comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
philosophis cedant. qͥuerũ dm̃ &rtrũ actorẽ & ueri¬
tatis illustratorẽ. & beatitudinis largitorẽ esse dixert̃.
s alii quoq philosophi qͥ corporalia naturȩ pͥncipia
corpori deditis m̃tib opinatist̃. cedant his tantis. & tan¬
ti dĩ cognitorib uiris. ut thales in humore. a naxime¬
nes in aere. stoici in igne. epicurꝰ in athomis. hoc ẽ in
minutissimis corpꝰculis quȩ nec diuidi nec sentiri que un.
& qͥcũq alii quoꝵ enumeratione ĩmorari ñ ẽ necesse
siue simplicia. siue coniuncta corpora. siue uita caren¬
tia siue uiuentia. sed tam̃ corpora. causam pͥncipiũq
rerũ ẽt̃ dixer̃: Nã quidã ecoꝵ areb ñ uiuis res uiuas
fieri posse credider̃. sic̃ epicurei Quidã uͦ a uiuente
qͥdem & uiuentia & ñ uiuentia. s tam̃ a corpore cor¬
pora: Nã stoici ignẽ id est corpꝰ unũ ex his quatuor

Expanded text:
philosophis cedant, qui uerum Deum et rerum auctorem et ueriphilosophis cedant, qui uerum Deum et rerum auctorem et ueritatis inlustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt; sed alii quoque philosophi, qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt, cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus uiris, ut Thales in umore, Anaximenes in aere, Stoici in igne, Epicurus in atomis, hoc est minutissimis corpusculis, quae nec diuidi nec sentiri queunt, et quicumque alii, quorum enumeratione inmorari non est necesse, siue simplicia siue coniuncta corpora, siue uita carentia siue uiuentia, sed tamen corpora, causam principiumque rerum esse dixerunt. Nam quidam eorum a rebus non uiuis res uiuas fieri posse crediderunt, sicut Epicurei; quidam uero a uiuente quidem et uiuentia et non uiuentia, sed tamen a corpore corpora. Nam Stoici ignem, id est
Abbreviated transcription (Latin):
do curauit ab scondi. & aratro eruta senatꝰ uissit incen¬
di In eo gnẽ sunt etiam illa. ut aliqͥd de numa mitiꝰ
suspicem᷑. que alexander macedo scripsit ad matrẽ.
sibi amagno antistite sacroꝵ ȩgẏptioꝵ qͦdã leone pa¬
te facta. Ubi ñ picꝰ. & faunꝰ. & eneas. & romulꝰ. uł
etiam hercules. & esculapiꝰ. & liber semelenanis. & tin¬
daridȩ fr̃s. & siquos alios ex morta lib ꝓdus habent.
s ipsi etiã maioꝵ gentiũ dii. qͦs cicero in tusculanis ta¬
citis nominib uidetur attingere. iupit̃. iuno. saturnꝰ.
uulcanꝰ. uesta & alii plurimi. qͦs uarro conat᷑ ad mun¬
di partes. siue elementa transferre. homines fuisse ꝓ¬
dunt᷑: Timens et enĩ illequasi reuclata misttria. petens
ã mon& alexandrũ. ut cũ ea matri conscripta insinua¬
ue.rit. flãmis iubeat concre mari Non gͦ solũ ista quȩ
duȩ theologic fabulosa contin& & ciuilis. platonicis

Expanded text:
do curauit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendo curauit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi. In eo genere sunt etiam illa, ut aliquid de Numa mitius suspicemur, quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta, ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus uel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro dis habent, sed ipsi etiam maiorum gentium di, quos Cicero in Tusculanis tacitis nominibus uidetur adtingere, Iuppiter, Iuno, Saturnus, Vulcanus, Vesta et alii plurimi, quos Varro conatur ad mundi partes siue elementa transferre, homines fuisse produntur. Timens enim et ille quasi reuelata mysteria petens admonet Alexandrum, ut, cum ea matri conscripta insinuauerit, flammis iubeat concremari. Non solum ergo ista, quae duae theologiae, fabulosa continet et ciuilis, Platonicis
Abbreviated transcription (Latin):
habẽ uoluer̃. ad spectandos suoꝵ criminũ ludos
cultores suos tãꝗͣ. ad suũ cultũ studiis in mundissi¬
mis excitantes. & sibi delectabiliores ludos de ipsis
spectatorib exibentes. ubi si q honesta geruntur
in tẽplis. conuincta sibi theatroꝵ obscenitate tur¬
pantur. & quȩtũq turpia gerunt᷑ in theatris. cõ¬
parata. sibi temploꝵ feditait laudant᷑. & ea quȩ uar¬
ro ex his sacris quasi ad celũ & t̾ram rerũq mortaliũ
semina & actꝰ int̾p̃tatus ẽ: qͥa nec ipsa illis ritib sig¬
nificantur. quȩ ipse insinuare conat᷑. & idõ ueritas
conantẽ ñ sequit᷑. Et si psa ẽe̾nt. tam̃ animȩ ratio¬
nali ea quę infra illã naturali ordine constituta
sunt: ꝓdõ suo colenda ñ essent: Nec sibi debuit p¬
ferre tãꝙͣ deos eas res quib ipsã p̃tulit uerꝰ ds. & eaque
numa popiliꝰ reuera ad sacra eiꝰ ꝑtinentia sccũ scpelien¬

Expanded text:
habere voluerunt, ad spectandos suorum criminum ludos habere voluerunt, ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tanquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes, et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes: ubi si qua velut honesta geruntur in templis, conjuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur; et quaecumque turpia geruntur in theatris, comparata sibi templorum foeditate laudantur, et ea, quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est quia nec ipsa illis ritibus significantur, quae ipse insinuare conatur, et ideo ueritas conantem non sequitur; et si ipsa essent, tamen animae rationali ea, quae infra illam naturali ordine constituta sunt, pro deo suo colenda non essent, nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res, quibus ipsam praetulit uerus Deus, et ea, quae Numa Pompilius re uera ad sacra eius modi pertinentia secum sepelien
Abbreviated transcription (Latin):
ore laudant᷑. aliquid tale de dõsentiunt. ut in illo
inueniat᷑ & causa subsistendi. & ratio intellegendi. &
ordo uiuendi: Quoꝵ triũ unũ ad naturalc̃. alterũ
ad rationalẽ. terciũ ad moralẽ partẽ intelligitur
eo p̃cellit. attingat illud quod cuncta p̃cellit.
id est unũ uerũ & optimũ dm̃. sineqͦ nulla natura
subsistit. nulla doctrina instruit. nullꝰ usus expedit.
ipse queratur ubi nobis discrta sunt om̃a. ipse cerna¬
t᷑. ubi nob̾ certa sunt om̃a. ipse diligat᷑ ubi nobis
recta sunt om̃a:¬
i gͦ plato dĩ huiꝰ imitatorẽ. cognitorẽ. ama¬
tore dix ẽc̃ sapientẽ. cuiꝰ participatione sit
beatꝰ. qͥd opꝰ ẽ excutere ceteros: Nulli nob̾¬
theologia deoꝵ criminib oblectans animos ĩpioꝵ
nec solum etiã illa ciuilis. ubi impuri demones ter¬
restrib gaudus deditos poplõs dõꝵ nomine seducen¬
tes. humanos errores tamꝗͣ. suos diuinos honores

