comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quã sua uirtute saluã ac libãm reddidit. in oppi¬
do linternensi egit reliꝗͣ compleuitq uitã. post
insignẽ suum trium phũ. nullo illiꝰ urbis captos
desiderio. ita ut iussisse ꝑhibeat᷑. ne saltem mor¬
tuo in ingrata patria funꝰ fier& O einde tẽpͥ¬
mũ ꝑ sneum malliũ ꝓ consulẽ de gallo grecis
trium phantẽ. Asiatica luxuria romã om̃i hos¬
te peior irrepsit: Tc̾ enĩ primũ lecti erati & p̃¬
ciosa stragula iussa ꝑhibent᷑. tt̃ inductȩ in con¬
uiuia psaltriȩ. & alia licentiosa neqͥtia: Sed
nc̃ de his malis que intolerabilit̾ homines patiun¬
tur: non de his quȩ libent᷑ faciunt: dicere insti¬
tui: Unde illud magis qͦd de scipione cõme¬
moraui. qͦd cedens inimicis. extra patriã quã
libãuit mortuus ẽ. ad presenit̾ ꝑtin& disputa¬
tionẽ : quod ei romana numina a quoꝵ tem¬
plis auertit hannibalem. non reddider̃ uicem

Expanded text:
quam sua uirtute saluam et liberam reddidit, in oppiquam sua uirtute saluam et liberam reddidit, in oppido Linternensi egit reliquam conpleuitque uitam, post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio, ita ut iussisse perhibeatur, ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret. Deinde tunc primum per Gn. Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae in conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Sed nunc de his malis, quae intolerabiliter homines patiuntur, lion de his, quae libenter faciunt, dicere institui. Unde illud magis, quod de Scipione commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam, quam liberauit, mortuus est, ad praesentem pertinet disputationem, quod ei Romana numina, a quorum templis auertit Hannibalem, non reddiderunt uicem,
Abbreviated transcription (Latin):
nullo fructo felicitatis huiꝰ coluntur Desinant
gͥ succensere: qͥ sacris deoꝵ suoꝵ ꝑditis. se infelices
factos esse putant. Possent eni illis non solũ ma¬
nentib uerum ętiam fauentib ñ sicut modo de
miseria murmurare. sed sic̃ tunc regulꝰ. & san¬
guntini. cruciati horribilit̾ etiam penitꝰ ꝑ ire:¬
OR Ro int̾ scdm̃ & postremũ bellu
cartaginense. ꝗͣdo salustius optimis mori¬
b & maxima concordia dix̾ egisse romanos:
multa enĩ pretereo suscepti oꝑis modũ cogitars.
eodem gͦ ipso tempore morũ optimoꝵ maxime¬
q concordiȩ. scipio ille romȩ italięq libãtor. eiꝰ¬
dem belli punici scdĩ tam horrendi. tam exiciosi.
tã ꝑiculosi. p̃clarꝰ mirabilisq confector. uictor
hannibalis. do mitorq carthaginis. cuiꝰ ab ado¬
lescentia uita describitur dis dedita. templisq nu¬
trita. iniicoꝵ accusationib cessit. carensq patͥa.

Expanded text:
nullo fructu felicitatis huius coluntur. Desinant nullo fructu felicitatis huius coluntur. Desinant igitur suscensere, qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non solum manentibus, uerum etiam fauentibus non sicut modo de miseria murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus iorro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans, eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi, tam exitiosi, tam periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor Hannibalis domitor que Carthaginis, cuius ab adulescentia uita describitur dis dedita templisque nutrita, inimicorum accusationibus cessit carensque patria,
Abbreviated transcription (Latin):
rat. non mercede breuissimi temporis. sed eter¬
nitatis int̾mine: Pro istis aut̃ diis qͥ ꝓpterea coliꝑ
hibent᷑. qͥ ꝓptã colendi requirunt᷑. ut harũ laben¬
tium atq transeuntium rerũ flicitas tuta sit.
qͥd nob̾ defensores & ex cusatores eoꝵ de saguntinis
peuntib respondebt̃ . nͥ qͦd de illo regulo extincᷤ¬
to : Hoc qͥppe interẽ. qͦd ille unꝰ homo. hec tota
ciuitas. utriusq tam̃ in teritꝰ causa. conseruatio fi¬
dei fuit: ꝓpter hanc enĩ ad hostes. & redire uolu¬
it: & noluit ista transire conseruata. Ergo ꝓuo¬
cat : deoꝵ irã fides : An possunt & diis ꝓpitiis ꝑi¬
re ñ solũ qͥq homines. ucrum etiam integre ciui¬
tatis: U trum uolt̃ eligant: Si enim fidei serua¬
te irascunt᷑ dii illi. querant ꝑfidos aqͥb colant᷑:
Si aut̃ etiã illis ꝓpitus multis grauibq cruciatib
afflicti interire homines cuutatisq possunt.

