comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta sunt. In illo enim iuuimus. mouemur
& sumus. Istorum enĩ pleraq remota sunt
amente nr̃a ꝓpt̃̾ dissimilitudinem sui gen̾is.
qm̃ corporalia sunt: nec ydonea ẽ. ipsa mens
nr̃a. in ipsis rationib quib facta sunt ea ui¬
dere apud dm: ut ꝑ hoc sciamus quot & qͣnta
qualiaq sint: etiam si non ea uideamus ꝑ cor¬
poris sensus. Remota quippe sunt & a sensib
corporis nr̃i qm̃ longe sunt: uel interpositis
aut appositis aliis a nr̃o contuitu actuq se¬
parantur. Ex quo fit ut maior ad illa iue¬
nienda sit labor qͣm ad illum a quo fact̾a suii:
cum sit in comꝑabili felicitate prestantiꝰ illũ
ex quantulacumq particula pia mente senti¬
re. quam ula uniuersa comprehendere.Linde
rec̾te culpantur in libro sapientiȩ inquisito¬
res huius scłi. Si enim tantum inquit potu¬
erunt ualere. ut possint estimare seculum:
quomodo eius dominum non facilius inue¬
nerunt: Ignota enim sunt fundamenta t̾rȩ

Expanded text:
ta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur ta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae
Abbreviated transcription (Latin):
mutabiliter uiuunt & uita sunt: facta autem
eo mͦ nota quo unaqueq creatura in genere suo
e Quamius gͦ illa ȩterna incommutabilisq
natura. qͦd d̃s ẽ. habens in se ut sit. sic̃ moysi
dictum ẽ. ego sum qui sum. longe scilicet alr̃
quam sunt ista quȩ facta sunt. qm̃ ulud ue¬
re ac primitus ẽ. qͦd eodem mͦ semꝑ ẽ nec so¬
lum ñ commutatur. s commutari omnino
non potest. nichil horum quȩ fec̃ existens.
& omĩa primitus habens sicut ipse ẽ. neque
enĩ ea fac̾et nͥ ea nosset anteꝗͣ facet. nec nosset insi
uideret. nec uidrt nͥ haberet. nec haberet ea
quȩ nondum fact̾a erant. nͥ quemadmodũ ẽ
ipse non factus: quamuis inquam illa substan¬
tia in effabilis sit. nec dici ut cumq homini
ꝑ hominem possit. nisi usurpatis quibdam
locorum ac temporum uerbis. cũ sit ante om¬
nia dempora & ante om̃s locos: tamen pro¬
pinquior nobis ẽ. qui fec̃. qͣm multa quę fac¬

Expanded text:
mutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem mutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est. Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec uideret, nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae fac
Abbreviated transcription (Latin):
in libid iob ita ipsa sapientia ꝑ quam omĩa
facta sunt predicatur. Sapientia uͦ inquit
unde inuenta ẽ. uel quis sit locus sapientiȩ:
Ignorat mortalis uiam eius: nec inuenietur
in hominib. & paulopost. Audiuimꝰ inqͥt
ipse nouit locum eius. Ipse enim omne qͦd
ẽ. sub celo ꝑfecit: & nouit quȩ sunt in t̾ra
omnia quȩ fecit: uentoꝵ libramenta. aquę
mensuras. quando fecit. sieut uidit enume¬
rauit. His atq huuismͦ testimoniis ꝓbat᷑.
qͥd hec omnia priusqͣm fierent erant in no¬
ticia facientis: & utiq ibi meliora ubi ueriora.
ubi ȩterna & incommutabilia. Quam ꝗͣ suffi¬
cere debeat ut quisq nouerit uel meoneusse
credat. qͦd d̃s hec omnia fecerit: ñ opinor eũ
esse tam excordem. ut dm quȩ ñ nouerat fe¬
cisse arbitretur. Porro si nouerat ea priusqͣm
faceret ea: ꝓfecto priusquam fierent apud illum
erant eo mͦ nota. quo sempiternaᷤ atq in com-¬