Expanded text:
ore laudantur, aliquid tale de Deo sentiunt, ut in illo ore laudantur, aliquid tale de Deo sentiunt, ut in illo inueniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo uiuendi; quorum trium unum ad naturalem, alterum ad rationalem, tertium ad moralem partem intellegitur eo praecellit, attingat illud, quod cuncta praecellit, id est, unum verum optimum Deum, sine quo nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullus usus expedit: ipse quaeratur, ubi nobis secura sunt omnia; ipse cernatur, ubi nobis certa sunt omnia; ipse diligatur, ubi nobis recta sunt omSi ergo Plato dei huius imitatorem, cognitorem, amatorem dixit esse sapientem, cuius participatione sit beatus, quid opus est excutere ceteros? Nulli nobdeorum criminibus oblectans animos impiorum; nec solum etiam illa civilis, ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes, humanos errores tanquam suos divinos honores
Abbreviated transcription (Latin):
arbitror: Cũ enĩ magistri sui socratis. quẽ fac̾ in suis uo¬
luminib disputantem. notissimũ more dissimulandȩ
scientiȩ uł opinionis suȩ seruare affectat. quia & illȩ
ipse mos placuit. factũ ẽ ut etiã ipsiꝰ platonis dereb
magnis sententiȩ ñ facile ꝑspici possent: Ex his tam̃
magis apud eũ legunt᷑ ssuc quȩ dix̾. siuc quȩ ab aliis dicꝰ¬
taẽc̃ narraũ. atq conscripsit quȩ sibi placita uiderent᷑.
quedã cõmemorari. & oꝑi huic inseri oport& a nobis.
uł ubi suffragat᷑ religioni uere. quã fides nr̃a suscipit.
ac defendit. uł ubi euudet᷑ ẽẽ contͣriꝰ. quantũ ad istã
de imodõ & plurib ꝑtin& questionẽ. ꝓpt̾ uitã quȩ
pꝰmortẽ futura ẽ ueracit̾ beatã Fortassis eni qͥ plato¬
nc̃ cȩtĩs philosophis gentiũ longe reoteq p̃latũ accu¬
tiꝰ atq ueraciꝰ intellexisse. ac secuti ẽc̃ fama celebri¬

Expanded text:
arbitror. Cum enim magistri sui Socratis, quem facit in suis voarbitror. Cum enim magistri sui Socratis, quem facit in suis voluminibus disputantem, notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat, quia et illi ipse mos placuit, factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. Ex his tamen quae apud eum leguntur, sive quae dixit, sive quae ab aliis dicta esse narrauit adque conscripsit, quae sibi placita uiderentur, quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis, uel ubi suffragatur religioni uerae, quam fides nostra suscipit ac defendit, uel ubi ei uidetur esse contrarius, quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem, propter uitatassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius adque ueracius intellexisse ac secuti esse fama celebri
Abbreviated transcription (Latin):
excelluisse memorat᷑. pytagoras uͦ magis contẽplatiuȩ
qͥb potuit intelligentie uirib institisse Proinde plato
utrũq uingendo in philosophiã ꝑfecisse laudat᷑. ꝙͣ. in
tres partes distribuit. unã moralẽ. que maxime in acꝰ¬
tione uersatur. altam̃ naturalẽ que contẽplationi depu¬
tataẽ: t̃tiã rationalẽ qua uerũ disterminat᷑ a falso:
Quȩ lic& utriq id est actioni & contẽplationi sit necessa¬
ria. maxime tam̃ contemplatio ꝓspectionẽ sibi uendi¬
cat ueritatis. Idõ hȩc triꝑtitio ñ c̃ contraria illidistinc¬
tioni: qͣ intelligit᷑ omẽ studiũ sapientiȩ in actionȩ &
contẽ platione consistere. Qͥd aut̃ in his uł¬
ũ actionũ. ubi causã om̃ium naturarũ. ubilum̃ om̃i¬
ũ rationũ et̃ cognouerit uł credidĩt. disserendo expli¬
care & longũ ẽc̃ arbitror. & temere affirmandũ et̃ non

Expanded text:
excelluisse memoratur: Pythagoras vero magis contemplativae, excelluisse memoratur: Pythagoras vero magis contemplativae, quibus potuit, intelligentiae viribus institisse. Proinde Plato utrumque jungendo, philosophiam perfecisse laudatur, quam in tres partes distribuit, unam moralem, quae maxime in actione versatur; alteram naturalem, quae contemplationi deputata est; tertiam rationalem, quae verum disterminat a falso. Quae licet utrique, id est, actioni et contemplationi, sit necessaria, maxime tamen contemplatio perspectionem vindicat veritatis. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni qua intelligitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere; et Athenium actionum, ubi causam omnium naturarum, ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit, disserendo explicare et longum esse arbitror, et temere affirmandum esse non
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ ꝑcipiendȩ fama rapicbat: Itaq & in egypto didic̃.
quecũq illic magna habebant᷑ atq docebant᷑. & inde in
eas italiȩ partes ueniens: ubi pytagoreoꝵ fama cȩlebrabat᷑.
qͥeqͥd italice philosophic tt̃ florebat. auditis eminentior.¬
b inea doctorib facillime cõp̃hendit: Et quia magis¬
trũ socratt̃ singularit᷑ diligebat. eũ loquentẽ faciens fe¬
re in om̃ib sermonib suis. &iam illa quȩ ab aliis didice¬
rat. uł ipsc quanta potuerat intelligentia uiderat: cũ
illiꝰ lepore & moralib disputationib tẽꝑauit: Itaq cũ
studiũ sapientiȩ in actione & contẽplatione uerset᷑.
unde una pars eiꝰ actiua. altã contemplatiua dici po¬
test. quarũ actiua ad agendã uitã idẽ ad mores in¬
stituendos ꝑtin&. contẽplatiua aut̃ ad conspiciendas na¬
turt causas. & since rissimã ueritatẽ: socrates in actiua

