comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aurem suam: quam dominus a peruerit a quo sunt uera
quȩ dicimus: Istos autem quales diuinarũ seripturarũ
iuelices patimur. quib eciã displie& quod dõ pla¬
cuerint opera sua. quẽ tãquã insolitam lucẽ miratũ
eẽ rep̃hendunt quia scriptum est. & uidit deus
lucem quia bona .ẽ. ad probat enim operasua quia
placent ei quȩ ftcit. & hoc est uidere quia bona
sunt. Neq enm aliquid inuitus facere cogitur.
ut quod ei nom plac& factat: aut in aliquid faciendũ
in prudens labitur. ut factum eũ. displiceat .
Qir autem non displiceat quod ds̃ nr̃ opus suum uidit

Expanded text:
aurem suam, quam dominus aperuerit, a quo sunt uera, aurem suam, quam dominus aperuerit, a quo sunt uera, quae dicimus. istos autem quales diuinarum scripturarum iudices patimur, quibus etiam displicet, quod deo placuerint opera sua, quem tamquam insolitam lucem miratum esse reprehendunt, quia scriptum est: et uidit deus lucem, quia bona est! adprobat enim opera sua, quia placent ei, quae fecit, et hoc est uidere, quia bona sunt. neque enim aliquid inuitus facere cogitur, ut quod ei non placet faciat, aut in aliquid faciendum inprudens labitur, ut factum esse displiceat. cur autem istis non displiceat, quod deus noster opus suum uidit
Abbreviated transcription (Latin):
suiss& tenebrȩ crant suꝑ ab yssum: ab yssus namq est:
a quarũ in estimabilis ꝓfunditas: Unde potest
occurrere carnali pruclentiȩ. uelud in ins tenebris
quȩ erant suꝑ abyssum habitauerit sp̃s dĩ.
dequo dictũ est ferebat᷑ suꝑ aquas: non intelligenti
quem ad modũ lux luceat intenebris. & tenebrȩ
cam non cõprehendant: nisi ꝑdei uerbũ fiat lux
& dicatur eis: Fiustis enĩ aliquando tenebrȩ : nunc
aut̃ lux indño: Quodsi rationales m̃tes ꝑ uolun¬
tatem impiam tenebrosȩ. Lucem sapientiȩ dĩ nus quã
ab sentẽ cõprebendere non possunt. quod abea longe
sint affectu non loco: quid mirum si spis dĩ qui suꝑ¬
ferebatur suꝑ aquas. su ꝑferebatur eciã suꝑ aquarũ
tenebras. in cõparabili quidem longiquitate sed sustartiȩ
non locoꝵ : scio quidem istis quã surdis hec cantem
Nec tamen despero quod canticimei ueritas inuentura st

Expanded text:
fuisset: tenebrae erant super abyssum. abyssus namque est fuisset: tenebrae erant super abyssum. abyssus namque est aquarum inaestimabilis profunditas. unde potest occurrere carnali prudentiae, uelut in his tenebris. quae erant super abyssum, habitauerit spiritus dei, de quo dictum est: ferebatur super aquas, non intellegenti, quemadmodum lux luceat in tenebris et tenebrae eam non conprehendant, nisi per dei uerbum fiat lux et dicatur eis: fuistis enim aliquando tenebrae; nunc autem lux in domino. quodsi rationales mentes per uoluntatem inpiam tenebrosae lucem sapientiae dei nusquam absentem conprehendere non possunt, quod ab ea longe sint adfectu, non loco, quid mirum, si spiritus dei, qui superferebatur super aquas, superferebatur etiam super aquarum tenebras, inconparabili quidem longinquitate, sed substantiae, non locorum ? Scio quidem istis quam surdis haec cantem; nec tamen despero, quod cantici mei ueritas inuentura sit
Abbreviated transcription (Latin):
festũ est. Manifeste enĩ positũ est: dixit ds̃
Iuã tam̃ lucẽ fecerit. nonita manifestũ est: Uitrũm
illã quȩ in mentib angłoꝵ est. id est ipsos tune sp̃s
rationales deus fecerit : an corporalem quandam lucẽ
remotã ociã ipsam ab aspectib: nr̃is insublimib: huiꝰ
mundi locis : int̃studiosos diuinarũ scripturũ
concorditer disputatur: Quarto enimdie fecit
ista conspicua celi luminaria. quȩ rursus utrũ
simul cum sua luce facta sint. an exilla que iã facta
erant quodam molo accensint : similiter quenitur:
Queliboe sane lux facta sit. quando cũ etͥñt tenebrȩ
suꝑ abyssum dixit ds̃ fiat lux: creatam tamen
lucẽ acreatrice luce factã eẽ non dubitat.
quis quis scãs litteras pie legendo fit digiꝰ
qui intelligat: Nec ideo putan đ est deus
ante quam facer& lucẽ in te nebris babitasse.
quia sp̃s dei ferȩbatur suꝑ aquas: cum predictum

Expanded text:
festum est: manifeste enim positum est: dixit deus. festum est: manifeste enim positum est: dixit deus. quam tamen lucem fecerit, non ita manifestum est: utrum illam, quae in mentibus angelorum est, id est ipsos tunc spiritus rationales deus fecerit, an corporalem quandam lucem. remotam etiam ipsam ab aspectibus nostris in sublimibus huius mundi locis, inter studiosos diuinarum scripturarum concorditer disputatur. quarto enim die fecit ista conspicua caeli luminaria. quae rursus utrum simul cum sua luce facta sint, an ex illa, quae iam facta erat, quodam modo accensa sit, similiter quaeritur. quaelibet sane lux facta sit, quando, cum essent tenebrae super abyssum, dixit deus: fiat lux, creatam tamen lucem a creatrice luce factam esse non dubitat, litteras pie legendo fit dignus, qui intellegat. Nec ideo putandus est deus, antequam faceret lucem, in tenebris habitasse, quia spiritus dei superferebatur super aquas, cum praedictum
Abbreviated transcription (Latin):
abillo facti estis: dũ fantamata ur̃a seo tamini: Quȩ
corur̃m uanũ & uagũ. lucẽ istã cȩlestiũ corporũ ꝑcarnis
oculos hauriens uob̵ multiplici fictione dilata uit
atq uariauit: Lux ista quãuis & ipsam
deus fecerit. longe incõparabilis est etiã illi luci
quã fecit ds̃ inm̃tib: pioꝵ : quas a tenebris lucificat.
sicut abinpietate uistisicat Quantomagis illi
maccessibili quȩ ista rm̃ĩa facit : nec omnib in¬
accessibilis est: beati enĩ mundq cordes quoniã
ipsi dm̃ uidebun: Ds̃ aut̃ lux ẽ. & tenebrȩ
in eo non sunt ullȩ: impu uero non uidebunt
lumen. sicut dicit isaias Talib ergo est inac¬
cessibilis illa lucisica lux. quȩ non solũ illã
spiritalẽ lucẽ inscõꝵ mentib. sed etiã istam
corporalem fecit : Non adquam prolubeat accedere
malos: sed quã fecit oriri suꝑ bonos & malos: .
Cũ ergͥ eẽnt tenebrȩ suꝑ abẏssum: ille qui erat
lux dixit. fiat lux Iuelux lucẽ fecerit : mani¬

Expanded text:
tis, dum phantasmata uestra sectamini, quae cor uestrum uanum et uagum lucem istam caelestium corporum per carnis oculos hauriens uobis multiplici fictione dilatauit atque uariauit. lux ista, quamuis et ipsam deus 'fecerit, longe inconparabilis est etiam illi luci. quam fecit deus in mentibus piorum, quas a tenebris lucificat. sicut ab inpietate iustificat, quanto magis illi inaccessibili. quae ista omnia facit ! nec omnibus inaccessibilis est; beati enim mundo corde, quoniam ipsi deum uidebunt. deus autem lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae; inpii uero non uidebunt lumen, sicut dicit Esaias. talibus ergo est inaccessibilis illa lucifica lux, quae non solum illam spiritalem lucem in sanctorum mentibus, sed etiam istam corporalem fecit, non ad quam prohibeat accedere malos, sed quam facit oriri super bonos et malos. Cum ergo essent tenebrae super abyssum, ille, qui erat lux, dixit: fiat lux. quae lux lucem fecerit, mani
Abbreviated transcription (Latin):
s alia s̃ instituta uirtute maliora. utilitate meliora
iactu faciliora. nu mero pauciora : tanꝗ iticia fider
reuelata nin lib̾tatẽ uocatis filiis di uigo seruitutis
ablato : qđ duro ⁊ carni dedito popło congruebat.
ecol eruntam̃ si antiqͥ uisti qͥ sacramtis ilł intelligebant
uenturũ p̃nuntiari. reuelatione fidĩ ex qualic &
adhuc oꝑta ⁊ abscondita munere tam̃ pietatis intel¬
lecta &iã tunc ipsi uiuebant. qr in hac uita nemo
ꝓ ilł p̃nuntiatiuis sacram̃tis  rerũ nondũ ĩpletarũ
figuris omĩa dura ⁊horrenda ꝑ petiparati fuer̃ &
pleriq ꝑ pessi s̃. si tres pueros damielẽq p̃dicamꝰ
qr de mensaregis contaminari noluer̃. qđ erat contra
illiꝰ tprĩs sacramtũ si macchabeos cũ ingenti ad¬
miratione p̃ferimꝰ qr̃ ȩscas qͥb: nunc xp̃i ani

Expanded text:
 alia sunt instituta uirtute maiora, utilitate meliora.  alia sunt instituta uirtute maiora, utilitate meliora. actu faciliora. numero pauciora, tamquam iustitia fidei reuelata et in libertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablato. quod duro et carni dedito populo congruebat. Uerumtamen si antiqui iusti, qui sacramentis illis intellegebant uenturam praenuntiari reuelationem fidei, ex qua licet adhuc operta et abscondita.' munere tamen pietatis intellecta etiam tunc ipsi uiuebant, quia in hac uita nemo sti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum; si Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimus. quia escas
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃ta pietatis in eẽ poss̃ etiã ĩpiis sic̃ habuisse scm̃
baptismũ etiã magnũ. simonẽ legimꝰ : fiunt tales
quales apłsait. Habentes formã pietatis : uirtutẽ aut̃
ciꝰ ab negantes. Virtꝰ aut̃ pietatis ẽ. finis p̃cepti ĩdẽ caritas
decorde puro. ⁊ constientiaboni ⁊ fide nonficta. unde
loqueret᷑ : sic & uos in qͥt. simili forma baptisina saluos fac̃.
Etne sibi sufficere putarent ui sibile sacram̃tũ ꝑ qđ ha¬
bebant formã pietatis ⁊ ꝑ malos mores ꝑdite uiuendo
uirtutẽ eiꝰ ab negarent : continuo subiec̃ . Noncarnis
depositio sordidũ s constientiȩ bone int̃rogatio
Pinde pͥma sacram̃ta quȩ obseruabant᷑ acelebrabant᷑
exlege : p̃nuntiatiua erant xp̃i uentur. Quȩ cũ suo
aduentii xp̃c impleuss&. ab lata s. nidõ ablata . qr im
lappleta. Non enĩ uenit legẽ soluere : s adĩplere. Et¬

Expanded text:
sacramenta pietatis inesse possunt etiam inpiis, sicut habuisse sanctum sacramenta pietatis inesse possunt etiam inpiis, sicut habuisse sanctum baptismum etiaquales Apostolus ait, Habentes formam pietatis, virtutem autem ejus abnegantes . Virtus autem pietatis est finis praecepti, id est, charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta . Uloqueretur, sic et uos, inquit. simili forma baptisma saluos facit. et ne sibi sufficere putarent uisibile sacramentum. per quod habebant formam pietatis. et per malos mores perdite uiuendo uirtutem eius abnegarent, continuo subiecit: non carnis depositio sord ium. sed conscientiae bonae interrogatio. Proinde prima sacramenta. quae obseruabantur et celebrabantur ex lege, praenuntiatiua erant Christi uenturi: quae cum suo aduentu Christus inpleuisset. ablata sunt. et ideo ablata, quia inpleta; non enim uenit legem soluere. sed adinplere. et
Abbreviated transcription (Latin):
caliũ figurarũ obseruatio: p̃muntiacio xpĩ fuit. Onde
quid mirũ ẽ. qͥd ab sirdũ. ĩ mo qͥd m̃ congriuũ ⁊ consen¬
taneũ si pꝰeiꝰ cessuit aduentũ Quic qͥd idõ fiebat ut eiꝰ p̃nun¬
tiar& aduentũ.  Figure igit᷑ rerũ quȩ ad hoc obseruabant᷑
ut ipsa earũ obseruatione uenturus xp̃s ꝓpħaret᷑ usq
ad eo nondebent ꝓpterea putari ꝑxpĩ aduentũ non ĩ¬
plete. qr̾ illo ueniente non obseruant᷑: ut nisi iã ꝑ aduentũ
xp̃i ĩplerent᷑ adhuc obseruarent᷑ . In nullũ aut̃ nom̃ re¬
ligionis seu uerũ scu falsũ. coagulari homines poss̃ nisi
aliquo signaculoꝵ uł sacram̃toꝵ uisibiliũ consertio colligent᷑.
Quorũ sacram̃toꝵ uis inenarrabilit̃ ual& plurimũ : &
idõ contẽpta sacrilegos fac̃. Impie qͥppe contẽpnitur :
sine qua ñ potesiꝑfici pietas. Ueruntam̃ qͥa uisibilia

Expanded text:
talium figurarum obseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde talium figurarum obseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde quid mirum est, quid absurdum, immo quid non congruum et consentaneum, si post eius cessauit aduentum, quicquid ideo fiebat, ut eius praenuntiaret aduentum ? figurae igitur rerum, quae ad hoc obseruabantur, ut ipsa earum obseruatione uenturus Christus prophetaretur, usque adeo non debent propterea putari per Christi aduentum non inpletae, quia illo ueniente non obseruabantur. ut nisi iam per aduentum Christi inplerentur. adhuc obseruarentur. in nullum autem nomen religionis. seu uerum. seu falsum. coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum uel sacramentorum uisibilium consortio conligentur: quorum sacramentorum uis inenarrabiliter ualet plurimum et ideo contempta sacrilegos facit. inpie quippe contemnitur, sine qua non potest perfici pietas. Uerumtamen quia uisibilia
Abbreviated transcription (Latin):
madatas non celebret cristianꝰ. sixp̃s ñ ueñ legẽ soluere sed ad ĩplere.
Respondeo. Immo ꝓpterea iã cristianꝰ ista non celebrat : quia ꝓpt̃
sune pnuntiabat nouã creaturã dequã dic̃ apłs Siqua igit᷑
in xp̃o noua creatura. Cetera transier̃ ec cẽ factas noua¬
Cũ quȩris cur illa singularũ quarũq inmunditarũ baptis mata
enĩ cũ sepelire nos sibi ꝑbaptis mũ in mortẽ: ut quẽ ad modũ
xp̃s resurrex amortius. sic ⁊ nos in nouitate uitȩ abulemꝰ.
fideles eiꝰ eẽ : in qͥb: caritate sociatis ⁊ quodã mͦ cõpactis habitaro
dignat᷑ & ido magis illud ñ obseruari axp̃ianis. qr iã¬
xp̃s in eccła sua qđ illa figura ꝓphetice ꝓ mittebat ĩpleuit.
Et nunc qͥde isti ꝓsuscepto ne gocio : ne silentio p̃terirent᷑
quanta potuimꝰ breuitate ꝑ st̾iximꝰ. Cecerũ m̃bratim
tariculatĩq distcussalibros mãgnos multosq fe.
Ita fit licomũa quȩ ex illa scriptura ꝓpt̃ẽa putatis ñ obser¬

Expanded text:
ebret christianus. si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere.. respondeo: immo propterea iam christianus ista non celebrat, quia proptelunae praenuntiabat nouam creaturam. de qua dicit apostolus: si qua igitur in Christo noua creatura. uetera transierunt; ecce facta su. Cum quaeris, cur illa singularum quarumque immunditiarum baptismata, levit. Venit enim consepelire nos sibi per Baptismum in mortem; ut quemadmodum Christus resurrexit a mortuis, sic et nos in novitate vitae ambulefideles esse, in quibus charitate sociatis, et quodammodo compactis, habitare dignatur. Et ideo magis illud non observari a Christianis, quias in ecclesia sua, quod illa figura prophetice promittebat, inpleuit. Et nunc quidem ista pro suscepto negotio ne silentio praeterirentur, quanta potuimus breuitate perstrinximus. ceterum membratim articulatimque discussa libros magnos multosque fecita fit, ut omnia, quae ex illa scriptura propterea putatis non obser
Abbreviated transcription (Latin):
cõm̃ darunt. illos fallerent uaticinia
demonioꝵ. hos sirmarent p̃dicta scorũ:
Si aut̃ hoc mirũ istis uanis uidetur. qđ
aliud tunc ds̃ p̃cepit dispensatorib ueteris
testam̃ti ubi noui grã uelabat᷑. aliud p̃di¬
catorib noui testam̃ti. ubi ueteritas
xp̃m mutantem quȩ dixerat. & aliud
dicentẽ. Quando misi uos inquid
sine sacculo & pera & calciamentis. Nunqͥd
aliquid defuit uobis: at illi dixer̃:
Nihil. Dix̃ ergo eis. Sed nunc qui habet
sacculũ : tollat similiter & peram:
Et qui non habet. uendat tunicã.
suam. & emat glad¬
dium. Isti certe
susta diuersa
intestam̃tis
singulis in uenirent
ueteri & nouo &iã hoc
clamarent duo sibi desta¬
menta ẽẽ contraria .:.
Qui d ergo nunc respon¬
debt̃. cũ iclẽ ipse dicit
antea misiuos sine
sacculo & pera
& calciamentis & nihil uob̾ defuit.
Nunc aut̃ quihabet saculũ. tollat
similit̃ & perã. & qui babet tunicã
uendat & emat gladium: lam ne

Expanded text:
commendarunt, illos fallerent uaticinia commendarunt, illos fallerent uaticinia daemoniorum, hos firmarent praedicta sanctorum. Si autem hoc mirum istis uanis uidetur, quod aliud tunc deus praecepit dispensatoribus ueteris testamenti, ubi noui gratia uelabatur, aliud praedicatoribus noui testamenti. ubi ueteris obChristum mutantem, quae dixerat, et aliud dicentem: quando misi uos, inquit, sine sacculo et pera et calciamentis, numquid aliquid defuit uobis? at illi dixerunt: nihil. dixit ersacculum, tollat similiter et peram; et qui non habet, uendat tunicam . suam et emat gladium. isti certe, si ista diuersa in testamentis singulis inuenirent, uetere et nouo, etiam hoc clamarent duo sibi testamenta esse contraria. quid ergo nunc respondebunt, cum idem ipse dicit: antea misi uos sine sacculo et pera et calciamentis, et nihil uobis defuit; nunc autem qui habet sacculum, tollat similiter et peram, et qui habet tunicam, uendat et emat gladium? iamne
Abbreviated transcription (Latin):
quia dñs iħs ingła est dĩpatris. Regnaue¬
runt hic ergo patriarchȩ & ꝓphetȩ. ut
ista regna dm̃ dare &auferre ostenderec̃:
Honhic regnauerunt apłi & martyres.
ut regnũ celoꝵ desiderandũ potius
panderet᷑. Illi reges bella gesser̃. ut
tales quoq uictorias apparer& dĩ uolun¬
tate prestari. isti non resistendo
int̾fecti sunt. ut potiorẽ eẽ. doccrea
uictoriã. ꝓside ueritatis occidi
Quã quã & illic prophete nouerant
mori proueritate. sicut ipse chis dicit:
Asanguine abel usq ad sangumẽ ⁊chariȩ
Et ideo postea quã cępit impleri qđ
sub figura salomonis qui latine inter¬
& adorabunt eum om̃s reges terrȩ om̃s
gentes seruent ei : Xpĩani quoq imꝑatores
plenam gerentes siduciã pietatis in xpõ
de inimieis sacrillegis qui spem suam insa¬
cramentis idoloꝵ demonumq posuerans̃.
gloriosissimã uictoriam perceper̃. cũ
aꝑtissimis notissimisq documentis de
quib non nulli iam scriptũ memoriȩ

Expanded text:
us in gloria est dei patris. regnauerunt hic ergo patriarchae et prophetae, ut ista regna deum dare et auferre ostenderetur, non hic regnauerunt apostoli et martyres, ut regnum caelorum desiderandum potius panderetur. illi regia bella gesserunt, ut tales quoque uictorias adpareret dei uoluntate praestari, isti non resistendo interfecti sunt, ut potiorem esse docerent uictoriam pro fide ueritatis occidi. quamquam et illic prophetae nouerant mori pro ueritate, sicut ipse dominus dicit: a sanguine Abel usque ad sanguinem Zachariae, et id posteaquam coepit inpleri. quod sub figura Salomonis — qui latine intert adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi, christiani quoque imperatores plenam gerentes fiduciam pietatis in Christo de inimicis sacrilegis, qui spem suam in sacramentis idolorum daemonumque posuerant, gloriosissimam uictoriam perceperunt. cum apertissimis notissimisque documentis, de quibus nonnulli iam scriptum memoriae
Abbreviated transcription (Latin):
inuaginã: Aurẽ inimici precisam.
reparat ad pristinam formam: Dicit
se legionib angłoꝵ imperare potuisse
addelendos inimicos. Nisi calix bibendus¬
unde esdẽ eẽt. quem paterna uolum tas dedisset:
Bibit p̃cedens: propinat sequentib
Uirtutem patientię suo reuelat p̃cepto.
suo confirmat exemplo. Eropt̃ quod ds̃
illum suscitauit amortuis. & donauit ei
nom̃ qđ est suꝑ om̃e nom̃. ut in nomine¬

Expanded text:
in vaginam; aurem inimici praecisam reparat ad pristinam formam: dicit se legionibus Angelorum imperare potuisse ad delendos inimicos, nisi calix bibendus esset, quem paterna voluntas dedisset ; bibit praecedens, propinat sequentibus: virtutem patientiae suo revelat praecepto, suo confirmat exemplo. Propter quod Deus illum suscitavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nom
Abbreviated transcription (Latin):
fieri ut caro uerbi gr̃a hiuuꝰ uł illius hominis
bicorpus caleste mutetur. concedo fieri posse :
sed utrũ futurum sit nescio Et ideo nescio
quia quid habeat de hacre dĩ uolunas melat&:
Illud me tamen non lat&. sine dubio futurum
si hoc deiuoluntas habet: Poro si audiam qđ
aliquid futurum erat sedels fecit nefier&:
fidissime respondebo. illud potius futurũerat
qđ ds̃ fecit: Nnon illud quod si futurum ess& hoc
feciss& Namds̃ quod factius erat utiq scie¬
bat : & ideo simul sciebat illud futurum non
fuisse. quod ne fier& facturus erat Et ꝓcul
dubio potius uerum ẽ. qđ scit deus: quã quodN
opinatur homo:. Vnde tam non possunt futura
nonfieri. quã non fuisse facta p̃terita: qñmon.ẽ
indei uduntate ut eosit aliquid falsũ querũ ẽ:¬

Expanded text:
fieri, ut caro uerbi gratia huius uel illius hominis fieri, ut caro uerbi gratia huius uel illius hominis in corpus caeleste mutetur, concedo fieri posse, sed utrum futurum sit nescio et ideo nescio, quia quid habeat de hac re dei uoluntas, me latet; illud me tamen non latet sine dubio futurum, si hoc dei uoluntas habet. porro si audiam, quod aliquid futurum erat, sed deus fecit. ne fieret, fidissime respondebo: illud potius futurum erat. quod deus fecit, non illud, quod si futurum esset, hoc fecisset. nam deus, quod facturus erat, utique sciebat et ideo simul sciebat illud futurum non fuisse, quod ne fieret facturus erat; et procul dubio potius uerum est. quod scit deus quam quod opinatur homo. unde tam non possunt futura non fieri quam non fuisse facta praeterita, quoniam non est in dei uoluntate, ut eo sit aliquid falsum, quo ue
Abbreviated transcription (Latin):
ultimi reseruantur: Sed contra naturam¬
non ingongrue dicimus aliquid deũ facere:
qđ facit contra id quod nouimus inaatura:.
Hanc enim&iam appellamus naturam: cognitũ
nobis cursũ solitũq naturȩ: Contra quẽ
d̾s cũ aliquid facit: magnalia uł mirabilia
nominatur:. Cũ tra illam uero sum mã na̾t᷑e
legem a noticia remotam siue inpioꝵ siue ad huc
infirmoꝵ: tam ds̃ nullo modo facit : quã contͣ
seipsũ non facit:. Sp̃alis aut̃ aademq rationał
creatura in quo genere & anima humana. est:
quanto anpliu illius inconmutabilis legis lucisq
Quanto aut̃ inde remocior fuerit: eomagis
miratur insolita. quominus cernit futura :
Ac ꝑhoc quid dehelia factũ sit nescimus. Hoc
deillo tamen credimus: quod uergo scriptura
testatur: Illud sane scimus: hoc deillo factũ
quod deiuoluntas hab&: Quod aut̃ dĩ uolũ¬
tas non hab&: feri dequo quam omnino
non posse: Ero inde simihi dicatur Aposse

Expanded text:
ultimi reseruantur. sed contra naturamultimi reseruantur. sed contra naturamnon incongrue dicimus aliquid deum facere, quod facit contra id, quod nouimus in natura. hanc enim etiam appellamus naturam, cognitum nobis cursum solitumque nã:turae, contra quem deus cum aliquid facit, magnalia uel mirabilia nominantur. contra illam uero summam naturae legem a notitia remotam siue inpiorum siue adhuc infirmorum tam deus nullo modo facit quam contra se ipsum non facit. spiritalis autem eademque rationalis creatura, in quo genere et anima humana est, quanto amplius illius incommutabilis legis lucisquequanto autem remotior inde fuerit, eo magis miratur insolita, quo minus cernit futura. Ac per hoc quid de Helia factum sit, nescimus; hoc de illo tamen credimus, quod uerax scriptura testatur. illud sane scimus hoc de illo factum, quod dei uoluntas habet; quod autem dei uoluntas non habet, fieri de quoquam omnino non posse. proinde si mihi dicatur posse
Abbreviated transcription (Latin):
contra naturȩ usum mortalib: notum: nec nos
naturali incisus oleastro & contra naturam insertũ
es inbonam oliuam: id ẽe contra naturam dĩc̃.
quods contra consuetudmem naturae. quã notitia
huimana conp̾hendit ut oleaster insertus inolea.
non oleastribacas sed oliuȩ pinguedinemferat
Deus aut̃ creator & conditor omnũ naturarum:
nihil contranaturam facit: Id enimerit
cuiq rer naturale : quod ille fecerit aquo . ẽ om̃is
modus. numerus. oedonatrae:. Sed nec ipse homo
contra naturam quic quam facit : nisi cum peccat:
Quid tamen supplicio redigitur ad naturam: Ad
naturalem quippe iusticiȩ ordinem ꝑtin&: ut aut
peccata non fiant. aut inpunita. cẽ nonualeant: Qđ¬
lib& horumsit naturalis crdoseruatur: sinon
ab anima. certe adeo:. Uexant enim peccata con¬
scientiam. ipsiq animonocent cũluce iusticiae pec¬
cando priuantur. et iam si non consequantur edolores :
qui uel corrigendis ingeruntur. uł non correctis

Expanded text:
contra naturae usum mortalibus notum, nec nos contra naturae usum mortalibus notum, nec nos naturali incisus oleastro ei contra naturam insertus es in bonam oliuam; id esse contra naturam dixit, quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia humana conprehendit, ut oleaster insertus in olea non oleastri baccas, sed oliuae pinguedinem ferat. deus autem creator et conditor omnium naturarum nihil contra naturam facit; id enim erit cuique rei naturale, quod ille fecerit, a quo est omnis modus, numerus, ordo naturae. sed nec ipse homo contra naturam quicquam facit, nisi cum peccat, qui tamen subplicio redigitur ad naturam. ad naturalem quippe iustitiae ordinem pertinet, ut aut peccata non fiant, aut inpunita esse non ualeant . quodlibet horum sit, naturalis ordo seruatur, si non ab anima, certe a deo. uexant enim peccata conscientiam ipsique animo nocent, cum luce iustitiae peccando priuatur, etiamsi non consequantur dolores, qui uel corrigendis ingeruntur uel non correctis
Abbreviated transcription (Latin):
uer nonliceat ꝑnaturam  quȩ tamen omã
nos communit̃ facta ab eodem credimus
xp̃iam non consideratione iam naturȩ
sed potestatis tantũ & uirtutis dei:.
legitur id quoq quod desuꝑ ciliomonis
lactatus aliquando auidȩ is: in lesis abient:
Qui ergo desublimi monte. p̃cipitatis martuu
non . ẽ quia utique noluit ⁊curnon potuit¬
&iam moricũuoluit: Et hoc quidem nunc
a nob̾ ita responsum sit quia uob plac& argumenta¬
ri: & arma tenptatis aliena dialetice disputare
uolentes: Alioquim nob nec sħs mortuus. est. nec ÷
in mortalis helias: Auousñnus pespondir.
Quic quid de enoc & de helia & demorsȩ scriptura
scã certis & magnis suȩ fidei dotumentis in sũmo
culmine auctoritatis locata testatar hoc credimꝰ:
Non quod faustus nos credere suspicatur: Quidsit
autẽ scđm naturam quid contra naturam: homines
qui sicut uoserrant nosse non possunt:. Diciaut̃
humano more contra naturam. ẽẽ quod est.

Expanded text:
ue non liceat per naturam ? quae tamen omnia ue non liceat per naturam ? quae tamen omnia nos communiter facta ab eodem credimus christiani, non consideratione iam naturae, sed potestatis tantum et uirtutis dei. legitur id quoque, quod de supercilio montis iactatus aliquando a Iudaeis inlaesus abierit. qui ergo de sublimi monte praecipitatus mortuus non est, quia utique noluit, cur non potuerit etiam mori cum uoluit? et hoc quidem nunc a nobis ita responsum sit, quia uobis placet argumentari et arma temptatis aliena dialectice disputare uolentes: alioquin nobis nec Iesus mortuus est nec est inmortalis Helias.- AUGUSTINUS respondit: Quicquid de Enoch et de Helia et de Moyse scriptura sancta certis et magnis suae fidei documentis in summo culmine auctoritatis locata testatur, hoc credimus, non quod Faustus nos credere suspicatur. quid sit autem secundum naturam, quid contra naturam, homines, qui sicut uos errant, nosse non possunt. dici autem humano more contra naturam esse, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
dicionis eius oblitus. ego iħm potuisse mori snuoluit
cur non concedam. &iam siuere mortem illam fuisse.
& non martis figuram consentiam.s lit enim abinitio
sumpta hominis similitudine. om̃s humanȩ condici¬
onis simula uit affectus si abre Non epat:
si inficde quoq corsignandȩ oeconomie epat¬
gr̃a fuiss& uisus & mori Propt̾rea illud quoque
com memorandum. quia siquid cuique ꝑ natram liceat
queritur : circa om̃a id quȩrideb& quȩ iħs gessit :
Non circa moetem tantum modo ipsius: Nam
& cȩcum anatiuitate lumen uidere nonsinit
clamarent abinitio scłi numquã fuisse iussum :
ut aliquis aperuiss&e oculos cȩcinati Ad anũ
aridam sanasse. uocem ac uerbum priuatis
his ꝑnaturam redonasse : mootius & intabem
iam resolutis corporibus. conpage reddita
uitalem redintegrasse spiritum. quem pon
adstuporem adducat. & cogat quodã modo
minime credere cogitantem quid liceat quio¬

Expanded text:
dicionis eius oblitus, ego Iesum potuisse mori, si uoluit, dicionis eius oblitus, ego Iesum potuisse mori, si uoluit, cur non concedam, etiamsi uere mortem illam fuisse et non mortis figuram consentiam? ut enim ab initio sumpta hominis similitudine omnes humanae condicionis simulauit adfectus, sic ab re non erat, si in fine quoque con signandae oeconomiae gratia fuisset uisus et mori. Praeterea illud quoque commemorandum, quia, si quid cuique per naturam liceat quaeritur, circa omnia id quaeri debet, quae Iesus gessit, non circa mortem tantummodo ipsius nam et caecum a natiuitate lumen uidere natura noclamarent ab initio saeculi numquam fuisse uisum, ut aliquis aperuisset oculos caeci nati. manum aridam sanasse, uocem ac uerbum priuatis his per naturam redonasse, mortuis et in tabem iam resolutis corporibus compage reddita uitalem redintegrasse spiritum, quem non ad stuporem adducat et cogat quodam modo minime credere cogitantem quid liceat quid
Abbreviated transcription (Latin):
qulai mortuus est : poterit eodem nihil ominuꝰ
argumento colligi & heliam non fuisse hominem
quia mortuus est Falsũẽ autem non fuisse helia
hominem. quanius in matalis credatur : falsum
aqque erit ihesum fuisse hommem. quan uis
estimetur mortuus Et simili uera
dicenti uis credere uterq eocũ apud
hebreos
falsam traxit opimonen: Itis demorte: & deimorta¬
litate helias Nau nec hic mortuus. ẽ: nec ille non mor¬
tuus: Sed uos qđ uultis creditis: qđ non . redigitis ad
naturam:. Qua ꝓpt̃ siquid naturȩ ꝓpriũ sit querit᷑
illa quidem nec ĩn mortaletatem mori uult: uec non
mori mortalem:. Siuero potestatem indeo atq
homine adfficienda quae uelint quaerimus magis
puto iłim mori potuisse. quã non mori heliam:
Ma ior enĩ potestas inihũ: quã inhelia & situ
in potentiorem contra naturȩ licenciã. leuas
Incaelum consecrasque ꝑpetuitati. naturȩ & con¬

Expanded text:
quia mortuus est, poterit eodem nihilominus quia mortuus est, poterit eodem nihilominus argumento colligi et Heliam non fuisse hominem, quia mortuus non est. falsum est autem non fuisse Heliam hominem, quamuis inmortalis credatur; falsum aeque erit Iesum fuisse hominem, quamuis aestimetur mortuus. et si mihi uera dicenti uis credere, uterque eorum apud Hebraeos falsam traxit opinionem, Iesus de morte et de inmortalitate Helias; nam nec hic mortuus est nec ille non mortuus; sed uos quod uultis, creditis; quod non, redigitis ad naturam. quapropter si, quid naturae proprium sit, quaeritur, illa quidem nec inmortalem mori uult nec non mori mortalem. si uero potestatem in deo atque homine ad efficienda quae uelint quaerimus, magis puto Iesum mori potuisse quam non mori Heliam; maior enim potestas in Iesu quam in Helia. et si tu inpotentiorem contra naturae licentiam leuas in caelum consecrasque perpetuitati naturae et con
Abbreviated transcription (Latin):
q deus eorũ & illi particulȩ quȩ p̃dicitur &
Coniceturis autẽ nemo nisi quẽ ꝓbationes defecerñ
utitur: Respondebimus tamen &iam ad hoc. nec
aliunde quã de hisque credere. soleas afferentes
exempla. quȩ suera sunt confirmabunt a nos:
Sifalsa destruent & uos. dicis ergo quomodo¬
sis mortuus. est si homo non fuit. Et ego abste
requro. helias quomodo mortiuis non. ẽ cum
fuerit homo. An huic mortali p̃ter condico¬
nem suã licuit ius inmartalitatis inuadere
Ap̃o non licuit inmortali de mosineresse fu it
aliquid usurpare : & si helias inaet̃num uiuit
contra naturam. ihesum ad triduũ tantum.
cur non magis contranaturã mori potuisse
conceclas p̃sertim cum &iam hoc non solum
de helia credatis sed & demoyse atq enoc qđ
sint in mortales & ipsirapti cũ corporibus
sius incaelian: Quaꝓpter si hoc argumeno
rerte colligitur iħm fuisse hͦ minem

Expanded text:
quia deus eorum . et illi particulae, quae praedicitur, et quia deus eorum . et illi particulae, quae praedicitur, et coniecturis autem nemo, nisi quem probationes defecerint, utitur. respondebimus. tamen etiam ad hoc nec aliunde quam de his, quae credere soletis, adferentes exempla: quae si uera sunt, confirmabunt et nos; si falsa, destruent et uos. dicis ergo: quomodo mortuus est Iesus, si homo non fuit? et ego abs te requiro: Helias quomodo mortuus non est, cum fuerit homo ? an huic mortali praeter condicionem suam licuit ius inmortalitatis inuadere, Christo non licuit inmortali de morte, si necesse fuit, aliquid usurpare? et si Helias in aeternum uiuit contra naturam, Iesum ad triduum tantum cur non magis contra naturam mori potuisse concedas, praesertim cum etiam hoc non solum de Helia credatis, sed et de Moyse atque Enoch, quod sint inmortales et ipsi rapti cum corporibus suis in caelum? quapropter si hoc argumento recte colligitur legum fuisse hominem,
Abbreviated transcription (Latin):
Qua ꝓpt̃ hoc quod uob̾ ꝓponitis dedeo
sinito & insinito: melius tacendo finitis.
donec a fine legis quod ẽ x̃ps. tan longe
aberrare desinatis: He deo aut̃ abrahã
& isnac &iacoh cũ ipsesit om̃is creature
uerus deus. cur illo nomine se populo suo
insinuare uoluerit: iamquantũ saterat
diximus: de circũ cissione etiam insupiorib
huius oꝑispartib cuntra calomnias inꝑitas
sepe respondimus: Isti autẽ signũ inpar¬
te corporis congrua diuinitus datum
quo carnis ex poliatio figurata. est siquẽ¬
aclmodum dictumsit oña mundamundis
xp̃iana non heretica mente cogitarent Nullo
modo irriderent: Sed quiauerũ. est & qđ
sequitur in mundis autẽ & in fidelibus nihil ẽ
mundum sedpolluta sunt eorum &inens & conscien-¬
cia: ridentes eos & dicacit̃ insultantes. lenit̃ ad mo¬
nemus: Si secundum ipsos circũcisio turpis. est:
non eos habere quodibi rideant sed quod lugea

Expanded text:
quapropter hoc, quod uobis proponitis de deo quapropter hoc, quod uobis proponitis de deo finito et infinito, melius tacendo finitis, donec a fine legis, quod est Christus, tam longe aberrare desinatis. de deo autem Abraham et Isaac et Iacob, cum ipse sit omnis creaturae uerus deus, cur illo nomine se populo suo insinuare uoluerit, iam, quantum sat erat, diximus. de circumcisione etiam in superioribus huius operis partibus contra calumnias inperitas saepe respondimus. isti autem signum in parte corporis congrua diuinitus datum, quo carnis expoliatio figurata est, si quemadmodum dictum sit: omnia munda mundis, christiana, non haeretica mente cogitarent, nullo modo inriderent. sed quia uerum est et quod sequitur: inmundis autem et infidelibus nihil est mundum, sed polluta sunt eorum et mensetconscientia, ridentes eos et dicaciter insultantes leniter admonemus, si secundum ipsos circumcisio turpis est, non eos habere, quod ibi rideant, sed quod lugeant,
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatis ratione mundandi: ut spũalia quo¬
quo modo & exquanta cumq : parte cogitare pos¬
sitis: Quod quandiu non potestis heresis quippe
ur̃a nihil aliud norit quã & corpꝰ & animã.
& deũ ꝑ locoꝵ spatia uel finita. uł infinita
distendere. cũ solũ corpꝰ talia occup& spa¬
tia. uł spatus talib occupetur: consultius
feceritis. siuos huic quaestioni non cõmiseritis.
ubi nec docere potestis aliquid ueri sicut
nec inceteris. nec discere estis idonei. Qđ
fortasse potestis inc&̾is : si suꝑbi litigͥosiq
nonsitis: Cũ enĩ quae coeꝑit. quomodo sit
deus finitus quẽ nullus locus capit. quomͦ
infinitus quẽ totũ filius nouit. quo modo
finitus in mensus. quooͦꝰ infinitus ꝑfectũ.
quomͦ finitus nullũ habens modum qͦmͦ
in finitus modus om̃ium: omnis cogitatio
carnalis euanescit: Et siuult sefieri
quod nondũ est: pͥuꝰ exeo qđ est eribelit:

Expanded text:
ueritatis ratione mundandi, ut spiritalia quoueritatis ratione mundandi, ut spiritalia quoquo modo et ex quantacumque parte cogitare possitis. quod quamdiu non potestis — haeresis . quippe uestra nihil aliud nouit quam et corpus et animam et deum per locorum spatia uel finita uel infinita distendere, cum solum corpus talia occupet spatia uel spatiis talibus occupetur — consultius feceritis, si uos huic quaestioni non commiscueritis, ubi nec docere potestis aliquid ueri — sicut nec in ceteris — nec discere estis idonei, quod fortasse potestis in ceteris, si superbi litigiosique non sitis. cum enim quaeri coeperit, quomodo sit deus finitus, quem nullus locus capit, quomodo infinitus, quem totum filius nouit — quomodo finitus, inmensus; quomodo infinitus, perfectus; quomodo finitus, nullum habens modum; quomodo infinitus, modus omnium — omnis cogitatio carnalis euanescit; et si uult se fieri, quod nondum est, prius ex eo, quod est, erubescit.
Abbreviated transcription (Latin):
satis &iam uos ab eodem alieni signi eius
ac sacramenti exꝑtes quod .ẽ. uirilium
mutilatio. ꝑque̾m idem suos agnoscit :
Qua propt̃ hic ẽ deus quẽ colitis Liquet
Siuero infinitum deũ. eẽ. uultis: huic
uos ante renuntiare necesse.ẽ. & orati¬
onem mutata ȩrroris p̃teritiuri pȩ¬
nitudinem gerere :. Et hoc quidem
dictũ ita .ẽ.: ut de ur̃o uos uicis se uideamꝰ:
Alioquin sũmum &uerũ deum utrũsitꝰ
idẽ infinitus nec nesiqueritur : deboc
uero nos boni & mali contrarietas. brȩ¬
uter poterit edocere:. Qm̃ quidem
sinon .ẽ. malũ: ꝓfecto infinitus ẽ deus:
Naba autẽ finem: si malũ est: Constat dut
esse malum: Nonigitur infinitꝰ ẽ d̃s:
illic enĩ esse mala accipiunt ubibonoꝵ:
fims. Auocistiiius res pontoit
Ab sit ut hoc uos quis quam int̾rog& qͥuosnouit
aut de hac om̃inore cũ talib disput& Priu
enim estisa figmento carnaliũ corporaliumq
cogitationum pia fide & quantula cumque

Expanded text:
sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius ac sacramenti expertes, quod est uirilium mutilatio, per quam idem suos agnoscit. quapropter hic si est deus, quem colitis, liquet si uero infinitum deum esse uultis, huic uos ante renuntiare necesse est et oratione mutata erroris praeteriti uestri paenitudinem gerere. et hoc quidem dictum ita est, ut de uestro uos uicisse uideamur; alioquin summum et uerum deum utrum sit idem infinitus necne, si quaeritur, de hoc uero nos boni et mali contrarietas breuiter poterit edocere. quoniam quidem si non est malum, profecto infinitus est deus; habet autem finem, si malum est; constat autem esse malum . non igitur infinitus est deus; illinc enim esse mala accipiunt, ubi bonorum est finis. AUGUSTINUS respondit: Absit, ut hoc uos quisquam interroget, qui uos nouit, aut de hac omnino re cum talibus disputet. prius enim estis a figmento carnalium corporaliumque cogitationum pia fide et quantulacumque
Abbreviated transcription (Latin):
uos inuocatis deũ:. Qlere enĩ qđ intelligidat
cognitionis mutu&e causa: Measẽ scilic& in.¬
uicem oberrarent : notas sibrin& huiu̾mod
alternis inpo suise uidentur iudei aciudeu
Atque ipse quidem eoscircũcisionis obsceno
caractere signauit. quo ubicũq t̾rarum
fuerint ubi cumq gentiũ ꝑcircũ cisionem.
tamen ipsius esse noscantur: Ideni uero suũ
uicis sundeum. parentum suorũ cognomine
signauerunt : quo ubicũq & ipse fuerit. in¬
magna quam uis deorũ frequentia. cum deus
abraham auedierit & deus rsaac & dsiacob
ꝓtinus semnuocart cognoscat. Quod fere
Inmultis fieri solet unũ habentib nomene :¬
et eoꝵ nemo appellatus respondeat. Nisi au-¬
dito cognomine:. Sic namq & pastor atq
armentarius peccorib notasinurunt : Ne
eorum quisq ꝓsuo usurpa alienum:. Quib
quia & uossimiliter facitis deum abrabã
dicentes & deum isaac & deum lacob: Non
solum finem ostenditis habere deum. sed qđ

Expanded text:
vos invocatis Deum. Vere enim, quod intelligi datur, vos invocatis Deum. Vere enim, quod intelligi datur, cognitionis mutuae causa, ne a se scilicet invicem oberrarent, notas sibimet hujusmodi alternis imposuisse videntur Judaei, ac Judaeorum atque ipse quidem eos circumcisionis obscoeno charactere signavit, quo ubicumque terrarum fuerint, ubicumque gentium, per circumcisionem tamen, ipsius esse noscantur; iidem vero suum vicissim Deum parentum suorum cognomine signamagna quamuis deorum frequentia, cum deus Abraham audierit et deus Isaac et deus Iacob, protinus se inuocari cognoscat. quod fere in multis fieri solet unum habentibus nomen, ut eorum nemo appellatus respondeat nisi audito cognomine. sic namque et pastor atque armentarius pecoribus notas inurunt, ne eorum quisque pro suo usurpet alienum. quibus quia et uos similiter facitis deum Abraham dicentes et deum Isaac et deum Iacob, non solum finem ostenditis habere deum, sed quod
Abbreviated transcription (Latin):
Uisi forte alter ẽ hic dequo ꝑrogas: & alter.
quem oratis: Alioquin circũcissionis t̃minu.
qui abra hã &isaac &iacob agentiũ c&era.¬
rũ societate designat: & iamdei ipsiuscir.¬
ca eos terminat potestatẽ: ¶FINe
similes. quos fuisse quidẽ iustos in p̃putio.
non negatis: Ned quia idem circũcisionis.
ipsigni carebant: ne ipsoꝵ quidẽ uultis.
esse deũ. sed solius abrahae & seminis eius:
Igitur si .ẽ. unus & infinitus deus. quidsibi.
uult hec inuocationis ur̃ȩ taudiligens &.
sollicita cautio. ut non contenti nominas.¬
sedeũ adiciatas & cuius abra hãscilicae &.
isaãe &iacob: tanquã inturba aliqua
derun erratura aut naufragium pas.¬
sura. ura oratione nisi ad signum nauig&
abrahȩ: Et hȩc quidem certa docausa
uidȩos orare hudab surdũ est ut pote circũcisi:
S ic enim circũ cisionis se inuocare desigaant
hoc facitis parũ intelligo cũ mumme ge¬
ratis signum qđ habuerit abraham. cuiu.

Expanded text:
nisi forte alter est hic de quo perrogas, et alter nisi forte alter est hic de quo perrogas, et alter quem oratis: alioquin circumcisionis terminus, qui Abraham et Isaac et Jacob a gentium caeterarum societate dissignat , etiam Dei ipsius circa eos terminat potestatem. Cujus similes, quos fuisse quidem justos in praeputio non negatis, sed quia iidem circumcisionis insigni carebant, ne ipsorum quidem vultis esse Deum, sed solius Abrahae et seminis ejus. Igitur si est unus et infinitus Deus, quid sibi vult haec invocationis vestrae tam diligens et sollicita cautio, ut non contenti nominasse Deum, adjiciatis et cujus, Abraham scilicet, et Isaac et Jacob: tanquam in turba aliqua deorum erratura aut naufragium passura vestra oratione, nisi ad signum naviget Abrahae? Et hunc quidem certa de causa Judaeos orare haud absurdum est, utpote circumcisos; sic enim circumcisionis se invocare designant ipsum faciatis, parum intelligo; cum minime geratis signum quod habuerit Abraham, cujus
Abbreviated transcription (Latin):
uari adimaginẽ dei fatentur: & hoctes¬
timoniũ ultro &iam ꝓpherunt: Tunc aut̃
dic̃ faustus qđ deus faciat hominẽ: quando
int̾rior indĩ agnitio  renouat᷑.3. Utrũ eum
ipse fecerit quire ficit: ipse condiderit
qui renouat: res pondebunt: Ipse:. Cuires¬
ponsioni eoꝵ siadiciamꝰ quȩrentes quando eiũ
formauerit: quem nunc reformat : quȩren
ubi scabscondent ne fabulȩ suȩ dedecapire
cogantur: Neq enim dicit adeoformatũ
uel conditũ uel institutũ: sed de sustantia e̾i.
partẽ prorsus eiꝰ aduersus hostes missam:.
Nec peccato inueteratũ: sod necessitate cap¬
tiuatũ & destamatũ ab inimicis & cetera
quȩ iã ted& dicere:. Ibi enim primũ hominẽ
conmemorant. non quem dic̃ apłs detra
men dacioꝵ ꝓsilietiteN:
Dequo faustus tac& om̃ino cũ de honiine.
sibi ꝓposuerit questionem: timens nealiꝗͦ.
melo eis contra quos dispritat in notescat.:.
& deus isa ac & iacob: hab& finem deus:

Expanded text:
uari ad imaginem dei fatentur et hoc tesuari ad imaginem dei fatentur et hoc testimonium ultro etiam proferunt: tunc autem dicit Faustus quod deus faciat hominem, quando interior in dei agnitione renouatur — utrum eum ipse fecerit, qui reficit, ipse condiderit, qui renouat, respondebunt "ipse." cui responsioni eorum si adiciamus quaerentes, quando eum formauerit, quem nunc reformat, quaerent, ubi se abscondant, ne fabulae suae dedecus aperire cogantur. neque enim dicunt a deo formatum uel conditum uel institutum, sed de substantia eius partem prorsus eius adnec peccato inveteratum, sed necessitate captivatum et deformatum ab inimicis, et caetera quae jam taedet dicere. Ibi enim et primum hominem commemorant, non quem dicit Apostolus mendaciorum prosilientem: de quo Faustus tacet omnino, cum de homine sibi proposuerit quaestionem; timens ne aliquo modo eis contra quos disputat, innotescat. LIet Deus Isaac, et Deus Jacob , habet finem Deus:
Abbreviated transcription (Latin):
qui creauit. & reficiente qui fecit: Quod
breuit̃ explicat ubi ait : Corpusqͥdẽ
mortuũ . ẽ. ꝓropt᷑ peccatũ: sp̃us autem uita. ẽ.
propt̾ iustitiam:. Siautem spũs eius quisusci¬
tauit xp̃m amortius habitat in uob: quisuscita¬
uit xp̃m amortius uiuificabit & mortalia
corpora ur̃a ꝑ habitantem spm̃ eius in uobis:
Nam quis catholica ueritate instructus.
ignorat scđm corpꝰ. ẽe. alios homines masculos
renonamur scđm imaginẽdeiꝰ ueruntamen
quia utrũq ds̃ fecit. rursũ idẽ apłs testis ẽ
ubidicit: Neq mulier sine uiro: neq: uir
sine muliere indño: Sicut enĩ mulier ex uiro:
Ita & uir ꝑmulierem: om̃a aut̃ exdeo: Quid
ad hȩc dicit. in epta fallatia hominũ alienatoꝵ
auita dĩ ꝑignorantiã quae. ẽ. inillis ꝓpt̃cecita¬
tẽ cordis eoꝵ. nisi mapłis litteris qđ uolumꝰ¬
uerũ est. qđ nolumꝰ falsũ. est sic delirent
manichei. & resipiscant & nonsint manichei:

Expanded text:
qui creavit, et reficiente qui fecit. Quod qui creavit, et reficiente qui fecit. Quod breviter explicat, ubi ait: Corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem vita est propter justitiam. Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis; qui suscitauit Christum a mortuis, uiuificabit et mortalia corpora uestra per habitantem spiritum eius in uobis. nam quis catholica ueritate instructus ignorat secundum corpus esse alios homines masculos, renouamur secundum imaginem dei? uerumtamen quia utrumque deus fecit, rursum idem apostolus testis est, ubi dicit: neque mulier sine uiro neque uir sine muliere in domino; sicut enim mulier ex uiro, ita et uir per mulierem; omnia autem ex deo. quid ad haec dicit inepta fallacia hominum alienatorum a uita dei per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis eorum, nisiuerum est, quod nolumus, falsum est? sic delirent Manichaei; et resipiscant et non sint Manichaei.
Abbreviated transcription (Latin):
in animã uiuentem: Hoc autẽ in genesi
scriptum ẽ ubi narratur quomodo deus
hominem fecerit: & corpus qđ det̾ra forma¬
uerat animauerit: Veterem autẽ homm̃ẽ
nihil aliud apłs quã uitã ueterem dicit qu&
inpeccato. ẽ: in quo scđm adam uiuit᷑: deqͦ dic̃:
Perunũ hominẽ peccatũ intrauit inmundũ.
& ꝑ peccatũ mors: & ita in om̃s homines ꝑtran¬
siuit. in quo om̃s peccauerunt: Ergo totus
ille homo id .ẽ. & int̾riore & ext̃riortore
sui parte inueterauit propt̾ peccatum: &
ponȩ mortaltatis ad dictus ẽ: Renouat᷑
autẽ nunc scđm int̾riorẽ homiiem. ubi
ex uens se iniustitiã hoc . ẽ. uet̾rẽ hominẽ.
& induens iustitiã hoc. ẽ. nouũ hominem:.
Tunc autẽ cũ resurg& corpus spũale quod
seminat᷑ animale: & iã ex t̾rior ꝑcipi et
calestis habitudinis dignitatem: Vt
totũ quod creatũ. est. recreetur & totũ
quod factũ. est reficiatur. illore creante

Expanded text:
in animam viventem . Hoc autem in Genesi in animam viventem . Hoc autem in Genesi scriptum est , ubi narratur, quomodo Deus hominem fecerit, et corpus quod de terra formaverat animaverit. Veterem autem hominem nihil aliud Apostolus quam vitam veterem dicit, quae in peccato est, in quo secundum Adam vivitur: de quo dicit, per unum hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors; et ita in omnes homines pertransiuit, in quo omnes peccauerunt. ergo totus ille homo, id est et interiore et exteriore sui parte, inueterauit propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; renouatur autem nunc secundum interiorem hominem, ubi exuens se injustitiam, hoc est, veterem hominem; et induens justitiam, hoc est, novum hominem. Tunc autem cum resurget corpus spirituale, quod seminatur animale, etiam exterior percipiet coelestis habitudinis dignitatem: ut totum quod creatum est recreetur, et totum quod factum est reficiatur, illo recreante
Abbreviated transcription (Latin):
mentoꝵ quod nuda grana seminantur.
& deus illis d& corpus quomodo uoluerit
unicuiq seminum ꝓpriũ corpus: ubi nihil¬
ominus manichei euertit errorem :
qui & grana & erbas & om̃s radices aefrutices
gentem tenebrarum dicit creaf eqionđm
& ineis formis atq generib rerũ deum
potius credit alligari. quam hoꝵ aliqͥo oꝑari:
Cum ergo contͣ mauichei sacrilegam uanitatẽ
&iam ista dixiss&: uenit ad carnium differenłias.
Non om̃is inquid. caro eadem caro Inde ad cor¬
poꝵ caelestiũ atq t̾restriũ: Inde ad mutatio¬
nem corporis nrĩ quafieri possit sp̃iale ate
caeleste: Seminatur inquit in contumelia:
surga& ingloria: Seminatur in imfirmita¬
te : surg& inuirtute: Seninat᷑ corpꝰ amina¬
le: surg& corp̾ sp̃uale: Atq inde uolens os¬
tendere originem corporis animalis: si est.
inquid corpus animale. est. & spirituale:
Sicut scriptũ. est: Iactus. ẽ pͥmus homo adã

Expanded text:
mentorum, quod nuda grana seminentur mentorum, quod nuda grana seminentur et deus illis det corpus, quomodo uoluerit. unicuique seminum proprium corpus — ubi nihilominus Manichaei euertit errorem, qui et grana et herbas et omnes radices ac frutices gentem tenebrarum dicit creare, non deum et in eis formis atque generibus rerum deum potius credit alligari quam horum aliquid operari — cum ergo contra Manichaei sacrilegam uanitatem etiam ista dixisset, uenit ad carnium differentias. non omnis. inquit, caro eadem caro, inde ad corporum caelestium atque terrestrium, inde ad mutationem corporis nostri, qua fieri possit spiritale atque caeleste. seminatur, inquit, in contumelia, surget in gloria; seminatur in infirmitate. surget in uirtute; seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. atque inde uolens ostendere originem corporis animalis, si est, inquit, corpus animale, est et spisicut scriptum est, Factus est primus homo Adam