comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tute curabat : ne in
hac quidem parte
inferiorem fuisse
martinũ. multa do¬
cumenta sunt. Sietiã
ad illũ recurras qui
sȩtis suis proueste con¬
tectus. putatur ab
angłis uisitari : cum
isto angeli quotidie
loquebantur. Iam
uero aduersus uani¬
tatem atq iactantiã.
ita inuictũ sp̃m gessit.
ut illa uitia fortus
nemo contempserit .
cũ quidem immun¬
dis spitibus afflatos
absens plerunq cu¬
rauerit : nec solum
comitibus aut prae¬
fectis. sed ipsis etiam
regibus imperaret .
Minimũ id quidem in
illis uirtutibis. Sed
credas uelim: non
solũ uanitati. sed cau¬
sis etiam atq occasi¬
onibus uanitatis. ne¬
minem fortius re¬
pugnasse. Parua qui¬
dem. sed non prae¬
tereunda dicturus
sũ quia & ille lau¬
dandus ẽ. qui summa
praeditus potestate.
tam religiosam ad
reuerentiam beati
uiri ostenderit uo¬
luntatem. Memini
uincentiũ praefectũ.
uirum egregiũ. & qͦo
nullus sit intra gal¬
lias omni uirtutum
genere prlestantior

Expanded text:
tute curabat, ne in tute curabat, ne in hac quidem parte inferiorem fuisse Martinum multa documenta sunt. si etiam ad illum recurras, qui saetis suis pro ueste contectus putabatur ab angelis uisitari, cum isto angeli cotidie loquebantur. iam uero aduersus uanitatem adque iactantiam ita inuictum spiritum gessit, ut illa uitia fortius nemo contempserit, cum quidem inmundis spiritibus adflatos absens . plerumque curauerit, nec solum comitibus aut praefectis, sed ipsis etiam regibus imperaret. minimum id quidem in illius uirtutibus, sed credas uelim, non solum uanitati, sed causis etiam adque occasionibus uanitatis neminem fortius repugnasse. parua quidem, sed non praetereunda dicturus sum, quia et ille laudandus est, qui summa praeditus potestate tam religiosam ad reuerentiam beati uiri ostenderit uoluntatem. memini incentium praefectum, uirum egregium et quo nullus sit intra Gallias omni uirtutum genere praestantior,
Abbreviated transcription (Latin):
ad uersus omnia fun¬
datus stetit : & tanta
oꝑatus ẽ. quanta ne
illi quidẽ quos ante
Audiuimus eẽ. inhe¬
remo uel fuisse. fecer̃.
ACsi illi paria fecisseq̃ ÷
quis iudex tame& in¬
iustus. ut non istũ eẽ.
potiorem. merito iu¬
dicaret: Puta enim
istũ fuisse militem.
qui pugnauerit inini¬
quo loco. & tamen
uictor euaserit: il¬
los autem aequa e
compone militibus.
sed qui exaequo loco.
aut etiam de superi¬
ore certauerint.
Quid ergo: & si om̃iũ
una uictoria est.
anemine retulisti
mortuũ suscitatum.
Quo uno utiq te ne¬
cesse ẽ confiteri:
martino neminem
conferendũ. Nam
si admirandũ ẽ qđ
illũ aegyptiũ flam¬
ma non attigit :
hic quoq saepius im¬
perauit incendus
Si reuoluas quod ana¬
choretis feritas besti¬
arum uicta succubuit .
hic familiarit̃ & rabi¬
em bestiarũ. & serpen¬
tium uenena compe¬
scuit. Quod si illum
conferas qui immun¬
dis spiritibus obsessos
uerbi imperio. Aut
etiam fimbriarũ uir¬

Expanded text:
aduersus omnia uirtute funaduersus omnia uirtute fundatus stetit et tanta operatus est, quanta ne illi quidem, quos ante audiuimus esse in eremo uel fuisse, fecerunt. ac si illi paria fecissent, quia iudex tam esset iniustus, ut non istum esse potiorem merito iudicaret? puta enim istum fuisse militem, qui pugnauerit in iniquo loco et tamen uictor euaserit, illos autem aeque conpone militibus, sed qui ex aequo loco aut etiam de superiore certauerint. quid ergo? etsi omnium una uictoria est, a nemine retulisti mortuum suscitatum: quo uno utique necesse est confiteri Martino neminem conferendum. nam si admirandum est, quod illum Aegyptium flamma non adtigit, hic quoque saepius imperauit incendiis. si reuoluas quod anachoretis feritas bestiarum uicta succubuit, hic familiariter et rabiem bestiarum et serpentium uenena conpescuit. quodsi illum conferas, qui inmundis spiritibus obsessos uerbi imperio aut etiam fimbriarum uir
Abbreviated transcription (Latin):
pter legentiũ ut
credo fastidiũ prae¬
teristi. multis id una
mecũ ate poscentib
explicentur. ¶qui¬
dem postumiane
inquam. cũ iam te
tutibus intentus
audirem: tacitis
ad martinũ meum
cogitationib recur¬
rebam: merito ꝑ¬
spiciens omnia illa
quȩ singuli diuersa
fecissent. ꝑunum
istũ facile completa.
Namcũ excelsa retu
leris quod michi
dixisse liceat pace
scõrũ: nichil ate pe¬
nitus audiui. in qͦo
martinus e& inferior.
ed sicut nullius xuii.¬
unquam cũ illius
uiri meritis profite¬
or conferendam
eẽ. uirtutẽ: ita &¬
illud anim aduerti
decet: iniqua illũ
cũ heremitis uel etiã
anachoretis conditi¬
one conferri. Illi
enim abomni impe¬
dimento liberi. caelo
tantũ atq. angelis
testibus. plane ad¬
mirabilia docentur
operari: iste inme¬
dio coetu & conuer¬
satione populorum.
inter clericos dissiden¬
tes. in ter ep̃os sȩuien¬
tes:: cũ fere quotidi¬
anis scandalis hinc
atq inde p̃meret᷑ .
inexpugnabili tam̃

Expanded text:
pter legentium, ut pter legentium, ut credo, fastidium praeteristi, multis id una mecum a te poscentibus explicentur. XXIV. Equidem, Postumiane, inquam, cum te tutibus intentus audirem, tacitis ad Martinum meum cogitationibus recurrebam, merito perspiciens omnia illa quae singuli diversa fecissent, per unum istum facile completa. Nam cum leris, quod mihi dixisse liceat pace sanctorum, nihil a te penitus audiui, in quo Martinus esset inferior. sed sicut nullius umquam cum illius uiri meritis profiteor conferendam esse uirtutem, ita illud animaduerti decet, iniqua illum cum eremitis uel etiam anachoretis condicione conferri. illi enim ab omni inpedimento liberi, caelo tantum adque angelis testibus, plane admirabilia docentur operari: iste in medio coetu et conuersatione populorum, inter clericos dissidentes, inter episcopos saeuientes, cum fere cotidianis scandalis hinc adque inde premeretur, inexpugnabili tamen
Abbreviated transcription (Latin):
nus inuexit. De inde
cũ tota certatim ur¬
be raperetur: exul¬
tantes librarios ui¬
di. qđ nichil abhis
quae stuosius habe¬
retur : si quidem nichil
illo promptius. nichil
carius uenderetur.
Hic nauigationis meae
cursus. longe ante
progressus: cũ ada¬
fricam uenissem. iam
pertotã cartaginẽ
legebatur. Solus
eum cyrenensis ille
prbt non habebat:
sed me largiente de¬
scripsit. Nam quid
ego de alexandria
loquar ubi pene
omnib magis quã
tibi notus est : Hic
aegẏptũ: nitriam:
thebaidam : ac to¬
ta memphitica re¬
gna transiuit. Hunc
ergo inheremo a
quodam sene legi
uidi. Cui cũme fa
miliarem tuum eẽ.
dixissem: & ab illo
& amultis fr̃ibus
haec michi iniuncta
legatio ẽ. ut siun¬
quam terras istas
te incolumi conti¬
gissem: ea te supple¬
re compellerem.
quȩ in illo tuo libro
de uirtutib beati
uiri professus es p̃¬
terisse. Age ergo.
quia non illa atẽ au¬
dire desidero quae
scripta sufficiunt.
illa quae tũ uel ꝓ¬

Expanded text:
nus inuexit: deinde nus inuexit: deinde cum tota certatim urbe raperetur, exultantes librarios uidi, quod nihil ab his quaestuosius haberetur, siquidem nihil illo promptius, nihil carius uenderetur. hic nauigationis meae cursum longe ante praegressus, cum ad Africam ueni, iam per totam Carthaginem legebatur. solus eum Cyrenensis ille presbyter non habebat, sed me largiente descripsit. nam quid ego de Alexandria loquar? ubi paene omnibus magis quam tibi notus est. hic Aegyptum, Nitriam, The baidam ac tota Memphitica regna transiuit. hunc ego in eremo a quodam sene legi uidi: cui cum me familiarem tuum esse dixissem, et ab illo et a multis fratribus haec mihi injuncta legatio est, ut, si umquam terras istas te incolumi contigissem, ea te supplere compellerem quae in illo tuo libro de virtutibus beati viri professus es praeterisse. Age ergo, quia non illa arte audire desidero quae scripta sufficiunt, illa quae tum vel pro
Abbreviated transcription (Latin):
te compellat semel
cepta deserere.
Haec uos deuirtutibis
dni quas inseruis suis
uel imitanda opatus
est uel timenda : scire
sufficiat. Sed quia
satis feciurĩs auribis.
immo etiam uerbo¬
sior fui fortasse qͥam
debui: tu modo. ad
me autẽ loquebat᷑.
debitũ fenus exolue.
ut tede martino tuo
ut essolitus plura
referentẽ. iam pri¬
dem in hoc desideri¬
is meis aestuantibis.
audiamus. Quid in¬
quam. tibi demar¬
tino meo liber ille
non sufficit. quem
ipse tu nosti mede
illius uita atq uir¬
tutibus edidisse :¬
gnosco id quidẽ.
postumianus in¬
quit : neq unquã
adextera mea liber
ille discedit. Namsi
brum qui subueste
latebat: en ipsum.
Hic michi inquit terra
ac mari comes : hic
inperegrinatione
tota. socius et conso¬
lator fuit. Sed re¬
ferã tibi plane quo
uber iste penitraue¬
rit : & quam nullis
fere in orbe terra¬
rũ locus sit. ubi non
materia tam felicis
historie ꝑuulgata te¬
neatur. Primus eum
romanȩ urbi.uir stu¬
diosissimus tui pauli¬

Expanded text:
te compellat semel te compellat semel coepta deserere. haec uos de uirtutibus Domini, quae in seruis suis uel imitanda operatus est uel timenda, scire sufficiat. sed quia satisfeci uestris auribus, immo etiam uerbosior fui fortasse quam debui, tu modo — ad me autem loquebatur — debitum faenus exsolue, ut te de Martino tuo, ut es solitus, plura referentem, iam pridem in hoc desideriis meis aestuantibus, audiamus. Quid ? inquam, tibi de Martino meo liber ille non sufficit, quem ipse tu nosti me de illius uita adque uirtutibus edidisse? Agnosco id quidem, Postumianus inquit, neque umquam a dextera mea liber iste discedit. nam sibrum, qui ueste latebat - en ipsum. hic mihi, inquit, terra ac mari comes,. hic in peregrinatione tota socius et consolator fuit. sed referam tibi sane, quo liber iste penetrarit, et quam nullus fere in orbe terrarum locus sit, ubi non materia tam felicis historiae peruulgata teneatur. primus eum Romanae urbi uir studiosissimus tui Pauli
Abbreviated transcription (Latin):
fribus habitabatur.
accessit causam di¬
scessionis atq. con¬
siliũ quaerentibus
confitetur. Reni¬
tentibus cunctis
& praccipue loci
le animo fixa sen¬
tentia. non potuit
auelli. Igitur in¬
felici se obstinatio¬
ne proripiens: cũ
dolore omniũ di¬
gressus ẽ. afrĩbus
Vix econspectu ab¬
scesserat : impletis
daemone. cruen¬
tasq spumas ore
pro uoluens: suis
dentib se ipse la¬
cerabat. De inde
adidem monaste¬
rium fr̃m humeris
reportatus : cũco¬
herceri in eo immun¬
dus spiritus non ua¬
leret necessitate co¬
gente. ferreis nexib
alligatur: pedes
cũ manib uinciunt᷑.
Non immerita pena
fugitiuo : ut quem
non cohibuerat fidesꝰ.
catenae cohiberent.
Post bienniũ demum
oratione scõrũ abim¬
mundo sp̃u libera¬
tus. Adheremũ un¬
de discesserat mox re¬
gressus .ẽ. & ipse cor¬
rectus. & alus post
futurus exemplo :
ne quẽ aut falsȩ iu¬
sticiȩ umbra decipi¬
at. Aut incerta mo¬
bilitas mutili leuita¬

Expanded text:
fratribus habitabatur, fratribus habitabatur, accessit, causam discessionis atque consilium quaerentibus confitetur. Renitentibus cunctis, et praecipue loci le animo fixa sententia non potuit avelli: igitur infelici se obstinatione proripiens, cum dolore omnium digressus est a fratribus. Vix e conspectu abscesserat, impletur a daemone, cruentasque spumas ore provolvens, suis dentibus se ipse lacerabat. Deinde ad idem monasterium fratrum humeris reportatus, cum coerceri in eo immundus spiritus non valeret, necessitate cogente, ferreis nexibus alligatur, pedes cum manibus vinciuntur: non immerita poena fugitivo, ut quem non cohibuerat fides, catenae cohiberent. Post biennium demum oratione Sanctorum ab immundo spiritu liberatur; ad eremum unde discesserat, mox regressus est, et ipse correptus, et aliis post futurus exemplo, ne quem aut falsae justitiae umbra decipiat, aut incerta mobilitas inutili levita
Abbreviated transcription (Latin):
dolescens quidã¬
exasia. praediues opib
genere clarus. habens
uxorem et filiũ par¬
uulũ cũ ina egẏpto
tribunus e&  & fre¬
quentib aduersum
heremi contigisset.
scõrũ etiam taberna¬
cula complura uidis¬
hanne uerbũ salutis
accepit. Nec mora¬
tus. inutilem mili¬
tiam cũ uano illoho¬
nore contemnere.
heremũ constanter
ingressus. breui tẽ¬
pore in omni gene¬
re uirtutũ ꝑfectis
emicuit. Potens ie¬
iuniis: humilitate
conspicuus: fide
firmus: facile se
antiquis monachis
studio uirtutis a equa¬
uerat: cũ interim
subiit eũ cogitatio in¬
rectius e&̃ ut rediret
ad patriam. filiũq.
unicũ ac domũ totã
cũ uxore saluaret:
qͦd utiq e& acceptus
dõ. quam sisolũ se
scło eripere conten¬
tus. salutẽ suorum
non sine impietate
negligeret. Istuis¬
modi ergo falsae
iusticie colore suꝑa¬
tus: post̃ quadrien¬
nium fere. cellulã
suam atq propositũ
heremita deferuit.
Sed ubi ad proximũ
monaste¬
rium quod amultis

Expanded text:
dolescens quidam praedives opibus , genere clarus, habens uxorem et filium parvulum, cum in Aegypto tribunus esset et frequentibus adversum s quaedam eremi contigisset, sanctorum etiam tabernacula complura vidisemita verbum salutis accepit. Nec moratus inutilem militiam cum nore contemnere, eremum constanter ingressus, brevi tempore in omni genere virtutum perfectus emicuit. Potens jejuniis, humilitate conspicuus, fide firmus, facile se antiquis monachis studio virtutis aequaverat; cum interim subiit eum cogitatio, inrectius esset ut rediret ad patriam, filiumque unicum ac domum totam cum uxore salvaret: quod utique esset acceptius Deo, quam si solum se saeculo eripere contentus, salutem suorum non sine impietate negligeret. Istiusmodi ergo falsae justitiae colore superatus, post quadriennium fere cellulam suam atque propositum et emita deseruit. Sed ubi ad proximum monasterium, quod a multis
Abbreviated transcription (Latin):
EECESSUATBEATI
MARTINT TERS¬
NIEAE CIUNTAIS
episcopi summi
& in comparabi¬
lis uiri decuius
uirtutib magna
apud nos uolu¬
mina retinenti¬
sc̃s briccius ad
episcopatũ suc¬
cessit. At uero
hic briccius cũ
esset primeuȩ
cietatis iuuenis¬
huc uiuente incor¬
pore multas tende¬
bat insidias. pro eo

Expanded text:
excessum beati Martini Turonicae civitatis episcopi, summi et inconparabilis viri, de cuius virtutibus magna apud nos volumina retinentur, Brictius ad episcopatum succedit. At vero hic Brictius, cum esset primaevae aetatis iuvenihuc viventi in corpore multas tendebat insidias, pro eo
Abbreviated transcription (Latin):
in eadem ꝓfectione extitit:
Si igitur excusare liceret.
siquid tibi negare nostri
esset ꝓpositi: merito tibi res¬
pondere debueram. Interro¬
ga patrẽ tuum et annunti¬
abit tibi: maiores tuos et di¬
cent tibi. S quia ut uerũ
fatear me ipsum tibi debeo:
etiam ultra uires. tibi parere ñ
differam. Et si enim inest igno¬
rantia quam arguat presũp¬
tio: uera tamen dilectio non
horescit. Parebo itaq non elo¬
quens erudito: sed ut amico
amicissimus. Plus uerax
quam eloquens: inueniri
conabor. Neq enim nr̃a pati¬
nis affectare gloriolas. quib¬
studium est esse potius quã
uideri. Uerum quia ñ nullis
mos est scripta aliorũ ad un¬
guem elimare: cum ipsi li¬
pientibus oculis si qua forte
ediderint uix respectent. ro¬
go ut priuata lectione con¬
tentus. et que priuatim die¬
tauimus. priuatim ipse le¬
gas. ne si forte in manus alie¬
norum uenero. discerpar
ab eis: quos non uera sed ua¬
na delectant. Explicit epła.¬

Expanded text:
in eadem profectione exstitit? in eadem profectione exstitit? Si igitur excusare liceret, si quid tibi negare nostri esset propositi, merito tibi respondere debuerim: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; majores tuos, et dicent tibi . Sed quia, ut verum fatear. meipsum tibi debeo, etiam ultra vires parere tibi non differam. Et si enim in est ignorantia quam arguat praesumptio, vera tamen dilectio non horrescit. Parebo itaque non eloquens erudito, sed ut amico amicissimus. Plus verax, quam eloquens, inveniri conabor. Neque enim nostra patinis affectare gloriolas, studium est esse potius, quam videri. Verum quia nonnullis mos est scripta aliorum ad unguem elimare, cum ipsi lippientibus oculis, si quaforte ediderint, vix respectent: rogo ut privata lectione contentus, et quae privatim dictavimus privatus et ipse legas, ne si forte in manus alienorum ipse venero, discerpar ab eis, quos non vera, sed vana delectant. In tra
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑpendo specietenus: in di-¬
uinis uero medullitus oc¬
cupatur. Placet equidem
in his inmorari. et boni
fulconis bonitatem ex pri¬
mere: s parco laudib ne
adulari uidear. et pareo
iussis. ne ingratus existã.
Hoc saltem unum me lixis¬
se liceat: rarum imo fere
nullum repperiri. quem
ita uirtutis emulatio scło
surripiat. mancipet ho¬
nestati. S iam ad imꝑata
respondeo. Siccine glorio¬
sissime comes neminem
repperiebas. quem de uir¬
tute consuleres. et p̃cipue
de uiro uirtutis martino.
nisi tuum collectaneum
oclonem: Puto deerant
preclara francorũ ingenia:
qui sublimem materiã sub¬
limi equiperarent eloquẽ¬
tia. S ut sentio. quod pace
tua dixerim: priuatus
amor clauclit oculum mẽ¬
tis. Plusq tibi placet amici
rusticitas: quam ceterorũ
falerata urbanitas. S esto.
Tibi paream. Aggrediar qd
hortaris. Uerumptamen
qͥs fidelius tenorem hysto¬
rie quam describi postu¬
las scire poterit. quam tu
ipse cuius ingelgerius ui¬
delicet doctor et princeps

Expanded text:
pendo, specie tenus, in divinis vero medullitus occupatur. Placet etiam in his immorari, et Boni Fulconis bonitatem exprimere: sed parco laudibus ne adulari videar, et parco jussis ne ingratus existam. Hoc saltem unum me dixisse liceat, rarum imo fere nullum reperiri, quem ita virtutis aemulatio saeculo subripiat, ut mancipet honestati. Sed jam ad imperata respondeo. Siccine, comes gloriosissime, neminem reperiebas, quem de virtute consuleres, et praecipue de viro virtutis Martino, nisi tuum collactaneum Odonem? Puto deerant praeclara Francorum ingenia, qui sublimem materiam sublimi aequipararent eloquentia? Sed, ut sentio, quod pace tua dixerim, privatus amor claudit oculum mentis: plusque tibi placet amici rusticitas, quam caeterorum phalerata urbanitas. Sed esto, tibi paream: aggrediar quod hortaris. Verumtamen quis fidelius tenorem historiae, quam describi postulas, scire potuit, quam tu ipse cujus Ingelgerius videlicet doctor et princeps
Abbreviated transcription (Latin):
ergo cuius libet po¬
tentis muneribus uel
soluende uicis ei obnoxii
tenemur. Caꝓpter predeces¬
sores nr̃i domino turonen¬
si martino. qui fuit uir po¬
tens in opere & sermone.
qui etiã tempore necessitatis
turonim suam de manu po¬
tentis potenter eripuit:
obligatiores facti sunt. In¬
de etiam ereptionis sue ꝑ¬
pecuũ memoriale statuen¬
tes. anmam in honore erep¬
toris sui celebritatẽ. quar¬
to idus maii celebriter ce¬
lebrant. et ereptionis sue
ta sua liberatori suo sollẽp¬
niter ꝑsoluunt. Sollemp¬
nitas autẽ ista ñ translatio
seu ordinatio. ñ transitus.
non exceptio dicitur. sed sub

Expanded text:
ergo cujuslibet potentis muneribus vel solvendae vicis ei obnoxii tenemur. Ea propter praedecessores nostri domno Turonensi Martino, qui fuit vir potens in opere et sermone, qui etiam tempore necessitatis Turonum Turonim suam de manu potentis potenter eripuit, obligatores facti sunt. Inde etiam ereptionis suae perpetuum memoriale statuentes, annuam in honore ereptoris sui celebritatem IV Idus Maii celebriter celebrant, et ereptionis  alta sua liberatori suo solemniter persolvunt. Solemnitas autem ista, non translatio seu ordinatio, non transitus, non exceptio dicitur, sed sub
Abbreviated transcription (Latin):
dormientiũ. Qatia licet homi¬
auiẽ dies quib suꝑ terram
fueront. ñ defuit odor ille sua¬
uissimus. Tanta outtẽ fuit
adueniontiũ multitudo. qͣu¬
uim ant locus adinsiz. aut
uie aut semite capere potue¬
runt Om̃s sbricitantes uel
frigoriei qͥ adueniebant: sani
n. et laudi: multi curabantur.
cum clero & populo. Inito autẽ
consilio sicut erant uestiti sepeli¬
erunt eos in ipsa cella uel oratorio
ante altare ipsiuis oratorii a bea¬
to martino cũ pignore scõrum
consecrati. Transierunt autem
pridie idꝰ nouenbris scd̾o die a fe¬
sto quo celehrat transitꝰ beati
cimo kłas decembris. Qui sepul¬
ti terris in xp̃o se uiuere: manise¬
stant uirtutib et miraculis. Qͥ¬

Expanded text:
dormientium: quia licet homidormientium: quia licet homiautem dies, quibus super terram fuerunt, non defuit odor ille suavissimus. Tanta autem fuit adventantium multitudo, quantum aut locus admisit, aut viae vel semitae capere potuerunt. Omnes febricitantes vel frigoritici, qui adveniebant, sani ti et claudi multi curabantur. cum clero et populo: initoque consilio, sicut erant vestiti, sepelierunt eos in ipsa cella vel oratorio, ante altare ipsius oratorii, a beato Martino cum pignoribus sanctorum consecrati. Transierunt autem pridie Idus Novembris, secundo die a festo quo celebratur transitus sancti Kalendas Decembris. Qui sepulti terris, in Christo se vivere manifestant virtutibus et miraculis,
Abbreviated transcription (Latin):
finita. ꝓstrabitis uos ad orati¬
nem. uiamꝙ uniu̾se carnis
ingrediemini. tam a dolore
mortis extranei. qͣm a corrup¬
tione carnis estis alieni. Sicq
ab angelis suscipiemin. & a
me ip̃o sursum conducebimini
donec assignemus uos ante tri¬
ut beatus maitinus imperauit.
Um aũt cõmunione. łc .ixͣ.
accepissent de manu aichardi
abbis: finitaq missa. genib
flexis sani atq incolumes in
ingressi sunt. tam a dolore
mortis extranei. qͣm a corrup¬
tione carnis fuerant alieni.
Repleta est autẽ cella illa tã¬
to odore. ac si multorũ a roma¬
tum congeries ibi sparsa pu¬
taretur. Suscipiens autẽ eos non
de morte sed quasi de oratione ab¬
bas aichardus una cum fr̾ibus
ñ mortuos putabant sed dormi¬
entes. cum facies eorũ ut rosa
ruberet. caro ut nix splendes¬
ceret. Quam obrem ꝑ sedilia
sedem fecit. sicun soliti erant
seilere. in cella sua. Posuit eos
Patebant eniam limina. ut
om̃s aduenientes uiderent scor
facies. ñ sicut mortuoꝵ sed sicut

Expanded text:
finita, prosternetis vos ad orationem, viam universae carnis ingrediemini, tam a dolore mortis extranei, quam a corruptione carnis estis alieni; sicque ab Angelis suscipiemini, et a meipso sursum conducemini, donec assignemus vos ante triut beatus Martinus imperavit. Cum autem communioneaccepissent de manu Aicardi abbatis, finita missa, genibus flexis, sani atque incolumes, in rtinus, tam a dolore mortis extranei quam a corruptione carnis fuerant alieni. Repleta est autem illico cella illa tanto odore, ac si multorum aromatum congeries ibi sparsa putaretur. Suscipiens autem eos non de morte, sed quasi de oratione abbas Aicardus una cum fratribus, non mortuos putabat sed dormientes, cum facies eorum ut rosa ruberet, caro ut nix splendesceret. Quam ob rem per sedilia illos disposuit, sicuti soliti erant sedere in cella sua, posuitque eosPatebant etiam limina ut omnes advenientes viderent sanctorum facies, non sicut mortuorum, sed sicut
Abbreviated transcription (Latin):
posuit.
psi uͦ septem frẽs. beato martino
et fribus ibidem manentibus
tam in anima qͣm in corpore
se declentes deuouerunt se de
loco illo ñ recessuros. Statim
autem beatus martinus eos
gratanter excepit. ⁊ mona¬
chico habitu eos induit: et
bñdictione ꝓpria confirmauit.
Posuitq eos in lat̾e cauati mõ¬
tis in quodã specu: fecitq eis
oratorium in ip̃a rupe. bñdi¬
ritꝙ altare. ubi &e reliquias
ꝓpria mani condidit. quas
ipsi aportau̾nt. Ordinauit
autem clementẽ. et pͥmum
prb̃ros. lecũ. & theodorum
diaconos. gaudentẽ & quiri¬
acum. et innocentium sub¬
diaconos. Pmanserunt autẽ
in eadem cella. siue oratorio
ubi &e delecta bantur ieuiniis
oratione. silentio. lectione: quã¬
diu beatꝰ martinꝰ suꝑ fuit. Ip̃e
quidem ꝑ reuelationẽ obitum
suum longe p̾noscens: et ad cõ

Expanded text:
posuit. Ipsi vero septem fratres beato Martino, et fratribus ibidem manentibus, tam in anima quam in corpore se dedentes, voverunt se de loco illo non recessuros. Statim autem beatus Martinus eos gratanter excepit, et monachico habitu eos induit, et benedictione propria confirmavit; posuitque eos in latere cavati montis in quodam specu, fecit quoque eis oratorium in ipsa rupe, benedixitque altare, ubi et reliquias proprias manu condidit, quas ipsi apportaverant. Ordinavit autem Clementem et Primum presbyteros, Laetum et Theodorum diaconos, Gaudentem, Quiriacum et Innocentium subdiaconos. Permanserunt autem in eadem cella sive oratorio, ubi et delectabantur jejuniis, oratione, silentio, lectione, quandiu beatus Martinus superfuit. Ipse quidem per revelationem obitum suum longe ante praenoscens, ad Co
Abbreviated transcription (Latin):
osculatus est. atq benedixit. ꝑ
fecit eis unum ex fr̾ib loco suo
nomine galbercũ. abbemq con¬
stituit. et bñdictione confirma¬
uit. C ui &e commendauit. uii.
suos. Qui eos suscipiens in cõ¬
mune cum fr̾ĩb aliis singłari¬
ter eos diligebat: et specialit̾
reuisebat: et confortabat.
pꝰ obitũ suum usq ad diẽ
obitus eorũ sepissime apparebat¬
eis inuisione: confortans eos ae¬
consolans. uixerunt aut̃ post
obitũ beati martini .xxu. ãnis.
annis. T emꝑe aũt galberti post
beatũ martinũ pͥmi abb̃is.xxiii.
uitatẽ b̾i martini de transitu sab¬
bato euenire. Sequenti uͦ die. qͣ
dnĩcam celebramꝰ. post pacta ma-¬
tutinoꝵ sollempnia media nocte
appariut eis beatꝰ martinꝰ: nun¬
cians eis diem obitus sui dicens.
Crastina die sũmo mane. uocate
omnem uite ur̃e seriem. et actus
tatis missam celebret. cõmemorati¬
onem mei faciens. et scorum quoꝵ
reliquie in p̾senti altario a me
consecrato continent᷑. Ponatꝙ sin¬

Expanded text:
osculatus est, atque benedixit, et praefecit eis unum ex fratribus loco suo, nomine Gualbertum, abbatemque constituit, et benedictione sua confirmavit, cui et commendavit septem suos, qui eos suscipiens in commune cum fratribus aliis singulariter eos diligebat, et spiritualiter revisebat et confortabat. VI. st obitum suum usque ad diem migrationis eorum saepissime eis appasuos, qui eos suscipiens in commune cum fratribus aliis singulariter eos diligebat, et spiritualiter revisebat et confortabat. VI. st obitum suum usque ad diem migrationis eorum saepissime eis apparevitatem beati Martini de transitu Sabbato evenire; sequenti vero die, qua Dominicam celebramus, post peracta matutinorum solemnia, media nocte apparuit eis beatus Martinus, nuntians eis diem obitus sui, dicens: Crastina die summo mane vocate omnem vitae vestrae seriem, et actus tatis missam celebret, commemorationem mei faciens, et sanctorum quorum reliquiae in praesenti altario a me consecrato continentur, ponatque sin
Abbreviated transcription (Latin):
uenturum esse pͣdixit.
ꝑgo xp̃m nisi in eo ha¬
bitu formaq qua pas¬
sus est. nisi crucis sti¬
gmata proferentẽ.
uenisse non credam.
Adhanc ille uocem
statim ut fumus eux¬
nuit : & cellulam tan¬
to fetore compleuit :
ut indubia indicia re¬
linqueret. diabolũ
se fuisse. Hoc ita ge¬
stũ ut supra retulimꝰ.
exipsius martini ore
cognouimuf neqͥs for¬
te existimet fabulosũ.
amcum olim

Expanded text:
venturum esse praedixit. venturum esse praedixit. Ego Christum, nisi in eo habitu formaque qua passus est, nisi crucis stigmata praeferentem, venisse non credam. Ad hanc ille vocem statim ut fumus evanuit, et cellulam tanto fetore complevit, ut indubia indicia relinqueret, diabolum se fuisse. Hoc ita gestum ut supra retulimus, ex ipsius Martini ore cognovi, ne quis forte existimet fabulosum. XXV. Nam cum olim
Abbreviated transcription (Latin):
nere : qui iam inistis
mysteriũ iniquitatis
operatur. Nec enim
praetereundũ uidet᷑.
quanta martinũ sub
isdem dieb diabolus
arte tempta uerit.
Quodam enĩ die premis¬
sa prae se & circuiectus
ipsa luce purpurea.
quo facilius claritate
assumpti fulgoris illu¬
deret : ueste etiam re¬
gia indutus: diadema¬
te exgemmis auroq
redim̃itus: calcets au¬
ro illitis: sereno ore:
lȩta facie : ut nichil
minus quã diabolus
putaretur: oranti in
cella astitit. Cũq ma¬
rtinus primo aspectu
eius fuisset hebetatus
silentiũ tenuerunt :
Tum prior diabolus
agnosce inquit mar¬
tine quem cernis
ad terras : prius me
manifestare tibi uo¬
lui. Adhaec cũ mar¬
tinus taceret. nec qͥc¬
quã responsi referret:
iterare ausus ẽ. diabo¬
lus professionis auda¬
ciam. Martine quid
dubitas credere. cũ
Tum ille reuelante si¬
bi sp̃u. ut intelliger&
diabolũ eẽ. non dm̃
non se inquit iic dñs
purpuratũ & diade¬
mate renitentem.

Expanded text:
nere, qui iam in istis nere, qui iam in istis mysterium iniquitatis operatur. Non praetereundum autem uidetur, quanta Martinum sub isdem diebus diabolus arte temptauerit. quodam enim die praemissa prece et circumiectus ipse luce purpurea, quo facilius claritate adsumpti fulgoris inluderet, ueste etiam regia indutus, diademate ex gemmis auroque redimitus, calcero illitis, sereno ore, laeta facie, ut nihil minus quam diabolus putaretur, oranti in cellula astitit. Cumque Martinus primo aspectu ejus fuisset hebetatus, silentium ambo tenuerunt. Tum prior diabolus, Agnosce, inquit, Martine, quem cernis: ad terram prius me manifestare tibi volui. Ad haec cum Martinus taceret, nec quidquam responsi referret, iterare ausus est diabolus professionis audaciam: Martine, quid dubitas credere, cum Tum ille, revelante sibi Spiritu, ut intelligeret diabolum esse, non Deum: Non se, inquit, Jesus Dominus purpuratum et diademate renitentem
Abbreviated transcription (Latin):
conscius illudi illum
diaboli arte non posse.
Tunc uero reniti ac
reclamare misercȩ¬
pit : interdictũq. sibi
eẽ. dicebat ne se mar¬
tino ostenderet. Cũq
inuitũ ire compelle¬
rent : inter trahentiũ
manus uestis euanuit.
Vnde quis dubitet hanc
etiam martini fuisse
uirtutem: ut fantasu
suam diabolus cũ erat
martini oculis inge¬
renda. dissimulare
diutius aut tegere ñ
uersũ est tamen eo¬
dem fere tempore
in hispaniis iuuenem¬
fuisse: qui cũ sibi mul¬
tis signis auctoritatem
parauissẽt : eo usq. ela¬
tus ẽ. ut se eliam pro¬
fiteret᷑. Quod cũ ple¬
riq temere credidis¬
sent : addidit ut se
quo etiã Adeo illusit:
ut eũ quidam ep̃s ru¬
fus nomine. ut dnm̃
ad oraret. Propter
quod: eũ postea ab
episcopatu de iectum
uidimus. Pleriq etiã
runt: eodem tempo¬
re inoriente quendã
extitisse quise ioħem
esse iactitarit. Exqͦ
conicere possumus
istiusmodi pseudo ꝓ¬
pħis existentib. anti¬
cristi aduentũ immi¬

Expanded text:
conscius illudi illum conscius illudi illum diaboli arte non posse. Tum vero reniti ac reclamare miser coepit, interdictumque sibi esse dicebat, ne se Martino ostenderet. Cumque invitum ire compellerent, inter trahentium manus vestis evanuit. Unde quis dubitet hanc etiam Martini fuisse virtutem, ut phantasiam suam diabolus, cum erat Martini oculis ingerenda, dissimulare diutius aut tegere non versum est tamen, eodem fere tempore fuisse in Hispaniis juvenem, qui cum sibi multis signis auctoriparauisset, eo usque elatus est, ut se Heliam profiteretur. quod cum plerique temere credidissent, addidit ut se quo etiam adeo inlusit, ut eum quidam episcopus Rufus nomine ut Deum adoraret: propter quod eum postea ab episcopatu deiectum uidimus. plerique etiamrunt, eodem tempore in Oriente quendam extitisse, qui se Iohannen esse iactitauerit. ex quo conicere possumus, istius modi pseudoprofetis existentibus, Antichristi aduentum immi
Abbreviated transcription (Latin):
Tũ uero grandis omniũ
adhanc professionẽ
expectatio. Itaq ad
mediam fere noctẽ:
fremitus insultantiũ
comioueri omne mo¬
nasteriũ loco uisũ est
Cellulam autẽ qua idẽ
audolescens continebat᷑.
crebris cerneres mica¬
re luminibiis fremi¬
tusq in ea discurrenti¬
um . & murmur quod¬
dam multarũ uocum
audiebatur. De infa¬
cto silentio egressus
cat: tunicamq ei qua
erat indutus ostendit
Obstupe factus ille : con¬
uocat coeteros. Ipse¬
etiam clarus accurrit.
Adhibitoq lumine:
uestem omnes diligen¬
ter inspiciunt. Erat
aut̃ summa molliciȩ:
candore nimio: mi¬
canti. purpura. Nec
tamen cuius ẽ. gene¬
ris aut uelleris. pote¬
rat agnosci. Curiosius
tamen oculis aut digi¬
tis attrectata: non a¬
luid quã uestis uide¬
batur. Interea claris
frs admonet oratio¬
ni instare : ut manife
reliquum noctis ym¬
nis psalmisq. consu¬
mitur. At ubi illuxit
dies. apprehensum de¬
xtera trahere adma¬
rtinũ uolebat: bene

Expanded text:
tum uero grandis omnium tum uero grandis omnium ad hanc professionem expectatio. itaque ad mediam fere noctem fremitu terram insultantium commoueri omne monasterium loco uisum est: cellulam autem, qua idem adulescens continebatur, crebris cerneres micare luminibus, fremitusque in ea discurrentium et murmur quoddam multarum uocum audiebatur. dein facto silentio egressus ucat tunicamque ei, qua erat indutus, ostendit. obstupefactus ille conuocat cetiam Clarus accurrit; adhibitoque lumine vestem omnes diligenter inspiciunt. Erat autem summa mollitie, candore eximio, micanti purpura; nec tamen, cujus esset generis aut velleris, poterat agnosci. Curiosius tamen oculis aut digitis attrectata, non aliud quam vestis videbatur. Interea Clarus fratres admonet orationi instare, ut manifes: itaque reliquum noctis hymnis psalmisque consumitur. At ubi illuxit dies, apprehensum dextera trahere ad Martinum volebat, bene
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq. cũ haud longe
sibi ab ep̃i monasterio
taberna culũ consti¬
tuisset: multiq. apd
eũ fr̃s commorarent᷑:
iuuenis quidam ad eũ
anatholius nomine
sub professione mona¬
chi omnem humilitatẽ
Atq in nocentiam men¬
titus. accessit. Habita¬
uitq aliquandiu in cõ¬
mune cũ coeteris. De¬
in procedente tempo¬
re: angłos apud se
loqui solere dicebat.
Cũ fidem dictis nullus
adhiberet : signis qui¬
busdam plerosq ad
credendũ. cohortabat᷑.
Postremo eo usq. proces¬
sit. ut inter se acdm̃
angelos discurrere p̃¬
dicaret: iamq. se unũ
exprophetis haberi
uolebat. Clarus tam̃
nequaquã ad creden¬
dũ cogi poterat. Ille
ei irã dñi & praesentes
plagas. cur scõ noncre¬
deret comminari.
Postremo in hanc uocẽ
erupisse fertur . Ecce
hac nocte uestẽ michi
candidam dñs decȩlo da¬
bit: qua indutus in me¬
dio urm deuersabor.
Idq uobis signũ erit
me dĩ eẽ. uirtutẽ : qui
dĩ ueste donatussim.

Expanded text:
itaque cum haut longe itaque cum haut longe sibi ab episcopi monasterio tabernaculum constituisset multique apud eum fratres commorarentur, iuuenis quidam ad eum Anatolius nomine, sub professione monachi omnem humilitatem adque innocentiam mentitus, accessit habitauitque aliquamdiu in commune cum ceteris. dein procedente tempore angelos apud se loqui solere dicebat. cum fidem nullus adhiberet, signis quibusdam plerosque ad creden dum coartabat. postremo eo usque processit, ut inter se ac Deum nuntios discurrere praedicaret, iamque se unum ex profetis haberi uolebat. Clarus tamen nequaquam ad credendum cogi poterat. ille ei iram Domini et praesentes plagas, cur sancto non crederet, comminari. postremum in hanc uocem erupisse fertur: ecce hac nocte uestem mihi candidam Dominus de caelo dabit, qua indutus in medio uestrum diuersabor: idque uobis signum erit, in me Dei esse uirtutem, qui Dei ueste donatus sim.
Abbreviated transcription (Latin):
qui peccare desineren.
Contradicente diabolo
non pertinere adue¬
niam criminosos &
semel lapsis nullam
adño praestari clem̃¬
tiam: tunc inhanc
uocem fertur excla¬
masse martinus. Situ
ipse omiserabilis ab
hominũ insectatione
desisteres: & te faccoꝵ
tuorũ uel hoc tempo¬
re cũ dies uidici in pro¬
ximo ẽ. peniteret.
ego tibi uere confisis
scã de dñi pietate prȩ¬
sumptio. Inqua & si au¬
ctoritatẽ praestare
non potuit: ostendit
affectũ. Et quia de
diabolo eiusdẽq ar¬
tibus sermo exortus
est : non abre uidet᷑
licet extrinsecus re¬
ferre quod gestũ est.¬
Et quia quȩdam in eo
martini uirtutũ por¬
tio ẽ. & res digna mi¬
raculo : recte memo¬
riae mandabitur. in
exemplũ cauendi. siqͥd
de inceps uspiam tale
contigerit.
larus quidam nomine
adolescens nobilissimis.
mox prbt. nunc felici
beatus excessu cum
relictis omnib sead
martinũ contulisset.
breui tempore adsũ¬
mũ fidei uirtutũq.
omniũ culmen enituit.

Expanded text:
qui peccare desierint. qui peccare desierint. contra dicente diabolo, non pertinere ad ueniam criminosos, et semel lapsis nullam a Domino praestari posse clementiam, tunc in hanc uocem fertur exclamasse Martinus: si tu ipse, miserabilis , ab hominum insectatione desisteres et te factorum tuorum uel hoc tempore, cum dies iudicii in proximo est, paeniteret, ego tibi uere confisus sancta de Domini pietate praesumptio, in qua etsi auctoritatem praestare non potuit, ostendit affectum. et quia de diabolo eiusdemque artibus sermo exortus est, non ab re uidetur, licet extrinsecus, referre quod gestum est, quia et quaedam in eo Martini uirtutum portio est et res digna miraculo recte memoriae mandabitur, in exemplum cauendi, si quid deinceps uspiam tale contigerit. Clarus quidam, adulescens nobilissimus, mox presbyter, nunc felici beatus excessu, cum relictis omnibus se ad Martinum contulisset, breui tempore ad summum fidei uirtutumque omnium culmen enituit.
Abbreviated transcription (Latin):
debat: & sibi nunciata
fr̃ib indicabat. Freqͣent̃
autẽ diabolus dũmille
nocendi artib sc̃m ui¬
rum conabatur illudẽ:
uisibilem se ei formis
diuersissimis ingerebat.
Nam interdũ iniouis ꝑ¬
sonam. plerunq mer¬
curii. ꝑ saepe enim se
ueneris acmineruae.
transfiguratũ eius uul¬
tibus offerebat. Ad¬
uersus quem semꝑ inter¬
ritus. signo se crucis &o
rationis auxilio prote¬
gebat . Audiebantur
plerunq. conuitia. qͥbis
illũ turba daemonum
proteruis uocibus in¬
crepabat: sed omnia
falsa & uana cognosceas.
non mouebat᷑ obiectis
Testabantur etiã aliqͥ
ex fribus audisse se de¬
monem proteruis uo¬
pantẽ : cur intra mo¬
nasteriũ aliquos exfr̃ib
qui olimbaptismũ di¬
uersis errorib ꝑdidis¬
sent. conuersos postea
recepisset. exponentẽ
crimina singulorũ ma¬
rtinũ diabolo repugna¬
ntem respondisse con¬
stanter. antiqua deli¬
cta melioris uitae con¬
uersatione purgari
soluendos eẽ. peccatis.

Expanded text:
debat aut sibi nuntiata debat aut sibi nuntiata fratribus indicabat. Frequenter autem diabolus, dum mille nocendi artibus sanctum uirum conabatur inludere, uisibilem se ei formis diuersissimis ingerebat. nam interdum in Iouis personam, plerumque Mercuri, saepe etiam se Veneris ac Mineruae transfiguratum uultibus offerebat: aduersus quem semper interritus signo se crucis et orationis auxilio protegebat. audiebantur plerumque conuicia, quibus illum turba daemonum proteruis uocibus increpabat: sed omnia falsa et uana cognoscens non mouebatur obiectis. testabantur etiam aliqui ex fratribus, audisse se daemonem proteruis Mapantem, cur intra monasterium aliquos ex fratribus, qui olim baptismum diuersis erroribus perdidissent, conuersos postea recepisset, exponentem crimina singulorum: Martinum diabolo repugnantem respondisse constanter, antiqua delicta melioris uitae conuersatione purgari,soluendos esse peccatis,
Abbreviated transcription (Latin):
eius irrupit. cruentãq.
ostentans dexteram.
& admisso recent̾ scelere
congaudens: ubi est in¬
quit̃ martine uirtus
tua : Vnũ detuis mo¬
do interfeci. Tunc ille
conuocatis fr̃ibus: re¬
fert quid diabolus in¬
dicasset. Sollicitos. eẽ.
praecepit per cellulas
singulorũ : quisnam
Neminem quidẽ de eẽ.
demonachis sed unũ
rusticũ mercede con¬
ductũ ut uehiculo li¬
gna deferret. isse ad
siluam nunciant. lu¬
bet igitur aliquos ire
ei obuiam: ita haud
longe amonasterio.
iam pene exanimis in¬
uenitur. Extremum
tamen sp̃m trahens.
indicat frĩbus casum
mortis et uulneris. lun¬
ctis scilicet bobus dum
dissoluta artius lora
constringit: bouem
sibi excusso capite int̾
inguina cornu iniecissẽ.
Nec multũ post uitam
reddidit. Videris: qͦ
iudicio dñi diabolo
ta fuerit haec potestas
Inmartino illud mirabile
erat : quod non solum
hoc quod supra reculi¬
mus. sed multa istuis
modi si quoties accidis¬
sent longe ante p̃ui¬

Expanded text:
eius inrupit, cruentamque eius inrupit, cruentamque ostendens dexteram et admisso recens scelere gaudens 'ubi est\' inquit, Martine, uirtus tua? unum de tuis modo interfeci. tunc ille conuocatis fratribus refert quid diabolus indicasset: sollicitos ire praecipit per cellulas singulorum, quisnam neminem quidem deesse de monachis, sed unum rusticum mercede conductum, ut uehiculo ligna deferret, isse ad siluam nuntiant. iubet igitur aliquos ire ei obuiam: ita haut longe a monasterio iam paene exanimis inuenitur. extremum tamen spiritum trahens indicat fratribus causam mortis et uulneris: iunctis scilicet bubus dum dissoluta. artius lora constringit, bouem sibi excusso capite inter inguina cornu adegisse. nec multo post uitam reddidit. uideris, quo iudicio Domini diabolo data fuerit haec potestas. in Martino illud mirabile erat, quod non solum hoc, quod supra rettulimus, sed multa istius modi, si quotiens accidissent, longe antea praeui
Abbreviated transcription (Latin):
in infimorũ iudicũ con¬
cisset. Cidẽq. maximo
longe ante praedixit
futurũ: ut siaditaliam
pergeret quo ire cupie¬
bat. bellũ ualentinia¬
no impatori inferens:
sciret se primo quidem
impetu futurũ eẽ. ui¬
ctorem: sed pario post
tempore eẽ. perituñ.
Quod quidem ita uidimꝰ.
Nam primo aduentu eus.
ualentinianis infugam
uersus ẽ. De in post
annũ fere resumptis
uiribus: captũ intra
aquileiae muros. ma¬
ximum interfecit.
onstat autem etiam
angelos ab eo plerutq
uisos : ita ut conserto
mone loquerentur.
iabolũ uero tam con¬
spicabilem & subie¬
ctũ oculis habebat:
ut siue se in propria sub¬
stantia contineret. si¬
ue in diuersas figuras.
sp̃ualesq. nequitias tran¬
stulisset : qualibet ab
eo subimagine uideret᷑.
Suod cũ diabolus sciret
se effugere non posse :
conuitius eũ frequent᷑
urgebat. quia fallere
non posset insidus.
Quodam autẽ tempore
cornubouis cruentum
inmanu tenens. cũ in¬
genti fremitu cellulã

Expanded text:
in infimorum iudicum conin infimorum iudicum concisset. eidemque Maximo longe ante praedixit futurum ut, si ad Italiam pergeret, quo ire cupiebat, bellum Valentiniano imperatori inferens, sciret se primo quidem impetu futurum esse uictorem, sed paruo post tempore esse periturum. quod quidem ita uidimus. nam primo aduentu eius Valentinianus in fugam uersus est: deinde post annum fere resumptis uiribus captum intra Aquileiae muros Maximum interfecit. Constat autem etiam angelos ab eo plerumque uisos, ita ut conserto mone loquerentur: diabolum uero ita conspicabilem et subiectum oculis habebat, ut siue se in propria substantia contineret, siue in diuersas figuras spiritalis nequitiae transtulisset, qualibet ab eo sub imagine uideretur. quod cum diabolus sciret se effugere non posse, conuiciis eum frequenter urguebat, quia fallere non posset insidiis. quodam autem tempore cornu bouis cruentum in manu tenens cum ingenti fremitu cellulam
Abbreviated transcription (Latin):
id impetrasset. Con¬
uiuae autẽ aderant
ueluti addiem festũ
euocati. summiatq.
illustres uiri: price¬
fectus idemq consul
euodius. uir quo nichil
unquã illo iustius fuit.
comites duo. summa
potestate prcediti. fr̃
regis & patruus. Me¬
dius inter hos: mar¬
tini prbt accubuerat.
Ipse autẽ. sellula iu¬
xta regem posita con¬
sederat. Ad medium
fere conuiuiũ: ut mo¬
ris ẽ. paterã regimi¬
nister obtulit. Ille
scõ admodũ ep̃o potus
dari iubet: expectans
atq ambiens. ut abil¬
lius dextera poculum
sumeret. Sed martinis
ubi ebibit. paterã prbo
suo tradidit: nullum
scilicet existimans di¬
gniorẽ qui post se prior
biberet: nec integrũ
sibi fore siaut regem
ipsũ. Aut eos qui arege
erant proximi. prbo
practulisset. Quod fa¬
ctũ imꝑator omnesq
qui tunc aderant ita
admiratisunt: ut hoc
ipsũ cis in quo contem¬
pti fuerant plus pla¬
ceret. Celeberrimũq.
per omne palatium
fuit fecisse martinum
in regis prandio : qđ

Expanded text:
id impetrasset. conid impetrasset. conuiuae autem aderant, uelut ad diem festum euocati, summi adque inlustres uiri, praefectus idemque consul Euodius, uir quo nihil umquam iustius fuit, comites duo summa potestate praediti, frater regis et patruus: medius inter hos Martini presbyter accubuerat, ipse autem in sellula iuxta regem posita consederat. ad medium fere conuiuium, ut moris est, pateram regi minister obtulit. ille sancto admodum episcopo potius dari iubet, expectans adque ambiens, ut ab illius dextera poculum sumeret. sed Martinus ubi ebibit, pateram presbytero suo tradidit, nullum scilicet existimans digniorem, qui post se prior biberet, nec integrum sibi fore, si aut regem ipsum aut eos, qui a rege erant proximi, presbytero praetulisset. quod factum imperator omnesque qui tunc aderant ita admirati sunt, ut hoc ipsum eis, in quo contempti fuerant, placeret. celeberrimumque per omne palatium fuit, fecisse Martinum in regis prandio, quod
Abbreviated transcription (Latin):
uma dimperatorem
maximum ferocis
ingenii uirũ & belloꝵ
ciuiliũ uictoria elatũ.
plures exdiuersis par¬
tibus ep̃i conuenisseñ.
& feda circa principẽ
omniũ adulatio nota¬
retur : seq degeneri
in constantia regiae
clientelae sacerdota¬
lis dignitas subdidis¬
set : in solo martino a po¬
stolica auctoritas ꝑma¬
nebat. Nam &si proa¬
liquibus supplicandũ¬
regi fuit: imperauit
potius quã rogauit.
Et aconuiuio eius freq̾en¬
ter rogatus abstinuit :
dicens se mensȩ eius par¬
ticipem esse non posse:
qui imperatores. unũ
regno alterũ uita ex¬
pulisset. Postremo cũ
maximus se non spon¬
tẽ sumpsisse imperiũ
affirmaret . sed impo¬
sitam sibi amilitibus
diuino nutu regni ne¬
cessitatẽ armis defen¬
nam dĩ uoluntatẽ ui¬
deri. penes quẽ iam
incredibili euentu ui¬
ctoria fuisset. nullũq.
exaduersariis. nisi ina¬
cie occubuisse: tandẽ
uictus uel ratione uel
p̃cibus ad coniuuium
uenit mirum in mo¬
dũ gaudente rege qđ

Expanded text:
ad imperatorem ad imperatorem Maximum, ferocis ingenii uirum et bellorum ciuilium uictoria elatum, plures ex diuersis orbis partibus episcopi conuenissent et foeda circa principem omnium adulatio notaretur seque degenere inconstantia regiae clientelae sacerdotalis dignitas subdidisset, in solo Martino apostolica auctoritas permanebat. nam et si pro aliquibus regi supplicandum fuit, imperauit potius quam rogauit, et a conuiuio eius frequenter rogatus abstinuit, dicens se mensae eius participem esse non posse, qui imperatores unum regno, alterum uita expulisset. postremo, cum Maximus se non sponte sumpsisse imperium adfirmaret, sed inpositam sibi a militibus diuino nutu regni necessitatem armis defeneo Dei uoluntatem uideri, penes quem tam incredibili euentu uictoria fuisset, nullumque ex aduersariis nisi in acie occubuisse, tandem uictus uel ratione uel precibus ad conuiuium uenit, mirum in modum gaudente rege, quod
Abbreviated transcription (Latin):
lam eius crassior nubes
superducta texisset.
oculũ ei martinus peni¬
culo contigit: pristinãq
eisanitatẽ sublato om̃i
dolore restituit: xxi¬
pse autẽ cũ casu quodã
esset decȩnaculo deuo¬
lutus. & per confrago¬
sos scalae gradus deci¬
dens. multis uulnerib
e&̃. affectus: cũ exani¬
mis iaceret incellula
& inmodicis doloribis
cruciaretur: noc te
ei angelus uisus ẽ: elu¬
ere uulnera. & salubri
unguine contusi cor¬
poris menbra contin¬
gere. Atq: ita postero
die restitutus ẽ. sanita¬
ti: ut nichil umquam
pertulisse in commodi
putaret᷑. Sed quia lon¬
gũ est ire ꝑsingula.
sufficiant haec uel pau¬
ca deplurimis: satisq.¬
sit nos & in excellentib
non subtrahere uerita¬
tem. & inmultis uitare
fastidiũ. Atq ut mi¬
nora tantis inseram
quam uis ut est nr̃orũ
etas temporũ quibus
iam deprauata omia
atq corrupta sunt.
ut pene p̃cipuũ sit ad¬
ulationi regiȩ sacerdo¬
talem non cessisse con¬

Expanded text:
lam ejus crassior nubes lam ejus crassior nubes superducta texisset, oculum ei Martinus peniculo contigit, pristinamque ei sanitatem sublato omni dolore restituit. Ipse autem cum casu quodam esset de coenaculo devolutus, et per confragosos scalae gradus decidens, multis vulneribus esset affectus, cum exanimis jaceret in cellula, et immodicis doloribus cruciaretur, nocte ei angelus visus est eluere vulnera, et salubri unguine centusi corporis membra contingere: atque ita postero die restitutos est sanitati, ut nihil umquam pertulisse incommodi putaretur. Sed quia longum est ire per singula, sufficiant haec vel pauca desit, nos et in excellentibus non subtrahere ueritatem et in multis uitare fastidium. Adque ut minora tantis inseram — quamuis, ut est nostrorum aetas temporum, quibus iam deprauata omnia adque corrupta sunt, paene praecipuum sit, adulationi regiae sacerdotalem non cessisse con