Expanded text:
rat, non mercede breuissimi temporis, sed aeterrat, non mercede breuissimi temporis, sed aeternitatis interminae. Pro istis autem dis, qui propterea coli perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium adque transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt, nisi quod de illo Regulo extincto? Hoc quippe interest, quod ille unus homo, haec tota ciuitas; utriusque tamen interitus causa conseruatio fidei fuit. Propter hanc enim ad hostes et redire ille uoluit, et noluit ista transire. Conseruata ergo prouocat deorum iram fides? an possunt et dis propitiis perire non solum quique homines, uerum etiam integrae ciuitates? Utrum uolunt. eligant. Si enim fidei seruatae irascuntur illi di, quaerant perfidos, a quibus colantur; si autem etiam illis propitiis multis grauibusque cruciatibus adflicti interire homines ciuitatesque possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
iunxerat. fide iunxerat. uiratione constriłxerat.
te atq fulminib hannibalẽ postea romanis ꝓ¬
ximũ menib terruer̃. longeq miser̃ : tc̃ primũ
tale aliqͥd facerent. A udeo qͥppe dicere honestiꝰ
illos ꝓ amicis romanoꝵ ideo ꝑiclitantib ne ro¬
manis frangerent fidem. & nullam opem tunc
habentib quã ꝓipsis romanis qͥ ꝓse pugnabant.
atq aduersus hannibalẽ opulenti erant. potris¬
se potestate seuire. Si gͦ tutores essent romanȩ fe¬
licitatis & glẽ : tam gue ab ea crim̃ saguntinȩ
calamitatis auerterst̃. Nc̃ uͦꝗͣ stulte creditur
dis illis defensorib romã uictore hannibale ñ
perisse. qͥ saguntinȩ urbi ñ potuer̃. ne ꝓeiꝰ pir&¬
popłꝰ esset. & huiꝰ modi aliquid ꝓfide euuange¬
lica pateret᷑. ꝗͣ ꝗͣ se ipse nec ferro. nec ignib cor¬
rupiss&. sed tamen si ꝓ fide euuangłica excidi¬
um pateritur. ea spc pateret᷑. qua in xp̃m credide¬

Expanded text:
junxerat, fide vinxerat, juratione constrinxerat, junxerat, fide vinxerat, juratione constrinxerat, te atque fulminibus Annibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc primum tale aliquid facerent. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus, ne Romanis frangerent fidem, et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis, qui pro se pugnabant adque aduersus Hannibalem opulenti erant, potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae calamitatis auerterent; nunc uero quam stulte creditur, dis illis defensoribus Romam uictore Hannibale non perisse, qui Saguntinae urbi non potuerunt, ne prpopulus esset et huius modi aliquid pro fide euangelica pateretur, quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset, sed tamen si pro fide euangelica excidium pateretur: ea spe pateretur, qua in Christum credide
Abbreviated transcription (Latin):
sue rei publice. romancq carissima octauo uel no¬
no a penis mensc deleta ẽ Cuiꝰ interitũ legere qͣto
magis scribere horroris ẽ : Breuit᷑ tam̃ cũ cõmemo¬
rabo Ad rem qͥppe quę agit᷑. multũ ꝑtin&. Pri¬
mo fame contabuit: Nam etiam suoꝵ cadaucrib
a non nullis pꝰ pasta ꝑhibetur: Dande om̃ium fes¬
sa rerũ. ne saltem captiua in manꝰ hannibalis ꝑue¬
nir&. ingentẽ rogũ publicę̧ strux̾: inquẽ ardentẽ
ferro ctiã trucidatos om̃s se suosq miser̃: Hic aliqͥd
agerent duellłones atq nebulones. sacrificioꝵ adipi¬
cib in hiantes & fallatiũ diuinationũ caligine de¬
cipientes. Hic aliquid agerent ciuitati. popli roma
ni amicissimȩ subuenirent. & fidei conseruatione
pereuntẽ. ꝑire ñ sinerent. Ipsi utiq medii p̃fuert̃.
cũ romanȩ rei publice. int̾iecto federe copulata
ẽ Custodiens itaq fidelit᷑. qͦd ipsis p̃sidib placito

Expanded text:
suae rei publicae Romanaeque carissima, octauo uel nosuae rei publicae Romanaeque carissima, octauo uel nono a Poenis mense deleta est. Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum cadaueribus a nonnullis pasta perhibetur. Deinde omnium fessa rerum, ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret, ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium diuinationum caligine decipni amicissimae subvenirent, fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii praefuerunt, cum Romanae reipublicae interjecto foedere copulata est. Custodiens itaque fideliter quod ipsis praesidibus placito
Abbreviated transcription (Latin):
nitatis in signia. nichil sibi auri senatꝰ ipse ꝗͣto
magis ceteri ordines tribq relinquerent. Quis
ferr& istos. si nr̃is temporib ad hanc in opiã co
luptate plura dant᷑ histrionib. quã tc̃ legio¬
nib ꝓ extrema salute conlata sunt :¬
Eo in his om̃ib belli punici scdĩ malis. ni¬
chil miserabiliꝰ. ac miserabili querela dig¬
niꝰ. quã exitiũ saguntinoꝵ fuit Hȩc his
panię ciuitas amicissima poplĩ romani. dũ ci¬
dẽ poplõ fidẽ seruat: euersa ẽ Hinc enĩ han¬
nibal fracto federe romanoꝵ: causas quesiuit
qͥb eos irritar& ad bellũ. Saguntũ ergo. ft¬
rocit᷑ obsidebat: Quod ubi rome auditũ ẽ. missi le¬
gati ad hannibalẽ ut ab eiꝰ obsidione discedera. con¬
tempti cartaginẽ ꝑgunt : querimoniamq depont̃
federis rupti. infectoq negotio: romã redcunt Dum
he more agunt᷑. misera illa ciuitas opulentissima.

Expanded text:
nitatis insignia, nihil sibi auri senatus ipse, quanto nitatis insignia, nihil sibi auri senatus ipse, quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent. Quis ferret istos, si nostris temporibus ad hanc inopiam cogeluptate plura donantur histrionibus, quam tunc legionibus pro extrema salute conlata sunted in his omnibus belli Punici secundi malis, nihil miserabilius ac miserabili querela dignius, quam exitium Saguntinorum fuit. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani, dum eidem populo fidem servat, eversa est. Hinc enim Annibal fracto foedere Romanorum, causas quaesivit quibus eos irritaret ad bellum. Saguntum ergo ferociter obsidebat: quod ubi Romae auditum est, missi legati ad Annibalem, ut ab ejus obsidione discederet. Contempti Carthaginem pergunt, querimoniamque deponunt foederis rupti, infectoque negotio Romam redeunt. Dum hae morae aguntur, misera illa ciuitas opulentissima,
Abbreviated transcription (Latin):
tã in illo p̃lio dignitatẽ cecidisse romanã. ut
facilius eã caper& mensura quã numerꝰ. atq
hinc strages turbȩ cett̃ tanto utiq numerosioris.
quanto infirmioris quę sinc anulis iacebat. co¬
nicienda potiꝰ ꝗͣ nuncie̾nda putaretur. Deniq
tanta militĩ in opia sequuta ẽ: ut romani re¬
os facinoꝵ ꝓposita impunitate colligerent.
seruicia libertatt donarent. atq illis pudendꝰ
ñ tã suppleret᷑ quã institueret᷑ exertitꝰ. Ser¬
uis itaq imo ne faciamꝰ in iuiriã iã libis. ꝓ ro
mana re publica pugnaturis. arma defuer̃:
Detracta sunt templis. tãꝗͣ romani dus suis di¬
cerent: Ponite quȩ tã diũ in anit̾ habiuistis. si
forte aliquid utile in de facere possint nr̃a man¬
Tc̃ etiam stipendus sufficiendis. cum defecisset era¬
rium: in usus publicos opes uenere pͥuate. ad eo
aureos anulos. singulasq bullas miserabilia dig¬

