comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
miserabiles extorquerent: nec illeciuderent
flere patres occisos. neoffenderent uic¬
tores maritos. quȩadhuc illis pugnantib
proquibus facerent uota nesciebant:
Talibus nuptus populum romanũ non
uenus sed bellona donauit: aut fortuissis
allecto illa inferna furia. iameis fauente
iunone plus in illo habuit licentiȩ. quã cũ
cius precibus contra en eam fuerat exci¬
tata: Andro macha felicius captiuita ẽ
quamilla coniugia roma nupserunt :
licet seruiles: tamen post cius amplexes
nullum troia norum prrrus occidit
Rimaniautem soceros inter ficiebant
in prelus: quorum iam filicis amplexaban¬
tur inthalamis: Illa uictoria subdita do¬
lore : tantum suorum mortem potuit ñti¬
suorum mortes procedentibus uiris time¬
bant: red euntibus dolebant: nec timorẽ
habentes liberum nac doloren: Nam ꝓp¬
ter interitum ciuium ꝓpinquoꝵ. frutrũ
parentum : aut pie crucigbantur. aut cru¬
deliter letabant᷑ uictoriis maritorum:

Expanded text:
miserabiles extorquerent, nec illae auderent miserabiles extorquerent, nec illae auderent flere patres occisos, ne offenderent uictores maritos, quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent uota nesciebant. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus, sed Bellona donauit; aut fortassis Allecto illa inferna furia iam eis fauente Iunone plus in illos habuit licentiae, quam cum eius precibus contra Aenean fuerat excitata. Andromacha felicius captiuata est, quam illa conubia Romana nupserunt. Licet seruiles, tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit; Romani autem soceros interficiebant in proeliis, quorum iam filias amplexabantur in thalamis. Illa uictori subdita dolere tantum suorum mortem potuitrum mortes procedentibus viris timebant, redeuntibus dolebant, nec timorem habentes liberum, nec dolorem. Nam propter interitum civium, propinquorum, fratrum, parentum, aut pie cruciabantur, aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum.
Abbreviated transcription (Latin):
lum discordiosi certaminis fuit. quod fra¬
iuno quȩ cum iouesuo iam fouebat romanos
rerum dominos. gentemque togatam : nec
uenus ipsa aeneidas suos potuit adiuuare
ut bono etȩ quo more coniugia mererent᷑:
Clades que tanta inruit huius in opie: ut
ea dolo raperent. moxque conpellerent᷑
pugnare cum soceris. & miserȩ fȩmine non¬
dum exiniuria maritis conciliate. iampa¬
rentum sanguine dotarentur: a tenimui¬
cerunt in hacconflictione romaniuicinos
suos : quantis et quam multis utrimq uulne¬
ribus acfunerib:: tam ꝓpinquorum & con¬
finium istȩ uictoriȩ constiter̃. ꝓpt̃ unum
cȩsarem socerum & unum generũ eiꝰ pompe¬
iumꝰ. Iammortua cȩsaris filiauxore põ¬
pei: quanto & quamiusto doloris instinctu
lucanus exclamat: bella ꝑematios plusquã
ciuilia campos. iusque datum sceleri canimꝰ:
uicerunt ergo romani: ut strage socerorũ
manibus cruentis. ab eorum fi lib amplexos

Expanded text:
lum discordiosi certaminis fuit, quod fralum discordiosi certaminis fuit, quod fraIuno, quae cum Ioue suo iam fouebat Romanos rerum dominos gentemque togatam, nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuuare, ut bono et aequo more coniugia mererentur, cladesque tanta inruit huius inopiae, ut ea dolo raperent moxque conpellerentur pugnare cum soceris, ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur? At enim uicerunt in hac conflictione Romani uicinos suos. Quantis et quam multis utrimque uulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae uictoriae constiterunt! Propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia, uxore Pompei, quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam ciuilia campos Iusque datum sceleri canimus. Vicerunt ergo Romani, ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus
Abbreviated transcription (Latin):
enigenas. cęlestes terrestres infernos. mari¬
nos. fontanos. fluuiales. et ut uarro dicit
certos atque incertos. in omnib: que generi¬
bus deorum:. sicut in animalib mares et semi¬
nas: sub hocergo totdeorum. p̃sidio consti¬
tuta roma. non tammagnis & horrendis
cladibus. quales exmultis pauca cõmemora¬
bo agitari affligiq debuit: Nimis enĩmul¬
tos deos grandi fumo suo tãquam signo dato
ad tuitionem congregauerat: quib tẽpla
altaria. sacrificia. sacerdotes instituendo
atque prebendo sũmum uerum dm̃ cui uni
hȩc rite gesta debentur offender&. Et fe¬
licior quidem cum pauęcioribus uixit : sed¬
quanto maior facta . ẽ. sicut naues nautas
tanto plures adhibendos putauit: Credodes¬
perans pauciores illos : subquib: in conpara¬
tione pcioris uitȩ melius uixerat. ñ sufficer
adopitulandum granditatisuȩ. Primo enum
subipsis regibus. excepto numa pompilio.
de quo iam supro loquutus sum: quantũ ma¬

Expanded text:
enigenas, caelites terrestres infernos, marienigenas, caelites terrestres infernos, marinos fontanos fluuiales, et, ut Varro dicit, certos adque incertos, in omnibusque generibus deorum, sicut in animalibus, mares et feminas? — sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus, quales ex multis paucas cobo, agitari affligique debuit. Nimis enim multos deos grandi fumo suo, tanquam signo dato, ad tuitionem congregaverat; quibus templa, altaria, sacrificia, sacerdotes instituendo atque praebendo, summum verum Deum, cui uni haec rite gesta debentur, offenderet. Et felicior quidem cum pauquanto maior facta est, sicut nauis nautas, tanto plures adhibendos putauit; credo, desperans pauciores illos, sub quibus in conparationem peioris uitae melius uixerat, non sufficere ad opitulandum granditati suae. Primo enim sub ipsis regibus, excepto Numa Pompilio, de quo iam supra locutus sum, quantum ma
Abbreviated transcription (Latin):
Nechis sacris. tam̃ roma dignata .ẽ. cẽ.
contenta: quettm multa illic poms ilius cons¬
tituerat : Namipsius suminum templum ñ¬
dum habehat iouis Rex quippe tarquinius
ibi capitolium sabri cauit:. scolapius autem
abepidauro ambiuit ad romam: ut peritis¬
sinus medicus inurbe nobilis simaartem glori¬
osius exercer& : mater&iam deorum. nescioun¬
deapes sinunte. Indignum euimenit : utcum
eis filius iamcolli capitulino presideret. Ad huc
ipsa in loco ignobili latitaret. Quectim̃ siom¬
nium deorum mater . ẽ : non solũ secuta .ẽ. ro¬
mam quosdam filios suos. uerum etalios pre¬
ces sit &iam secuturos Miror sane supsa pepe¬
rerit trynocephanum qui longe posteciuenit
ex agrpto: utrum &iam dea febris. exillana¬
ta sit uiderit scolapius proneposcius. Sedun¬
dequoque nata sit non opinor audebt̃ etĩ
dicere ignobilem. Du peregrini. deamciuẽ
romanam: subhoctanto totdeorum p̃sidio.
quosnumerare quis potest indigenas & ali¬

Expanded text:
Nec his sacris tamen Roma dignata est esse Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta, quae tam multa illic Pompilius constituerat. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iouis; rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricauit; Aesculapius autem ab Epidauro ambiuit ad Romam, ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret; Mater etiam deum nescio unde a Pessinunte. Indignum enim erat, ut, cum eius filius iam colli Capitolino praesideret, adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. Quae tamen si omnium deorum mater est, non solum secuta est Romam quosdam filios suos, uerum et alios praecessit etiam secuturos. Miror sane, si ipsa peperit Cynocephalum, qui longe postea uenit ex Aegypto. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit, uiderit Aesculapius pronepos eius; sed undecumque nata sit, non, opinor, audebunt eam dicere ignobilem di peregrini deam ciuem Romanam. Sub hoc tot deorum praesidio quos numerare quis potest, indigenas et ali
Abbreviated transcription (Latin):
uictũ & captum . eẽ. nunciatum . ẽ: quem
uinci utique a pollo nolebat et dolebat &¬
hoc sui lapidis &iam lacrimis indicabat :
Vnde nonus quequaque in congruequãuis
fabulosis : tamen ueritati similib: mores
demonum describuntur carminib: poetarũ:
Nam camillam dicna doluit apud uergłm:
& pallantem moriturũ herculis fleuit
Hinc foritssis & numa pompilius pace
habundans. sed quodonante nesciens nec
requirens cum cogitar& otiosus. quibus nã
diis tuendam romanam. salutẽ regnũque
committeret : necuerum illum atq omni¬
potentem sumũ dm̃ cura reopinaret᷑ ista ter¬
rena. atque recoleret troianos deos. quos
ȩnecis adduxerat : neque troianum. neq
lauini ense abipso enea conditum regnum
diu conseruare potuisse. alios prouidendos
existimauit. quosillis priorib siuecũ romulo
iam romam transierunt. siue quandoque
alba euersa. fuerant transituri. ułttĩ quam
fugitiui scustodes adiber& inualidis adiutores

Expanded text:
uictum et captum esse nuntiatum est, quem uictum et captum esse nuntiatum est, quem uinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Unde non usquequaque incongrue quamuis fabulosis, tamen ueritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. Nam Camillam Diana doluit aput Vergilium et Pallantem moriturum Hercules fleuit. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans, sed quo donante nesciens nec requirens, cum cogitaret otiosus, quibusnam dis tuendam Romanam salutem regnumque committeret, nec uerum illum adque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena, adque recoleret Troianos deos, quos Aeneas aduexerat, neque Troianum neque Lauiniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conseruare potuisse: alios prouidendos existimauit, quos illis prioribus, qui siue cum Romulo iam Romam transierant, siue quandoque Alba euersa fuerant transituri, uel tamquam fugitiuis custodes adhiberet uel tamquam inualidis adiutores
Abbreviated transcription (Latin):
quastamen plerumq: contrueoꝵ fieriuo lun¬
tatem non solȩ fabulȩ multa m̃tientes. &uix
u eri aliquid uł indicantes. uł significantes sed
&iam ipsa romana confitetur historia
N equecliunde apollo illecumanꝰ. cuã dũ¬
sus acheos regenq stratonicum bella retur.
quatriduo fleuis se nunciat᷑ .e. quoꝓdigio
harus pices territi cumid simulacrũ inmare
putauissent. eẽ: ꝓiciendum. cum ani senes
intercesserunt atque retuler̃ talȩ ꝓdigiũ
& antiochi & ꝑsis bello in codem apparuis ga¬
se figmento : & quia romanis felicit̾ ꝓuenis¬
set ex senatus consulto eidem appollini suo
du na. eẽ. missa testati sunt: Tunc uelut pe¬
rit acc̃iti harus pices. responder̃ simu¬
lachri appollinis fletum. Ideo ꝓspererũ ẽẽ
romanis qm̃ cumana colonia greca cec̃. suis¬
que terris undeaccitus e& id ẽ. ipsi greciae
luctum et cladem apollinem significas se
plorantem: Deinde mox regem aristonicũ

Expanded text:
quas tamen plerumque contra eorum fieri uolunquas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur historia aliunde Apollo ille Cumanus, cum aduersus Achiuos regemque Aristonicum bellaretur, quatriduo fleuisse nuntiatus est; quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putauissent esse proiciendum, Cumani senes intercesserunt adque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento, et quia Romanis feliciter prouenisset, ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. Tunc uelut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis, quoniam Cumana colonia Graeca esset, suisque terris, unde accitus esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Deinde mox regem Aristonicum
Abbreviated transcription (Latin):
loque temptabant. annihileorum fiebat.
ut poss& pax illa ꝑsistere : sienim bellis &iã
tum roma laces sabatur. nec armis arma
obuia ferebantur. quibus modis agebatur
utnulla pugna superati. nullo marcio im¬
petuterriti. sed arentur inimici. his modis
semper ageretur. & semꝑroma daufisiam
portis pa cata regnaret: qđ sunpotestate
non fuit: nonergo roma pacem habuit. quã¬
diudiieorum. sed quam diu homines finĩ mi
circum quaque uoluerunt. quiecim nullo
bello ꝓuocauerunt. nisi fortedii. tales &iã
id homini uendere audebunt. qđ alius ho¬
mouoluit. siue noluit. Inter ese quidemiã
uitio ꝓprio malas mentes: quatenus sinant᷑
istidemones. ud terrere uel ex citare : Sedsi
semꝑ hoc possent. necaliud secretiore acsupe¬
riore potestate. contraeorum conatum sępe
aliter ageretur. semꝑ inpotestate haberent
paces bellicasq uictorias. quȩ semꝑfere. ꝑ
humanorum animorum motus accedunt.

Expanded text:
loque tentabant, an nihil eorum fiebat, loque tentabant, an nihil eorum fiebat, ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio impetu territi sedarentur inimici, his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes quatenus sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; sed I si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur, semper in potestate haberent paces bellicasque uictorias, quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt;
Abbreviated transcription (Latin):
etbelli rabies et amor successit habendi:÷
sed plane ꝓtantis bellis susceptis etgestis
iusta defensio romanorum .ẽ. qđ in ruen¬
tibus sibi in portune inimicis. resistere cogebat
non auiditas adipiscendȩ laudis humanȩ
scribit ipse salustius. legibus morib agris
aucta satis prospera. satisq pollens uide¬
batur : sicut pleraq mortalium habent᷑ inui¬
dia ex opulentia orta ẽ. Igitur reges po¬
polique finitimi bello tẽptare pauci exa¬
micis auxilio. cẽ: namceteri metu ꝑculsi
a periculis aberant Atromani domi
mi litiȩque intenti. festinare parare alios.
alios ortari hostib obuiam ire. li tatem
patriam. parentesq armis tegere : post
ubi pericula uirtute propulerant socuis
atque amicis auxilia potͣtabant. magisq
dandis quam accipiendis beneficiis ami¬
citias parabant Decenter his artibus
roma creuit: sed regnante numa. uttã lon¬
ga pax. cet̃. utrum inruebant in probibel¬

Expanded text:
Et belli rabies et amor successit habendi? Et belli rabies et amor successit habendi? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est, quod inruentibus sibi inportune inimicis resnon aviditas adipiscendae laudis humanae,scribit ipse Sallustius, legibus, moribus, agris aucta, satis prospera, satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare, pauci ex amicis auxilio esse: nam caeteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire; libertatem, patriam, parentesque armis tegere. Post ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant, magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant . Decenter his artibusRoma creuit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utrum inruebant inprobi bel
Abbreviated transcription (Latin):
punicum qđ belliportas romani claudere
potuerunt. anrespondent quod nisiassi
duis sibique continuo succedentib bellis.
romanum imperium tamlonge lateque
non pos sit augeri. & tan grandẽ gloriã
diffamari idonea uero causa ut magnum
eet᷑. imperium . cur. eẽ deberet inquietũ:
nonne in corporib hominum satius est
modicam staturã cum sanitate habere
quam ad molẽ aliquã gigantet̃ ꝑpetuis
afflictionibus ꝑuenire. Neccum ꝑueneris
requi escere. sed quanto grauiorib mẽ bris
tanto maioribus agitarimalis: quid autẽ
mali e&. ac non potius plurimũ boni. siea
tempora ꝑdurarent quȩ̨strinx̃ salustius
ubiait. Igitur initio reges: nam inter¬
ris nomen imperii id primum fuit diũse
partis ingenium alii corp̃ exercebant
Etiam cumuita hominum sinecupiditate
agitabatur. sua cuiq scitis placebant.
anuttã multũ augeretur imperium de¬
buit fieri. quoduergłs detestat᷑ dicens.
deterior donec pcculatim acdecolor etas.

Expanded text:
Punicum, quo belli portas Romani claudere Punicum, quo belli portas Romani claudere potuerunt? CAPduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea uero causa! Ut magnum esset imperium, quur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis adflictionibus peruenire, nec cum perueneris requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait: \'Igitur initio reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diuersi pars ingenium, alii corpus exercebant; etiamtum uita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant\'. An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Vergilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim et decolor aetas
Abbreviated transcription (Latin):
deos tales sibi. uł illiciuitati consotiart
puta uerit: uarro prodit. Quod sidnõpla¬
cuerit : suo diligentius dis seretur loco
Modo autem quia debeneficus eorumquȩs¬
tio e magnum beneficium .ẽ. pax. sed dĩ
ueri beneficium .ẽ. Plerumque &iam : sicut
sol sicut pluuia. uitȩ. quẽ alia subsidia suꝑ
ingratos & nequam: Sedsi hoc tã magnũ
bonum dii. illirome uel pompio contule¬
runt. cur imperio romano ꝑ ipsatẽpora
laudabilia. id numquam posteti prefater
anutiliora erant sacra cum in stituereat᷑ .
quam cum instituta edebrentur atquitẽ
non dumertint. sedut eeñt. ad debantur
postea uero iamerant quȩ ut prodes sent
anni. intam longa pace transacti sunt.
Regnante numa. & postet sacris institu¬
tis dusq ipsis quieis dem sacris fuerant
inuitati. lam p̃sidib atque tutorib:. uix
posttam multos annos aburbe condita
us quea daugustum promagnomira culo
unus cõmemoratur ann. post primum bellũ

Expanded text:
deos tales sibi uel illi ciuitati consociare deos tales sibi uel illi ciuitati consociare potuerit, Varro prodit, quod, si Domino placuerit, suo diligentius disseretur loco. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax, sed Dei ueri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum di illi Romae uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut prodessent canni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribus uix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum
Abbreviated transcription (Latin):
bria deleuit ilium: fortasse apudilium
erant. quando agallis ipsa roma capta &
incensa .ẽ.:. Sedut sunt auditu acutis simi
motu quecelerrimi: aduocem anseris cito
redierunt. ut saltem capitolinum collon
quirem anserat tuerentur. ceterum adalia
defendenda: serius sunt redire cõmaniti
Hi &iam numam pompilium. succes sorem
romuli adiuuisse credunt᷑: ut totoregni
suitẽpore pacem habe&. &iam portas quȩ
bellis patere ad solent clauderent. eo
merito scilicet. quia romanis multa sacra
constituit: Illi uero homini ꝓtanto otio
gratulandum fuit : simodo idreb salubri¬
bus sciret inpendere. et ꝑnftiosis sima cu¬
riositate neglecta. dm̃uerũ uerapietate
ꝑquirere. N uncautẽ non cidii contuler̃
illud otium : sed eum minꝰ fortasse decipis¬
sent. si otiosum minime repperis sent
Quanto enimminꝰ eum occupatum inue¬
nerunt : tantõmagis ipsi occupauerunt
Namquidille molitus sit. & quib artib

Expanded text:
bria deleuit ilium, fortasse aput Ilium bria deleuit ilium, fortasse aput Ilium erant,. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est; sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad uocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur; ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commonitiHi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuuisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas, quae bellis patere adsolent, clauderet, eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi uero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset inpendere et perniciosissima curiositate neglecta Deum uerum uera pietate perquirere. Nunc autem non ei di contulerunt illud otium, sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime repperissent. Quanto enim minus eum occupatum inuenerunt, tanto magis ipsi occupauerunt. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus
Abbreviated transcription (Latin):
miseri portas cliuserant. cureidem syllȩ
taptabona ꝓmittebant & p̃nuntiabant. an
& hic agnoscuntur adulatores felicium.¬
cium defensores: Nonergo ilium &iamtẽ
ab eis cum deserer&ur euersũ : ẽ: nam de¬
mones ad decipiendum semꝑuigilantis¬
simi : qđ potuerunt secerunt: Cuersis qͥp¬
pe & incensis omnib: cum oppido simnula¬
chris: solũmineruȩ subtanta ruinatẽpli
illius ut scribit lunus integrũ stetis se ꝑ¬
hibetur : Non utdiceretur. du patrii quo¬
rum semꝑ sub nomine troia . ẽ. ad eorum
luudem: sedne diceretur. excesser com̃s¬
adrtis arisque relictis du adeorum defen¬
sionem illud enim posse ꝑmissi sunt: Non
unde ꝓbarentur potentes: sedunde pre
post troiȩ ipsius docum̃tum. quatandem
prudentia roma custodienda cõmissa :
dixerit quispiam iam eos romȩ habita re
solitos. quando expugnante fimbria cecidit
ilium. Vndeergo steait mineruȩ simulachrũ:
deinde siapud romam erdnt. quando fum¬

Expanded text:
miseri portas clauserant; cur eidem Syllae miseri portas clauserant; cur eidem Syllae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hinc agnoscuntur adulatores feliciumcium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc, ab eis cum desereretur, eversum est. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi, quod potuerunt, fecerunt. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris, solum Minervae sub tanta ruina templi illius, ut scribit Livius, integrum stetisse perhibetur: non ut diceretur, Dî patrii, quorum semper sub numine Troja est, ad eorum laudem; sed ne diceretur, Excessere omnadytis arisque relictis dii, ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt, non unde probarentur potepost Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Unde ergo stetit Mineruae simulacrum? Deinde, si aput Romam erant, quando Fim
Abbreviated transcription (Latin):
Adhuc autẽ meliore partium ci uiliũ
sylla dux fuit : adhuc armis republicã
recupertire moliebatur. horũ bonoꝵ
initiorum. non dum malos euentus habuit
Quidergo melius ciues illius urb facere
potuerunt. quidhonestius. quid fidelius:
quidromana parentela dignius. quã meli
ori causȩ romanorum ciuitatẽ seruare
Et contra parricidam romanȩ reipublicȩ
portas cdaudere: adhoceis inquantũ exitiũ
uerter& ad tendant defensores deorum :
deseruerint dii adulteros. illumq flãmis
grecorum rli querint: utexcius cinerib
roma castior nas cerctur: Cur & posteade¬
seruerunt eandem ciuitatẽ. romanis cog¬
natam. non rebellantẽ aduersus romã
nobilemfiliam. sediustiorib eius partib
fidem constantis sinam pussimamq ser¬
uantem . eam que delendam liquerunt. ñ
grecorum uiris fortibus sed uiro spurcis si¬
moromanorum : aut si displicebat duscau¬
sa parcium syllanarum. cuiseruantes urbẽ

Expanded text:
Adhuc autem meliorum partium ciuilium Adhuc autem meliorum partium ciuilium Sylla dux fuit, adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur; horum bonorum initiorum nondum malos euentus habuit. Quid ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt, quid honestius, quid fidelius, quid Romana parentela dignius quam ori causae Romanorum civitatem servare, et contra parricidam Romanae reipublicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit, attendant defensores deorum. Deseruerint dii adulteros, Iliumque flammis Graecorum reliquerint, ut ex ejus cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam, non rebellantem adversus Romam nobilem filiam, sed justioribus ejus partibus fidem constantissimam piissimamque servantem; eamque delendam reliquerunt, non Graecorum viris fortibus, sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Syllanarum, cui servantes urbem
Abbreviated transcription (Latin):
narum partium homine pessimo euerte¬
retur. multo fero cius atque crudelius quã
olim agrecis: Namtunc & multi indefuge¬
runt: & multi captiuati saltim inscruitute
uixerunt. Porro autem fimbria prius
ȩdictum ꝓposuit necui parceretur : atq
urbem totam totos que inea homines in¬
cendio concremauit Hoc meruit ilium
non agrecis quos sua in ritauerat in ꝓqui¬
tate : sed aromanis quos sua calamitate
propagauerat: Dus illis cõmunib ad hȩc
repellanda nihiliuuantib seuqđuerũ . ẽ.
nihil ualentib: Numquid & tunc absces se¬
reom̃s aditis arisque relictis dii quibus
illud opidum steterat post antiquos greco¬
rum ignes ruinasq reparatum: si autem
absces serant: causam requiro. &oppidano¬
rum quidem quanto inuenio meliorem tan¬
to deteriorem deorum. Illienim contra fim¬
briam portas clauserant. ut syllȩ serua¬
rent integram ciuitatẽ: hinc eosiratꝰ
incendit. uł potius poenitus ex tinxit

Expanded text:
anarum partium homine pessimo, euerteanarum partium homine pessimo, euerteretur, multo ferocius adque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captiuati saltem in seruitute uixerunt; porro autem Fimbria prius edictum proposuit, ne cui parceretur, adque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremauit. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua inritauerat iniquitate, sed a Romanis quos sua calamitate propagauerat, dis illis communibus ad haec repellenda nihil iuuantibus seu, quod uerum est, nihil ualentibus. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant, causam requiro, et oppidanorum quidem quanto inuenio meliorem, tanto deteriorem deorum. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant, ut Syllae seruarent integram ciuitatem; hinc eos iratus incendit uel potius penitus extinxit.
Abbreviated transcription (Latin):
tro ianorum caput Curigitur troianis irã
deorum ꝓuocauit ille alienȩ coniugisrap¬
tor. &corundem deorum tutelam romanis
inuitauit Itesui fratris extinctor: siaut̃
illud scelus facto imperioq romuli alienũ
est quod debuitutaque uindicari : tota hoc
illa ciuitas fecit qđ tota contempsit. & ñ
iam fratrem sed patrem quod .ẽ. peius ocu¬
dit. U terqueenim fuit conditor: ubialt̃
scelere ablatus. non ꝑmissus .c̃. ec̃. reg¬
nator. Non .ẽ. ut urbitror qđ dicatur.
quid mali troia meruit. ut eam dude se¬
rent. quiꝰpos set extingui. & quid boni
roma uteam di inhabitarent. quo pos¬
sit augeri. nisi qđ uicti inde fugerunt
& scadistos quos pariter deciperent con¬
tulerunt: Immouero &illic manser̃ad
cos. more suo decipiendos: quirursus cas¬
denterras habitarent: & hic eas demar¬
tes fallatiȩ suȩ. magis &iam exercendo
enim ciuilib iambellis scatentib quid mi¬
serum cõmiserat ilium. ut a fimbria mari¬

Expanded text:
Troianorum caput; quur igitur Troianis iram Troianorum caput; quur igitur Troianis iram deorum prouocauit ille alienae coniugis raptor, et eorundem deorum tutelam Romanis inuitauit iste sui fratris extinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique uindicari, tota hoc illa ciuitas fecit, quod tota contemsit, et non iam fratrem, sed patrem, quod est peius, occidit. Uterque enim fuit conditor, ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. Non est, ut arbitror, quod dicatur quid mali Troia meruerit, ut eam di desererent, quo posset extingui, et quid boni Roma, ut eam di inhabitarent, quo posset augeri; nisi quod uicti inde fugerunt e ad istos, quos pariter deciperent, contulerunt; immo uero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos, qui rursus easdem terras habitarent, et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo enim ciuilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium, ut a Fimbria, Mari
Abbreviated transcription (Latin):
tectas uestȩ sacerdotes. uiua s &iam de¬
fodiebant: adulteras autẽ feminas
quã uis aliqua dampnatione. nullatam̃
morte plectabant: usq adeo grauius
quȩ putabant adita diuina. quã huma¬
qua si peccata hominum illis numinibus
displicerent ut offensi paridis facto
desertam troiam ferro ignibusq: donareNT:
magis cos contra romanos mouer& ro¬
muli frater occisus. quam contratrdia¬
nos grecus maritus in lusus : Magis in ri¬
tar& parricidium nascentis: quam rog¬
nantis adulterium ciuitatis. Necadcau¬
sam quam nunc agimus inter . ẽ.: utrum
hoc fieri romulus iusserit. a tromulus se¬
cerit: Qđ multi in pudentia negant: multi
pudore dubitant. multidoloredis simula Nt:
Nec nostitiq in care diligentius reqͥrenda
ꝑ multorum scriptorum ꝑpensa testimonia
demoremur : romuli fratrem palam constat
occisum non abhostib non abalienis. sicut
ꝑpetrauit autimpertuit hocromulus
magis ipse fuit romanoꝵ. quamparis

Expanded text:
tectas Vestae sacerdotes, vivas etiam detectas Vestae sacerdotes, vivas etiam defodiebant adulteras autem feminas, quamvis aliqua damnatione, nulla tamen morte plectebant: usque adeo grauius quae putabant adyta diuina quam humaquia, si peccata hominum illis numinibus displicerent, ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent, magis eos contra Romanos moueret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus inlusus; magis inritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium ciuitatis. Nec ad causam, quam nunc agimus, interest, utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit, quod multi inpudentia negant, multi pudore dubitant, multi dolore dissimulant. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum, non ab hostibus, \' non ab alienis. Si aut perpetrauit aut imperauit hoc Romulus, magis ipse fuit Romanorum quam Paris
Abbreviated transcription (Latin):
inmedio relinquam : Nampenettiliss ques¬
tio &iam descripturis nrĩs oboritur: qua
quaeritur utrum p̃uaricatores angelicu
filiabus hominum concubuer. Vnde
natis gigantib iđ nimium grandib ac
fortibus uiris tunc terra conpleta . ẽ:¬
Proinde: adutrumq: interim modo nr̃a
disputatio referatur. Sienim uera sunt
quȩtipud illos denatre ȩneȩ. & depatre
romuli lectitantur. quomodo pos sunt
diis aduiteria displicere hominũ. quȩ
inseipsis concorditer ferunt: si autem fal¬
sasunt. nec sic quidem poss̃ iras ciueris
adulteriis humanis. qui&iam falsis de¬
lectantur suis: Huc accedit : qm̃ sullud
demarte non creditur. ut hoc quoq deue¬
nere non credatur: Nullo diuini cocu¬
bitus obtentu: matris romuli causade¬
fenditur. Euit autem sacerdos illaues¬
talis: &ideo di magis in romanis sacri
legum illud flagitium. qssamintroia nos
paridis adulterium uindicare debuer:
Nam & ipsiromani antiqui instupro de

Expanded text:
in medio relinquamus. Nam paene talis quaesin medio relinquamus. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur, qua quaeritur, utrum praeuaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint, unde natis gigantibus, hoc est nimium grandibus ac fortibus uiris, tunc terra conpleta eProinde ad utrumque interim modo nostra disputatio referatur. Si enim vera sunt, quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur; quomodo possunt diis adulteria displicere hominum, quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt, ne sic quidem possunt irasci ueris adulteriis humanis, qui etiam falsis delectantur suis. Huc accedit, quoniam, si illud de Marte non creditur, ut hoc quoque de Venere non credatur, nullo diuini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. Fuit autem sacerdos illa Vestalis, et ideo di magis in Romanos salegum illud flagitium, quam in Trojanos Paridis adulterium, vindicare debuerunt. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro de
Abbreviated transcription (Latin):
licuit. hoc iuresuo ipsiueneri non licer&
A t utrumq firmatum .ẽ. auctoritatero¬
mana: N eque enimminus credidit recen¬
sior cȩsar. auiam uenerem : quã pater
antiquior romulus martem: dixerit:¬
aliquis ista: nec tuifta credis: ego uero
ista noncredo. Nametuir doctissim
eorum uarro felsa hȩc eẽ. qua muis ñ
audacter. neque fidenter: poeneitim̃
fatetur : sedutile eẽ. ciuitatib dicit
ut seuiri fortes &iam si falsum & dusge¬
nitos. eẽ. credant. ut eo modo animus
humanꝰ uelut diuinȩ strrpis fiduciã
gerens. resmagnas ad grediendas
prȩsumat audactius. agat uehem̃tius
& hoc implecit. ipsa securitate felicius .:
quȩ uarronis sententia expressa ut
potuimeis uerb cernis quãm latũ locũ
aperiat falsitati ubi intellega mus
plura iam sacra. & quasi religiosa po¬
tus sẽ confingi. Ubi putatas ciuibus
&iam deipsis dus prodesse mendacia
andisis eneam parere. ułmars ex concu¬
bitu filiȩ numitoris. romulum gignere :

Expanded text:
licuit, hoc in jure suo ipsi Veneri non licere. licuit, hoc in jure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem, quam patrem antiquior Romulus Martem. CAPUTaliquis: Itane tu ista credis? Ego uero ista non credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quamuis non audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. Sed utile ciuitatibus esse dicit, ut se uiri fortes, etiamsi falsum sit, dis genitos esse credant, ut eo modo animus humanus uelut diuinae stirpis fiduciam gerens res magnas adgrediendas praesumat audacius, agat uehementius et ob hoc inpleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia expressa, ut potui, meis uerbis cernis quam latum locum aperiat falsitati, ubi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi, ubi putata sunt ciuibus tiam de ipsis dis prodesse mendacia.Anchisae Aenean parere uel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere,
Abbreviated transcription (Latin):
Vrbem romã inquid salustius sicutiego accepi
condidere atq habuere initio troiani : qui aenea
duce ꝓfugi sedibus incertis uagabant᷑: Siergo
adulteriũ paridis uindicandũ numina censuer̃
aut magis in romanis. autcer te&iã in romanis
puniendũ fuit. quia eneaemat̃ hocfecit : sed
quomodo in illo illud flagitiũ oderant. qui in
sua socia uenere ñ oderant: ut alia omitani
qđ cum anchise commisserat. ex quo eneam
pepererat : anquia illud factũ est indignante
mȩnelao illud aũt concedente ul cano
duenim credo non relant coniuges
suas us queadeo ut eas &iam cũ omnib
dignentur habere communes Irride¬
reftibulas fortassis ex istimor : nec gra¬
uiter agere tanti ponderis causam
N onergo credam siplac& eneam. eẽ.
ueneris filium: ecceconcedo. sinecro¬
mulum martis. Siuutem illud. curñ
autem homines detibus misceri. nefts:
durai. ud potius non credenda conditio:
quod ex iure ueneris in concubitu marti

Expanded text:
\'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, \'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant ut alia omittam quod cum Anchise commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autem illud, quur non st hominibus femiDura, vel potius non credenda conditio, quod ex jure Veneris in concubitu Marti
Abbreviated transcription (Latin):
troiana ꝑ iuria. aut mirent᷑ deos ꝑiuria pu:¬
nisse troiana amasse romana: Unde enim
coniuratio catilinae. intanta tãq: corrupta ciui¬
tate habuit & iã eorũ grandem copiã quos manꝰ
atq lingua ꝑiurio aut sanguine ciuili alebat
quid enim aliud totiens senatoris corrupti
in iudiciis. totiens populos insuffragiis uł in
quib:q causis quae apud eas contionibus age¬
bant᷑ nisi &iã peierando peccabant:: namq
corruptissimis moribus ad hoc mosiurandi
seruabat᷑ antiquus : non ut abscelerib m&u
religionis ꝓhiberent᷑ sedut ꝑ iuria quoq: caele¬
ribuscȩteris adderent᷑: Nulla itaq causa est.¬
quaredii quib ut dicunt steterat illid imperiũ
cum a grecis p̃ualentibus ꝓbentur uicti troia¬
nis peierantibus fingant᷑ irati : nec adulterio
paridis ut rursũ a quib: dam defendunt᷑ ut
troiã desererent subcensuer̃: Auctores enĩ.
doctoresq peccatorũ. eẽ ad solent: ñultores

Expanded text:
Troiana periuria, aut mirentur deos periuria puTroiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. CAquare di, quibus, ut dicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores.
Abbreviated transcription (Latin):
intanto opificio laborasse. nescientẽ quod
laomedon fuerat ꝓmissa negaturus: quan¬
quã nec ipsum neptunũ patruum eius. fratrẽ
iouis. regẽ maris decuit ignarum . cẽ. futu¬
idem poetti fuisse dicatur. inducit magnũ ali¬
quid diuinantẽ : quem &iam nube rapuit ut dic̃
ne abachille occideret᷑ cuper& cũ uertere abi¬
mo qđ apud uiggiliũ confitetur : structa suis
manib: ꝑiure moenia troia&: Nescientes igit᷑
tanti diineptunꝰ & appollo laomedontẽ sibi
negaturũ eẽ. mercedem: structores moeniũ
troia norũ gratis & ingrati fuer̃ : Videađ
ne grauius sit tales deos credere : quã diis tailib:
peierare. Hoc enĩ nec ipse homerus facere
credidit : qͥ neptunũ quidem c̃tratroianos.
apollinẽ aut ꝓtroianis pugnantem facit
cum illo ꝑiurio ambos fabula narr& offensos:
Siigit᷑ fabuliscredunt. erubescant talia cole¬
renumina: si fabulis ñcredunt. ñ optenda

Expanded text:
in tanto opificio laborasse nescientem quod in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futuidem poeta fuisse dicatur, inducit magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant
Abbreviated transcription (Latin):
alios quam istos deos munđ colebat: excep¬
to uno populo hebreo. & quibusdam extra
ipsum populum ubicumq gratia diuina dig
moccultissimo atque iustis simodiiudicio
fuerunt: uerum nenimium longum faciã
tacebo aliarum usquequaq gencium mala
grauissima: quod ad romam ꝑtinet roma¬
numque imperium tantũ loquir id÷ adipsã
propriam ciuitatem : Et quaecumq illi ter¬
rarum uł societate coniunctȩ uel condi¬
tione subiectȩ s̃ quae sint ꝑpesse ante adue¬
tum xp̃i: Cumiam adeius quasi ad cor pꝰ
uelilium unde origo est populi romani:
quod& in primo libro ataigi cosdem habens
deos & colens : Cura grecis uictũ captum.
atq delecũ est priamo inquiunt. sreddica
la omaedontae a pat̃naꝑiuria. Ergo uerũ ÷
qđ a pollo atq: neptunus eidẽ laomȩdonti
mercennariis operib seruier̃: illis quippe
ꝓmisisse mercedẽ. falsumq iurasse ꝑhibet᷑ :
Miror apollinẽ. nominatũ diuinatorem

Expanded text:
alios quam istos deos mundus colebat, excepalios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia diuina digni occultissimo adque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala grauissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate coniunctae uel condicione subiectae sunt, quae sint perpessae ante aduentum Christi, cum iam auel Ilium, unde origo est populi Romani, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria\'. Ergo uerum est, quod Apollo adque Neptunus eidem Laomedonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem
Abbreviated transcription (Latin):
amsatis dictum arbitror demorum
malis & animorum. quȩ p̃cipue cauen¬
da sunt. nihildeos falsos populocul¬
torisuo. quomin eoꝵ malorum aggere
premeretur subuenire curas se: sed po¬
tius ut ma xime p̃meretur egis se: nunc
deillis malis uideo dicendũ. quȩ sola isti
ꝑpetinolunt: qualias. fames. morb bellũ
expoliatio: captiuatio trucidatio. & si
qua similia iam in primo libro cõmemora¬
uimus: Haec enim sola mali deputant ma¬
laquȩ non faciunt malos: nec erubescunt
interbona quȩ laudant ipsimali ec̃. qui
laudant. magisque stomachantur. siuillã
malam habeant quamsiuitam. quasi hocsit
hominis maximum bonum habere bona
omnia. prȩcer scipsum: sed neque tedia mala
quȩ isti sola formidant: du eorum quando ab
eis libere colebantur. neillis acciderent obs¬
titerunt : Cum enimuarus ꝑdiuersa tẽporib:
ante aduentum redemptoris nr̃i. innumera¬
bilibus non nullisq etiam incredibilibus
cladibus genus conteretur humanum quos

Expanded text:
am satis dictum arbitror de morum malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeant, quam si uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per diuersa temporibus ante aduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum, quos
Abbreviated transcription (Latin):
&iamina frica multitudinem ꝓdigi similẽ
fuisse cumiam .e&. populi romani ꝓuintia
litteris mandauer̃. Consuptis enim fructib
filuisq lignorum. ingentiatq in estim aebili
nube inmare dicunt . eẽ. deiectam: quam
mortuam redditamnque litorib atque hinc
aere corrupto. tantamortam pestilentia:
ut in sole regno mansisse. octingenta homi¬
num milia perisse refcrantur. & multo am¬
plius interris littorib ꝓximis: tunc uticȩ.
remansisse confirmant. Talis itaq uani¬
tas qualem ferim: eique respondere con¬
pellimurꝰ Quidhorum non xp̃ianȩ religi¬
oni tribueret sitemporib xpĩanis uide¬
rentꝰ: & tam̃ dis suis ista non tribuunt.
Quorum cultum ideo requirunt: neista uel¬
minora paciantur. cum ea maiora ꝑtulerint
aquibus antea colebantur. ExPLic lis .iII.

Expanded text:
etiam in Africa multitudinem prodigii similem etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse, cum iam esset populi Romani prouincia, litteris mandauerunt; consumtis enim fructibus foliisque lignorum ingenti adque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam; qua mortua redditaque litoribus adque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam, ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis. Tunc Uticae ex remansisse confirmant. Talis itaque uanitas, qualem ferimus eique respondere conpellimur, quid horum non Christianae religioni tribueret, si temporibus Christianis uideret? Et tamen dis suis ista non tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uelminora patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. LIBER IIII.
Abbreviated transcription (Latin):
quamnoxia : Boues loquutos infantes
nondumnatos. deuteris matrum quȩdam
uerba clamasse. uolasse seypentes. femi¬
nas et gallinas & homines inmasculinum
sexum fuisse conuersas. et cetera huius modi
quȩineorum libris non fabulosis sedhistoricis
scuuere scu ftlsi sint: noninferunt homi¬
nibus ꝑnitum. sed stuporem Sed cum plutt
terra: cumpluit creta. cumpluit lapidib:
non ut grando appellari solet hoc nomine.
sedomnino lapidibi. Hac ꝓfecto. &iã gra¬
uiter ledere potuer. Legimus apud eos
a& hincis ignib ab ipso montis uertice usq
litus proximum decurrentib ita mare fer¬
buis se : utrupes exurerentur et pi cesnaui¬
um soluerentur. Hoc utiq: non leuiter nox
um fuit : quamuis incredibiliter mi rueo de
rursus ȩstuignium tanta ui fauillȩ scripser
oppletam . eẽ. siciliam. ut catinensis urbis cec¬
ta obruta et pressa diruerit. Quacalami¬
tate ꝑmoti: miscricorditer eiusdem anni
tributum ei rela x auere romani. Locustarũ

Expanded text:
quam noxia, boues locutos, infantes quam noxia, boues locutos, infantes nondum natos de uteris matrum uerba quaedam clamasse, uolasse serpentes, feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conuersas et cetera huius modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem, sed stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus non ut grando appellari solet hoc nomine, sed omnino lapidibus, haec profecto etiam grauiter laedere potuerunt. Legimus aput eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis uertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse, ut rupes urerentur, ut pices nauium soluerentur. Hoc utique non leuiter noxum fuit, quamuis incredibiliter mirum. Eodem rursus aestu ignium tanta ui fauillae scripserunt obpletam esse Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret; qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxauere Romani. Lucustarum