comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tanꝙͣ me. ipsũ audietis. Dñs attestat᷑
ei. Si credetis inquit moysi. credetis
forsitan et mͥ: de me enĩ ille scripsit.
gentis assumpsit. ut scire ualeas
de quo agit. Mat̾ia itaq oꝑis huiꝰ.
est eqͥdem creator ds̃: et creat᷑a eiꝰ:
Modus in hoc oꝑe restat intuendꝰ.
ut agnoscas. quȩ ibi intimantur
et̾̃na. quȩ temporalia. Quȩ pͥmor¬
dialia: quȩ subsequentia. Atten¬
dit aliqͣndo dm̃. ⁊ in deo omĩa: in
m̃te diuina. ut marte ipsa. Ibi oĩa
st̃ et̾na. fixa. immutabilia. Atten¬
dit aliqͣndo facta simul omĩa in
p̃iacenti mat̾ia: confusa. indiuisa.
inuisibilia. Attendit aliqͣndo ea
ipsa simul inpͥncipio formata:
distincta. ꝑspicua:. singła cum ꝓ¬
pͥetate sua. Et ex h is pͥmordialib
cȩt̾a om̃ia actualit̾. tẽporalit̾. con¬
sequent egredientia: nutũ dĩ nus¬
quã ⁊ nunꝗͣ transgredientia. Le¬
gendo inuemies ⁊ ħ et plura. quȩ
modi solet hab̾e uaretas In his

Expanded text:
tanquam me ipsum audietis . Dominus attestatur tanquam me ipsum audietis . Dominus attestatur ei: Si crederetis, inquit, Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit .gentis assumpsit, ut scire valeas de quo agit. 5. Materia itaque operis hujus est equidem creator Deus et creatura ejus. 6. Modus in hoc opere restat intuendus, ut agnoscas quae ibi intimantur aeterna, quae temporalia, quae primordialia, quae subsequentia. 7. Attendit aliquando Deum et in Deo omnia in mente divina ut in arte ipsa. Ibi omnia sunt aeterna fixa, immutabilia. Attendit aliquando facta ea ipsa simul in praejacenti materia, confusa, indivisa, invisibilia. Attendit aliquando ea ipsa simul in principio formata, distincta, perspicua, singula cum proprietate sua. Et ex his primordialibus caetera omnia actualiter, temporaliter, consequenter egredientia, nutum Dei nunquam et nusquam transgredientia. Legendo invenies et haec et plura quae modi solet habere varietas. 8. In his
Abbreviated transcription (Latin):
gos et incredulos afflixit. pascha
celebrauit. popłm dei agni sangͥne
ꝓtexit: quẽ in columna nubis ⁊ igniᷤᷤ
eduxit. Mare diuisit. egyptios ꝑ¬
didit. Legẽ digito dei scͥptam in
heremo accepit. de cęlo manna.
de petra flumina. popło munstra¬
uit: quẽ ad t̾ram ꝓmissionis pos¬
sidendam p̃parauit. Tantꝰ iste glori¬
ficata facie loquebat᷑ cũ dño sicut
amicus cũ ainico: unde merito po¬
tuit ipse homo loqͥ de eo qd̃ erat an¬
teꝗͣ ẽẽt homo: ñ ex humana sapĩa.
s docente spũ scõ. In pͥncipio ait¬
creauit d̾s cȩlũ et t̾ram. Ecce quod
ñ uidit ħo: nob̃ loquit᷑ homo ꝓpħa
de p̃terito. Idẽ ipse quã multa sacͣ¬
menta sebendo tradidit. seruanda
mandauit ꝓpħa de p̃senti. Ea qͥ legit.
qͥ tenuit non intellexit: nͥ ꝑ eũ qui
clauẽ scientiȩ gerit. hic etiã ꝓpħa
de futuro elaruit: unde ait. ꝓpħã
suscitabit uob̃ deus de fr̃ib ur̃is:

Expanded text:
gos et incredulos afflixit, pascha gos et incredulos afflixit, pascha celebravit, populum Dei agni sanguine protexit, quem in columna nubis et ignis eduxit, mare divisit, Aegyptios perdidit. Legem digito Dei scriptam in eremo accepit, de coelo manna, de petra flumina populo ministravit, quem ad terram promissionis possidendam praeparavit. Tantus iste, glorificata facie, loquebatur cum Domino sicut amicus cum amico: unde merito potuit ipse homo loqui de eo quod erat antequam esset homo, non ex humana sapientia, sed docente Spiritu sancto. 4. In principio creavit Deus coelum et terram. Ecce quod non vidit homo, nobis loquitur homo, propheta de praeterito. Idem ipse quam multa sacramenta scribendo tradidit, servanda mandavit propheta de praesenti. Ea qui legit, qui tenuit, non intellexit, nisi per eum qui clavem scientiae gerit. Hic etiam propheta de futuro claruit, unde ait: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris,
Abbreviated transcription (Latin):
tt̃nitate. Cũ uero dicis deo creante
simul om̃ia pͥncipiũ habuisse. in¬
transiti. ue pensa pͥncipiũ rei.
et rem pͥncipii. creatũ eͥeͥ qd̃ incep¬
tum est. incepisse. qd creatũ ẽ. Pro
tanto gͥ pͥncipio ereationis. seu ꝓ
tanta creatione pͥncipii. apud he¬
breos scͥptura ista titulũ ñ accepit:
qͥa tam uniu̾sali pͥncipio preponi
aliqͥd indignũ fuit. A tanto tam̃
pͥncipio qđ habuit: apd̾ nos pͥncipii
nom̃ assũpsit. In pͥncipio ereauit
ãs. Pensa qͥ legis. pensa auctorem
oꝑis opꝰ auctoris: modũ oꝑis: inten¬
tionẽ auctoris. p̃sentis gͥ opis au¬
ctorem scm illũ agnosce moysem:
qͥ a fide ⁊ gene descendit abrahe. sus¬
ceptus ab aqua. p̃signans misteria.
Nutrit᷑ in aula regia: ad optatus
a regis filia. Sentis aulã regiam.
spreuit: in solitudine annis.xl. dño
udcauit. Ibi sine incendio. ardente
in rubo: apparente dño. mandata
suscepit. Inde signis ⁊ ꝓdiis ma¬

Expanded text:
aeternitate. Cum vero dicis, Deo creante, aeternitate. Cum vero dicis, Deo creante, simul omnia principium habuisse, intransitive pensa principium rei et rem principii, creatum esse quod inceptum est, incepisse quod creatum est. Pro tanto igitur principio creationis, seu pro tanta creatione principii apud Hebraeos scriptura ista titulum non accepit, quia tam universali principio praeponi aliquid indignum fuit, a tanto tamen principio quod habuit apud nos principii nomen assumpsit. 3. In principio creavit Deus. Pensa qui legis, pensa auctorem operis, opus auctoris, modum operis, inventionem auctoris. Praesentis igitur operis auctorem sanctum illum agnosce Moysen, qui a fide et genere descendit Abrahae, susceptus ab aqua, praesignans mysteria, nutritus in aula regia, adoptatus a regis filia. Sentis aulam regiam Csprevit, in solitudine annis quadraginta Domino vacavit. Ibi sine incendio ardente in rubo apparente Domino mandata suscepit: inde signis et prodigiis ma
Abbreviated transcription (Latin):
N principio creauit
deus cȩlũ ⁊ t̾ram. Scͥptura istace¬
lebris atq notissima doto orbe dif¬
fundit᷑: om̃i lingua p̃dicat᷑. Ueri¬
tate qua p̃minet: cunctis sese p̾bet.
Quał accesseris: talemtͥ ⁊ ipsam
inuenis. Dulci affatu paruulos
nutrit: pio dogmate modestos
reficit. Altitudine suꝑbos ridet.
ꝓfunditate studiosos t̾ret. Ne õlb
agit: dm̃ ostendit. In pͥncipio crea¬
uit ds. Ante pͥncipiũ ercationis rer̃.
si aliqͥd forte quesieris. uenitꝰ inue¬
nire ñ pot̾is. Sola ęt̾nitas p̃cedit
omĩa. solus deus uniu̾sa. quorum
motꝰ egerit tẽpora: quoꝵ partes ef¬
ficiunt loca. Mutatio creaturȩ. ꝓ¬
bat eam initiũ habuisse. Quã cito
uides rerũ creationẽ. mox inueniᷤ
dm̃ creatorẽ. Qͥ creat creandis est
ipse pͥncipiũ. uł creando facit ẽẽ
yͥncipiũ: ea quȩ de nichilo ꝑ ipsũ
fieri simul incipiunt. Cũ itaq dm̃
dicis eͥẽ pͥncipiũ. debes nosse quia ds̃
p̃cedit om̃ia: ñ qͥdem dempore sed

