comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& adhoc ꝓdest ut ab immundicia corporali
aliquẽ tueat᷑. Nonigit᷑ iñ tiendũ indoctri¬
na pietatis : magnũ enĩ scelus ẽ & primum
genus de testabilis mendacii. Non est
m̃ tiendũ scđo genere . qr nulli facienda est
in iuria. Nonest m̃tiendũ tercio genere.
quia nulli cũ alterius in iuria c̃sulendũ ẽ.
Non ẽ m̃tiendũ quarto genere. ꝓpt̃ menda cu
libidinẽ. quae ꝑse ipsã uiciosa ẽ. Non est
mentiendũ quinto genere : qi nec ipsa ueritas
genere. Neq enĩ recte etiã testimonii ueri¬
tas ꝑ cuiusquã tẽporali cõmodo ac salute
corrũpit᷑. Ad sempit̃nã uero salutẽ nullus
ducendus ẽ opitulante m̃datio. Non enĩ
malis conuertentiũ morib ad bonos mores
conuertendus ẽ. qr sierga illũ faciendũ est.
debet ctiã ipse conuersus facere erga alios:
Atqita ñ ad bonos. sed ad malos mores conueriet᷑ :
cũ hoc ei p̃bet᷑ imitandũ conuerso. qđ ei p̃stitũ

Expanded text:
et ad hoc prodest, ut ab immunditia corporali et ad hoc prodest, ut ab immunditia corporali aliquem tueatur. Non igitur mentiendum in doctrina pietatis, magnum enim scelus est, et primum genus detestmentiendum secundo genere, quia nulli facienda est iniuria. non est mentiendum tertio genere, quia nulli cum alterius iniuria consulendum est. non est mentiendum quarto genere propter mendacii libidinem, quae per se ipsam uitiosa est. non est mentiendum quinto genere, quia nec ipsa ueritas genere; neque enim recte etiam testimonii ueritas pro cuiusquam temporali commodo ac salute corrumpitur. ad sempiternam uero salutem nullus ducendus est opitulante mendacio; non enim malis conuertentium moribus ad bonos mores conuertendus est, quia, si erga illum faciendum est, debet etiam ipse conuersus facere erga alios atque ita non ad bonos, sed ad malos mores conuertitur, cum hoc ei praebetur imitandum conuerso, quod ei praestitum
Abbreviated transcription (Latin):
tib quae honeste acfortit̃ tolerant᷑ haec
quoq genera deuitent᷑ a fortib. & fidelibus.
& ueracib. uiris ac feminis. Nonergo menti¬
endũ quaerenti ubi sit quise fidei cuius piã
cõmiserit : sed fortius respondendũ : Nec
ꝓdã : nec mentiar: Fecit hoc ep̃s quondã
tagastensis ȩcłaẽ firmus nomine. firmior
uoluntate. Nã cũ ab eo quȩreret᷑ homo
iussu imperatoris ꝑ apparitores ab eo missos:
quẽ ad se confugientẽ diligentia quanta pot̃at
occultabat. respondit querentib nec mentirȩ
se posse. nec hominẽ ꝓdere. Passusq n multa
torm̃ta corporis. ñdũ enĩ erant imperatores
xp̃iani ꝑ mansit insententia. Deinde ad
impera torẽ ductus: usq ad eo mirabilis appa¬
ruit: ut ipse homini quẽ seruabat indulgen¬
tiã sine ulla difficultate impetraret.  uid
hoc fieri potest fortius. atq constantius:
Octauũ ẽ. genus m̃dacii : qđ & nulli obest.

Expanded text:
tibus quae honeste ac fortiter tolerantur, haec tibus quae honeste ac fortiter tolerantur, haec quoque genera devitentur a fortibus, et fidelibus, et veracibus viris ac feminis. Non ergo mentiendum quaerenti ubi sit qui se fidei cujuspiam commiserit, sed fortius respondendum: Nec prodam, nec mentiar. Fecit hoc episcopus quondam Tagastensis Ecclesiae, Firmus nomine, firmior voluntate. Nam cum ab eo quaereretur homo jussu imperatoris, per apparitores ab eo missos, quem ad se confugientem diligentia quanta poterat occultabat, respondit quaerentibus nec mentiri se posse, nec hominem prodere, passusque tam multa tormenta corporis nondum enim erant imperatores Christiani, permansit in sententia. Deinde ad imperatorem ductus usque adeo miserabilis apparuit, ut ipse homini quem servabat indulgentiam sine ulla difficultate impetraret. Quid hoc fieri potest fortius atque constantius? Octavum est genus mendacii quod et nulli obest,
Abbreviated transcription (Latin):
Scđm. ut aliquẽ ledat in iusteͫ Q uodtale ẽ. ut &¬
nulli prosit. & obsit alicui. Tertiũ qđ ita ꝓdest
alteri. ut obsit alterit quã uis ñ ad immundi¬
ciã obsit corporalẽ. Quartũ sola mentiendi
fallendiq libidine. qđ uerũ mendaciũ es t.
Quintũ : qđ sit placendũ cupiditate desua uiloqͥo.
His om̃ib penitus euitatis atq. reiectis . sequit᷑
sex tũ genus. qđ & nulli obest. & ꝓdest alicui:
Uelut si quispiã percuniã alicuuus iniuste
tollendã sciens. ubi sit nescire se mentiatur.
eptimũ qđ & nulli obest & ꝓdest alicui: uelut
sinolens hominẽ ad mortẽ quȩsitũ ꝓdere
m̃tiat᷑ n solũ iustũ atq in nocentẽ sed & reũ.:
quia xp̃ianȩ disciplinae sit ut neq decuius quã
correptione desperet᷑. neq cũ iusquã pęni¬
tendi aditus intercludat᷑. De quib duobus
generib quaesolent habere magnã contro¬
uersiã satis tractauimus. & quid nobis place¬
ret ostendimus: ut suscipiendis in cõmodita¬

Expanded text:
m, ut aliquem laedat iniuste: quod tale est, ut et nulli prosit et obsit alicui. tertium, quod ita prodest alteri, ut obsit alteri, quamuis non ad inmunditiam obsit corporalem. quartum, quod fit sola mentiendi fallendique libidine, quod merum mendacium est. quintum, quod fit placendi cupiditate de suauiloquio. his omnibus penitus euitatis atque reiectis sequitur sextum genus, quod et nulli obest et prodest alicui: uelut si quispiam pecuniam alicuius iniuste tollendam sciSeptimum quod et nulli obest et prodest alicui: velut si nolens hominem ad mortem quaesitum proderementiatur non solum justum atque innocentem, sed et reum quia Christianae disciplinae sit ut neque de cujusquam correptione desperetur, neque cuiquam poenitendi aditus intercludatur. De quibus duobus generibus quae solent habere magnam controversiam, satis tractavimus, et quid nobis placeret ostendimus, ut suscipiendis incommodita
Abbreviated transcription (Latin):
sanitates operabant᷑. Ut ergo utraq
sententia uerasit. sicuti uera ẽ. & illa
ubi ait. qui ñ ẽ. mecũ ad uersũ me est.
& qui metũ ñ colligit disꝑgit. & illa ubi
Ait. nolite ꝓhibere. Qui enĩ contrauos
ñ est. ꝓuobis est. Quid restat intelligen¬
dũ. nisi quia ille in tanti nominis. &¬
in illa tam̃ separatione culpandus. ubi
si colligeret spargeret. & si forte ueniret
ad eccłam ñ illud qđ habebat ibi accipe¬
ret. sed in quo aberra uerat em̃ daret.

Expanded text:
sanitates operabantur. ut ergo utraque sanitates operabantur. ut ergo utraque sententia uera sit — sicuti uera est et illa ubi ait: qui non est mecum, aduersum me est, et qui mecum non colligit, spargit, et illa ubi ait: nolite prohibere; qui enim contra uos non est, pro uobis est — quid restat intellegendum, nisi quia ille in tanti nominis in illa tamen separatione culpandus ubi si colligeret spargeret, ut si forte ueniret ad ecclesiam non illud quod habebat ibi acciperet, sed in quo aberrauerat emendaret?
Abbreviated transcription (Latin):
s in euangłi o dicit. Qui ñ est mecũ
ad uersũ me ẽ. Et qui mecũ ñ colligit.
spargit. Tam̃ cũ ad eũ discipłi retulissent
uidisse se quendã in eius nomine pellentẽ
demonia ꝓ hibuisse. qr cũ illis eũ ñ seque¬
bat᷑. Nolite inquit ꝓhibere. Qui contra
uos non ẽ. ꝓ uobis ẽ. Non potest enim
quis quã in nomine meo facere aliquid.
& maleloqui deme. Sinihil in illo corri¬
piendũ erat. securus sit ergo quisquis
extra cõmunionẽ ȩccłae constitutus.
colligit in xp̃i nomine dissociatos. & a
societate xxp̃ianos. atq ita falsũ erit illud
qui ñ est mecũ ad uersũ me ẽ. & qui mecũ
ñ colligit spargit. Si autẽ qđ discipłi dñĩ
ꝑ ignorantiã facere uoluerunt. id in eo
corrigendũ ẽ. qđ dñs dioxit. nolite ꝓhibe¬
re. Cur hoc ipse ꝓhiberi ꝓhibuit. & quo¬
modo erit uerũ qđ ibi ait. qui contra
uos non ẽ. ꝓ uobis ẽ : In hoc enĩ facto ñ
contra eos. sed ꝓeis erat. ubi ꝑ nom̃ xp̃i

Expanded text:
s in Evangelio dicit: Qui non est mecum, adversum me est, et qui mecum non colligit, spargit. Tamen cum ad eum discipuli retulissent, vidisse se quemdam in ejus nomine pellentem daemonia, et prohibuisse quia cum illis eum non sequebatur: Nolite, inquit, prohibere, qui contra vos non est, pro vobis est. Non potest enim quisquam in nomine meo facere aliquid, et male loqui de me. Si nihil in illo corripiendum erat, securus sit ergo quisquis extra communionem Ecclesiae constitutus, colligit in Christi nomine dissociatos a societate Christiana atque ita falsum erit illud: qui non est mecum, aduersus me est, et qui mecum non colligit, spargit. si autem, quod discipuli domini per ignorantiam facere uoluerunt, id in eo corrigendum est, quod dominus dixit: nolite prohibere, cur hoc ipse prohiberi prohibuit? et quomodo erit uerum quod ibi ait: qui contra uos non est, pro uobis es t? in hoc enim facto non contra eos, sed pro eis erat, ubi per nomen Christi
Abbreviated transcription (Latin):
euerbis symeonis ubi ait
uirgini matridnĩ & tuã ipsius animã
ꝑ transiet gladius in alia epła cuius exẽplũ
etiã modo nisi dixi quid mihi uideat᷑ qđ etiã
tibi int̃ cȩtera uisũ est. Et qđ ad iunxcit ut
denudent᷑ multorũ cordiũ cogitationes.
hoc intelligendũ puto. qr ꝑ dnĩ passionẽ &
in sidiȩ iuidaeorũ & discipłorũ infirmitas
patuit. Tribulationẽ igit᷑ gladii nomi ne
significatã eẽ. credibile ẽ quo mat̃na
Anima uulnerata ẽ. doloris effectu. Ipse
filii hominũ. quorũ dentes arma & sagittae.
& lingua eorũ gladius acutus. Nã &
ferrũ qđ ꝑ transuit animã ioseph. ꝓdura
tribulatione positũ ferrũ mihi uidetur.
Aꝑte quippe dicit᷑. ferrũ ꝑ transuit animã¬
eius. donec ueniret uerbũ eius. Idẽ tã¬
diu fuit indura tribulatione. donec fieret
qđ p̃dixit. Hinc enĩ magnus habitus. &
ab illa tribulatione liberatus. Sed ne
humanae sapientiae tribuerrt᷑ qđ uenit

Expanded text:
uerbis Symeonis, ubi ait uirgini matri domini: et tuam ipsius animam pertransiet gladius, in alia epistula, cuius exemplum etiam modo misi, dixi quid mihi uideatur; quod etiam tibi inter cetera uisum est. et quod adiunxit: ut denudentur multorum cordium cogitationes, hoc intellegendum puto, quia per domini passionem et insidiae Iudaeorum et discipulorum infirmitas patuit. tribulationem igitur gladii nomine significatam esse credibile est, quo materna anima uulnerata est doloris affectu. ipse filii hominum, quorum dentes arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus. nam et ferrum, quod pertransiuit animam Ioseph, pro dura tribulatione positum ferrum mihi uidetur. aperte quiejus, donec veniret verbum ejus, id est, tandiu fuit in dura tribulatione, donec fieret quod praedixit. Hinc enim magnus habitus et ab illa tribulatione liberatus; sed ne humanae sapientiae tribueretur, quod venit
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ seduci ꝑmittit uel obdurari mala eius
merita credite. In eo uero cuius miseretur.
gram̃ dĩ ñ reddentis malti ꝓmalis. sedbona
ꝓmalis. fidelit̃ & indubitant̃ agnoscite.
Nec ideo auferatis apharaone liberũ arbi¬
triũ. qr multis loas dicit ds̃. Ego induraui
pharaonẽ. uel induraui aut indurabo cor
pharaonis. Nonenĩ ꝓpt̃ ea ipse pharao ñ
indurauit corsuũ. Nã & hoc de illo legit᷑
quando ablata ẽ. ab agiptiis cr̃nomi a
dicente scriptura. Et in grauauit pharao
corsuũ & in isto tẽpore & noluit dimittere
popłm. Acꝑ hoc & ds indurauit ꝑ iustum
iudiciũ & ipse pharao ꝑ liberũ arbitriũ.
Certiergo estote. qr ñ erit in anis labor ur̃.
si in bono ꝓposito ꝓficientes ꝑseueretis usq
infinẽ. Ds̃ enĩ quomodo illis quos liberat
ñ reddit scđm opera eorũ: tunc reddet
unicuiq scđm opera eius. Reddet om̃i no
& iustus ẽ: tantũ modo mala ꝓbonis ñ reddet.
qm̃ in iustus ñ ẽ. Reddet ergo mala pro

Expanded text:
quem seduci permittit uel obdurari mala eius merita credite, in eo uero cuius miseretur gratiam dei non reddentis mala pro malis, sed bona pro malis fideliter et indubitanter agnoscite. nec ideo auferatis a Pharaone liberum arbitrium, quia multis locis dicit deus: ego induraui Pharaonem uel: induraui aut indurabo cor Pharaonis. non enim propterea ipse Pharao non indurauit cor suum. nam et hoc de illo legitur, quando ablata est ab Aegyptiis cynomyia dicente scriptura: et ingrauauit Pharao cor suum et in isto tempore, et noluit dimittere populum. ac per hoc et deus indurauit per iustum iudicium et ipse Pharao per liberum arbitrium. certi ergo estote, quia non erit inanis labor uester, si in bono proposito proficientes perseueretis usque in finem. deus enim, qui modo illis quos liberat non reddit secundum opera eorum, tunc reddet unicuique secundum opera eius. reddet omnino et justus est. Tantummodo mala pro bonis non reddet, quoniam injustus non est. Reddet ergo mala pro
Abbreviated transcription (Latin):
CORREPTIO ORATIAM. EXUBRO
DECORREPTIONE ET ORATIA.
Nienĩ aliquando timorẽ ñ corripimus. ne
Ialiquis inde pereat. cur ñ etiã timore
corripimus ne aliquis in de plus pereat : neq
enĩ dilectionis uiscera maiora gestamus quã
beatus a płs. qui dicit. Corripite in quietos.
consola mini pusillani mes. suscipite infirmos.
patientes estore adom̃s. Uidete nequis malũ

Expanded text:
CORREPTIO GRATIAM. EX LIBRO CORREPTIO GRATIAM. EX LIBRO DE CORREPTIONE ET GRATIA. Si enim aliquando timore non corripimus, ne aliquis inde pereat, cur non etiam timore corripimus, ne aliquis inde plus . pereat? neque enim dilectionis uiscera maiora gestamus quam beatus apostolus, qui dicit: corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes. uidete
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ secreti ne forte quis extollatꝰ sedom̃s etuã
qui bene currunt timeant.dũ occultũ
ẽ. qui ꝑueniant. ꝓpt̃ ergo huius utilitatẽ
secreti. credendũ ẽ. quosdã defiliis ꝑditionis
ñ accepto dono ꝑseuerandi usq in finẽ in fide
quae ꝑ dilectionẽ operat᷑ incipere ui uere.
& aliquando di ufidelit̃ ac iuste ii uere. &
postea cadere. neq dehac uita prius quã hoc
eis contingat auferri. Quorũ si nemini con¬
tigiset. tandiu haberent homines istum
sa luberrimũ timorẽ quo uitiũ elationis
obprimit᷑. donec ad xp̃i grãm qua pie ui uit᷑
ꝑ uenirent. Deinceps iã securi nũ quã se ab
illo eẽ. casuros. Quae p̃sũptio. in isto tẽpta¬
tionũ laqueo ñ expedit. ubi tanta ẽ. in fir¬
mitas. ut suꝑbiã possit gerere securitas.
Deniq etiã hoc erit. sed tunc qđ iã ẽ. in angłis
etiã in hominib erit. quando suꝑbia ulla
PROHIPEAT CORREPTIONEM. NEC

Expanded text:
tatem secreti, ne forte quis extollatur, sed omnes, etiam tatem secreti, ne forte quis extollatur, sed omnes, etiam qui bene currunt, timeant, dum occultum est qui perueniant — propter huius ergo utilitatem secreti credendum\' est quosdam de filiis perditionis non accepto dono perseuerandi. usque in finem in fide, quae per dilectionem operatur, incipere uiuere et aliquandiu fideliter ac iuste uiuere et postea cadere neque de hac uita, priusquam hoc eis contingat, auferri.I quorum si nemini contigisset, tamdiu haberent homines istum saluberrimum timorem, quo uitium elationis opprimitur, donec ad Christi gratiam, qua pie uiuitur, peruenirent, deinceps iam securi numquam se ab illo esse casuros. quae praesumtio in isto temtationum loco non expedit, ubi tanta est infirmitas, ut superbiam possit generare securitas. denique etiam hoc erit; sed tunc, quod iam est in angelis, etiam in hominibus erit, quando superbia ulla PROHIBEAT CORREPTIONEM NEC
Abbreviated transcription (Latin):
one habentes liberũ arbitriũ. quo serui ant
dõ ñ quo captiuent᷑ adiabolo Liberati enĩ a
peccato. serui sunt facti iusticiae. inqua
stabunt usq in finẽ. donante sibi ꝑseueran¬
tiã illo qui eos p̃sciuit & p̃destinauit &
scđm ꝓpositũ uoca uit & iustificauit. &
glorificauit. Qđ autẽ etiã ꝑ seueraturis scĩs
sic ista dicunt᷑. quasi eos ꝑseueraturos habe¬
at᷑ incertũ. ñ alit̃ hac audire debent quib
expedit ñ altũ sapere sed timere. Quis
enĩ ex mulatudine fideliũ quã diu in hac
morta litate uiuit᷑ innumero p̃destinatoꝵ
se eẽ . p̃sumat: quia id occultari opus ẽ in hoc
loco ubi sic cauenda ẽ elatio. ut etiã ꝑ satanȩ
angłm ne ex tolleret᷑ tantus colaphi taret᷑
dicente illo qui eos utiq sciebat᷑ ẽẽ. mansuros.
& ꝑꝓphetã si uolueritis & obaudieritis me
cũ sciret ipse in quib operaret᷑. & uelle. &
similia multa dicunt᷑ Nã ꝓpt̃ huius utili¬

Expanded text:
one habentes liberum arbitrium, quo seruiant one habentes liberum arbitrium, quo seruiant deo, non captiuentur a diabolo. liberati enim a peccato serui sunt facti iustitiae, in qua stabunt usque in finem, donante sibi perseuerantiam illo qui eos praesciuit et praedestinauit et secundum propositum uocauit et iustificauit et glorificauit. Quod autem etiam perseueraturis sanctis sic ista dicuntur, quasi eos perseueraturos habeatur incertum, non aliter haec audire debent quibus expedit non altum sapere, sed timere. quis enim ex multitudine fidelium, quamdiu in hac mortalitate,\' uiuitur, in numero praedestinatorum se esse praesumat, quia id occultari opus est in hoc loco, ubi sic cauenda est elatio, ut etiam per satanae angelum, ne extolleretur, tantus colaphizaretur dicente illo qui eos utique sciebat esse mansuros; et per prophetam: si uolueritis et obaudieritis me, cum sciret. ipse in quibus operaretur et uelle; et similia multa dicuntur. propter huius utili
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ sequentib cederent. sed uirtutis & carita¬
tis & continentiae. quo cuncta minantia.
cuncta inuitantia cuncta cruciantia
superarent: Illi ergo sine peccato ullodata
ẽ. cũ qua conditus ẽ. uoluntas libera. & eã
fecit seruire peccato. Horũ uero cũ fuisset
uoluntasseruata peccati. liberata ẽ. ꝑ illũ qͥ
dixit. si uos filius liberauerit tunc uere
liberi eritis. Et accepit tantã ꝑ istã gratiã
libertatẽ. ut quã uis quã diu hic uiuunt
pugnent c̃tra c̃cupiscentias peccatorũ. eisq
ñ nulla sułrepant ꝓpt̃ quȩ dicant cotidie.
di mite nobis debita nr̃a : ñ tam̃ ultra serui¬
ant pec cato qđ ẽ ad mortẽ. de quo dicit ioħs
multa & diuersa sentiri. Ego autẽ dico id
eẽ. peccatũ. fidẽ quae ꝑdilectionẽ operatur
deserere. usque ad mortẽ. Huic peccato ultra
ñ seruiunt. ñ prima c̃ditione sicut ille liberi.
sed ꝑ scđm adã dĩ grã liberati. & ista liberati¬

Expanded text:
persequentibus cederent, sed uirtutis et caritapersequentibus cederent, sed uirtutis et caritatis et continentiae, quo cuncta minantia, cuncta inuitantia, cuncta cruciantia superarent? illi ergo sine peccato ullo data est cum qua conditus est uoluntas libera, et eam fecit seruire peccato; horum uero cum fuisset uoluntas serua peccati, liberata est per illum qui dixit: si uos filius liberauerit, tunc uere liberi eritis, et acceperunt tantam per istam gratiam libertatem, ut, quamuis quamdiu hic uiuant pugnent contra concupiscentias peccatorum eisque nonnulla subrepant, propter quae dicant cotidie: dimitte nobis debita nostra, non tamen ultra seruiamulta et diversa sentiri: ego autem dico id esse peccatum, fidem quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem. Huic peccato ultra non serviunt, non prima conditione, sicut ille, liberi; secundum Adam dei gratia liberati et ista liberati
Abbreviated transcription (Latin):
positũ uocati sunt. Prohis igit᷑ int̃pellante
xp̃o nedeficiat fides eorũ: sine dubio noxi
deficiet usq infinem. acꝑ hoc ꝑ seuerabit
usq in finẽ nec eã nisi manentẽ uitae huiꝰ
inuenit finis. Maior quippe libertas est
necessaria aduersus tot &tantas tẽptatio¬
nes quae in paradr̃ soñ fuerunt dono ꝑseue¬
rantiae munita atq firmata: ut cũ om̃ibus
amorib t̃roribus errorib suis uincat᷑ hic
mundus hoc scorũ mastrria docuerunt.
Denique ille & terrente nullo & in suꝑ c̃tra
dĩ terrentis imperiũ libero usus arbitrio
ñ steat intanta felicitate. Intanta ñ peccan¬
di facilitate. Isti autẽ ñ dico t̃rente mundo
sed saeuiente ne starent. steterunt in fide.
cũ uideret ille bona p̃sentia quae fuerat
relicturus isti futura quae accepturi
fuerant ñ uiderent. Vnde hoc nisi donante
illo a quo miscłiã consetuti sunt ut fideles
essent. aquo acceperunt sp̃m̃ ñ timoris. quo

Expanded text:
positum uocati sunt. pro his igitur interpellante positum uocati sunt. pro his igitur interpellante Christo, ne deficiat fides eorum, sine dubio non deficiet usque in finem, ac per hoc perseuerabit usque in finem, nec eam nisi manentem uitae huius inuenit finis. Maior quippe libertas est necessaria aduersus tot et tantas temtationes, quae in paradiso non fuerunt, dono perseuerantiae munita atque firmata, ut cum omnibus amoribus, terroribus, erroribus suis uincatur hic mundus. hoc sanctorum martyria docuerunt. denique ille et terrente nullo et insuper contra dei terrentis imperium libero usus arbitrio non stetit in tanta felicitate, in tanta non peccandi facilitate, isti autem, non dico terrente mundo, sed saeuiente, ne starent, steterunt in fide. cum uideret ille bona praesentia, quae fuerat relicturus, isti futura quae accepturi fuerant non uiderent? unde hoc, nisi donante illo a quo misericordiam consecuti sunt, ut fideles essent, a quo acceperunt spiritum non timoris, quo
Abbreviated transcription (Latin):
acceperat p̃osse ñ peccare. posse ñ mori. posse
ipsũ bonũ ñ deserere.: datũ ẽ. ad iutorium
ꝑscuerantiae. ñ quo fieret ut ꝑ seueraret.
sed si ne quo ꝑ liberũ arbitriũ ꝑ seuerare ñ
datꝰ sed tale ut eis ꝑseuerantia ipsa donetur.
ñ solũ ut sine isto dono ꝑseuerantes eẽ. non
possint. uerũ etiã ut ꝑ hoc donũ ñ nisi ꝑse¬
uerantes sint. Nonsolũ enĩ dixit. sine me
nihil potestis facere. uerũ etiã dixit.
Non uos me elegistis. sed ego elgiuos c&e posuiuos¬
ut eatis & fructũ afferatis. & fructus uester
maneat . Qubus uerbis in eis ñ solũ iusticiam
uerũ etiã in illa ꝑseuerantiã sededisse monstra¬
uit. Apõ enĩ sic eosponente ut eant & fructũ
afferant. & fructus eorũ maneat. quis audeat
dicere ñ manebit: quis audeat dicere forsitap
ñ mouebit: Sine pęnitentia sunt enĩ doria
& uocatio dĩ. sed uocatio eorũ qui scđm pro¬

Expanded text:
acceperat posse non peccare, posse non mori, posse acceperat posse non peccare, posse non mori, posse ipsum bonum non deserere, datum est adiutorium perseuerantiae, non quo fieret, ut perseueraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseuerare non datur, sed tale, ut eis perseuerantia ipsa donetur, non solum ut sine isto dono perseuerantes esse non possint, uerum etiam ut per hoc donum non nisi perseuerantes sint. non solum enim dixit: sine me nihil potestis facere, uerum etiam dixit: non uos me elegistis, sed ego elegi uos et posui uos,\'ut eatis et fructum afferatis et fructus uester maneat. quibus uerbis eis non solum iustitiam uerum etiam in illa perseuerantiam se dedisse monstrauit. Christo enim sic eos ponente, ut eant et fructum afferant et fructus eorum maneat, quis audeat dicere: "non manebit"? quis audeat dicere: "forsitan non manebit"? sine paenitentia sunt enim dona et uocatio dei, sed uocatio eorum qui secundum pro
Abbreviated transcription (Latin):
deserere. Nouissima erit ꝑ seuerantiae feli¬
citas. bonũ ñ posse deserere. Nũ quid
quia erunt bona nouissima potiora atq
meliora. ideo fuerunt illa prima uel pulla
uel parua. Itẽq ipsa ad iutoria distinguen¬
dasunt. Aliudẽ ad iutoriũ sinequo aliqͥd
ñ fit: & aliud ẽ ad iutoriũ quo aliquid fit.
Nã sine alim̃tis ñ possumus uiuere. nec tam̃
eũ a fuerint alim̃ta eis fit ut uiuaqui mora
uoluerit. Ergo ad iutoriũ alim̃torũ ẽ. sine
quo ñ fit. ñ quo fit ut uiuamus. At uero
beatitudo quã ñ habet homo cũ data
fuerit continuo fit beatus. Ad iutoriũ ẽ.
enĩ ñ solũ si ne quo ñ fit: uerũ etiã quo fit
fit ẽ & sine quo ñ sit. quia &e sidata fuerit
hominibea titudo continuo fit beatus. Et si
data nũquã fuerit: nũ quã erit. Alimenta
uero ñ consequent̃ faciunt. ut homo uiuat
sed tam̃ si ne illis ñ potest uiuere. Primoitaq
homini qui in eobono quo factus erat rectꝰ

Expanded text:
deserere; nouissima erit perseuerantiae felideserere; nouissima erit perseuerantiae felicitas bonum non posse deserere. numquid quia erunt bona nouissima potiora atque meliora, ideo fuerunt illa prima uel nulla uel parua? Itemque ipsa adiutoria distinguenda sunt. aliud est adiutorium, sine quo aliquid non fit, et aliud est adiutorium, quo aliquid fit. nam sine alimentis non possumus uiuere, nec tamen, cum affuerint alimenta, eis fit, ut uiuat qui mori uoluerit. ergo adiutorium alimentorum est, sine quo non fit, non quo fit, ut uiuamus. at uero beatitudo, quam non habet homo, cum data fuerit, continuo fit beatus. adiutorium est enim non solum, sine quo non fit, uerum etiam quo fit fit est et sine quo non fit, quia et si data fuerit homini beatitudo, continuo fit beatus, et si data numquam fuerit, numquam erit. alimenta uero non consequenter faciunt, ut homo uiuat, sed tamen sine illis non potest uiuere. primo itaque homini, qui in eo bono, quo factus erat rectus,
Abbreviated transcription (Latin):
uiterit autẽ liberius libero arbitrio
quando ñ potuerit seriure peccato
que futura erat & homini sicut facta est
Angłis sc̃ĩs merces meriti. Nunc autẽ ꝑ
peccatũ ꝑdito bono merito. in his qui liberant᷑
factũ ẽ. donũ grã. quae merces meriti futura
diligenter & uigilant̃ intuendũ ẽ. posse non
pec carti & non pose peccare. posse ñ moru &
ñ posiẽ mori. Bonũ posse ñ deserere. bonũ
ñ pesse deserere. Potuit enĩ ñ peccare primꝰ
homo potuit ñ mori potuit bonũ nora
deserere. Nũ quid dicturi sumus non
potuit peccare qui tale habebat liberũ
Arbitriũ. Aut ñ potuit mori cui dictũ ẽi
si peccaueris morte morieris : Aut nor
potuitbonũ deserere cũ hoc petcando de¬
seruerit. & ideo mortuus sit : Prima ergo
libertas uoluntatis erat. posse ñ peccare.
Nouissima erit multo maior ñ posse peccare.
Prima iã mortalitas erat. posse non mori.
Noiussima erit multo maior ñ posse mori
Prima erat ꝑseuerantie potestas. bonũ possẽ ñ

Expanded text:
uid erit autem liberius libero arbitrio, quando non poterit servire peccato, quae futura erat et homini, sicut facta est Angelis sanctis, merces meriti? Nunc autem per peccatum perdito bono merito, in his qui liberantur factum est donum gratiae, quae merces meriti futura diligenter et vigilanter intuendum est; posse non peccare et non posse peccare, posse non mori et non posse mori, bonum posse non deserere, bonum non posse deserere. potuit enim non peccare primus homo, potuit non mori, potuit bonum non deserere. numquid dicturi sumus: "non potuit peccare" qui tale habebat liberum arbitrium? aut: "non potuit mori" cui dictum est: si peccaueris, morte morieris? aut: "non potuit bonum deserere", cum hoc peccando deseruerit et ideo mortuus sit? prima ergo libertas uoluntatis erat, posse non peccare; nouissima erit multo maior, non posse peccare. prima immortalitas erat posse non mori; nouissima erit multo maior, non posse mori. prima erat perseuerantiae potestas bonum posse non
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ. sed ab omĩ lȩticia tẽporaliũ delecta¬
tionũ. Cuius quasi pannũ idẽ partem
aliquã quae ad cybos ꝑtinet. dicit nori
oportere hominib adhuc ueteri consuetu¬
dini deditis imꝑtiri. qr & illinc quasi conscis¬
sio uidet᷑ fieri. & ipsi uetustati ñ conuenit.
dicit eos similes eẽ. ueterib. utrib quos
uino nouo id ẽi spiritalib p̃ceptis facilius
disrũpi. quã id posse contineri dicit.
Erunt autẽ iã utres ut noui. cũ post ascensũ
dnĩ desiderio consolationis eius orando &
sperando in nouant᷑. Tunc enĩ acceperunT
spm̃ scm̃. quo impleti cũ om̃iũ qui dedi¬
uersis gentib ad erant linguis loquerent᷑.
dicti sunt musto pleni. Nouũ enĩ uinũ.
iã nouis t utribus uenerat.
CLXXX.

Expanded text:
tantum, sed ab omni laetitia temporalium delectatantum, sed ab omni laetitia temporalium delectationum. cuius quasi pannum, id est partem aliquam, quae ad cibos pertinet, dicit non oportere hominibus adhuc ueteri consuetudini deditis impertiri, quia et illinc quasi conscissio uidetur fieri et ipsi uetustati non conuenit. dicit etiam similes eos esse ueteribus utribus, quos uino nouo, id est spiritalibus praeceptis, facilius dirrumpi quam id posse continere dicit. erunt autem iam utres noui, cum post ascensum domini desiderio consolationis eius orando et sperando innouantur. tunc enim acceperunt spiritum sanctum, quo impleti, cum omnium qui de diuersis gentibus aderant linguis loquerentur, dicti sunt musto pleni. nouum enim uinum iam nonis utribus uenerat.\' CLXX.
Abbreviated transcription (Latin):
DISUBPRESEATIA SPONSI. UBIPUO
AATIONIS ITALIUO GAUDII. EX
eiuniũ aut intribulatione ẽ. aut ingaudio.
Intribulatione : ad ꝓpiciandũ dm̃ ꝓpeccatis
Ingaudio uero cũ tantominus delectant
carnalia. quanto spiritaliũ maior sagina
ẽ. Cũ ergo dñs int̃rogatus eã cur discipłi
eius ñ ieiunarent: deutroq ieiunio respon¬
dit. Nãq. ad illud qđ in cribulatione ieiu¬
nari solet. ꝑ tinet qđ ait sponsi filios tunc
ieiunaturos cũ ab eis ablatus fuerit sponsus
Tunc enĩ desolabunt᷑. & in merore ac luctu
toria retribuant᷑. Quo dono ꝑcepto. etiã
ieiunii alterũ genus qđ fiat ꝑlȩticiam.
iã renouatiinuitã spiritalẽ. conuenientis¬
sime celebrabunt. Qđ antequã accipiant.
dicit eos tã quã uetera uestim̃ta quib in¬
conuenient̃ nouus pannus assuit᷑. id est
aliqua particula quaȩ adieiuniũ cr̃borũ
ualet importune tradit᷑. cũ illa doceat
spirita le ieiuniũ . ñ a concupiscentia ciborũ

Expanded text:
di sub praesentia sponsi, ubi duo lationis et aliud gaudii: ex Jejunium aut in tribulatione est, aut in gaudio. In tribulatione ad propitiandum Deum pro peccatis, in gaudio vero cum tanto minus delectant carnalia, quanto spiritalium major sagina est. Cum ergo Dominus interrogatus esset cur discipuli ejus non jejunarent, de utroqdit. namque ad illud quod in tribulatione ieiunari solet pertinet quod ait sponsi filios tunc ieiunaturos, cum ab eis ablatus fuerit sponsus. tunc enim desolabuntur et in maerore ac luctu toria retribuantur. quo dono percepto etiam ieiunii alterum genus, quod fiat per laetitiam, iam renouati in uitam spiritalem conuenientissime celebrabunt. quod antequam accipiant, dicit eos tamquam uetera uestimenta, quibus inconuenienter nouus pannus assuitur, id est aliqua parualet, inopportune traditur, cum illa doceat generale ieiunium, non a concupiscentia ciborum
Abbreviated transcription (Latin):
Uabus autẽ causis ñ intelligunt᷑ quae
scripta sunt. si aut ignotis. aut ambiguis
signis obtegunt᷑. Sunt autẽ signa uel ꝓpria
uel trans lata. Pro pria dicunt᷑ cũ his reb
significandis ad hibent᷑ ꝓpt̃ quas sunt insti¬
tuta. Sicut dicimus bouẽ. cũ intelligimus
pecus qđ om̃s nobis cũ latini homines hoc
nomine uocant. trans lata sunt. cũ &
ipsȩ res quas ꝓpriis uerbis significamus
ad aliquid aliud signi ficandũ usurpant᷑.
sicut dicimus bouẽ. Et ꝑ istas duas silla¬
bas intelligimus peccus qđ isto nomine
Appellari solet. Sed rursus ꝑ illud peicꝰ.
intelligimꝰ euuangelistã. qđ significauit
scriptura int̃p̃cante apło & dicente.
bouẽ triturantẽ non infrenabis.
CCLXI. DERERŨ IONORANTIA QUAE

Expanded text:
uabus autem causis non intelleguntur quae scripta sunt, si aut ignotis aut ambiguis signis obteguntur. sunt autem signa uel propria uel translata. propria dicuntur, cum his rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta, sicut dicimus bouem, cum intellegimus pecus, quod omnes nobiscum latinae linguae homines hoc nomine uocant. translata sunt, cum et ipsae res, quas propriis uerbis significamus, ad aliquid aliud significandum usurpantur, sicut dicimus bouem et per has duas syllabas intellegimus pecus, quod isto nomine appellari solet, sed rursus per illud pecus intellegimus euangelistam, quem significauit scriptura interpretante apostolo: bouem triturantem non infrenabis. CCLVI. DE RERVM IGNORANTIA, QVAE
Abbreviated transcription (Latin):
dixxisset. quis estufili. ille respondit. Ego¬
sũ esau: primogenitus tuus. Hoc si referat᷑
adduos illos geminos m̃daciũ uidebitur.
Siautẽ illud ꝓpt̃ qđ significandũ ista gesta.
dicta. conscripta sunt: ille ẽ intelligendus
in corpore suo qđ ẽ eius ȩcđa : qui dehacre
loquens ait. Cũ uideritis abrahã & isa ac
& ia cob & om̃s ꝓphetas in regnodĩ : uos autẽ
expelli foras & uenient ab oriente & occi

Expanded text:
dixisset: quis es tu, fili? ille respondit: egodixisset: quis es tu, fili? ille respondit: ego Esau primogenitus tuus. hoc si referatur ad duos illos geminos, mendacium uidebitur; si antem ad illud propter quod significandum ista gesta, dicta, conscripta sunt, ille est intellegendus in corpore suo, quod est eius ecclesia, qui de hac re loquens ait: cum uideritis Abraham, Isaac et Iacob et omnes prophetas in regno dei, uos autem expelli foras; et uen
Abbreviated transcription (Latin):
& renouata ulescunt: nec inuidentur
discentib qđ his madis obscurant᷑. sed cõm̃¬
dantꝰ magis: ut quasi subtracta desiderent᷑:
ardentius & inueniant᷑ desiderata iocun¬
ñ falsa significant᷑. seu uerbo. seu facto.
Quae significant᷑ enĩ : utiq ipsa dicunt᷑. Putant᷑
Autẽ m̃ latia: qm̃ ñ ea quae uera significant᷑
dicta intelligunt᷑: sed ea quae falsa sunt dicta
eẽ credeͥnt᷑. Hoc ut ex ẽplis fiat planius id
ipsũ qđ ia cobfecit attende. Hedinis cerie
pellib menbra contexit. Si causã ꝑximã
requiramus: mentitũ putabimus. Hoc enĩ
fecit: ut putaret᷑ eẽ. qui non erat. Si autẽ
hoc factũ ad illud ꝓpt̃ qđ significandum
re uera factũ ẽ. referat᷑: ꝑ hedinas pelles
peccata . Per eũ uero qui eisse operuit. ille
significatus ẽ. qui ñ sua sed aliena peccata
portauit: Ueraxergo significatio: nullo
modo m̃daciũ recte dicipotest. Ut autẽ
infacto: ita & in uerbo. Nã cũ ei pater

Expanded text:
et renouata dulcescunt, nec inuidentur et renouata dulcescunt, nec inuidentur discentibus, quod his modis obscurantur, sed commendantur magis, ut quasi subtracta desiderentur ardentius et inueniantur desiderata iucunera, non falsa significantur seu uerbo seu facto. quae significantur utique enim, ipsa dicuntur. putantur autem mendacia, quoniam non ea quae uera significantur dicta intelleguntur, sed ea quae falsa sunt dicta esse creduntur. hoc ut exemplis fiat planius, id ipsum quod Iacob fecit attende. hedinis certe pellibus membra contexit. si causam proximam requiramus, mentitum putabimus; hoc enim fecit, ut putaretur esse qui non erat. si autem hoc factum ad illud propter quod significandum re uera factum est referatur, per hedinas pelles peccata, per eum uero qui eis se operuit ille significatus est qui non sua, sed aliena peccata portauit. uerax ergo significatio nullo modo mendacium recte dici potest. ut autem in facto, ita et in uerbo. nam cum ei pater
Abbreviated transcription (Latin):
Quo uerbo & nabthei fictũ crim̃. a calũ ni¬
antib nominatũ ẽ. Dictũ ẽ. enĩ qđ bene¬
dixerit regĩ hoc ẽ. maledixerit. Hi om̃s
modi locutionũ m̃ datia putabunt᷑. si locutio
uel actio figura in m̃datio deputabitur:
Si autẽ non ẽ. m̃datiũ. quando ad intelligen¬
tiã ueritatis aliud ex alio significantia
referunt᷑. ꝓfecto ñ solũ id qđfecit aut dix̃
ia cobpatri ut benediceret᷑: sed neq illud
qđ ioseph uelut nludendis locutus est
frib nec qđ dauid simulauit in saniam.
nec cȩtera huius modi m̃dacia iudicandas :
sed locutiones actionesq ꝓphetica᷑ adea
quae uera sunt intelligenda referendȩ.
Que ꝓpterea figuratis uelut amictibus
obtegunt᷑: ut sensũ pie querentis exerceaNt.
& nenuda ac prompta uilescant. Quã uis
quae aliis locis aꝑte ac manifeste dicta
didicimus cũ ea ipsa de abditis eruuntur.
quodã modo in nr̃a cogitatione renouantur:

Expanded text:
quo uerbo et Nabutthei fictum crimen a calumniquo uerbo et Nabutthei fictum crimen a calumniantibus nominatum est. dictum est enim, quod benedixerit regi, hoc est maledixerit. hi omnes modi locutionum mendacia putabuntur, si locutio uel actio figurata in mendacio deputabitur. si autem non est mendacium, quando ad intellegentiam ueritatis aliud ex alio significantia referuntur, profecto non solum hoc quod fecit aut dixit Iacob patri, ut benediceretur, sed neque illud quod Ioseph uelut inludendis locutus est fratribus, nec quod Dauid simulauit insaniam, nec cetera huius modi mendacia iudicanda sunt, sed locutiones actionesque propheticae ad ea quae uera sunt intellegenda referendae; quae propterea figuratis uelut amictibus obteguntur, ut sensum pie quaerentis exerceant et ne nudata ac promta uilescant. quamuis quae aliis locis aperte ac manifeste dicta didicimus, cum ea ipsa de abditis eruuntur, quodam modo in nostra cognitione renouantur
Abbreviated transcription (Latin):
locutionib om̃ib potest hanc importare
calũ niã: ita ut & ipsa que appellat᷑ meta¬
fora. hocẽ. dere ꝓpria adrem ñ ꝓpriam.
uerbi alicuius usurpata trans latio posset
ista racione m̃ daciũ nucupari. Cũ enĩ
dicimus fluctuare segetes gẽmare
uites : floridã iuuentutẽ : niueã caniciem .¬
ꝓculdubio fluctus gẽmas. florẽ. niuẽ.
qr in his reb ñ inuenimus inquas haec
uerba aliunde transtulimus : abistis
mendacia putabunt᷑. Et petra xp̃s. &
cor lapideũ iud eorũ: Ita leo xp̃s. & leo
diabolus : & innumerabilia talia dicłnt᷑
eẽ. m̃datia quid qđ hȩc tropica locutio
usq ad eã ꝑ uenit quae appellat᷑ antifrasis:
ut dicat᷑ habundare qđ nonẽ dicat᷑ dulce
qđ acidũ ẽ. lucus qđ ñ luceati parcȩ qđ non
parcantꝰ. Vnde illudẽ in scripturis scĩs. Si ñ
in faciem benedixerit tibi qđ diabolus ait
dño descõ iob: & intelligit᷑ maledixerit.

Expanded text:
locutionibus omnibus potest hanc importare locutionibus omnibus potest hanc importare calumniam, ita ut et ipsa quae appellatur metafora, hoc est de re propria ad rem non propriam uerbi alicuius usurpata translatio, possit ista ratione mendacium nuncupari. cum enim dicimus fluctuare segetes, gemmare uites, floridam iuuentutem, niueam canitiem, procul dubio, fluctus, gemmas, florem, niuem quia in his rebus non inuenimus, in quas haec uerba aliunde transtulimus, ab istis mendacia putabuntur. et petra Christus et cor lapideum Iudaeorum. item leo Christus et leo diabolus et innumerabilia talia dicuntur esse mendacia. quid, quod haec tropica locutio usque ad eam peruenit quae appellatur antifrasis, ut dicatur abundare quod non est, dicatur dulce quod acidum est, lucus, quod non luceat, Parcae, quod non parcant? unde illud est in scripturis sanctis: si non in faciem benedixerit tibi; quod diabolus ait domino de sancto Iob, et intellegitur „maledixerit".
Abbreviated transcription (Latin):
Longius nãq postea ꝑfec̾tus suꝑ om̃s caelos
ñ tamen deseruit discipłos suos. Propt̃ hoc
significandũ futurũ diuinitus factũ ad
p̃sens illudẽ. humanitus fictũ : & ideo
significatio uerax in illa ẽ. fictione p̃missa :
qr in hac ꝑfectione illius ẽ significationis
ueritas subsecuta. Ille igit᷑ contendat xp̃m
m̃ titũ eẽ fingendo: qui negat eũ qđ significa¬
uit im pleuisse faciendo. Nonest ergo
m̃datiũ. cũ silendo abscondit᷑ uerũ: sed cũ
loquendo ꝓmit᷑ falsũ. Ia cob autẽ qđ matre
fecit auctore ut patrẽ fallerȩ uideret᷑:
sidiligent̃ & fidelit̃ attendat᷑. ñ ẽ. menda¬
ciũ. sed mysteriũ. Quae si m̃ dacia dicerimꝰ:
om̃s etiã parabolae ac figurae significanda¬
rũ quarũq rerũ quae ñ ad ꝓprietatẽ acci¬
piende sunt. sed in eis aliud ex alio ẽ. intelli¬
gendũ. dicent᷑ eẽ m̃ dacia: qđ absit omino
Nã qui hoc putat᷑ tropicis etiã tũ multis

Expanded text:
longius namque postea profectus super omnes caelos non tamen deseruit discipulos suos. propter hoc significandum futurum diuinitus factum ad praesens illud est humanitus fictum. et ideo significatio uerax in illa est fictione praemissa, quia in hac profectione illius est significationis ueritas subsecuta. ille igitur contendat Christum mentitum esse fingendo, qui negat eum quod significauit implesse faciendo. Non est ergo mendacium, cum silendo absconditur uerum, sed cum loquendo promitur falsum. Iacob autem quod matre fecit auctore, ut patrem fallere uideretur, si diligenter et fideliter attendatur, non est mendacium, sed mysterium. quae si mendacia dixerimus, omnes etiam parabolae ac figurae significandarum quarumque rerum, quae non ad proprietatem accipiendae sunt, sed in eis aliud ex alio est intellegendum, dicentur esse mendacia; quod absit omnino. nam qui hoc putat, tropicis etiam tam multis
Abbreviated transcription (Latin):
factussũ iud eis tãquã iudeus. & his qui
sub lege erant tã quã sublege. Ideo putan¬
dus ẽ. m̃dacit̃ suscepisse legis ueteris sacra¬
m̃ta : debuit & gentiũ idolatriã eodẽ modo
mentiendo suscipere. qui dixit se etiã his
qui si ne lege erant tã quã sine lege factũ.
ut eos lucri faceret. Qđutiq non fecit. Nonenĩ
Ali cubi sacrificauit idolis. aut ad orauit illa
figmenta. sed potius libere tã quã mastyr
xp̃i detestanda & uitanda monstrauit̃ :¬
mendaciũ ẽ. quippe:̃ falsa significatio. cũ uolun¬
tate fallendi. Non est autẽ falsa significa¬
tio : ubi & si aliud ex alio significat᷑: uerũ ẽ.
tamen qđ significat᷑. sirecte intelligatur.
Sunt quaedã eius modi etiã saluatoris in euangłio
Talia sunt illa ũbi demuliere. quae fluxum
sanguinis patiebat᷑: Quis me tetigit: et

Expanded text:
factus sum Iudaeis tamquam Iudaeus, et his qui factus sum Iudaeis tamquam Iudaeus, et his qui sub lege erant tamquam sub lege, ideo putandus est mendaciter suscepisse legis ueteris sacramenta, debuit et gentium idolatriam eodem modo mentiendo suscipere qui dixit etiam his qui sine lege erant tamquam sine lege se factum, ut eos lucri faceret; quod utique non fecit. non enim alicubi sacrificauit idolis aut adorauit illa figmenta, ac non potius libere tamquam martyr Christi detestanda et uitanda monstrauit. Mendacium est quippe falsa significatio cum uoluntate fallendi. non est autem falsa significatio, ubi, etsi aliud ex alio significatur, uerum est tamen quod significatur, si recte intellegatur. Sunt quaedam eius modi etiam saluatoris in euangelio, talia sunt illa, ubi de muliere, quae fluxum sanguinis patiebatur, ait: quis me tetigit? et
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicabant. quã uis iã recepto xp̃ĩ euanglio
& eissimulate consenserant petrus & bar¬
nabas. ideoq cogebant gentes iuda i tare.
Id erat enĩ cogere sic ea necessaria p̃dicare.
tã quã & recepto euangłio nulla sine illis
salus etẽ inxp̃o. Hoc error quorudã puta¬
bat hoctimor petri simulabat. hoc libertas
pauli redarguebat. Qđergo ait om̃ib. omĩa
factussũ ut om̃s lucri facerẽ : cõpatiendo
id fecit. ñ mentiendo. Fit enĩ quisq tãquã
ille cui uult subuenire. quando tanta
miscłia subuenit. quanta sibi subueniri
uellet si eõe. isse in eadẽ miseria constitu¬
tus. Itaq fit tã quã ille. ñ quia fallit illũ.
sed quia se cogitat sicut illũ. Unde illud ẽ.
cius apłi. qđ iã supra cõmemora ui drs
si p̃occupatus fuerit homo in aliquo delicto.
uos qui spiritales estis instruite huius modi
in spũ man suetudinis. intendens te ipsũ
ne & tu tẽpteris. Nã si ꝓptera quia dixit

Expanded text:
praedicabant, quamuis iam recepto Christi euangelio. praedicabant, quamuis iam recepto Christi euangelio. et eis simulate consenserant Petrus et Barnabas ideoque cogebant gentes iudaizare. id erat enim cogere, sic ea necessaria praedicare, tamquam et recepto euangelio nulla sine illis salus esset in Christo. hoc en-or quorundam putabat, hoc timor Petri simulabat, hoc libertas Pauli redarguebat. quod ergo ait: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri facerem, conpatiendo id fecit, non mentiendo. fit enim quisque tamquam ille, cui uult subuenire, quando tanta misericordia subuenit, quanta sibi subueniri uellet, si esset ipse in eadem miseria constitutus. itaque fit tamquam ille, non quia fallit illum, sed quia se cogitat sicut illum. unde illud est eius apostoli, quod iam supra commemoraui: fratres, si praeoccupatus fuerit homo in aliquo s instruite huius modi in spiritu mansuetudinis; intendens te ipsum, ne et tu temteris. nam si propterea, quia dixit:
Abbreviated transcription (Latin):
rep̃hensa atq correpta ẽ. & netunc no¬
ceret . & neposteris ad imitandũ ualeret.
diunt᷑ adueritatẽ euangeli. dicit petro corã
om̃ib Situ cũ sis iud eus gentilit̃ & ñ iuda¬
ice uiuis. quo modo gentes cogis iudaizare:
Id autẽ qđ ipse fecit ut quasdã obseruatio¬
nes legitimas iudaica consuetudine reti¬
nendo & agendo. ñ se inimicũ legis ꝓphetisq
monstraret. ab sit ut m̃dacit̃ eũ fecisse cre¬
damus. Dehac quippe re. satis ẽ. eius nota
sententia qua fuerat constitutũ. nec iudȩos
qui tunc in xp̃m credebant ꝓhibendos eẽ.
pat̃nis traditionib nec ad eas gentiles cũ
xp̃i ani fierent et̃. cogendos. ut illa sacram̃ta¬
quae diuinitus p̃cepta eẽ. constaret ñ taquã
sacrilegia fugerent᷑. nec tam̃ putarent᷑ sic
necessaria iã nouo testam̃to reuelato. tãquã
sine his quicũq conuerterent᷑ addm̃. salui
eẽ. ñ possent. Erant enĩ quihoc putabant. atq

Expanded text:
reprehensa atque correcta est, et ne tunc noreprehensa atque correcta est, et ne tunc noceret et ne posteris ad imitandum ualeret. diuntur ad ueritatem euangelii, dixit Petro coram omnibus: si tu, cum sis iudaeus, gentiliter et non iudaice uiuis, quomodo gentes cogis iudaizare? id autem quod ipse fecit, ut quasdam obseruationes legitimas iudaica consuetudine retinendo et agendo non se inimicum legi prophetisque monstraret, absit, ut mendaciter eum fecisse credamus. de hac quippe re satis est eius nota sententia, qua fuerat constitutum nec iudaeos, qui tunc in Christum credebant, prohibendos esse a paternis traditionibus nec ad eas gentiles, cum christiani fierent, esse cogendos, ut ilia sacramentaquae diuinitus praecepta esse constaret, non tamquam sacrilegia fugerentur nec tamen putarentur sic necessaria iam nouo testamento reuelato, tamquam sine his quicumque conuerterentur ad deum salui esse non possent. erant enim qui hoc putabant atque
Abbreviated transcription (Latin):
in regno dĩ. Eccesunt nouissimi qui erant
primi : & sunt primi qui erant nouissimi.
ic enĩ quodã modo minor maioris primatũ.
frat̃ abstulit atq inse transtulit fratris.
ũ igit᷑ tã uera. tãq significent᷑ uera citer:
quid hic debet putari fictũ. dictũue men¬
dacits Cũ enĩ quae significant᷑ ñ utiq sunt
inuericate. sed sunt seu p̃terita. seu p̃sentia¬
seu futura. ꝓcul dubio uera significatioest.
oportet ut dicã. cur ista mihi uideat᷑ triꝑ¬
tita ratio disputandi aduersus eos qui patro¬
nas mendaciis suis scripturas uolunt adhibe¬
re diuinas: ut prius ostendamus ñ nulla
quae ibi putant᷑ eẽ. m̃dacia. ñ eẽ. quod
putant᷑. si recte intelligant᷑: Deinde.
siqua ibi m̃dacia manifesta sunt imitanda
non eẽ : Tercio contra om̃s om̃iũ opinio¬
nes. quib uidet᷑ ad uiriboni officiũ ꝑtine¬
re aliquando m̃tiri timendũ. indoctrina¬
quidẽ illa petri & barnabȩ simulatio.
qua gentes iudaurare cogebant. merito

Expanded text:
in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erant primi, et sunt primi qui erant nouissimi. sic enim quodam modo minor maioris primatum frater abstulit atque in se transtulit fratris. cum igitur tam uera tamque significentur ueraciter, quid hic debet putari factum dictumue mendaciter? cum enim quae significantur, non utique non sunt in ueriseu futura, procul dubio uera significatio est oportet ut dicam, cur ista mihi uideatur tripertita ratio disputandi aduersus eos qui patronas mendaciis suis scripturas uolunt adhibere diuinas: ut prius ostendamus nonnulla, quae ibi putantur esse mendacia, non esse quod putantur, si recte intellegantur; deinde si qua ibi mendacia manifesta sunt, imitanda non esse; tertio contra omnes omnium opiniones, quibus uidetur ad uiri boni officium pertinere aliquando mentiri, omni modo tenquidem illa Petri et Barnabae simulatio, qua gentes iudaizare cogebant, merito
Abbreviated transcription (Latin):
loeox int̃p̃tũ ꝓphetiã. tam̃ unus atq idẽ sp̃s¬
dixxit. Longitudinẽ fugio ut ñ haec ꝑ multa
tellecti inueniunt᷑ eẽ. c̃ cordes. Unde etiã ego
ꝓ meo modulo. uestigia sequens apłorũ. quia
testimonia ꝓphetica posuerunt. u traque
auctoritate utendũ putaui. qm̃ utraque
una atque diuina ẽ.

Expanded text:
LXX interpretum prophetiam, tamen unus atque idem spLXX interpretum prophetiam, tamen unus atque idem spdixit. Longitudinem fugio, ut non haec per multa e, et bene intellecti inveniuntur esse concordes. Unde etiam ego pro meo modulo vestigia sequens apostolorum, quia testimonia prophetica posuerunt, utraque auctoritate utendum putavi, quoniam utraque una atque divina est.