Expanded text:
in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incom
Abbreviated transcription (Latin):
so. sic dedit filio habere uitam insemet ipso.
Hec pretermittendum qͦd emendatiores codi¬
ces habent. qͦd factum ẽ. in illo uita erat. ut sic
intelligatur uita erat: quomͦ in principio e¬
rat uerbum. & uerbum erat apud deum &
d̃s̃ erat uerbum. Qͦd gͦ iam fac̾tum ẽ. uita
erat in illo. & uita non qualis cumq nã &
pecora dicuntur uiuere. que frui ñ possunt
participatione sapientię:s uita erat lux ho¬
minum. Mentes quippe rationales purga¬
de grã eiuis. possunt ꝑuenire ad eiusmodi
uisionem: qua nec suꝑius quicqͣm sit nec
beatius. S etiam si hoc legamtis & intelli¬
gamus. qͦd factum ẽ. in illo uita ẽ: manet
ista sententia: ut id qͦd ꝑ ipsum factum ẽ. uita
esse in illo intelligatur. In qua uita uidit om¬
nia quando fecit. &. sicut uidit. ita fecit: non
preter se ipsum uidens: sed in se ipso ita enu¬
merauit omĩa quȩ fec̃. Nec alia uisio ipsius
& patris: s una. sicut una substantia. Nam &

Expanded text:
so, sic dedit filio haberso, sic dedit filio haberNec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent, Quod factum est, in illo vita erat, ut sic intelligatur, vita erat, quomodo In principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et
Abbreviated transcription (Latin):
etiã terrenis creaturis dicatur in psalmo.
omĩa in sapientia fecisti: dicat & apls. qm̃¬
in ipso condita sunt omĩa in cęlo & in terra.
uisibilia & inuisibilia: Consequens gͦ erit
si ita distinxerimus: ut & ipsa terra & que¬
cumq in ea sunt uita sit. Quȩ cum absur¬
de dicant᷑ omĩa uiuere. quanto absurdius
ut etiam uita sint. presertim qͥa distinguit
de quali uita loquatur cũ addit: uita erat
lux hominum: Sic gͦ distinguendum ẽ.
ut cum dixerimꝰ qͦd factum ẽ deinde infera¬
mus in illo uita ẽ: non in se scilicet hoc ẽ. in
sua natura qua factum ẽ ut conditio erca¬
turaq sit. s in illo uita ẽ. quia omĩa quȩ ꝑ
ipsum facta sunt. nouerat anteqͣm fierent.
Ac ꝑ hoc in illo erant non sicut creatura qͣm
fec̃. s sic̃ uita & lur hominum: qͦd ẽ ipsa sa¬
Eo gͦ modo in illo uita ẽ qͦd factum ẽ: quomͦ
dictum ẽ. sicut habet pat̾ uitam in semet ip¬

Expanded text:
etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et aposin ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia et inuisibilia. consequens ergo erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sai. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ip
Abbreviated transcription (Latin):
non ea dm fecisse quȩ nouerat: Porro si no¬
uerat: ubi nͥ apud se ipsum. apud quẽ uer¬
bum erat ꝑ qͦd facta sunt omĩa: Nam si extͣ
se ipsum ea nouerat: quis eum docuerat:
Quis enim cognouit sensum dñi: aut quis
consiliarius eius fuit: Qͥs prior dedit illi &
retribuetur ei: qm ex ipso & ꝑipsum & in
ipso sunt omĩa. Quamqͣm & ea quȩ secunt᷑
in euuangłio: satis asserant istã sententiam.
Adiungit enim euangłista & dicit. Qͦd fac¬
tum ẽ. m illo uita ẽ: & uita erat lux homi¬
nũ. Ca scilioet rationales mentes in quo genere
homo factus ẽ. ad imaginẽ d̃i. non habent
ueram lucem suã. ñ ipsum uerbũ dĩ ꝑ qđ
facta sunt omnia: cuius participes eẽ potue¬
runt ab omni iniquitate & errore mundatȩ.
Non gͦ ita ꝓnuntiari opordet. qͦd fac̾tum ẽ. in
illo uida ẽ. ut distinguamus qͦd factum est
in illo: & deinde inferamus uita ẽ. Qͥd enĩ
ñ in illo factum ẽ. cũ commnemoratis multis

