comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ille monuisset. ut post cibos alios sẽp
accipet᷑. Credo quod eũ morẽ nemo uari¬
asset: cũ uero ait apłs de hoc sacramento
loquens. ꝓpt̃ quod frẽs cum conuenitis
admanducandũ inuicem expectare. siqͥs
esurit domi manducet. ut ñ adiudiciũ
conueniatis. statim subtexiut: cetera aut̃
cum uenero ordinabo. Unde intelligi dat̾
quia multũ erat ut inepła. totũ illis
agendi ordinẽ insinuaret quẽ uniuersa
porbem seruat eccłia. ab ipso ordinatũ
esse: quod nulla morum diuersitate ua¬
riatur. Cxxuii Ex libro scđo ad eundem
ianuarium. quid sibi uelit ĩ delebratione
pasche obseruatione sabbati & lune et
de quadragesima. uel de consonantia pen¬
tȩcoste cum die legis date.
sarius dies celebrande dominice
passionis. ñ ad eundem redeat di
em anni. sicut dies quatradit᷑ natus: &
uatio sabbati & lunę. Hic primum opor¬
tet noueris diem natalis domini. ñ in sa¬
cram̃to celebrari. s tantum in memoriã

Expanded text:
hoc ille monuisset, ut post cibos alios semper hoc ille monuisset, ut post cibos alios semper acciperetur, credo, quod eum morem nemo uariasset. cum uero ait apostolus de hoc sacramento loquens: propter quod, fratres, cum co.nuenitis ad manducandum, inuicem exspectate; si quis esurit, domi manducet, ut non ad iudicium conueniatis, statim subtexuit: cetera autem, cum uenero, ordinabo. unde intellegi datur — quia multum erat, ut in epistula totum illis agendi ordinem insinuaret, quae uniuersa per orbem seruat ecclesia — ab ipso ordinatum esse, quod nulla morum diuersitate. uariatur. CXVIII. EX LIBEO SECVNDO AD EVNDEM IANVARTVM. QVID SIBI VELIT IN CELEBRATIONE PASCHAE OBSERVATIO SABBAde Quadragesima, vel de consonantia Pentecoste cum die legis datae,sarius dies celebrandae Dominicae passionis, non ad eumdem redeat anni diem diem, sicut dies qua traditur natus, et uatio sabbati et lunae. hic primum oportet noueris diem natalis domini non in sacramento celebrari, sed tantum in memoriam
Abbreviated transcription (Latin):
ex uobis tradet me: post enim tradidit sa¬
cram̃tum : & liquido apparet: quando
primo acceperunt discipłi corpus &
sanguinem dni. si eos accepisse ieiunos.
Nunquid tam̃ ꝓpt̾ea calũpniandũ est.
umuerse eccłie: quod a ieuinis semper
accipitur: Ex hoc enim placuit spũt
scõ: ut in honore tanti sacramenti in os
xꝑ̃iani prius dominicum corpus intra¬
ret. quam cȩteri cibi. Nam ido ꝑuni¬
uersum orbẽ mos iste seruat᷑ neq enĩ quia¬
id post cibos dedit dominus. ꝓptea pran¬
si aut cenati frẽs ad illud sacram̃tum ac
cipiendum conuenire debebunt: aut sic̃¬
illi faciebant quos apl̃s arguit. & emen¬
dat m̃sis suis ista miscere. Namq sal¬
uator quo uehem̃tius cõm̃cdaret my¬
sterii illius altitudinẽ. ultimum hoc uo¬
luit infigere cordib & memorie disci¬
płorum. aquib ad passionẽ digressurꝰ
erat : & idõ ñ precepit. quo deinceps or
siturus erat sac̾ ret hunc locum. Nam si

Expanded text:
ex uobis tradet me; post enim tradidit saex uobis tradet me; post enim tradidit sacramentum. et liquido apparet, quando primo acceperunt discipuli corpus et sanguinem domini, non eos accepisse ieiunos. Numquid tamen propterea calumniandum est uniuersae ecclesiae, quod a ieiunis semper accipitur? ex hoc enim placuit spiritui sancto, ut in honorem tanti sacramenti in os Christiani prius dominicum corpus intraret quam ceteri cibi; nam ideo per uniuersum orbem mos iste seruatur. neque enim quia post cibos dedit dominus, propterea pransi aut cenati frcipiendum conuenire debeant aut, sicut faciebant quos apostolus arguit et emendat, mensis suis ista miscere. namque saluator quo uehementius commendaret mysterii illius altitudinem, ultimum hoc uoluit infigere cordibus et memoriae discipulorum, a quibus ad passionem digressurus erat; et ideo non praecepit, quo deinceps ordas dispositurus erat, sacraret hunc locum. nam si
Abbreviated transcription (Latin):
is enim causis. idest. aut ꝓpter fi¬
dem. aut ꝓpt̃ mores. uelem̃dari
oportet. quo̾ ꝑperam fiebat: uel
institui quod non fiebat. Ipsa quippe mu¬
tatio consuetudinis. etiam que utilitate
aduiuat: nouitate ꝑturbat. qua ꝓꝑter
quȩ utilis nonẽ ꝑturbatione infructuosa.
ce consequenter noxia ẽ nec idõ putari
debet institutum eẽ. multis locis. ut illa
die post refectionẽ offeratur quia scriptũ
c̃. identidem & calicem post cenam dic̃s.
Ipsum enim potuit appellare cenam. qđ
iamcorpus acceꝑant: ut deinde calicem
accipent. Nlam qui alibi dicit. Conue¬
cenam manducare: Hanc ipsam accepti¬
onẽ eucharistic dñicam cenam uocat
Illud magis monere potuit homines. ut iã
refecti de illo uel offerrent. uel sumerent eu¬
charistiam. quod ineugłio dicit. Cum aũt
illi manducarent. accepit iħs panẽ. & be¬
nedixit: Cum etiam supuis dixisset. cum
sero aut̃ factum eẽt. recumbebat cũ duode¬
cim. & manducantibus eis dixit. q̃m unus

Expanded text:
is enim causis, id est aut propter fidem aut propter mores uel emendari oportet, quod perperam fiebat, uel institui, quod non fiebat. ipsa quippe mutatio consuetudinis, etiam quae utilitate adiuuat, nouitate perturbat. quapropter quae utilis non est, perturbatione infructuosa et consequenter no- : xia est. Nec ideo putari debet institutum esse multis locis, ut illa die post refectionem offeratur, quia scriptum est: Identidem et calicem post cenam dicens; ipsam enim potuit appellare cenam, quod iam. corpus acceperant, ut deinde calicem acciperent. nam quia alibi dicit: Conuecenam manducare hanc ipsam acceptionem eucharistiae dominicam cenam uocans, illud magis mouere potuit homines, ut iam refecti die illo uel offerrent uel sumerent eucharistiam, quod in euangelio dicit: Cum autem illi manducarent, accepit Iesus panem et benedixit, cum etiam superius dixisset: Cum sero autem factum esset, recumbebat cum duodecim et manducantibus eis dixit: Quoniam unus
Abbreviated transcription (Latin):
poris nr̃i. Restat utiq redemptio corpo¬
ris nr̃i: quam expectantes in nob̾ metipsis
ingemiscimus. Unde ẽ illud. Spe gaudetẽ:
intribulatione patientes. hec igitur in¬
nouatio uite nr̃e est & qͥdam transitus de
morte aduitam. qui fit primo ꝑfidem
ut in spe gaudeamꝰ. & intribulatione pa¬
cientes simus: dũ ad huc exterior homo
nr̃ corrumpit᷑ .s. interior renouatur de
die indiem. Ppt̃ ipsum inicium noue uitẽ.

Expanded text:
s, restat utique redemptio corporis nostri, quam expectantes in nobismet ipsis ingemescimus. unde est illud: Spe gaudentes, in tribulatione patientes. Haec igitur innouatio uitae nostrae est quidam transitus de morte ad uitam, qui fit primo per fidem, ut in spe gaudeamus et in tribulatione patientes simus, dum adhuc exterior homo noster corrumpitur, sed interior renouatur de die in diem. propter ipsum initium nouae uitae,
Abbreviated transcription (Latin):
git᷑ future infine resurrectionis & głie.
Cũ corruptibile hoc. idẽ. caro ista inqua
geminus mͦ induet incorruptionẽ: & morta¬
le hoc induerit immortalitatẽ. Nũc enĩ
iam quide habemus ꝑfide primitias sp̃e.:¬

Expanded text:
e in fine resurrectionis et gloriae, cum corruptibile hoc — id est caro ista, in qua gemimus modo — induet incorruptionem et mortale hoc induerit immortalitatem. nunc enim iam quide
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmanet in actione quod ad quietem ꝑtinet.
nec inoꝑe laborare. nec incogitatione flu¬
ctuare: quia gͦ ꝑrequiem ad primã uitã
reditur unde anima lapsaest inpeccatũ.
ꝓpt̃ca sabbato requies significat᷑. Illa aũ
prima uita que aperegrinatione redeun¬
tibus. & primam stolam accipientibus
redditur. ꝑ unam sabbati quem diem
dñicum diciius figuratur. Quere sep¬
tem dies: genesim lege. in uenies septimũ
sine uesꝑe. quia requiem sine fine signi¬
ficat. Prima gͦ uita non fuit sempitna
peccanti: requies autem ultima sempit̃¬
na ẽ ac ꝑhoc & octauus sempiternam
beatitudinẽ habebit. quia requies illa
que sempiterna ẽ excipitur ab octauo
non extingutur. Neq eñi esset aliter
sempiterna: Ita gͦ erit octauus qui pͥmꝰ.
ut prima uita. s eterna reddatur : sab¬
batum tam̃ comm̃datum. ẽ. priori ppło
in ocio corpotalit celebrando ut figura
esset scĩficationis in requiẽ sꝑc̃ scĩ: num¬

Expanded text:
permanet in actione, quod ad quietem pertinet, permanet in actione, quod ad quietem pertinet, nec in opere laborare nec in cogitatione fluctuare. quia ergo per requiem ad primam uitam reditur, unde anima lapsa est in peccatum, propterea sabbato \'requies significatur. illa autem prima uita, quae a peregrinatione redeuntibus et primam stolam accipientibus redditur, per unam sabbati, quem diem dominicum dicimus, figuratur. quaere septem dies, Genesim lege: inuenies septimum sine uespere, quia requiem sine fine significat. prima ergo uita non fuit sempiterna peccanti, requies autem ultima sempiterna est ac per hoc et octauus sempiternam beatitudinem habebit, quia requies illa, quae sempiterna est, excipitur ab octauo, non extinguitur; neque enim esset aliter sempiterna. ita ergo erit octauus, qui primus, ut prima uita sed aeterna reddatur. Sabbatum tamen commendatum est priori populo in otio corporaliter celebrando, ut figura esset sanctificationis in requiem spiritus sancti. num
Abbreviated transcription (Latin):
s oportunam sacram̃to quod cõm̃ dare
instituerant horam expectabat cum dice¬
ret nondum uenit horamea: ut inãni¬
uersaria passionis celebratione a postis ser¬
uaretur. Quod enim nunc ut suꝑius
dixi. fide ac spe peregrinam᷑. atqͣ ut
ad id ꝑuenia mus dilectione satagimus.
requies quedam abomĩ labore om̃ium
molestiarũ ÷ scã atq ꝑpetua. In eã no¬
b ex hac uita fit transitus quẽ dominꝰ¬
nr̃ iħs xꝑ̃c sua passione premonstrare
& consecrare dignatus ẽ: in est aũt in il¬
la requie. non desidiosa segnitia: Sed
quedam in effabilis tranquillitas actio¬
nis otiose: sic enĩ ab huiꝰ uite operibus
in fine requiescitur: ut in alterius uite
actione gaudeat᷑ :s quia talis actio in
đi laude agitur. sine labore menbroꝵ
sine angore curarum: Non ad eam sic
tͣnsitur ꝑ quietẽ. ut ipsi labor succedat: id est
ñ sic eẽ incipiat actio ut desinat quies.
Neq enam reditur ad labotes & curas. sed

Expanded text:
sed opportunam sacramento, quod commendare sed opportunam sacramento, quod commendare instituerat, horam expectabat, cum diceret: Nondum uenit hora mea, ut in anniuersaria passionis eius celebratione a posteris seruaretur. Quod emm nunc, ut superius dixi, fide ac spe peregrinamur atque, ut ad id perueniamus, dilectione satagimus, requies est quaedam ab omni labore omnium molestiarum sancta atque perpetua. in eam nobis ex hac uita fit transitus, quem dominristus sua passione praemonstrare et consecrare dignatus est. inest autem in illa requie non desidiosa segnitia sed quaedam ineffabilis tranquillitas actionis otiosae. sic enim ab huius uitae operibus in fine requiescitur, ut in alterius uitae actione gaudeatur. sed quia talis actio in dei laude agitur sine labore membrorum, sine angore curarum, non ad eam sic transitur per quietem, ut ipsi labor succedat, id est non sic esse incipiat actio, ut desinat quies, neque enim reditur ad labores et curas, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Ad hoc obseruantiũ sydera. ut nec aerisqͣ¬
litates. nec regionium uias. nec solos tẽ¬
porum numeros. nec similitudines spiri¬
talium . s quasi fatalia rerũ euenta per¬
quirunt. Quis non intelligat:s. iam dein¬
ceps uideamꝰ. Cur etiam id obseruatur
Cum pascha celebramus. ut sabbatũ occur¬
rat: hoc enim proprium xꝑ̃iane religio¬
nis ẽ. Nam uidei tantummodo mensem
nouorum && lunam obseruant. aquarta
decuna usq adiucesimam primamis.
quia illorum illud pascha quo passusẽ
dominus ita occurrit. ut int̃ mortemeiꝰ
&& resurrectionẽ meduis eẽt sabbati diẽ
addendũ paires nr̃i censuerunt. ut &
nr̃a festiuitas a uidõrũ festiuitate di¬
stingueretur. & quod ñ frustra factũ et̃¬
credendum ẽ. Ab illo qui ẽ ante tempo¬
ra. & ꝑquẽ facta sunt tempora. & qui
uenit in plenitudine temporũ. & qui po¬
testatem habet᷑ ponendi animam suam. et
iterum recipiendi eam: & idõ ñ fatalem

Expanded text:
ad hoc obseruantium sidera, ut nec aeris quad hoc obseruantium sidera, ut nec aeris qualitates nec regionum uias nec solos temporum numeros nec spiritalium similitudines, sed quasi fatalia rerum euenta perquirant, quis non intellegat P , Sed iam deinceps uideamus cur etiam id obseruatur, cum pascha celebramus, ut sabbatum occurrat. hoc enim proprium christianae religionis est. nam Iudaei tantummodo mensem nouorum et lunam obseruant a quarta decima usque ad uicensimam primam. sed quia illud eorum pascha, quo passus est dominus, ita occurrit, ut inter mortem eius et resurrectionem medius esset sabbati dies, addendum patres nostri censuerunt, ut et nostra festiuitas a ludaeorum festiuitate distinguereturcredendum est ab illo, qui est ante tempora et per quem facta sunt tempora et qui uenit in plenitudine temporum et qui potestatem habebat ponendi animam suam et iterum recipiendi eam et ideo non fatalem
Abbreviated transcription (Latin):
ro arbitrio naufragemꝰ. s. ad rem sacrate si¬
gnificandam similitudines habitas religi¬
osissima deuocione susccpimꝰ. sic̃ de cete¬
ra creatura deuentis demari. de terra. de
uolatilib depiscibus. de peccorib. dearbo¬
rib. de hominib. Ad sermonẽ quidem
multiplicit̃. ad celebrationem uero sacra¬
m̃torũ iam xp̃iana lib̾tate parcissime. sic̃
de aqua. de frum̃to. de uino. de oleo: In
seruitutem aũt ueteris popłi multa etiã
celebrari imperata sunt: quȩ nob tantũ¬
litates accõmodatas. sic̃ agricole. uel
naute obseruant. aut ad notandas par¬
tes mundicursumq aliqͦ & aliunde di¬
ligendum quod gub̾natores nauium fa¬
ciunt. & hi qui ꝑsolitudines harenosas in
int̾iora austri nulla certa semita gradiũt.
aut aliquid indoctrina utili figurate si¬
gnificandum fit ñ nullorum sy derum
aliqua cõmemoratio: Quantum gͦ int̾sit
int̾ has utilitates & uanitates hominum

Expanded text:
ro arbitrio naufragemus: sed ad rem sacrate siro arbitrio naufragemus: sed ad rem sacrate significandam similitudines habitas religiosissima deuotione suscepimus sicut de cetera creatura, de uentis, de mari, de terra, de uolatilibus, de piscibus, de pecoribus, de arboribus, de hominibus, ad sermonem quidem multipliciter, ad celebrationem uero sacramentorum iam christiana libertate parcissime, sicut de aqua, de frumento, de uino, de oleo. in seruitute autem ueteris populi multa etiam celebrari imperata sunt, quae nobis tantumlitates accommodatas, sicut agricolae uel nautae obseruant, ast ad natandas partes mundi cursumque aliquo et alicunde dirigendum, quod gubernatores nauium faciunt et hi qui per solitudines harenosas in interiora austri nulla certa semita gradiuntur; aut ad aliquid in doctrina utili figurate significandum fit nonnullorum siderum aliqua commemoratio: quantum ergo intersit inter has utilitates et uanitates hominum
Abbreviated transcription (Latin):
angłi st̃ in erumnis & laboribus ꝑegrina¬
tur. Nonidõ tam̃ putare debent stulti qͥ
nolunt inmelius commutari acdorãda
ẽẽ. ista luminaria. quia ducit᷑ exeis a¬
liquando similitudo ad diuina misteria
figuranda. Ex om̃i cnĩ ercatura ducituꝵ:
nec ido insententiam dãpnationis debe¬
mus itruere. que ore aplico de quib dã
ꝓfertur qui coluerunt. & seruierunt cre¬
ature potius quam ereatori. qui ẽ bene¬
dictus in scła: sicut enim ñ adoramus
pecora. quam uis dictus sit. & agnus
& uitulus. nec feram qͥa dictus ẽ leo de
tribu uida. nec lapides quia petra erat
xꝑ̃c : Nec montem syon quia in ipso fi¬
gurat᷑ eccłia: sic nec solem aut lunam
quãuis ex ea cȩlesti crcatura sic̃ ex multa
terrestri sacram̃torũ figurȩ ad infor¬
mationes misticas assumunt᷑. Nong
temporib actionum nr̃aꝵ ł euenta
conicimus ne in uitȩ humane pe¬
riculosissimis tempestatib tanquam
in scopulo misere seruitutis ulisi alibe¬

Expanded text:
angeli, in haerumnis et laboribus peregrinatur. non ideo tamen putare debent stulti, qui nolunt in Melius commutari, adoranda esse ista luminaria, quia ducitur ex eis aliquando similitudo ad diuina mysteria figuranda. ex omni enim creatura ducitur. nec ideo in sententiam damnationis debemus irruere, quae ore apostolico de quibusdam profertur, qui coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. sicut enim non adoramus pecora, quamuis dictus sit et agnus et uitulus, nec feram, quia dictus sit leo de tribu Iuda, nec lapides, quia petra erat Christus, nec montem Sion, quia in ipso figuratur ecclesia: sic nec solem aut lunam, quamuis ex ea caelesti creatura, sicut ex multa terrestri, sacramentorum figurae ad informationes mysticas assumuntur. INTEtemporibus actionum nostrarum euenta conicimus, ne in uitae humanae periculosissimis tempestatibus tamquam in scopulos miserae seruitutis illisi a libe
Abbreviated transcription (Latin):
quam uobis. & paulo post alteri cuutati.
Amen inquit dico uob̃: quia terre sodo¬
morum remissus erit indie uidicii quã
tibi. hic euidentissime predicat diẽ u¬
dicii esse uenturum: & alio loco: uri
niniuite inquit surgent in uidicio cũ
generatione ista. & condempnabunt eã:
quia pęnutntiã egerunt in predicatione

Expanded text:
quam vobis. Et paulo post alteri civitati: quam vobis. Et paulo post alteri civitati: Amen, inquit, dico vobis, quia terrae Sodomorum remissius erit in die iudicii quam tibi, hic euidentissime praedicat diem iudicii esse uenturum. et alio loco: uiri Nineuitae, inquit, surgent in iudicio cum generatione ista et condemnabunt eam, quia paenitentiam egerunt in praedicatione
Abbreviated transcription (Latin):
time & mandata eius custodi. quia hoc ẽ
omĩs homo: Quia omne hoc opus ds
addicet inuidicium in omni dispecto
siue bonũ siue malum. Quid breuius. ue¬
rius. salubrius dici potuit: Dm̃ inquit
time. & mandata eius custodi. quia hoc
ẽ omnis homo. Quicunq enimẽ. hocẽ.
custos utiq mandatorum dĩ: qm̃ qui hoc
ñ ẽ nichil ẽ. Nonenim ad ueritatis imagi¬
nem reformatur remanens insimilitudinẽ
uanitatis: quia ome hoc opus. idẽ. quod
abhomine fit in hac uita siue bonum
siue malũ. ds adducet in iudicium in
om̃i dĩspecto. idẽ. in omĩ etiam qui con¬
temptibilis hic iudetur. & ideo nec uide¬
tur: qm̃ ds & ipsum uidet: nec eũ despi
declaretur. Item ex eodem libro deciuitate dĩ.
aluator cum obiurgaret ciuitates
in quib uirtutes magnas fecerat
neq crediderant. & eis alienigenas
anteponeret: uerumtam̃ in quit dicouob̾
tyro & sydoni remissuis erit in die udicis

Expanded text:
time, et mandata ejus custodi, quia hoc est time, et mandata ejus custodi, quia hoc est omnis homo, quia omne hoc opus Deus adducet in judicium in omni despecto, sive bonum, sive malum. Quid brevius, verius, salubrius dici potuit? Deum, inquit, time et mandata ejus custodi, quia hoc est omnis homo. Quicunque enim est, hoc est, custos utique mandatorum Dei, quoniam qui hoc non est, nihil est. Non enim ad veritatis imaginem reformatur, remanens in similitudine vanitatis, quia omne hoc opus, id est, quod ab homine fit in hac vita, sive bonum, sive malum, Deus adducet in judicium in omni despecto, id est, in omni etiam qui contemptibilis hic videtur, et ideo nec videtur, quoniam Deus et ipsum videt, nec eum despicdeclaretur. Item ex eodem libro de Civitate Dei XX. Salvator cum objurgaret civitates in quibus virtutes magnas fecerat, neque crediderant, et eis alienigenas anteponeret: Verumtamen, inquit, dico vobis, Tyro et Sidoni remissius erit in die judicii
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ suꝑ terram: quia sunt iusti suꝑ quos ue¬
nit sicut factum impiorum: & sunt im¬
pii suꝑ quos uenit sic̃ factũ iustorũ. Dixit:
qm̃ hoc quoq ẽ uanitas. In hac uanitate
cui quantũ satis uisum ẽ intimande. totũ
istum librum uir sapientissimꝰ deputaũ.
ñ utiq obaliud. nisi ut eam uitam deside¬
remus. que uanitatem ñ habet subhoc sole.
s ueritatem sub illo qui fecit hunc solẽ. In
hac gͦ uanitate nunqͥd nisi iusto di rectoq
uiditio similis eidem uanitati factiis ua¬
nesceret homo: In dieb tam̃ uanitatis sue.
int̃est plurimum utrum resistat. an optem¬
peret ueritati: & utrum sit exꝑs uere pieta¬
tis an particeps. ñ ꝓpt̾ uite huiꝰ. uel bo¬
na acquirenda. uel mala iutanda uane¬
scendo transeuntia. s ꝓpt̃ futurũ iudicium
ꝑ quoderunt & bonis bona. & malis ma¬
la sine fine mansura. Beniq iste sapiens
hunc librum sic conclusit ut diceret. Diñ

Expanded text:
est super terram, quia sunt iusti, super quos ueest super terram, quia sunt iusti, super quos uenit sicut factum impiorum, et sunt impii, super quos uenit sicut factum iustorum. dixi quoniam hoc quoque uanitas. in hac uanitate, cui quantum satis uisum est intimandae totum istum librum uir sapientissimus deputauit, — non utique ob aliud, nisi ut eam uitam desideremus, quae uanitatem non habet sub hoc sole, sed uerihac ergo vanitate nunquid nisi justo Dei rectoque judicio, similis eidem vanitati factus vanesceret homo? in diebus tamen vanitatis suae, interest plurimum utrum resistat an obtemperet veritati, et utrum sit expers verae pietatis an particeps, non propter vitae hujus, vel bona acquirenda, vel mala vitanda vanescendo transeuntia, sed propter futurum judicium per quod erunt, et bonis bona, et malis mala sine fine mansura. Denique iste sapiens hunc librum sic conclusit, ut diceret: Deum
Abbreviated transcription (Latin):
catur eccłastes & auideis quoq habetur
in sacrarum canone luterarum. sic exorsus ẽ
Uanitas uanitatum dixit eccłiastes: ero¬
uanitas uanitatum & oĩa uanitas: que ha¬
bundantia homini in omĩ labore suo qͦla¬
borat sub sole: Et cum ex hac sententia
conecteret cetera commemorans crũpnas
erroresq uite huuis & uanescentes intea
temporum lapsus. tibi nichil solidũ nichil
stabile retinetur: in ea rerumuanitate subso¬
le. Illud etiam deplorat quodam modo qd
cum sit habundantia sapientie suꝑ insi¬
pientiam. sic̃ habundantia lucis suꝑtene¬
bras sapientisq oculi sunt incapite ilsuis.
stultus intenebris ambulet. unus tam̃ incur¬
sus occurrat om̃ib. utiq in hac iuta que
subsole agitur: significans uidelicet ea ma¬
la que bonis & malis uidemus esse com
munia. Dicit etiam illud quod & boni
paciantur mala tãquam malisint: & ma¬
litanquam boni sint. adipiscant᷑ bona
Ita loquens: est inquit uanitas que facta

Expanded text:
catur Ecclesiastes et a ludaeis quoque habetur catur Ecclesiastes et a ludaeis quoque habetur in sacrarum canone litterarum, sic exoraus est: Vanitas uanitantium, dixit ecclesiastes; uanitas uanitantium, omnia uanitas. Quae abundantia homini in omni labore suo, quo laborat sub sole? Et cum ex hac sententia conecteret cetera, commemorans aerumnas erroresque uitae huius et uanescentes interea temporum lapsus, ubi nihil solidum, nihil stabile retinetur: in ea rerum uanitate sub sole illud etiam deplorat quodam . modo, quod, cum sit abundantia sapientiae super insipientiam, sicut abundantia lucis super tenebras, sapientisque oculi sint in capite ipsius et stultus in tenebris ambulet, unus tamen incursus incurrat omnibus, utique in hac uita quae sub sole agitur, significans uidelicet ea mala, quae bonis et malis uidemus esse comunia. dicit etiam illud quod et boni patiantur mala, tamquam mali sint, et mali, tamquam boni sint, adipiscantur bona, ita loquens: est, inquit, uanitas, quae facta
Abbreviated transcription (Latin):
siuie eius. Quamius gͦ nesciamꝰ. quo uidi¬
cio ds ista uel faciat uel ficri sinat. Apud
infirmuitas. nulla temeritas. nulla iniqͥtaᷤ.
Salubrit᷑ tam̃ discimꝰ ñ magnipendẽ. seu
bona seumala que udemus ẽẽ bonis ma¬
lisq communia: & illa bona quercte. que
bonorum. atq illa mala maxima̾ fugere que
proptia sunt malorum. Cum uero ad il¬
lud d̃i iudicium uenerimus cuiuis tempꝰ
iam ꝓprie dies udicis. & aliquando dies
domini nuncupat᷑: non solum quocumq
tunc iudicabunt᷑: uerumetiã quȩcumq ab
inicio iudieata. & quecũq usq ad ulud
tempus adhuc uidicanda sunt apparebt̃
ẽẽ iustissima. Ubi hoc quoq manifestabit᷑
quam iusto uidicio cłi fiat. ut nunc tam
multa ac pene omĩa iusta uidicia dđi. La¬
teant sensus mñtesq mortaliũ: cũ tam̃ in hac
re piorum fidem ñ lateat iustum eẽ. quod
latet. Nempe salomon sapientissimus rex
isrł. qui regnauit in ierłm: librum qͥ uo¬

Expanded text:
uiae eius. quamuis ergo nesciamus, quo iudiuiae eius. quamuis ergo nesciamus, quo iudicio deus ista uel faciat uel fieri sinat, apud infirmitas, nulla temeritas, nulla iniquitas, salubriter tamen discimus non magni pendere seu bona seu mala, quae uidemus bonis malisque esse communia, et illa bona quaerere, quae bonorum, atque illa mala maxime fugere, quae propria sunt malorum. cum uero ad illud dei iudicium uenerimus, cuius tempus iam proprie dies iudicii et aliquando dies domini nuncupatur, non solum quaecumque tunc iudicabuntur uerum etiam quaecumque ab initio indicata et quaecumque usque ad illud tempus adhuc iudicanda sunt, apparebunt esse iustissima. ubi hoc quoque manifestabitur, quam iusto iudicio dei fiat, ut nunc tam multa ac paene omnia iusta iudicia dei lateant sensus mentesque mortalium, cum tamen in hac re piorum fidem non lateat iustum esse quod latet. Nempe Salomon, sapientissimus rex Israhel, qui regnauit in Hierusalem, librum, qui uo
Abbreviated transcription (Latin):
que inspirere possumꝰ: mechanicorũ autẽ
stupemus. & nisi aꝑta atq monstrata fuerit
eos impossibilia potuisse miram̃. Curgͦ de
iudiciis dĩ. tam temere uidicamꝰ. & diuini o¬
pis ordinẽ ubi ñ potuerimus uiderc festira¬
mus negare. laudantas ꝓuidentiam creatoris
in arborum folus. & eam ñ putantes eẽ in re¬
b humanis. nec potuis in uestigabiliter &¬
latenter ordinem rerum humanarum curre¬
re eredimus. quem ut imm̃sum comp̃hendẽ.
uel occultum inspicere ñ ualeams rerum di¬
iunitus institutarum ordines manifesti ex qͥ¬
bus coniciantur occulti: feriunt etiam o¬
culos impiorum. Quid in libro eecła ftes
salomon de his quȩ inhac uta bonis mali
q sint cõmunia disputaret. ex libro de¬
solum in malo sunt boni & in bo¬
no mali quod uidet iniustum. ue¬
rum etiam plerumq & malis mala euen
Iunt. & bonis bona ꝓueniunt. magis inscra¬
& tabilia fiunt iudiciadđi. & in uestigabiles

Expanded text:
quae inspicere possumus, mechanicorum autem quae inspicere possumus, mechanicorum autem stupemus et, nisi aperta atque monstrata fuerint, eos impossibilia potuisse miramur. cur ergo de indiciis dei tam temere iudicamus et diuini operis ordinem, ubi non potuerimus uidere, festinamus negare, laudantes prouidentiam creatoris in arborum foliis et eam non putantes esse in rebus humanis, nec potius inuestigabiliter latenter ordinem rerum humanarum currere credimus, quem vel immensum comprehendere, vel occultum inspicere non valemus? Sed rerum divinitus institutarum ordines, manifesti ex quibus conjiciantur occulti, feriunt etiam oculos impiorum.-- Quid in libro Ecclesiastes Salomon de his in hac vita bonis et malis quae sint communia disputarit. Ex libro desolum in malo sunt boni et in bono mali, quod uidetur iniustum, ueruiunt et bonis bona proueniunt, magis inscrutabilia fiunt iudicia dei et inuestigabiles
Abbreviated transcription (Latin):
diuinam ꝓuidentiã ñ negaret: nec insius
tenebrosis & mortiferis uiribus contra lu¬
men & uitam sapientię ꝑduraret. Inlud g̃
attendat homo infidelis qđ dicere ñ potest
ab hominib institutum. ne dm̃ neget n¬
b: humanis ordinem dare: qui docuit api¬
culas cellas fauorum tam mirabilit ordi¬
nare. Ipsi quippe homini quis dedit in¬
ordinatis rebus offendi & rerum ordine
delectari : ñne hoc in suȩ anime natura
inuenit: quȩ sibi ipse ñ fecit: Nã quari
ordine ñ inuento in rebus humanis. dñ
res humanas gubernare ñ credit: nisi quia reb
mnordinatis ordinatas p̃ponere naturalit̃
nouit: Ergo ne homo iudicat ordinationẽ
potius quam ꝑtͣbationẽ oꝑib conuenire di¬
uinis. & d̾s ordinatum uidicium non haberet
dehominibus uniuersis: qui ordinis sensum
creauit in singłis. habet. planc habet. non
dubitet pietas & si ñ cõprehendit infirmi¬
tasoꝑa fabrorum. Ea nempe laudamus

Expanded text:
diuinam prouidentiam non negaret nec in suis diuinam prouidentiam non negaret nec in suis tenebrosis et mortiferis uiribus contra lumen et uitam sapientiae perduraret. illud ergo attendat homo infidelis, quod dicere non potest ab hominibus institutum, ne deum neget rebus humanis ordinem dare, qui docuit apiculas cellas fauorum tam mirabilitnare: ipsi quippe homini quis dedit inordinatis rebus offendi, et rerum ordine delectari? Nonne hoc in suae animae natura invenit, quam sibi ipse non fecit? Nam quare ordine non invento in rebus humanis Deum res humanas gubernare inordinatis ordinatas praeponere naturaliter nouit? ergone homo iudicat ordinationem potius quam perturbationem operibus conuenire diuinis et deus ordinatum iudicium non habet de hominibus uniuersis, qui ordini sensum creauit in singulis? habet plane, habet; non dubitet pietas, etsi non comprehendit infirmitas. opera fabrorum ea nempe laudamus,
Abbreviated transcription (Latin):
minc uidemus humanas felicitates & clades
indiscrete bonis & malis uelud sine ullo iu¬
dicio esse communes: cum dĩ iustina. cuius
sic eminet in rebus exigius ꝓuidentia. nullo
modo relinquat sine ullo iudicio passim
fluitare maiora: quod aut̃ mauis ẽ. non
solum in ista humana. uerumetiam in an¬
głica creatura. quam ut mali uista miseria
puniantur: boni uero beatitudine ꝑfruant᷑
Qcł gͦ nunc malo homini quasi bene est.
occulta ȩ pena ẽ felicitas falsa: qđ autem
homini bono male ẽ ñ premiũ piecati ne¬
gat᷑.s ad maiora premia parientia pietatis
auget᷑. Item qđ aliquando & in hac uita
malo homini male ẽ: aut emendatio est
aut afflictio peccatorum: quando autem
bono homini bene ẽ. ñ ẽ illuis suꝑne patrie
certissimum gaudium: s. huiꝰ ꝑiculose pe¬
regrinationis qualecũq solaciũ. Hec atq
huimodi si cogitaret infidelis impictas in
gubtrnandis & ordinandis rebus humanis

Expanded text:
nunc uidemus humanas felicitates et clades nunc uidemus humanas felicitates et clades indiscrete bonis et malis uelut sine ullo iudicio esse communes, cum dei iustitia, cuius sic eminet in rebus exiguis prouidentia, nullo modo relinquat sine ullo iudicio passim fluitare maiora. quid autem maius est non solum in ista humana uerum etiam in angelica creatura, quam ut mali iusta miseria puniantur, boni uero beatitudine perfruantur? quod ergo nunc malo homini quasi bene est, occulta poena est felicitas falsa. quod autem homini bono male est , non praemium pietati negatur, sed ad maiora praemia patientia pietatis augetur. item quod aliquando et in hac uita malo homini male est, aut emendatio est ant afflictio peccatorum. quando autem bono homini bene est, non est illius supernae patriae certissimum gaudium, sed huius periculosae peregrinationis qualecumque solacium. haec atque huius modi si cogitaret infidelis impietas, in gubernandis et ordinandis rebus humanis
Abbreviated transcription (Latin):
tribuit᷑: ita etiam cetera creatura ꝓmeritiᷤ
animarum rationabilium. uel sentituR.
uł latet: uel molesta. uel cõmoda ẽ Sũmo
enim do cuncta bene amministrante quȩ
fecit. nichil mnordinatỹ inuniũsonichilq
inuistumt̃. siue scientib siue nescientib
nob d in parte offendit᷑ aĩa peccatͥc: tn qͥa pro
meritis ibi ẽ. ubi esse talem decet. & ea
patit᷑ quȩ talem pati equum ẽ: uniuersũ
di regnum. nulla sua feditate deformat.
Quamobrem qm̃ ñ omĩa nouimus quȩ
de nob̾ bene agit ordo diuinus. in sola bo¬
na uoluntate scd̃m legem agimus lncete¬
ris aut̃ seđm legem agimꝰ. cum lex ipsam com¬
mutabilis maneat. & omĩa mutabilia pul¬
cherruma gub̃natione moderet᷑. Gta igitur
in excelsis do: & interra pax hominibus bo¬
ne uoluntatis exxxi Cur hic malo homini
bene sit. uel bonomale. exsermone depro
dendumẽ. quod pietas predicat ma¬
nifestum futurum ẽẽ iudiciũ. quia

Expanded text:
tribuitur: ita etiam cetera creatura pro meritis tribuitur: ita etiam cetera creatura pro meritis animarum rationalium uel sentitur uel latet uel molesta uel commoda est. summo enim deo cuncta bene administrante, quae fecit, nihil inordinatum in uniuerso nihilque iniustum est siue scientibus siue nescientibus nobis. sed in parte offenditur anima peccatrix: tamen, quia pro meritis ibi est ubi esse talem decet et ea patitur quae talem pati aequum est, uniuersum dei regnum nulla sua foeditate deformat. quam ob rem quoniam non omnia nouimus, quae de nobis bene agit ordo diuinus, in sola bona uoluntate secundum legem agimus, in ceteris autem secundum legem agimur, cum lex ipsa incommutabilis maneat et omnia mutabilia pulcherrima gubernatione moderetur. gloria igitur in excelsis deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. bene sit, vel bono male. Ex sermone de Proest quod pietas praedicat manifestum futurum esse iudicium, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ieri potest ut ꝑmalum hominẽ diui¬
na prouidentia. & puniat & opitu¬
letur. slam uideorum impietas. & iudam
supplantauit: & gentibus saluti fuit. Itẽ
fieri potest. ut diuina prouidentia ꝑhominẽ
bonum & dampnet. & aduiiet: sicut ait
Fapłs. Auiꝰ sumus odor uitȩ in uitam: aliis
autem odor mortis in mortem: s cum omĩs
tribulatio aut pena impiorum sit aut exer¬
citatio ustorum. quia eadem tribule̾t. et
paleam concidit & frumenta a paleis exu¬
it. unde tribulatio nom̃ accepit:. rursuim
cũ pax & quies amolestus scłaribus & bo¬
nos lucretur & corrumpat malos. omĩa
hec diuina ꝓuidentia ꝓmeritis moderatur
animarum: s tam̃ ñ sibi eligunt boni mi¬
nisterium tribulationis. nec mali amant
pacem. Quare ipsi quoq ꝑ quos idagitur
quod ignorant. non iustitiȩ que refertur
ad dm̃. s maliuolentie sue mercedem acci¬
piunt: quem admodum nec bonis imputa¬
tur quod ipsis ꝓdẽc uolentib nocetur ali¬
cui. s: bono animo beniuolentie p̃miũ

Expanded text:
eri potest, ut per malum hominem diuina prouidentia et puniat et opituletur. nam Iudaeorum impietas et Iudam supplantauit et gentibus saluti fuit. item fieri potest, ut diuina prouidentia per hominem bonum et damnet et adiuuet, sicut ait apostolus: aliis sumus odor uitae in uitam, aliis autem odor mortis in mortem. sed cum omnis tribulatio aut poena impiorum sit aut exercitatio iustorum — quia eadem tribula et paleam concidit et frumenta a paleis exuit, unde tribulatio nomen accepit — rursum cum pax et quies a molestiis saecularibus et bonos lucretur et corrumpat malos, omnia haec diuina prouidentia pro meritis moderatur animarum. sed tamen non sibi eligunt boni ministerium tribulationis nec mali amant pacem. quare ipsi quoque per quos id agitur quod ignorant, non iustitiae, quae refertur ad deum, sed maliuolentiae suae mercedem accipiunt. quemadmodum nec bonis imputatur, quod ipsis prodesse uolentibus nocetur alicui, sed bono animo beniuolentiae praesmium
Abbreviated transcription (Latin):
apłs dicit. Nam seducere illum gentes etiã
nunc &e secum trahere inȩt̃nam poenam.
sed non predestinatas in eternam uitam. quis
fidelis ignorat: Nec moueat qd sepe diabolꝰ
seducit. etiam illos qui regenerati iam inxꝑõ
uias ingrediunt᷑ dĩ. Nouit enim dominus
qui sunt eius. Ex his in eternam dampnati¬
onem neminẽ ille seducit. Sic enim eos no¬
uit dñs ut ds quem nichil latet etiam fu¬
turorum: non ut homo qui hominẽ adp̃
sens uidet si tñ uidet cuiꝰ cornĩuidet : qualis
aut̃ postea sit futurus nec seipsũ uidet.
¶dhocergo solutione diaboli.

Expanded text:
apostolus dicit. nam seducere illum gentes etiam apostolus dicit. nam seducere illum gentes etiam nunc et secum trahere in aeternam poenam, sed non praedestinatas in aeternam uitam quis fidelis ignorat? nec moueat quod saepe diabolus seducit etiam illos qui regenerati iam in Christo uias ingrediuntur dei. nouit enim dominus qui sunt eius; ex his in aeternam damnationem neminem ille seducit. sic enim eos nouit dominus ut deus, quem nihil latet etiam futaesens videt, si tamen videt cujus cor non videt, qualis autem postea sit futurus, nec se ipsum videt.  solutione diaboli.
Abbreviated transcription (Latin):
dentib plus cepit impios possidere. Plus
namq possidetur adiabolo qui ñ solũ ẽ
alienatus a dõ: uerum etiam gratis odit
seriuentes dõ. Et clausit inquit & signaũ
suꝑ eum ut ñ seduceret iam gentes: donec fi¬
niantur mille anni. Clausit suꝑeum dictũ
ẽ. int̾dixit ei ne posset exire: idest uetitum
transgredi. Signauit aũt quod addit. signi¬
ficasse mͥ uidetut quia occultum ẽẽ uoluit.
qui ꝑtineãt ad partem diaboli. & qui non
ꝑtincant. Hoc quippe in scło isto prorsus
latet: quia & qui uidet᷑ stare utrũ sit casu¬
rus. & qui uidetur iacere. utrum sit surre¬
cturiis incertum ẽ. Abeis aut̃ gentibꝰ seducen¬
dis huius int̾dicti iunculo & claustro di
abolus ꝓhibetur atq cohibet᷑: quas ꝑti¬
nentes ad xp̃m seducebat ante auł te¬
nebat. Has enim ds elegit ante mundi
constitutionẽ eruere de potestate tenebraꝵ
& transferre in regnũ filii cͥaritatis sue: sic̃