Expanded text:
tiae percipiendae fama rapiebat. Itaque et in Aegypto didicit tiae percipiendae fama rapiebat. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur adque docebantur, et inde in eas Italiae partes ueniens, ubi Pythagoreorum fama celebrabatur, quidquid Italicae philosophiae tunc florebat, auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime conprehendit. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat, eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa, quae uel ab aliis didicerat, uel ipse quanta potuerat intellegentia uiderat, cum illius lepore et moralibus disputationibus temperauit. Itaque cum studium sapientiae in actione et contunde una pars ejus activa, altera contemplativa dici potest: quarum activa ad agendam vitam, id est, ad mores instruendos, pertinet; contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem, Socrates in activa
Abbreviated transcription (Latin):
questionũ moralium disceptatione uersari. ubi agit᷑
de sũmo bono qͦ fieri homo beatꝰ potest Qͦd in socratis
bi cuiq uisũ ẽ: constituer̃ finem boni: Finis aut̃ boni
appellatur. qͦ quisq cũ ꝑuenerit beatꝰ ẽ Sic aut̃ diũ¬
sas inter se socraticide isto fine sententias habuer. ut qͦd uix
credibile ẽ uniꝰ magistri potuisse facere sectatores. quidã
sũmũbonũ ẽt̃ dicerent uoluptatẽ sic̃ aristippus qͥdã uir¬
tutẽ. sic̃ antistenes. sic alii atq alii aliud atq aliud opina¬
ti sunt. qͦs commemorare longũ est:
lentissima glã claruit. qui omĩno ceteros obscura¬
r& plato. Quicũ esset atheniensis honesto apud
suos loconatꝰ. & ingeniomnabili longe suos condiscipu¬
los ante ir&. parũ tam̃ putans ꝑficiendę philosophię
sufficere se ipsũ ac socraticam disciplinã. quã longe lateq:
potuit ꝑegrinatꝰ ẽ: qͥqͦuersum eũ alicuiꝰ nobilitate scien¬

Expanded text:
quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi agitur quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, quo fieri homo beatus potest. Quod in Socratis bi cuique uisum est constituerunt finem boni. Finis autem boni appellatur, quo quisque cum peruenerit beatus est. Sic autem diuersas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt, ut quod uix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores quidam summum bonum esse dicerent uoluptatem, sicut Aristippus; quidam uirtutem, sicut Antisthenes. Sic alii adque alii aliud adque aliud opinati sunt, quos commemorare longum est. lentissima gloria claruit, qua omnino ceteros obscuraret, Plato. Qui cum esset Atheniensis honesto aput suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret, parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam, quam longe ac late potuit peregrinatus est, quaquauersum eum alicuius nobilitatae scien
Abbreviated transcription (Latin):
de bonis morib uite censebat instandũ. ut depͥmenti¬
b libidinib exoneratꝰ animꝰ. naturali uigore in ȩt̃na¬
se attoller&. naturãq in corporti & in cõmutabilis
luminis. ubi causc omiũ factarũ naturarũ stabilit̾
in ipsis moralib questionib qͣ totu animũ intendisse
uidebatur. uł confessa ignorantia sua. uł dissimulata
scientia. lepore mirabili disserendi & accutissima ur¬
banitatt agitasse. atq uersasse: Unde concitatis in imi¬
ciciis. calumpniosa criminatione dãpnatꝰ. ac morte mul¬
tatusẽ Sed eũ post ea illa ipsa quę publice dãpna¬
uerat. attheniensiũ ciuitas publice lux̃. in duos ac¬
cus atores eiꝰ usq ad eo poplĩ in dignatione uersa: ut
unꝰ eoꝵ opp̃ssus ui multitudinis interu&. exilio autẽ¬
uitt mortisq fama socrates reliquit plurimos
sue philosophiȩ sectatores. quoꝵ certatĩ studiũ fuit in

Expanded text:
dae bonis moribus uitae censebat instandum, ut deprimentidae bonis moribus uitae censebat instandum, ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali uigore in aetse attolleret naturamque incorporei atque immutabilis luminis, ubi causa omnium factarum naturarum stabiliter in ipsis moralibus quaestionibus, quo totum animum intendisse videbatur, vel confessa ignorantia sua, vel dissimulata scientia, lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus, morte mulctatus est. Sed eum postea illa ipsa, quae publice damnaverat, Atheniensium civitas publice luxcusatores eius usque adeo populi indignatione conuersa, ut unus eorum ipsius ui multitudinis interuitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores, quorum certatim studium fuit in
Abbreviated transcription (Latin):
particulas conuingendo & dissipando ager& om̃a. So¬
crates huiꝰ discipulus fuisse ꝑhibetur. magist platonis.
ꝓpter quẽ breuit᷑ cuncta ista recoluimꝰ.
rigendos cõponendosq mores flexisse memo¬
ratur. cũ ante illũ om̃s magis phisicis idc̃ nato¬
ralib reb pscrutandis. oꝑam maximã impenderent:
Non maũ uidetur posse ad liquidũ colligi. utrũ socra¬
tes ut hoc facer& tedio rerũ obscurarũ & incertarum
ad aliquid aptũ & certũ reperiendũ animũ intendit.
qͦd ẽẽt beate uitt necessariũ. ꝓpt̾ quã unã om̃ĩum
philosophoꝵ inuigilasse ac laborasse uidctur indus¬
tria. Anuert sic̃ de illo quidã beniuolentiꝰ suspicant᷑.
nolebat in mundos t̾reus cupiditatib animos se exttn¬
derc in diuina conari. quando quidem ab eis causas re¬
rũ uidebat inqͥri. quas pͥmas atq sũmas ñ nͥ in uniꝰ¬
ueri ac sũmi dĩ uoluntate ẽẽ credebat Unde ñ eas pu¬
tabat nͥ mundata posse comp̃hendi. & ideo purgan¬

Expanded text:
particulas, conjungendo et dissipando ageret omnia. Socrates hujus discipulus fuisse perhibetur, magister Platonis, propter quem breuiter cuncta ista recolui. CArigendos componendosque mores flexisse memoratur, cum ante illum omnes magis physicis, id est naturalibus, rebus perscrutandis operam maximam inpenderent. Non mihi autem uidetur posse ad liquidum colligi, utrum Socrates, ut hoc faceret, taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit, quod esset beatae uitae necessarium, propter quam unam omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse uidetur industria, an uero, sicut de illo quidam beneuolentius suspicantur, nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in diuina conari. Quando quidem ab eis causas rerum uidebat inquiri, quas primas adque summas non nisi in unius ac summi Dei uoluntate esse credebat; unde non eas putabat nisi mundata mente posse conprehendi; et ideo purgan
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ conspecti & corpꝰ & animꝰ maiꝰ minꝰq speciosaẽẽnt.
si om̃i specie carere possent. oĩno nulla essent Uidert̃
ẽc̃ aliquid ubi prima esset. & in cõmutabił. & idõ nec
cõparabilis. atq ibiẽc̃ rerũ pͥncipiom rectissime credi¬
derunt. qͦd factũ non ẽẽt. & exqͦ facta cuncta c̾ent lta
qͦd notũ ẽ dĩ manifestĩ ẽ eis ipse. cũ ab eis inuisibilia eiꝰ
ꝑ ea quȩ facta sunt intellecta conspecta sunt. sempit̾na
qͦq uirtꝰ eiꝰ & diuinitas. aqͦ etiã in uisibilia & uisibilia
cuncta creata Sunt:

Expanded text:
eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent, et eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent, et si omni specie carere possent, omnino nulla essent, viderunt esse aliquid ubi prima esset et incommutabilis , et ideo nec comparabilis: atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt, quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Ita quod notum est Dei, manifestauit eis ipse, cum ab eis inuisibilia eius per ea, quae facta sunt, intellecta conspecta sunt: sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas; a quo etiam uisibilia et temporalia cuncta creata sunt
Abbreviated transcription (Latin):
intelligibilem uitȩ. ꝓinde intelligibilẽ specic̃. sensibili
p̃tuler̃: Sensibilia dicimꝰ. quȩti uisu tactoq corporis
sentiri queunt: intelligibiliarit quę conspecto intis
intelligi possunt. Nulla ẽ pulchritudo corporalis
siuc instati corporis. sic c̃ figura. siue in motu sic̾ ẽ canti¬
lena. de qͣ n animꝰ iudic&. Qd ꝓfecto ñ posset. nͥ melior
in illo ess&. hec spccies. sine tumore molis. sine strepitouo¬
cis. sinc spacio ł loci uł temꝑis: Sed ibi quoq nͥ mutabi¬
lis c̃ẽt. ñ alius alio meliꝰ. de specie sensibili iudicar&: Me¬
liꝰ ingenisior ꝗͣ tardior. meliꝰ ꝑitior ꝙͥ imꝑitior. meluis
exercitatior . ꝙͣ. minus exercitatꝰ Et idem ipse unꝰ ꝓfic̃:¬
utiq meliꝰ postea ꝗͣ. priꝰ Qͦd aut̃ recipit maiꝰ & minus.
sinc dubitatione mutabilec̃ Unde ingeniosi & docti & in
his exercitati homines. facile colleger. ñ ẽc̃ in cisdem re¬
b primã speciẽ. ubi mutabilis ec̃ conuncit᷑: Cũgͥ in

Expanded text:
itae. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Sensibilia dicimus, quae uisu tactuque corporis sentiri queunt; intellegibilia, quae conspectu mentis intellegi. Nulla est enim pulchritudo corporalis siue in statu corporis, sicut est figura, siue in motu, sicut est cantilena, de qua non animus iudicet. Quod profecto non posset, nisi melior in illo esset haec species, sine tumore molis, sine strepitu uocis, sine spatio uel loci uel temporis. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset, non alius alio melius de specie sensibili iudicaret; melius ingeniosior quam tardior, melius peritior quam inperitior, melius exercitatior quam minus exercitatus, et idem ipse unus, cutique posteaquam prius. Quod autem recipit magis et minus, sine dubitatione mutabile est. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt, non esse in eis rebus primam speciem, ubi mutabilis esse convincitur. Cum igitur in
Abbreviated transcription (Latin):
te uirgines a uenerns oꝑib abstinendo seruicrunt :
An ueneres duc sunt. una uirgo. altera mulier:
An potiꝰ tres. una uirginũ. quę etiã uesta ẽ: alia con¬
uigatarũ. alia meretricũ. cui etiã foenices donũ
dabant de ꝓstitutione filiarum. anitꝗͣ iungerent
uiris: Quę illarũ ẽ matrona uulcani: Honu¬
tiq uirgo. qm̃ hab& maritum Absit aut̃ ut me¬
retrix. ne filio uinonis & cooperario mineruę fa¬
cere udeam᷑ in uriã: Ergo hȩc ad coniuigatas
intelligitur ꝑtinere. Sed eam nolumꝰ imitari.
in eo quod fecit illa cũ marie: Rursꝰ inqͥunt
ad fabulas redis. Quȩ ista iusticia ẽ nob̵ succensẽ¬
re. quod talia dicimꝰ de diis eoꝵ & sibi ñ succen¬
sere. qͥ hȩc in theatris libentissime spectant cri¬
mina dõrũ suoꝵ: Et qͦd esset incredibile. nͥ con¬
stantissime ꝓbaret᷑ : Hȩc ipsa theatrica crimina
doꝵ in honorẽ instituta sunt eorundẽ deoꝵ:¬

Expanded text:
te uirgines a Veneriis operibus abstinendo seruierunt? te uirgines a Veneriis operibus abstinendo seruierunt? An Veneres duae sunt, una uirgo, altera mulier? An potius tres, una uirginum, quae etiam Vesta est, alia coniugatarum, alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum, antequam eas iungerent uiris. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique uirgo, quoniam habet maritum. Absit autem ut meretrix, ne filio Iunonis et cooperario Mineruae facere uideamur iniuriam. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. Rursus, inquiunt, ad fabulas redis. Quae ista iustitia est, nobis suscensere, quod talia dicimus de dis eorum, et sibi non suscensere, qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et quod esset incredibile, nisi contestatissime probaretur haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deo
Abbreviated transcription (Latin):
tellunionẽ putant Et hos om̃s deos habent suis
nominib appellatos. suis officiis distinctos. siuis aris
sacrisq ueneratos Eandẽ terrã matrem dõrũ uo¬
cant. ut etiã poete tolerabiliora confingant: Si
scdm̃ istoꝵ ñ poeticos s sacroꝵ libros. ñ solũ iyno
soror & conuinx. sed etiã mat̾ c̃ iouis. eandẽ ter¬
rã ccrerẽ eandẽ ctiã uestã uolt̃. cũ tam̃ sepius
uestã. ñ nisi ignẽ et̃ phibeant. ꝑtinentẽ ad focos.
sine qͥb cuutas et̃ ñ potest Et idõ illi uirgines
solere seruire. qͦd sic̃ ex uirgine ita nichil ex ig¬
ne nascatur. Quanto eã uanitatẽ ab oleri & ex¬
tingui. utiq ab illo potuit qͥẽ natꝰ ex uirgine Qͥs
enĩ ferat. qͦd cũ tantũ honoris & quasi castitatis
igni tribucrint. Altquando uestam ñ crubescant
etiam uenerẽ dicere ut uanescat in ancillis eiꝰ ho¬
norata uirginitas: Si enim uesta uenꝰ c̃: qͦ mͦ ciri¬