Expanded text:
non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nonon ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis
Abbreviated transcription (Latin):
mutabiles in uerbo dĩ. alit̃ illa eius oꝑa a
quib in die septimo requieuit: aliter ista
que ex illis usq nunc oꝑatur: hoꝵ drium
hoc qͦd extremum posui. nobis ut cumq
notum ẽ. ꝑ corporis sensus. & huiꝰ consue¬
tudinem uitę. Duo uͦ illa remota a sensib
nr̃ĩs. & ab usu cogitõnis humanȩ. pri ex
hiuina auctoritate credenda sunt. deinde per
hȩc quȩ nota sunt ut cumq noscenda: qͣnto
quisq magis minusue potuerit ꝓ suȩ capa¬
citatis mͦ. qiuinitus aduitus ut possit. De pri¬
mis ergo illis diuinis in commutabilib ȩter¬
nisq rationib. qm ipsa dĩ sapientia ꝑ qͣm
facta sunt omnia. priusqͣm fierent ea noue¬
rat. sic scriptura testatur. In principio erat
uerbum: & uerbum erat apud dm. et deus
erat uerbum: hoc erat in principio ap̃ dm̃.
Omĩa ꝑ ipsum fact̾a sunt: & sine ipso factum
ẽ. nichil. Quis gͦ tam sit demens. ut dicat

Expanded text:
mutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a mutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat
Abbreviated transcription (Latin):
ista nͥ d̃s̃ etiam sine ullo tali suo motu: Ñ
enim & ipsi accidit tempꝰ. Inter illa gͦ oꝑa
di a quib requieuit in die septimo. & ista q̃
usq nunc oꝑatur. quendam scriptura inter¬
ponens suȩ narrationis articulum. cõmen¬
dauit se illa explicasse: & cȩpit iam ista con¬
terere. Illoꝵ explicatorum commendatio sic
fact̾a ẽ. Hic ẽ. liber creaturȩ cęli & terrȩ. sum
factus ẽ. dies. fec̃ ds̃ cęlum & terrã. & om̃e ui
ride agri anteqͣm esset suꝑ terram: & om̃e
fenum agri anteqͣm exoriretur. Non enim
pluerat ds̃ suꝑ terram: nec erat homo qui
oꝑaretur terram. Istoꝵ autem contertio. sic
cepit. Fons autem ascendebat de terra: & ir¬
rigabat omnẽ faciem terix. Abhac autem¬
commemoratione fontis huius. & deinceps
ea quę narrantur ꝑ moras tempoꝵ facta s̃.
non omĩa simul. Cum ergo aliter se habe¬
ant omnium creaturatum rationes in cõ¬

Expanded text:
ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omneride agri antequam esset super terram, et omne fenum agri antequam exoriretur. Non enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur terram. Istorum autem contextio sic coepit: Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Ab hac commemoratione fontis hujus et deinceps ea quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incom
Abbreviated transcription (Latin):
rali posuit singularem. ut sic intelligamꝰ fondes
multos ꝑ uniuersam terram loca uel regionesꝓ
prias irrigantes. sic̃ dicitur miles & multi intel¬
liguntur sicut dicta ẽ. locusta & rana in plagis
quib egyptii ꝑcussi sunt. cum innumerabilis¬
diutius laborem̃: s illud etiam atq etiam con¬
sideremus. utrum possit nobis ꝑ omnia con¬
stare sententia qua dicebam᷑. alit̃ formatum
deum om̃s creaturas prima conditione. a
quib oꝑib in die septimo requieuit alit̃ ista
ralium morarum interuallis. nunc audem
ꝑ tempor moras quib uidemꝰ sydera mo¬
ueri ab ortu ad occasum. cęlum mutari ab
estate adhyemem: germina certis dierũ mo¬
mentis pullulare. grandescere. uirescere.are¬
scere: animalia qͦ statutis tempoꝵ metis &
cursib & concipi. & ꝑfici. & nasci: & ꝑ etatẽ
usq insenium mortemq decurrere: & cȩt̾a
huiusmodi temporalia. Quis enĩ oꝑatur

Expanded text:
rali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes rali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilidiutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista ralium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur
Abbreviated transcription (Latin):
riuorum & eorum excessu uicina ꝑfundere qͥs
non accipiat: nisi qui contentioso sp̃u laborat:¬
Potest quippe etiã ita dic̾ta intelligi omnis t̃¬
re facies irrigata. quemadmodum dicit᷑ oĩs
uestis facies colorata. etiam si ñ continuatĩ
s mactilatim fiat: presertim quia tune in
nouitate terrarum. & si non omĩa. plura ta¬
men plana fuisse credibile ẽ. qua latius pos¬
sent erumpentia fluenta disp̃gi atq distendi.
Qua ꝓpt̾ de istius fontis magnitudine uel
multitudine. qui siue unam habuit alicun¬
de eruptionem. siue ꝓpt̾ aliquã in derrȩ oc¬
cultis sinib unitatem. unde om̃s aquȩ suꝑ
terram seatent omnium fontium magnoꝵ
atq paruorum. unus fons dictus ẽ. ꝑ om̃s disꝑ¬
ticiones suas ascendens de terra & irrigans om¬
nem faciem terre suie etiam qͦd ẽ credibilius qͥa
non ait unus fons ascendebat de terra. s ait
fons autem ascendebat de terra ꝓ numero plu¬

