comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solũ ñpatiant᷑ ꝑsecutionẽ a iudȩis
qui nullomͦ ferebant incircũcisis
legẽ ꝓdi. sed etiã glorient᷑ apđ eos
qđ tã multos ꝓselitos faciunt. ut
mihi crucifixus ẽ.ait. ut me ñtene¬
at. et ego mundo. ut eũ ñ teneã.
id ẽ. ut neq mundus mihi nocere
placere ĩcarne. qr ꝑsecutiones
carnaliũ ñtimet quas pͥor ut cru¬
cifigeret᷑ ille sustinuit ut uestigia
sua sectantib p̃bere exẽplũ. Neq¬
enĩ circũcisio aliqͥd ẽ. neq p̃putiũ.
seruat usq in finẽ illã in differentiã
Neqͥs eũ putaret uł intimothei circũ¬
cisione simulate aliqͥd egisse. uł in cuiꝰ.¬
quã agere. si forte alqͣtalis causa
extitisset. ostendit enĩ m̃ipsã circũci¬
sionẽ obeẽ. aliqͥd credentib sed spẽ
salutis in talib obseruationib c̃sti¬
tutã. Nam & in actib apłoꝵ hoc
modo inueniunt᷑ illi circũcisionẽ
ꝑsuadere. ut alit̾eos qui exgentib
crediderant saluos fieriposse ne

Expanded text:
non solum non patiantur persecutionem a Judaeis, qui nullo modo ferebant incircumcisis Legem prodi, sed etiam glorientur apud eos, quod tam multos proselytos faciunt. Ut mihi crucifixus est, ait, ut me non teneat; et ego mundo, ut eum non teneam; id est, ut neque mundus mihi nocere placere in carne; quia persecutiones carnalium non timet, quas prior ut crucifigeretur ille sustinuit, ut vestigia sua sectantibus praeberet exemplum. rcumcisio aliquid est, neque praeputium. Servat usque in finem illam indifferentiam, ne quis eum putaret vel in Timothei circumcisione simulate aliquid egisse, vel in cujusquam agere, si forte aliqua talis causa extitisset. Ostendit enim non ipsam circumcisionem obesse aliquid credentibus, sed spem salutis in talibus observationibus constitutam. Nam et in Actibus Apostolorum hoc modo inveniuntur illi circumcisionem persuadere, ut aliter eos qui ex Gentibus crediderant, salvos fieri negent
Abbreviated transcription (Latin):
t adeiidacis a degentis
ongregatus c̃ipart i fuce
sabuedagogo legis tepore p¬
eritiae suaeadẽ exea parto
qua deiudȩis congregatus
uartim sub elem̃tis huiꝰ mundi
ena tanquã procuratorib:
mactorib seruebat excapar¬
nu qua degentib congregatꝰ¬
duit qd miscet a postolus ꝑso¬
na sua nondicens cum es setis
pariuili subelem̃tis huiꝰ mundi
cratis. sed dicens cum essemꝰ
paruuli sub elem̃tis mundi
eramꝰ seruientes. ñ ꝑtineat
adsigisicationẽ iudaeorũ

Expanded text:
t de Judaeis et de Gentibus congregatus est, partim fuerit sub paedagogo Legis, tempore pueritiae suae, id est ex ea parte qua de Judaeis congregatus est; partim sub elementis hujus mundi, quibus tanquam procuratoribus et actoribus serviebat, ex ea parte qua de Gentibus congregatest, ut quod miscet Apostolus personam suam. Non dicens, Cum essetis parvuli sub elementis hujus mundi eratis, sed dicens, Cum essemus parvuli sub elementis mundi hujus eramus servientes, non pertineat significationem Judaeorum
Abbreviated transcription (Latin):
uisionẽ p̃parant᷑. ñ qui uocantur
hoc nomine. et carnali caecitate uidere
dñmnolunt. quãdo gr̃am eiꝰrespu
prestet. Non uult ꝑturbulentas
contentiones tȩdiũ sibi fieri. dere
& certamina cũ carne meaquȩ in
ꝑsecutionib¬
passionib quas patior metũdimicant
stigmata enĩdicunt᷑ notae quȩdã poe¬
narũ seruiliũ ut siqͥs uerbigrã ser¬
uus in cõpedib fuerit ꝓpt̾ noxã. uel
huiꝰmodi aliqͥt passus fuerit : stignat᷑
habere dicat᷑. Et idõ in iuriȩ manu mis¬
sionis inferioris ẽ. ordinis. Nunc ergo
apłs stigmat᷑ uoluic appellare. qͣsi notas
poenarũ qͥs in ꝑsecutionib patiebatur.
ꝓpt̃ culpã enĩ ꝑsecutionis. qr ꝑsetutꝰ erat
uerat. si c̃ ab ipso dño dictũ ẽ. ananie
cũidẽ illũ ananias tãquã ꝑsecutorẽ
xpĩanorũ formidaret . Ego illi
ostendã inquit. quae oportit eũ
patiꝓnomine meo. Verũ tam pnt̃
remissionẽ petcatorũ inqua
baptizatus erat. Om̃s illȩ tris¬

Expanded text:
visionem Dei praeparantur, non qui vocantur hoc nomine, et carnali caecitate videre Dominum nolunt, quando gratiam ejus respuepraestet. Non vult per turbulentas contentiones taedium sibi fieri de re, et certamina cum carne mea, quae in persecutionibus quas patior, mecum dimicant. Stigmata enim dicuntur notae quaedam poenarum servilium: ut si quis, verbi gratia, servus in compedibus fuerit propter noxausmodi aliquid passus fuerit, stigmata habere dicatur; et ideo in jure manumissionis, inferioris est ordinis. Nunc ergo Apostolus stigmata voluit appellare, quasi notas poenarum de persecutionibus quas patiebatur. Propter culpam enim persecutionis qua persecutus erat verat: sicut ab ipso Domino dictum est Ananiae, cum idem illum Ananias tanquam persecutorem Christianorum formidaret, Ego illi ostendam, inquit, quae oporteat eum pati pro nomine meo . Verumtamen propter remissionem peccatorum, in qua baptizatus erat, omnes illae trib
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i reuelata et credita saliũi
faciebat et adimitandũ uocabat
Id eonunc dicit apostolus. Inli¬
bertatẽ uocatiestis fr̃s. tantũ
ne libertatẽ in occasionẽ carnis
detis. id ẽ. ne audito nomine
lib̾tatis impune uobpetcandũ
eẽ arbitremini. Sed ꝑcaritatẽ
inquit seruite inuicẽ. Qui enĩ
ꝑcaritatẽ seruit. libere seruit
et sine miseria obtẽperans dõ.
cum amore faciendo qđ docet᷑
lex inquit in unosermone
impleta ẽ in eo qđ diliges praxi¬
mũ tuũ tanqũa te ipsum
Omnẽ ergolegẽ nunc dicit
ex his operib quae adbonos
mores ꝑtinent. quia et illa que
sunt in sacram̃tis cũbene alibe¬
ris intelligunt᷑ nec carnaliter
obseruantur aseruis. ad illa duo
p̃ceptareferant᷑ netesseẽ. dilec¬
tionis dĩ & proximi. recte ieaq
accipitur ad hoc ꝑtinere qđ& iã
dñs ait nonueni legẽ soluere
sed adinplere. quia erat abla¬
turus timorẽ carnalẽ spiri¬
talẽ aut̃ caritatẽ daturus

Expanded text:
Christi revelata et credita salvum Christi revelata et credita salvum faciebat, et ad imitandum vocabat. Ideo nunc dicit Apostolus, In libertatem vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in occasionem carnis detis: id est, ne audito nomine libertatis, impune vobis peccandum esse arbitremini. Sed per charitatem, inquit, servite invicem. Qui enim per charitatem servit, libere servit, et sine miseria obtemperans Deo, cum amore faciendo quod docetLex, inquit, in uno sermone impleta est, in eo quod diliges proximum tuum tanquam teipsum. Omnem ergo Legem nunc dicit ex his operibus quae ad bonos mores pertinent: quia et illa quae sunt in sacramentis, cum bene a liberis intelliguntur, nec carnaliter observantur a servis, ad illa duo praecepta referantur necesse est, dilectionis Dei et proximi. Recte itaque accipitur ad hoc pertinere quod etiam Dominus ait, Non veni Legem solvere, sed implere : quia erat ablaturus timorem carnalem; spiritualem autem charitatem daturus,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmanente in scłm scłi. sed quo
timebant p̃senti uitae suae.
et idõ quaedã operalegis impleban
quae in sacram̃tis s Illauero am¬
quȩ adbonos mores ꝑtinept. om¬
nino ñ poterant in enĩ plaetea
nisi caritas : Quia ethomine sse
ꝓpterea ñ occidit aliqͥs ne& ipse
occidat᷑ ñ impla p̃ceptũ iustitie
sedideo ñ occidit. quia in iustũ ẽ
etiã sid possit facere in pune
non solũ apđ homines. sed etiã
apud dm̃. sic̃ dauid cũ diuinit
accepisset in potestatẽ regem
saul inpune utiq occideret. nec
hominib inse uindicaturis quia
multũ ab eis diligebat᷑ idem dauid
nec dõ quihanc ipsã potestatẽ
dedisie sedixerat. ut om̃ino ei
faceret qđ uellet. fepercit ergo
diligens ꝓximũ tanquã scipsum.
ñsolũ ꝑsecutũ sed etiã ꝑsecuturũ
qui eũ corrigiquã int̃fici male¬
bat homo inueteri testamento.
sedñ homo deueteri testam̃to.
quẽ sides futurae hereditatis

Expanded text:
permanente in saeculum saeculi , sed quo permanente in saeculum saeculi , sed quo timebant praesenti vitae suae: et ideo quaedam opera Legis implebant, quae in sacramentis sunt; illa vero quae ad bonos mores pertinent, omnino non poterant. Non enim implet ea nisi charitas. Quia et hominem si propterea non occidit aliquis, ne et ipse occidatur; non implet praeceptum justitiae: sed si ideo non occidit, quia injustum est, etiam si id possit facere impune, non solum apud homines, sed etiam apud Deum. Sicut David cum divinitus accepisset in potestatem regem Saül, impune utique occideret, nec hominibus in se vindicaturis, quia multum ab eis diligebatur idem David; nec Deo, qui hanc ipsam potestatem dedisse se dixerat, ut omnino ei faceret quod vellet . Pepercit ergo diligens proximum tanquam seipsum, non solum persecutum, sed etiam persecuturum, qui eum corrigi quam interfici malebat: homo in Veteri Testamento, sed non homo de Veteri Testamento, quem fides futurae haereditatis
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrabitr abantur eũ sepe
anim aduertebant p̃terire a¬
atq comtempnere. hocergo
ita dix̃ acsidiceret. sine causa
ergo xp̃m cũ ista contẽ neret
scandalizati iuda ei crucisixer̃.
si adhuceis ꝓquib crucisixuse.
talia persuadent᷑. et adietit.
eligantissima ambiguitate
quasi subspecie maledictionis
benedictionẽ dicens.Utiña
abscidant᷑ quiuos conturbant:
Ñ tantũ inquit circũcidant᷑
sed abscidant᷑ sic enĩ fiunt spado¬
nes propt̃ regnũ cȩloru. et car¬
nalia seminare cessabunt NUos
siis quia illa conturbatio aspiri¬
talib: ad carnalia reuocans
inseruitutẽ trahebat. Sed iã
hinc opera illa legis tractare
incipit de quib eũ supͣ dixorã
insine eplae tractaturũ. quae
ad nouum quoq testamentũ
ꝑtinere nemo ambigit. sed alio
fine quoliberos ea facere deca
id .ẽ. fine caritatis aet̃na speran¬
tis hinc p̃mia & exfide spectan¬
tis. ñ sic iudaei qui timore ista
implere cogebant᷑ ñ illo casto

Expanded text:
arbitrabantur, eum saepe arbitrabantur, eum saepe animadvertebant praeterire atque contemnere. Hoc ergo ita dixit, ac si diceret: Sine causa ergo Christum, cum ista contemneret, scandalizati Judaei crucifixerunt, si adhuc eis pro quibus crucifixus est, talia persuadentur. Et adjecit elegantissima ambiguitate quasi sub specie maledictionis benedictionem, dicens: Utinam et abscidantur qui vos conturbant. Non tantum, inquit, circumcidantur, sed et abscidantur. Sic enim fient spadones propter regnum coelorum , et carnalia seminare cessabunt. 43. fratres. Quia illa conturbatio a spiritualibus ad carnalia revocans in servitutem trahebat. Sed jam hinc opera illa Legis tractare incipit, de quibus eum supra dixeram in fine Epistolae tractaturum , quae ad Novum quoque Testamentum pertinere nemo ambigit; sed alio fine, quo liberos ea facere decet, id est, charitatis aeterna sperantis hinc praemia, et ex fide exspectantis. Non sicut Judaei, qui timore ista implere cogebantur, non illo casto
Abbreviated transcription (Latin):
incapite epistolȩ ubidicit ꝓpt̃
sub introductos aut̃ falsos fr̃s
qui sub introier̃ ꝓscrutare lib¬
t̾atẽ nram quã habemus in xp̃o
ihu ut nos in seruitutẽ redige¬
rent. Ergosicircũcisionẽ p̃¬
dicabat desitierent eũ ꝑsequi
quitam̃ netimerentur ab eis
quib xp̃ianalibertas annunti¬
abatur. aut ne abipso apło
timeriputarent᷑. propterea
superius libera plenus fiducia
nom̃ suũ etiã professus . ẽ. dicens.
Ecce ego paulus dicouobis.
quia sicircũcidamini . xp̃s uobis
nihil proderit. tanquã sidicera
Et ce me imitamini ut non time¬
atis aut in me causam refundi¬
te si timetis. Quod autẽ dicit.
ergo euacuatũẽ. scandalum
crucis. sententiã ilłã repetit.
si exlege iustitia. ergo xp̃s
gratis mortuus ẽ sedhic qm scar¬
dalũ nominat an memoriamne¬
uocat propterea maxime in
xpopassos ẽẽ scandalũ iudacos
quia istas carnales obseruatio¬
nos quas proipsa salute se habere

Expanded text:
in capite Epistolae, ubi dicit, « Propter in capite Epistolae, ubi dicit, « Propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierunt proscultare libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servitutem redigerent » . Ergo si circumcisionem praedicabat, desinerent eum persequi. Qui tamen ne timerentur ab eis, quibus christiana libertas annuntiabatur; aut ne ab ipso Apostolo timeri putarentur, propterea superius libera plenus fiducia, nomen suum etiam professus est, dicens, Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini. Christus vobis nihil proderit : tanquam si diceret, Ecce me imitamini, ut non timeatis; aut in me causam refundite, si timetis. Quod autem dicit, Ego evacuatum est scandalum crucis, sententiam illam repetit, Si ex Lege justitia, ergo Christus gratis mortuus est . Sed hic quoniam scandalum nominat, in memoriam revocat propterea maxime in Christo passos esse scandalum Judaeos, quia istas carnales observationes, quas pro ipsa salute se habere
Abbreviated transcription (Latin):
lis seruitutis quodã modo fer¬
m̃tabit᷑ sital es suasores tãqũa
iustos et fideles recipientes honꝰ¬
rauerint. Ego inquit confirlo
in uobis inddio : qđ nihil aliud
sapietis. hinc utiq manifestũ ẽ
nondũ illos fuisse possessos atali¬
bus.: Qui autẽ c̃turbat uos
inquit portabit iudicium :
qui cumq ille fuerit. Haec. ẽ
illa c̃turbatio c̃traria ordi¬
ni. ut de spiritalib: carnales
fiant et qm̃ intelligendũẽ fuis.¬
se quoscdã quicũ uellenteisista
seruitutẽ ꝑsuadere et uidenent
eos pauli apłi auctoritaten euo¬
cari. dicerent etiã ipsũ paulũ
id sentire sed noneis facile ape¬
rire uoluisse sententiã suam
oportunissime subiecit. Ego
autẽ fr̃s si circũcisionẽ adhuc
p̃dico quid adhuc ꝑsetutionẽ
patior: Etiã ab ipsis enĩ patieba¬
tur ꝑsecutionẽ. quitalia persu¬
adere moliebantur. cum iam
euangeliũ suscepisse uiderent᷑
Quos tangit alio loco ubi ait
Periculis infalsis fratrib: Et hic

Expanded text:
lis servitutis quodammodo ferlis servitutis quodammodo fermentabitur, si tales suasores tanquam justos et fideles recipientes honoraverint. Ego, inquit, confido in vobis in Domino, quod nihil aliud sapietis. Hinc utique manifestum est, nondum illos fuisse possessos a talibus. Qui autem conturbat vos, inquit, portabit judicium, quicumque ille fuerit. Haec est illa conturbatio contraria ordini, ut de spiritualibus carnales fiant. Et quoniam intelligendum est fuisse quosdam qui cum vellent eis istam servitutem persuadere, et viderent eos Pauli apostoli auctoritate revocari, dicerent etiam ipsum Paulum id sentire, sed non eis facile aperire voluisse sententiam suam; opportunissime subjecit, Ego autem, fratres, si circumcisionem adhuc praedico, quid adhuc persecutionem patior? Etiam ab ipsis enim patiebatur persecutionem, qui talia persuadere moliebantur, cum jam Evangelium suscepisse viderentur. Quos tangit alio loco, ubi ait, Periculis in falsis fratribus ; et hic
Abbreviated transcription (Latin):
lia sunt. Quȩ autẽ ñ uidentur.
aet̾na sunt. Deinde cũ subiun¬
git in xp̃o enĩ iħu neq circũci¬
sio quicqũã ualet netr p̃putium
ut ilła indifferentiã declararet
nihilq ꝑnitiosuee inhac cirtu¬
cisione ostonderet nui ecilla
salutẽ sperare Nihilergoua¬
lere dicit in xp̃o circucisionẽ
aut p̃putiũ sed fidẽ que ꝑ diles¬
tione operatur. Et hic illud
tetigit: quia sublege seruitus
ꝑtimor ẽ operat᷑. Currebatis
bene inquit. Quis uos impediuit
ueritati ñ oboedire : hoc ẽ qđ
superius ait. quis uos fascinauit
sio carnalisest. Ille autẽ in lib¬
tatẽ uocauit. suasionẽ aut̃¬
si eorũdixit. qđ eis suadebat᷑.
Eos aut̃ paucos qui ad illos ueni¬
ebant ut ista sua derent. quia
incõparatione multitudinis
credentiũ galatharũ exigui
numeroerant ferm̃tũ appellat
recipient aut̃ istiferm̃tũ. et
totamassa id ẽ tota corũ et¬
desia quȩ corruptione carna¬

Expanded text:
lia sunt; quae autem non videntur, lia sunt; quae autem non videntur, aeterna sunt . Deinde subjunxit, In Christo enim Jesu neque circumcisio quidquam valet, neque praeputium; ut illam indifferentiam declararet, nihilque perniciosum esse in hac circumcisione ostenderet, nisi ex illa salutem sperare. Nihil ergo valere dicit in Christo circumcisionem aut praeputium, sed fidem quae per dilectionem operatur. Et hic illud tetigit, quia sub Lege servitus per timorem operatur. Currebatis bene, inquit; quis vos impedivit veritati non obedire? Hoc est, quod superius ait, Quis vos fascinavit sio carnalis est, ille autem in libertatem vocavit. Suasionem autem eorum dixit, quod eis suadebatur. Eos autem paucos, qui ad illos veniebant, ut ista suaderent, quia in comparatione multitudinis credentium Galatarum exigui numero erant, fermentum appellat. Recipient autem isti fermentum; et tota massa, id est, tota eorum Ecclesia in corruptione carna
Abbreviated transcription (Latin):
abstinerent se abhis quib cos
ati inquit estis a xp̃o. qui in lege
iustificamini. hec ẽ illa proserip¬
tio qua xp̃m prioscriptũ superius
sione qua tenebat abscedit. oꝑa
legis in eã possessionẽ tam qũa in
uacuam inducantur. Quod quia
non xp̃o sed illis ob ẽ. addidit. a gr̃a
excidistis. Cũ enĩ hoc agat gr̃a
xp̃i ut illi quidebitores erant
operulegis liberentor hoo debi¬
to isti ingrati cante gratiae r
debitoreset̃ uolunt uniuerse
legis faciendae. ñdũ aut̃ erat
factũ sed quia uoluntas moueri
coeperat. ita plerisq locis loqͥt
qͥs factũsit. Nos enĩ inquit
spũ exfide spem iustitiae expec¬
tamus. In qͦdemonstrat ea ꝑ¬
tinere ad fidẽ xp̃i quae spirita¬
lit̾ desiderantur. non quae car¬
nalit̃ expectantur . quib: pro¬
missionib seruitus illa tenebat᷑
sicalio locodicit. Non respici¬
entib quae uident᷑ sed quae ñ
uident᷑. Quȩ enĩ uident᷑ tẽpora¬

Expanded text:
abstinerent se ab his, quibus eos abstinerent se ab his, quibus eos ati, inquit, estis a Christo, qui in Lege justificamini. Haec est illa proscriptio qua Christum proscriptum superius sione quam tenebat, abscedit, opera Legis in eam possessionem tanquam in vacuam inducantur. Quod quia non Christo, sed illis obest, addidit, a gratia excidistis. Cum enim hoc agat gratia Christi, ut illi qui debitores erant operum Legis, liberentur hoc debito; isti ingrati tantae gratiae, debitores esse volunt universae Legis faciendae. Nondum autem erat factum; sed quia voluntas moveri coeperat; ita plerisque locis loquitur quasi factum sit. Nos enim, inquit, spiritu ex fide spem justitiae expectamus. In quo demonstrat ea pertinere ad fidem Christi, quae spiritualiter exspectantur; non quae carnaliter desiderantur, qualibus promissionibus servitus illa tenebatur: sicut alio loco dicit, Non respicientibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, tempora
Abbreviated transcription (Latin):
lit̾ alligantiũ. xp̃m aut̃ nihil
eis profuturũ eẽ dicit sicũcidant᷑
sed illo modo qua eo sustia lebant
circũcidi ide ditincarnisscircũ¬
cisione ponerent spem salaitis.
Nonenã timo theom̃ profuit xp̃s.
quia paulus ipse illũ sã xp̃ianũ
iiuenẽ cireun ciditu fecit aut̃
hoc propt̃ scandalũ suorũ. nihil
sĩmulans omnino. sed ex illa in¬
differentia quadicit circũcisio
nihil ẽ. et p̃putiũ nihil.ẽ. Nihil
enĩ obest ista circũcisio ei quisa¬
lutẽ in illa eẽ ñ credit. secundũ
hanc sententiã etiã illudaddit
Testificor autẽ omni
homini circũcidentise
id ẽ. tanquã salutarẽ istã circũ¬
cisionẽ appetenti quia debitor
ẽ uniuersae legis faciendae.
Qđ idõ ait. ut uel terrore tam¬
innumerabili ̃ ebseruationum
quae in legu opetibi scriotesunt
ne om̃s implere cogerentur
quod nec ips udernec parentes
edrũ implere potuerunt icut
petrus in actib apostolerddicit

Expanded text:
liter alligantium. Christum autem nihil liter alligantium. Christum autem nihil eis profuturum esse dicit, si circumcidantur: sed illo modo, quo eos isti volebant circumcidi, id est, ut in carnis circumcisione ponerent spem salutis. Non enim Timotheo non profuit Christus, quia Paulus ipse illum jam christianum juvenem circumcidit: fecit autem hoc propter scandalum suorum , nihil simulans omnino, sed ex illa indifferentia qua dicit, Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est . Nihil enim obest illa circumcisio ei qui salutem in illa esse non credit. Secundum hanc sententiam etiam illud addidit, Testificor autem omni homini circumcidenti se, id est, tanquam salutarem istam circumcisionem appetenti, quia debitor est universae Legis faciendae. Quod ideo ait, ut innumerabilium observationum, quae in legis operibus scriptae sunt, ne omnes implere cogerentur, quod nec ipsi Judaei nec parentes eorum implere potuerunt, sicut Petrus in Actibus apostolorum dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
legis tenebantur. qui ad circũci¬
sionẽ istos trahebant. Cũ autẽ
ñdũ cecidisiẽ accõmodatius enĩ
diceret surgite sed qđ ad didit
et ne iterũ seruitutis iugo acti¬
neamini. quando quidẽ hic nullũ
aliud iugũ potest intelligi quo
eos actineri uolit nisi circũcisi¬
onis. taliumq obseruationũ iu¬
daicarũ. ita enĩ et sequitur
ecce egopaulus dicouobis quia
sicircũciamini xp̃s uob nihil ꝓ¬
derit. quomodo accepturisum
qđ ait neiterũ seruitutis iugo
attineam ini. cũ ad eos scribat
qui iudȩi nunquã fueru̾nt. Nã.
hocagit utiq necircũcidantur
sed nimirũ declarat᷑ et confir¬
matur illa sententia dequa
superius disputauimꝰ. quid enĩ
hocloco gentib dicat ñ inuenio
nisi ut prosit illis qđ aseruitute
suꝑstitionis suȩ perfidẽ xp̃i
liberati sunt neiterũ
serui eẽ uelint sub iugo obserua¬
tionũ carnaliũ. quãuis sublege
dĩ tamen carnalẽ populũ serui¬

Expanded text:
Legis tenebantur, qui ad circumciLegis tenebantur, qui ad circumcisionem istos trahebant. 41. Ib. Vnondum cecidisse: accommodatius enim diceret, Surgite. Sed quod addidit, Et ne iterum servitutis jugo attineamini, quandoquidem hic nullum aliud jugum potest intelligi, quo eos attineri nolit, nisi circumcisionis taliumque observationum Judaicarum; ita enim et sequitur, Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit: quomodo accepturi sumus quod ait, ne iterum servitutis jugo attineamini; cum ad eos scribat qui Judaei nunquam fuerant? Nam hoc agit utique, ne circumcidantur. Sed nimirum hic declaratur et confirmatur illa sententia de qua superius disputavimus. Quid enim aliud hoc loco Gentibus dicat, non invenio, nisi ut prosit illis quod a servitute superstitionis suae per fidem Christi liberati sunt, ne iterum servi esse velint sub jugo observationum carnalium, quamvis sub Lege Dei, tamen carnalem populum servi
Abbreviated transcription (Latin):
nales autẽ qui sunt in ecclesia
ex quib: hereses acscis matafiunt
ex euangelto quidẽ occasione̾
nascendiacceper sed carnalis
error quo conceptis etquẽ secũ
trahunt ñ refert̃ ad antiqui¬
tatẽ ueritatis. et idõ demati
ad olescentula & de patre se
sine promissione natisunt
quia et dñs ñnisi obantiquita¬
tẽ ueritatis in apocalypsi
albo capite apparuit. Nati
sunt ergo tales ex occasione
antiquae ueritatis: in noui¬
cio tẽporaliq mendacio:
Dicit ergo nos a postolus scđm
isaac promissionis filios eẽ
et sic ꝑsecutionẽ passũ isa ac
ab his mahele. que ad modũ
hi qui spiritalit̾ uiuere coepera&s
a carnalib iudacis persecutionẽ
patiebantur frustta tam̃. cum
scđm scripturã eiciat᷑ ancilla &
filius eiꝰ net heres eẽ possit cũ filio
libere. Nosaut̃ inquit fr̃s ñ sumꝰ
ancillae filii sedlibere. Ea enim
ibcas nunc maxime opponenda
scruitutis iugo quo in operib

Expanded text:
nales autem qui sunt in Ecclesia, nales autem qui sunt in Ecclesia, ex quibus haereses et schismata fiunt, ex Evangelio quidem occasionem nascendi acceperunt; sed carnalis error quo concepti sunt, et quem secum trahunt, non refertur ad antiquitatem veritatis: et ideo de matre adolescentula, et de patre sene sine repromissione nati sunt. Quia et Dominus non nisi ob antiquitatem veritatis in Apocalypsi albo capite apparuit . Nati sunt ergo tales ex occasione antiquae veritatis in novitio temporalique mendacio. Dicit ergo nos Apostolus secundum Isaac promissionis filios esse: et sic persecutionem passum Isaac ab Ismaele, quemadmodum hi qui spiritualiter vivere coeperant, a carnalibus Judaeis persecutionem patiebantur; frustra tamen, cum secundum Scripturam ejiciatur ancilla et filius ejus, nec haeres esse possit cum filio liberae. Nos autem, inquit, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae. Ea enim libertas nunc maxime opponenda est servitutis jugo, quo in operibus
Abbreviated transcription (Latin):
prior sarasit mortua. necin¬
ter eos ullũ extitisse diuortium.
Unde ergo illa deserta aut illa
habens uirũ. nisi qđ ab rahã pro¬
pagandae prolis operã adagar
ancillae fecunditatẽ ab uxoris
sarae sterilitate transtulerat.
Ipsa tam̃ permittente ecultro
offerente. ut maritus eius de
ancilla susciperet filios. Antiqͣ
enĩ regula iustitiae . ẽ. quam
commendat adchorinthios idem
apls. Mulier su corporis potesta¬
t̾e ñ habet. sedum similit̾ autõ
& iir sui corporis potestatẽ ñ ha¬
bet sed mulier: Et huius modi
oni debita. sicut cetera. in eorũ
u debentur potestate consis¬
tum Cui potestati qui fraudẽ
ñ facit ille castitatis coniugalis
iura custodit. senectus aut̃ pa¬
rentũ isaac ad eã significationẽ
ualet . qnm̃ noui testam̃ti popłs
quãuis sit nouus . p̃destinatio
tam̃ eius apud dm̃ et ipsa hieru¬
salem caelestis antiqua ẽ. Vnde
et iohannes ad parthos dicit
scribo uobis patres qnm cogno¬
uistis quod erat ab initio. Car¬

Expanded text:
prior Sara sit mortua, neque inter eos ullum exstitisset divortium. Unde ergo illa deserta, aut illa habens virum, nisi quod Abraham propagandae prolis operam ad Agar ancillae fecunditatem ab uxoris Sarae sterilitate transtulerat? ipsa tamen permittente et ultro offerente, ut maritus ejus de ancilla susciperet filios. Antiqua enim justitiae regula est, quam commendat ad Corinthios idem apostolus; Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir; similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier , Et hujusmodi enim, debita, sicut caetera, in eorum quibus debentur potestate consistunt. Cui potestati qui fraudem non facit, ille castitatis conjugalis jura custodit. Senectus autem parentum Isaac ad eam significationem valet, quoniam Novi Testamenti populus quamvis sit novus, praedestinatio tamen ejus apud Deum, et ipsa Jerusalem coelestis antiqua est. Unde et Joannes ad Parthos dicit: Scribo vobis, patres, quoniam cognovistis quod erat ab initio . Car
Abbreviated transcription (Latin):
iraecipium qi etiã regu¬
as salubrimstndunt quẽ¬
ad modũ seimuuant pro
taliacera occurrunt
Et ipse por dñs qui ait.
sedditae sari quaecȩsaris
sunt dõ quaedĩsunt
Alia siit enĩ quae seruamꝰ
inuniaite fidei sine ulla
distantia &tibia in ordine uita
huius tanquã inuia sie nom
et doctrirabhaspheaatura
et hoc non solũprapt̃ prara
ut effugiamus offennione ho¬
minũ sed etiã propt̃̾ consiate
ut non simulate quasi alaci¬
los hominũ ista faciamus
pura dilectionis conscientia
propt̃dm̃. quiom̃s homines
uult saluos fieri et ad agi¬
hic sub distinguat᷑ et sub audi¬
acdeinde inferatur ergo
ergo abrahe sem estis. Super¬
is enĩ dixerit ñ dicit & semini¬
bus tamqũa in multis sed tãꝗ
inuno o seminituo qđ ẽ xp̃s

Expanded text:
raecipiunt, qui etiam regulas saluberrimas tradunt, quemadmodum secum vivant pro talia caetera occurrunt: et ipse prior Dominus, qui ait, Reddite Caesari quae Caesaris sunt, et Deo quae Dei sunt . Alia sunt enim quae servamus in unitate fidei sine ulla distantia, et alia in ordine vitae hujus tanquam in via, ne nomen Dei et doctrina blasphemetur. Et hoc non solum propter iram, ut effugiamus offensionem hominum; sed etiam propter conscientiam, ut non simulate, quasi ad oculos hominum ista faciamus, sed pura dilectionis conscientia propter Deum, qui omnes homines vult salvos fieri, et in agnihic subdistinguatur et subaudiac deinde inferatur, Ergo ergo Abrahae semen estis. Superius enim dixerat, Non dicit, Et seminibus, tanquam in multis; sed tanquam in uno, et semini
Abbreviated transcription (Latin):
et clesiam cuiꝰ ille corporis capđ
ẽ ut om̃s in xp̃o unũ sint & capi¬
ant scđm promissionẽ heredi¬
tatẽ ꝑfidem. inquã conclusus
subpedagogo custodiebatur
populus usquae ad atatis opor¬
tunitatẽ. Quia in lib̾tatẽ uo¬
candierant qui in eodẽ popło
scđm propositum uocatis unt
id ẽ. qui in illa area frumentũ

Expanded text:
orporis caput est: ut omnes in Christo unum sint, et capiant secundum promissionem haereditatem per fidem, in quam conclusus sub paedagogo custodiebatur populus usque ad aetatis opportunitatem, qua in libertatem vocandi erant, qui in eodem populo secundum propositum vocati sunt, id est, qui in illa area frumentum
Abbreviated transcription (Latin):
donet ꝑueniant in mensurã ae¬
tatis plenitudinis xp̃i. ut iam
non moueantur omniuento
doctrinȩ. Non ergo propter
in itiũ fidei qnm̃natierant
sed propt̃robur et ꝑfectionẽ
dictũ ẽ. quos iterũ parturio
donec xp̃s form& in uobis:
hanc parturitionẽ alis uerbis
etiã alibi cõmendat ubi dicit
Incursus in me cotidianus. solli¬
citudo om̃iũ et clesiarũ. Quis in¬
firmatur et ñ infirmor. a¬
quis scandalizatur et ego non
uror.s qduero subietit. uellẽ¬
autẽ nunc ad ẽẽ apđuos et
mutar e uocẽ meam quia con¬
fundor in uobis. quid aliud
intelligitur. nsi quia filios
suos eẽ dixerat. parcens eis
fortasse per litteras. nesȩue¬
rior e obiurgatione cõmoti.
facile in eiꝰ odiũ traducerent᷑
adeceptorib illis quib absens
ñ posset nesistere. Uellẽ ergo
inquit nunc ad eẽ apud uos
et mutare uocẽ meam id.ẽ.
ngare uos filios. quia confunde
nuob malos enĩfilios nedebis
eribescant etiam parentes ai¬

Expanded text:
donec perveniant in mensuram aedonec perveniant in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non moveantur omni vento doctrinae . Non ergo propter initium fidei, quo jam nati erant, sed propter robur et perfectionem dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Hanc parturitionem aliis verbis etiam alibi commendat, ubi dicit: Incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non urorautem nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, quia confundor in vobis; quid aliud intelligatur, nisi quia filios suos esse dixerat, parcens eis fortasse per litteras, ne severiore objurgatione commoti, facile in ejus odium traducerentur a deceptoribus illis, quibus absens non posset resistere. Vellem ergo, inquit, nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, id est, negare vos filios; quia confundor in vobis. Malos enim filios, ne de his erubescant, etiam parentes ab
Abbreviated transcription (Latin):
de operib et meritis quae nullas.
sed ipsa gr̃ameritũ aliqđ incho¬
ante quapossĩt dicere minimũ
tis uni exminimis meis mihi fecis¬
tis format᷑ enĩ xp̃s in eo. cũ for¬
mã accipit xp̃i. Pormã autẽ
accipit xp̃i qui adhȩret xp̃o
dilectione spiritali. ex hoc enĩ
fit ut huiꝰ imitatione sit qđ ille.
quantũ gradusuosinit᷑. Qui enĩ
dicitse in xp̃omanere ait loħs.
debet quomͦ & ille ambulauit &
ipse ambulare. sed cũ homines
amatrib concipiant᷑ ut forment᷑.
iam formatiaut̃ parturiantus
ut nascantur. potest mouere qđ
dictũẽ quos iterũ parturio donet
xp̃s formet᷑ inuobis. nisi parturi¬
tionẽ hanc procurarũ angorib
positã intelligamꝰ. quib eos par¬
turiuit ut nascerent᷑ in xp̃o et
iterũ parturit propt̃ pericula
seductionis quib eos c̃turbari
uidet. sollicitudo aut̃ de illis cu¬
rarũ quos se quod ammodo par¬
turire dicit tañdiu ẽẽ poterit

Expanded text:
de operum meritis, quae nulla sunt; de operum meritis, quae nulla sunt; sed ab ipsa gratia meritum aliquod inchoante, quem possit dicere minimum tis uni ex minimis meis, mihi fecistis . Formatur enim Christus in eo qui formam accipit Christi: formam autem accipit Christi, qui adhaeret Christo dilectione spirituali. Ex hoc enim fit ut hujus imitatione sit quod ille, quantum gradu suo sinitur. Qui enim dicit se in Christo manere, ait Joannes, debet quomodo ille ambulavit, et ipse ambulare . Sed cum homines a matribus concipiantur ut formentur, jam formati autem parturiantur ut nascantur, potest movere quod dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Nisi parturitionem hanc pro curarum angoribus positam intelligamus, quibus eos parturivit ut nascerentur in Christo; et iterum parturit propter pericula seductionis, quibus eos conturbari videt. Sollicitudo autem talium de illis curarum, qua se quodammodo parturire dicit, tamdiu esse poterit,
Abbreviated transcription (Latin):
ciperetis cõmunionẽ periculi
rans opus eorũspiritale cõmen¬
dat. ut hoc intuentes in carna¬
le cimorẽ non decidant.Quac
setis et de dissetis mibi. Ergo
non: sed quid uerũ p̃dicans.
nisi ut non circũcidant᷑. et idõ
uide quid adiungit.Aemulãt᷑
uos ñbene. idẽ inuident uob.
quiuos carnales despiritalib
uolunt facere. hoc ẽ. aemu¬
lant᷑ non bene. Sed excludere
inquiduos uolunt. ut illos aemu¬
lemini. hoc e. imitemini. quo¬
modo nisi ut seruitutis iugo at¬
tineamini sic̃ ipsi actinent᷑
bonũ ẽ. autẽ ait aemulari inbono
semꝑ. uult enĩ ut seipsũ imitent᷑
Propt̃ hoc addidit. Et non solũ
cũpsens sũ apduos. Cum enim
p̃senti oculos suos dare uellent
rentẽ utiq imitent᷑. Quos
iterũ inquit parturio . donẽc
xp̃s formet᷑ in uob. Magis
hoc exꝑsona matris eccłe lo¬
xp̃s incredente ꝑfidẽ . in interio¬
re homine uocato in libtatẽ gr̃a
miti et humilicorde . ñ se iactante

Expanded text:
ciperetis communionem periculi ciperetis communionem periculi rans, opus eorum spirituale commendat, ut hoc intuentes, in carnalem timorem non decidant. Quae setis, et dedissetis mihi. Ergo Non. Sed quid verum praedicans, nisi ut non circumcidantur? Et ideo vide quid adjungit, Aemulantur vos non bene: id est, invident vobis, qui vos carnales de spiritualibus volunt facere, hoc est, aemulantur non bene. Sed excludere, inquit, vos volunt, ut illos aemulemini, hoc est, imitemini: quomodo, nisi ut servitutis jugo attineamini, sicut ipsi attinentur? Bonum autem, ait, aemulari in bono semper. Vult enim ut semper ipsum imitentur: propter hoc addidit, Et non solum cum praesens sum apud vos. Cum enim praesenti oculos suos dare vellent,rentem utique imitentur, Quos iterum, inquit, parturio, donec Christus formetur in vobis. Magis hoc ex persona matris Ecclesiae loChristus in credente per fidem in interiore homine, vocato in libertatem gratiae, miti et humili corde, non se jactante
Abbreviated transcription (Latin):
ut oculos accipiamus ipsã dilec
dicere solemus. qđ ante oculos
habeantur. hoc ẽ ergo cognos¬
centes dm̃ immo cognitiadõ. Qđ
et iohannes dix̃. non qđ nos dile¬
xerimus dm̃. sedqm̃ ipse prior
dilexit nos. Dicit autẽ. Estote
sic̃ & ego. Quiutiq cum iudaeus
natussum iam ista carnalia
spiritali diuidicatione contenno.
inde oportune acdecent̃ fac̾eos
recolere caritatẽ suã. netanq
inimi cũ illũ disputent. dicit enĩ.
Tfr̃s p̃coruos nihil me lesistis tan¬
quã sidiceret. Ne ergo putetis
qđ ego ledere uos cupiam. Scitis
quia ꝑ infirmitatẽ carnis iãpͥdẽ
euangelizam uobis. id ẽ cũꝑse¬
cutionẽ paterer : Et tẽpeati¬
onẽ ur̃amin carne mea non spre¬
uistis neq respiustis. temptati
sunt enĩ cumpersecutionẽ pate¬
ret᷑ apostolus. Vtrũtimore
desererent eũ . ancaritate am¬
plecterent᷑. Et neq sp̃iustis in¬
quit tanquã utilẽ istã tẽptati¬
onẽ neq respuistis ut non sus¬

Expanded text:
ut oculos Dei accipiamus ipsam dilectut oculos Dei accipiamus ipsam dilectdicere solemus quod ante oculos habeantur, hoc est ergo cognoscentes, imo cogniti a Deo. Quod et Joannes dicit: Non quod nos dilexerimus Deum, sedIV, 12-18. Dicit autem, Estote sicut et ego: qui utique cum Judaeus natus sim, jam ista carnalia spirituali dijudicatione contemno. inde opportune ac decenter facit eos recolere charitatem suam, ne tanquam inimicum illum deputent. Dicit enim, Fratres, precor vos, nihil me laesistis: tanquam si diceret, Ne ergo putetis quod ego laedere vos cupiam. Scitis quia per infirmitatem carnis jam pridem evangelizavi vobis: id est, cum persecutionem paterer. Et tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque respuistis. Tentati sunt enim, cum persecutionem pateretur Apostolus, utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur. Et neque sprevistis, inquit, tanquam utilem istam tentationem: neque respuistis, ut non sus
Abbreviated transcription (Latin):
magnasint et om̃ino claudi c̃t̃
se cogant regnũdĩ. saepe uidend
om̃iu tolerare saepe tolerand
non nulla etiã facere cogimur.
Atq utinã o dñe non om̃ia quę
non poterimus probibere faci¬
sequunt᷑ sane praeterieram
qđ dictũ ẽ. Nunc autẽ cognos¬
centes dm̃ immo cogniti a dõ
Uidet᷑ enĩcerte hoc loco etiã
a postolica locutio congruere
uelle infirmitati hominum.
Neq tantũ modo inueceris
testam̃ti libris usq ad t̾renas
hominũ cogitationes modus
diuini eloquii descendisse uideat᷑
Nã qm̃ correxit qđ dixerat
cognoscentes dm̃. nihil nos mo¬
uere debet. Manifestũ ẽ. enĩ.
quã diuꝑfidẽ ambulamui ñ ꝑ
speciemꝰ non dũ nos cognouisse
dm̃. sed ea fide purgari. ut oportuno
tẽpore cognoscere ualeamus
sed qđ in ipsa correctione ait¬
immo cognitiadõ. si proprie acci¬
pitur. putabit᷑ ds̃ quasĩ ex tẽpore
aliqͥd cognoscere qđ ante non no¬
uerat. Trans late ergo dictũe.

Expanded text:
magna sint, et omnino claudi contra magna sint, et omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe videndo omnia tolerare, saepe tolerando nonnulla etiam facere cogimur! atque utinam, o Domine, non omnia quae non potuerimus prohibere, facisequuntur. Sane praeterieramus quod dictum est, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc loco etiam Apostolica locutio congruere velle infirmitati hominum; ne tantummodo in Veteris Testamenti libris usque ad terrenas hominum cogitationes modus divini eloquii descendisse videatur. Nam quoniam correxit quod dixerat, cognoscentes Deum, nihil nos movere debet: manifestum est enim quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem , nondum nos cognovisse Deum; sed ea fide purgari, ut opportuno tempore cognoscere valeamus. Sed qautem cogniti a Deo, proprie accipitur, putabitur Deus quasi ex tempore aliquid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum est,
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ a gendarũ ama thematicis
accipiunt. lam uerone aliquid
inchoetur aut aedificiorũ aut
huius modi quorũ libet operũ
dieb quos aegẏptiacos uocant
locus iste de iudaeorũ suꝑstitiosu
obseruatione intelligendus. ẽ
quam spem habent cum xp̃ianos
sediciuelint exephemeridis uitã
naufragã gubnantes quando
de diuinis libris quos ds̃ adhuc
carnali populo dedit simore
iuda eorũ tẽpora obseruarent
diceret eis a postoliis timeouos
ne forte sine causa laborauerim
inuos et tam̃si praehendatur
quisq uel cathecuminus iudaico
ritu sabbatũ obseruans. tumul¬
tuatur eccła. Nunc aut̃ innu¬
merabiles denumero fidelium
cũm agna confidentia in faciem
nobis dicunt die postkalendas
non proficiscor. et uixlente
ista ꝓhibemus. arridentes
ne irascantur. et timentes ne
quasi nouũ aliquid mirentur.
Uae petcatis hominũ. quae solu
inusitata exhorrescimus. usi¬
tata uero proquib abluendis
filiidĩ sanguis effusus ẽ quã lib&

Expanded text:
rerum agendarum a mathematicis rerum agendarum a mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut aedificiorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus quos Aegyptiacos vocant, locus iste de Judaeorum superstitiosa observatione intelligendus est, quam spem habent, cum christianos se dici velint, ex ephemeridis vitam naufragam gubernantes, quando de divinis Libris, quos Deus adhuc carnali populo dedit, si more Judaeorum tempora observarent, diceret eis Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos? Et tamen si deprehendatur quisquam vel catechumenus Judaico ritu sabbatum observans, tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de numero fidelium cum magna confidentia in faciem nobis dicunt, Die post calendas non proficiscor. Et vix lente ista prohibemus arridentes, ne irascantur, et timentes ne quasi novum aliquid mirentur. Vae peccatis hominum, quae sola inusitata exhorrescimus: usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamlibet
Abbreviated transcription (Latin):
ad talia reditis. seductiabeis
quiñdũ agnoscentes libtatis
quȩ carnalit̾ sapiunt etiã tẽpo¬
rib seruiunt. quib: & uos rurs
ut antea seruire uultis et obseruare
cumeis diesa menses & annos & tẽpora
quib seruiebatis antequã xp̃o cre¬
deretis: manifestũ ẽ. enĩ uolumi¬
na tẽporũ ꝑelem̃ta huiꝰ mundi
hoc ẽ. caeli& terrȩ motus atq
ordines syderũ ad ministrari
quae infirma appellat. exeo qđ
infirma et instabili specie uari¬
antur. Egenauero exeoqdegent
summa et stabili spetie creatoris
ut quomodos ẽẽ. possint. Ergo
eligat lector utr̃auolet sententiã.
dũ modo intelligat ad tantũ peri¬
culũ animae pertinere suꝑstitiosas
tẽporũ obseruationes ut huic
loco subieterit apłs. timeo uos
ne forte sine causa labor auerim
inuobis. Quod cum tanta celebri
tate auctoritate porbẽ terrarũ
in ecclesiis legat̃. plena sunt con¬
uenticula nr̃a hominib qui tẽpora

Expanded text:
ad talia reditis, seducti ab eis ad talia reditis, seducti ab eis qui nondum agnoscentes libertatis quae carnaliter sapiunt, etiam temporibus serviunt; quibus et vos rursus ut antea servire vultis, et observare cum eis dies, et menses, et annos, et tempora, quibus serviebatis et antequam Christo crederetis? Manifestum est enim, volumina temporum per elementa hujus mundi, hoc est, coelum et terram et motus atque ordinem siderum administrari. Quae infirma appellat, ex eo quod infirma et instabili specie variantur: egena vero, ex eo quod egent summa et stabili specie Creatoris, ut quomodo sunt, esse possint. 35. Ergo eligat lector utram volet sententiam, dummodo intelligat ad tantum periculum animae pertinere superstitiosas temporum observationes, ut huic loco subjecerit Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos. Quod cum tanta celebritate atque auctoritate per orbem terrarum in Ecclesiis legatur, plena sunt conventicula nostra hominibus qui tempora
Abbreviated transcription (Latin):
laborauen⁊ in uobis magis
hane sententiã confirmare
potest. Uulgatissimus enimaẽ
agendis reb uł in expcctandis
euentis utae ac negotiorũ
suorũ ab astrologis et chaldeis
notatos dies & menses & annos
errõpora obseruent. forcasse
tam̃ ñ opus.ẽ. ut hoc degentiliũ
errore intelligamus. nein ten¬
tionẽ cause quã ab exordio
susceptã ad finẽ usq ꝑducit.
subito in aliud temere detor¬
quere uelle uideamur. sed
de his potius qͣuib cauendis eũ
Nã & iuda ei seruilit̃ obseruant
dieset menses et annos et tẽpora.
in carnali obseruxtione sabbati
et peomeniae etinense nouorũ
et septimo quoq umo que uocant
sabbatũ sabbatorũ. quae qmerant
umbrae futur orł iam adueri¬
ente xp̃o insuꝑstitione riman¬
serunt cũ tanquã salutaria ob¬
seruarentur anescientibus
quo referenda sint ut cãquã
hoc ddiperit apostolus gentib
Quiꝗd ꝓdest uos euasisse seruitu¬
tẽ qua tenebamini cũseruir &is
elem̃tis mundi quandorursus

Expanded text:
 in vos, magis hanc sententiam confirmare videri potest. Vulgatissimus est enim agendis rebus, vel in exspectandis eventis vitae ac negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Fortasse tamen non opus est ut hoc de Gentilium errore intelligamus, ne intentionem causae, quam ab exordio susceptam ad finem usque perducit, subito in aliud temere detorquere velle videamur; sed de his potius, de quibus cavendis eum Nam et Judaei serviliter observant dies, et menses, et annos, et tempora in carnali observatione sabbati et neomeniae, et mense novorum, et septimo quoque anno quem vocant Sabbatum sabbatorum. Quae quoniam erant umbrae futurorum, jam adveniente Christo in superstitione remanserunt, cum tanquam salutaria observarentur a nescientibus quo referenda sint: ut tanquam hoc dixerit Apostolus Gentibus, Quid prodest vos evasisse servitutem qua tenebamini, cum serviretis elementis mundi, quando rursus
Abbreviated transcription (Latin):
prolis. Accesserat autẽ ste¬
rilitati etiã senectus. ut ex
om̃i desperatione diuina pro¬
missio magnũ meritũ creden¬
tib daret. Cẽrtus ergo de
ꝓmissione dĩ officiogignendi
accessit adactatẽ iam grauẽ.
quã mannis uegetiorib corpo¬
rali copulatione deserucrat
Nenĩ obaliud apłs adiuncta
harũ mulierũ figura in t̃p̃tat
qđ perprophetã dictũẽ. qnm

Expanded text:
prolis. Accesserat autem steprolis. Accesserat autem sterilitati etiam senectus, ut ex omni desperatione divina promissio magnum meritum credentibus daret. Certus ergo de promissione Dei officio gignendi accessit ad aetatem jam gravem, quam in annis vigentioribus corporali copulatione deseruerat. Non enim ob aliud Apostolus, adjuncta earum mulierum figura, interpretatur quod per prophetam dictu
Abbreviated transcription (Latin):
sed scđm carnẽ suscepit filios Isaac
enĩ mirabilit̾ natus ẽ ꝑrepmissi¬
onẽ. cũ ambo parentes senuissenti
Qđ sidata ꝑapostolũ fiducia. qui
duos allegorice accipiendos aꝑ¬
tissime ostendit. uoluerit&iam
aliquiscethure filios in aliqua
rerũ figura futurarũ inspicere
quia ñ frustra detalib personis
ad ministratione sp̃sscĩ haec
gesta conscripta sunt. inueniet
fortasse hereses et scis mata sig¬
nificari. Quifilii delibera quidẽ
missionẽ. quod si itaẽ nec ipsi ad
hereditatẽ inueniunt᷑ ꝑtinere
id est ad caelestem hierusalẽ quã
sterilẽ uocat scriptura quia diu
filios int̾ra ñ genuit que deserta
etiã dictaẽ caelestãiustitiam
deserentib hominib terrena.
lestẽ hierusalẽ sara signifi¬
cat quae diu deserta ẽ a con¬
cubituuiri propt̃ cognitã
sterilitatẽ. Non enĩ tales
homines qualis erat abrahã
ad explendã libidinẽ uteban¬
tur feminis. sed ad successionẽ

Expanded text:
sed secundum carnem suscepit filios . Isaac sed secundum carnem suscepit filios . Isaac enim mirabiliter natus est per repromissionem, cum ambo parentes senuissent. Quod si data per Apostolum fiducia, qua duos illos allegorice accipiendos apertissime ostendit, voluerit aliquis etiam Cethurae filios in aliqua rerum figura futurarum inspicere non enim frustra de talibus personis administratione Spiritus sancti haec gesta conscripta sunt; inveniet fortasse haereses et schismata significari. Qui filii de libera quidem,missionem. Quod si ita est, nec ipsi ad haereditatem inveniuntur pertinere, id est ad coelestem Jerusalem, quam sterilem vocat Scriptura, quia diu filios in terra non genuit. Quae deserta etiam dicta est, coelestem justitiam deserentibus hominibus terrena slestem Jerusalem Sara significat, quae diu deserta est a concubitu viri propter cognitam sterilitatem. Non enim tales homines, qualis erat Abraham, ad explendam libidinem utebantur feminis, sed ad successionem
Abbreviated transcription (Latin):
ex̃ legẽ nardisia: et deduob
quide filus abrahe qđ dictra
facile intelligit᷑. Nã ipse int̃p̃¬
tat᷑ hanc allegoriã. hosenim
duos filios habebat abraham.
cũ duo testam̃ta significata sur.
Post mortẽ aut̃ sare quos de
alia uxore genuit. ñꝑtinent
adhanc significationẽ. et idõ
multi legentes apostolũ libr̃u
aut̃ẽ geneseos ignorantes.
isse abrahã. hos ergosolos cõ¬
memorat apłs. quia solos adhuc
babebat cũ haec significarenti
quae consequent exponit qł
aille deancilla qua agar uociba¬
t̃ uctus testam̃tũ significał.
id ẽ. popłmucteris testam̃ti
ꝓpt̃ iugũ seruile carnaliũ obser¬
uationũ et promissa terrena
quib in retiti et quae tantũ modo
sperantes dedõ. ñ ad mittunt᷑
adhereditatẽ spiritalẽ caelestis
patrimonii. Non aut̃ sufficit qđ
delibera uxore natus . ẽ isaac
ad significandũ populũ heredẽ
noui testam̃ti. sed plus hic ual&
sic̃ decethura quã postea duxit

Expanded text:
 Legem non audistis? Et de duobus quidem filiis Abrahae quod dicit, facile intelligitur: nam ipse interpretatur hanc allegoriam. Hos enim duos filios habebat Abraham, cum duo Testamenta significata sunt. Post mortem autem Sarae, quos de alia uxore genuit, non pertinent ad hanc significationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, ios Abraham. Hos ergo solos commemorat Apostolus, quia solos adhuc habebat, cum haec significarentur, quae consequenter exponit: quod ille de ancilla, quae Agar vocabatur, Vetus Testamentum significat, id est, populum Veteris Testamenti, propter jugum servile carnalium observationum, et promissa terrena, quibus irretiti, et quae tantummodo sperantes de Deo, non admittuntur ad haereditatem spiritualem coelestis patrimonii. Non autem sufficit quod de libera uxore natus est Isaac, ad significandum populum haeredem Novi Testamenti; sed plus hic valetsicut de Cethura, quam postea duxit