Expanded text:
n principio creavit Deus coelum et terram. Scriptura ista celebris atque notissima toto orbe diffunditur, omni lingua praedicatur: veritate qua praeeminet cunctis sese praebet. Qualis accesseris, talem tibi et ipsam invenis. Dulci affatu parvulos nutrit, pio dogmate modestos reficit, altitudine superbos ridet, profunditate studiosos terret, de omnibus agit, Deum ostendit. 2. In principio creavit Deus. Ante principium creationis rerum si aliquid forte quaesieris, penitus invenire non poteris. Sola aeternitas praecedit omnia, solus Deus universa, quorum motus egerit tempora, quorum partes efficiunt loca. Mutatio creaturae probat eam initium habuisse. Quam cito vides rerum creationem, mox invenis Deum creatorem. Qui creat creandis est ipse principium, vel creando facit esse principium, itaque de nihilo per ipsum fieri simul incipiunt. Cum itaque dicis esse principium, debes nosse quia Deus praecedit omnia, non quidem tempore, sed
Abbreviated transcription (Latin):
est ħ pena. qua ñ ad omnẽ nutum
tretauit ipsa seruire. P rouenit
inde utͥusq sexus infirmitas. que¬
ꝑtendens in rumã turpitudinis
recte excipit᷑ honestate nuptiarum.
officiũ. sit egrotis remediũ. Neq
enĩ qͥa incontinentia malũ ẽ. ideo
conubiũ quo in continentes copu¬
lantur. ñ est bonũ. Iimo uͦ ñ ꝓpt̾
illud malũ culpabile ẽ bonũ. s ꝓpt̾

Expanded text:
us, quam ut non ad omnem nutum trectauit ipsa seruire, siue utique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nuptiarum, officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes copulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est
Abbreviated transcription (Latin):
Sacramentũ. In fide attendit᷑. ne p̃t̾
uinculũ coniugale. cũ alt̾a. uł altero
concũbat᷑. In ꝓle ut amant̾ suscipiat᷑.
benigne nutriat᷑. religiose doceat᷑. In
sacram̃to. ut coniugiũ ñ separet᷑. ⁊ di¬
missus aut dimissa nec causa ꝓlis alt̾i

Expanded text:
sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri
Abbreviated transcription (Latin):
origine: ñ tam̃ tẽpore. In illa ma¬
t̾ialiter factũ est. quicqͥd de ea ac¬
tualit̾ fieri pot̾. sic̃ incera molli
causalit̾ latet. quicqͥd de ea exclu¬
soris industria fac̾e p̾ualet. Qi sqͥs
ille es qͥ hoc omĩno in ane potes abl
formarũ imagine utcũq sentire.
sentis aliqͥd pene nich. s mat̾iale un¬
de possit ꝓced̾e qͥcqͥd ẽ actuale. Hoc.
si tam̃ dici potest hoc. uͥomĩa ⁊fusa.
ceca. insensibilia. qͥdam dixerunt
chahos. uocauerunt ylem. molẽ
scił indigestam: rudemq mat̾iam.
In anis inquit ⁊ uacua. Ulacua. ñ
qͥa sic inpͥncipio facta fuerit: s qͥa
sic en arraridebuit. ut mat̾iam et¬
et formã licet simul aspicias. dis¬
creta cognoscas. Uacua formis. her¬
bis arborib. animantib. ⁊ mortali¬
bus omĩb. Et tenebre erant suꝑ
faciẽ abyssi. Aer quoq sic̃ t̾ra inspec¬
tus. ꝓ substantia abstractim sine
forma ddũ ⁊ sine lumine pensatur.

Expanded text:
origine, non tamen corpore. In illa maorigine, non tamen corpore. In illa materialiter factum est quidquid de ea actualiter fieri potest, sicut in cera molli causaliter latet quidquid de ea exclusoris industria facere praevalet. Quisquis ille est qui hoc omnino inane potest absque formarum imagine utcunque sentire, sentit aliquid, pene nihil, sed materiale unde possit procedere quidquid est actuale. Hoc si tamen dici potest, haec ubi omnia confusa, caeca, insensibilia, quidam dixerunt chaos, vocaverunt ylen, molem scilicet indigestam, rudemque materiam. Inanis, inquit, et vacua, non quia in principio sic facta fuerit, sed quia sic enarrari debuit, ut materiam et formam, licet simul aspicias, discreta cognoscas, vacua formis, herbis, arboribus, animantibus et mortalibus omnibus. 17. Tenebrae erant super faciem abyssi. Aer quoque sicut terra inspectus pro substantia abstractim sine forma dum sine lumine pensatur
Abbreviated transcription (Latin):
tis ut uid̾i possint. t̾ra scił. aere et
aquis. ꝓeoꝵ informitate quã sine
ignis illustratione ꝓbant᷑ habere:
sie dicit. Terra aũt erat in anis
et uacua. Terra substantialit̃ in¬
specta in anis erat: ñ qͥa sic in actu
existe̾t. s qͥa sic ꝯsid̾ari potest. Ois
enĩ ignorat naturalit̾ ẽẽ diu̾sa
fubstantiã ⁊ formas: Que licet
separata ñ nueniunt᷑. rationis
tam̃ intuitu. in eodẽ diu̾sa natu¬
ralit̃ attendunt᷑. Sic̃ de t̾ra dicimꝰ.
sic de cęlo.de aere. de aqua ꝑspicimꝰ.
samꝰ: sine hiis quȩ dicunt᷑. qͣlitas.
quantitas. ad aliqͥd sitũ e̾ẽ. hab̾e.
agere. pati. quando. ubi. Hoc qͣle¬
anis enĩ et uacua ñ ponendo sig¬
nificãt: s remouendo nommnant.
Mens ȩqͥdem sana sepiꝰ attendit: qͥd
de quo habeat fieri. Priꝰ id unde
aliqͥd fit. postremũ hoc qd̃ inde fit.
Primo informẽ mat̾iam: deinde
formatã. Precedit illa quad am

Expanded text:
tis ut videri possint, terra scilicet, aere et tis ut videri possint, terra scilicet, aere et aquis, pro eorum informitate quam sine ignis illustratione probantur habere, sic dicit: 16. Terra autem erat inanis et vacua. Terra substantialiter inspecta inanis erat, non quia sic in actu existeret, sed quia sic considerari potest. Quis enim ignorat naturaliter esse diversa substantiam et formas? quae licet separata non inveniuntur, rationis tamen intuitu in eodem diversa naturaliter attenduntur. Sicut de terra dicimus, sic de coelo, de aere, de aqua perspicimusamus sine his quae dicuntur qualitas, quantitas, ad aliquid, situm esse, habere, agere, pati quando, ubi. Hoc qualeanis enim et vacua non ponendo significant, sed removendo nominant. Mens equidem sana saepius attendit quid et de quo habeat fieri, prius id unde aliquid fit, postremo hoc quod inde fit. Primo informem materiam, deinde formatam. Praecedit illa quadam
Abbreviated transcription (Latin):
mistam ad laudem dei ꝓuocare
creaturã: pͥmo de cęł ⁊ cũ cęlis assig¬
natã consequent̃ ⁊ de t̾ra distinctis
nominib ascitam. Moyses autẽ
ñ ea distincta. s mat̾ialit̾ simul
facta cȩlestia ⁊ t̾restria. in pͥncipio
nomine cȩli ⁊t̾re proclamat: quȩ
postmodũ senaria distinctione for¬
mata declarat. ñ quia forma sine
substantia. uł substantia sine for¬
ma. unꝗͣ aut usquã existe̾ queat:
s confundit eos qui substantiam
et formas deo opifice dixere conexaᷤᷤ.
ñ adeo creatas. Hȩc ⁊ huiꝰmodide¬
lirant heretici qͥ sacͬs scͥpturas nes¬
ciunt. qͥ sc̃o sp̃u condradicunt. s.
scͥba u̾itatis quẽ deus ipse de rerũ
creatione ꝑdocinit: tam substantia.
quã earũ forma sadeo conditas
et comunctas nouit ⁊ docuit. Cre¬
auit inquit cęlũ ⁊ t̾iam. De cęlo
qͥa ignis in eo p̃minet qͦ pulcrius
elucescit ⁊ clarificat cet̾a. ita dimit¬
tit. De reliquis ab igne clarifica¬

Expanded text:
mistam ad laudem Dei provocare mistam ad laudem Dei provocare creaturam, primo de coelis et cum coelis assignatam consequenter et de terra distinctis nominibus ascitam. Moyses autem non ea distincta sed materialiter simul facta coelestia et terrestria in principio nomine coeli et terrae proclamat, quae postea senaria distinctione formata declarat, non quia forma sine substantia, vel substantia sine forma unquam aut usquam existere queat, sed confundit eos qui substantiam et formas, Deo opifice, dixere connexas, non a Deo creatas. Haec et hujusmodi delirant haeretici, qui sacras Scripturas nesciunt, qui sancto Spiritui contradicunt. Sed scriba veritatis, quem Deus ipse de rerum creatione perdocuit, tam substantias quam earum formas a Deo conditas et conjunctas novit et docuit. Creavit, inquit, coelum et terram. De coelo quia ignis in eo praeeminet, quo pulchrius elucescit et clarificat caetera, ita dimittit. De reliquis ab igne clarifica
Abbreviated transcription (Latin):
cones ⁊ om̃s abyssi. ignis grando.
nix. glaties. sp̃s ꝓcellarũ. quȩ faci¬
unt u̾bum eiꝰ. Sicut enĩ om̃ia cre¬
at: sic om̃ia mouet rordinat. Que¬
cũq gͥ moyses ꝑcelũ ⁊ t̾ram intel¬
ligenda conclusit. Hȩc eadẽ psal¬
mista distinguendo numerauit.
Contineri sane int̾ cȩlũ ⁊ t̾ram eũ
aqͥs acrem cernimꝰ et exh is duob
subtiliora cȩlis corpulentiora de
putata t̾ris nouimꝰ qui p̃fatã dis¬
tinctionẽ psalmiste legimꝰ. Tude¬
niq aerem ⁊ aquas ꝯfitere creataᷤ
et cũ ꝓpħa piȩ dño decanta. Aqui¬
lonem ⁊ mare tu creasti. Et alibi.
Qm̃ ipsiꝰ est mare ⁊ ipse fec̃ illud.
ꝑaqͥlonẽ intellige uentos: qͥ fiũt ae
re cõmoto ꝓnutu diuino. Unde
psalmista. Nͥ ꝓducit uentos de
thesauris suis. S ne ultra dubi¬
tare possis. Omĩa inquit ꝑ ipsũ
facta stͥ:⁊ sine ipse factũ ẽ nichil.
Et ut scias qualit̾ ea fec̾it: Omĩa in qͥt
in sapientia fecisti. Nẽ uͦ scito psal¬

Expanded text:
s et omnes abyssi, ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum ejus . Sicut enim omnia creat, sic omnia movet et ordinat. Quaecunque igitur Moyses per coelum et terram intelligenda conclusit, haec eadem Psalmista distinguendo numeravit. Contineri sane inter coelum et terram cum aquis aerem cernimus, et ex his duobus subtiliora coelis corpulentiora terris deputata novimus, qui praefatam distinctionem Psalmistae legimus. Tu denique aerem et aquas confitere creatas, et cum propheta pie Domino decanta: Aquilonem et mare tu creasti . Et alibi: Quoniam ipsius est mare et ipse fecit illud . Per aquilonem intellige ventos, qui fiunt in aere commoto pro nutu divino: unde Psalmista: Qui producit ventos de thesauris suis . Sed ne ultra dubitare possis, Omnia, inquit, per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil . Et ut scias qualiter ea fecerit, omnia, inquit, in sapientia fecisti . Nunc vero scito Psal
Abbreviated transcription (Latin):
et ce quedam exhis quȩ postea subse¬
cuntur cͥminibus. ꝑ ignem purga¬
tos accendit᷑: ab eodẽ iohe paulopꝰ
subinfert᷑. Cuiꝰ uentilabrũ in ma¬
nu sua. & ꝑmundabit aream suã. &
congregabit triticũ suũ in horreũ:
palcas comburet igni in extinguibi
li. Aliud ẽ enĩ igni baptirari⁊ aliud
comburi igni in extinguibili: de qͦ
ctiam igne idem ioħs ait. Om̃is ar¬
bor que ñ facit fructũ bonũ: excidet᷑.
einignem mittetur. Deigne uͦ p̃¬
gationis. dñs ipse in euangelio lo¬
quitur. Qui autẽ dixerit fr̃i suo
fatue. reus erit gehennȩ ignis: ñ
dix eterni ignis. Nempe quia hoc
delictũ ꝑ ignẽ purgatoriũ potiꝰ
quã ꝑpetuũ flamma puniri ereden¬
dũ ẽ. de hac qͦ differentia eor quos
igni futuri lesura ñ tanget. & eoꝵ
qui ꝑignis detrim̃tũ salutẽ ꝑcipi¬
ant. paulus apłs exponit ita di¬
cens: fundamentũ enĩ aliud ne¬
mo potest ponere p̃ter id quod po¬

Expanded text:
et quaedam ex his quae postea sequentur criminibus per ignem purgatos accenditur, ab eodem Joanne paulo post subinfertur: Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit aream suam, et cautem comburet igni inexstinguibili . 8. Aliud enim est, igni baptizari, aliud igni comburi inexstinguibili. De quo etiam igne idem Joannes ait: Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur . De igne vero purgationis Dominus ipse in Evangelio loquitur: Qui autem dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennae . Non dixit ignis aeterni; nempe quia hoc delictum per ignem purgatorium, potius quam perpetua flamma, puniri credendum est. 9. De hac quoque differentia eorum quos ignis futuri laesura non tanget, et eorum qui post ignis detrimentum salutem percipient, Paulus apostolus exponit, ita dicens: Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod po
Abbreviated transcription (Latin):
factus ẽ ex imagine di rationẽ: ex
similitudine dei karitatẽ. Karitaᷤᷤ
iͦi in se ipsa p̾sentat tͥnitatẽ. Hanc
rõ sentit. ⁊ pacata requirit. hanc
karitas inuenit. ⁊ uidendo beata
qͥescit. hanc in p̃senti fides seqͥtur.
spes incelũ usq comitat᷑. karitas ꝑ¬

Expanded text:
rationem, et ex similitudine charitatem. Charitas vero in se ipsa repraesentat Trinitatem. Hanc ratio sentit, et pacata requirit: hanc charitas invenit, et videndo beata quiescit. Hanc in praesenti fides sequitur, spes in coelum usque comitatur, charitas p
Abbreviated transcription (Latin):
Qͥ sic̃ nesciunt culpã. cũ qua ex car¬
ne nascunt᷑: sic nesciunt gr̃am. qua
ꝑxp̃m renouant᷑. Non excusat par¬
uulos aculpa. qͥa eã non norunt. nec
excludit gr̃am ab eis. qͥa eã nesciunt.
Queris in eis culpã: inuenis ex carne
traductam. Queris in eis gr̃anx: in-¬
uenis adeo collatã. Illa debite dap¬
Inutͦq ds agnoscit᷑. tui miscd̃ia et
ab hiis intuendis mens nr̃a. mens
ĩfima. qͥa peccatis obruta ⁊ citiꝰ ad se
ipsam redeat sibiq remediũ q̃rat:
ut qͥ in adam cecidit. inxp̃o resur-¬

Expanded text:
 sicut nesciunt culpam, cum qua ex carne nascuntur; sic nesciunt gratiam, qua Christum renovantur. Non excusat parvulos a culpa, quia eam non norunt; nec excludit gratiam ab eis, quia eam nesciunt. Quaeris in eis culpam? Invenis ex carne traductam. Quaeris in eis gratiam? Invenis a Deo collatam. Illa debite damIn utroque Deus agnoscitur, cui misericordia et ab his intuendis mens nostra, mens infirma, quia peccatis obruta, citius ad se ipsam redeat, sibique remedium quaerat, ut quae in Adam ceciderit, in Christo resur
Abbreviated transcription (Latin):
mee. Proinde torquet᷑ aĩa. adeo re¬
fuga. ab uno disiuncta. spargit᷑ ad
multa. ⁊ ꝓsua intẽꝑantia fit mor¬
bida. fit molesta. Eappt̾ sensus cor¬
porei tͣbata memoria turbati. he¬
betes fiunt. ⁊ inarcidi ⁊ stupidi. In¬
de caro partit᷑. langores oriunt᷑.
et mors uolentia ꝑuagat᷑. hõĩ¬

Expanded text:
. Proinde torquetur misera, a Deo refuga. Ab uno disjuncta spargitur ad multa, et pro sua intemperantia fit morbida, fit molesta. Ea propter sensus corporei turbata memoria turbati hebetes fiunt, marcidi et stupidi. Inde caro patitur, languores oriuntur, et mors violenta pervagatur. Ho
Abbreviated transcription (Latin):
Et sp̃s dñi ferebat᷑ suꝑ aquas. hie
etiã intelligimꝰ aquas. nondũ istaͤ
uisibiles nob̾q notissimas. s flui¬
da queq ⁊ incõpsita. informia. et
formabilia deo actore de nichilo
ꝓgredientia. mutabilitatis elogio
colligata. Inde ẽ qd̃ accidentalium
uicissitudinẽ paciunt᷑. qd contin¬
deliquia licet infinita conditoris
dispensat. Sunt gͥ ea que rerum
dicimꝰ elem̃ta. ⁊ ex eis q̃q formata:
simul omĩa diuinȩ uoluntati sub¬
dita. Et bñ ꝑ aquã designat cor¬
poralẽ mat̾iam informẽ atq for¬
mabilẽ: qͥa ex humida natura ui¬
deinꝰ coalesc̾e. agm̃tari concrescere.
formari omĩa int̾ra ꝑ sp̃es uariaᷤ.
Suꝑferebat᷑ sp̃s dĩ. Suꝑferri dictꝰẽ.
ñloco s potentia suꝑante: ⁊ p̃cellen

Expanded text:
tus Domini ferebatur super aquas. Hic etiam intelligimus aquas nondum istas visibiles nobisque notissimas, sed fluida quaeque et incomposita, informia et formabilia, Deo auctore, de nihilo progredientia, mutabilitatis elogio colligata. Inde est quod accidentalium vicissitudinem patiuntur, quod contindeliquia, licet infinita, conditoris dispensat. Sunt igitur ea quae rerum dicimus elementa et ex eis quaeque formata simul omnia divinae voluntati subdita. Et bene per aquam designat corporalem materiam, informem atque formabilem, quia ex humida natura videmus coalescere, augmentari, concrescere, formari omnia in terra per species varias. Superferebatur Spiritus Dei. Superferri dictus est non loco sed potentia superante
Abbreviated transcription (Latin):
gillatĩ adeo mittantur. an exadã
uenire & exparentib siẽ nascen¬
tiũ corpora putandũ sit. cũ a
multis ⁊ sapientib uiris disputa¬
tũ sit. & tam̃ de ac questione i¬
chil eui plus fides accõmodanda
eẽ poterit reliquerunt: quid nos
detanta &e tam ꝑieulosa re aliqͥd
temptare oportet. uel qͥd nos ad
hoꝵ ambages inquib se inuicem
partes uincunt. cũ propͥas exposi¬
tiones astruere ñ ualent. ꝓferre
emolumenti confert: iccirco ne
supͣnos aliquid ap temꝰ. hanc
questionem quȩ a multis lecto¬
rib in solubił ẽ dicta. scientię
Saturitas consumere
ñ potuit. crura exigua uorax
crastino flãma consumit: ꝑ quod
intelligitur. quod om̃ia quȩ sc̾p¬
turȩ sacre corpore nr̃e inuestiga¬
tionis scientiã effugiunt. dnĩce

Expanded text:
gillatim a Deo mittantur, an ex Adam gillatim a Deo mittantur, an ex Adam venire, et ex parentibus, sicut nascentium corpora, putandum sit, cum a multis et sapientibus viris disputatum sit, et tamen de hac quaestione nihil cui plus fides accommodanda esse potuerit reliquerint, quid nos de tanta et tam periculosa re aliquid tentare oportet, vel quid nos ad horum ambages, in quibus se invicem partes vincunt, cum proprias expositiones astruere non possunt, proferre emolumenti confert? 11. Et idcirco, ne supra nos aliquid appetamus, hanc quaestionem, quae a multis scriptoribus insolubilis esse dicta est, scientiae saturitas consumere n potuerit, cura non exigua vorax crastino flamma consumit, per quod intelligitur quia omnia quae Scripturae sacrae corpore nostrae investigationis scientiam eff
Abbreviated transcription (Latin):
alia qualib subiacente ereaturarũ
corporaliũ materia fieri deus
instituit: qm̃ ñ dĩ partẽ sed dei cre¬
aturã eẽ credimꝰ. Si enĩ desemetip¬
so eã dñs fȩcisset: nequaquã passi¬
bilis & mutabilis & misera ẽẽt:
itẽ si exereaturis corporalib illã
creasset. corporale aliquid in sua
creatura haberet: aut nãq calo¬
rem deignea. aut flatũ deaeria.
aut humorẽ de aquatiea. aut c̃ssi¬
tudinẽ aut soliditatẽ exterrena
caret. in corporeã ẽẽ conditã con¬
uenit: & ꝑ ipsam in corporalitatẽ
& ȩternitatẽ & mutabilitatẽ. &
liberi arbitrii potestatẽ. eandem
cũ angelis habere substantiam
creandi. & originẽ dinoscit᷑. hȩc
autẽ dei imaginẽ in eternitate. si¬
militudinẽ in arbitrio libere po¬
imaginis dĩ similitudine inp̾ssa.
ꝓpha commnemorat dicens: signa¬
tũ ẽ suꝑnos lum̃ uultus tui dñe.
Utrum autẽ singłis corporib sin¬

Expanded text:
aliqua qualibet subjacente creaturarum aliqua qualibet subjacente creaturarum corporalium materia, fieri Deus instituit, quoniam non Dei partem, sed Dei creaturam credimus esse. Si enim de semetipso eam Deus fecisset, nequaquam passibilis, et mutabilis, et misera esset. 9. Item, si ex creaturis corporalibus illam creasset, corporale aliquid in sua natura haberet, aut calorem de igne, aut flatum ex aere, aut humorem ex aqua, aut crassitudinem et soliditatem ex terra caret, incorpoream illam esse conditam convenit, et per ipsam incorporalitatem, et aeternitatem, et mutabilitatem, et liberi arbitrii potestatem, eamdem cum angelis habere substantiam, creandique originem dignoscitur. 619 Haec autem Dei imago non in aeternitate similitudinem in arbitrio liberimaginis Dei similitudine impressa Propheta commemorat, dicens: Signatum super nos lumen vultus tui . 10. Utrum autem singulis corporibus si
Abbreviated transcription (Latin):
dñs in lucem sempit̾nã: & ds̃ tuus in
głam tuã. Ex quo intelligitur.
quod ñ ꝑ creaturas s ꝑ dñi ipsius
maiestatẽ eccłia illuminabitur. cũ
ꝑpetue felicitatis serenitate secura
consortiũ angelicȩ dignitatis subire
ꝑmittitur: in qua serenitate euncta
ꝓsꝑa sine arguente p̾ssura possidebit:
cum neq tenebris lux neq morte ui¬
ta. neq doloresalus. neq tristicia
gaudiũ. neq seneetute iuuentus.
neq amor caroꝵ absentia ł defectiõe.
neq ulla utilitate pulchritudo.
neq infirmitate fortitudo. neq uis¬
ticia peccato terminabitur: & supͣ
hec etiã fuerit illa quȩ nec cogitatꝰ
necratio ulla hominis adhuc in
terra positi apprehendere ualet.
Exhis autẽ omnib creaturis quoꝵ
quedã ex nichilo conditor fȩẽ: celũ
facta exinformi materia condidit:
ipsam uͦ imformẽ materiã & angłoꝵ
ordines. de quib prediximꝰ. & ani¬
mam humanã ex nichilo fȩcit:
animã ⁊ enĩ neq desemetipso neq ex

Expanded text:
nus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam . 7. Ex quo intelligitur quod non per creaturas, sed Domini ipsius majestate Ecclesia illuminabitur, cum perpetuae felicitatis serenitate secura consortium angelicae dignitatis subire permittitur, in qua serenitate cuncta prospera sine arguente pressura possidebit; cum neque tenebris lux, neque morte vita, neque dolore salus, nec tristitia gaudium, neque senectute juventus, neque amor charorum absentia, neque defectu, neque ulla vilitate pulchritudo, neque infirmitate fortitudo, neque justitia peccato terminabitur, etsi supra haec etiam fuerint illa, quae nec cogitatus nec ulla ratio hominis adhuc in terra positi apprehendere valet. 8. Ex his autem omnibus creaturis, quarum quaedam ex aliquo Conditor creavit; coelum sunt, ex informi materia condidit; ipsam vero informem materiam, et angelorum ordines, de quibus praediximus, et animam humanam, ex nihilo fecit. Animam etenim neque de semetipso, neque de
Abbreviated transcription (Latin):
boꝵ. Prop̾ũ ꝓnatura: ꝯmune pro
ꝑsona. Ex inde fit aĩa originalicul¬
pȩ obnoxia. quã caro contrahit et
aĩȩ refundit: cũ qua unita ẽ in ꝑ¬
sona. licet diu̾sa sit innatura. Ea
saeram̃to renouari ne obsit esꝰᷤ aĩe
societas carnis peccati. qua gͣuat᷑ etiã
corpore exuta: nͥ dũ incorpore uiuit
salutari remedio fuerit expiata.Cur¬
rant gͥ adulticurrant ꝓse ipsis. Impe¬
diant etiã paruuł sacram̃ta fidei.
suscipiant ipsi fidem cũ sacram̃tis.
ut paruulos in xp̃o renatos fides
eccłiȩ tueat᷑ ⁊ adultos cũ sacram̃tis
oꝑa fidei comitent᷑. Hiis ita ꝑ gr̃am
renouatis. tandẽ complebit᷑ in resur¬
rectione gen̾ali. ut caro ipsa resur¬
gat ingła aĩȩ suȩ restituta: iunua et
ȩt̾na. felix ⁊beata. S edcuraiunt

Expanded text:
borum; proprium pro natura, commune pro persona. Exinde fit anima originali culpae obnoxia, quam caro contrahit, et animae refundit, cum qua unita est in persona, licet divisa sit in natura. Ea Sacramento renovari, ne obsit ejus animae societas carnis peccati, qua gravatur etiam corpore exuta, nisi dum in corpore vivit, salutari fuerit remedio expiata. Currant igitur adulti, currant pro se ipsis; impendant etiam parvulis Sacramenta fidei, suscipiant Christi fidem cum Sacramentis, ut parvulos in Christo renatos fides Ecclesiae tueatur, et adultos cum Sacramentis opera fidei comitentur. His etiam per gratiam renovatis, tandem complebitur in resurrectione generali, ut caro ipsa resurgat in gloria, animae suae restituta, viva et aeterna, felix et beata. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ui in paradyso.⁊ timui eoqd̃ nud̃
essem. ⁊ abcondi me. Cui dixit d̾s.
Quis enĩ indicauit tͥ qd̾ nudꝰ esses:
nͥ qd̾ ex ligno de quo tͥ p̃ceꝑam ne
comederes comedisti: Bixitq adã.
Mulier quã dedisti sociam m dedit
mͥde ligno: ⁊ comedi. Et dixit dñs
ds ad mulierẽ. Quare hoc fecisti:
Que respondit. Serpens decepit me:

Expanded text:
ui eo quod nudus essem, et abscondi me. Cui dixit: Quis enim indicavit tibi, quod nudus esses, nisi quod ex ligno, de quo tibi praeceperam ne comederes, comedisti? Dixit Adam: Mulier, quam dedisti sociam mihi, dedit mihi de ligno, et comedi. Dixitque Dominus Deus ad mulierem: quare hoc fecisti? Quae respondit: Serpe
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ significans enunciatione pla¬
rali. ñ tam̃ plures deos ꝑon̾e potuit.
qd̃ det̾minat aꝑd̾ hebreos uox ad¬
iecta singularis idest bara. qd̾ ẽ apd̾
latinos creauit. hunc sermonem
hebrahicũ catholici nr̃i recte sic po¬
situm piȩ defendunt: qͥ ͥnitatẽ q̃
ds est in unitate simplici p̃dicant
adorari: quã rep̃sentat eis uox sin¬
gularis adiecta plurali. dest bara
elohim. Cȩlũ et t̾ram. N qͥa sic di¬
cerẽt᷑. quando creata st̃. s qͥa postino¬
dum eadem ipsa a colloquentib
sic nominata sunt. Dm̃ qͦ et ea quȩ
in pͥncipio. uł facta. ł dicta st̃. hiis uo¬
cib assignari oportuit: qͥb ꝯsuetudo
omniũ creatoꝵ seriem diligender
exqͥrit. Seiaᷤ itaq scias fili morem sacͥ
eloquii. Solet nãq cȩli et t̾re nomine:
cuncta simul creata collig̾e. Testat᷑
hoc psalmista. qͥ de ceł et de tͥra ad
laudem creatoris creaturã uniu̾sã
ꝓuocat pͥmo de cȩł ita dicens. Lau¬

Expanded text:
Deum significans enuntiatione pluDeum significans enuntiatione plurali, non tamen plures deos ponere potuit, quod determinat apud Hebraeos vox adjecta singularis, id est Bara, quod est apud Latinos creavit. Hunc sermonem Hebraicum Catholici nostri recte sic positum pie defendunt, qui Trinitatem quae Deus est in unitate simplici praedicant adorari, quam repraesentat eis vox singulis adjecta plurali, id est Bara Eloym. 14. Coelum et terram. Non quia sic dicerentur quando creata sunt, sed quia postmodum eadem ipsa a colloquentibus sic nominata sunt. Deum quoque et ea quae in principio vel facta vel dicta sunt his vocibus assignari oportuit, quibus consuetudo omnium creatorum seriem diligenter exquirit. Scias itaque, scias, fili, morem sacri eloquii: solet namque coeli et terrae nomine cuncta simul creata colligere. Testatur hoc Psalmista qui de coelo et de terra ad laudem Creatoris creaturam universam provocat, primo de coelis ita dicens: Lau
Abbreviated transcription (Latin):
nificandũ dm̃ assumpta. iam ñ
sunt de .uiii. partib ilł quas poñt
gͣmatici: s significant ritu diumo
ñ more gͣmatico. ñ rethorico. non
dialetico. Deus enĩ semꝑ ẽ id qͦd ẽ
qui det̾minari seu descͥbi. uł diffi¬
niri ñ potest. qͥa in comp̃hensibił
ẽ. Quȩ uͦ facta sunt. deprensa te¬
nent᷑. unde t̾minata. seu descͥpta.
uł diffinita ꝓponunt᷑. Factũ om̃e
incipit ẽẽ qd̾ est. nec tam̃ habet ex
se illud qd̾ ẽ. s ex ipso:⁊ ꝑ ipsum et
in ipso. qͥ uita ęt̾nitas. beatitudo.
essentialit̾ est. Inde ꝑ moysen scͥp¬
tum est. Creauit d̾s. ꝓhac uoce
quã dicimiꝰ ds. in hebreo elohim
scͥbit᷑. Eloh̃ uͦ apd hebreoᷤ uoxẽ plural
s idioma lingue latinȩ. hoc tͣnsfer¬
re ñ potinit. Sic ẽ enĩ apd̾ hebreos.
bara elohim. ut si u̾bũ ex uerbo
tͣnsferas. latino sermone contra
morem oporteat dici.creauit dii.
Unde sciendũ est. qͥa uox illa elolũ.

Expanded text:
nificandum Deum assumpta, jam non nificandum Deum assumpta, jam non sunt de octo partibus illis quas ponunt grammatici, sed significant ritu divino, non more grammatico, non rhetorico, non dialectico. Deus enim semper est id quod est; qui determinari, seu describi, vel diffiniri non potest, quia incomprehensibilis est. Quae vero facta sunt deprehensa tenentur; unde terminata, seu descripta, vel diffinita proponuntur. Factum omne incipit esse quod est, nec tamen habet ex se illud quod est, sed ex seipso et per ipsum et in ipso qui vita, aeternitas, beatitudo essentialiter est. Inde per Moysem scriptum est creavit Deus. 13. Pro hac voce quam dicimus Deus, in Hebraeo Eloym scribitur. Eloym vero apud Hebraeos vox est pluralis, sed idioma linguae Latinae hoc transferre non potuit. Sic enim est apud Hebraeos Bara Eloym, ut si verbum ex verbo transferas latino sermone contra morem oporteat dici creavit dii. Unde sciendum est quia vox illa Eloym
Abbreviated transcription (Latin):
torũ. Cçlũ enim ⁊t̾ra quib conser¬
ta sunt aer et aqua. dicunt᷑ qͣtuor
elem̃ta: ex qͥb ut ex mat̾ia fiunt
queq: corporea. Nea d̾s sibi coȩt̾na
inuenit. s eis ẽ pͥncipiũ. ut ẽẽ pos¬
sint. uł in pͥncipio creauit: ut in¬
ciꝑent fieri. Creauit deus. Oppo¬
nis ⁊ dicis. Qa d̾s ẽ immutabił.
ĩmutabilit̾ agit.Semꝑ gͦ creat: si
creauit. S non semꝑ creat. G non
creauit. Nosse debes qͥ sic obtendi.
tatio. nec uicissitudinis obũbratio.
Nichil ẽ indeo nouũ s semꝑ idip¬
sum. Uox gͥ illa creauit. nichil
indeo ponit. s dm̃ significans.
aliquid ponit in eo qd̾ creauit:
Nox itaq ista creauit. rem creatã
ponendo innuit. Merba nr̃a et
quelibet uocalia. ad indcandum
eũ qui sũme ⁊ uere ẽ. p̃sumpta. ñ
actionẽ. uł passionẽ. non quãlibet
uarietatẽ ponunt in ipsã dntatem
Hac de causa prudent̃ agnoscas.
quia u̾ba ⁊ quecũq uocalia ad sig¬

Expanded text:
torum. Coelum enim et terra quibus consertorum. Coelum enim et terra quibus conserta sunt aer et aqua, dicuntur quatuor elementa, ex quibus ut ex materia fiunt quaeque corporea, non ea Deus sibi coaeterna invenit, sed eis est principium ut esse possint, vel in principio creavit, ut inciperent fieri. 12. Creavit Deus. Opponis et dicis quia Deus est immutabilis, immutabiliter agit. Semper ergo creat, si creavit, sed non semper creat. Igitur non creavit. Nosse debes, quia sic obtendis,tatio nec vicissitudinis obumbratio. Nihil est in Deo novum, sed semper idipsum. Vox ergo illa creavit nihil in Deo ponit, sed Deum significans aliquid ponit in eo quod creavit. Vox ista creavit rem creatam ponendo innuit. Verba nostra et quaelibet vocalia, ad indicandum eum qui summe et vere est praesumpta, non actionem vel passionem, non quamlibet varietatem ponunt in ipsam Deitatem. Hac de causa prudenter agnoscas, quia verba et quaecunque vocalia ad sig
Abbreviated transcription (Latin):
ei coȩt̃na: qͥd ante agebat quam
fac̾et ea:.unde ei in mentẽ uenit
ut subito fac̾et qd̃ non semꝑ fac̃.
Sscire de conuenit. qͥa ante. ł subi¬
to. quȩ ꝓponis signa stͥ tẽporis. Ds̃¬
uͦ qui res. ⁊rerũ tẽpora fecit. ea ip̃a
ñ tẽpore s etͣnitate p̃cedit. Res eqͥ¬
dem similla ẽẽt. nec mot rerum
ẽẽ potuisset. Si motus rerũ nullꝰ
eet: nec tẽpus utiq fuisset. Tempꝰ
nãq t̾minatum eͥẽ dicit᷑ int̾uallũ
mutationis rerũ. N est gͦ subdit᷑
tẽpori qui tempora fecit: s omĩa
ȩt̾nitate p̃cedit. Quecũq gͥ sunt
mutabilia. nulla deo st̃ coȩt̾na.
s a deo condita: s in itiũ de nichilo
sunul habentia. Esse habent qͥa
facta a deo. stͥ mutabilia. qͥa facta de
dux. suꝑ isrł excelsus. qͦsq uaniloqͦs.
uł suo tempore iam exortos. seu pꝰea
futuros: de deo ⁊ eiꝰ oꝑib heretica
sensisse reꝑtos: pͥmo capitulo tales
atorem dm̃: audis mat̾iam condi-¬

Expanded text:
 est, quid ante agebat quam faceret ea, unde ei in mentem venit ut subito faceret quod non semper facit? Sed scire te convenit quia ante vel subito, quae praeponis, signa sunt temporis; Deus vero res et rerum tempora facit, ea ipsa non tempore sed aeternitate praecedit. Res equidem si nulla esset, nec motus rerum esse potuisset: si motus rerum nullus esset, nec tempus utique fuisset. Tempus namque terminatum esse dicitur intervallum mutationis rerum. Non est ergo subditus tempori qui tempora fecit, sed omnia aeternitate praecedit. Quaecunque igitur sunt mutabilia nulla Deo sunt coaeterna, sed a Deo condita, sed initium de nihilo simul habentia. Esse habent, quia facta a Deo; sunt mutabilia, quia facta de dux super Israel excelsus, quosdam vaniloquos vel suo tempore jam exortos, seu postea futuros, de Deo et ejus operibus haeretica sensisse repertos, primo capitulo tales atorem Deum, audis materiam condi
Abbreviated transcription (Latin):
sentiens. iniidoꝵ ñ euro querelas.
qui sine pennis in terra reptantes
uolantiũ auiũ nidos irrident:
contra quos tue orationis seuto
ad patriã festinare tutus utroq
latere curabo. Deo enĩ placere cu¬
rantes: minas hominũ pęnitꝰ ñ

Expanded text:
onsentiens, invidorum non curo querelas, onsentiens, invidorum non curo querelas, qui sine pennis in terra reptantes volatu ranarum nidos avium irrident. Contra quos tuae rationis scuto ad patriam festinare tutus utroque latere curabo. Deo enim placere curantes, minas hominum penitus non
Abbreviated transcription (Latin):
qua eius gr̃e illuminatiõe ad¬
tingimꝰ. ad ꝑfectũ om̃ia scire sic̃
oportet ñ ualemꝰ. Ex parte enĩ
cognoscimꝰ quam diu in hoc scło
sumus: ssi adillud patris luminũ
inestimabile lum̃ ꝑueniamꝰ. tẽ
cognoseemꝰ sic̃ cogniti sumꝰ.
eee uenerabilis¬
mͥ pat̾ deordine ereaturarũ
tibi proponenti iuxta ingemoli
mei modulũ cõpendioso sermone
summatĩ respondi aeuuꝰ opusculi
mercedẽ orationib tuis cõpensa
bo: ñ quod exiguitatis meȩ obseqͥũ
conatus:iea que ñualet assequi
implet omnia. Eece ingatophila¬
tio templi pauꝑis uiduȩ ȩris exi¬
guũ munꝰ multor diuitũ auro
copioso prefertur: & in aurato
tabnaculo iͥil argentũ & gẽmarũ
preciosarũ byssi e purpurȩ & iacin¬
cti. cocci dona conferuntur.
reciꝑe ñ dedignare. & contra gar¬
rientiũ instabiles fluctus tuę ti
more aueloritatis presentis opꝰculi
nauiculam ñ pigeat gubnare. Ego
enĩ bonis & catholicis lectorib ꝯ¬

Expanded text:
qua ejus gratiae illuminatione attigimus, ad perfectum omnia scire, sicut oportet, non valemus; ex parte enim cognoscimus, quandiu in hoc saeculo sumus; sed si ad illud Patris luminum inaestimabile lumen perveniamus, tunc cognoscemus sicut cogniti sumus. 13. Ecce, venerabilis Pater, de ordine creaturarum tibi proponenti, 620 juxta ingenioli mei modulum, compendioso sermone summatim respondi. Cujus munusculi mercedem orationibus tuis compensabo; non quod exiguitatis meae obsequiumconatus et ea quae non valet assequi, implet; nam et in gazophylacio templi pauperis vidulae aeris exiguum munus multorum divitum auro copioso praefertur, et in aurato tabernaculo, ubi argentum et gemmarum pretiosarum, byssi et purpurae, et hyacinthi, et cocci, dona conferuntur, non dedignare, et contra garrientium instabiles fluctus temone tuae auctoritatis praesentis opusculi naviculam non te pigeat gubernare. Ego enim, bonis et catholicis lectoribus c
Abbreviated transcription (Latin):
& sc̃i sp̃s .uii. donis. in scdo dialo¬
gi nr̃i libro egisse me recolo. Nunc
aũt in hoc opusculo nr̃o magis
historiã exquirendo tractamꝰ quã
sensus allegoricos seu morales at¬
tingamꝰ. Proinde librũ istũ ad
cũ usq locũ ꝑcurrimꝰ quo nr̃m
pͥmꝰ a paradiso deposit᷑ uallẽ lacͥ¬
marũ intrauit: culpis implicitus.
penis addictus. Lege fili. legat qͥ
uoluerit ista. ẜ conditione data.
ut om̃ia falsa falso mͥ. omĩa uera
sp̃ui ueritatis habeant imputari.
Michi ꝓ correctione. illi ꝓ gr̃arum
actione. qͥ ex patre filioq ꝓcedens
essentialit unus cũ patre ⁊ filio
deus met̾num et ultra uiuit
N principio creauit operis

Expanded text:
 Spiritus septem donis in secundo dialogi nostri libro egisse me recolo. Nunc autem in hoc opusculo nostro magis historiam exquirendo tractamus, quam sensus allegoricos seu morales attingamus. Proinde librum istum ad eum usque locum percurrimus, quo nostrum primus a paradiso depositus vallem lacrymarum intravit, culpis implicitus, poenis addictus. Lege, fili, legat qui voluerit ista, sed conditione data, ut omnia falsa falso mihi, omnia vera Spiritui veritatis habeant imputari; mihi pro correctione, illi pro gratiarum actione, qui ex Patre Filioque procedens essentialiter unus cum Patre et Filio Deus in aeternum et ultra vivit n princi
Abbreviated transcription (Latin):
rothomagensium
sacerdos. sp̃m sapĩe. lum̃ doctri¬
ne. Librũ pͥncipii seu creationiᷤᷤ
rerũ deo annuente suscepimꝰ
intuendũ. Hanc sane cosmogra¬
phiam moyses edidit. magnꝰ
ille famulus dñi qui pͥmꝰ ado
uirgã uͥtutis accepit. qua mira-¬
bilia feẽ. ⁊ eccłiã dei p̃sulatu
magnifico gub̾nauit. Liber
eiꝰ sacroꝵ origo uoluminum ce¬
lestia continet et t̾rena. Leges
et mandata diuina. p̃mia iustoꝵ.
supplicia peccatoꝵ. ⁊ suꝑ omia dm̃
omipotentẽ tam de mał quã de bonis

Expanded text:
Rothomagensis sacerdos spiritum sapientiae, lumen doctrinae. Librum principii seu creationis rerum, Deo annuente, suscipimus intuendum. Hanc sane cosmographiam Moyses edidit magnus ille famulus Domini, qui primus a Deo virgam virtutis accepit, qua mirabilia fecit, et Ecclesiam Dei praesulatu magnifico gubernavit. Liber ejus sacrorum origo voluminum coelestia continet et terrena, leges et mandata divina, praemia justorum, supplicia peccatorum, et super omnia Deum omnipotentem tam de malis quam de bonis
Abbreviated transcription (Latin):
seu ĩtelligentia rõnal. pͥmo cato¬
rẽ suũ aspiciat. in creat᷑am ipsius
uideat. et mediante arbitri
libertate ad eum qui con
appareat. quã caritas manifestat.
ut caritatẽ semꝑ homo exhibeat
semꝑq conspiciat. is quẽ tͥnitatis
imago ꝑ ornat. Sic hõ seruabit eiꝰ¬
similitudinẽ. cuiꝰ in se naturaliter
portat imaginẽ. Appareat ymago
dei. intelligentia rõnali in mente
sp̃it ali. in honore lib̃i arbitrii. Ap¬
pareat similitudo dei in morib ꝓ
natura. inoꝑib pro iusticia. in uir¬
tutib ꝓgr̃a. ut morib natura ꝑ or¬
netur. ut iusticia oꝑib cõꝓbetur.¬

Expanded text:
seu intelligentia rationalis, primo Creatorem suum aspiciat; deinde creaturam ipsius videat; et mediante arbitrii libertate ad eum, qui conappareat, quam charitas manifestat, ut charitatem semper homo exhibeat, semperque conspiciat is, quem Trinitatis imago perornat. Sic homo ejus servabit similitudinem, cujus in se naturaliter portat imaginem. Appareat ergo imago Dei in intelligentia rationali, in mente spirituali, in honore liberi arbitrii. Appareat similitudo Dei in moribus pro natura, in operibus pro justitia, in virtutibus pro gratia: ut moribus natura perornetur, ut justitia o
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i diuinitatẽ conspex̃. Si eni ꝑsemet¬
ipsam diuinitatẽ conspexissẽt. nullo
mͦ in carne postea uiuere posfent.
Ipse namq dñs moysi respondit. Ne¬
mo uidebit faciem meã: iuiuet. Scĩgͦ¬

Expanded text:
Christi divinitatem conspexerunt; si enim per semetChristi divinitatem conspexerunt; si enim per semetipsam divinitatem conspexissent, nullo modo in carne postea vivere possent. 6. Ipse namque Dominus Moysi respondit: Nemo videbit faciem meam, et vi
Abbreviated transcription (Latin):
non quod libere uoluntatis arbitriu
uicio carentes angli ⁊ homines ñ
habeant: Omne cñi quod uolunt
milla uita hoc faciunt: s uelle ali¬
quid quod bonũ ũ sit nequaquã
possunt. Unde quia ñqͣ. male uo¬
lunt: delictũ aliquid om̃ino n adist¬
tunt. S hȩc ꝑfecta bona uoluntas
ꝑ contẽplatione suꝑni conditors
ꝑficitur. dũ quod creatura ꝑse habere
non potuit. ipsius largitoris mune re
donatur. Unde ꝑspicue intelligitur
qd angli ł homines qui siue in celosiue
in paradiso peccauert̃. dm̃ ñ uiderunt:
dens forte aliquis dicet. Cur gͦ post
uisionẽ gła unde facies moysi insoli¬
tudine rutilat. ad aquas contradic¬
tionis offendit: & petrus pꝰ unigeniti
glam inmonte eũ moyse & helia osten¬
sam. inatrio sac̃ dotũ dnimnegauit:
cui prepositioni facile respondet᷑. qd
moyses ꝑ angłm ł ꝑ ercaturã aliã
posteriora głe uidit: & petrus & cȩt̃i
discipuli ꝑ corpus humanũ ritailare

Expanded text:
Non quod liberae voluntatis arbitrium Non quod liberae voluntatis arbitrium vitio carentes angeli et homines non habeant; omne enim quod volunt in illa vita, hoc faciunt, sed velle aliquid quod bonum non sit nequaquam possunt; unde quia nunquam male volunt, delictum aliquod omnino non committunt. 4. Sed haec perfecta bona voluntas per contemplationem superni Conditoris perficitur, dum quod creatura per se habere non potuit, ipsius largitoris munere donatur; unde perspicue intelligitur quod angeli vel homines, qui sive in coelo, sive in paradiso, peccaverunt, Deum non viderunt, dens forte aliquis dicet: Cur ergo post visionem gloriae, unde facies Moysi in solitudine rutilabat, ad aquas contradictionis offendit? Et Petrus post Unigeniti gloriam in monte cum Moyse et Elia ostensam, in atrio sacerdotum Dominum negavit? Cui propositioni facile respondetur quod Moyses per angelum vel creaturam aliam 618 posteriora gloriae vidit. Et Petrus et caeteri discipuli per corpus humanum rutilare
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptura exponit. quod ocłs ñuidit.
nec auris audiuit. nec incor homitns
ascendit. que preparauit ds̃ diligen¬
tib se: de quib dñs ait. erunt sicut
angli inceloꝰ &e eiusde dini excelsius
aliqͥd dehis sermo denuntiat. tunc u¬
sti fulgebunt sic̃ sol in regno patris
oritur. euiꝰ in pennis ẽ santtas: qͥ in
monte faciem moysi eũ helya coram
apłis euacuauit: eui dũ sc̃ĩ compa¬
tiuntur. simul glabuntur. In eo autẽ
quod prius dixerat ert̃ sic̃ angłi mn
celo. hoc intuendũ ẽ. quod sic̃ angli
prĩ ꝑnaturã mutabiles facti. quod
probatũ ẽ in his qui cecidert̃. ncuͦ
iminutabiles ut peccare ñ metuat
nec possunt. ꝑ dei contemplationẽ
effectisunt: sic homines ⁊ipsi ꝑna
turam mutabiles. quod in adã ⁊ es
semine exploratũ ẽ creati post resur¬
rectionẽ conditoris contemplatiõe
immutabiles effecti. nec desidera¬
bunt peccare nec potert̃. Om̃is eni ra¬
tionabilis creatura que dei contem¬
platione refiertur peccare ñ potest.

Expanded text:
dit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se . De quibus Dominus ait: Erunt sicut angeli in coelo . Et ejusdem Domini excelsius aliquid de his sermo denuntiat: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris orietur, in cujus pennis est sanitas, qui in monte faciem Moysi cum Elia coram apostolis evacuavit; cui dum sancti compatiuntur, simul congloriabuntur. 2. In eo autem quod prius dixerat: Erunt sicut angeli in coelo , intuendum est quod sicut angeli prius per naturam mutabiles facti, quod probatum est in his qui ceciderunt, nunc vero immutabiles, ut peccare non metuant, nec possint, per Dei contemplationem effecti sunt, sic homines et ipsi per naturam mutabiles, quod in Adam et ejus semine exploratum est, creati, post resurrectionem Conditoris contemplatione immutabiles effecti, nec desiderabunt peccare, nec poterunt; omnis enim rationabilis creatura quae Dei contemplatione reficitur, peccare non potest. 3.
Abbreviated transcription (Latin):
torem si maiorib sie si grauetur sic.
tñ quasi ꝑignẽ saluari putandũ ẽ.
Pęnitentes autẽ inextremo uite p̾sents
termino. utrũ hic plene remissionẽ
peccatoꝵ accipiant. anigni purgatorio
eoꝵ delicta deleantur. ipse seit. qͥrenes
ce corda conspitiens penitentie dig¬
nitatem considerat: qui latroni in

Expanded text:
torem, si majoribus non gravetur, sic torem, si majoribus non gravetur, sic tamen quasi per ignem salvari putandum est. 12. Poenitentes autem in extremo vitae praesentis termino, utrum hic plene remissionem peccatorum accipiant, an igne purgatorio eorum delicta deleantur, ipse scit qui, renes et corda conspiciens, poenitentiae dignitatem considerat, qui