Expanded text:
rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis non accipiat nisi qui contentioso sppotest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plu
Abbreviated transcription (Latin):
tur. certo annorum interuallo sic eos mun¬
dare ut totam illam regionem rigent eui alio
tempore ex altis puteis ad potandum sufficien¬
tem prebent aquam: Cur sit gͦ incredibile si
ex uno abyssi capite alterna inundatione flu¬
ente. atq refluente. cune uniuersa derra riga¬
ta ẽ: Qͦd si ipsius abyssi magnitudinẽ ea par¬
te excepta qͦd mare dicitur. & eudenti ple¬
nitudine atq amaris fluctib terras ambit.
in ea sola parte quam reconditis sinib terra
continet. unde se om̃s fontes amnesq dit̾isis
trac̾tib uenisq distribuunt & suus quiq lo¬
cis erumpunt. fontem uoluit appellare scri¬
ptura non fontes ꝓpt̾ naturȩ unitatem. eũq
ꝑ mnumerabiles uias antroꝵ atq rimarum
ascendentem de terra. & ubiq disꝑtitis quasi
crinib irrigantem omnem faciem terrȩ. non
continua sp̃e tanqͣm maris aut stagni. s sic̃
uidemꝰ ire aquas ꝑ alueos fluminum flexusq

Expanded text:
tur, certo annorum interuallo sic eos inuntur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, qtitudine atque amaris fluctibus terras ambit in ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes omnesque aquae diversis tractibus venisque distribuunt, et suis quique locis erumpunt, fontem voluit Scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem, eumque per innumerabiles vias antrorum atque rimarum ascendentem de terra, et ubique dispertitis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non continua specie tanquam maris aut stagni, sed sicut videmus ire aquas per alveos fluminum flexusque
Abbreviated transcription (Latin):
ne. atq administratione dicturus ẽ: aut si ue¬
ra dixerit istam ñ intelligendo falsam puta¬
bit: uelut si contendat ideo uno ñ potuisse.
quantolibet fonte. omnẽ terrȩ faciem riga¬
ri: quia si montes non rigabat non omnem
terrȩ faciem rigabat. Si autem etiã montes
rigabat: non erat iam imꝑtitio saginȩ. s dilu¬
uii mundatio. Qd si terra tunc sic erat. totũ
mare erat: & nondum discreta erat arida. Cui
respondetur. quia hoc uicib tempoꝵ posset:
sic̃ certo tempore ꝑplana ȩgẏpti nilus resta¬
gnat: & alio tempore ad ripas suas redit. Aut
si iste nescio cuius ignote. ac longinquȩ partis
mundi. aquis & prumis hiemalib anniuer¬
saria creditur incrementa colligere: quid de
occeam alternis ȩstib. quid de quibdã litori¬
bus quȩ late nudantur fluctib uicissimq
oꝑuntur dici potest: ut omittam qͦd de quo¬
rumdam fontium mira uicissitudine ꝑhibe¬

Expanded text:
ne atque administratione dicturus est aut, si uene atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibe
Abbreviated transcription (Latin):
mate sunt. sed quantum satis iudicauit sp̃s
qui inerat serbenti ea quȩ non solum ad fac¬
tarum rerum noticiam. s etiam ad futurarũ
prefigurationem ualerent. nescienter comectam.
quid fieri potuerit qͦd ille non nesciens preter¬
adiuuamur efficere. ne aliqua absurditas uł
repugnantia putetur ẽẽ in scripturis scĩs. quȩ
opinionem lectoris offendat: & dũ existimat
fieri non potuisse quȩ fact̾a ẽẽ scriptitra comme¬
morat. uel resiliat a fide: uel non accedat ad fi¬
dem. Ptoinde cum de isto fonte querim᷑. qͦmͦ¬
id qͦd dictum ẽ. ascendebat de terra & irriga¬
bat omnem faciem terre. non impossibile ui¬
deatui: si ea que diximus impossibilia cuiꝗͣ
uidentur: querat ipse aliud quo tamen uerar
ista scriptura monstretur: quȩ ꝓculdubio ue¬
rar ẽ. etiam si non monstretur. Dam si argum̃¬
tari uoluerit quo eam falsam ẽẽ conuincat.
aut ipse nulla uera de creaturarum conditio¬

Expanded text:
matae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, matae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praeterantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Pid quod dictum est, Ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, non impossibile videatur; si ea quae diximus, imposuidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditio
Abbreviated transcription (Latin):
aturarum suarum plena generib congruos
numeros suoꝵ tempoꝵ agentib. fontes etiam
suos haberet ac fluuios. & paradysus quilo¬
co electiore plantatus ẽ. quatuor. flumina il¬
la excapite sui fontis emitteret. aut ex ipso
uno fonte paradysi multo largius exundan¬
te.prius totã rigasse terrã atq ad parienda
ꝑ temporum numeros genera quȩ in ea sñ
interuallis tempors creatierat. fecundasse ac
postea repressisse. in eo loco aquarum erup¬
tionem uastissimam. ut de diti̾sis ꝑ omnem
narent: ac deinde in regione illius fontis ñ
iã uniuersam terram rigantis. s memorabi¬
les solos illos quatuor fluiios emitcentis.
plantasse paradysum ubi hominẽ quẽ fece¬
rat collocaret: Quia enim non omnia scͥp¬
ta sunt. quemadmodum post illam primã
rerum conditionem tempora cucurrerint.
seq sequutȩ sint administrationes creatu¬
rarum quȩ primit̾ facte sertoq die illo consũ¬

Expanded text:
aturarum suarum plena generibus congruos aturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem narent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consum
Abbreviated transcription (Latin):
grandem fontem suũ. de quo post diligentiꝰ
loco suo loquendum ẽ: ex cuius uno capite
quatuor magna flumina & nota gentib ma¬
nare narrantur. Tbi ergo erat iste fons aut
ista flumina: qͣndo ille unus maximus ascen¬
debat de terra. & irrigabat omnẽ faciem t̾re:
Certe enim tunc gyon qui dicitur nilus. unꝰ
ex illis quatuor. rigabat egẏptum. quando
fons ascendebat de terra: & non egyptũ tan¬
tum sed omnẽ faciem terrȩ saciabat. An pͥmo
dm̃ uoluisse credendum ẽ. uno fonte maxi¬
mo irrigare omnem terrã. ut ea que in illa
principaliter condiderat. accepto humoris
adiutorio iam etiã ꝑ temporalia spacia gigne¬
rentur ꝓ suorum generum diuersitate etiam
diuersis numeris dierũ: & plantato postea
paradyso repressisse illum fontem multisq
fontib sicut eam nunc uidemꝰ. impleuisse
terram: de paradysi autẽ uno fonte qͣtuor in¬
gentia flumina diuisisse. ut & terra cȩtera cre¬

Expanded text:
grandem fontem suum, de quo post diligentius grandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera cre
Abbreviated transcription (Latin):
quippe primordia seminum.siue unde om¬
nis caro siue unde omnia frutecta gignunt᷑.
humida sunt & ex humore concreseunt. In¬
sunt autem illis efficacissimi numeri tra¬
hentes secum sequaces potentias ex illis ꝑ¬
fectis oꝑib dĩ: a quib indic septimo requie¬
uit. Teruntamen quis iste sit fons adirrigã¬
dam omnem faciem terrȩ omnis ydoneus: me¬
rito queritur. Si enim fuit & obstrusus est.
uel siccatus: causa querenda ẽ. Nunc enĩ uide¬
mus nullum esse fontem: quo irrigetur omĩs
facies tenx. Fortassis ergo peccatum hominũ
hanc etiam penam commeruit. ut tanta illiꝰ
fontis repressa largitas facillimã terris au¬
ferret fecunditatem: ut incolentium augere¬
tur labor.Poss et hoc quamuis nulla id scri¬
ptura narrauerit.affirmare humana suspi¬
cio: n illud occurreret. qͦd peccatũ hominum
cui pęna laboris imposita ẽ post para dysi de¬
licias exstitit. Paradysus autem habebat pre¬

Expanded text:
quippe primordia seminum, siue unde omquippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat prae
Abbreviated transcription (Latin):
enumeratio uelut tempoꝵ interualla osten¬
disse uideretur: ita cum dixisset cum cęlo &
terra dm fecisse omne uiride agri anteqͣm
esset suꝑ terram. & omne fęnum agri anteꝗͣ
exortum ẽ: ad didit nondum enim pluerat
ds̃ suꝑ terram nec erat homo qui oꝑaretur
terram. tanqͣm diceret: non ea sic fecit deus
quem admodum fac̃ nunc talia. cũ pluit ⁊
cum oꝑantur homines. Hec enim iã ꝑ moras
temporum fiunt: quȩ tunc ñ erant cũ fecit
omnia simul. unde etiam tempora inciꝑent.
Qͦd gͦ sequitur. fons autẽ ascendebat de terra.
et irrigabat omnẽ faciem derrȩ. hinc iã qͣn¬
tum arbitror intimatur quȩ fiant scđm in¬
terualla temporum: ex illa prima conditio¬
ne creaturarum uͥ fact̾a sunt omĩa simul.
Et rect̾e cepit ab eo elemento ex quo cuncta ge¬
nera nascuntur. uel animalium uel herbaꝵ
atq lignorum: ut agant temporales nume¬
ros suos naturis ꝓpriis distributos. Omnia

Expanded text:
enumeratio uelut temporum interualla ostenenumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia
Abbreviated transcription (Latin):
ipse facit: s iam ꝑ pluuiam. & ꝑ hominum
manus. quamuis neq qui plantat sit aliqͥd
neq qui rigat:s qui incrementum dat ds̃. Qͥd
ẽ. gͦ qͦd adiungit̾ fons autem ascendebat dẽ
terra & irrigabat omẽm faciem terre: Ille qͥp¬
pe fons tanta largitate manans:sicut nilus
egypto. poss et uniuerse terre esse ꝓ pluuia.
Quid itaq ꝓ magno commendatum ẽ. anteqͣm
plueret fecisse dm̃ illa gignentia: cum tantum
posset adiuuare pluuia quantum fons irri¬
gans terram: Uerum & si aliquid minus:mi¬
nora illa fortasse non tamen nulla nascerentur.
An hic etiam more suo senptura tanquã infir¬
mis infirmiter loquitur: & tamen innuit ali¬
qͥd qͦd intelligat qui ualuerit: Nimirum enĩ
sicut isto die paulo suꝑius commemorato si¬
gnificauit unum diẽ factum adõ. & tunc
đm fecisse celum & terram cũ factus ẽ. dies.
ꝙ quomͦ possemus cogitaremus simul om¬
nia dm̃ fecisse. quamuis suꝑior sex dierũ

Expanded text:
ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum
Abbreviated transcription (Latin):
die fec̃ ds̃ ista: hominem autẽ sexto. S cũ fec̃
ds̃ omne uiride atq omne fęnum agri. anteꝗͣ
exortum ẽ. suꝑ terrã. non solum homo ñ erat
qui oꝑaretur terram: s nec ipsum fęnum erat
suꝑ terram: qͦd utiq ante dicit factum quã
exortum. An ideo die tertio fec̃ õs ista: quia
nondum erat homo qui oꝑando terrã. faceret
ea: Quasi uͦ tam multa ligna & tam multa
genera herbarum: non sine ulla oꝑa hominũ
nascantur ex terra. An obhoc utrumq positũ
ẽ. ut quia nondum pluerat suꝑ terram. & quia
nondum erat homo qui oꝑaretur terram.
ubi enim oꝑa humana non ẽ: ꝑ pluuiam ista
nascuntur.Sunt autem quedã que etiam ꝑ
pluuiam ñ nascuntur: nͥ humana oꝑa accedat.
Ldco nunc utrumq adiutorium necessarium
ẽ. ut cuncta nascantur: tunc autem utrumq
defuit. ideo fecit hec ds̃ potentia uerbi sui si¬
ne pluiuia & sine oꝑe humano. Nam etiã nũc

Expanded text:
die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluuiam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc
Abbreviated transcription (Latin):
factus ẽ. dies fec̃ ds̃ cȩlum & terram & om̃e
uitide agri anteqͣm esset suꝑ derram. ⁊ om̃e
fenum agri anteqͣm exoriretur: sic̃ tractͥaui¬
mus: uł si quid liquidius & congruentius
uideri & dici potuit aut potuerit. Qͥd autẽ
sequitur. non enim pluerat ds̃ suꝑ terram:
& homo non erat qui oꝑaretur terrã. quo¬
ꝑtineat. & quid nobis insinuet. indagare
difficile ẽ. Tanquam ideo anteqͣm exortũ ẽ
fec̃ ds̃ fęnum: quia nondum pluerat super
terram. Si enĩ post pluuiã fenum fecisset:
pluua magis exortum quam factum ab eo
uderetur. Quid enim: Ed post pluuiã erori¬
tur. ab alio fit nͥ ab eodem dõ: Cur autem non
erat homo qui oparetur terram: nonne iam
sexto dic fecerat hominem: & septimo die re-¬
quieuit ab omnib oꝑib suis. An hoc recapitu¬
lando commemorat: qm̃ quando fecit ds̃ om̃e
uiride agri & om̃e fentum nondũ pluerat suꝑ
terram. & nondum erat homo: Tercio quippe

Expanded text:
factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non eratpertineat, et quid nobis insinuet, indagare difficile est. Tanquam ideo antequam exortum est, fecit Deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram: si enim post pluviam fenum fecisset, pluvia magis exortum quam factum ab eo videretur. Quid enim? quod post pluviam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem Deo? Cur autem non erat homo qui operaretur terram? Nonne jam sexto die fecerat hominem, et septimo requieverat ab omnibus operibus suis? An hoc recapitulando commemorat, quoniam quando fecit Deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe
Abbreviated transcription (Latin):
sex dies exhibu̾it. cum sit unus dies: ea quȩ
fact̾a sunt increatore primit᷑ & inipsis se con¬
sequenter agnoscens. nec impsis remanens.s
eorum etiam posteriorem cognitionem ad dĩ
referens dilectionem. uesꝑam & mane & meri¬
diem in omnib prebuit: non ꝑ moras dem¬
porum. sed ꝓpter ordinem conditoꝵ Postremo
quietiͣ sui creatoris qua in se requieseit ab om¬
nib oꝑib sius noticiam representans. in qua
non habet uesꝑam.benedici & scĩficari obh
meruit: unde ipsum septenarium numerum
scõ spũi quodãmͦ dedicatum commendat sc̃¬
ptura. &. nouit eccłia. Hic ẽ. gͦ liber creature
cȩli & terrȩ: quia in principio fec̃ ds̃ celum &
terram. scđm materiem quandã ut ita dicã.
formabilitatemq que consequenter uerbo
erus formanda fuerat: p̃cedens formationẽ
suam. non tempore s origine. Nam utiq
cum formaretur. primum factus ẽ. dies. cũ

Expanded text:
sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posteriorem cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum
Abbreviated transcription (Latin):
maris & terrȩ. atq in terra potentialiter ut
lta dicam natura herbarum atq lignoꝵ: sic
enim terra ad dĩ uerbum ea ꝓduxit anteqͣ
exorta essent: accipiens om̃s numeros eoꝵ.
quos ꝑ tempora exereret scđm suum genus.
Deinde posteaqͣm hȩc uelut habitatio rerum
condita ẽ. quarto die luminaria & sydera cre¬
ata sunt: ut prius pars mundi suꝑior rebq̃
intra mundum mouentur uisibilius orna¬
retur. Quinto aquarum natura. quia cȩlo
aeriq coniungitur. ꝓdurit ad dĩ uerbum in¬
digenas suos: omĩa scilicet natatilia & uola¬
tilia: & hec potentialiter in numeris. qui per
congruos tempoꝵ motus exererentur. Serto
terrestria similiter animalia tanqͣm ex ultimo
elemento mundi ultima. nichilominus poten¬
taliter: quoꝵ numeros tempus postea uisibi¬
liter explicaret. Hunc omnem ordinem creat᷑e
ordinate. dies ille cognouit: ut ꝑ hanc cogni¬
tionem sexies quodammꝰ presentatus tanqͣm

Expanded text:
maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Non itaq temporali s causali ordine pͥꝰ
fact̾a ẽ. informis formabilisq materies & spi¬
ritalis & corporalis. de qua fieret qͦd faciendũ
esset cum & ipsa priusquam instituta ẽ. non
finsset: nec instituta ẽ. nͥ ab illo utiq sũmo
dõ & uero ex quo sunt omĩa: quȩ siue cęli &
terre nomine significata sit. quȩ in princi¬
pio fec̃ ds̃ ante unum illum diem quẽ con¬
didit. ꝓpterea iam sic appellata qͥa inde
fact̾a sunt cȩlum & terra. siue nomine t̾rȩ
inuisibilis & in compositȩ atq abyssi denebro¬
sȩ:iam in libro primo tractatum ẽ. In his uͦ
que iam exiformitate formata sunt. euiden¬
tiusq appellantur. uel creata uel fac̾ta. uel
condita: primũ fac̾tus ẽ dies. Oportebat enim
ut primatum creaturȩ obtineret illa nat᷑a
que creaturã ꝑ creatorem. ñ creatorem ꝑ crea¬
turã poss et agnoscere:sedõ firmamentum
unde corporeus incipit mundus: tercio spẽs

