comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dam dispositione commentent᷑.
terramq un mobilem ꝑmanere
ferant. quod inmedio sita sit. &e
parib undiq collectam spaciis
ad summitatẽ usq ñ habere. qͦ
magis ualeat inclinari: & obhoc
semꝑ insemet ipsa consistit. Im¬
possibileq eẽ ut eam paciatur
equalitas circumndata ullum in¬
uenire momentum: inalium flec¬
tendi se locum. Mediam aũ regio¬
nem non fortuitu. uel sponte. nec ali¬
qua sorte quesitam denere dellurẽ:
s naturalit̾ necessarieq situi eiꝰ
ẽẽ decretã. Celesti enim corꝑe ulte¬
riorem insuꝑiorib nacto sedem.
quȩcumq inquiunt arbitram̃
pondera de locis suꝑiorib ad
una descendere: inmedium cong̾¬
gantur locum. Et in eas stationẽ
totum deduci necesse ÷ corpꝰ inqͣs
singłȩ partes coierint. Qd si la¬
pides et ligna cunctaq terrena
semꝑ ad inferiora pelluntur:
ibi erit sine dubio ꝓpͥa conueni¬
ensq terre positio. Si uͦ aliqͥd
de leuiorib ex media regione

Expanded text:
adam dispositione commententur adam dispositione commententur terram immobilem permanere. Ferunt enim quod in mundo sita sit, et paribus undique collecta spatiis, ad summitatem usque non habere, quo magis valeat inclinari, et ob hoc semper in semetipsa consistit, impossibileque esse, ut eam patiatur aequalitas circumdata, ullum invenire momentum, in alium flectendi se locum. Mediam autem regionem, non fortuito vel sponte: nec aliqua sorte quaesitam tenere tellurem: sed naturaliter necessarieque situi ejus esse decretam. Coelesti enim corpore, ulteriorem in superioribus nacto sedem; quaecunque, inquiunt, arbitramur pondera de locis summioribus ad ima descendere, in medium congregantur locum; et in eas stationes totum deduci necesse est corpus in quas singulae partes coierint. Quod si lapides et ligna, cunctaque terrena, semper ad inferiora pelluntur: ibi erit sine dubio propria conveniensque terrae positio. Si vero aliquid de levioribus ex media regione
Abbreviated transcription (Latin):
sitoriam ꝓfecto uirtutem. eius co¬
lumpnas intellige. Quod autẽ
undiq orbem terre aquarũ na¬
dira circum fusa complectitur:
Quom̃ gͥ eum sit aqua fliuda. sẽꝑq
ad decluuora contend̃e soleat. pen¬
dula ẽ & inneutram diffunditur
partem illud qͦ nonreputes: qͥa non
minorem. s etiam maiorem diffi¬
cultatem nobis ipsa tellus impor¬
tat: cum tanto sui pond̃e librata te¬
neatur inaere. S necesse ÷ siue suꝑ
se ipsam locatam eẽ concesseris. siue
suꝑ aquas eam ferre dixerimꝰ nus¬
quam nos apietatis discedere co
gitatione conueniat: s contineri
uirtute creatoris om̃ia fateamur.
Hec itaq nos oportet & nobis ipsis
suadere: & sciscitantib ubi sit
ampla et insustentabilis terre
grauitudo firmata respondere:
dicentes. quia terre fines in ma¬
nu sunt dĩ. Hoc nicħ omnino
uel nobis ad credendum cõmo¬
dius: uel auscultantib utilius
poterit inueniri. Licet quidã
de phisicis philosophis tali qͣ¬

Expanded text:
sitoriam profecto virtutem ejus, cositoriam profecto virtutem ejus, columnas intellige. Quod autem undique orbem terrae, aquarum natura circumfusa complectitur? Quomodo ergo cum sit aqua fluida, semperque ac decliviora contendere soleat, pendula est, et in neutram diffunditur partem? Illud quoque non reputas, quia non minorem, sed etiam majorem difficultatem nobis ipsa tellus importat, cum tanto sui pondere librata teneatur in aere. Sed necesse est, sive super se ipsam locatam esse concesseris, sive super aquas eam ferri dixerimus: nusquam nos a pietatis cogitatione discedere conveniet, sed contineri virtute creatoris omnia fateamur. Haec itaque nos oportet, et nobis ipsis suadere, et sciscitantibus ubi sit ampla, et insustentabilis terrae gravitudo firmata, respondere, dicentes: Quia terrae fines in manu sunt Dei . Hoc nihilominus, vel nobis ad credendum commodius, vel auscultantibus utilius poterit inveniri. 10. Licet quidam de physicis philosophis tali qu
Abbreviated transcription (Latin):
ne resistente. fundꝰ ultimꝰ conti¬
netur. Sinautem aliud quoddam
ualidiꝰ eẽ corpꝰ indureris qͦd terrã
phibeat ad ima descendere. cogita¬
ie debebis illud qͦ ipsum simili fun¬
datum repagło. ꝙ nonsinat inferiꝰ
decidere que portant᷑ hinc qͦ ipsi
si qͥd confingentes potuerimꝰ oppo¬
nẽ denuo aliud subẽẽ munimen
necessaria discussura ÷ mens. Eita
ininfinitum cogitatione ducemur.
semꝑ his q̃ inueniunt᷑ firmam̃tis
alia noua querentes. Et quanto
longius sermone ꝓgredimur: tan¬
tomagis uirtutem substentatͥcẽ
terre suꝑ ducẽ compellemur: que
simul om̃ia que suꝑiecta s̃. ualeat
sustentare. ꝓpterea inquisitioni
metas debebis imponere: ne qnq
curiositati tue nimis incomp̃hen¬
sibilia ꝑtractanti uerbum iob uide¬
atur obsistere: et interrogeris suꝑ
qͥd circłi eiꝰ infiri sunt. S & si um¬
quam inpsalmo audieris ego con¬
firmaui columpnas eius: compo¬

Expanded text:
ne resistente fundus ultimus contine resistente fundus ultimus continetur. 9. Sin autem aliud quoddam validius esse corpus induxeris, quod terram prohibeat ad ima descendere: cogitare debebis illud quoque ipsum simili fundatum repagulo, quod non sinat inferius decidere quae portantur. Huic quoque ipsi, si quid confingentes potuerimus opponere, denuo aliud subesse munimen: necessario discursura est mens, et ita in infinitum cogitatione ducemur, semper his quae inveniuntur firmamentis, alia nova quaerentes. Et quanto longius sermone progredimur, tanto magis virtutem sustentatricem terrae superducere compellemur: quae simul omnia quae superjecta sunt valeat sustentare. Propterea disquisitioni metas debebis imponere: ne quandoque curiositati tuae, nimis incomprehensibilia pertractancti, verbum Job videatur obsistere, et interrogeris super quid circuli ejus infixi sunt . Sed et si unquam in psalmo audieris: Ego confirmavi columnas ejus , compo
Abbreviated transcription (Latin):
ne temptaueris. Si enim discreius
eius rigorem. frigiditatẽ. grauitu¬
dinem. densitatem: ⁊ eas qualitatẽ
que sapore gustatus comp̃hensibi¬
les habentur: nicħ erit penitꝰ. quod
telluri subiaceat. Hec gͥ omittentᷤ.
nec illud hortamur inquiri. suꝑ qͥd
sit derra firmata. Torquebaturto
mens: ad nullum certum exitum
ꝑueniente discursionis indagine
fundamini: ꝓfecto deficies cogitã¬
do quem admodũ liquida & dif¬
fusa natura tanto pondere dep̃s¬
sa subsistit. ac ñ potius labitur.
undiq terre diffugiens densita¬
tem. ac semꝑ eminentior compri¬
mente consistens. Qd si aquam
ꝓposueris terrene stabilitati esst
subditam: nicħ ominus ꝑ cd̃ntari
necesse est. qͦmͦ moles tam graus
et spissa minime sub aqua demer¬
gitur: s ab infirmiore natura suꝑ¬
iectio tanti pond̃is sustentatur
Si qͥdẽ ipsiꝰ etiam aque fundañd
q̃renda s̃. ⁊ iterũ deficiendum ẽ
cum inuenire uolueris qͦ fulcuns¬

Expanded text:
ne tentaveris. Si enim discreveris ne tentaveris. Si enim discreveris ejus nigrorem, frigiditatem, gravitudinem, densitatem, et eas qualitates quae sapore gustus comprehensibiles habentur, nihil erit penitus quod telluri subjaceat. Haec igitur omittentes, nec illud hortamur inquiri, super quid sit terra firmata. Torquebitur enim mens ad nullum certum exitum perveniente discursionis indagine. fundamini: profecto deficies cogitando, quemadmodum liquida et diffusa natura, tanto pondere depressa substitit ac non potius labitur: undique terrae diffugiens densitatem, ac semper eminentior cum premente consistens. Quod si aquam posueris terrenae stabilitati esse subditam, nihilominus percunctari necesse est, quomodo moles tam gravis et spissa, minime sub aqua demergitur, sed ab infirmiore natura, superjectio tanti ponderis sustentatur. Si quidem ipsius etiam aquae fundamenta quaerenda sunt, et iterum deficiendum est cum invenire volueris quo fulcimi
Abbreviated transcription (Latin):
que explicari possibile÷. De qua re:
nulla penitus cõmoditas edifican¬
de confertur eccłie. S suꝑ cȩli qͥdẽ
natura contenti simꝰ his q̃ retulit
ysaias: qui uerbis usus simplicibꝰ.
sufficientem nobis de eo prebuit
intellectum. dicens. Q firmauit cȩ¬
lum. suꝑ fumum. Id÷. qui minime
fortem crassamq naturam inceli
compositione substituit. De scema¬
te etiam eiꝰ satis abeo dictum est:
cum glorificatione dĩ. Qui stabili¬
uit cȩlum. ut cãmeram. Eadẽ etiã
de derra sentiri suademꝰ minime
uidelicet discutientes qualis sit
eius substantia: nec conficere nos
cogitationib ꝑscrutantes quid ei
subiaceat: nec scrutari naturam.
qualitatib uacuã & informem
S tantũ nos scire conuenit qͥa oĩa
que erga t̾ram uidemꝰ ad hoc solũ
ut eẽnt. ordinata s̃: quib rebus
substantia compleretur. Itaq ad
nullum ꝑuenies terminum:. si sin¬
głas eius qualitates ꝑsequi sermo¬

Expanded text:
quae explicari possibile est. De qua re quae explicari possibile est. De qua re nulla penitus commoditas aedificandae confertur Ecclesiae, sed super coeli quidem natura contenti simus his quae retulit Isaias, qui verbis usus simplicibus sufficientem nobis de eo perhibuit intellectum dicens: Qui firmavit coelum sicut fumum , id est qui minime fortem crassamque naturam in coeli compositione substituit. De schemate etiam ejus satis ab eo dictum est, cum glorificatione Dei. Quis stabilivit coelum, ut cameram ? Eadem etiam de terra sentiri suademus: minime videlicet discutientes qualis sit ejus substantia, nec conficere nos cogitationibus perscrutantes quid ei subjaceat, nec scrutari naturam qualitatibus vacuam et informem, sed tantum scire nos convenit, quia omnia quae erga terram videmus, ad hoc solum ut essent ordinata sunt, quibus rebus substantia compleretur. Itaque ad nullum pervenies terminum, si singulas ejus qualitates persequi sermo
Abbreviated transcription (Latin):
sub ẽẽ terrarũ: foss ores indicant
puteorum. Quib etiam aerem
ẽẽ ꝑmixtum exeo cognoscere pos¬
sumus. quod cum fuerit humec¬
tata tellus & temperiem solis ac¬
ceperit: mox uapores exalat largis¬
simos. Deiñ si naturalit̃ sedem su¬
ꝑiorem cȩlum sortitum ÷. terra uͦ
habetur inferior. obhoc quia que
leuiora sunt ferunt᷑ ad celum:. que
autẽ grauia sunt deuehuntur ad
ille qui res disiunctissimas p̃cepti
societate coniunxit. etiã ea q̃ mediꝰ
utriꝰq elementi locus amplectit᷑.
suo dispensauit arbitrio: Nongͦ
queras de singłis rationẽ. s illa q̃¬
que silentio scͥptura p̃teriit: ex his q̃
relata sunt debebis adutere. Inpͥnci¬
pio fecit ds̃ celum. & terram. Igitur
terrena substantia et inquisitio sin¬
głorum que nr̃is sensibꝰ expositas.
tam longum nobis faciunt narrati¬
onis affatum: ut multo plures ser¬
mones inhuiꝰ modi examinatione
disserendi sint. quam inceteris oĩbꝰ

Expanded text:
subesse terrarum fossores indicant subesse terrarum fossores indicant puteorum: quibus etiam aerem esso permixtum ex eo cognoscere possumus, quod cum fuerit humectata tellus, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Deinde si naturaliter sedem superiorem coelum sortitum est, terra vero habetur inferior; ob hoc quia quae leviora sunt feruntur ad coelum, quae autem gravia sunt devehuntur ad ille qui res disjunctissimas praecepti societate conjunxit, etiam ea quae medius utriusque elementi locus amplectitur, suo dispensavit arbitrio? Non ergo quaeras de singulis rationem, sed illa qquae silentio Scriptura praeteriit, ex his quae relata sunt debebis advertere. 8. In principio fecit Deus coelum et terram. Igitur terrena substantia, et inquisitio singulorum quae nostris sensibus exposita sunt, tam longum nobis faciunt narrationis affatum, ut multo plures sermones in hujusmodi examinatione disserendi sint, quam in caeteris omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
dubio declarat artificem: qui sin¬
głorum compositione menbrorum
ꝑ om̃ia conuenientẽ sͥmet & con¬
gruum. formauit mundũ. In pͥnci¬
pio fecit ds̃ celum. et terram. Exdu¬
obus gͥ summis elementis omniũ
sub̾am designat exstructam: celo
qͥdem pͥuilegia digniora contribu¬
ens: terram uͦ scd̃o increaturarum
loco constituens. Et si quid ẽ aliud
medium: cum pͥncipalib istis una
ꝑfectum ẽ. Ita qͣmius nichil de
aere uel igne. uel aqua dictum sit.
te tam̃ prudentia ꝓͥa necesse ẽ intel¬
ligere. Primo qͥdem: qͥa om̃ia in om̃i¬
bus sunt ꝑmixta. Siqͥdem aquam.
et aerem:⁊ ignem. terre coherere cer¬
tissimum÷. Nam & exferro et ex
lapidib ignis ꝑ fricationem solet
excuti: que utiq de tellure nascun¬
tur. Et ẽ mirum. quomͦ dum in
memoratis abstrusa ẽ flamma cor¬
porib habeatur innoxia: cum uͦ
eam materiã. in qua fuerat custo¬
dita. Aquarum qͦ naturam ueniᷤ

Expanded text:
dubio declarat artificem, qui sindubio declarat artificem, qui singulorum compositione membrorum, per omnia convenientem sibimet et congruum formavit mundum. In principio fecit Deus coelum et terram. Ex duobus igitur summatibus elementis, omnium substantiam designat exstructam: coelo quidem privilegia digniora contribuens, terram vero in secundo creaturarum loco constituens; et si quid alius est medium, cum principalibus istis una perfectum est. Ita quamvis nihil de aere, vel igne, vel aqua dictum sit: te tamen prudentia propria necesse est intelligere. Primo quidem, quia omnia in omnibus sunt permixta. Siquidem aquam, et aerem, et ignem terrae cohaerere certissimum est: nam et ex ferro et ex lapidibus ignis per fricationem solet excuti: quae utique de tellure nascuntur. Et est mirum quomodo dum in memoratis abstrusa est flamma, corporibus habetur innoxia, cum vero eam materiam in qua fuerat custodita. Aquarum quoque naturam venis
Abbreviated transcription (Latin):
artifex p̃sto nonfuerit. ratio tũ
artis ipsiꝰ apparet: possumꝰ ꝙ
de oꝑe conspecto peritiam cꝰq
artificis ammirari ergo ut cerũ
fieret qua mundus arte ꝑfectus
ẽ. qui cunct̾oꝵ uisib habetus
Nonconstruxit aut composuit: s fec̃. Qm¬
us non nulli eoꝵ qͥ uana opinione p̃uen¬
ti sunt. semptt̾num mundũ cum dõ ẽẽ
dicentes nullo mͦ ab ipso factum conce̾¬
serunt: s tamqͣm obumbrationẽ qͣn¬
dam uirtutis ẽẽ diuine. Ferunt enĩ
eum sponte compositum: & qͣmuis
dm̃ eiꝰ haberi fateant᷑ aucłorẽ ita tam̃
fatentur. ut sine uoluntate ipsius
ꝓcessisse confirment: sicut excorꝑe
umbram. uel ex luce fulgorẽ. Uolenᷤ
itaq huuis modi errorẽ ꝓph̃a corri¬
gere:. hac uerboꝵ subtilitate potitꝰ
est. dicens. In pͥncipio fecit ds̃. Id :
non causam p̃stitit. ut ẽẽt solum.s:
fecit. ut bonus utilem: ut sapiens op¬
timum: ut potens. maximũ. Cum
enim dicit quia fecit: quendã sine

Expanded text:
artifex praesto non fuerit, ratio tamen artifex praesto non fuerit, ratio tamen artis ipsius apparet, possumusque de opere conspecto peritiam cujusque artificis admirari. Ergo ut certum fieret quia mundus arte perfectus est, qui cunctorum visibus habetur Non construxit aut composuit, sed fecit. Quamvis nonnulli eorum qui vana opinione praeventi sunt, sempiternum mundum cum Deo esse dicentes, nullo modo ab ipso factum concesserunt, sed tanquam obumbrationem quamdam virtutis esse divinae. Ferunt enim eum sponte compositum, et quamvis Deum ejus haberi fateantur auctorem; ita tamen fatentur, ut sine voluntate ipsius processisse confirment, sicut ex corpore umbram, vel ex luce fulgorem. Volens itaque hujusmodi errorem propheta corrigere, hac verborum subtilitate potius usus est dicens: In principio fecit Deus, id est non causam praestitit ut esset solum, sed fecit ut bonus utilem, ut sapiens optimum, ut potens maximum. Cum enim dicit: Quia fecit, quemdam sine
Abbreviated transcription (Latin):
si repugnans forte qͥs qͣm princi¬
pium dixerit eẽ tempus: sciat
hoc eẽ diuisurum inmultipliceᷤ
portiones. id÷ in pͥmam. mediã.
extremam. Principium autẽ pͥn¬
cipii querere: ridicłm penitus. &
ineptum ẽ. & qui diuidit pͥnci¬
pium. duas necess ario faciet ꝓ
ut doceremur simul cũ dĩ uolii¬
tate mundũ sine temꝑe substitie
dixit. Inpͥncipio fecit ds̃. Quã ñ
ceteri int̾pretes planiꝰ exponenꝰ
dixerunt. Summatĩ fec̃ ds̃. id:
breui subitoq. Igitur suꝑ pͥncii
appellantur. alie contemplatonis
et contemplatoriarũ qͥdem fins:
sola mentis intentio. negocialũ
autem motꝰ ipse corꝑis: qui cum
desierit nichil reliqui ÷. nec ultu
uisentib demonstratur: nã salti¬
tionis & cantuum nullus exitus
ẽ. s insemet ipsam operatio tota
consumitur: in artib uero factr¬
cibus etiã si labor actusq cessa¬
uerit. manifestum tam̃ ẽ opus
earum sic̃ fabrilitatis & archit

Expanded text:
si repugnans forte quispiam princisi repugnans forte quispiam principium dixerit esse tempus, sciat hoc esse divisurum in multiplices portiones, id est in primam, mediam et extremam. Principium autem principii quaerere ridiculum penitus et ineptum est. Et qui dividit principium, duas necessario faciet prut doceremur simul cum Dei voluntate mundum sine tempore substitisse, dixit: In principio fecit. Quam rem certi interpretes planius exponentes, dixerunt: Summatim fecit Deus, id est brevi subitoque. Igitur super principio appellantur, aliae contemplatoriae, et contemplatoriarum quidem finis est sola mentis intentio, negotialium autem motus ipse corporis: qui cum desierit, nihil reliqui est, nec ultra videntibus demonstratur. Nam saltationis et cantuum nullus exitus est: sed in semetipsam operatio tota consumitur. In artibus vero factricibus, etiamsi labor actusque cessaverit, manifestum tamen est opus earum, sicut fabrilitatis, et archi
Abbreviated transcription (Latin):
& quia ÷ artifer u̾bum quod de¬
corationem omnium q̃ uident᷑
effecit. sic̃ uox relati monstrat
inicui: & quia non sine ratione
uel frustra formatus ẽ mundꝰ. Qͥp¬
pe qui utilem neces sariumq reb
ẽẽt exitum p̃biturus: si re uera ani¬
morum racionabiliũ sic̃ diximus
magisterium. et diuine notionis
eruditionem ꝑuisibilia hec ce sen¬
sibilia tribuit nr̃e menti. regens
nos ut ita dixerim manu. quo
facilius inuisibilia contẽplemur:
sicut dic̃ apostolꝰ. Quia inuisi¬
bilia eiꝰ amundi compositione
ꝑea que facta sunt: intellecta con¬
spiciuntur. Fortassis autẽ propt̃
celeritatem creature que sine ullo
momento temꝑis ⁊ constructa di¬
ct̾um ẽ. in pͥncipio fecit: q̃m in
iliuidua quedam res ÷. & indis¬
tinct̾a pͥncipium. Sic̃ enĩ initiũ
iue necdum uia ẽ. ⁊ initiũ domꝰ
necdum domꝰ ÷: sic et demꝑis ini¬
tium necdum plenum dempꝰ ẽ.
s nec exigua pars temꝑis. Quod

Expanded text:
et quia est artifex Verbum, quod deet quia est artifex Verbum, quod decorationem omnium quae videntur effecit, sicut vox relati monstrat initii: et quia non sine ratione, vel frustra formatus est mundus. Quippe qui utilem necessariumque rebus esset exitum praebiturus, si revera animorum rationabilium, sicut diximus, magisterium, et divinae notionis eruditionem, per visibilia haec et sensibilia tribuit menti nostrae regens nos, ut ita dixerim, manu, quo facilius invisibilia contemplemur, sicut dicit Apostolus: Quia invisibilia ejus, a mundi compositione per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur . Fortassis autem propter celeritatem creaturae, quae sine ullo momento temporis est constructa, dictum est: In principio fecit; quoniam individua quaedam res est, et indistincta, principium. Sicut enim initium viae necdum via est, et initium domus, necdum domus est: sic et temporis initium, necdum plenum tempus est; sed nec exigua pars temporis. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
tio: sic̃ pͥncipium recti itineris est
Dicitur etiã pͥncipium eiꝰ rei q̃ fit
exaliqua subsistente materia. sic̃
indomib fundamentum. inna¬
uib carina:. ⁊ scđm quod dictũ ÷
iniciũ sapientiȩ timor dñi. E enĩ¬
tanq̃m munimentũ et fulcim̃tũ
quoddã ad fidĩ firmitatẽ. p̃fertur
semꝑ cum tumore religio. S et
structibilium oꝑum pͥma pars
principiũ nuncupatur: sic̃ sapi¬
entia beselehel erga tab̾naculi de¬
cus. Actuum qͦ plerumq fit pͥn¬
cipium inbonos exitus inceptoꝵ:
sic̃ in largitate miscđie sequitur
ꝓsperitas dĩ.⁊ in operatione uir¬
tutũ finis ille habetur: qͥ in ꝓmis¬
sionib est locatus. Totiens gͥ no¬
minato principio: considera. si
discere: si de p̃sentibꝰ ad p̃terita
repedando pͥncipalem diem mun¬
dane creationis inquiras: unde
temꝑi motus pͥmus accesserit. De¬
inde qͥa uelut sedes & repagula
q̃dam celum t̾raq fundata s̃:

Expanded text:
tio: sicut principium recti itineris est tio: sicut principium recti itineris est Dicitur etiam principium ejus rei quae fit ex aliqua subsistente materia, sicut in domibus fundamentum, in navibus carina, et secundum quod dictum est: Initium sapientiae timor Dtanquam munimentum et fulcimentum quoddam ad fidei firmitatem, praefertur semper cum timore religio. Sed et structibilium operum prima pars principium nuncupatur: sicut sapientia Beselehel erga tabernaculi decus. Actuum quoque fit plerumque principium bonus exitus inceptorum: sicut in largitate misericordiae, sequitur prosperitas Dei, et in operatione virtutum, finis ille habetur, qui in promissionibus est locatus. 6. Toties igitur nominato principio, considera si ntibi est dicere, si de praesentibus ad praeterita repedando, principalem diem mundanae creationis inquiras: unde tempori motus primus accesserit. Deinde quia velut sedes et repagula quaedam, coelum terraque fundata sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
non uidetur. q̃ autem uentura est
necdum affuit.: q̃ uero p̃sto ẽ. añꝗͣ
sensui nr̃o notescat elabitur: Tat
etiam natura gignentium ÷: aut
crescens uidelicet. aut decrescens.
Cuiꝰ stabilitas & fundatio: nichil
ht certi. Par fuit gͦ animantium
arbustorumq natura: tamquã
ui cuuisdam torrentis ad necessi¬
tatem insitam religata. ⁊ illi mo¬
tui subiecta. qͥ ad or tus obitusq
ꝑducit. et exnatura temꝑis conti¬
netur: cognatam ꝓpͥetatem rebus
mutabilib possidente. Hinc con¬
sequenter relator exorsꝰ ẽ: mani¬
feste de mundi constructione nos
edocens. inpͥncipio fecisse dm̃. Pn¬
cipium autem ẽ ꝙ ad tempꝰ ꝑ¬
tinet: non quod ad antiquitatẽ
respicit. que ẽ om̃ib reb ante¬
rior figo non scd̾m eam dixit in
pͥncipio fecit ds̃: s post illa inui¬
sibilia & intellectibilia. initium
generationis eorum q̃ cernuntur
sensuq comp̃henduntur enarrat.
Dicitur qͥdem pͥncipium. & pͥma mo¬

Expanded text:
non videtur, quae autem ventura est non videtur, quae autem ventura est necdum adfuit, quae vero praesto est, antequam sensui nostro notescat, elabitur? Talis etiam natura gignentium est, aut crescens videlicet, aut decrescens: cujus stabilitas et fundatio nihil habet certi. Paria fuerunt ergo animantium arbustorumque corpora, tanquam vi cujusdam torrentis ad necessitatem insitam relegata, et illi motui subjecta, qui ad ortus obitusque perducit, et ex natura temporis continetur, cognatam proprietatem rebus mutabilibus possidente. Hinc consequenter relator exorsus est, manifeste de mundi constructione nos edocens, in principio fecisse Deum. Principium autem est quod ad tempus pertinet, non quod ad antiquitatem respicit, quae est omnibus rebus anterior. Ergo non secundum eam dixit In principio fecit Deus, sed post illa invisibilia et intellectibilia initium generationis eorum quae cernuntur, sensuque comprehenduntur, enarrat. Dicitur quidem principium, et prima mo
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑa certa constituit. id÷ lum̃ in¬
tellectibile: conueniens beatitud
amantium ch̃m. Rationabiles inins¬
biles¶ dico naturas. ⁊ om̃iũ intel¬
lectibilium decorationẽ. q̃ capa¬
citatem nr̃e mentis excedunt:
quoꝵ nec uocabula repperire
possibile ẽ ħ substantiã inuisi¬
bilis mundi repleuisse sciendũ:
sic̃ docet paulus dicens. Quia in
ipso creata sunt omnia . siue inui¬
sibilia. siue uisibilia. siue throni
siue dominationes. siue pͥncipatꝰ
siue potestates. siue uirtutes. scu
angłorum miltcie: seu archangi¬
lorum conuentus. Cum uͦ neces¬
se erat suꝑ duci reb hc̃ mundũ
qui ẽ p̃cipue castigatio & doctͥ¬
na humanoꝵ animoꝵ deide
cunctis q̃ oriuntur ce occidunt
oportunum domicilium:. tc̃ etuã
decursio demꝑis simul cũ ipso
mundo᷑ animantib que ineos
congenerata dinoscitur: eaq sq̃
urgetur & affluit: finẽq neqͥsꝰ
ꝓcipit commeandi. Aut ñ eiꝰ modi

Expanded text:
opera cuncta constituit, id est, lumen inopera cuncta constituit, id est, lumen intellectibile conveniens beatitudini amantium Dominum. Rationabiles, invisibilesque dico naturas, et omnium intellectibilium decorationem, quae capacitatem nostrae mentis excedunt, quorum nec vocabula reperire possibile est. Haec substantiam invisibilis mundi replevisse sciendum est, sicut docet nos Paulus dicens: Quia in ipso creata sunt omnia, sive visibilia, sive invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, seu virtutes , seu angelorum militiae, seu archangelorum conventus. Cum vero necesse erat superduci rebus hunc mundum, qui est praecipue castigatio, et doctrina humanorum animorum, deinde cunctis quae oriuntur et occidunt, opportunum domicilium: tunc etiam decursio temporis, simul cum ipso mundo, et animantibus quae in eo sunt, congenerata dignoscitur: eaque semper urgetur, et effluit, finemque nequaquam percipit commeandi. Aut non ejusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
turum. Qͥ nec future examinatio¬
nis intiutu congruã cogitationẽ
de rerum om̃ium fine ceperunt.
considerantes qͥa mundũ qͦ refor¬
mari necesse ẽ: si ad aliud uitȩ
scȩma animorum statꝰ tͣnsferendꝰ
ẽ. Sic̃ .N. p̃sens uita cognatã ht̃
mundi huiꝰ naturam: ita etiam
futura animoꝵ conu̾satio. fami¬
liarem speciei sue sumptura ẽ ha¬
bitum. S tantum absunt cred̾̃e
quod hec uera sint: ut passim de
nobis rideant rideant. cum mun¬
di huiꝰ consummationẽ. et refor¬
mationem scłi p̃dicamꝰ. Sane qm̃
naturalit̾ omniũ rerum sunt pͥma
pͥncipia: idcirco suꝑ his q̃ extẽꝑe
ceperunt scͥptor disserens. Hanc
templabilis: sed in audita relicta
ẽ ꝓpterea quod abhis qui imbu¬
ebantur ꝓpt̃ sensꝰ paruitate facile
comp̃hendi non poterat. erat ani¬
qͥssima creature ordinatio. ili
extra mundum s̃ apta iurtutib.
orta sine temꝑe. sempiterna sq
pͥa. In qua conditor omnium dõ

Expanded text:
turum. Qui nec futurae examinatioturum. Qui nec futurae examinationis intuitu, congruam cogitationem de rerum omnium fine ceperunt: considerantes, quia mundum quoque reformari necesse est, si ad aliud vitae schema animorum status transferendus est. Sicut enim praesens vita cognatam habet mundi hujus naturam: ita et futura animorum conversatio familiarem speciei suae sumptura est habitum. Sed tantum absunt credere quod haec vera sint, ut passim de nobis rideant, cum mundi hujus consummationem et reformationem saeculi praedicamus. Sane quoniam naturaliter omnium rerum sunt prima principia, idcirco super his quae ex tempore coeperunt, scriptor disserens hanc vm nostro contemplabilis, sed inaudita relicta est: propterea quod ab his qui imbuebantur propter sensus parvitatem, facile comprehendi non poterat. Erat antiquissima creaturae ordinatio; illis quae extra mundum sunt, apta virtutibus, orta sine tempore, sempiterna sibique propria: in qua conditor omnium Deus
Abbreviated transcription (Latin):
ac sine fine haberi. rerumq ꝑ
partes institutarũ auctorem dĩ¬
pensatoremq eẽ audeant affir¬
mare. Quibꝰ ubi. uel qñ sapien¬
tia scłaris formidinem future
condempnationis iniciet᷑: qͥ sic
acute res uanissimas intuentes.
ad concupiscendam ueritatis
prudentiam sponte cȩcati sũt.
Alu stellarum int̾ualla dinume¬
rant. earumq arctoas semꝑ lu¬
centes descͥbunt: & qͣnte illaꝵ
que sub axe mouentur austra¬
li. aceteris qͥdem suspicͥuntur
hominib. nobis autem haben¬
tur ignote. uel borealem lati¬
tudinem. necnon signiferum
circulum mille spaciis diuidñ¬
tes. astrorumq discursus &e p̃¬
clusiones & om̃ium motus pͥncipalẽ
subtilit̃ obseruantes: ⁊ pꝰ qͣntũ tẽꝑis
unaq̃q planetarũ ꝓͥam circuitionẽ
solet explere. Unam om̃iũ rationem
repperire minime potuer̃. ut dicent
dm̃ mundi totius eẽ factorem: ius¬
toq iudicio dignam remunerati¬
onem cuiq ꝓsuis facinorib tribu¬

Expanded text:
ac fine haberi, rerumque per ac fine haberi, rerumque per partes institutarum auctorem, dispensatoremque esse audeant affirmare. 4. Quibus, ubi, vel quando sapientia saecularis, formidinem futurae condemnationis initiet, qui sic acute res vanissimas intuentes, ad concipiendam veritatis prudentiam, sponte caecati sunt. Alii stellarum intervalla dinumerant, earumque arctoas semper lucentes describunt, et quantae illarum quae sub axe moventur australi, a certis quidem suspiciuntur hominibus, nobis autem habentur ignotae. Vel borealem latitudinem, nec non signiferum circulum mille spatiis dividentes, astrorumque discursus, et praeclusiones, et omnium motus principales subtiliter observantes, et post quantum temporis, unaquaeque planetarum propriam circuitionem solet explere: unam omnium rationem reperire minime potuerunt, ut dicerent Deum mundi totius esse factorem, justoque judicio dignam remunerationem cuique pro suis facinoribus tribu
Abbreviated transcription (Latin):
alis: ex his que inp̃sentia breuit
tradita sunt declaratur. In pͥn
ẽ iitium temꝑale: de fine ñ
dubites. Geometria et arithine¬
tica disciplina. commenticieq
scͥpture. & fabulosa astrologia
id÷ occupatissima uanitas. ad
qualem gͥ terminum concluden¬
da ẽ. cum hi qͥ circa memorataꝵ
rerum indaginem uacauerunt
coeternum creatori om̃ium dõ
uisibilem hc̃ mundũ ẽẽ ꝓnun¬
tiant. ad illiꝰ głam referenteᷤ cir¬
cumspectum hc̃ orbem corpꝰq
habentem compositum: qͥ est incõ¬
p̃hensibilis inuisibilisq natura᷑
Qͥ ne hoc qͥdem ꝑspicere potuerunt.
qͥa cum singła menbra solutioni
corrupteleq subiecta .s. eiꝰ etiam
uniu̾sum corpꝰ isdẽ casib interire
neces se ẽ: s usq adeo cogitatio¬
nib euanuerunt. & excecatum ÷
irrationabile cor eoꝵ: dicentesq
se sapientes. stulti prorsus effecti
s̃: ut etiam qͥdã eoꝵ sempiternũ
ẽẽ cum dõ polum:⁊ sine pͥncipio

Expanded text:
alis, ex his quae in praesentia breviter alis, ex his quae in praesentia breviter tradita sunt declaratur. In prinest initium temporale, de fine non dubites. Geometrica et arithmetica disciplina, commentitiaeque scripturae, et fabulosa astrologia, id est occupatissima vanitas. Ad qualem igitur terminum concludenda est, cum ii qui circa memoratarum rerum indaginem vacaverunt, coaeternum creatori omnium Deo, visibilem hunc mundum esse pronuntiant, ad illius gloriam referentes circumscriptum hunc orbem, corpusque habentem compositum, quae est incomprehensibilis invisibilisque natura? Qui ne hoc quidem perspicere potuerunt: quia cui singula membra solutioni corruptelaeque subjecta sunt, ejus etiam universum corpus iisdem casibus interire necesse est. Sed usque adeo cogitationibus evanuerunt, et excaecatum est irrationabile cor eorum, dicentesque se esse sapientes, stulti prorsus effecti sunt , ut etiam quidam eorum sempiternum esse cum Deo polum, et sine principio
Abbreviated transcription (Latin):
opineris ohomo: nec qͥa circũ te
discurrunt ea q̃ mouentur iee¬
lo. nec quod ipsiꝰ circuli initiũ nũ
sensui comp̃hensibile ñ habetur.
iccirco sine pͥncipio ẽẽ u̾tibiliũ en¬
porum natura credenda ẽ. Neq b
orbis iste. id÷ plenum hoc rotun¬
dumiq scȩma qͦd sub uno puncto
continetur. qͥa nr̃m diffugit in¬
tellect̾um. nec un ceꝑit aut qͦ rec¬
derit possumꝰ inuenire. ob hoc as̃
non eẽ compositum debemꝰ assere.
aut quia sensus oĩo nr̃os elabit᷑.
iõ reuera minus aliunde cepisse
putabit᷑. Sic et tu. non qͥa in se¬
metipsa feruntur ea q̃ uoluenda
circumspicis. et ꝙ planicies eoꝵ
nullis mediis int̾polatur obstałi:
obhoc sine pͥncipio. uł fine mun¬
dum haberi decipiaris. Transit
enim scema eiꝰ: & celum terraq
p̃teribit. Preditatio autem cun¬
ctoꝵ de consuminatione scl̃i mã¬
datoꝵ. & de reformatione mundi
scđm notationem magisterii sp̃u¬

Expanded text:
opineris, o homo; nec quia circum te opineris, o homo; nec quia circum te discurrunt ea quae moventur in coelo, nec quod ipsius circuli initium, nostro sensui comprehensibile non habetur, idcirco sine principio esse vertibilium corporum natura credenda est. Neque enim orbis iste, id est, planum hoc rotundumque schema, quod sub uno puncto continetur, quia nostrum diffugit intellectum, nec unde coeperit, aut quo reciderit possumus invenire: ob hoc etiam non esse compositum debemus asserere, aut quia sensus omnino nostros elabitur, ideo revera minus aliunde coepisse putabitur. Sic et tu non quia in semetipsa feruntur ea quae volvenda circumspicis, et quod planities eorum nullis mediis interponatur obstaculis, ob hoc sine principio vel fine mundum haberi decipiaris. Transit enim schema ejus ; et, coelum terraque praeteribit : praedicatio autem cunctorum de consummatione saeculi mandatorum, et de reformatione mundi, secundum notationem magisterii spirit
Abbreviated transcription (Latin):
conditoris. Nam sic̃ figulꝰ uasis
deformatis nec artem potest a¬
mittere nec uirtutem: sic opifex
rerum ds̃ non uni facture suffici¬
entem potentiam poszidens. s
infinitate potiꝰ excedens: solo
momento ꝓpͥe uoluntatis. magni¬
tudinem eoꝵ que cernunt᷑ extrus
Qͦ d ce si pͥncipium mundꝰ haber e
factus ẽ. quere qͥs illi dedit pͥncip¬
um. ⁊ qͥs eiꝰ fabricator ẽ. Quod ne
humana forsitan cogitatione dis¬
cutiens aueritatis tramite deura¬
res. p̃uenit instruens nos doctͥna:
& animis nr̃is tanquam signacu¬
lum cuiꝰ dam custodie figens̃ ue¬
nerabile mox di nomen inseruit.
dicens. In principio fecit ds̃. Igit᷑
beata natura et opulenta bonitas
dilectissimaq cunctis rationem
habentibꝰ ac nimium carissima
pulchritudo. pͥnceps omniũ que
sunt. fons uite. intellectibile nom̃
inacces sibilis sapientia: ipse fec̃
inpͥncipio cȩlum et terrã. Nongͦ
infecta ẽẽ uel imꝓuida q̃ uident᷑

Expanded text:
conditoris. Nam sicut figulus, vasis conditoris. Nam sicut figulus, vasis deformatis, nec artem potest amittere, nec virtutem: sic opifex rerum Deus, non uni facturae sufficientem potentiam possidens, sed infinitate penitus excedens, solo momento propriae voluntatis, magnitudinem eorum quae cernuntur exstruxit. Quod si et principium mundus habet, et factus est; quaere quis illi dedit principium, et quis ejus fabricator est. Quod ne humana forsitan cogitatione discutiens, a veritatis tramite deviares: praevenit instruens nos doctrinis, et animis nostris, tanquam signaculum cujusdam custodiae figens, venerabile mox Dei nomen inseruit dicens: In principio fecit Deus. Igitur beata natura, et opulenta bonitas, dilectissimaque cunctis rationem habentibus, ac nimium carissima pulchritudo, princeps omnium quae sunt, fons vitae, intelligibile lumen, inaccessibilis sapientia, Ipse fecit in principio coelum et terram. 3. Non ergo infecta esse vel improvida quae videntur
Abbreviated transcription (Latin):
athomos & indiuidua corꝑa.
& tumores. et meatus continere
naturam inuisibiliũ tradider̃.
mͦ concurrentib sͥ leuibꝰ illis
rotundisq corpuscłis. mͦ receden¬
tibus ase.atq discretis ortus ob¬
itusq ꝑficere: et in ꝑseuerationi¬
bus corꝑum complexionem ato¬
morum locatam. ualidius cau¬
sas eternitatis expͥmere. Uere te¬
lam aranee dexunt. qui ista descͥ¬
bunt: et qui tam uacua inaniaq
pͥncipia celo. terre. mariq conscͥ¬
bunt. Neq enim sciebant dicẽ.
inpͥncipio fecit ds̃ celum et t̾rã.
Propterea sine moderamine & gu¬
b̃natione. fortuitoq casu agi et
ferri om̃ia: insite sͥ impietatis de¬
rationis elogiis mundificatioĩs
expositor dĩ com memoratione
sensus nr̃os illuminans. dixit. In
pͥncipio fecit d̃s. Qm̃ bonꝰ ordo.
Principiũ pͥmo posuit: ut ñinge¬
nitum ut qui dam mundum
arbitremur. Deiñ subdidit quia
fecit: ut ostenderet quia creature
opus pars exigua uirtutis est

Expanded text:
atomos, et individua corpora, atomos, et individua corpora, et tumores, et meatus continere naturam visibilium tradiderunt: modo concurrentibus sibi levibus illis rotundisque corpusculis, modo recedentibus a se atque discretis, ortus obitusque perficere, et in perse veratioribus corporibus complexionem atomorum locatam, validius causas aeternitatis exprimere. Vere telam araneae texunt, qui ista describunt: et qui tam vacua inaniaque principia, coelo, terrae, marique conscribunt. Neque enim sciebant dicere: In principio fecit Deus coelum et terram: propterea sine moderamine, et gubernatione, fortuitoque casu, agi et ferri omnia, insito sibi impietatis derationis elogiis mundi fabricationis expositor, Dei commemoratione sensus nostros illuminans, dixit: In principio fecit Deus. Quam bonus ordo principium primo posuit: ut non ingenitum quidam mundum arbitrarentur. Deinde subdidit, quia fecit: ut ostenderet quia creaturae opus, pars exigua virtutis est
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsuasione humane sapientiȩ: s in
ꝓbatissimis spiritalis doctrine ser¬
monibꝰ quoꝵ finis non audientiũ
laus ẽ: s discentium salus. In pͥnci¬
pio fecit ds̃ celum & t̾ram. Retar¬
dat gͥ sermonem meũ mentis am¬
miratio. cogitans quid pͥmũ dicã.
arguamne uanitatem scłarium:
annr̃orum potius p̃dicem uerita¬
tem. Plurima suꝑrerum natura:
grecoꝵ philosophi disputarunt.
S nullus ap̃ eos sermo fixus habe¬
tur & stabilis: pͥore semꝑ a sequen¬
te deiecto. Nichilq nobis opere
p̃cium est que illoꝵ sunt infir¬
mare: cum ad destructionem ꝓ¬
pͥam sͥmet ipsi sufficiant. Qͥ enĩ
dm̃ nescire potuerunt. sapientiã
reb p̃eẽ mortalium nullatenꝰ
concesserunt: s familiari igno¬
ratione sublapsi. uariis omnia
diffinitionib concluserunt. Pp¬
terea multi eorum ad confusã
informẽq se materiam redege¬
runt: elementis mundi causas
rerum om̃ium deputantes. Alii

Expanded text:
persuasione humanae sapientiae, sed in persuasione humanae sapientiae, sed in probatissimis spiritalis doctrinae sermonibus, quorum finis non audientium laus est, sed discentium salus. 2. In principio fecit Deus coelum et terram . Retardat igitur sermonem meum mentis admiratio: cogitans quid primum dicam, arguamne vanitatem saecularium, aut nostrorum potius praedicem veritatem? Plurima super rerum natura Graecorum philosophi disputarunt: sed nullus apud eos sermo fixus habetur et stabilis, priore semper a sequente dejecto. Nihilque nobis operae pretium est, quae illorum sunt infirmare: cum ad destructionem propriam sibimet ipsi sufficiant. Qui enim Deum nescire potuerunt, sapientiam rebus praeesse mortalium nullatenus concesserunt, sed familiari ignoratione sublapsi variis omnia definitionibus concluserunt. Propterea multi eorum ad confusam informemque se materiam redegerunt, elementis mundi causas omnium rerum deputantes. Alii
Abbreviated transcription (Latin):
dict᷑a sunt. adducemur. Moysestt
ille qui ꝑhibetur uenustus ap̃
dm̃ fuisse: cum adhuc maternꝰ
uberib inhiaret. Quem adop¬
tauit filia pharaonis.⁊ regio cil¬
tu liberalit̾ educauit: philoso¬
pbis egyptiorum eruditioni eiꝰ ma¬
gistris adhibitis. Q fastum tiran¬
nidis exhorruit.: & ad humilitatẽ
suoꝵ ciuiũ se conu̾tit: contentus
afflict̾ari potius cum popło dĩ. qͣm
quippe qͥ pͥusqͣm plebis acceperit
pͥncipatum:. ꝓpt̃ odium nequitie
naturale usq ad necem uidetur
imꝓbos ꝑsecutus. Qui abhis effu¬
gatus ẽ quib ipse fuerat opitu¬
latus. Qͥ libentissime tumultib
egypti derelictis. ad ethiopiam ꝓ¬
fectus ẽ. ibiq ceteroꝵ uacuus ne
dm̃ ut erat homini uidere possi¬
bile: immo ut nemini potiꝰ licuit
alicubi. scdm testimonium ipsiꝰ
et ꝑsomnum loquar: sed nonita¬
ut famulo meo moysi. qͥ inom̃i do¬
mo mea fidelis est. Ore ados col¬
Audiamꝰ gͥ ueritatem u̾boꝵ. non in

Expanded text:
dicta sunt adducemur. Moyses itdicta sunt adducemur. Moyses itille qui perhibetur venustus apud Deum fuisse, cum adhuc maternis uberibus inhiaret, quem adoptavit filia Pharaonis, et regio cultu liberaliter educavit, philosophis Aegyptiorum eruditioni ejus magistris adhibitis , qui fastum tyrannidis exhorruit, et ad humilitatem suorum civium se convertit, contentus afflictari potius cum populo Dei, quaquippe qui priusquam plebis acciperet principatum, propter odium nequitiae naturale, usque ad necem videtur improbos persecutus. Qui ab his effugatus est, quibus ipse fuerat opitulatus: qui libentissime tumultibus Aegypti derelictis, ad Aethiopiam profectus est, ibique caeterorum vacuus negDeum, ut erat homini videre possibile, imo ut nemini potius licuit alii, secundum testimonium ipsius et per somnium loquar: sed non ita famulus meus Moyses, qui in omni domo mea fidelis est. Ore ad os colAudiamus igitur veritatem verborum, non in
Abbreviated transcription (Latin):
celum et terram. Conueniens
exordium de mundi compositi¬
one narraturus assumpsit: de¬
corationem gestoꝵ operum sui
faciens sermonis initium. Celi
enim terreq factura referenda ẽ
non sponte formata ut qͥdam opi¬
nati sunt: s ex dõ causas ꝓpͥe
nacta substantie. Qualis gͥ dignꝰ
auditus sit magnitudine rela¬
torum: uel quemadmodum in¬
structus eẽ debet animꝰ ad rerũ
huiismodi ꝑceptionem: Num¬
rum qui uiciis carnalib ẽ im¬
miinis.⁊ erumpnis minime sela¬
rib obfuscatus. quin etiam la¬
boriosus et sollers:⁊omnia cir¬
cumspectans. ut meritam dĩ no¬
tionem possit attrahere. Sed
anteqͣm de uerboꝵ subtilitate
disceptemus. et ꝑscrutemur qͣn¬
ta sit harum uocum significa¬
tio: cogitemꝰ qͥs est. qui nos af¬
fatur. N am licet altitudinem
cordis historici non ualeamꝰ at¬
tingere. propter imbecillitatem
nr̃i uidelicet intellectus: att̃
p̃rogatiua loquentis inspecta. ul¬
tro ad consentiendum his que

Expanded text:
lum et terram. Conveniens exordium de mundi compositione narraturus assumpsit decorationem gestorum operum, sui faciens sermonis initium. Coeli enim terraeque factura referenda est non sponte formata, ut quidam opinati sunt, sed ex Deo causas propriae nacta substantiae. Qualis igitur auditus dignus sit magnitudine relatorum, vel quemadmodum instructus esse debeat animus, ad rerum ejusmodi perceptionem! nimirum qui vitiis carnalibus est immunis, et aerumnis minime saecularibus obfuscatus, quin etiam laboriosus et solers, et omnia circumspectans, ut meritam Dei notionem possit attrahere. Sed antequam de verborum subtilitate disceptemus, et perscrutemur quanta sit harum vocum significatio, cogitemus quis est qui nos affatur. Nam licet altitudinem cordis historici non valeamus attingere propter imbecillitatem nostri videlicet intellectus: attamen praerogativa loquentis inspecta, ultro ad consentiendum his quae
Abbreviated transcription (Latin):
Eustachius sincletice germane.
diaconisse salutem. inxp̃o. Inci
q studiosus animꝰ tre
germanitatis dum ple¬
nitudinem celestium nosse desi¬
derat scͥpturarum: cunctas bib¬
liothecas eccłiasticas. & earum
qͥ fuerint conditores crebris le¬
ctionib inuestigans. ꝑuenit
tandem ad exameron scĩ ac
uenerabilis ep̃i basilii greco
sermone conscͥptum. Quem dũ mo¬
nimentis inserere lingue latialis af¬
fectat: mͥ hanc curam censuit esse
mandandã. S ego considerans
quia hoc amore potiꝰ qͣm uidicio
p̃cepisti: festinabam qͥdem simpli¬
cib uissis obsequi tua commo¬
nitus caritate: s ꝓmittere non
audebam. ꝓpͥam contemplatus
infantiam. Itaq gemina cogi¬
tatione distractus : quid agerẽ
nesciebam. Uerebar enim si nega¬
re maluissem. mentem pie de me
p̃sumentis offenderem:si parerẽ.
susceptum officium nouare non
possem. Que cum ita eẽnt. statui
operam meam fidelit̃ exhibere.
qͣm sermonem ꝑtinacit̃ excusa¬
re. Confidens quia si displicu¬

Expanded text:
Eustathius Syncleticae germanae diaconissae salutem in Christo. studiosus animus tuae germanitatis, dum plenitudinem coelestium nosse desiderat Scripturarum, cunctas bibliothecas ecclesiasticas et earum qui fuerint conditores, crebris lectionibus investigans, perveni tandem ad Hexaemeron sancti ac venerabilis episcopi Basilii, Graeco sermone conscriptum: quod dum monumentis inserere linguae Latialis affectat, mihi hanc curam censuit esse mandandam. Sed ego considerans, quia hoc amore potius quam judicio praecepisti: festinabam quidem simplicibus jussis obsequi, tua commonitus caritate: sed promittere non audebam, propriam contemplatus infantiam. Itaque gemina cogitatione distractus quid agerem nesciebam: verebar enim si negare maluissem, mentem pie de me praesumentis offendere. Si parere, susceptum officium navare non posse. Quae cum ita essent, statui magis operam meam fideliter exhibere, quam sermonem pertinaciter excusare: confidens quia si displicu
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ causa omnium bonoꝵ. si in nob̃
sp̃ualis grã ꝑseueret. Hec quippe
nos ad om̃ia recto itinere ducit. sic̃
etiã qñ ab ea excidimꝰ ꝑimꝰ: & de¬
serti efficimur omni bono. Non
discedat a nobis. Illud enim fit q̃n
celestia meditamur: hoc autẽ. qñ
ad scłaria declinamus. Quẽ mun¬

Expanded text:
est causa omnium bonorum, si in nobis spiritalis gratia perseverat. Haec quippe nos ad omnia recto itinere reducit, sicut etiam quando ab ea excedimus perimus, et deserti efficimur omni bono. Non nobis, vel ut discedat a nobis. Illud enim fit quando coelestia meditamur, hoc autem quando ad saecularia declinamus. »
Abbreviated transcription (Latin):
tamen scribens apłs parua illa
ẽẽ dixit. incomparatione scilicet
eoꝵ que dicturus erat: scđm qͦd
alibi dixit. Sic̃ scͥpsi uobis in
modico: scdm quod potestis le¬
gentes intelligere prudentiam meã

Expanded text:
tamen scribens Apostolus, parva illa esse dixit, in comparatione scilicet eorum, quae dicturus erat: secundum quod alibi dixit: « Sicut scripsi vobis in modico, secundum quod potestis legentes intelligere prudentiam meam
Abbreviated transcription (Latin):
sustinere uerbum adhortationis.¬
qͥs qͣm inquit longitudinem ser¬
monis abnuere: nisi inpatientia
Hoc quippe erat quod auersarif¬
s latenter hoc dicit. Tamqͣm si
diceret. Sic pusillanimes estis.
talium enim ẽ nonferre sermonᷤ
eos mansuetiores efficeret. quod
se paratum dixit ad eos uenirs¬

Expanded text:
tionis, verbum adhortationis.quisquam, inquit, longitudinem sermonis abnuere, nisi impatientia. Hoc quippe erat, quod eis nsed latenter hoc dixit, tanquam si diceret: Et si pusillanimes estis, talium enim est non ferre sermonis eos mansuetiores efficeret, quod se paratum dixit ad eos venir
Abbreviated transcription (Latin):
Intueris qualiter ostendit inge¬
nerari posse uirtutem. cum neq
ex do docet tantum. neq ex uob̃
eam ꝑfici tantum: Primũ dicen¬
do ut ꝑficiat uos in omni opere bo¬
no: hoc significat: habetis qͥdem
uirtutem: indigetis autem com¬
plemento. Quid autem ẽ quod
dicit. in omni opere & sermone
habeant: & dogmata secundum
uoluntatem eius. faciens inquit
inuobis heneplacitum inconspec

Expanded text:
Intueris qualiter ostendit ingenerari posse virtutem; neque ex Domino dicit totum, neque ex nobis eam perfici tantum. Nam quod dicit, Ut perficiat vos in omni opere bono, hoc significat: Habetis quidem virtutem, indigetis autem complemento. Quid autem est quod dicit, in omni opere et sermone haberent et dogmata. Secundum voluntatem ejus, inquit, faciens in vobis, benep
Abbreviated transcription (Latin):
Clarum ẽ gͦ: quia ut meliorem re¬
surrectionem adipiscerentur.
Non enim talem: qualem
resurrectionem acceperunt filui
illarum mulierum. Inhoc loco uide¬
tur mͥ. quia iohannem significat.
&e iacobum. Distentio quippe. dr̃

Expanded text:
Clarum est ergo, quia ut meliorem resurrectionem adipiscerentur, non enim talem, qualem resurrectionem acceperunt filii illarum mulierum. In hoc loco videtur mihi, quia Joannem significat et Jacobum. Distentio quippe dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
quit: magistrum imitare hoc qͥp¬
pe ẽ discipłĩ. Si uero ipse qͥdem
ꝑtribulationes ꝑrexit. tu autem
ꝑrequiem uis ire: non eadem uis
ꝑgere uia qua ille ꝑrexit. s aliã.
Q uomͦ ergo sequeris. non sequens:
q uom̃ erĩs discipł̃s. qui non consee¬
caris magistri uestigia: Hoc etiã¬

Expanded text:
quit, magistrum imitare; hoc quippe est discipuli. Si vero ipse quidem per tribulationes perrexit, tu autem per requiem vis ire; non eadem via vis pergere qua ille perrexit, sed alia. Quomodo ergo sequeris, non sequens? Quomodo eris discipulus si non sectaris magistri vestigia? Adve
Abbreviated transcription (Latin):
e insanit: & hec audiebat ab
illis: ipse beneficia prestans. Et
ziqͥdem nichil faceret. & sic ista
audiret: nichil esset mirabilius.
ptinebant audiebat quod sedu¬
ctor esset. & demones exeludenᷤ
demonium habere dicebatur. et

Expanded text:
emonia . » Audiebat hoc ab illis quibus beneficia praestabat. Et si quidem nihil faciens ista audiret, nihil esset mirabile, pertinebant, audiebat quia seductor esset, et daemonem excludens daemonium habere dicebatur; et
Abbreviated transcription (Latin):
uenturus ẽ: Uis etiam irrisio¬
entes inquit adipsam crucem ad¬
orabant illum. & cedebant ce colla¬
phabant: & dicebant᷑. Si filius dĩ
es: descende de cruce. Adhuc etiã
& seruus principis sacerdotum
alapam ei dedit: & dixit. Si qͥdem¬

Expanded text:
tus? » Vis etiam irrisioentes, inquit, ad ipsam crucem, adorabant illum et caedebant, colaphizabant et dicebant ei: « Si Filius Dei es, descende de cruce . » Adhuc etiam et servus principis sacerdotum alapam ei dedit : et illude
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ipse xp̃c discipłis sepiꝰ cõ¬
mendauit. Si patrem familias in¬
quit. beelzebub uocauerunt̾ qͣn¬
tomagis discipłos euis: E iterũ.
Non est discipłs suꝑ magistrum:
neq seruus suꝑ dñm suũ. Aspi¬
Sic̃ enĩ filiĩ parentes. & discipuli
incertaminib magistros atten¬
dunt. informantes mentẽ expar¬
te doctoꝵ ꝑ uisum regłas qͣs dã
sumentes: sic etiam hic si uolumꝰ
currere & discere ut bene curra¬

Expanded text:
etiam ipse Christus discipulis saepius commendabat: « Si patremfamilias, inquit, Beelzebub vocaverunt, quanto magis discipulos ejus? » Et iterum: « Non est discipulus super magistrum, neque servus super dominum . » AspiSicut enim filii, parentes et discipuli in certaminibus magistrum attendunt, informantes mentem ex parte doctorum, per visum regulas quasdam sumentes, sic etiam hic, si volumus currere et discere ut bene curra