comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non querit que sunt sua. non irritatur
non cogitat malum. non gaudet super
iniquitate. congaudet autẽ ueritati.
Omnia tolerat. omnia credit omnia¬
sperat. omnia suffert. Caritas nun¬
quam cadit. & paulo post. Maues in¬
quit fides spes. caritas: Tria hec:. ma¬
ior autem his ẽ caritas. Sectamini ca¬
ritatem. Item dicit ad galathas. uos
enim in libertatem uocati estis fr̃s
tantum ne libertatem in occasionem
carnis detis. sed ꝑ caritatem seruite
inuicem. Omnis enim lex . in uno
sermone impletur. in eo quod eliliges
proximũ cuum tanquam te ipsum.
hoc ẽ quod ad romanos ait. Qui dili¬
git alterum legem im pleuit. Item di¬
cit ad colosenses. Suꝑ omnia autem
fectionis. & adtimotheum. finis inqͥt
precepti ẽ caritas. & adiungens qua¬
lis caritas. de corde inquit puro. et cõ¬
scientia bona ⁊ fide ⁊ ñ ficta. Aed corm¬
thios autem cum dicit omnia. ur̃a cũ
caritate fiant. satis ostendit etiam ip¬
sas correptiones. quasamaras ⁊asꝑsas

Expanded text:
tem quaeritis aliena. « Non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati: omnia tolerat, omnia sustisperat, omnia suffert; charitas nunquam cadit. Et paulo post: Manet, inquit, fides, spes, charitas, tria haec; major autem horum charitas: sectamini charitatem . Item dicit ad Galatas: Vos enim in libertatem vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in occasionem carnis detis, sed per charitatem servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur, in eo quod diliges proximum tuum tanquam te ipsum . Hoc est quod ad Romanos ait, Qui diligit alterum, legem implevit . Item dicit ad Colossenses: Super omnia autem erfectionis . Et ad Timotheum, Finis, inquit, praecepti est charitas: et adjungens qualis charitas, de corde, inquit, puro, et conscientia bona, et fide non ficta . Ad Corinthios autem cum dicit, Omnia vestra cum charitate fiant ; satis ostendit, etiam ipsas correptiones, quas asperas et amaras
Abbreviated transcription (Latin):
leuis efficitur caritati. Talib enum
dominꝰ dixit suam ẽẽ sarcinam leuẽ.
qualis petrus fuit quando passus ẽ
pro xp̃o: non qualis fuit quando ne
duinum amorem. ardentissima uo¬
luntate commendans apłs dicit.
Quis nos separabit a caritate xp̃i.
Tribulatio. an angustia. an ꝑsecutio.
an fames. annuditas. an ꝑiculum.

Expanded text:
levis efficitur charitati. Talibus enim levis efficitur charitati. Talibus enim Dominus dixit esse suam sarcinam levem , qualis Petrus fuit quando passus est pro Christo, non qualis fuit quando negdivino amore ardentissimam voluntatem commendans Apostolus, dicit: Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nud
Abbreviated transcription (Latin):
gauit. Timor enim non ẽ in caritate si¬
non deerat quando dicebat domino a¬
nimam meam pro te ponam. Puta¬
bat enim se posse. quod se uelle sentie¬
bat. & quis istam et si paruam dare
ceperat caritatem. nisi ille qui p̃parat
uoluntatem ⁊ cooꝑando ꝑficit. quod
oꝑando incipit: Qm̃ ipse ut uelimus
oꝑatur incipiens. qui uolentib cooꝑa¬
tur ꝑficiens. Propt̃ quod ait apostols
Certus sumenim. quia qui operatur
in uobis bonum opus. ꝑficiet usq in diẽ
Cum autem uolumus. ⁊ sic uolumus
ut faciamus: nob̾cum cooꝑatur. Ta¬
men sine illo uel oꝑante ut uelimus. uł
cooꝑante cum uolumus ad bona pie¬
tatis opera nil ualemus. De oꝑante
illo. ut uelimus dictum ẽ. Deus ẽ enĩ
qui operatur in nob ⁊ uelle. De cooꝑante
autem illo cum iam uolumus ⁊uolen¬
do facimus: scimus inquit. qm̃ dili¬
gentib deum omnia cooꝑantur in
bonum. Quid ẽ omnia. nisi et ip̃e seue
terribilesq passiones: Sarcina quip¬
pe illa xp̃i que infirmitati grauis ẽ

Expanded text:
gauit. timor enim non est in caritate, sinon deerat, quando dicebat domino: animam meam pro te ponam. putabat enim se posse quod uelle sentiebat. et quis istam etsi paruam dare coeperat caritatem nisi ille, qui praeparat uoluntatem et cooperando perficit quod operando incipit, quoniam ipse ut uelimus operatur incipiens qui uolentibus cooperatur perficiens? propter quod ait apostolus: certus sum, quoniam qui operatur in uobis opus bonum, perficiet usque in diem cum autem uolumus et sic uolumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. tamen sine illo uel operante, ut uelimus, uel. cooperante, cum uolumus, ad bona pietaillo ut velimus, dictum est: Deus est enim qui operatur in vobis et velle. De cooperante autem cum jam volumus et volendo facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum . Quid est, omnia, nisi et ipsas terribiles saevasque passiones? Sarcina quippe illa Christi, quae infirmitati gravis est,
Abbreviated transcription (Latin):
petrus. Hunc autem uoluit auferri¬
a nob̾: cum prius dixit. nolite timere
eos qui corpus occidunt. ⁊ postea non
habent quid faciant. Huius timoris
non accepimus sp̃m. sed uirtutis et
caritatis ⁊continentie. De quo spiritu¬
idem ipse ad romanos ait. Gllamur in ttibu¬
lationib nescientes quia tribulatio paui¬
entram oꝑatur. patientia probationem.
probatio spem. spes autem non confun

Expanded text:
Petrus. Hunc enim auferri voluit aPetrus. Hunc enim auferri voluit a nobis, cum prius dixit: Nolite timere eos qui corpus occidunt, et postea non habent quid faciant . Hujus timoris non accepimus spiritum, sed virtutis et charitatis et continentiae. De quo spirituidem ipse ad Romanos ait: Gloriamur in tribulationibus; scientes quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, pr
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ abundat caritas uniuscuiꝰq ur̃m in
inuicem. Hec dixit. ne forte de tanto
bono. quod ex deo habebant tanquã
ex seipsis id habentes extollerentur. Qd
bis. non ita uos laudare tanquã hoc
habeatis ex uobis. & ad timotheum di¬
cit. Non enum dedit nob̾ deus sp̃m ti¬
moris seduirtutis. ⁊ caritatis ⁊ conti¬
nentie. In quo sane apłi testimonio
cauere debemus. ne nos arbitremur ñ
accepisse sp̃m timoris dei. quod sine du¬
bio magnum ẽ dei donum. De quo di¬
cit ꝓpheta ysaias. Requiescet suꝑ eum
spiritus sapientie ⁊ intellectus. spiritus
consilii ⁊ fortitudinis. sp̃s scientie ⁊ pi¬
etatis. ⁊ spiritus timoris dei. Non quo
timore petrus xp̃m negauit. sed illiꝰ
timoris sp̃m accepimus de quo dicit
ipse dominꝰ xp̃c. Eum timete qui
habet potestatem animam ⁊ corpus
ꝑdere ingehennam. Ita dico uob. hũc
timete. Hoc autem dixit. ne illo timo¬
re negaremus eum. quo turbatus ẽ

Expanded text:
et abundat charitas uniuscujusque vestrum in et abundat charitas uniuscujusque vestrum in invicem . Hoc dixit, ne forte de tanto bono quod ex Deo habebant, tanquam ex se ipsis id habentes extollerentur. Quobis; non ita vos laudare, tanquam hoc habeatis ex vobis. 39. Et ad Timotheum dicit: Non enim dedit nobis Deus spiritum timoris, sed virtutis et charitatis et continentiae . In quo sane Apostoli testimonio cavere debemus, ne nos arbitremur non accepisse spiritum timoris Dei, quod sine dubio magnum est Dei donum, de quo dicit propheta Isaias: Requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, spiritus timoris Domini . Non quo timore Petrus Christum negavit, sed illius timoris spiritum accepimus, de quo dicit ipse Christus: Eum timete, qui habet potestatem et animam et corpus perdere in gehennam: ita dico vobis, hunc timete. Hoc autem dixit, ne illo timore negaremus eum, quo turbatus est
Abbreviated transcription (Latin):
elegimus. ut ab illo eligeremur. Sed
ipse qui ueritas ẽ aliuddicit. et huic ua¬
nitati hominum aꝑtissime contradi¬
cit. Nlon uos me elegistis inquit. Sigͦ
non elegistis. sine dubio non dilexistis.
Quomodo enim enm eligerent quem
non cdiligerent: S ego inquit uos ele¬
gi. Nunquid non et ipsi postea elegerunt eũ
S quia electi sunt elegerunt. non quia elege¬
runt electi sunt. Eligentium hominũ me¬
ritum nullum eẽt. nisi eos eligentis dei gr̃ã
preueniret. Unde ⁊ apłs paulus benedicens.
thessalonicenses. uos inquit dominꝰ mul¬
tiplicet ⁊ habundare faciat caritate in
inuicem et in omnes. Hanc benedictio¬
nem dedit. ut nos inuicem diligeremus.
qui legem dederat ut inuicem diligamꝰ.
Deniq ⁊ alio loco ad eosdem. quia sine
dubio in quib dam eorum iamerat qͥd
eis ut ẽẽt optauerat. grãs inquit age¬
re debemus deo semper pro uob fratres
sicut dignum ẽ qm̃ suꝑ crescit fides ur̃a

Expanded text:
elegimus, ut ab illo eligi mereremur. Sed elegimus, ut ab illo eligi mereremur. Sed ipse qui veritas est, aliud dicit, et huic vanitati hominum apertissime contradicit: Non vos me elegistis inquit. Si ergo non elegistis, sine dubio nec dilexistis: quomodo enim eum eligerent, quem non diligerent? Sed ego, inquit, vos elegi. Numquid non et ipsi postea elegerunt eum,runt? Sed quia electi sunt, elegerunt: non quia elegerunt, electi sunt. Eligentium hominum meritum nullum esset, nisi eos eligentis gratia Dei praeveniret. Unde et apostolus Paulus benedicens Thessalonicenses: Vos, inquit, Dominus multiplicet, et abundare faciat in charitate in invicem et in omnes . Hanc benedictionem dedit ut nos invicem diligeremus, qui legem dederat ut invicem diligamus. Denique alio loco ad eosdem, quia sine dubio in quibusdam eorum jam erat, quod eis ut esset optaverat: Gratias, inquit, agere debemus Deo semper pro vobis, fratres, sicut dignum est, quoniam supercrescit fides vestra,
Abbreviated transcription (Latin):
precepto admonitũ est liberum arbi¬
trium. ut quereret dei donum: Quod
quidem sine suo fructu prorsus ad¬
moneretur. nisi prius acciperet ali¬
quid dilectionis. ut addi sibi qnde que¬
reret unde quod iubebatur impleret
Cum dicitur diligamꝰ inuicem. lex ẽ.
Cum dicitur quia dilcẽtio ex deo ẽ gra¬
tia ẽ. Saplentia quippe dei legem ⁊
miscłiam. in ligua portat. Unde scͥp.¬
tum ẽ inps almo. & enim benedictionẽ
dabit qui legem dedit. Nemo gͦ uos
fallat fr̃s mei. quia non diligeremus
drã. nisi nos prioripse diligeret. Idem
iohannes aꝑtissime hoc ostendit. et di¬
tit. Nos diligimus quia ipse prior di¬
lexit nos Gratia non facit legis dilecto¬
res. lex uͦ sine gratia. non nisi preuari¬
catores facit. & quod discipłis suis do¬
minꝰ dixit. nonuos me elegistis. s ego
elegi uos nichil aliud indicat nob̃. Si
enim nos prius dileximus. ut hoc meri¬
to nos ipse diligeret. prius nos illũ

Expanded text:
praecepto admonitum est liberum arbipraecepto admonitum est liberum arbitrium, ut quaereret Dei donum? Quod quidem sine suo fructu prorsus admoneretur, nisi prius acciperet aliquid dilectionis, ut addi sibi quaereret unde quod jubebatur impleret. Cum dicitur, Diligamus invicem, lex est: cum dicitur, quia dilectio ex Deo est, gratia est. Sapientia quippe Dei legem et misericordiam in lingua portat . Unde scriptum est in Psalmo: Etenim benedictionem dabit qui legem dedit . 38. Nemo ergo vos fallat, fratres mei: quia nos non diligeremus Deum, nisi nos prior ipse diligeret. Idem Joannes apertissime hoc ostendit, et dicit, Nos diligamus, quia ipse prior dilexit nos . Gratia nos facit legis dilectores, lex vero ipsa sine gratia nonnisi praevaricatores facit. Et quod discipulis suis dicit Dominus, Non vos me elegistis, sed ego elegi vos ; nihil aliud indicat nobis. Si enim nos prius dileximus, ut hoc merito nos ipse diligeret; prius illum nos
Abbreviated transcription (Latin):
ad inuicem. Hec enim precepta dilec¬
tionis id est caritatis que tanta et
talia sunt. ut quicquid homosepu¬
si fiat sine
caeitate nullomͦ fiat bene. hec
gͦ precepta caritatis inaniter
plegem dantur et ueterem ⁊ nouam
quamius in noua uenerit gratia. que ꝓ¬
mittebatur inueteri. lex autem sine grã.
litera est occidens. in gratia uͦ spiritus ui¬
uificans unde ẽ in hominib caritas dĩ
et proximi. nisi ex ipso deo. Nam si non
ex deo sed ex hominib. uicerunt pelagi¬
ani. Si autem ex dõ. uicimus pelagia¬
nos. Sedeat gͥ internos uidex apłs io
hannes: ⁊ dicat nob̃. Carissimi diliga¬
mus inuicem. In his uerbis iohannis
cum illi se extollere ceꝑint. et dicere
ut quid nob̾ hoc precipitur. nisi quia
ex nobis habemus ut inuicem diliga¬
mus. sequitur continuo idem iohan¬
nes. con fundeus eos ⁊clicens quia di¬
lectio ex deo est. Non itaꝙ ex nobis
sed ex deo ẽ. Cur gͦ dictum ẽ cliligamꝰ
iniucem quia dilectio ex deo ẽ. nisiqr

Expanded text:
XVIII. 37. Haec omnia praecepta dilectionis, id est charitatis, quae tanta et talia sunt, ut quidquid se pui fiat sine charitate, nullo modo fiat bene; haec ergo praecepta charitatis inaniter a per legem dantur et veterem et novam quamvis in nova venerit gratia quae promittebatur in vetere, lex autem sine gratia littera est occidens, in gratia vero spiritus vivificans, unde est in hominibus charitas Dei et proximi, nisi ex ipso Deo? Nam si non ex Deo, sed ex hominibus, vicerunt Pelagiani: si autem ex Deo, vicimus Pelagianos. Sedeat ergo inter nos judex apostolus Joannes, et dicat nobis: Charissimi, diligamus invicem. In his verbis Joannis cum se illi extollere coeperint et dicere, Utquid nobis hoc praecipitur, nisi quia ex nobis habemus ut invicem diligamus? sequitur continuo idem Joannes, confundens eos et dicens, quia dilectio ex Deo est . Non itaque ex nobis, sed ex Deo est. Cur ergo dictum est, Diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est; nisi quia
Abbreviated transcription (Latin):
ubi ait. Non habens necessitatem potestatẽ autẽ
habens sue uoluntatis ut seruet uirginẽ suam:
&e tamen non omnes capuint n̾bum hoc s quib
datum ẽ. Quib enim non ẽ datum aut no¬
lunt. aut non implent quod nolunt. Quib autem da¬
tum ẽ sic uolunt ut impleant quod uolunt. Itaq h

Expanded text:
ubi ait, non habens necessitatem, potestatem autem ubi ait, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, ut servet virginem suam. Et tamen, non omnes capiunt verbum hoc, sed quibus datum est. Quibus enim non est datum, aut nolunt, aut non implent quod volunt: quibus autem datum est, sic volunt ut impleant quod volunt. Itaque,
Abbreviated transcription (Latin):
in homine. firmantes carnem brachii nr̃i.
nec a dño recedat cor nr̃m. sedei dicat ad¬
uitor meus esto ne derelinquas me neꝙ
despicias me d̃s saluator meus. Proide
km̃i sicut suꝑiorib testimoniis sc̃arum
scripturarum ꝓbauimus. ad bene iuuen¬
dum.⁊ recte agendum ẽẽ in homine libe¬
rum uoluntatis arbitrium. sic etiam
de gratia sine qua nichil boni agere poᷤ¬
sumus. que sint diuina testimonia
uideamus. Ac primum de ipsa ur̃a pro¬
fessione aliquid dicam. Neq enim congre¬
garet hec uos societas. in qua continen¬
ter uiuitis. nisi noluptatem coniuigalẽ
contemneretis. Hinc autẽ domino lo¬
quenti cum dixissent discipłi si talis est
causa cum uxore non expedit nubere.
respondit eis. non onines capiunt uer¬
bum hoc: sed quib datum ẽ. Nunquid
non liberum arbitrium timothei ẽ exbor¬
tatus apłs dicens. contine teipsum: &
in hac re uoluntatis potestatẽ ostendit

Expanded text:
in homine, firmantes carnem brachii nostri: in homine, firmantes carnem brachii nostri: nec a Domino discedat cor nostrum; sed ei dicat, Adjutor meus esto, ne derelinquas me, neque despicias me, Deus salutaris meus . 7. Proindemi, sicut superioribus testimoniis sanctarum Scripturarum probavimus, ad bene vivendum et recte agendum esse in homine liberum voluntatis arbitrium; sic etiam de gratia Dei, sine qua nihil boni agere possumus, quae sint divina testimonia videamus. Ac primum de ipsa vestra professione aliquid dicam. Neque enim congregaret vos ista societas, in qua continenter vivitis, nisi voluptatem conjugalem contemneretis. Hinc autem Domino loquenti cum dixissent discipuli, Si talis est causa hominis cum uxore, non expedit nubere; respondit eis, Non omnes capiunt verbum hoc, sed quibus datum est . Numquid non liberum arbitrium Timothei est exhortatus Apostolus dicens, Contine te ipsum ? Et in hac re potestatem voluntatis ostendit,
Abbreviated transcription (Latin):
dictus homo qui spem habet in homine. ut
nemo habeat spem in altero homine. sed in
se. Ut gͦ ostenderet sic se ammonuisse hominẽ
ut nec in se ipso haberet spem. ꝓpterea cum
dixisset maledictus homo qui spem habet in
homine. mox addidit. ⁊ firmat catnem bra¬
chii sui. Brachium pro potentia posuit o¬
perandi. In nomine autẽ carnis. intelligen¬
da ẽ humana fragilitas. Ac ꝑ hoc firmat
carnem brachii sui. qui potentiam fragilem
atq inualidam. id est humanam sufficere¬
sibi ad beneoꝑandum putat. nec adiutorũ
sperat a domino. Propt̃ hoc enim subiecis
et a domino recedit cor eius. Talis ẽ heresis
pelagiana: non antiqua. sed ante non tem¬
pus multum exorta. Contra quam here¬
sem cum fuisset duitus disputatum. etiã
ad concilia episcopalia nouissima necessita¬
te ꝑuentum ẽ. unde uob̾ non quidem om¬
nia. sed tamen aliqua legenda direxi. Nos
gͦ ad bene operandum spem non habeamꝰ

Expanded text:
dictus homo qui spem habet in homine, ut dictus homo qui spem habet in homine, ut nemo habeat spem in altero homine, sed in se. Ut ergo ostenderet sic se admonuisse hominem, ut nec in se ipso haberet spem; propterea cum dixisset, Maledictus homo qui spem habet in homine, mox addidit, et firmat carnem brachii sui. Brachium pro potentia posuit operandi. In nomine autem carnis intelligenda est humana fragilitas. Ac per hoc firmat carnem brachii sui, qui potentiam fragilem atque invalidam, id est humanam, sibi sufficere ad bene operandum putat, nec adjutorium sperat a Domino. Propterea subjecit, et a Domino discedit cor ejus. Talis est haeresis Pelagiana, non antiqua, sed ante non multum tempus exorta: contra quam haeresim cum fuisset diutius disputatum, etiam ad concilia episcopalia novissima necessitate perventum est; unde vobis, non quidem omnia, sed tamen aliqua legenda direxi. Nos ergo ad bene operandum spem non habeamus
Abbreviated transcription (Latin):
aconcupiscentia mea uincor. iam quidem de
ignorantia non habet excusationem nec deum
accusat incorde suo. sed malum in se cognoscit.
sine clubro conuenitur. Uelle enim ⁊ nolle
propͥe uoluntatis ẽ. Secl metuendum est ne
ista omnnia diuina testimonia.⁊ quecunq
alia sunt que sine dubitatione sunt pluri¬
ma indefensionem liberi arbitrii sic intelligã
tur. ut ad uitam piam ⁊ bonam conu̾satio¬
uem cui merres eterna debetur aduitorio et
gratie dei locus non relinquatur. ⁊ audeat
miser homo quando bene uiuit et bene o¬
peratur. uel pocius bene iuuere ⁊ bene ope.
tari. uidetur sibi in seipso non indomi¬
no gloriari. et pem recte uiuendi in seip¬
so ponere. ut sequatur eum maledictum
spem ponit in homine. et firmat carnem brachii
sui. ⁊ a domino recedit cor cuis. Intelligite fr̃s hoc
propħicum testimonium. Quia enim ñ dicit
propħa. maledictus homo qui spem ponit in se
ipso. posset alicui iider ideo dictum ẽẽ. male¬

Expanded text:
niam concupiscentia mea uincor", iam quidem de niam concupiscentia mea uincor", iam quidem de ignorantia non habet excusationem nec deum causatur in corde suo, sed malum suum in se cognoscit ntatis eius conuenitur. uelle enim et nolle propriae uoluntatis est. Sed metuendum est, ne ista omnia diuina testimonia et quaecumque alia sunt, quae sine dubitatione sunt plurima, in defensione arbitrtur, ut ad vitam piam et bonam conversationem, cui merces aeterna debetur, adjutorio et gratiae Dei locus non relinquatur; et audeat miser homo, quando bene vivit et bene operatur, vel potius bene vivere et bene operari sibi videtur, in se ipso, non in Domino gloriari, et spem recte vivendi in se ipso ponere, ut sequatur eum maledictum spem habet in homine, et firmat carnem brachii sui, et a Domino discedit cor ejus . Intelligite, fratres, hoc propheticum testimonium. Quia enim non dixit propheta, Maledictus homo qui spem habet in se ipso; posset alicui videri ideo dictum esse, Male
Abbreviated transcription (Latin):
scire noluisse. Uoluntas quippe arguitur in¬
eo de quo dicitur. noluit intelligere. ut bene
ageret. Sed ⁊ illa ignorantia que non est
eorum qui scire nolunt. sed eorum qui tanqͣm
simpliciter nesciunt. neminem sic excusat
ut sempit̃no igne non ardeat. si propterea
non credidit. quia non auluiit om̃ino qͥd
crederet. sed forsitan ut mituis ardeat. Non
enu sine causa dictum ẽ. effunde iram tuã
ingentes que te non nouerunt. et illud qͦd
ait apłs. cum uenerit in flamina ignis da¬
re uindictam. in eos qui ignorauerunt dm̃.
ueruntamen ut habeamus ⁊ ipsam scientiã
ne dicat unusquisꝙ nescun. non audui.
non intellexi. uoluntas conuenitur huma¬
na. ubi dicitur nolite ẽt̃ sicut equus ⁊ mu¬
lus. quib non ẽ intellectus. quamuis peior
appareat. de quo dictum ẽ. uerbis non emen¬
dabitur seruus durus. Si enim et intelle¬
xerit non obaudit. Quando autẽ dicit ho¬
mo non possum facere quod precipitur. qm̃¬

Expanded text:
scire noluisse. Voluntas quippe in eo arguitur,scire noluisse. Voluntas quippe in eo arguitur, de quo dicitur, Noluit intelligere ut bene ageret . Sed et illa ignorantia quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tanquam simpliciter nesciunt, neminem sic excusat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audivit omnino quid crederet; sed fortasse ut mitius ardeat. Non enim sine causa dictum est, Effunde iram tuam in gentes, quae te non nouerunt, et illud quod ait apostolus: cum uenerit in flamma ignis dare uindictam in eos qui ignorant deum. uerum tamen ut habeamus et ipsam scientiam, ne dicat unusquisque: "nesciui", "non audiui", ,,non intellexi", uoluntas conuenitur humana, ubi dicitur: nolite esse sicut equus et mulus, quibus non est intellectus, quamuis peior apparet de quo dictum est: uerbis non emendabitur seruus durus; si enim intellexerit, non obaudiet. quando autem dicit homo: "non possum facere quod praecipitur, quo
Abbreviated transcription (Latin):
ita cdixisse: tanquam peius aliquid signi¬
ficauerit ẽẽ passuros qui legem nesciunt
inpeccatis suis. quam illos qui sciunt. Peiꝰ
enim uidetur ẽẽ perire. quam iudicari. S
cum hoc de gentib ⁊ iudeis loqueretur.
quia illi sine lege sunt. isti autẽ legem ac¬
non crediderint. quandoqͥdem de illis dic¬
tum ẽ ꝑ legem iudicabuntur: Sine fide
enim xp̃i. nemo liberati potest. Acper hoc.
ita iudicabuntur ut percant. llam si peior
ẽ concditio nescientium quiam scientiũ legẽ
dei. quomͦ uerũ erit quod dñs ait in euangłio seruus qui
uescit uoluntatẽ dsñ sui. facit digna plagis uapulabit
panca. seruus antem qui scit uoluntatem domini sui.
et facit igna plagis. uapulabit multa: Ecce uͥ ostendit
grauius pecrare honuinera scientem quam nescientem.
Nec tamen ideo confugiendũ ẽ adignorantie tenebras ut ĩ
eis qͥsꝙ reqͥrat extusationẽ. Aliud est enim nestisse: aliud

Expanded text:
ita dixisse, tamquam peius aliquid signiita dixisse, tamquam peius aliquid significauerit esse passuros qui legem nesciunt in peccatis suis quam illos qui sciunt. peius enim uidetur esse perire quam iudicari. sed cum hoc de gentibus et Iudaeis loqueretur, quia illi sine lege sunt, isti autem legem acnon crediderint, quando quidem de illis dictum est: per legem iudicabuntur? sine fide enim Christi nemo liberari potest; ac per hoc ita iudicabuntur, ut pereant. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ainescit voluntatem domini sui, et facit digna plagis, vapulabit pauca: servus autem qui scit voluntatem domini sui, et facit digna plagis, vapulabit multa ? Ecce ubi ostendit gravius peccare hominem scientem quam nescientem. Nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebras, ut in eis quisque requirat excusationem. Aliud est enim nescisse, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
rint. in xp̃o nubere uolunt. & alibi. S et
omnes qui uolunt pie uiuere in xp̃o iħu.
ꝑsecutionem patientur. & ipsi cimotheo.
Noli negligere gr̃amque in te est. & ad
philemonem. Ne bonum tuũ uelut ex necessi¬
tate sed ex uoluntate fieret. Seruosetiam ip¬
sos monet: ut dominis suis ex animo serui¬
ant: cum bona uoluntate. Item iacobus.
nolite icaꝙ errare fr̃s mei. ⁊ nolite in ꝑso¬
narum acceptione habere fidem. domini
dicitur. noli hoc. noli illud. et ubi aliqͥd
faciendum. uł non faciendum inclicitur.¬
in cliuinis monitis opus uoluntatis exigi¬
Nemo gͦ dm causetur incorde suo. sed sibi
imputet quisq cum peocat. Neq cum ali¬
quid scdm deum operatur. alienet hoc a
propria uoluntate. Quando enũ uolens
facit. tunc dicendum ẽ opus bonum tc̃
sꝑanda ẽ boni hominis merces. Ideoꝙ dic¬
Qui gͦ nouerunt diuina mandata. ause¬
retur eis excusatio. quam solent homines
habere de ignorantia. Sed nec ipsi sine pe¬
na erunt. qui legem dei nesciunt. Quie

Expanded text:
bere volunt : et alibi, Sed et omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur : et ipsi Timotheo, Noli negligere gratiam quae in te est . Et ad Philemonem: Ne bonum tuum velut ex necessitate esset, sed ex voluntate . Servos etiam ipsos monet, ut dominis suis ex animo serviant cum bona voluntate . Item Jacobus, Nolite itaque errare, fratres mei, et nolite in personarum acceptione habere fidem Domini ndicitur, Noli hoc, et noli illud, et ubi ad aliquid faciendum vel non faciendum in divinis monitis opus voluntatis exigi Nemo ergo Deum causetur in corde suo, sed sibi imputet quisque, cum peccat. Neque cum aliquid secundum Deum operatur, alienet hoc a propria voluntate. Quando enim volens facit, tunc dicendum est opus bonum, tunc speranda est boni operis merces ab eo, de quo dicQui ergo nouerunt diuina mandata, aufertur eis excusatio, quam solent habere homines de ignorantia. sed nec ipsi sine poena erunt qui legem dei nesciunt. qui e
Abbreviated transcription (Latin):
dari eius grãm ut inueniamꝰ eum. Et
in libro primo paralypomenon quod dictũ
est ⁊ tu salomon filimi cognosce dm̃ et serui
eincorde ꝑfecto. ⁊ animo uolenti quia
omnia corda scrutatur dñs. et omnẽ cogi¬
tationem mentium nouit. si quesieris eũ
inuenietur tibi. ⁊ si dimiseris eum repel¬
let te in ꝑpetuum. declarat uoluntatis
arbitrium. S illi ponunt in eo meritum
hominis quod dictum ẽ inuemenir tibi:

Expanded text:
dari ejus gratiam, ut inveniamus eum. Et dari ejus gratiam, ut inveniamus eum. Et in libro primo quod dictum est, Et tu, Salomon fili mi, cognosce Deum, et servi ei in corde perfecto et anima volente; quia omnia corda scrutatur Dominus, et omnem cogitationem mentium novit: si quaesieris eum, invenietur tibi; et si dimiseris eum, repellet te in perpetuum ; declarat voluntatis arbitrium. Sed illi in eo ponunt meritum hominis, quod dictum est, si quaesieris
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ conuertar aduos. ut scdra meritum conu̾̃¬
sionis nr̃e ad deum detur gratia eius. qua
⁊ ipse ad nos conuertitur. Neo artendunt
qui hoc sentiunt quia nisi dei donum esset
etiam ipsa ad dm̃ nr̃a conuersio. non ei dice
lia que commnemorare. longum ẽ. Nam ⁊
uenire ad xp̃m quid ẽ aliud. nisi ad eum
credendo conuerti: ⁊ tamen ait. Nemo
potest uenire adme. nisi datum ei fue¬
rit a patre meo. Item quod scriptum ẽ in
libro scło paralypomienon. dominꝰ uob̃cum
cum uos estis cum eo. et si quesieritis eum
inueniens. si autẽ reliqueritis eum dere¬
linquet uos: manifestat quidem uolũ¬
tatis arbitrium. S illi qui dicunt gra¬
tiam dei scdm merita nr̃a dari. ista testi¬
monia sicaccipiunt. ut dicant meritum
nr̃m. in eo ẽẽ quod sumus cum deo eius au¬
tem gr̃am scłm hoc meritum dari. ut sit
⁊ ipse nob̾cum. Item meritum nt̃m in eo eẽ
quod querimus eum. ⁊ scdm hoc meritũ

Expanded text:
et convertar ad vos; ut secundum meritum converet convertar ad vos; ut secundum meritum conversionis nostrae ad Deum, detur gratia ejus, in qua ad nos et ipse convertitur. Nec attendunt qui hoc sentiunt, quia nisi donum Dei esset etiam ipsa ad Deum nostra conversio, non ei dicerlia, quae commemorare longum est. Nam et venire ad Christum, quid est aliud nisi ad eum credendo converti? Et tamen ait: Nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo . 11. Item quod scriptum est in libro secundo Paralipomenon, Dominus vobiscum, cum vos estis cum eo, et si quaesieritis eum, invenietis; si autem reliqueritis eum, derelinquet vos ; manifestat quidem voluntatis arbitrium. Sed illi qui dicunt gratiam Dei secundum merita nostra dari, ista testimonia sic accipiunt, ut dicant meritum nostrum in eo esse, quod sumus cum Deo; ejus autem gratiam secundum hoc meritum dari, ut sit et ipse nobiscum. Item meritum nostrum in eo esse, quod quaerimus eum; et secundum hoc meritum
Abbreviated transcription (Latin):
adisciplina domini. ⁊ dñs dicit. ego roga¬
ui pro te petre. ne deficiat fides tua.
Homo gͦ gratia ad iuuatur. ne sine cau
luntatis. id est ut conu̾tamur ad deum
alterum uͦ ipsius gratie. id est ut etiã
ipse conuertatur ad nos. ubi possunt
putare pelagiani suam obtinere senten¬
tiam. qua dicunt gr̃am dei. sccłm me¬
rita nr̃a dari. Quod quidem in oriente
hoc est in prouincia palestina in qua ẽ
ciuitas iherłm cum ipse pelagius ab
epĩs audiretur affirmare non ausus ẽ.
Nam inter cetera que illi obiecta sunt
et hoc obiec̃tum ẽ quod diceret gratiam
sccłm merita nr̃a dari. Quod sic alienũ
ẽ acatholica doctrina ⁊ inimicum gr̃e
quoq anathematizatꝰ exisset. Sed fallaciter eũ
anathematizasse posteriores eius libri indicãt.
quib omnino mehil aliud defendit quam
gratiam dei sccłm merita nr̃a dari. Talia ergo
de scripturis colligunt. quale ẽ hoc unum.
quod paulo ante dixi. conuertimini ad me

Expanded text:
a disciplina Domini : et Dominus dixit, Ego rogaa disciplina Domini : et Dominus dixit, Ego rogavi pro te, Petre, ne deficiat fides tua . Homo ergo gratia juvatur, ne sine causluntatis, id est, ut convertamur ad eum; alterum vero ipsius gratiae, id est, ut etiam ipse convertatur ad nos. Ubi possunt putare Pelagiani suam obtinere sententiam, qua dicunt, gratiam Dei secundum merita nostra dari. Quod quidem in Oriente, hoc est, in provincia Palaestina, in qua est civitas Jerusalem, cum ipse Pelagius ab episcopis audiretur, affirmare non ausus est. Nam inter caetera quae illi objecta sunt, et hoc objectum est, quod diceret, gratiam Dei secundum merita nostra dari: quod sic alienum est a catholica doctrina et inimicum gratiinde anathematus exisset. Sed fallaciter eum anathemasse, posteriores ejus indicant libri in quibus omnino nihil aliud defendit, quam gratiam Dei secundum merita nostra dari. Talia ergo de Scripturis colligunt, quale est hoc unum quod paulo ante dixi, Convertimini ad me,
Abbreviated transcription (Latin):
xisset. uirtus peccati lex: continuo subrecit.
Grãs autemdco. qui dat nob̾ uictoriam ꝑ¬
dñm nr̃m iħ i xp̃m. Ergo ⁊ uictoria qua
liberum arbitrium. Propt̃ quod dicit ⁊
celestis magister. Uigilate ⁊ orate: ne in¬
tretis intemptationem. Ergo unusqͥsq
contra suam concupiscentiam dimicans
oret ne intret in temptationem. id ẽ ne
sit ab illa abstractus ⁊ illectus. Non autẽ
intrat in temptationem. si noluntate
bona uincat concupiscentiam malam.
Nec tamen sufficit arbitrium uolunta¬
tis humane. insi adeo uictoria concecla¬
tur oranti ne intret in temptationem.
Quid uͦ euidentius quam dei ostenditur
gratia ubi quod oratur accipitur: Si enĩ
dixisset saluator nr̃. uigilate ne intre¬
tis in temptationem. admonuisse tantũ¬
modo uideretur hominis uoluntatẽ.
Cum uͦ ad didit oeate. ostendit deum ad¬
iuiuare ne intretur in temptationem.
Dictum ẽ libero arbitͥo. fili noli deficere

Expanded text:
xisset, virtus peccati lex, continuo subjecit, xisset, virtus peccati lex, continuo subjecit, Gratias autem Deo, qui dat nobis victoriam m Jesum Christum . Ergo et victoria qua liberum arbitrium. 9. Propter quod dicit et coelestis Magister, Vigilate, et orate, ne intretis in tentationem . Ergo unusquisque contra suam concupiscentiam dimicans oret, ne intret in tentationem, id est, ne sit ab illa abstractus et illectus. Non autem intrat in tentationem, si voluntate bona vincat concupiscentiam malam. Nec tamen sufficit arbitrium voluntatis humanae, nisi a Domino victoria concedatur oranti, ne intret in tentationem. Quid vero evidentius quam Dei ostenditur gratia, ubi quod oratur accipitur? Si enim dixisset Salvator noster, Vigilate, ne intretis in tentationem; admonuisse tantummodo videretur hominis voluntatem: cum vero addidit, et orate, ostendit Deum adjuvare, ne intretur in tentationem. Dictum est libero arbitrio, Fili, noli deficere
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ipsum erat sapientie scire cuius ẽẽt hoc
donum. Ut antẽ ista non seruentur castita¬
tis scãmandata. nnusquisq temptatur a cõ¬
cupiscentia sia abstractus ⁊illectus. ubi sidi¬
xerit. uolo seruare. sed uncor a concupis¬
centia mea. respondet scriptura enis libero
arbitrio. quod iam suꝑius clixi. noli tun¬
ci amalo s uince in bono malum. Quod
tamen ut fiat : adiuuat gratia. Que nisi
adiunerit : non erit lex nisi uirtus peccati.
Augetur enim concupiscentia. ⁊ marores
uires accipit lege prohibente. nisi adiuuet
spiritꝰ gratie. Hoc ẽ quod dicit ille ipse doctor
gentium. Aculeus autẽ mortis peccatum.
uirtus uͦ peocati lex. Ecce unde dicit homo
uolo legis seruare mandatum. s uirtute¬
concupilcentie meẽ uincor. & cum uoluntas eni
conuenitur ⁊ dicitur noli uinci a malo quid
ei prodest nisi gratia succurrente fiat. qdͦ
ipse apłs secutus adiunxit. Nam cumdi¬

Expanded text:
hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc donum . Ut autem ista non serventur castitatis sancta mandata, unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstractus et illectus . Ubi si dixerit, Volo servare, sed vincor a concupiscentia mea: respondet Scriptura libero ejus arbitrio, quod jam superius dixi, Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Quod tamen ut fiat, adjuvat gratia: quae nisi adjuverit, nihil lex erit nisi virtus peccati. Augetur enim concupiscentia, et majores vires accipit lege prohibente, nisi adjuvet spiritus gratiae. Hoc est quod dicit ille ipse Doctor Gentium: Aculeus autem mortis est peccatum; virtus vero peccati, lex. Ecce unde dicit homo, Volo legis servare mandatum, sed virtutecupiscentiae meae vincor. Et cum voluntas ejus convenitur, et dicitur, Noli vinci a malo; quid ei prodest, nisi gratia succurrente fiat? Quod ipse Apostolus secutus adjunxit: nam cum di
Abbreviated transcription (Latin):
iugali. apłs ait. Quod uult faciat. non pectat
tor gentium ⁊ pudiciciam coniuigalem ꝑ
quam non funt adulteria. et ꝑfectiorẽ
continentiam. ꝑ quam nullus concubitus
queritur. suo sermone commendans ⁊ hoc
⁊ illud. donum dei monstrauit scribens ad
coriithios ⁊ aminonens conuiges ne se inui¬
cem fraudent. Quos tum admonuisset ad¬
iecit. Uellem autẽ omnes homines ẽe sicut
me ipsum. Quia utiꝙ ipse ab omni concubi¬
tu continebat. & continuo subiunxit. Sed
unusquisꝙ proprium donum habet a deo:
alius sic alius autem sic. Nunquid tam
multa que precipiuntur in lege dei. ne
fornicationes ⁊ adulteria cõmictantur. in¬
dicant aliud quam liberum arbitrium:
leq enim p̃ciperẽtur nisi homo haberet ꝓ¬
piiam uoluntatem. qua diuinis preceptiᷤᷤ
obediret. & tamen dei donum ẽ sine quo
seruari castitatis precepta non possunt. Uñ
ait ille in libro sapientie. Cum scirem qr
nemo potest ẽẽ continens. nisi deus det. et

Expanded text:
us ait, Quod vult faciat, non peccat tor Gentium et pudicitiam conjugalem per quam non fiunt adulteria, et perfectiorem continentiam per quam nullus concubitus quaeritur, sermone suo commendans, et hoc et illud donum Dei esse monstravit, scribens ad Corinthios, et admonens conjuges ne se invicem fraudent: quos cum admonuisset, adjecit, Vellem autem omnes homines esse sicut et me ipsum; quia utique ipse ab omni concubitu continebat: et continuo subjunxit, Sed unusquisque proprium donum habet a Deo; alius sic, alius autem sic . Numquid tam multa quae praecipiuntur in lege Dei, ne fornicationes et adulteria committantur, indicant aliud quam liberum arbitrium? Neque enim praeciperentur, nisi homo haberet propriam voluntatem, qua divinis praeceptis obediret. Et tamen Dei donum est, sine quo servari castitatis praecepta non possunt. Unde ait ille in libro Sapientiae: Cum scirem quia nemo esse potest continens nisi Deus det; et
Abbreviated transcription (Latin):
ret. et noluerunt accipere disciplinam. et in¬
numerabilia talia. inueterib libris diuino¬
rum eloquioꝵ quid ostendunt nisi arbtri¬
um liberum uoluntatis humane. In libͥs
etiam nouis euangłicis et apłicis quid aliud
ostenditur ubi dicitur. nolite uobis con¬
dere thesauros in terra. et nolite timere
eos qui corpus occidunt. et qui uult ueni¬
re post me abneget semet ipsum. et paxx
in terra hominib bone uoluntatis. ⁊ quod
dicit apłs paulus quod uult faciat non
peccat si nubat. qui autem statuit in
corde suo non habens necessitatem. potesta¬
tem autem habens sue uoluntatis et hoc
tem uolens hoc facio. merceclem habeo ⁊ alio lo¬
co. sobrii iusti estote ⁊ nolite peccare. & item
nt quemadmodũ promptus ẽ animus uo¬
luntatis. ita sit ⁊ ad ꝑficiendum. & atl ti

Expanded text:
ret ; et, Noluerunt accipere disciplinam : et inret ; et, Noluerunt accipere disciplinam : et innumerabilia talia in veteribus Libris divinorum eloquiorum quid ostendunt, nisi liberum arbitrium voluntatis humanae? In Libris etiam novis evangelicis et apostolicis quid aliud ostenditur, ubi dicitur, Nolite vobis condere thesauros in terra ; et, Nolite timere eos qui occidunt corpus ; et, Qui vult venire post me, abneget semetipsum ; et, Pax in terra hominibus bonae voluntatis : et quod dicit apostolus Paulus, Quod vult faciat, non peccat si nubat: qui autem statuit in corde suo, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc tem volens, hoc facio, mercedem habeo : et alio loco, Sobrii estote juste, et nolite peccare : et iterum, Ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita sit
Abbreviated transcription (Latin):
ta ⁊ mors: ⁊ quod cunq placuerit dabit᷑
ei. Ecce aꝑtissime indemus expressum libe¬
rum humane uoluntatis arbituum. Qd
illud quod tam multis locis omnia man¬
cdata sua custodiri ⁊ fieri iubet ds̃: Quomodo
uibet. si non ẽ liberum arbitrium: Quid
beatus ille de quo psalmus dicit quod
in legẽ domini fuit uoluntas eius. nonne
satis indicat uoluntate sua hominẽ
in lege dei consistere. Deinde tam multa
mandata que ipsam quodammodo nomi¬
natim conueniunt uoluntatem. sicut ẽ
noli uinci amalo. ⁊alia similia sicut sunt
nolite fieri sicut equus ⁊ mulus. quibus
non ẽ intellectus. et noli repellere consi¬
lia matris tue. et noli ẽẽ sapiens apud te¬
met ipsum. ⁊ noli deficere a disciplina dñi.
⁊ noli negligere legem. ⁊ noli abstinere be¬
nefacere egenti. ⁊ noli fabricare in amicũ
tuum malum. et noli attendere fallaci
millieri. et noluit intelligere ut bene age¬

Expanded text:
ta et mors, et quodcumque placuerit dabitur ta et mors, et quodcumque placuerit dabitur ei . Ecce apertissime videmus expressum liberum humanae voluntatis arbitrium. 4. Quid illud, quod tam multis locis omnia mandata sua custodiri et fieri jubet Deus? quomodo jubet, si non est liberum arbitrium? Quid beatus ille, de quo Psalmus dicit, quod in lege Domini fuit voluntas ejus ? nonne satis indicat voluntate sua hominem in lege Dei consistere? Deinde tam multa mandata, quae ipsam quodam modo nominatim conveniunt voluntatem, sicut est, Noli vinci a malo : et alia similia, sicut sunt, Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus ; et, Noli repellere consilia matris tuae ; et, Noli esse sapiens apud te ipsum; et, Noli deficere a disciplina Domini; et, Noli negligere legem; et, Noli abstinere bene facere egenti; et, Noli fabricare in amicum tuum mala ; et, Noli intendere fallaci mulieri ; et, Noluit intelligere ut bene age
Abbreviated transcription (Latin):
tur. quib dicit apłs iacobus. Nemo
cum tempeitur dicat quontam a deo temptatur¬
Deus enim intemptator maloꝵ est. Ipse e¬
nun neminem temptat. Unusquisꝙ
uero temptatur a concupiscetia sua.
abstractus ⁊illectus. Deinde concupis¬
Qtia cum conceperit. parit pecra
tum. Peccatum uͦ cum consumma¬
tum fuerit. generat mortem. Item
de ipso deo se excusare uolentib. res¬
pondet liber proũbiorum salomonis.
Insipientia uiri uiolat tas eius de¬
um autem causatur incorde suo. & li
ber eccłiasticus dixit. se dixeris quia
õdit do non facias. Ne dixeris: quia ip̃e me in¬
duxit. Non enim opus habet uiro peccatore.
Omne execramentũ dominus odit. et non
ẽ amabile timentib illum. Ipse abinicio fe¬
cit hominem. ⁊ reliquit eum in manu con¬
siliisui. Si uolueris conseruabis mandata.
et fidem bonam placiti. Apponet tibi ignem
⁊ aquam: ad quodeunq uoluens extende
manum tuam. In conspectu homins in¬

Expanded text:
tur, quibus dicit apostolus Jacobus: Nemo tur, quibus dicit apostolus Jacobus: Nemo cum tentatur, dicat, Quoniam a Deo tentDeus enim intemptator malorum est ipse autem neminem temptat unusquisque vero temptatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus dein concupiscentia cum conceptum; peccatum vero cum consummatum fuerit, generat mortem . Item de ipso Deo se excusare volentibus, respondet liber Proverbiorum Salomonis: Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in corde suo. . Et liber Ecclesiasticus dicit: Ne dixeris, Quia odit non facias. Ne dixeris, Quia ipse me induxit: non enim opus habet viro peccatore. Omne exsecramentum odit Dominus, et non est amabile timentibus illum. Ipse ab initio fecit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui. Si volueris, conservabis mandata, et fidem bonam placiti. Apponit tibi ignem et aquam; ad quodcumque volueris extende manum tuam. In conspectu hominis vi
Abbreviated transcription (Latin):
non haberent. Nunc autem excusan¬
onem non habent de peccato scio. De
quo peccato dicit. nisi de illo magno.
quod preciebat fu turum quando ista
dicebat. id est quo eum fuer int occisun:
Neq enim nullum habebat peccatũ
antequam xp̃c ad eos uenisset incarne
de celo. in omnem impietatem ⁊iniusti¬
ciam hominum eorum qui ueritatẽ
in iniquitate detinent. quia qud̃ nob¬
tum et̃ dei manfestum ẽ illis. deus eñi
illis manifestauit. Inuisibilia enim
eius a creatura mundi ꝑ ea que fac¬
ta sunt intellecta conspiciuntur. Sempitema quo¬
ꝙ uirtus eius ac diainitas ut sint in excusabrles¬
inexcusabiles nisi de illa excusatione qͣ
solet dicere humana superbia. si scissem
fecissem: Ideo non feci. quia nesciui. aut
si scirem facerem. Ideo non facio quia
nescio. Hec eis excusanio tolliturꝰ. quãdo
preceptum datur: uł scientia non pec¬
candi manifestat᷑. Sed sunt homineᷤ
qui etiam de ipso deo se excusare conã¬

Expanded text:
non haberent: nunc autem excusatnon haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato suo . De quo peccato dicit, nisi de illo magno, quod praesciebat eorum futurum quando ista dicebat, id est, quo eum fuerant occisuri? Neque enim nullum habebant peccatum, antequam Christus venisset in carne er omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum, qui ueritatem in iniquitate detinent, quia, quod notum est dei, manifestum est in illis: deus enim illis manifestauit. inuisibilia enim eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur sempiterna quoque uirtus eius ac diuinitas, ut sint inexcusabilesinexcusabiles, nisi de illa excusatione qua solet dicere humana superbia, Si scissem, fecissem; ideo non feci, quia nescivi? aut, Si scirem, facerem; ideo non facio, quia nescio? Haec eis excusatio tollitur, quando praeceptum datur, vel scientia non peccandi manifestatur. 3. Sed sunt homines qui etiam de ipso Deo se excusare conan
Abbreviated transcription (Latin):
dum potest ur̃e mentis intentio. pacẽ
inter uos ⁊ caritatem seruantes. a do¬
ꝑducat. ibi ambulate quo ꝑuenire po¬
dixisset nondum se ẽẽ ꝑfectum. pau¬
lo postait. Quotquot gͣ perfecti hoc
sapiamus: id est ita nos eẽ perfectos.
ut nondum ad ꝑfectionem que nob̃
sufficit uenenmus. Contiumio ꝙ sub¬
iunxit. & si quid aliter sapitis. hoc
quoq uob̃ deus reuelabit. Uerunta¬
men in quod ꝑuenimus: in eo ambu¬
lemus. Ambulando quippe in quod peruenimus.
et quo nondum perueminus peruenire poterimꝰ
deo nobis reuelante si quid aliterꝰ sapunuis. si ea
Quomodo autem renelauerit commemoro
uobis non humano eloquio sedd
diuino. Primum quia ipsa diuina p̃cep¬
ta homini non ꝓdessent. nisi haberet arbi
ens. ad promissa premia ꝑueniret. Idro
enim data sunt. ut homo excusationẽ
de ignorantia non haberet. Sicut dñs
olicit in euangłio de ideis: si non uens¬
sem et locutus eis fuissent. peccatũ

Expanded text:
dum potest vestrae mentis intentio, pacem dum potest vestrae mentis intentio, pacem inter vos et charitatem servantes, a Do ibi ambulate quo pervenire po, qui cum dixisset nondum se esse perfectum, paulo post ait, Quotquot ergo perfecti hoc sapiamus; id est, ita nos esse perfectos, ut nondum ad perfectionem quae nobis sufficit venerimus: continuoque subjunxit, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit: verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus. . Ambulando quippe in quod pervenimus, et quo nondum pervenimus pervenire poterimus, Deo nobis revelante si quid aliter sapimus, si ea quQuomodo autem revelaverit, commemoro vos, non humano eloquio, sed divino. Primum, quia ipsa divina praecepta homini non prodessent, nisi haberet liberens ad promissa praemia perveniret. Ideo enim data sunt, ut homo excusationem de ignorantia non haberet: sicut Dominus dicit in Evangelio de Judaeis, Si non venissem et locutus eis fuissem, peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
ropter eos qui hominis liberũ
arbitrium sic predicant. et
defendunt. ut dei grãm qua
uocamur a deo. et a nr̃is ma¬
lis meritis liberamur et per
quam bona merita compa¬
ramus. quib ad uitam ꝑueniamus eter¬
nam negare audeant ⁊conentur aufer¬
re. multa iam disseriumus. litteris q
mandauimꝰ. quantũ dominus donare
dignatus ẽ. S qm̃ sunt quidam. qui sic
grãm dei defendunt. ut hominis negent
liberum arbitrium. aut quando gratia
defenditur negari existiment liberum ar¬
bitrium hinc aliquid scribere adurãm
caritatem ualentine frater ⁊ceteri qui
simul deo seruitis compellente me tua
caritate curaui. Nunciatum ẽ enim
michi de uob̃ fr̃s ab aliqub qui in ur̃a
congregatione sunt.⁊ ad nos inde ue¬
nerunt ꝑ quos ⁊ ista direximus quodde
hac re dissensiones in uob̃ sint. Itaꝙ di¬
lectissimi. ne uos ꝑ turbet huius questio¬
nis obscuritas moneo uos primũ ut de
his que intelligitis agatis deo gratias.
quicquid ẽ autem quo ꝑuenire non¬

Expanded text:
ropter eos qui hominis liberum arbitrium sic praedicant et defendunt, ut Dei gratiam qua vocamur ad eum et a nostris malis meritis liberamur, et per quam bona merita comparamus quibus ad vitam perveniamus aeternam, negare audeant et conentur auferre, multa jam disseruimus, litterisque mandavimus, quantum nobis Dominus donare dignatus est. Sed quoniam sunt quidam, qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium; aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium; hinc aliquid scribere ad vestram Charitatem, Valentine frater, et caeteri qui simul Deo servitis, compellente mutua charitate curavi. Nuntiatum est enim mihi de vobis, fratres, ab aliquibus qui in vestra congregatione sunt, et ad nos inde venerunt, per quos et ista direximus, quod de hac re dissensiones in vobis sint. Itaque, dilectissimi, ne vos perturbet hujus quaestionis obscuritas, moneo vos primum, ut de iis quae intelligitis, agatis Deo gratias: quidquid est autem quo pervenire non
Abbreviated transcription (Latin):
et efficacissima uocatione conuerteretur
gr̃a del erat sola quia merita eius erant
magna sed mala. Deniꝙ ⁊ alibi cdicit ad ti¬
motheum. Collabora euangłio scłm uirtu
tem dei saluos nos facientis. ⁊ uocantis uo¬
catione sua sca non scłm opera nr̃a. sed se¬
cundũ suum ꝓpositum et grãm que data

Expanded text:
 efficacissima vocatione converteretur ,  efficacissima vocatione converteretur , gratia Dei erat sola; quia merita ejus erant magna, sed mala. Denique et alibi dicit ad Timotheum: Collabora Evangelio secundum virttem dei saluos nos facientis et uocantis uocatione sua sancta non secundum opera nostra, sed secundum suum propositum et gratiam, quae data