Expanded text:
Tellumonem putant, et hos omnes deos habent suis Tellumonem putant, et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos, suis officiis distinctos, suis aris sacrisque ueneratos. Eandem terram etiam matrem deum uocant, ut iam poetae tolerabiliora confingant, si secundum istorum non poeticos, sed sacrorum libros non solum Iuno, \'soror et coniux, sed etiam mater est Iouis. Eandem terram Cererem, eandem etiam Vestam uolunt, cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos, sine quibus ciuitas esse non potest, et ideo illi uirgines solere seruire, quod sicut ex uirgine, ita nihil ex igne nascatur. Quam totam uanitatem aboleri et extingui utique ab illo oportuit, qui est natus ex uirgine. Quis enim ferat, quod, cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint, aliquande Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere, ut uanescat in ancillis eius honorata uirginitas? Si enim Vesta Venus est, quo modo ei ri
Abbreviated transcription (Latin):
tri filiã : Curn ioue ipso erga saturnũ. ista iusticia
scruata cꝰ : Anqͥa uictꝰ c̃: Ergo pugnar̃ : Absit in¬
quiunt: fabularũ ẽ ista garrulitas. Ecce fabulis ñ
credat᷑. & de diis meliora sentiant᷑ Curñ gͦ data ẽ
patri iouis. & si ñ sublimior. ęqualis certe sedes hono¬
ris : Quia saturnꝰ inqͥunt temporis longitudo ẽ:
Tempꝰ gͥ colunt. quia saturnũ colunt: Et rex deoꝵ
ixpit᷑ insinuatur natꝰ ex temport Qͥd gͦ dignum
dicit᷑ cũ iupit̾ & rono nati dicunt᷑ ex temꝑe. si celum
ẽ ille & illa terra. cũ facta sixt utiq eelũ & t̾ra :
Nam hoc qͦq in libris suis habent eoꝵ docti atq sapi¬
entes. Neq de figmentis pocticis. sed de philoso¬
phoꝵ libris a uirgilio dictũe: Tũ pat̾ om̃ps scdꝰ¬
terrȩ. Quia & hic aliquas differentias uolunt eẽ. telli
atq in ipsa terra. aliud t̾ram. aliud tellurẽ. aliud

Expanded text:
tri filiam? Quur non de Ioue ipso erga Saturnum iustitia ista tri filiam? Quur non de Ioue ipso erga Saturnum iustitia ista seruata est? An quia uictus est? Ergo pugnarunt? Absit, inquiunt; fabularum est ista garrulitas. Ecce fabulis non credatur et de dis meliora sentiantur: quur ergo non data est patri Iouis, etsi non sublimior, aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus, inquiunt, temporis longitudo est. Tempus ergo colunt, qui Saturnum colunt, et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Quid enim indignum dicitur, cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore, si caelum est ille et illa terra, cum facta sint utique caelum et terra? nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti adque sapientes. Neque de figmentis poeticis, sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omterrae; quia et hic aliquas differentias uolunt esse adque in ipsa terra aliud Terram, aliud Tellurem, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
tria potiꝰ dementa mundi esse. ñ quattuor eoꝵ ue¬
teres ꝓderent. ut singlã deoꝵ coniugia diuideren¬
tur. singlis dementis. Nc̃ uͦ omi modo affirmaue¬
r̃. aliud ẽc̃ ȩtherc̃. aliud aerem. Aqua uͦ siue suꝑi¬
or. siue instrior utiq aqua ẽ: Puto quia dissimilis
Nũ qͥd in tantĩ ut aqua ñsit : & inferior: Terra qͥd
aliud potest eẽ ꝗͣ t̾ra. quanta lib& diuersitate dis¬
tincta: Deide etiã ecce iã totꝰ in his quatuor uł
trib elementis. corporeus completꝰ ẽ mundꝰ. Mincrua
ubi erit: qͥd tenebit : qͥd implebit: Simul enĩ cũ
his in capitolio constituta ẽ: cũ ista filia non sit amboꝵ
Aut si echeris partẽ suꝑiorẽ mincrliã tenere dicunt.
& hac occasionc fingere poctas. qͦd de iouis capite na¬
ta sit. cur ñ gͦ ipsa potiꝰ deorũ regina deputat᷑. quod
sit iouc suꝑior: An quia indignũ erat p̃ponere pa¬

Expanded text:
tria potius elementa mundi esse, non quatuor, eorum vetria potius elementa mundi esse, non quatuor, eorum veteres proderent; ut singula deotur singulis elementis. Nunc uero omni modo adfirmauerunt aliud esse aetherem, aliud aerem. Aqua uero siue superior siue inferior utique aqua est; puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esso quam terra quantalibet diuersitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor uel tribus elementis corporeus conpletus est mundus: Minerua ubi erit? quid tenebit? quid inplebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est, cum ista filia non sit amborum. Aut si aetheris partem superiorem Mineruam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iouis capite nata sit: quur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur, quod sit Ioue superior? An quia indignum erat praeponere pa
Abbreviated transcription (Latin):
cupari. Qd si ita ẽ. cur tã male tractatꝰ ẽ
romȩ. sic̃ quidã & in cȩtis gentib. ut ei fiera
simulacrũ: Quod si ipsi etiã uaroni ita displic&. ut
cũ tanti ciuitatis ꝑ uersa consuctudine p̃meretur. ne¬
quaꝗͣ tam̃ dicere & scribere dubitar&. qͦd hi qͥ poplis
instiuer simulacra : & metũ dempser. & errore addider̃¬
ur illi etiã rono uxor adiungit᷑. quę
dicat᷑ soror & coniunx: Quia iouẽ inqͥunt in e¬
there accepimꝰ. in aere: uinonẽ: Et hec duo
dem̃ta coniuncta sunt.: Alterũ suꝑiꝰ. alterũ inferius.
N on c̃ gͦ ille de qͦ dictũ c̃ iouis om̃a plena. si aliqͣ par¬
tẽ implet & ino. An ut̃q utrũq impl&. & ãb o
isti coniuges. & in duob istis clem̃tis & in singłis simul
sunt: Curgͦ ether dat᷑ ioui. aer uinoni: Postremo¬
aere inqͥunt iuno tenet. ita inferiorẽ maris salatia.
& terrȩ inferiorẽ ꝓserpina: Qugr̃ quẽ ad modũ
sartiant fabulas. nec inueniunt. Si enĩ hȩc ita esse.

Expanded text:
le tractatus est Romae, sicut quidem et in ceteris gentibus, ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet, ut, cum tantae ciuitatis peruersa consuetudine premeretur, nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret, quod hi, qui populis instituerunt simulacra, et metum demserunt et errorem addiderur illi etiam uxor Iuno adiungitur, que dicatur soror et coniux? Quia Iovem inquiunt in ethere, accipimus aere Iunonem; et hec duo elementa coniuncta sunt, alterum superius, alterum inferius. Non est ergo ille de quo dictum est, Iovis omnia plena , si aliquam partem implet et Iuno. An uterque utrumque implet et ambo isti coniuges et in duobus istis et singulis simul sunt? Cur ergo ether datur Iovi, aer Iunoni? Postremoaerem, inquiunt, Iuno tenet, ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas, nec inu
Abbreviated transcription (Latin):
ista numina imꝑtũ constitiusse. auxisse. con¬
seruasse romanum. Quȩ ita suis queq ad¬
hibe antur officus: ut nichil uniuersũ alicui ere¬
derctur. Quando gͦ segetia curar& imꝑiũ. cui
bat:Quando de armis cunina cogitar&. cuiꝰ
p̃positura paruoꝵ cunas ñ ꝑmittebat᷑ excedere :
Quando nodotꝰ aduiuar& in bello. qui nec ad fol¬
liculũ spice. s tantũ ad nodũ geniculi ꝑtinebat:
Unus qͥsq sue domui ponit hostiariũ. & qui a
homo ẽ : om̃ino sufficit: Tres deos isti posuer̾ for¬
culũ forib. cardeã cardini. lim̃tinũ limini:
Ita ñ poterat forculꝰ simul & cardinẽq seruare.
int̾missa. officiũ maioꝵ dõꝵ debemꝰ inquire¬
re. qͦ roma tã magna facta ẽ. ut tã diu tot
gentib imꝑaret:
imirum. iouis gͦ hoc opꝰẽ: ipsum enĩ dõꝵ
omĩum dearũq regc̃ uolunt: Hoc eiꝰ
indicat sceptrũ. hoc in alto colle capito¬

Expanded text:
ista numina imperium constituisse auxisse conista numina imperium constituisse auxisse conseruasse Romanum, quae ita suis quaeque adhibebantur officiis, ut nihil uniuersum uni alicui crederetur. Quando ergo Segetia curaret imperium, cui icebat? Quando de armis Cunina cogitaret, cuius praepositura paruulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuuaret in bello, qui nec ad folliculum spicae, sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium, et quia homo est, omnino sufficit: tres deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum limini. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limenque seruare.intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere, quo Roma tam magna facta est, ut tam diu tot gentibus imperaret. Nimirum ergo Iouis hoc opus est. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem uolunt: hoc eius indicat sceptrum, hoc in alto colle Capito
Abbreviated transcription (Latin):
cerent. deam sãgetiã. Frumentis uͦ collectis
atq reconditis. ut tuto seruarent᷑: deam tu¬
tlinã ꝓposuer̃. cui non sufficere uideret᷑ il¬
la segetia quã diu seges ab initiis herbidis
usq ad aristas aridas ꝑ uenir&. Hon tam̃ satis
fuit hominib dõrũ multitudinẽ amantib.
gͦ ꝓserpinã frumentis germinantib geniculis
nodisq culmoꝵ. deumꝰ nodotũ: In uolumen¬
tis folliculoꝵ. deã uolutinã: Cũ folliculi pa¬
tescunt. ut spica exeat. deã patelanã. Cum
segetes nouis aristis equantur quia ueteres e¬
quare ostire dixcr̃. deã ostilinã Florentib
frumentis. deã floram. Lactescentib. dm̃lacꝰ¬
turnũ. Maturescentib deã maturã. Cũ run¬
catur. id c̃ a terra auferunt᷑. deã runcinã:
Nec om̃a cõmemoro. quia me piget. qͦd illos
ñ pudet Hec aut̃ paucissima ideo dixi. ut
intelligeretur nullo modo eos dicere audere

Expanded text:
cerent, deam Segetiam; frumentis uero collectis cerent, deam Segetiam; frumentis uero collectis adque reconditis, ut tuto seruarentur, deam Tutilinam praeposuerunt. Cui non sufficere uideretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perueniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus, ergo Proserpinam frumentis germinantibus, geniculis nodisque culmorum deum Nodutum, inuolumentis folliculorum deam Volutinam; cum folliculi patescunt, ut spica exeat, deam Patelanam, cum segetes nouis aristis aequantur, quia ueteres aequare hostire dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum Lacturnum, maturescentibus deam Matutam; cum runcantur, id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos non pudet. Haec autem paucissima ideo dixi, ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere
Abbreviated transcription (Latin):
seruasse. Neq enĩ in hoc tam p̃daro opere. &
tante plenissime dignitatis audent aliquas par¬
tes dce cluacinȩ tribuere. aut uolupie que a uo¬
luptate apellata ẽ. aut lubentine cui nom̃ est
a libidine. aut uagitatio qͥ infantiũ uagitib
p̃sidet. aut cunine que cunias eoꝵ ãministrat:
Quando aut̃ posst̃ uno loco libri huiꝰ cõmemo¬
rari om̃a nomina deoꝵ uł dearum. que illi
grandib uoluminib uix comprehendere potu¬
erunt. singlis reb ꝓpͥa disꝑtientes officia numi¬
num: Nec agroꝵ munꝰ alicui uni dõ cõmit¬
tendũ arbitrati sunt. sed rura det rusine. uiga
montiũ dõ uigantino. collib deã collatina.
uallib ualloniam p̃fecerunt. Nec saltẽ potu¬
er̃ unã segetiã talem inuenire cui semel sege¬
tes cõmendarent. s sata frum̃ta quã diu sub
terra essent. p̃positã uoluer̃ habere deã sate¬
ciam: cũ uͦ iã essent suꝑ terrã. & segeit̃ fa¬

Expanded text:
seruasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et seruasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cluacinae tribuere aut V olupiae, quae a uoluptate appellata est, aut Lubentinae, cui nomen est a libidine, aut Vaticano, qui infantum uagitibus praesidet, aut Cuninae, quae cunas eorum administrat. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum, quae illi grandibus uoluminibus uix conprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo Iugatino; collibus deam Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire, cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam; cum uero iam essent super terram et segetem fa
Abbreviated transcription (Latin):
translata sunt Nã si pꝰ mille ducentos & qͦd ex¬
currit annos ꝗͣdo regnũ assẏriis ablatũ ẽ. iam
ibi xp̃ana religio aliud regnũ p̃dicar& ęt̃nũ
& dõꝵ falsoꝵ cultꝰ sacrilegos iniber&. quicqͥd
aliud illius gentis uani homines dicerent.
nͥ regnũ quod tãdiu conseruatũ ẽ. nulla alia
causa nͥ suis religionib desertis et illa recepta
perire potuisse : et iniqua uoce uanitatisquȩ
poterat e̾ẽ. isti adtendant speculũ suũ. et simi¬
lia conqueri. Si ullus in eis pudor ẽ erubescant.
quaquã romanũ imꝑiũ afflictũ ẽ. potius
quã mutatũ. Quod et aliis ante xp̃i nomen
tẽ porib ei contigit. et ab illa ẽ afflictione
recreatũ. quod nec istis tẽporib desperan¬
dũ ẽ. Quis eñi de hac re nouit uoluntatẽ di¬
tinde queramꝰ si placet. ex tanta dõꝵ
turba quã romani colebant. quc̃ potissimũ uł
quos deos credant illud imperium dilatasse atq:

Expanded text:
translata sunt. Nam post mille ducentos et quod extranslata sunt. Nam post mille ducentos et quod excurrit annos, quando regnum Assyriis ablatum est, si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis uani homines dicerent, nisi regnum, quod tam diu conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis, quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Deinde quaeramus, si placet, ex tanta deorum turba, quam Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant illud imperium dilatasse adque
Abbreviated transcription (Latin):
no ad hucusq ꝑdurat : Hoc si itac̃. aut infideles¬
sunt dii qͥsuos descr̃: & ad hostes transcunt. qͦd nec
homo fecit camillꝰ. ꝗͣdo uictor & expugnator ad¬
uersissime ciuitatis. romã cui uicerat sensit in gͣtã.
ꝗͣ tam̃ postea oblitꝰ in iurię. memor patric agal¬
lis itiñ libãuit : aut ñ ita fortes sunt: ut dõs esse for¬
tes dec& qͥ possint humanis uł consilus uł uirib
uinci: Aut sicũ int̾ se belligerant ñ du hominib
s dii ab aliis diis forit iuncunt᷑. qͥ sunt qͥrũq ꝓp̾¬
i ciuitatũ: Habent gͦ & ipsi int̾̃ se uumicicias qͥs
ꝓ sua qͥsq parte suscipiunt: Non itaq dõs suos
sui Postremo qͦ qͦmodo se habeat dõꝵ iste uel
transitꝰ uł fuga. uel emigratio uł inpugna de¬
fectio: ñ dũ illis temꝑib atq in illis terrarum
partib xp̃i nom̃ fuerat p̃dicatũ. quando illa
regna ꝑ ingentes bellicas clades amissa atq

Expanded text:
no adhuc usqno adhuc usqdii sunt, qui suos deserunt, et ad hostes transeunt; quod nec homo fecit Camillus, quando victor et expugnator adversissimae civitatis, Romam, cui vicerat, sensit ingratam, quam tamen postea oblitus injuriae, memor patriae, a Gallis iterum liberavit: aut non ita fortes sunt, ut deos esse fortes decet, qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. Aut si, cum inter se belligerant, non dii ab hominibus, sed dii ab aliis diis forte vincuntur, qui sunt quarumque proprii civitatum; habent ergo et ipsi inter se inimicitias, quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suossui. Postremo, quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus, vel fuga, vel migratio, vel in pugna defectio, nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum, quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque
Abbreviated transcription (Latin):
molestos sola regni cupiditait conterere & subde¬
re. qͥd aliud ꝗͣ grande latrociniũ nominandũ ẽ :¬
Ĩ Hullo dõꝵ aduitorio tã magnũ
hoc regnũ & ꝓlixũ fuit. quare diis romanis
tribuitur romanũ regnũ locis amplũ. tẽ¬
ꝑibq diut᷑nũ : Quctũq ens causa ẽ illa: eadẽ
ẽetiã ista. Siaut̃ & illud dõꝵ adiutorio tribuen
dũ eẽ contenduns quero quoꝵ. Nenĩ alie gentes
qͥs Ninꝰ domuit & sub egit. alios it̃ colebant dcos.
aut si ꝓpͥos habebuant assyrii quasi ꝑitiores. fabros
iꝑii construendi atq seruandi. nũquidnã mortus
sunt: quando & ipsi imꝑiũ ꝑdider̃. aut mercede
ñ sibireddita. uł alia maiora ꝓmissa ad medos tran¬
sirc maluer̃. atq inde rursus ad ꝑsas ciro inuitan¬
te. & aliqͥd cõmodiꝰ pollicentt : Que gens ñ ang¬
tis orientis finib. pꝰ alexindri macedonis reg̃¬
nũ magnũ locis. sed breuissimũ temꝑc. in suorea¬

Expanded text:
molestos sola regni cupiditate conterere et subdemolestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium nominandum ei nullo deorum adjutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit, quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum adjutodum esse contendunt, quaero quorum. Non enim aliae gentes, quas Ninus domuit et subegit, alios tunc colebant deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi peritiores fabros imperii construendi adque seruandi, numquidnam mortui sunt, quando et ipsi imperium perdiderunt, aut mercede non sibi reddita uel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt, adque inde rursus ad Persas Cyro inuitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed breuissimum tempore in suo reg
Abbreviated transcription (Latin):
qͣsi auitũ gentib mort noua imꝑii cupiditate
mutauit: Hic pͥmũ intulit bella finitimis. & ru¬
des ad huc ad resistendũ popłõs ad t̾minos usq li¬
uit. Domitis gͥ ꝓximis cũ accessione uiruĩ fortior
ad alia transir&. & ꝓxima queq uictoria instru¬
m̃tũ sequentis ess&. totiꝰ orientis popłossubegit:
Qualib& aut̃ fide rerũ uel iste. uł trogꝰ scripserint
si quedã illos fuisse mentitos. alie fideliores littẽ
ostendunt. constat tam̃ & int̾ alios scriptores reg¬
nũ assẏrioꝵ. anino rege fuisse longe lateq por¬
rectõ. Tandiu aut̃ ꝑscucrauit. ut romanũ ñ dũ
sit eiꝰ ȩtatis. Nã sicꝰ scribt᷑ qͥ chronicã hẏstoriã ꝓ¬
secuti sunt: mille ducentis & quadraginta annis ab
anno pͥmo qͦNnꝰ regnare cep̃. ꝑ mansit hoc regnũ
donec transferret᷑ ad medos Inferre aut̃ finiti¬
mis bella. & in cetã inde ꝓcedẽ. ac poplos sibi ñ

Expanded text:
quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Liuit. Domitis igitur proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit\'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scripserit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt, constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam historiam persecuti sunt, mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo, quo Ninus regnare coepit, permansit hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. ñ parũ adiuti stͣ illi gladiatores. qͥ seruilis con¬
ditionis uinda ruper̃. fuger. euaser̃. & ercitũ mag¬
nũ & fortissimũ collegert̃. oboedientes regũ suoꝵ
consiluis & iussis. multũ romȩ celsitudini metuendi.
& aliqͦt romanis imꝑatorib insuꝑabiles. multa ce¬
per̃: Potiti sunt uictoriis plurimis. usi uoluptatib
qͥb uoluer̃: Qͦd suggessit libido fecer̃. Postre¬
mo donec uincerent᷑. quod facillime factũ c̃. sub¬
limesregnantesq uixerunt:
potiꝰ ad ꝑegrinã. trogũ põptiũ secutꝰ. ñ la¬
tine tantũ sic̃ ille. uerũ etiã breuit᷑ scrip¬
sit hystoriã. opꝰ libroꝵ suoꝵ sic incipit Principio
rerũ gentiũ. nationũq imꝑiũ penes reges enit.
qͦd ad fastigiũ huiꝰ maiestatis. ñ ambitio popula¬
ris. s spectata int̾ bonos moderatio ꝓuchebat:
ꝓferre mos erat: Int̾ suã cuiq patͥa regna finic¬
bant᷑. Primꝰ om̃iũ ninꝰ rex assyrioꝵ. ueterẽ &

Expanded text:
 seruilis condicionis uincla ruperunt, fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt, oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis, usi uoluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum est, sublimes regnantesque uixerunt. potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum suorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio prouehebat. gis quam proferre mos erat; intra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et
Abbreviated transcription (Latin):
magna dona dĩ sunt. sufficit eis aduerã felicitatẽ
ꝗͣ & ista uita benc agit᷑. & postea ꝑcipiat᷑ et̃na: In
hac gͦ tra. regnũ bonoꝵ ñ tã illis p̃stat᷑ ꝗ̃ reb hu¬
manis. Maloꝵ uͦ regnũ magis regnantib noc&.
qͥ suos animos uastant. scdcrũ maiore licentia:
His aũ qͥeisseruiendo subdunt᷑. ñ noc& nͥ iniqͥtas ꝓpͥa.¬

Expanded text:
magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram felicitatem, magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram felicitatem, qua et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis; malorum uero regnum magis regnantibus nocet, qui suos animos uastant scelerum maiore licentia; his autem, qui eis seruiendo subduntur, non nocet nisi p
Abbreviated transcription (Latin):
illis augm̃tis curas qͦq amarissimas aggerantẽ
Mediotrt uͦ illũ rei familiaris parua atq succineᷤ¬
ta sibi sufficientẽ. carissimũ suis. cũ cognatis. uicinis
amicis. dulcissima pace gaudenit̃. pietatt religio¬
sũ. benignũ mente. sanũ corpore. uit a parcũ. mo¬
rib castũ. conscientia securũ Nescio utrũ qͥsꝗ̃ ista
desipiat. ut audeat dubitart quẽ p̾ferat. Ut gͦ in his
duob hominib ita induab familiis. ita in duob po¬
plis. ita in duob regnis. regula seqͥt᷑ eqͥtatis. Qua
uigilant᷑ adhibita si nr̃a intentio corrigat᷑. facilli¬
me uidebimꝰ. ubi habitat uanitas. & ubi felicitas:
Qua ꝓpt̾ si uerꝰ ds colat᷑. eiq sacris ueracib & inorib
bonis seruiat᷑. utile ẽ: ut boni longe lateq du reg¬
nent. neq hoc tã ipsis. ꝗ̃ illis utile ẽ: qͥb regnant
Nã quantũ ad ipsos ꝑtinet. pietas & ꝓbitas eoꝵ quę

Expanded text:
illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu \' regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus regnant. Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ humano. cũ tenebroso timore. & cruenta cupi
ditate uersantiũ. ut uitre& letitię cõparet᷑ fra¬
gilit̾ splendide. cui timeat᷑ horribiliꝰ ne repente
frangat᷑. de ĩꝑi latitudine ac magnitudinc
uellȩ gloriari Hoc ut faciliꝰ diuidicet᷑. ñ uanes¬
camꝰ mani uontositate iactati. atq obtunclamꝰ
intentionis aciẽ. altissonis uocabulis rerũ. cum
audimꝰ poplõs. regna. ꝓuintias. sed duos consti¬
tuamꝰ homines. Nã singulꝰ qͥsq homo. ut inser¬
mone una litã. ita quasi clem̃tr̃ ẽ ciuitatis & reg¬
Quoꝵ duoꝵ hominũ unũ pauꝑem uł potiꝰ medi¬
ocrẽ: aliũ p̃ diuitẽ cogitemꝰ: Seddiuitẽ timorib
anxiũ. merorib tabescentẽ. cupiditate flagran¬
tẽ. nũꝗͣ seturũ. semꝑ inqͥetũ. ꝑ petuis in imicici¬
arũ contentionib anhelantẽ. augentẽ sanehis
miserus patrimoniũ suũ in inmensũ modũ. atq

Expanded text:
men humano, cum tenebroso timore et cruenta cupimen humano, cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regquorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque