicut scriptum est, Quia propter te afficimur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis . Haec illisolent a corruptoribus Scripturarum immissa esse dicere, usque adeo nihil habent quod contradicant,
Abbreviated transcription (Latin):
nis quo nos summo amore tendere iubes. Di-¬
liges inqͥt dñmdm̃ tuũ. Dic michietiam queso
te: qui sit diligendi modꝰ. uereor enĩ ne plus
minꝰue quam oportet. infłãmer desideri¬
o & amore dñi mei. Ex toto inquit corde tu¬
o.Non ẽ satis. Ex tota anima tua. Ne id quidẽ
satis ẽ. Ex tota mente tua. Quid uisampliꝰ:
Uellem fortasse: si uiderẽ quid posset eẽ am.¬
plius. Quid ad hec paulus: Scimꝰ inqͥt. qm̃
diligentib dm̃. omĩa ꝓcedunt in bonũ. Di¬
cat etiam ipse dilectionis modũ. Quis gͦ in¬
quit nos separabit acaritate xp̃i:Tribulatio.
an angustia. an ꝑsecutio: anfames. annudi¬
tas. an ꝑicłm. an gladius : Audiuimꝰ quid di¬
ligere: & quantum diligere debeamꝰ. Eo om̃i¬
no ẽ tendendum: ad id omĩa consilia nr̃a re¬
ferenda. Bonorũ sũma ds̃ nob̃ est: ds̃ nobis¬
ẽ summũ bonũ. Neq infra remanendum
nobis ẽ: neq ultra querendũ. Alterũ enĩ ꝑi¬

Expanded text:
nis, quo nos summo amore tendere jubes: Dinis, quo nos summo amore tendere jubes: Diliges, inquit, Dominum Deum tuum. Dic mihi etiam, quaeso te, qui sit diligendi modus: vereor enim ne plus minusve quam oportet, inflammer desiderio et amore Domini mei. Ex toto, inquit, corde tuo. Non est satis. Ex tota anima tua. Ne id quidem satis est. Ex tota mente tua . Quid vis amplius? Vellem fortasse, si viderem quid posset esse amplius. Quid ad haec Paulus? Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia procedunt in bonum. Dicat etiam ipse dilectionis modum. Quis ergo, inquit, nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? . Audivimus quid diligere, et quantum diligere debeamus: eo est omnino tendendum, ad id omnia consilia nostra referenda. Bonorum summa, Deus nobis est. Deus est nobis summum bonum. Neque infra remanendum nobis est, neque ultra quaerendum: alterum enim peri
Abbreviated transcription (Latin):
simas successiones rerũ sibi seruientiũ qͦs
creauit: & seueritatẽ uindicandi & clemen¬
tiã liberandi. Quod quidẽ quã sit pulchr̃.¬
quã magnũ. quã magnũ. quã deo dignũ.
quã postremo id quod queritur uerũ. ne¬
quaqm intelligere poterimꝰ: nisi abhuma¬
nis &e ꝓrximis incipientes. uerȩ religionis
fide p̾ceptisq seruatis. ñ deseruerimꝰ uiam.
quã nob̾ ds̃ &e patriarcharũ segregatione.
& legis uinculo. & ꝓpħarũ presagio. & sus¬
cepti hominis sacram̃to. & apłoꝵ testimoni
O. & martirũ sanguine. & gentiũ occupati¬
one. muniuit. Quare deinceps nemo ex
me querat sententiã meã: s potius audia¬
mus oracula:. nr̃asq ratiunculas diuinis
sũmittamus affatib. capłm U ideamus¬
quẽ ad modũ ipse dñs in eugłio nobis prece¬
perit ẽẽ uiuendũ: quomodo etiam paulus
apłs. Has enĩ scripturas: illi condemnare ñ
xp̃e p̾scribas. Nec dubiũ est. quinis erit fi¬

Expanded text:
simas successiones rerum sibi servientium quas simas successiones rerum sibi servientium quas creavit, et severitatem vindicandi, et clementiam liberandi. Quod quidem quam sit pulchrum, quam magnum, quam Deo dignum, quam postremo id quod quaeritur verum, nequaquam intelligere poterimus, nisi ab humanis et proximis incipientes, verae religionis fide, praeceptisque servatis, non deseruerimus viam quam nobi Deus, et Patriarcharum segregatione, et Legis vinculo, et Prophetarum praesagio, et suscepto, et Martyrum sanguine, et Gentium occupatione munivit. Quare deinceps nemo ex me quaerat sententiam meam, sed potius audiamus oracula, nostrasque ratiunculas divinis submittamus affatibus. CAPUT VIquemadmodum ipse Dominus in Evangelio nobis praeceperit esse vivendum; quomodo etiam Paulus apostolus: has enim Scripturas illi condemnare non is, Christe, praescribas; nec dubium est quin is erit fi
Abbreviated transcription (Latin):
tit sese. intueri omĩno ñ potest: palpitat. e¬
stuat: inhiat amore: reuerberatur luce ue¬
ritatis: & ad familiaritatem tenebrarũ sua¬
rũ. ñ electione s fatigatione conuertitur. Ꝙ
hic formidandũ ẽ. quã tremendũ: ne maio¬
rẽ inde concipiat aĩa imbecillitatẽ: ubi qͥc¬
tẽ fessa conquirit. Ergo refugere intenebro¬
sa cupientib ꝑ dispensationem in effabilis sa¬
pientiȩ nob̾ illa opacitas auctoritatis occur¬
rat: & mirabibꝰ rerũ uocibꝰq librorũ uelut
signis temꝑatiorib ueritatis umbrisq blandi¬
atur. cap Puio potuit ꝓ salute nr̃a fieri
amplius. quĩd beneficentius. quid libera¬
lius diuna ꝓuidentia dici potest: quȩ ale¬
gib suis hoĩem lapsũ. et ꝓpter cupiditatẽ
rerũ mortaliũ. utre ac merito mortalẽ so¬
bolem ꝓ pagantẽ. non omĩno deseruit: ha¬
bet enĩ potestas illa iustissima. miris & in¬
comp̃hensibilib modis. ꝑ quasdã sacratis¬

Expanded text:
tit sese: intueri non potest, palpitat, aetit sese: intueri non potest, palpitat, aestuat, inhiat amore, reverberatur luce veritatis, et ad familiaritatem tenebrarum suarum, non electione, sed fatigatione convertitur. Quam hic formidandum est, quam tremendum, ne majorem inde concipiat anima imbecillitatem, ubi quietem fessa conquirit. Ergo refugere in tenebrosa cupientibus per dispensationem ineffabilis Sapientiae, nobis illa opacitas auctoritatis occurrat, et mirabilibus rerum, vocibusque librorum veluti signis temperatioribus veritatis, umbrisque blandiatur. 12. Quid potuit pro salute nostra fieri amplius? Quid beneficentius, quid liberalius divina providentia dici potest, quae a legibus suis hominem lapsum, et propter cupiditatem rerum mortalium jure ac merito mortalem sobolem propagantem, non omnino deseruit? Habet enim potestas illa justissima, miris et incomprehensibilibus modis, per quasdam secretis
Abbreviated transcription (Latin):
uidebitur. longe aliud pͥncipium. alia ra¬
tio. alius ingressus ineundus ẽ: quã in p̃sen¬
tiarũ suscepimus. cap̃. Nunc itaq cum ilł
mͥres ẽ: qui dm̃ eẽ non negant. neq id tantũ.
s etiam non ab eo negligi res humanas fa-¬
tentur. Nullũ enĩ arbitror aliquo religio¬
ms nomine teneri: qui non saltim anim̃is
nr̃is diuina ꝓuidentia consuli existimet. S¬
quo pacto sequimur: quẽ non uidemꝰ: Aut
quomͦ uidemus. qui non solũ homines: s eti¬
am insipientes homines fumꝰ: Quãqͣm enĩ
ñ oculis s mente cernatur: quȩ tandẽ inens
idonea reperiri potest. quȩcũ stulticiȩ nube
obtegatur. ualeat illam lucẽ uel etiam conet᷑
haurire: Confugiendumẽ gad eorũ precep¬
ta quos sapientes fuisse ꝓbabile ẽ. Hactenus
potuit ratio ꝑduci. Uersabatur namq ñ ue¬
ritate certior: s consuetudine securior in re¬
b humanis. At ubi ad diuina ꝑuentum ẽ. au̾¬

Expanded text:
videbitur, longe aliud principium, alia ravidebitur, longe aliud principium, alia ratio, alius ingressus ineundus est, quam impraesentiarum suscepimus. Nunc itaque cum illis mihi res est, qui Deum esse non negant: neque id tantum, sed etiam no ab eo negligi res humanas fatentur. Nullum enim arbitror aliquo religionis nomine teneri, qui non saltem animis nostris divina providentia consuli existimet. quo pacto sequimur quem non videmus; aut quomodo videmus, qui non solum homines, sed etiam insipientes homines sumus? Quanquam enim non oculis, sed mente cernatur, quae tandem mens idonea reperiri potest, quae cum stultitiae nube obtegatur, valeat illam lucem vel etiam conetur haurire? Confugiendum est igitur ad eorum praecepta, quos sapientes fuisse probabile est. Hactenus potuit ratio perduci. Versabatur namque, non veritate certior, sed consuetudine securior, in rebus humanis. At ubi ad divina perventum est, aver
Abbreviated transcription (Latin):
uirtus ẽ p̃teranimã. aut siñ placet uocare uir¬
tutẽ nisi habitũ ipsum. & quasi sapientis aĩȩ
qualitatẽ. quȩ nsiinanima ẽẽ non potest:
oportet aliquid aliud sequatur aĩa. ut ei
uirtus possit innasci: quia neq nichil seqͥn¬
do. neq stulticiam sequendo. potest quantũ
ratio mea fert ad sapientiã ꝑ uenire. Hoc igit᷑
aliud quod sequendo anima uirtutis atq sa¬
pientiȩ compos fit: aut homo sapiens ẽ aut
ds. S supradictum ẽ tale quidda eẽ debere.
quod inuiti amittere nequeamꝰ. Quis uero
cunctandũ hoĩem putet sapientẽ. si eum se¬
qui satis putauerimꝰ: auferri nob non mͦ re¬
cusantib s etiã repugnantibꝰ posse: Ds̃ igit᷑
restat. quẽ si sequimur. bene: si adsequim.
ñ tantum bene: s etiã beate uiuimꝰ. Quẽ si
qui eẽ negant: quid ego cogitẽ. quo illis ser¬
mone suadendũ sit. cum quibꝰ utrũ omĩo
sermotinandũ sit nescio: Quod tamen si

Expanded text:
virtus est praeter animam; aut si non placet vocare virvirtus est praeter animam; aut si non placet vocare virtutem, nisi habitum ipsum et quasi sapientis animae qualitatem, quae nisi in anima esse non potest, oportet ut aliquid aliud sequatur anima, ut ei virtus possit innasci: quia neque nihil sequendo, neque stultitiam sequendo potest, quantum ratio mea fert, ad sapientiam pervenire. 10. Hoc igitur aliud, quod sequendo anima virtutis atque sapientiae compos fit, aut homo sapiens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debere quod inviti amittere nequeamus. Quis vero cunctandum putet, hominem sapientem, si eum sequi satis putaverimus, auferri nobis non modo recusantibus, sed etiam repugnantibus posse? Deus igitur restat quem si sequimur, bene; si assequimur, non tantum bene, sed etiam beate vivimus. Quem si qui esse negant, quid ego cogitem quo illis sermone suadendum sit, cum quibus utrum omnino sermocinandum sit, nescio? Quod tamen si
Abbreviated transcription (Latin):
bere: quã si hoc unũ defuisset. Nemo autẽ
tus etiam ꝑ sese. an nisi in anima ẽẽ non poᷤ¬
fit. Ob oritur iterũ altissima et longissimi
sermonis indigens questio: s hic bene utar
fortasse compenduo. Spero d̾m adfuturũ.
ut quantũ mbecillitas nr̃a patitur. de tan¬
tis reb ñ modo diliicide. s etiam breui do¬
ceamꝰ. Quod libet enĩ eoꝵ sit. siue etiam ꝑse
se eẽ possit uirtꝰ sine aĩa. siue nisi aĩȩ messe ñ
possit: ꝓcul dubio aliquid anima sequitur.
ut uirtutẽ assequatur. Id erit aut ipsa aĩa:
aut uirtus. aut aliquid terciũ. At si se ipsã
sequitur. ut uirtutem ad ipiscatur: stultum
nescioquid sequitur. Stulta ẽ enr̃ante adep¬
tam uirtutẽ. Summa sunt autẽ uota seqͥn
quitur stulta: eandẽ stulticiã quã uitat ad¬
sequitur. Si autẽ uirtutẽ sequitur. hanc ad¬
sequicupiens: quomͦꝰ sequitur id quod ñ est.
aut quomꝰ ad sequi cupit quod habet: Aut gͥ

Expanded text:
bere, quam si hoc unum defuisset. CAPUT bere, quam si hoc unum defuisset. CAPUT tus etiam per sese, an nisi in anima esse non possit. Oboritur iterum altissima et longissimi sermonis indigens quaestio: sed hoc bene utar fortasse compendio; spero Deum adfuturum, ut quantum imbecillitas nostra patitur, de tantis rebus non modo dilucide, sed etiam breviter doceamus. Quodlibet enim eorum sit, sive etiam per sese esse possit virtus sine anima, sive nisi animae inesse non possit, procul dubio aliquid anima sequitur ut virtutem assequatur: id erit aut ipsa anima, aut virtus, aut aliquid tertium. At si seipsam sequitur ut virtutem adipiscatur, stultum nescio quid sequitur: stulta est enim ante adeptam virtutem. Summa sunt autem vota sequentsequitur stulta, eamdem stultitiam quam vitat assequitur. Si autem virtutem sequitur, hanc assequi cupiens, quomodo sequitur id quod non est? aut quomodo assequi cupit quod habet? Aut igitur
Abbreviated transcription (Latin):
cepta dantur: non corporis inuestiganda
ẽ disciplina. Postremo bonos mores ea ma
pars actura ẽ. quȩ inquirit & discit: & hec
anime sunt ꝓpria. Nongͥ de corpore cum
de uirtute obtinenda satagimꝰ: questio. ẽ.
Quod si ẽ consequens sicuti ẽ. ut ipsum cor¬
pus cum ab aĩa regitur. que uirtutis com¬
pos ẽ. multo et melius regatur & honestius.
eoq optime sese habeat. quo ẽ optima il.¬
la quȩ sibi iusta lege dñatur ÷ id erit hoĩs
optimũ. quod aĩam optimã facit: etiam¬
si hominẽ corpus uocemꝰ. An uͦ si michi au¬
riga obtemꝑans equos quib preest alit ac
regit commodissime. atq ipse quo michi
ẽ obedientior mea liberalitate ꝑfruitur. ue¬
gare quisqͣm potest non solum qđ auriga.
ueruetiam quod equi sese optime habent.
xime querendum uidetur. nsiquid aĩam
faciat optimã. Nam eo ꝑcepto. ñ potest homo¬
ñ aut optime. aut certe multo meliꝰ sese ha¬

Expanded text:
aecepta dantur, non corporis investiganda aecepta dantur, non corporis investiganda est disciplina. Postremo bonos mores ea nostra pars actura est, quae inquirit, et discit; et haec animae sunt propria: non igitur de corpore, cum de virtute obtinenda satagimus, quaestio est. Quod si est consequens, sicuti est, ut ipsum corpus cum ab anima regitur, quae virtutis compos est, multo et melius regatur et honestius, eoque optime sese habeat, quo est optima illa, quae sibi justa lege dominatur: id erit hominis optimum quod animam optimam facit, etiamsi hominem corpus vocemus. An vero, si mihi auriga obtemperans, equos, quibus praeest, alit ac regit commodissime, atque ipse quo mihi est obedientior, mea liberalitate perfruitur, negare quisquam potest non solum quod auriga, verum etiam quod equi sese optime habent, xime quaerendum videtur, nisi quid animam faciat optimam: nam eo percepto, non potest homo non aut optime, aut certe multo melius sese ha
Abbreviated transcription (Latin):
indoloria. ñ uires. ñ pulchritudo. ñ ueloci.¬
tas: & si quid aliud in bonis corꝑis numerari
solet: s omĩno aĩa. Nam et ista omĩa quȩ com¬
memorata sunt. p̃sentia sui exhibet corpori:
& quod ante cellit omĩb uitã. capł Quã ob¬
hominis: siue aĩam simul & corpꝰ. siueaĩam
solam. hominẽ dicimꝰ. Ut em̃ corporis sũmũ
bonũ id inuenit ratio quod ẽ corpore meliꝰ.
& quo ei ingor et uita p̾betur: ita siue cor¬
pus & anima. siue anima ipsa ꝑse homosit.
inuemendũ est si quid animã precedit
ipsam.quod cũ amina sequitur: fit in suo
genere quã potest optima. Quod si reperi.¬
re poterimꝰ: id erit ꝓfecto quod ambagib
remotis omĩb. sumnũ hominis bonum
iure meritoq nominandũ ẽ. At si corpusẽ
homo: quin hoĩs optimũ aĩa ipsa sit. recusa¬
re non possum. S certe demorib agitur. cũ
querimꝰ quinã uite modus tenendus sit. ut
beatitudinẽ possimꝰ adipisci: non corpori p̃¬

Expanded text:
indoloria, non vires, non pulchritudo, non velocitas, et si quid aliud in bonis corporis numerari solet, sed omnino anima. Nam et ista quae commemorata sunt, praesentia sui exhibet corpori, et quod antecellit omnibus, vitam. Quamobbonum, sive animam simul et corpus, sive animam solam hominem dicimus. Ut enim corporis summum bonum id invenit ratio, quod est corpore melius, et quo ei vigor et vita praebetur: ita sive corpus et anima, sive anima ipsa per se homo sit, inveniendum est, si quid animam praecedit ipsam, quod cum anima sequitur, fit in suo genere quam potest optima. Quod si reperire potuerimus, id erit profecto quod ambagibus remotis omnibus, summum hominis bonum jure meritoque nominandum est. 8. Aut si corpus est homo, quin hominis optimum anima ipsa sit, recusare non possum. Sed certe cum de moribus agitur, cum quaerimus quinam vitae modus tenendus sit ut beatitudinem possimus adipisci, non corpori pr
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecto non posset: nisi deinature et̃t ac sub
stantie.cui soli in cõmutabilitas atq ut ita
dicam inconuertibilitas semꝑ ẽ. Ciratura enĩ
neq hoc ego. s: idem paulus clamat. uanita.¬
tisubiecta.ẽ: neq nos potest auanitare sepa¬
rare. ueritatiq conectere. quod subiectum est
uanitati: & hoc nobis sp̃c sc̃s prestat. Cixatu¬
ra qͥ non c̃ quia om̃e quod ẽ aut ds aut cre¬

Expanded text:
profecto non posset, nisi Dei naturae esset ac ipsius profecto non posset, nisi Dei naturae esset ac ipsius substantiae, cui soli incommutabilitas atque ut ita dicam, invertibilitas semper est. Creatura enim neque hoc ego, sed idem Paulus clamat, vanitati subjecta est . Neque nos potest a vanitate separare, veritatique connectere, quod subjectum est vanitati. Et hoc nobis Spiritus sanctus praestat: creatura igitur non est. Quia omne quod est, aut Deus, aut cre
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ & nos ip̃si creatura sumꝰ acaritate dei:
ego sum ueritas: R Si ergo querimus
quid sit bene uiuere. idẽ ad beati tudinem
uiuendo tendere: iderit ꝓfecto amare uir¬
tutem.amare sapientiã. amare ueritatẽ: &
amare ex toto corde. ex tota anima ex tota men¬
te: uirtutem quȩ iiuiolabilis & inuicta ẽ. Sapi.¬
entiãcui stulticia non succedit. ueritatẽ quȩ
conuerti atq aliter quã semꝑ ẽ. sese habere ñ
nouit.ꝑ hanc ipse cernitur pater. Dictum ẽ
enĩ. Nemo uenit ad patrem: nisi ꝑme. huic
heremꝰ ꝑ sanctificationẽ. Scificati enĩ plena
& integra caritate flagramꝰ: qua sola efficit᷑.
ut adeo n auertamur: eiq potius. quã huic
deo &e ex eo conformati atq figurati & circũ¬
cisi ab hoc mundo: ñ confundamur cũ his
que nobis debent ẽẽ subiecta. fit aute hoc ꝑ
qm caritas cłĩ diffusa ẽ incordib nr̃is. ꝑspi¬
integer. & incõmutabilis ꝑmaneret. Quod

Expanded text:
quidem et nos ipsi creatura sumus, a charitate Dei, quidem et nos ipsi creatura sumus, a charitate Dei, Ego sum Veritas? Si ergo quaerimus quid sit bene vivere, id est ad beatitudinem bene vivendo tendere, id erit profecto amare Virtutem, amare Sapientiam, amare Veritatem, et amare ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente; Virtutem quae inviolabilis et invicta est, Sapientiam cui stultitia non succedit, Veritatem quae converti atque aliter quam semper est sese habere non novit. Per hanc ipse cernitur Pater; dictum est enim: Nemo venit ad Patrem, nisi per me . Huic haeremus per sanctificationem. Sanctificati enim plena et integra charitate flagramus, qua sola efficitur ut a Deo non avertamur, eique potius quam huic Deo, et ex eo conformati atque configurati, et circumcisi ab hoc mundo, non confundamur cum iis quae nobis debent esse subjecta. Fit autem hoc pquoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiinteger et incommutabilis permaneret. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
perare detractat: dum sue potestatis ẽẽ cu¬
pit.ut ds̃ est. Quanto gͦ magis longe disce¬
dit a deo. non loco. s affectione atq cupidi¬
tate. ad inferiora quã ẽ ipse: tantostulti¬
ciȩ miseriȩq completur. Dilectione igitur
redit in dm̃: qua se illi non componẽre sea
subponere affectat. Quod quanto fecerit
instantius aut studiosiꝰ. tanto erit beatior
atq sublimior: & illo solo dñante liberrimꝰ.
Quã obrẽ: nosse debet se eẽ creaturã. Debet
enĩ creatorẽ suũ credere sicuti ẽ. in uiolabi¬
li ce incõmutabili semꝑ manere natura
ueritatis. atq sapientie: in se autẽ cadere
posse stulticiã atq fallaciã. uł propter erro¬
res quib exui desiderat. confiteri. S rursꝰ
cauere debet: ne abipsius dei caritate qua
sanctificatur ut beatissimꝰ maneat. alteriꝰ
creature id huiꝰ sensibilis mundi amore se¬
paretur. Non gͥ separat nos alia creatura.si.¬

Expanded text:
perare detrectat, dum suae potestatis esse cuperare detrectat, dum suae potestatis esse cupit ut Deus est. 21. Quanto ergo magis longe discedit a Deo, non loco, sed affectione atque cupiditate ad inferiora quam est ipse, tanto magis stultitia miseriaque completur. Dilectione igitur redit in Deum, qua se illi non componere, sed supponere affectat. Quod quanto fecerit instantius ac studiosius, tanto erit beatior atque sublimior, et illo solo dominante liberrimus. Quamobrem nosse debet se esse creaturam. Debet enim creatorem suum credere sicuti est, inviolabili et incommutabili semper manere natura veritatis atque sapientiae: in se autem cadere posse stultitiam atque fallaciam, vel propter errores quibus exui desiderat, confiteri. Sed rursus cavere debet, ne ab ipsius Dei charitate, qua sanctificatur ut beatissimus maneat, alterius creaturae, id est hujus sensibilis mundi amore separetur. Non igitur separat nos alia creatura, si
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ tantũ intelligendo in notescit: alia cͦ.¬
atura ẽ omne sensibile. id ẽ quod ꝑ oculos.
uł aures. uel olfactum. uelgustum. uł ta¬
ctum. quasi quandã noticiam sui p̃bet. ao
IDdeterius sit necesse ẽ: quã quod intelli¬
gentia sola capitur. Ergo cum etiã dignis
animis. notus non nisi ꝑ intelligentiã pos¬
sit eẽ. cum tam̃ sit ipsa qua intelligitur
mente prestantior: quippe creator eiꝰ anꝑ
auctor ẽ: uerendũ erat ne animꝰ humanꝰ
eo quod inter inuisibilia & intelligibilia nu¬
meratur. eiusde se nature arbitraretur eẽ
cuiꝰ est ipse qui creauit: & sic ab eo suꝑbia de¬
cideret. cui caritate iungendus ẽ. fit enĩ dõ
similis quantũ datum ẽ. dum illustrandũ
illi atq illuminandũ se subicit: & sieima¬
xime ꝓpinquat subiectione ista quasimi.¬
lis fit: longe ab eo fiat necesse ẽ aucdacia qͣ
uult eẽ similior. Ipsa ẽ qua legib dĩobtẽ¬

Expanded text:
quae tantum intelligendo innotescit, alia crequae tantum intelligendo innotescit, alia creatura est omne sensibile, id est quod per oculos, vel aures, vel olfactum, vel gustum, vel tactum, quasi quamdam notitiam sui praebet; atque id deterius sit necesse est, quam quod intelligentia sola capitur. Ergo cum etiam Deus dignis animis notus non nisi per intelligentiam possit esse, cum tamen sit ipsa qua intelligitur mente praestantior; quippe qui creator ejus atque auctor est; verendum erat ne animus humanus, eo quod inter invisibilia et intelligibilia numeratur, ejusdem se naturae arbitraretur esse, cujus est ipse qui creavit; et sic ab eo superbia decideret, cui charitate jungendus est. Fit enim Deo similis quantum datum est, dum illustrandum illi atque illuminandum se subjicit. Et si maxime ei propinquat subjectione ista qua similis fit, longe ab eo fiat necesse est audacia qua vult esse similior. Ipsa est qua legibus Dei obtem
Abbreviated transcription (Latin):
tib p̃sens est. Non separat altitudo. neq ꝓ¬
fundum. & enĩsi hec uerba scientiȩ forte alti¬
tudinẽ uł ꝓfundum significant: non ero
curiosus. ne se iungar adeo: nec ciusqͣm do¬
ctrina me ab eo separat. ut quasi depellat er¬
rorem. aquo ꝓrsus nemo nisi separatus erra¬
ret. Si uͦ altitudine & ꝓfundo. suꝑa et infe¬
rahuiꝰ mundi significantur: quis mͥcelũ pol¬
liceatur. ut aceli fabricatore seiungar: Aut
quis terreat infernꝰ. ut dm̃ deseram : quẽ si
nun qͣm deseruissem anferna nescirẽ: Po¬
stremo quis me locus ab eius caritate diuel¬
let ÷ qui nonubiq totus eẽt siullo continere
Oaltissimorũ misterioꝵ uirũ. Non fuit con¬
tentus dicere creatura. s alia inquit creatu¬
ra: admonens etiã id ipsum quo diligimꝰ dm̃.
& quo inheremꝰ deo. idẽ animũ atq mentem.
creaturã eẽ. R Alia gͦ creatura corpusẽ:
& si animꝰ res quedã est intelligibilis. id est

Expanded text:
tibus praesens est. Non separat altitudo neque ptibus praesens est. Non separat altitudo neque profundum: etenim si haec verba scientiae forte altitudinem vel profundum significant, non ero curiosus, ne sejungar a Deo; nec cujusquam doctrina me ab eo separat, ut quasi depellat errorem, a quo nemo prorsus nisi separatus erraret. Si vero altitudine et profundo superna et inferna hujus mundi significantur, quis mihi coelum polliceatur, ut a coeli fabricatore sejungar? Aut quis terreat infernus, ut Deum deseram, quem si nunquam deseruissem, inferna nescirem? Postremo, quis me locus ab ejus charitate divellet, qui non ubique totus esset, si ullo contineretO altissimorum mysteriorum virum! Non fuit contentus dicere, creatura; sed, alia, inquit, creatura, admonens etiam idipsum quo diligimus Deum, et quo inhaeremus Deo, id est animum atque mentem creaturam esse. Alia ergo creatura corpus est: et si animus res quaedam est intelligibilis, id est
Abbreviated transcription (Latin):
nare quã dm̃: Item sinulla res ab eius cari¬
tate nos separat: quid eẽ non solum meliuᷤ
s enã certius hoc bono potest: S singła bre¬
uiter attendamꝰ. Nemo nos inde sẽparat:
minando mortẽ. Id ipsum enĩ qd diligimꝰ
dm̃.mori non potest: nnsi dum non diligit
dm̃.: cum mors ipsa sit. ñ diligere dñi. Quod
nichil ẽ aluid. qͣm ei quicqͣm indiligendo at¬
q sequendo p̃ponere. Nemo inde separat.
pollicendo uitã. Nemo enĩ ab ipso fonte se.¬
parat.aquã pollicendo. Non separat angłs.
slon enĩ est angłs cum inheremus deo: nr̃a
mente potentior. Non separat uirtus. Nam
si uirtushic illa nominata ẽ. quȩ aliquã po¬
testatẽ in hoc mundo habet: toto mundo ẽ
ipsa comungit. Non seꝑant instantes mole¬
stie. hoc enĩleuiores eas sentimꝰ: quo eiunde
nos separare moluntur. artius inberemus.
Non separat ꝓmissio futuroꝵ.Nlam et quicqͥd
bom futurũ ẽ certius ꝓmittit ds̃: & nichilẽ
ipsodeo meliꝰ: qui iam ꝓfecto bene sibi heren¬

Expanded text:
porteat, quam Deum? Item si nulla res ab ejus charitate nos separat, quid esse non solum melius, sed etiam certius hoc bono potest? 19. Sed singula breviter attendamus. Nemo nos inde separat, minando mortem. Id ipsum enim quo diligimus Deum, mori non potest, nisi dum non diligit Deum; cum mors ipsa sit non diligere Deum, quod nihil est aliud quam ei quidquam in diligendo atque sequendo praeponere. Nemo inde separat pollicendo vitam: nemo enim ab ipso fonte separat pollicendo aquam. Non separat angelus: non enim est angelus, cum inhaeremus Deo, nostra mente potentior. Non separat virtus: nam si virtus hic illa nominata est, quae aliquam potestatem in hoc mundo habet, toto mundo est ipsa conjungit. Non separant instantes molestiae: hoc enim leviores eas sentimus, quo ei unde nos separare moliuntur, arctius inhaeremus. Non separat promissio futurorum: nam et quidquid boni futurum est, certius promittit Deus; et nihil est ipso Deo melius, qui jam profecto bene sibi inhaeren
Abbreviated transcription (Latin):
gruentius dici. quã illud quod dictum ẽ. &
tecũ sapientia quȩ nouit oꝑa tua. que affuit
tunc cũ orbem terrarũ faceres. & sciebat qͥd
placiturũ eẽt oculis tuis: Quod aut̃ xp̃c est¬
ueritas. qđ idem ostenditur. cum splendor
patris nuncupatur: nũ est quicqͣm incir¬
cuitu solis. insi splendor ipse quẽ gignit :
Quid gͦ potuit aꝑtius & clarius euetere te¬
stam̾to huic sententiȩ consonare: quã illud
quod dictum ẽ. ueritas tua incircuitu tuo
P ostremo dicit ipsa sapientia in eugłio: ne¬
mo uenit ad patrẽ nisi ꝑme. Dicit ꝓpheta
Sensum tuũ gͦ quis scit. insi tu dederis sa¬
pientiã: & paulo post. & que tͥ placent cdi¬
dicert homines: et ꝑ sapientiã sanati sunt.

Expanded text:
gruentius dici, quam illud quod dictum est, Et gruentius dici, quam illud quod dictum est, Et tecum Sapientia quae novit opera tua, quae adfuit tunc cum orbem terrarum faceres, et sciebat quid placiturum esset oculis tuis? Quod autem Christuod idem ostenditur cum splendor Patris nuncupatur ; non est enim quidquam in circuitu solis, nisi splendor ipse quem gignit: quid ergo potuit apertius et clarius ex Vetere Testamento huic sententiae consonare, quam illud quod dictum est, Veritas tua in circuitu tuo? Postremo dicit ipsa Sapientia in Evangelio, Nemo venit ad Patrem, nisi per me : dicit propheta, Sensum tuum ergo quis scit, nisi tu dederis sapientiam? et paulo post, Et quae tibi placent, didicerunt homines, et
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ ad ipsam cognitionẽ ueri uidetur ꝑtine¬
re. id est ad disciplinã:. iusticia uͦ & uirtus. ad
actionem atq opationem. Quib duob. id
ẽ agendi efficacie. et sobrietati contemplandi.
quȩ dĩ uirtus &e dĩ sapientia idẽ dĩ filius dile¬
ctorib suisdonat. quid comparandũ sit ne¬
scio: cum ipse ꝓpha statimdicat quanti suns
ista pendenda. Nam ita positumẽ. sobrietatẽ
enĩ sapientia docet. & iusticiã & uirtutẽ: qui¬
b utiliꝰ nichilẽ inuita hominib. Hec fortasse
quispiã. non de filio dei dicta ẽẽ arbitretur.
Quid gͦ aliud ostendit quod dictũ ẽ. generosi¬
tatẽ magnificat: contubermũ habens dĩ: An
uͦ generositas solet significare aliud. quã pa¬
rentes: Contub̾nium uͦ: nonne cũ ip¬
so patre equalitatẽ clamat atq asserit:
Deinde cum paulus dicat filiũ dĩ esse
dĩ sapientiã : et ipse dñs. nemo nouit patrẽ
nisi unigenitꝰ filius: quid potuit a ꝓpha con¬

Expanded text:
mihi ad ipsam cognitionem veri videtur pertinemihi ad ipsam cognitionem veri videtur pertinere, id est ad disciplinam: justitia vero et virtus ad actionem atque ad operationem. Quibus duobus, id est agendi efficacia, et sobrietate contemplandi, quae Dei Virtus et Dei Sapientia, id est Dei Filius, dilectoribus suis donat, quid comparandum sit nescio, cum idem propheta statim dicat quanti sint ista pendenda: nam ita positum est, Sobrietatem enim sapientia docet, et justitiam, et virtutem, quibus utilius nihil est in vita homin. Quid ergo aliud ostendit quod dictum est, Generositatem magnificat, contubernium habens Dei? . An vero generositas solet significare aliud quam parentes? Contubernium vero nonne cum ipso patre aequalitatem clamat atque asserit? Deinde, cum Paulus dicat Filium Dei esse Dei Sapientiam ; et ipse Dominus, Nemo novit Patrem, nisi unigenitus Filius ; quid potuit a propheta con
Abbreviated transcription (Latin):
ti. quã illud qd̾ inueteri dictum ẽ de sapĩa:
attingit autẽ afine usq ad finẽ fortiter. & di¬
sponit omĩa suauit᷑: namq attingere forti¬
ter. magis uirtutẽ significat. disponere au¬
tem suauiter. quasi artẽ ipsam atq rationẽ.
S si hoc iuidetur obscurũ: uide quȩ sequun¬
tur. & om̃ium inqͥt ds̃ dilexit ulam. Doc¬
trix enĩ ẽ discipline dei: &e electrix opum il¬
lius. Uidetur hic nichil adhuc de opatione
dictum. Non enĩ hoc est eligere oꝑa: quodo¬
pari. Frgo hec addisciplinã ꝑtinent. Opus
uirtutis debetur. ut sit plena quã uolumu̾
demonstrare sententia. Lege igitur deincepᷤ
qđ ad nexumẽ. Quod si honesta ẽ inquit poᷤ¬
sessio. que concupiscitur inuita:. quid sapien¬
tia ẽ honestius. que omĩa oꝑatur Potestue
quid quã preclariꝰ aut manifestius: aut uͦ
etiã uberiꝰ ꝑferrie Audi aliud.si parũ putas
quod idẽ sonet. Sobrietatem enĩ sapientia do¬
cet inquit. & iusticiam et uirtutẽ. Sobrietaᷤᷤ

Expanded text:
dictum est de sapientia, Attingit autem a fine usque in finem fortiter, et disponit omnia suaviter? Namque attingere fortiter magis virtutem significat: disponere autem suaviter, quasi artem ipsam atque rationem. Sed si hoc videtur obscurum, vide quae sequuntur: Et omnium, inquit, Dominus dilexit illam: doctrix est enim disciplinae Dei, et electrix operum illius. Videtur hic nihil aliud de operatione dictum; non enim hoc est eligere opera, quod operari: ergo haec ad disciplinam pertinent; opus virtuti debetur, ut sit plena, quam volumus demonstrare, sententia. Lege igitur deinceps quod annexum est. Quod si honesta est, inquit, possessio quae concupiscitur in vita, quid sapientia est honestius, quae omnia operatur? Potestne quidquam praeclarius aut manifestius, aut vero etiam uberius proferri? Audi aliud, si parum putas, quod idem sonet: Sobrietatem enim sapientia docet, inquit, et justitiam et virtutem. Sobrietas
Abbreviated transcription (Latin):
uniuerse moli corporis sui. s etiã uncinq
particulȩ illius tota simul ad est. Partis em̃ cor¬
poris passionẽ tota sentit: nec intoto tamen
corpore. Cum enĩ qui d dolet inpede: ad uer¬
manꝰ. Quod ñfieret: nisi id quod animȩ ine¬
is ẽ partib & inpede sentiret: nec et sentire qd̾
ibi factum ẽ: absens posset. Nonenĩ nincio
aliquo credibile ẽ fieri non sentiente quod
nunciat: quia passio quȩ fit ñ ꝑcontinua¬
tionẽ molis currit. ut cęteras anime parteᷤ
ꝙ̃ alibi sunt. latere ñ sinat: s ulud tota sen¬
tit aĩa. quod in particula pedis fit. & ibi tan¬
tum sentit. ubi fit. Totagͥ singulis partibus
simul adest: quȩ tota simul sentit insingu¬
lis. Nec tam̃ hoc mͦ adest tota: ut candor
aut alia hinꝰ cemodi qualitas. inunaquaq
parte corporis tota ẽ. Nam qđ in alia parte
corpꝰ patitur cũ doloris ĩmutatione: potest
ꝑꝑ scdm partes molis a sc distantes: & ipse a

Expanded text:
universae moli corporis sui, sed etiam unicuique universae moli corporis sui, sed etiam unicuique particulae illius tota simul adest. Partis eporis passionem tota sentit, nec in toto tamen corpore. Cum enim quid dolet in pede, advermanus. Quod non fieret, nisi id quod animae in eis partibus est, et in pede sentiret; nec sentire quod ibi factum est absens posset. Non enim nuntio aliquo credibile est fieri non sentiente quod nuntiat: quia passio quae fit non per continuationem molis currit, ut caeteras animae partes quae alibi sunt latere non sinat; sed illud tota sentit anima quod in particula fit pedis, et ibi tantum sentit ubi fit. Tota igitur singulis partibus simul adest, quae tota simul sentit in singulis. Nec tamen hoc modo adest tota, ut candor vel alia hujusmodi qualitas in unaquaque parte corporis tota est. Nam quod in alia parte corpus patitur candoris immutatione, potest  Quapropter secundum partes molis a se distantes, et ipse a
Abbreviated transcription (Latin):
quidem potentiora etiã meliora s̃. Quod
his naturis datũ ẽ. quȩ non mole maiore
plus possunt minorib molib: s fine qͣmore
ullo localis magnitudinis eadẽ specie poten¬
tiora sunt. qua meliora. In quo genere. est
anima corpore melior & potentior. Qua¬
ꝓpt̃ cum ꝑ illã ut dictum ẽ corpus subsistat
ipsam corpus uerti nullo mͦ potest. Corpuᷤ
enĩ nullũ fit: nisi accipiendo ꝑ aĩam fp̃em.
At anima ut corpus fieret. ñ accipiendo spe¬
ciem: s amittendo fieri posset. & propterea
fieri ñ potest  uisi forte loco anima contine¬
tur. & localiter corpori iungit᷑. slam si ita ẽ.
potest eã fortasse maior moles quãquã speci¬
osiorẽ in suam deteriorẽ uertere sp̃em: ut a¬
er maior ignẽ minorẽ. S nonita ẽ. Moles qͥp¬
pe omĩs que occupat locũ: non ẽ insingłis
siuis partib tota. s in omĩb. Quare aliq̃ pars
eius alibiẽ: et alibi alia. Anima uͦ non modo

Expanded text:
quidem potentiora etiam meliora sunt. Quod quidem potentiora etiam meliora sunt. Quod his naturis datum est, quae non mole majore plus possunt minoribus molibus, sed sine tumore ullo localis magnitudinis eadem specie potentiora sunt qua meliora. In quo genere est anima corpore melior et potentior. Quapropter cum per illam, ut dictum est, corpus subsistat, ipsa in corpus nullo modo verti potest. Corpus enim nullum fit, nisi accipiendo per animam speciem. At anima ut corpus fieret, non accipiendo speciem, sed amittendo, fieri posset: et propterea fieri non potest; nisi forte loco anima continetur, et localiter corpori jungitur. Nam si ita est, potest eam fortasse major moles, quanquam speciosiorem, in suam deteriorem vertere speciem, ut aer major ignem minorem. Sed non est ita. Moles quippe omnis quae occupat locum, non est in singulis suis partibus tota, sed in omnibus. Quare alia pars ejus alibi est, et alibi alia. Anima vero non modo
Abbreviated transcription (Latin):
& enĩ nullo interposito: tam ꝓpinque uti¬
q sumeret. Nec inuenitur aliquid int̃ sum
tabilis. et id qđ ultimũ iuiuificatur. id ẽ corpu̾.
nisiunuificans aĩa. Quod si tradit sp̃em aĩa
corpori. ut sit corpꝰ in quantumẽ non utiq
sp̃em tradendo adimit. Adimit autẽ: ani¬
na incorpus transmutando. N gͥ anima si
ue ꝑse ipsam corpꝰ fit. quia non nisi anima
manente corpꝰ ꝑ eamfit: siue ꝑaliam. quia
ñ nisi traditione speciei fit corpꝰ panima.
& ademptione sp̃ei anima incorpꝰ conuer¬
teretur: si conuerteretur. Hoc &e de irrati.
ma conuertitur: dici potest. Et ipsa enm
nisi inferiore ordine rationabili subiceret᷑.
eque sumeret sp̃em. & tał eẽt. Tradunt
gͦ spẽm a sũma pulchritudine acceptam
potentiora infirmiorib naturali ordine:
& utiq cum tradunt ñ adimunt. Eoq st̃
que infirimora st̃ inquantũ sunt. quod
sp̃es quasi sit eis a potentiorib traditur qͦ

Expanded text:
Etenim nullo interposito tam propinque utiEtenim nullo interposito tam propinque utique sumeret. Nec invenitur aliquid quod sit  incommutabilis, et id quod ultimum vivificatur, id est corpus, nisi vivificans anima. Quod si tradit speciem anima corpori, ut sit corpus in quantum est, non utique speciem tradendo adimit. Adimit autem in corpus animam transmutando. Non igitur anima sive per seipsam corpus fit, quia non nisi anima manente corpus per eam fit; sive per aliam, quia non nisi traditione speciei fit corpus per animam, et ademptione speciei anima in corpus converteretur, si converteretur. CAPUT XVI.-- Ne anima convertitur, dici potest. Et ipsa enim nisi inferiore ordine rationali subjiceretur, aeque sumeret speciem et talis esset. Tradunt ergo speciem a summa pulchritudine acceptam potentiora infirmioribus naturali ordine. Et utique cum tradunt, non adimunt. Eoque sunt quae infirmiora sunt, in quantum sunt, quod species eis, qua sint a potentioribus traditur: quae
Abbreviated transcription (Latin):
quanto ꝓpinquior. Et eadẽ causa tanto
etiam magis: quanto etiã corpore melior.
slec ista ꝓpinquitas loco: s naturȩ ordine
dicta sit. hoc autẽ ordine intelligitur a sũ¬
ma ẽẽntia spem corpori ꝑ animã tribui.
qua ẽ in quantumẽq ẽ. Panimã gͦ corpͦ¬
subsistit: et eo ipso ẽ quo aĩatur. siu̾e uniu̾¬
saliter.ut mundus: siue particularit᷑. ut
unũ quodq animal intra mundũ. Qua¬
ꝓpter consequens erat. ut aĩa ꝑ animam
corpus fieret: nec omĩno alit̾ posset. Qq
quia non fit. manente quippe aĩa in eo qͦ a¬
nima ẽ. corpꝰ ꝑ illam subsistit: dantẽ spe.¬
ciem ñ adimentẽ: cõmutari incorpꝰ anima
ñ potest. Si eni non tradit sp̃em qua sumit
pinque spem sumit quã aĩa. S oe fit cor¬
pus. & sitam ꝓpinque sumeret spẽm: ides¬
set quod aĩa. Nam hoc interest. Eoq anima
melior: quo sumit propinquiꝰ. Tam propin
que etiã corpus sumeret: siñ ꝑ aĩam sum̾et.

Expanded text:
quanto propinquior; et eadem causa tanto quanto propinquior; et eadem causa tanto etiam magis, quanto etiam corpore melior. Nec ista propinquitas loco, sed naturae ordine dicta sit. Hoc autem ordine intelligitur a summa essentia speciem corpori per animam tribui, qua est in quantumcumqueimatur, sive universaliter, ut mundus; sive particulariter, ut unumquodque animal intra mundum. Quapropter consequens erat ut anima per animam corpus fieret, nec omnino aliter posset. Quod quia non fit, manente quippe anima in eo quo anima est, corpus per illam subsistit, dantem speciem, non adimentem; commutari in corpus anima non potest. Si enim non tradit speciem quam sumpinque speciem sumit quam anima: sed et fit corpus, et si tam propinque sumeret speciem, id esset quod anima: nam hoc interest; eoque anima melior, quo sumit propinquius. Tam propinque autem etiam corpus sumeret, si non per animam sumeret.