Expanded text:
dentibus plus coepit inpios possidere. Plus dentibus plus coepit inpios possidere. Plus namque possidetur a diabolo, qui non solum est alienatus a Deo, uenim etiam gratis odit seruientes Deo. Et clausit, inquit, et signauit super eum, ut non seduceret iam gentes. donec finiantur mille anni. Clausit super eum dictum est \'interdixit ei, ne posset exire,\' id est uetitum transgredi. Signauit autem, quod addidit, significasse mihi uidetur, quia occultum esse uoluit, qui pertineant ad partem diaboli, et qui non pertineant. Hoc quippe in saeculo isto prorsus latet, quia et qui uidetur stare, utrum sit casurus, et qui uidetur iacere, utrum sit surrecturus, incertum est. Ab eis autem gentibus seducendis huius interdicti uinculo et cabolus prohibetur atque cohibetur, quas pertinentes ad Christum seducebat antea uel tenebat. has enim deus elegit ante mundi constitutionem eruere de potestate tenebrarum et transferre in regnum filii caritatis suae, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
& solida fiat. rursuscentũ dtes multipli¬
cant᷑. & mille sunt. Porro sicentũ ipsa ꝓuni¬
uersitate aliquando ponunt᷑. quale illud
ẽ quod dominus omĩa sua dimutenti. et
eum sequenti promittt dicens. accipiet in
hoc scło centuplum quod exponẽs quodã
mͦ apłs ait. quasi nichil habentes & omĩa
possidentes. quia & ante lam dictum erat
fidelis hominis totus mundus duuitiarũẽ
quantomagis mille ꝓuniuersitate ponunt᷑:
ubiẽ soliditas ipsus denarie quadrature Un¬
de nec illud melius intelligit᷑: quod in psal¬
mo legitur. Memor fuit in scłm testamenti
sui. uerbi quod mandauit in mille genera¬
tiones: idẽ. in om̃s. Et misit illum inquit
inabissum. Utiq: diabolũ misit in abissũ:
quonomine significataẽ. multitudo innu¬
merabilis impiorum. quorum inmaligni¬
tate aduersiis eccłiam dĩ. multũ ꝓfunda st̃
corda: ñ quia ibi diabolus ante ñerat: sed
idõ illuc dicit᷑ missus quia exclusus a cre¬

Expanded text:
 solida fiat, rursus centum decies multipli solida fiat, rursus centum decies multiplicantur et mille sunt. porro si centum ipsa pro uniuersitate aliquando ponuntur — quale illud est, quod dominus omnia sua dimittenti et eum sequenti promittit dicens: accipiet in hoc saeculo centuplum; quod exponens quodam modo apostolus ait: quasi nihil habentes et omnia possidentes, quia et ante iam dictum erat: fidelis hominis totus mundus diuitiarum est - quanto magis mille pro uniuersitate ponuntur, ubi est soliditas ipsius denariae quadraturae? unde nec illud melius intellegitur quod in psalmo legitur: memor fuit in saeculum testamenti sui uerbi, quod mandauit in mille generationes, id est in omnes. Et misit illum, inquit, in abyssum; utique diabolum misit in abyssum, quo nomine significata est multitudo innumerabilis inpiorum, quorum in malignitate aduersus ecclesiam Dei multum profunda sunt corda; non quia ibi diabolus ante non erat; sed ideo illuc dicitur missus, quia exclusus a cre
Abbreviated transcription (Latin):
ligauit illum mille annis: hoc ẽ euis pote¬
statem abeis seducendis ac possidendis
qui fuerant liberandi. cohibuit atq frena¬
uit. Mule aũt anni. duob modis possĩt
quantum mͥ occurrit. intelligi: Aut quia
in ultimis annis mille iste res agitut. idẽ.
sexto annorum miliario tamquam sexto
die. cuius nunc spacia posteriora uolũut᷑.
secuturo deinde sabbato quod non habet
uesperã requie scilicet scõrum que ñ habet
finẽ: ut huius millarii tanquam diei no¬
uissimã partem qui remanebit usq ad
terminũ scłi. mille annos appellauerit. eo
loquendi mͦ quo pars significatur a toto:
aut certe mille annos ꝑ annis om̃ib huiꝰ
scłi posuit᷑. ut ꝑfecto numero notaret᷑ ipsa
temporis plenitudo. Millenariꝰ quippe
numerus: denarii numeri quadaatũ soli¬
dum reddit. Decẽ quippe de cies ducta: fa¬
ciunt eentum. Quȩ iam figura quadrata:
s plana ẽ. Ut autem in altitudinẽ surgat¬

Expanded text:
ligauit illum mille annis, hoc est eius poteligauit illum mille annis, hoc est eius potestatem ab eis seducendis ac possidendis qui fuerant liberandi cohibuit atque frenauit. mille autem anni duobus modis possunt, quantum mihi occurrit, intellegi: aut quia in ultimis annis mille ista res agitur, id est sexto annorum miliario tamquam sexto die, cuius nunc spatia posteriora uoluuntur, secuturo deinde sabbato, quod non habet uesperam, requie scilicet sanctorum, quae non habet finem, ut huius miliarii tamquam diei nouissimam partem, quae remanebat usque ad terminum saeculi, mille annos appellauerit eo loquendi modo, quo pars significatur a toto; aut certe mille annos pro annis omnibus huius saeculi posuit, ut perfecto numero notaretur ipsa temporis plenitudo. millenarius quippe numerus denarii numeri quadratum solidum reddit. decem quippe decies ducta fiunt centum, quae iam figura quadrata, sed plana est. ut autem in altitudine surgat et
Abbreviated transcription (Latin):
cderatissimis carnalib eptilis uacaturos.
in quib cibussit tantus acpotus. ut non
solũ nullã molestiam teneant: s modũ
quoq ipsius incredulitatis excedant.
nillomꝰ istapossunt nͥ a carnalib credi. Hi
aut̃ qui spiritales sunt: istos ita credentes
chiliastas appellant greco uocabulo. ⁊ quos
uerbum euerbo ex prim̃tes nos possumus
miliarios nũcupare. Cos aũt̃ longum est.
refellere ad singła. s potius quem admodum
scriptura hec accipienda sit iam debemus
intelligi fortem: quia ipse genus humanũ
potuit tenere captiuum. Ua sagͦ eiꝰ que fu¬
erat erepturus fideles suos fiituros. quos
ille indiuersis peccatis atq impietatibus
possidebat. Ut gͦ alligaretur hic fortis ꝓ¬
pĩea uidit iste apls in apocalipsi angłm
descendentẽ de celo habentẽ clauẽ abissi:
& cathenam in manu sua: & tenuit inqt
draconẽ illum serpentẽ antiquũ. qui co¬
gnominatus ẽ diabolus & satanas. & al¬

Expanded text:
deratissimis carnalibus epulis uacaturos, deratissimis carnalibus epulis uacaturos, in quibus cibus sit tantus ac potus, ut non solum nullam modestiam teneant, sed modum quoque ipsius incredulitatis excedant, nullo modo ista possunt nisi a carnalibus credi. hi autem qui spiritales sunt istos ista credentes chiliastas appellant graeco uocabulo, quos uerbum e uerbo exprimentes nos possumus miliarios nuncupare. eos autem longum est refellere ad singula, sed potius quemadmodum scriptura haec accipienda sit iam debemus intellegi fortem, quia ipse genus humanum potuit tenere captiuum; uasa uero eius, quae fuerat erepturus, fideles suos futille in diuersis peccatis adque inpietatibus possidebat. Ut ergo adligaretur hic fortis, propterea uidit iste apostolus in apocalypsi angelum descendentem de caelo, habentem clauem abyssi et catenam in manu sua. Et tenudraconem illum serpentem antiquum, qui cognominatus est diabolus et satanas; et al
Abbreviated transcription (Latin):
partem. In istiᷤ scda morᷤ ñ ht̃ potestatem. s ert̃
sacerdotes di & xp̃i & regnabunt cum eo mil
le annis. Qui ꝓp̃t hec huius libri uerba pͥ¬
mam resurrectionẽ futuram suspicati sĩ
corporalem. int̃ cȩtera maxime numero
annorum mille ꝑmoti sunt. tanquã o por¬
teret. in scĩs eomͦ uelut tanti temporis fie¬
ri sabbatissimũ. uacatione scilicet scã ptꝰ
labores annorũ sexmiliũ ex quo ereatus
ẽ homo. & magni illius peccati merito
in huius mortalitatis erũpnas de paradisi
felicitate dimissus ẽ. ut qmn scͥptũ ẽ. unꝰ
dies apud dñm sic̃ mille anni. & mille
anni sic̃ dies unus: sex annorũ milibus
tanquam sex dieb impletis sequat᷑ uelut
septimus sabbati in annis mille postremi.
ad hoc seilicet sabbatũ celebrandum resur¬
gentib scĩs. Quȩ opinio eẽt ut cunq tolera¬
bilis: sialique delitiȩ spiritales in illo sab¬
Nam etiam nos hoc opinati fuimus aliqñ:
s ciĩ eos qui tẽ resurrexerint dicant immo¬

Expanded text:
partem: in istis secunda mors non habebit potestatem, sed erunt sacerdotes Dei et Christi, et regnabunt cum eo mle annis. qui propter haec huius modi libri uerba primam resurrectionem futuram suspicati sunt corporalem, inter cetera maxime numero annorum mille teret in sanctis eo modo veluti tanti temporis fieri sabbatismum, vacatione scilicet sancta post labores annorum sex millium, ex quo creatus est homo, et magni illius peccin huius mortalitatis haerumnas de paradisi felicitate dimissus est, ut, quoniam scriptum est: unus dies apud dominum sicut mille anni et mille anni sicut dies unus, sex annorum milibus tamquam sex diebus impletis sequatur uelut septimus sabbati in annis mille postremis, ad hoc scilicet sabbatum celebrandum resurgentibus sanctis. quae opinio esset utcumque tolerabilis, si aliquae deliciae spiritales illo in sabderentur. nam etiam nos hoc opinati fuimus aliquando. sed cum eos qui tunc resurrexerint dicant immo
Abbreviated transcription (Latin):
gat. Obsecro te ut me talem non sꝑnas: qͥa &
ego te diligo. id affirmantem qͦd uerum eẽ
des idero: & tantomagis nolo fallaris qͣnto
magis amoqͦd pol. lic. eris ꝗ quanto ma¬
gis uideo ꝑiculosum eẽ si falleris. Cxxxiiii.
Quȩ sit prima resurrectio. quȩ scđa. ex libro
deciuitate di int̾ cetera & ad locum.
m̃ am̃ dico: uob̃. quia uenit hora et

Expanded text:
gat. obsecro te, ut me talem non spernas, quia et gat. obsecro te, ut me talem non spernas, quia et ego te diligo id affirmantem quod uerum esse desidero, et tanto magis nolo fallaris, quantmagis amo quod polliceris, quanto magis video periculosum esse, si falleris. CAPUT CXXXIII. Quae sit prima resurrectio, quae secunda, ex libro de Civitate Dei XX, inter caetera et ad locum. Amen amen dico vobis, quia venit
Abbreviated transcription (Latin):
citer eis regnum esse ꝓmissum: quã fallacit̃
dicebat᷑ cito esse uenturum. Qui aũt̃ credt̃
quod dic̃ scđs tardius dñm eẽ uenturũ:
si falsum fuerit inuentũ. citius dño ueniẽ¬
te: nullomͦ qui ei crediderant turbabunt
infide: s inopinato gaudio ꝑfruent᷑. Qͦ¬
ꝓpt̃ quidicit dnm̃ cituis esse uenturum
optabilius loquitur: s ꝑiculose facitus
U̾tinam gͦ sit uerum: quia erit molestum
siñerit uerum. Qui aut dic̃ dnm̃ tardiꝰ
ẽẽ uenturũ. & tam̃ credit. sꝑat. amat eius
aduentũ: ꝓfecto de tarditate eiꝰ etiamsi
fallit̾ feliciter fallit᷑. Habebit enĩ maiorem
patiertiam. si hoc itaerit maior ẽ letia
siñ erit. Ac ꝑhoc abeis qui diligt̃ mam¬
festationẽ dñi. Ille audit̾ suauius iste cri¬
ditur tutiꝰ. Qͥq aut̃ quid horum sit uerum igno¬
rare se confitet᷑. illud optat hoc tolerat: ĩ nullo
eoꝵ errat: quia nicħ eoꝵs aut affirmat. aut ne¬

Expanded text:
citer eis regnum esse promissum, quam fallaciter citer eis regnum esse promissum, quam fallaciter dicebatur cito esse uenturus. qui autem credunt quod dicit secundus, tardius dominum esse uenturum, si falsum fuerit inuentum citius domino ueniente, nullo modo qui ei crediderant turbabuntur in fide, sed inopinato gaudio perfruentur. quapropter qui dicit dominum citius esse uenturum, optabilius loquitur, sed periculose fallitur. utinam ergo sit uerum, quia erit molestum, si non erit uerum. qui autem dicit dominum tardius esse uenturum et tamen credit, sperat, amat eius aduentum, profecto de tarditate eius, etiam si fallitur, feliciter fallitur. habebit enim maiorem patientiam, si hoc ita erit, maiorem laetitiam, si non erit. ac per hoc ab eis qui diligunt manifestationem domini ille auditur suauius, iste creditur tutius. qui autem quid horum sit uerum ignorare se confitetur, illud optat, hoc tolerat, in nullo eorum errat, quia nihil eorum aut affirmat aut ne