Expanded text:
tur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius tur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species
Abbreviated transcription (Latin):
non utiq poss et. si non esset. Potius ergo
tp̃s acreatura: que creatura cȩpit atempore. Utrũq
autem ex dõ. Ex ipso enim & ꝑ ipsum. &
in ipso sunt omĩa. Nec sic accipiatur quod
dictum ẽ. tempus a cieatura cepit. quasi tẽ¬
pus cieatura non sit: cum sit ereaturȩ mot᷑
ex alio in aliud consequentib reb. scđ̾m ordi¬
nationem administrantis di cuncta quȩ ere¬
auit. Qua ꝓpt̾ cũ primã conditionem erea¬
turarum cogitamꝰ. a quib oꝑib suis d̃s̃ in
die septimo requieuit: nec ulos dies sic̃ istoᷤ
solares. nec ipsam oꝑationem ita cogitare
debemus. quemadmodum nunt aliquid ds̃
oꝑatur in tempore: sed quem admodum oꝑa¬
tus ẽ. unde inciꝑent tempora: quẽad modũ
oꝑatus ẽ. omĩa simul. prestans eis etiã ordi¬
nem non interuallie temporum.s conexio¬
ne causarum: ut ea que simul fact̾a sunt. se¬
nario qͦ illius diei numero p̾sentato ꝑficeren¬

Expanded text:
non utique posset, si non esset. potius ergo non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficeren
Abbreviated transcription (Latin):
quia iam om̃s nature fruticum atq lignoꝵ
in prima conditione facte fuerant. a qua con¬
ditione ds̃ requieuit:mouens deinde admi¬
nistransq temporales cursus in illa ipsa que
condidit. & a quib conditis requieuit non
solum tunc plantauit paradysum: s etiam
nunc omnia quȩ nascuntur. Quis enim aliꝰ
etiam nunc ista creat. nͥ qui usq nunc oꝑa¬
tur: Sed creat hȩc mͦ exhis quȩ iam suñ:
tunc autem ab illo cum omnino nulla
essent creata sunt. cum factus ẽ. dies ille qͥ
etiã ipse omnino ñ erat. spiritalis uidelicet
atq intellectualis creatura. Facta itaq crea¬
turȩ motib ceperunt currere tempora: unde
ante creaturam frustra dempora requirun¬
tur: qͣsi possint inueniri ante tempora. tẽ¬
pora. Motus enim si nullus esset ut spiri¬
talis uel corporalis creature. quo ꝑ presens
preteritis futura succederent: nullum esset
tempus omnino. Moueri autem creatura

Expanded text:
quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura
Abbreviated transcription (Latin):
eis notam esse quam nobis. Itis enim pri¬
mordialiter ut ita dicã uel originaliter sic̃
eam d̃s̃ primitus condidit. & post eam con¬
ditionem a siuis opib requieuit non cot¬
dendo aliquid amplius: nobis autem scoͣm
rerum antea conditarum amministratio¬
nem iã ꝑ ordines temporum: scdm qͣm ds̃
iam illis reb senaria ꝑfectione consum matis
usq mͦ oꝑatur. Causaliter gͦ tc̃ dictum est
ꝓduxisse terram herbam & lignum: id⁊ pro¬
ducendi accepisse untutem. In ea quippe iam
tanquam in radicib ut itã dixerim tempoꝵ.
facta erant: quȩ ꝑ tempora futura erant. Nã
utiq postea plantauit ds̃ paradysum iuxta
orientem: & eiecit ibi de terra omne lignum
preciosum ad aspectum & bonum ad escam:
nec tamen dicendum ẽ eum aliquid addidisse¬
tunc creaturȩ qͦd ante non fecerat. qͦd uelut
illi ꝑfectioni qu a omĩa bona ualde serto
die consummauit post esset addendum: sed

Expanded text:
eis notam esse quam nobis: illis enim prieis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam. uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem iam per ordines temporum, secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam.. nec tamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed