comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fieri oportet. ob hoc ne de¬
struatur optis dei et ideo¬
et manducandũ est. si in
hoc frat̃ edificat᷑. Et nonet
manducandum: si ꝑhocat
creseit optis dei. Et bibendtũ
est. si ꝑ hoc ꝓficiat frat̃ aq
fidem: et non bibendũ siꝓ
hoc. aut frat dãnum fidei.
aut tu detrimentũ caritats
Gu fidem habes penes te¬
met ipsũ. habe corã deo
Fidem hic illã qua eredn
quis manducare om̃ia:
sicut supra dixit. Alius ere¬
dit manducare om̃ia ille
sine dubioqui ẽdit:quod
nichil increaturis decco¬
mune. nichil in iundłu
sit s sufficit tibi inquit ha¬
bere coram deo huiꝰmodifi¬
dem: Nontamen ie circo
cogendus est et aliꝰ ut om̃a
manducet:qui nondũ ha¬
bet talem fidem. ut credat
omĩa eẽ manducanda. Qd̃
autẽ dixit. habe penes te¬
mec ipsũ: iactantiã reseras
iemagis inostentatione
sut quod credimꝰ quam
niurtute. addidit autẽ
iabe coram deo: ut doceret
sitis agendũ nobis. nonut
apud homines fides nr̃a
aiffametur: sut apud dm̃

Expanded text:
fieri oportet ne destruatur opus Dei, et ideo manducandum est, si in hoc frater aedificatur, et non est manducandum, si per hoc non crescit opus Dei; et bibendum est, si per hoc proficit frater ad fidem, et non est bibendum, si per hoc frater damnum fidei, aut tu detrimentum charitatis quam habes penes temetipsum, habe coram Deo. Fidem hic illam dicit, qua credit quis manducare omnia, sicut supra dixit: Alius credit manducare omnia, ille sine dubio qui credit quod nihil in creaturis Dei commune, nihil immundum sit; sed sufficit tibi, inquit, habere coram Deo hujusmodi fidem: non tamen idcirco cogendus est et alius, ut omnia manducet, qui nondum habet tatem fidem, ut credat omnia esse manducanda. Quod autem dixit, Habes penes temetipsum, jactantiam resecat, ne magis in ostentatione sit quod credimus, quam in virtute. Addidit autem: Habe coram Deo, ut doceret satagendum nobis, non ut apud homines fides nostra diffametur, sed ut apud Deum
Abbreviated transcription (Latin):
insinuaret certissimũ fu¬
turũ eẽ iudiciũ dei: cuius
species ut notior hominib
fieret. iudicandi forma
exhis quȩ inder homines
geruntur assũpta est: quo
scilicet nosceremus. quia
sieuit udex iste terrenus.
celsiorem quendam locun
quod cribunal appellatus
ascendit: ut exeo altionste
eminentior ceteris quriu¬
dicandi sunt: ne conspectũ
eius lateant uel supplicia¬
reorum. uel alligationes in¬
nocentium: ita intellegamꝰ
et itdicem om̃ium xp̃m
natura et maiestate cunc¬
tis eminentẽ. introspicen
corda. et conscientias fingu¬
lorum. manifestare oceusiti.
et obiectareuelare: ut ethons
actib laudem tribuat: et
mali penam quã merent̃
excipiant: quod si manet
futurũ iudicium dei: et
tale iudiciũ. in quo non so¬
lum unusquisq recipiet

Expanded text:
nibus certissime futurum esse judicium Dei: cujus species ut notior hominibus fieret, judicandi forma ex his quae inter homines geruntur assumpta est, quo scilicet nosceremus, quia sicut judex iste terrenus celsiorem quemdam locum, quod tribunal appellatur, ascendit, ut ex eo altior et eminentior caeteris qui judicandi sunt fiat, ne conspectum ejus lateant vel reorum supplicia, vel allegationes innocentium: ita intelligamus et judicem omnium Christum et natura et majestate cunctis emimentem introspicere corda et conscientias singulorum, manifestare occulta et obtecta revelare, ut et bonis actibus laudem tribuat, et mali poenam quam merentur excipiant. Quod si manet futurum judicium Dei, et tale judicium in quo non solum unusquisque recipiet
Abbreviated transcription (Latin):
Puto ergo inde usum sermo¬
nis huius assumptũ: ut quia
uerbi gratia uasa templi mi¬
nisterio se gregata. uasa sine
dubio dm̃i appellabantur.
nem eorum quos quasi mũ¬
dos et scđm legem edendos
scriptura segregauit: reliqͥ
om̃s cõmunes appellatist̃:
S iudei uimu̾bi ignorantes.
unde cõmunis diceret᷑ ho¬
mo.que cõmunem appella¬
bant:. sermonis usũ sine sig¬
nificationis intellegentia
tenuerunt. Neꝙ enĩ cibi qͦs
deus creauit aut ignoranter
aut simplicit̃ sũpti. cõmu¬
et inmundum:s mens illa
hominis quȩ deosoli segrega¬
ta est. merito munda appel¬
iatur. Que uero aliena adeo
est. qm̃ non ab uno spũ mun¬
do. s aplurimis possidetur.
Ideirco talis homo cõmums
appellatur: quasi qui mul¬
dorum sid uł utiorũ. uel de¬
monum seruus.Scdin illud¬

Expanded text:
Puto ergo inde usum sermonis hujus assumptum, ut quia, verbi gratia, vasa templi ministerio segregata, vasa sine dubio Domini appellabantur, nem, eorum quos quasi mundos et secundum legem edendos Scriptura segregavit, reliqui omnes communes appellati sunt. Sed Judaei vim verbi ignorantes, unde communis diceretur homo, quem communem appellabant, sermonis usum sine significationis intelligentia tenuerunt. Neque enim cibi quos Deus creavit, aut ignoranter aut simpliciter sumpti commuet immundum: sed mens illa hominis, quae Deo soli segregata est, merito munda appellatur. Quae vero aliena a Deo est, quoniam non ab uno spiritu immundo, sed a plurimis possidetur, idcirco talis homo communis appellatur, quasi qui multorum sit, vel vitiorum, vel daemonum servus, secundum illu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfundiora ꝑquirunt. quã¬
ipsi capere aut a ssequi ne
queunt: Et ideo apl̃s rese¬
care ctũpam uolens exutra¬
q parte nascentẽ: illis qui¬
dem p̃cipit. ne inferiores
sꝑnant atq despiciant: His
uero.ne suꝑiores se iudicent:
cum ꝑitiam non habeant
iudicandi. Quã tus ergo
utrumq rep̃bendat: Et eũ
qui sꝑiit fratrem inferiorem.
et eum qui iudicat suꝑiorẽ.
tamen ut ostenderet illum
grauiꝰ in iudicando. quam
hunc insꝑnendo fratrem
peccare: Omissa sꝑnentis
culpa p̃sũptionem iudi¬
ideo in consequentib iungit
m̃s enimstabimꝰ ante cn¬
recte et iuste: introduoit
diuimi iudicis formã et ait
Om̃s enim nos stare oportet
ante tribunal dei: ꝗuio scili¬
cet noueritis qui iudicat
fratrem tantũ se crimenela¬
tionis incurrere:ut cribu¬
nal dei sibiuideatur assu¬
mere: et unigeniti iudiciũ

Expanded text:
profundiora perquirunt, quaprofundiora perquirunt, quam capere aut assequi ipsi possunt. Et ideo Apostolus resecare culpam volens ex utraque parte nascentem, illis quidem praecipit, ne inferiores spernant atque despiciant; his vero ne superiores se judicent, cum peritiam non habeant udicandi. Quamvis ergo utrumque reprehendat, et eum qui spernit fratrem inferiorem, et eum qui judicat superiorem, tamen ut ostenderet illum gravius in judicando, quam hunc in spernendo fratrem peccare, omissa spretionis culpa, praesumptionem judiideo in consequentibus jungit: Omnes enim stabimus ante trrecti et justi introducit divini judicii formam, et ait, Omnes enim nos stare oportet ante tribunal Dei, quo scilicet noverit is qui judicat fratrem, tantum se crimen elationis incurrere, ut tribunal Dei sibi videatur assumere, et Unigeniti judicium
Abbreviated transcription (Latin):
Iccirco eum mortuũ esse: et
inxisse. ut et uiuorum et
mortuorũ dominetur: ui¬
uorum. ꝓfecto illorũ. quire¬
surrectionis eius exemplo.
nouam et celestẽ interris
exigunt uitam:.mortuorũ.
illorũ sine dubio.qui mor¬
tificationẽ xp̃i incorpore
suo circũ fer̃: et mortificant
menbra sua quȩ sunt suꝑ
iudicas fratrem tuũ: aut
tuquare sꝑnis fratrẽ tuum:
cum siue mortificatio sit in
te carnis et uitiorum: non
exte orta sint s xp̃i morte do¬
nata: siue tͥ nouitas uitȩ est.
et interris ambulans conu̾sa¬
tionem habes incȩlis. xp̃i ħ
resurrectione merueris: Be¬
ne autem utriusq tutii notã:
uernacula appellatione sig¬
nauit: Illi dicens. quare sꝑ¬
nis. Et huic quare iudicas
frem tuũ. solent enĩ hii qui
aliquantulum uident᷑ in
scientia ꝓficere. spernere
et nichil ducere eos qui al¬
tioris incellegentiȩ minus
capaces sunt:e contiario aũ
imperiti et indociles. iudi¬
care hoc est incusare et con¬
dempnare eos qui altiora et

Expanded text:
idcirco eum mortuum esse, et vixisse, ut vivorum et mortuorum dominetur, vivorum, profecto illorum qui resurrectionis ejus exemplo novam et coelestem in terris exigunt vitam: mortuorum illorum sine dubio, qui mortificationem Christi in corpore suo circumferunt, et mortificant membra sua, quae sunt super judicas fratrem tuum? aut tu quare spernis fratrem tuum, cum sive mortificatio sit in te carnis vitiorum, non ex te orta sit, sed Christi morte donata: sive tibi novitas vitae est, et in terris ambulans conversationem habes in coelis, Christi hoc resurrectione merueris? Bene autem utriusque vitii notam vernacula appellatione signavit, illi dicens: Quare spernis, et huic: Quare judicas fratrem tuum? Solent enim hi qui aliquantulum videntur in scientia profecisse, spernere et nihili ducere eos qui altioris intelligentiae minus capaces sunt: e contrario autem imperiti et indociles judicare, hoc est incusare et condemnare eos qui altiora et
Abbreviated transcription (Latin):
tuuimus: siue morimur.
dñi sumus:. mort̾e et enim
appellat illam. qua xp̃o
ut dixit consepulti. et in mor¬
tripsius baptizati. peccato
mortui sumtis: et uitam qͦ
alieni effecti ab hoc mundo:
aut ipse ait. ex mortuis ui¬
utntes non nobis.idẽ. non
ta quȩ in sub sequentib iun¬
go. INhoc enim xp̃s mor¬
iius est. et resurrexit: ut et

Expanded text:
vivimus, sive morimur, Domini sumus. Mortem etenim appellat illam, qua Christo, ut diximus, consepulti, et in morte ipsius baptizati, peccato mortui sumus, et vitam qua alieni effecti ab hoc mundo et, ut ipse ait, ex mortuis viventes, non nobis, id est, non ea quae in subsequentibus jungit. In hoc enim Christus mortuus est
Abbreviated transcription (Latin):
et nemo sibi moritur. siue
siue morimur. dominom¬
rimur. S iue ergo tuitimus
siue morimur. dñi sumus
Quomodo nemo nr̃m fibi
uiuat. et nemo sibi morit᷑
Nonenim unusquisq ipse
sibi dat. s axp̃ostimit mor¬
tis exemplum: qui solussi¬
ne peccato mortuus est at
et ipse imitatione eiꝰ posst
alienus et mortuus effici a
peccato. s et uite exempli
non ipsi ex nob̃ habemtis.s
exxp̃i resurrectione susce¬
pimus:ut idem a pls dicit.
ut sicut xp̃c resurrexit ami¬
tuis ꝑgłam patris: ita et
nos innouitate uitȩ ambui¬
lemus. Nouitas ergo uite.

Expanded text:
et nemo sibi moritur: sive sive morimur, Domino morimur; sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumusquomodo nemo nostrum sibi vivat, et nemo sibi moriatur. Non enim unusquisque ipse sibi dat, sed a Christo sumit mortis exemplum, qui solus peccato mortuus est, ut et ipse imitatione ejus possit alienus et mortuus effici a peccato. Sed et vitae exemplum non ipsi ex nobis habemus, sed ex Christi resurrectione suscipimus, ut idem Apostolus dicit: Ut sicut Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et vos in novitate vitae ambuletis. Novitas ergo vi
Abbreviated transcription (Latin):
subdidit. S ed non in hoc
iustificatus sum. Nunc
humiliat se: et loquitur
ut homo. qui possit culpã
incurrere nescius: Cur uͦ¬
eredidit: causam reddidit.
cum sub iunxit. Qui aut̃
iudicat me. dominus est
iudicio credendum exifti¬
mo:quia ille me iudicat.
euius ego iudicia non com¬
p̃bendo: Abeo enim qui me
iudicat: examinari subtiliꝰ
scio: Recte enim me egisse
recolo:et tamen de meis me¬
ritis non p̃sumo: quia ad
eius examen uita ur̃a ad du¬

Expanded text:
t. Sed non in hoc justificatus sum. Nunc humiliat se, et loquitur ut homo, qui possit culpam incurrere nescius. Qui auecum subjunxit: Qui autem judicat me, Dominus est.judicio credendum existimo, quia ille judicat me, cujus ego judicium non comprehendo. Ab eo enim qui me judicat, examinari me subtiliter scio. Recte enim me egissrecolo, et tamen de meritis non praesumo, quia ad ejus examen vita nostra du
Abbreviated transcription (Latin):
beat ad implere: quod concep¬
tum ex multis annis gerebat.
dilatum audem fuerat et dis¬
simtlatum. donecomnẽ locũ
in quo xp̃s non fuerat p̃dica¬
ius: agnitione euangłii eius
repleret. quod autẽ dixit cũ
mhis paniã ꝓfisciscar. spero
ỹter grediens uideamuos:
nonita accipiendũ est quasi
iamparuo amore paulus
erga romanos deneretur. ut
are: et ꝑhoc quod ã modo
amorem ipsorum ergase in¬
uitat et nutrit: ut ipse in sa¬
ciabiliter erga affectum tene¬
atur apls. sciant etiam ipsũ
id habere ꝓpositi. non prius
abeis discedere neq alio ꝓfi¬
cisci. quam caritatis ipsorũ
gratia ꝑfruatur: Quã tamen
caritatem tantã ꝑsensit fu¬
turã cui nec posset ex
integro satis fieri.s ex parte
inquit: p̃monet enĩquod
inom̃ib euangelizandi ne¬
cessitas p̃ferenda sit. Bene
autem hi s. quos nondum
scđdin carnem uiderat. et ad
quos nondum incorpore ad¬
uenerat: p̃sentiam sui. et re¬
tardationem moderatius

Expanded text:
beat adimplere: quod concepbeat adimplere: quod conceptum ex multis annis gerebat, dilatum autem fuerat, et dissimulatum, donec omnem locum, in quo Christus non fuerat praedicatus, agnitione Evangelii ejus repleret. Quoin Hispaniam proficiscar, spero praetergrediens videam vos, non ita accipiendum est, quasi tam parvo amore Paulus erga Romanos teneretur, ut ari, et per hoc quodammodo amorem ipsorum erga se invitat et nutrit, ut si ipsi insatiabiliter erga affectum teneantur Apostoli, sciant etiam ipsum id habere propositi, non prius ab eis discedere, neque ad alios proficisci, quam charitatis ipsorum gratia perfruatur; quam tamen charitatem tantam praesentit futuram, cui non possit ex integra satisfieri, sed ex parte inquit. Praemonet enim quod in omnibus evangelizandi necessitas praeferenda sit. Bene autem secundum carnem viderat, et ad quos nondum in corpore venerat, praesentiam sui et retardationem moderatius
Abbreviated transcription (Latin):
causa fuuit: quȩ eum frequen¬
ter ꝓponentẽ romam ꝑger
ꝓhibebat: sicut dicit. ꝑ rop¬
ter quod et inpediebar pla¬
rimũ uenire aduos. Non
ut in aliis dicit. impeditꝰ asa¬
thana: s fundandi ecclesias
occupatione detentus: et in
his locis fundandi. ubi ntil¬
lum fidei p̃cesserat fcindam̃¬
tum: Nunc tero ulterius
loctm non habens inhis re¬
gionib: cupiditatẽ aũ ħns
tieniendi ad uos exmultisĩa
p̃cedentib annis: cuminhis¬
paniã ꝓficisci cepero: spero
quod prederiens cudeamet
uos: et auob̃ deducar illuc:
Uidetur hȩc inachaia post
dicere apud corinchum: sicib
et in pͥmis epłẽ partib iam
ꝓuirib de monstrauimus.
queutiq achaia. uicina et
coherens ẽ macedoniȩ. Inqͥb
locis degens.cũ singlai queq
ante non fuerat p̃dicatus.
ragnitione dei repless uni¬
usadicens ulterius se locũ
non habere inhis regionib.
hoc est nullum sibi suꝑ eẽ
dendi eos qui rome sunt. de¬

Expanded text:
causa fuit quae eum frequencausa fuit quae eum frequenter proponentem Romam pergere prohibebat, sicut dicit: Propter quod et impediebar plurimum venire ad vos; non, ut in aliis dicit, impeditus a Satana , sed fundandi Ecclesias occupatione detentus, et in his locis fundandi, ubi nullum fidei praecesserat fundamuc. Nunc vero ulterius locum non habens in his regionibus: cupiditatem autem habens veniendi ad vos ex multis jam precedentibus annis: cum in Hispaniam proficisci cepero: spero quod preteriens videam vos: et a vobis deducar illuc:idetur hoc in Achaia positus dicere apud Corinthum, sicut et in primis Epistolae partibus jam pro viribus demonstravimus, quae utique Achaia vicina, et cohaerens est Macedoniae. In quibus locis degens cum singula quaeque ante non fuerat praedicatus, et agnitione Dei replesset universa, dicit ulterius se locum non habere in his regionibus, hoc est, locum nullum sibi superessdendi eos qui Romae sunt, de
Abbreviated transcription (Latin):
potestatem signorum et pro¬
digiorum interracham: ut
filios isrł castigata ȩgypto
liberarent. s illi uix rarum¬
quemq potuerunt exegy¬
ptiorum gente conu̾tere:
paulus accepta potestate
signorum et ꝓdigiorum:
non unamgentem neq
duos aut tres populos: s om̃s
ab iherłm incircuitu usq ad
Aliricum nationes ac popłos:
p̃dicatione uerbi et opum
turtutumq potentia ad xp̃i
sacram̃ta conuertit Sic aũ¬
ubi nominatus est xp̃s. Ne
suꝑalienum fundamentũ
edificarem Sic aut̃ẽ hoc¬
malienis laborib. neq ali¬
ena p̃dicatione. additam̃tũ
sui sermonis insereret.Ne
abalio positis fidei fundam̃¬
tis.ipse ȩdificium ꝓpriȩ p̃¬
dicationis inponeret:neali¬
eni oꝑis subripere gloriam
tum est. quib non est adnun¬
tiatum de eotudebunt. et qui
nonaudierunt. intellego
Ousertiauit ergo diligem
quium illis nunciaret xp̃
quib anullo fuerat ntntis¬
nuntiatus: et ut illide eo
intellegent. quia nullo ant
didicissent: et ista ut opinor

Expanded text:
erba signorum, et prodigiorum in terra Chanaan , ut filios Israel castigata Aegypto liberarent, sed illi vix rarumque potuerunt ex Aegyptiorum gente convertere; Paulus accepta potestate signorum et prodigiorum non unam gentem neque duos aut tres populos, sed omnes ab Jerusalem in circuitu usque ad Illyricum nationes ac populos praedicatione verbi, et operum virtutumque potentia ad Christi sacramenta convertit. Sic auubi nominatus est Christus: ne super alienum fundamentum edificarem: sicut scalienis laboribus, neque alienae praedicationi additamentum sui sermonis insereret, ne ab alio fidei positis fundamentis ipse aedificium propriae praedicationis imponeret, et alieni operis subripere gloriam tum: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; et qui non audierunt, intelligent. Observavit ergo diligentquium illis nuntiaret Christum, quibus a nullo fueranuntiatus, et ut illi de eo intelligerent, quod a nullo ante didicissent. Et ista, ut opinor,
Abbreviated transcription (Latin):
fices cum offerebant. neces¬
sario eis erat ꝓtidendum.
nemacuila ineẽt inhostia.
ne uituperationis uitium.
ut posset accepta ẽẽ adeo et
grata: ita et qui euangłm
sacrificat. et t̾ibum dei ad¬
nuntiat: curare om̃imodis
debet. nequa inp̃dicando
macula: neqđ in docendo
uidium: nequa in magiste¬
rio culpa nascatur:

Expanded text:
fices, cum offerebant, necessario eis erat providendum ne macula inesset hostiae, ne vituperatio, ne vitium, ut posset accepta esse Deo et grata: ita et qui Evangelium sacrificat, et verbum Dei annuntiat, curare omnimodis debet, ne qua in praedicando macula, neque in docendo vitium, neque in magisterio culpa nascatur:
Abbreviated transcription (Latin):
mistis salutationib in aniter
sii ꝑsingulos quosq laudis
i salutationis differentiam
Quienim scit. quia xp̃s loqͥt᷑
inpaulo: certus est quod ꝓmeri¬
to alius quidem ꝓb dicitur
abeo. Alius carissimus. alius
liborans indño. Alius multũ
liborans in dño. alius electus.
thic rufus. de quo nunc sermo
est. electus in domino salutatur
Gredo quod sciret paulus eẽ eũ
de numero ñ multoꝵ quiuo¬
cati sunt s paucorum qui electi
sunt: Cuiꝰ et mater tantũ meri¬
tum habuit: ut etiam paulus
stiam nominauerit matrem:
Cumqͦ etiã ipse sicut iħs cũ io¬
hanne: unum partit᷑ matris
affectum. Salutate asinerytũ
hermã et qui cum eo sunt fr̃s:¬
Deistis simplex est salutatio: nec
aliquid de eis insigne laudis ad¬
ungitur. Puto autẽ quod her¬
mas iste sit scriptor libelli illius:
qui pastoris appellatur. Intelli¬
gitur autem quod simul habita¬
o simul iuncta est. Salutate
philo logum. et iuliam. nereum.
et sororem eius. et olypiadem: et

Expanded text:
in istis salutationibus inaniter fieri per singulos quosque laudis et salutationis differentiam: qui enim scit quia Christus loquitur in Paulo, certus est quod pro merito alius quidem probus dicitur ab eo, alius charissimus esse, alius laborans in Domino, alius multum laborans in Domino, alius electus. Et hic Rufus, de quo nec nobis sermo est, electus in Domino salutatur, credo, quod sciret Paulus esse eum de numero non multorum qui vocati sunt, sed paucorum qui electi sunt; cujus et matrem tanti meriti habuit, ut eam Paulus suam nominaverit matrem, cum quo etiam ipse sicut Jesus cum Joanne unum patitur matris affectum. Salutate Asyncretum Hermam et qui cum eis sunt frDe istis simplex est salutatio, nec aliquid eis insigne laudis adjungitur. Suo emas iste sit scriptor libelli illius, qui pastor appellatur, quae scripturao sociata est. Salutate PhilologuET SOROREM EIUS, ET OLYMPIADEM, ET
Abbreviated transcription (Latin):
issent. ut ergo mira potentia
p̃dicatorũ linguas clares cert.
prius mirabilius actum est qd
corundem p̃dicantium men¬
dẽ. omĩs homo unde autem
non glorietur caro coram ipse
nisi de meritis suis: que quidẽ
potuit habere: s ꝑdidit. et
ꝑ quod habere potuit. ꝑhoc
perdidit: hoc est ꝑliberum ar¬
bitrium: propter quod quid
restat liberandis: nisi gratia
liberantis: itagͦ non gloriat᷑
om̃is caro coram ipso: Non
enĩ gloriant᷑ iniusti:. qui non
habent unde: Nec iusti: quia
exipsohabent. Unde nec ha¬
bent gloriam suã: nisi ipsum
eui dicunt: gloria mea.:et exal¬
tans caput meũ: Ac ꝑhoc ad
omnem hominẽ ꝑtinet quod
scriptum est: ut nongloriet
omĩs caro corã ipso: Adiustos
autẽ illud: qui gloriat᷑ in ans
gonetur. hoc enim apłs aꝑ
ishat nongloriet᷑ om̃is caro
num ipso: ne putarent sancti
inegła sere mansisse. mox ad¬
adit. Ex ipso autem uos estis.
inxp̃oiħu: qui factus est nob̃

Expanded text:
issent. Ut ergo mira potentia per issent. Ut ergo mira potentia per praedicatorum linguas claresceret, prius mirabilius actum est, ut eorumdem praedicantium merid est, omnis homo. Unde autem non glorietur caro coram ipso, nisi de meritis suis? quae quidem potuit habere, sed perdidit; et per quod habere potuit, per hoc perdidit, hoc est, per liberum arbitrium: propter quod non restat liberandis nisi gratia liberantis. Ita ergo non gloriatur omnis caro coram ipso. Non enim gloriantur injusti, qui non habent unde; nec justi, quia ex ipso habent unde, nec habent gloriam suam nisi ipsum, cui dicunt, Gloria mea, et exaltans caput meum . Ac per hoc ad omnem hominem pertinet quod scriptum est, Ut non glorietur omnis caro coram ipso. Ad justos autem illud, Qui gloriatur, in Domino glorietur. Hoc enim Apostoluisset, Ut non glorietur omnis caro coram ipso; ne putarent sancti sine gloria se remansisse, mox addidit, Ex ipso autem vos estis in Jesu Christo, qui factus est nobis
Abbreviated transcription (Latin):
seuerationem enim illorum
error inuenit: nec fuit ab im¬
tio: nr̃ã autem disciplina ab
imitio est. Destruetur ergo dũ
sine testimomo nudis uerbis
adseritur: Nr̃a uero non uerb̃
solis: s et teste uirtute ꝓbatur
nascendo enim dñs de matre
patipere: diuitias reꝓbauit:
Dum autem litteras nondidic̃.
refutauit sapientiam secularẽ
titudine ꝓhibet gloriari: humi¬
lient gͦ sẽ deo huiusmodi homi¬
nes. si uolunt et ipsi cumceteris
entes: prius namq collegit in
doctos: et post modum philo¬
sophos: et non ꝑoratores docu¬
it piscatores: s mira potentia.
ꝑ piscatores sub egit oratores:
patriȩ edificia suꝑne colli ge¬
rent: Vnde in euanglio dñs na¬
tanahelem laudat: nec tamen
in sorte p̃dicantium numerat.:
quia ad p̃dicandum eũ tales
uenire debuerant. qui de lai¬
de ꝓpria nichil habebant
tanto solius ueritatis cognis¬
sceret̃ eẽ quod agerent. quan¬
toet aꝑte cernitur. quia adho
agendum ꝑse idonei nonfu¬

Expanded text:
severationem enim illorum severationem enim illorum error invenit, nec fuit ab initio: nostra autem disciplina ab initio est. Destruitur ergo, dum sine testimonio nudis verbis asseritur: nostra vero non verbis solis, sed et teste virtuNascendo enim de matre paupere, divitias reprobavit. Dum autem litteras non discit, refutat sapientiam saecularem. titudine prohibet gloriari. Humilient ergo se Deo hujusmodi, si volunt et ipsi cum caeteris edoctos, et postmodum philosophos; et non per oratores docuit piscatores, sed mira potentia per piscatores subegit oratores. patriae superna aedificia colligerent. Unde et in Evangelio Dominus Nathanaelem laudat , nec tamen in sortem praedicantium numerat, quia ad praedicandum eum tales venire debuerunt, qui de laude propria nihil haberent, ut tanto solius Veritatis cognosceretur esse quod agerent, quanto et aperte cerneretur, quia ad hoc agendum ipsi idonei non fu
Abbreviated transcription (Latin):
histultum iudicant: Confun¬
duntur enim sapientes: dum
que pauci negant. multos ui¬
dent fateri. non est eñi ambi¬
guum. multorum sententias.
paucorum ante poni sententiis
Et infirma mundi elegit deus:
tt confundat fortia. Idem
sensus est: quia quod pauci in¬
xp̃i nominata. de monus im¬
perare:et ꝓdigia facere: Infir¬
ma aut̃e sunt mundo. in iuriȩ
et passio saluatoris. nescient
hȩc aduirtutem ꝓficere: quia
ideo ista pati se ꝑmisit. ut uin¬
ceret mortem. In iuste enim
pacienti. et potenti resistere
et nolle: gloria ẽ pacientes. et
dampnatio occidentis. Et
ignobilia huiꝰmundi. et con¬
temtibilia elegit ds̃. et eaque
nonsunt: ut eaquȩ sunt destru¬
eret: Ignobilia ergo et con¬
temptibilia elegit: non quia
uere ignobilia et contẽptibilia
sunt: s sic iudicantur amundo:
quia sꝑnunt rationes mun¬
eaque sunt uiere ignobilia et
contẽptibilia destrueret: quia
ipsi magis iudicandi& ꝯdem¬
nandi sunt: qui iudicant. As¬

Expanded text:
hic stultum judicat. Confunhic stultum judicat. Confunduntur enim sapientes, dum quae pauci negant, multos vident fateri; non est enim ambiguum multorum sententias paucorum anteponi sententiis. Et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia. Idem sensus est; quia quod pauci inChristi nominata, daemoniis imperare, prodigia facere: infirma autem sunt mundo injuriae, et passio Salvatoris nescienti haec ad virtutem proficere; quia ideo ista pati se permisit, ut vinceret mortem. Injuste enim pati, et posse resistere et nolle, gloria est patientis, et damnatio occidentis. Et ignobilia hujus mundi, et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret. Ignobilia ergo et contemptibilia elegit: non quia vere ignobilia et contemptibilia sunt, sed sic judicantur a mundo; quia spernunt rationes munea quae sunt vere ignobilia et contemptibilia destrueret; quia ipsi magis judicandi et condemnandi sunt, qui judicant. As
Abbreviated transcription (Latin):
sapientes crediderunt: per
suꝑbiã eni sapientiȩ seeula¬
ns multi dei sapientiȩ no¬
sumest. quia pauci sunt. qui
nindi rationib inflati. ma¬
ssquam eruditi sunt: hoc
st qui stellarum motus in¬
siciunt. et discernunt. Ip¬
sos autem dicit et sapientes
sđ̾m carnem. quos et prude¬
ntes: et ideo potentes: quia
passionem crucis xp̃i. infir¬
mama sser̃: Iniquitas enim
fortis et uincere sibi uidetur
adtempꝰ: ipsi etiam nobiles:
ꝑquos suꝑstitioni sue origi¬
nem antiquitatis a ssignant:
nos nouellos dicentes. Non
ergo hanc a sseuerationem
elegit deus que inpaucis est:¬
quia non ꝓdest gloriatio car¬
nalis ad fidem: s magis obest:
dum suꝑbia sapientie et nobi¬
litads inflati homines. dei¬
se sapientiȩ subicere noluert¬
edquȩ stulta sunt mundi
elegit deus: ut confundat sa¬
pentes. S tulta mundi sunt:
uirginem pepisse: et dei filic̃
rucifixum: Credieñĩ hoc:¬
stultum pritant: ideo deus
uthos confundat: hos ele¬
sł qui hoc eredunt quod

Expanded text:
sapientes crediderunt: per superbiam enim sapientiae saecularis, multi Dei sapientiae vostum est quia pauci sint, qui mundi rationibus inflati magis quam eruditi sunt, hoc est, qui stellarum motus inspiciunt et discernunt. Ipsos autem dicit et fortes secundum carnem, quos et prudentes. Et ideo fortes, quia passionem crucis Christi infirmam asserunt; iniquitas enim fortis, et vincere sibi videtur ad tempus. Ipsi etiam nobiles, per quos superstitionis suae originem antiquitatis assignant, nos novellos dicentes. Non ergo hanc asseverationem elegit Deus, quae in paucis estquia non prodest gloriatio carnalis ad fidem, sed magis obest, dum superbia sapientiae, et nobilitatis inflati, homines Dei sapientiae subjacere noluered stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientes. Stulta mundi sunt Virginem peperisse, et Dei Filium crucifixum: credi enim stultum hoc putat: ideo Deus ut hunc confundat, hos elegit, qui hoc credunt, quod
Abbreviated transcription (Latin):
iħuaddm̃. Uera quidem
quiale si quis dicat posse se
habere głam apuddm̃ sine
iustitia. sine sapientia. sine
est:et ideo insolo xp̃o uera ẽ.
audeo aliquid loqui eorum.
que ꝑme non efficit xp̃c. in
obedientiam gentiũm u̾bo
et factis. inuirtute signorũ
et ꝓdigiorum inuirdute sp̃s¬
scĩ. Quȩ loquor inquit. ñ
sunt aliem oꝑis u̾ba. nec alie¬
norum gestorum laudator
efficior: s quȩ xp̃m ꝑ me effecisse
obedientiam gentium. u̾bo
in me et oꝑe expleuit: Uerbo
et ꝓdigiorum. signa appel¬
lantur. in quib cum sit aliqͥd
mirabile.indicatur quoq
aliquid futurum. Prodigia
uero: inquib tantũmodo mi¬
rabile aliquid ostenditur. Sig¬
na uero et ꝓdigia. quasi que
utrumq contineant dixit:
Scriptura namq diuina. in¬
terdum tenet istas ꝓpͥetates:
interdũ abiisiue et ꝓdigia
ꝓsignis: et signaꝓ ꝓdigiis po¬

Expanded text:
i. Vera quidem quale si quis dicat posse se habere gloriam apud Deum sine justitia, sine sapientia, sine est, et ideo in solo Christo vera est audeo aliquid loqui eorum quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium verbo et factis in virtute signorum et prodigiorum in virtute Spsancti. Quae loquor, inquit, non sunt alieni operis verba; nec aliorum gestorum laudator efficior, sed quae Christum per me fecisse obedientiam gentium verbo in me et opereet prodigiorum. Signa appellantur, in quibus cum aliquid sit mirabile, indicatur etiam aliquid futurum. Prodigia vero, in quibus tantummodo mirabile aliquid ostenditur. Signa autem et prodigia, quasi quae utrumque contineant dixit. Scriptura tamen divina interdum tenet istas proprietates, interdum autem abusive et prodigia pro signis, et signa pro prodigiis po
Abbreviated transcription (Latin):
tanta discordia erat in po¬
pulo: ut multa essent stu¬
dia dit̾sarum partium:
Et sic omĩa dicta sua apta¬
uit apłs. sine manifestati¬
one nominũ om̃ib partib
ut cum legeretur epła. una¬
queq pars ad se dicta susci¬
peret. audiens quod cauise
suȩ intendi cognosceret:
ad unum autem uidetur
loqui: qui ad parte plebis
loquidur. Si autẽ accepisti
quid gloriaris. quasi non
quasi ate ipso habeas: qđ
si non accepisses: ate ipso
habere non posses: hoc
audem dictum est: Ut qui
gloriatur non inse ipsosz
in dñoglorietur: ut quiñ¬
dum habet unde gloriet.¬
Non ase ipso speret: s dñm
p̃cetur: satius est enĩ minꝰ
quẽq habere. quod a dño
petat.: quã plus habere.
qod sibi tribuat. Qm̃
pedit abimo surgere:
sus enim ut scriptum ẽ.
sobis resistit: humilib
istem dat grãm. Lam
facti estis. sine nobis reg¬
nacis. Ironia ẽ sic̃ dicunt
hrascentis enim u̾ba sunt.
non confirmantis: Inqͥb
ẽi tantauitia arguit:
regnare illos dicit. sic enĩ

Expanded text:
nim discordia erat in populo, ut multa essent studia diversarum partium: et sic omnia dicta sua aptavit Apostolus sine manifestatione nominum omnibus partibus; ut cum legeretur epistola, unaquaeque pars ad se dicta susciperet, audiens quod causae suae intendi cognoscereAd unum autem videtur loqui, quia ad partem plebis loquitur. Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non quasi a teipso habeas, quod si non accepisses, a teipso habere non posses? Hoc autem dictum est, ut qui gloriatur, non in seipso, sed in Domino glorietur ; et qui nondum habet unde glorietnon a se ipso speret, sed dominum precetur. satius est enim minus quemque habere, quod a deo petat, quam plus habere, quod sibi tribuat, quoniam expedit ab imo surgere deus enim, scriptum est, superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. ad facti estis, sine nobis regnatis. Ironia est, ut dicunt; irascentis enim verba 125 sunt, non confirmantis. In quibus enim tanta vitia arguit, regnare illos dicit; sic enim
Abbreviated transcription (Latin):
placuit macedonie et achaie.
conlationem aliquã facere
in pauperes scõrum: subtilit̃
et uerecunde. dum corinthios
laudat ortatur romanos. fa¬
cilius enim deuote mentes
ad benefaciendum exemplis:
quam sermonib inuitantur.
s et in eo quodaddit. ꝑla
cuit enim eis. et debitores st̃
eorum: namsispiritaliũ coꝵ
participes facti stint gentiles
debent et incarnalib mini¬
chaici et machedones debito¬
res sunt pauꝑib scõrũ qui
sunt iniherłm. eadem ratio¬
tant et semet ipsos his eiedẽ
factos ẽẽ debitores: neq eni
soli macedones et achaierin
ideo pariconditione debito¬
res sunt: S de illis tantum
ꝓnuntiat: ut et isti se nouie¬
rint eidem sententiȩ sub ia¬
cere. Hoc igitur cũ consum¬
mauero.et ad signatiero eis
fractum hunc: ꝓficis car
ꝑ tios inhis paniam: Scio
autem qm̃ ueniens ad uor
in habundantia benedies¬
tie gratiam pollicetur. suy
hominem nãq ẽ hec seire
defuturis: quod non solum
in benedictione xp̃i. uerũ

Expanded text:
Placuit Macedoniae et Achaiae collationem aliquam facere in pauperes sanctorum, subtiliter et verecunde dum Corinthios laudat, hortatur Romanos: facilius enim devotae mentes ad benefaciendum exemplis, quam sermonibus invitantur. Sed in eo quod addit, Plcuit enim eis, et debitores sunt eorum: nam si spiritalium eorum participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus minichaici et Macedones debitores sunt pauperibus sanctorum qui sunt in Hierusalem, eadem ratiotant et semetipsos his eisdem factos esse debitores? Neque enim soli Macedones et Achaici inideo pari conditione debitores sunt; sed de illis tantum pronuntiat, ut et isti se noverint simili sententiae subjaeis hoc igitur cum consummavero et adsignavero eis fructum hunc proficiscar per vos in Hispaniam scio autem quoniam veniens ad vos in abundantia benedicttiae gratiam pollicetur. Supra hominem namque est hoc scire de futuris, quod non solum in benedictione Christi, verum
Abbreviated transcription (Latin):
acaptiuitate uł inter emp¬
tione egyptia liberamti
et agimus saluberrimu
qansitum: cum adiabolo
pansimus ad xp̃m:. Et ab
minstabili scło. ad eius
imlatissimum regnum:
nentem transimus: necũ
mundo transeunte transe¬
amus.De hac nobis col¬
apss. alio loco dicit: Qui
eruit nos de potestate tene¬
hrarum: et transtulit in
regnum filii caritatis sue¬

Expanded text:
a captivitate, vel interemptione Aegyptia liberamur et agimus saluberrimum transitum; cum a diabolo transimus ad Christum; et ab instabili saeculo ad ejus fundatissimum regnum. nentem transimus, ne cum mundo transeunte transeamus. De hac nobis colApostolus dicit: Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis su
Abbreviated transcription (Latin):
quod si ita putetur: quȩ uide¬
bitur gratia iusto prestare¬
iustitiam ad iusticiam: s utiq
illi dicit fidem reputatam ẽẽ
ad iustitiam: qui ante quam
haberet hanc fidem: iustitiã
non habebat. Ot iste est utiq
beatus cui ds̃ accepto fert iusti¬
tiam sine operib:cui non im¬
putatur peccatum: cui etiam
remisse sunt iniquitates: et ob¬
tecta si qua ante fuerant pecca¬
ta. Beatitudo ergo hec ancir¬
cũcisione manet: an etiam in pre¬
putio: Uolunt aliqui istam
beatitudinem trib tẽporib
ad signare:naturȩ. circumci¬
sioni. et xp̃ianitati. s ut eos
abhac gloria priuilegii exclu¬
dat: ipse dicit᷑. non incircum¬
enim:quia reputata est abra¬
hȩ fides ad iustitiam: Quomͦ
gͦ reputata est:. incircumcisi¬
one:an inp̃putio: Omnes

Expanded text:
Quod si ita putetur, quae videQuod si ita putetur, quae videbitur gratia justo reputari ad justitiam? Sed utique ille dixit fidem reputatam esse ad justitiam, qui antequam haberet hanc fidem, ad justitiam non habebat; et iste est utique beatus cui Deus accepto fert justitiam sine operibus, et cui non imputatur peccatum: cui etiam remissae sunt iniquitates, et obtecta, si qua antea fuerant, pecca. Beatitudo ergo haec in circumcisione, an etiam in praeputio? Volunt aliqui istam beatitudinem tribus temporibus assignare, Naturae, Circumcisioni et Christianitati, sed ut eos a gloria privilegii excludat, ipse dicit, non in circumenim quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo ergo reputata est? in circumcisione, an in praeputio? Non
Abbreviated transcription (Latin):
gimus bona quȩ faciamus:
quasi tegmenei rei suꝑducimꝰ.
quam erubescimus uideri:
Quam libet eñĩ scĩuiri inbac
adhuc uita sint: habent tam̃
nod ante dei oculos operire.
debeant: quia omino est im¬
possibile: ut aut inopere.
aut in locutione. aut incogi¬
dñs peccatum: Inquitas
sane apeccato hanc habet dif¬
ferentiam: quod iniquitas in
his dicitur. quȩ contra legem
cõmittuntur: Inde et grecus
sermo.õnomiam appellat
iniquitatẽ. hoc est quod contͣ¬
si contra quam natura docet
et conscientia arguit: delin¬
quatur: Quod si abraham cũ
iustificatus est: potest et om̃is
qui credidit deo iustificari ꝑ
fidem etiam si sit inp̃putio:
catum: s ei quicrediderit. ꝓpt̃
fidem suam. peccatum non
reputẽt. sicut enim abrahȩ
reputata est fides ad iustitiã:
ita et om̃i credenticum fides
ad iustitiam reputatur: pec¬
cata utiq non inputantur:
Neq enim de iustis dicit: quia
reputet᷑ eis fides ad iustitiam:

Expanded text:
gimus bona quae faciamus, gimus bona quae faciamus, quasi tegmen ei rei superducimus, quam erubescimus videri. Quamlibet enim sancti viri in hac adhuc vita sint, habent tamen quod ante Dei oculos operire debeant. Quia omnino est impossibile, ut aut in opere, aut in locutione, aut in cogire peccatum. Iniquitas sane a peccato hanc habet differentiam, quod iniquitas in his dicitur quae contra legem committuntur: unde et Graecus sermo ἀνομίαν appellat iniquitatem, hoc est, quod quod contra quam natura docet, et conscientia arguit, delinam . » Quod si Abraham cum justificatus est, potest et omnis qui credit Deo, justificari per fidem, etiamsi sit in praeputio: catum, sed ei qui crediderit per fidem suam peccata non reputet. Sicut enim Abrahae reputata est fides ad justitiam, ita et omni credenti cum fides ad justitiam reputatur, peccatum utique non imputatur. Neque enim de justis dicit, quia reputatur eis fides ad justitiam.
Abbreviated transcription (Latin):
absoluitur: et dep̃senti iusti¬
ficatur.: et ad futura fidei oꝑa
p̃paratur: Probare uult et
defendere. sed ꝓpħe exemplo¬
firmare. Quod remittitur
non est: et quod degitur. non
apparet: et ideo necimputat᷑:
eatiquorum remisse sunt
inquitates: Contra iudes
arrogantiam: quia beatitu¬
do et remissio peccatorum.
credulitatis opus: et ñ laboris
Quidam dicunt. remitti pec¬
cata ꝑbaptismum. tegilacri¬
mis penitentiȩ: nonim pu¬
tari ulla peccata in marts¬
rio: quam uis totum in fide
baptismi possit intelligi:
tamencum remissa fuerint
delicta: diligitur ds̃. Cui
eñĩ plus dimittit᷑: plus di¬
ligit: Et ideo caritas operit
multitudinem peccatorũ:
ut suꝑ et dilectio pristinũ
contẽptum. Et quorum
tecta sunt peccata Peccata
enim degimus:cum bona
facta malis actib suꝑ po¬
nimus: Omne eñĩ quodo¬
perit᷑. in ferius ponitur:
et hoc unde operitur desuꝑ
ducit᷑: Quando ergo abdica¬
mus mala quȩ fecimus. et eli¬

Expanded text:
absolvitur, et de praesenti justiabsolvitur, et de praesenti justificatur et ad futura fidei opera praeparatur. Probare vult Apodefendere, sed pfirmare. Quod remittitur, non est, quod tegitur non patet, et ideo nec imputatur. Beati quorum remissae sunt iniquitates. Contra Judaei arrogantiam, quia beatitudo et remissio peccatorum credulitatis opus est, non laboris. Quidam dicunt remitti peccata per baptismum, tegi lacrymis poenitentiae, non imputari ulla peccata in martyrio. Quamvis totum in fide baptismi possit intelligi, tamen cum remissa fuerint delicta, diligitur Deus. Cui enim plus dimittitur, plus diligit, et ideo charitas operit multitudinem peccatorum, ut superet dilectio pristinum contemptum. Non autemtecta sunt peccata . » Peccata enim tegimus, cum bona facta malis actibus superponimus. Omne enim quod cooperitur, inferius ponitur, et hoc unde operitur desuper ducitur. Quando ergo abdicamus mala quae fecimus, et eli
Abbreviated transcription (Latin):
fuit dono dei fides abrahe: ut
et pristina ei peccata donaren¬
tur. et sola ei ꝓom̃i iustitia dice¬
retur accepto: et tanto amore
flagrauit. ut deinceps semꝑ
atur. merces non inputatur
D ixit̾ quemad modum homi-¬
nes hominib reddant merce¬
dem: Nam ds̃ ꝑgratiam dedit
quia peccatorib dedit. ut ꝑ
fidem iuste uiuerent: Id est
bona operarentur. quod ergo
bona operamur.iam accepta
gratia: non nob̃. sed illi tribu¬
endum est: qui ꝑgratiã nos
iustificauit. nam si debitam
mercedem uellet reddere:pe¬
nam redderet debitam pecca¬
ex impio pium facit: ut dece¬
tero in ipsa pietate ꝑmaneat
atq iustitia: quia ideo iustifica¬
tus est ut iustus sit: non ut pec¬
care sibi licere arbitretur:¬
Magna beatitudo est hominis.
sine labore legis uel penitentie
fidem. ꝑsolam gratiam ꝓmere¬
ri. scđm ꝓpositum dei: quo ꝓ¬
posuit gratis peccata dimitte¬
re: Illi accepto fert iustitiam
sine oꝑib: qui ꝑfidem qua pͥ¬
mũ deo credidit. et de p̃cito

Expanded text:
fuit dono Dei fides Abrahae, ut et pristina ei peccata donarentur, et sola ei pro omni justitia duceretur, accepto et tanto amore flagravit, ut deinceps semper atur, merces non imputatur dixit quemadmodum homines hominibus reddant mercedem. Nam Deus per gratiam dedit, quia peccatoribus dedit, ut per fidem juste viverent, id est bene operarentur. Quod ergo bene operamur jam accepta gratia, non nobis, sed illi tribuendum est, qui per gratiam nos justificavit. Nam si debitam mercedem vellet reddere, poenam redderet debitam peccaex impio pium facit, ut de caetero in ipsa pietate permaneat atque justitia; quia ideo justificatus est ut justus sit, non ut peccare sibi licere arbitreturm beatitudo est hominis, sine labore legis vel poenitentiae, fidem per solam gratiam promereri secundum propositum Dei, quo proposuit gratis peccata dimittere. Illi accepto fert Deus justitiam sine operibus, qui per fidem qua primum Deo credidit, et de praeterito
Abbreviated transcription (Latin):
um. dei ꝓbonitate iustificat:
dum non exoperib habet fi¬
duciam. ꝑomĩa se deo intellegit
debitorem:quia nichil inuenit.
quod sibi arrogare possit ex
ex eo quod se circumcidit. iusti¬
ficatus est: nichil illideus do¬
nauit: sed ex eo habuit gloriã:
tib operib bonis uacua est:
ita qualibet oꝑa bona ante fi¬
dem. habent głam apud semet¬
ipsã seuapud bomines: non a¬

Expanded text:
pro Dei bonitate justificat, pro Dei bonitate justificat, dum non ex operibus habet fiduciam, sed per omnia se Deo intelligit debitorem, quia nihil invenit quod sibi arrogare possit ex ex eo, quod se circumcidit, justificatus est, nihil illi Deus donavit, sed ex se habuit gloriam. tibus operibus bonis vacua est, ita quaelibet opera bona ante fidem. Habet gloriam, apud semetipsum vel apud homines, sed non a
Abbreviated transcription (Latin):
legem statiumus Idest stare
facimus. dum ꝓbamꝰ uerũ ẽẽ
quod dixit Deantiquis iustis.
et degentib credituris: et spirita¬
lem circumcisionem uenturam:
dumhoc efficit fides.quod lex
iubet: que fides si nonsit: iubet
tantum lex: et non inplentes
itssa: reos tenet:que non im¬
pletur nisi ꝑcaritatẽ: quam
sp̃s sc̃s infundit ꝑ gratiã suã:¬
uid ergo dicimus inuenisse
abraham patrem nr̃m scđm¬
carnem: Neuocat illos ad ca¬
pud circumcifionis: ut quod
minitio constiterit: Id habeat᷑
in toto. circumcisio incarne ẽ:
fides autem in m̃te consistit.
abraham scdm fidem. ꝑ p̃puti¬
um pater est gentium: scđm car¬
fides autem qua pater est genti¬
tim: non incarne sed inmente
consistit. Si enim abraham
exoperib iustificatus est:ha¬
bet gloriam: sed non apud dm̃:¬
Dicit apłs. beatum abraham
non exoperib: quia ante legẽ
fuit. sed exfide: quia ꝓmissis dĩ
credidit inuenisse iustitiam:
Et quia fides ꝑgrãm dei non
solum peccatorem. sed et impi

Expanded text:
legem statuimus. Stare facimus, dum probamus verum esse quod dixit de antiquis justis et gentibus credituris, et spiritualem circumcisionem venturam, dum hoc efficit fides, quod lex jubet, quae fides si non sit, jubet tantum lex, et non implentes jussa reos tenet, quae non impletur, nisi per charitatem, quam Spiritus sanctus infundit per gratiam suauid ergo dicimus invenisse Abraham patrem nostrum? Revocat illos ad caput circumcisionis, ut quod initio constiterit, id habeatur in toto. Circumcisio in carne est, fides autem in mente consistit. Abraham secundum fidem per praeputium pater est gentium, secundum carFides autem qua pater est gentium, non in carne, sed in mente it, Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud DDicit ergo beatum Abraham non ex operibus quia ante legem fuit, sed ex fide quia promissis Dei credidit invenisse justitiam, et quia fides per gratiam Dei non solum peccatorem, sed et impium
Abbreviated transcription (Latin):
phete Om̃ quidem unus
deus qui iustificat circũcisi¬
onem exfide: et p̃putium ꝑ
fidem Utramq enĩ gentẽ:
quod ꝑfidem: Nam nec pre¬
putrum nec circumcisio. sine
fide iustificatur. Legengͦ¬
ergo illi dicerent. Legem ergo
destrius. in qua om̃s quicredi¬
derunt iusti. circumcisi fuer̃t:
ante legem incircumcisi sed
tamen nullus non circũciscis
inlege: non soluo ait: Non de¬
struo.sed confirmo: dum hanc
p̃dico circumcisionem: quam
illa p̃dixit. In nouissimis in¬
quit dieb. circumcidet dñs
erem legẽ.si illã mentitã dice¬
rem.hoc est noncessaturam.
cum illa ꝓmiserit cessaturã.
sicut dicit hieremias Ecce¬

Expanded text:
m quidem unus Deus, qui iustificat circumcisionem ex fide et pręputium per fide. Utramque gentem  fide. Nam nec praeputium, nec circumcisio sine fide justificatur. Et praergo illi dicerent: Legem ergo destruis, in qua omnes qui crediderunt justi circumcisi fuerunt ante legem incircumcisi, sed tamen nullus incircumcisus in lege. Non solus, ait, non destruo, sed confirmo, dum hanc praedico circumcisionem, quam ille praedixit: In novissimis, inquit, diebus circumcidet Dominus erem legem, si illam mentitam dicerem, hoc est non cessaturam, cum illa se promiserit cessaturam, sicut dicit Jeremias:
Abbreviated transcription (Latin):
et similiter de om̃ib cura ẽ ei
tomagis et gentium:quia
gentes: quia ante fuerunt scĩ
p̃puciati. quam circũcisi: et
abraham ante circumcisionẽ
iustificatus credidit: S itidei
tumendo dicunt. gentes ido¬
la colendo: dm̃ dereliquerunt
quib respondet᷑. et uos: Ili¬

Expanded text:
et similiter de omnibus cura est ei. et similiter de omnibus cura est ei. to magis et gentium, quiagentes, quoniam ante fuerunt sancti praeputiati quam circumcisi, et Abraham ante circumcisionem fide justificatus est. Sed Judaei tumendo dicunt: Gentes idola colendo, Deum dereliquerunt. Quibus respondetur: Et vos.
Abbreviated transcription (Latin):
cum crediderit mox de hac
uita de cesserit: iustificatio fidi
manet cum illo: Nec p̃ceden¬
tib bonis operib.quia ñ meri¬
to ad illam. sed gratia ꝑuenit᷑:
nec ꝯsequentib qͥa in hac uita
ẽẽ non sinit᷑. Unde manifestũ
Arbitramꝰ enim iustificari ho¬
minem ꝑfidem:.sine operib:
Non tamen ita intellegendũ
est: ut accepta fide. situxerit.
dicamꝰ eum iustum. etiã si male
uixerit. Ideo exemploabrahe
et apłs paulꝰ Utitur: quia si¬
ne operib legis. quam non ac¬
ceperat. ꝑ fidem iustificattis ẽ:
Et iacob. quia fide ipsius abra¬
he.oꝑa bona consecuta ẽẽ de¬
monstrat. Ostendens quem
Nam qui putant istã iacobi
apłi sententiam. contrariam
ẽẽ illi pauli apłi sententie: po¬
ssunt arbitrari etiã ipsum
paulũ sibi eẽ contrariũ: quia
dicit alio loco. Nonem̃ audi¬
tores legis iusti sunt apuddm̃:
s factores legis iustificabunt᷑:
Idest. om̃s homines deus fecit:

Expanded text:
cum crediderit, mox de hac cum crediderit, mox de hac vita decesserit, justificatio fidei manet cum illo, nec praecedentibus bonis operibus, quia non merito ad illam, sed gratia pervenit, nec consequentibus, quia in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum Arbitramur enim hominem justificari per fidem sine operibus , non ita intelligendum esse, ut accepta fide, si vixerit, dicamus eum justum, etiamsi male vixerit. Ideo exemplo Abrahae et apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, quam non acceperat, per fidem justificatus est; et Jacobus, quia fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemaavit. 2. Nam qui putant istam Jacobi apostoli sententiam contrariam esse illi Pauli apostoli sententiae, possunt arbitrari etiam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur id est omnes homines fecit,