Expanded text:
tam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam, ut tam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam, ut facilius eam caperet mensura quam numerus, adque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris, quanto infimioris, quae sine anulis iacebat, conicienda potius quam nuntianda putaretur. Denique tanta militum inopia secuta est, ut Romani reos facinorum proposita inpunitate colligerent, seruitia libertate donarent adque illis pudendus non tam subpleretur quam institueretur exercitus. Seruis itaque, immo, ne faciamus iniuriam, iam libertis, pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Detracta sunt templis, tamquam Romani dis suis dicerent: Ponite quae tam diu inaniter habuistis, ne forte aliquid utile inde facere possint nostra manTunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium, in usus publicos opes uenere priuatae, adeogulos anulos singulasque bullas, miserabilia dig
Abbreviated transcription (Latin):
c̃oo autẽ punico bello nimis longũ ẽ
cõmemorare clades duoꝵ popłoꝵ. tam
longe sccũ lateq pugnantium. ita ut
his qͦq fatentib qͥ ñ tã narrare bella romana ꝗͣ
romanũ imꝑium laudare instituer̃. similior uic¬
to fuerit ille qͥ uicit. Hannibale qͥppe ab hispa¬
nia surgente. & pirineis montib suꝑatis. gallia
transcursa. alpibq disruptis. tã longo circu¬
itu auctis uirib cuncta uastando. atq subi¬
gendotorrentis mͦ. italie faucib irruenit. quã
cruenta pͣlia gesta sunt : Quotiens romani su¬
ꝑati. quã multa ad hostt̃ opida defectr̃. quã
multa capta & oppressa. ꝗͣ dire pugne. & toti¬
ens hannibali romana clade gloriosę: De can¬
nensi aut̃ mirabilit̾ horrendo malo qͥd dicã
ubi hannibal cũ esset crudelissimꝰ : tanta tamen
inimicoꝵ atrocissimoꝵ cede satiatꝰ. parci uissis¬
se ꝑhibet᷑ᷤ : Unde & tres modios anulorũ au¬
reorũ carthaginẽ misit. qͦ intelligeretur tan¬

Expanded text:
o autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. ita ut his quoque fatentibus, qui non tam narrare bella Romana quam Romanorum imperium laudare instituerunt, similior uicto fuerit ille qui uicit. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis, Gallia transcursa Alpibusque disruptis, tam longo circuitu auctis uiribus cuncta uastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus inruente quam cruenta proelia gesta sunt, quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt, quam multa capta et obpressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! De Canr.ensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam, ubi Hannibal, cum esset crudelissimus, tamen tanta inimicorum atrocissimorum clade satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit, quo intellegerent tan
Abbreviated transcription (Latin):
t̾rena corporalibꝰ menbris qͦd artis industria potucrint fabrici¬
tes Manꝰ dĩ potentia dĩ est. qͥ om̃a uisibilia in uisibilit̃ oꝑat᷑.
S hȩc fabulosa potiꝰ. ꝙͣ. ucra ec̃ arbitrant᷑. qͥ uirtuit̃ ac sapi¬
entiã dĩ quanoũ & potest. etiã sinc seminibꝰ ipsa quoq
facere semina. ex his usitatis & qͦttidianis metiunt᷑ oꝑibꝰ¬
qͣsi ñ hec ipsa qͦ nouer̃ de humanis conceptib atq partubꝰ
sim exꝑtis narrarent᷑. in credibiliora uidcrent᷑ ꝙ̃ uis & ea
ipsa pleriq magis naturȩ corporalibꝰ causis. quã oꝑib
diuine mentis assignent:

Expanded text:
terrena corporalibus membris. quod artis industria potuerint, fabricaterrena corporalibus membris. quod artis industria potuerint, fabricantes. Manus Dei potentia Dei est, qui etiam uisibilia inuisibiliter operatur. Sed haec fabulosa potius quam uera esse arbitrantur, qui uirtutem ac sapientiam Dei, qua nouit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina, ex his usitatis et cottidianis metiuntur oquasi non haec ipsa quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus, si inexpertis narrarentur, incredibiliora viderentur; quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis, quam operibus divinae mentis assignent
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpacatũ: Neq enĩ unq̃ int se leones. aut int̾ se dracons
ra. qͦd ex imohomine ds̃ ad cõmendandũ hominibꝰ ꝗ̃ cig̾ta
sit ut etiam in pluribꝰ unitas genꝰ institiusset humanum:¬
qͥppe ci animã creauit. qͦ ꝑ racionẽ atq intellegen¬
tiã om̃ibꝰ ẽẽt p̾stantior animalibꝰ terrestribꝰ atq
natatilibꝰ & uolatilibꝰ. quȩ mentẽ huiꝰ modiñ haberent.
Et cũ uirũ trenũ formass& expuluert eiq animã qͥlẽ dixi.
siuc quã iam fecerat sufflando indidisset. siue potiꝰ suf¬
flando fecisset. eũq flatũ quc̃ sufflando fecit. ñ quidem a¬
lud sufflare quã flatũ facere animã hominis eẽ uoluiss&.
etiam coniugẽ illi in adiutdriũ generandi exeiꝰ latere osse
detracto fec̾ ut ds Neq enĩ hec carnali consuetudine co¬
gitanda sunt: ut uiderc solemꝰ opifices ex materia quacũq

Expanded text:
propagatum. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones, propagatum. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones, ra, quod ex uno homine Deus ad commendandum hominibus. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas, genus instituisset humanumppe illi animam creauit, qua per rationem adque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et uolatilibus, quae mentem huius modi non haberent. Et cum uirum terreno formasset ex puluere eique animam qualem dixi siue quam iam fecerat sufflando indidisset siue potius sufflando fecisset eumque flatum, quem sufflando fecit nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?, animam hominis esse uoluisset, etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit, ut Deus. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt, ut uidere solemus opifices ex materia quacumque
Abbreviated transcription (Latin):
fidem tanqͣm miraculoꝵ naturaliũ scriptor adsu¬
mens. Uerũ ut dixi antiquoꝵ magnitudines cor¬
porũ inuenta plerumq ossa. qm̃ diuturna sunt
etiã multo posteriorib sclis ꝓdunt. annorum
aũ numerositas cuiꝰcumq hominis quȩ temporis:
illis fuit. nullis nunc talib documentis uenire in
exꝑimentũ potest Nec tamen ideo fides saere hu¬
ic historie derõganda est. cuiꝰ tanto impudentius
narrata ñ credimꝰ. quanto impleri certuis p̾nun¬
ciata conspicimꝰ: Dicit tam̃ etiã idem pliniꝰ eẽ ad¬
huc gentẽ. ubi ducentos annos uiuitur: Si aut̃
humanarũ uitarũ diuturnitates quas exꝑti non
sumꝰ hodic habere creduntur in cognita nobis lo¬
ca. cur ñ habuisse credantur & temꝑa : An uero
credibile ẽ alicubi eẽ quod hic ñ ẽ. & in credibi¬
leẽ. aliquando fuisse. qͦd nunc non est: a¬

Expanded text:
fidem tamquam miraculorum naturalium scriptor adsufidem tamquam miraculorum naturalium scriptor adsumens. Verum, ut dixi, antiquorum magnitudines corporum inuenta plerumque ossa, quoniam diuturna sunt, etiam multo posterioribus saeculis produnt. Annorum autem numerositas cuiusque hominis, quae temporibus illis fuit, nullis nunc talibus documentis uenire in experimentum potest. Nec tamen ideo fides sacrae huic historiae deroganda est, cuius tanto inpudentius narrata non credimus, quanto inpleri certius praenuntiata conspicimus. Dicit tamen etiam idem Plinius esse adhuc gentem, ubi ducentos annos uiuitur. Si ergo humanarum uitarum diuturnitates, quas experti non sumus, hodie habere creduntur incognita nobis loca, quur non habuisse credantur et tempora? An uero credibile est alicubi esse quod hic non est, et incredibile est aliquando fuisse quod nunc non est?
Abbreviated transcription (Latin):
lud nobile diffamatumq diluuium. Sed
de magnitudine corporũ plerumq incredu¬
los nudata ꝑ uctustatem siue ꝑ uim fluminũ
uariosq casus scpulchra coniuncunt. ubi
apparuer̃ uł unde cecider̃ in credibilis mag¬
nitudinis ossa mortuoꝵ. Uidi ipse ñ solꝰ sed
aliqui mecũ in uticensi lutore molart̾ ho¬
modulos minutatĩ concideretur. centũ no¬
bis uideretur facere potusse: Sedillũ gigin¬
tis alicuiꝰ fuisse crediderim: Nam preter
quoderant om̃ium multo quã nr̃a maiora.
tc̃ corpora gigantes longe cctĩs ante ibant:
sicut aliis deinde nr̃isq temporib rara qͥdẽ
s nũqͥm ferme defuerunt. que modũ alioꝵ
plurimũ excederent. Plinius secundꝰ doc¬
tissimꝰ homo: quanto magis magisq p̃terit
sclĩ ex cursus. minora corpora naturã fer¬
re testatur Quod etiam omerũ cõmemorat
sepe carmine fuisse conquestũ: non hȩc ue¬
lut poetica fignenta deridens. s in hỹstoricã

Expanded text:
lud nobile diffamatumque diluuium! Sed lud nobile diffamatumque diluuium! Sed de corporum magnitudine plerumque incredulos nudata per uetustatem siue per uim fluminum uariosque casus sepulcra conuincunt, ubi apparuerunt uel unde ceciderunt incredibilis magnitudinis ossa mortuorum. Vidi ipse non solus, sed aliquot mecum in Uticensi litore, molarem homodulos minutatim concideretur, centum nobis uideretur facere potuisse. Sed illum gigantis alicuius fuisse crediderim. Nam praeter quod erant omnium multo quam nostra maiora tunc corpora, gigantes longe ceteris anteibant; sicut aliis deinde nostrisque temporibus rara quidem, sed numquam ferme defuerunt; quae modum aliorum plurimum excederent. Plinius Secundus. doctissimus homo. quanto magis magisque praeterit saeculi excursus, minora corpora naturam ferre testatur; quod etiam Homerum commemorat saepe carmine fuisse conquestum, non haec uelut poetica figmenta deridens, sed in liistoricam
Abbreviated transcription (Latin):
nuit fr̃ ciꝰ esau nepes abrahȩ & alias gerit¬
natas ex semine ipsiꝰ abtahe: non ꝑ sãram con¬
uam obrem nullꝰ prudens rerũ examina¬
tor dubitaucrit cam ñsolum aliquã ue¬
rũ etiã magnam potiusse condere ciui¬
tałt᷑. quando uitam longũ tempꝰ ꝓtendebat᷑
uita mortaliũ. nisi forte infideliũ quispiam
exipsa num erositate annoꝵ nob̾ ingerat ques¬
tionẽ: qua uixisse tunc homines scriptũ ẽ in auc
pe non credunt etiam magnitidines corporũ
longe ampliores tc̃ fuisse. quam nc̃ sunt: On¬
de & nobilissimꝰ pocta coꝵ uirgiliꝰ de ingenti
lapide quẽ in agroꝵ limite infixũ uir fortis
illoꝵ tempoꝵ pugnans & rapuit. & cucur¬
rit & intorsit. & misit. uix illũ inquit lecti
bis sex ceruice subiroit. qualia nc̃ hominũ ꝓ¬
ducit corpora tellus: significans maiora tt᷑ cor¬
pora ꝓducere solere tellurt̃ Quanto magis
igitur temporib recentiorib mundi ante il¬

Expanded text:
nuit frater eius Esau, nepos Abrahae, et alias nuit frater eius Esau, nepos Abrahae, et alias natas ex semine ipsius Abrahae non per Sarram conuam ob rem nullus prudens rerum existimator dubitauerit Cain non solum aliquam, uerum etiam magnam potuisse condere ciuitatem, quando in tam longum tempus protendebatur uita mortalium; nisi forte infidelium quispiam ex ipsa numerositate annorum nobis ingerat quaestionem, qua uixisse tunc homines scriptum est in aucpe non credunt etiam magnitudines corporum longe ampliores tunc fuisse quam nunc sunt. Unde et nobilissimus eorum poeta Vergilius de ingenti lapide, quem in agrorum limite infixum uir fortis illorum temporum pugnans et rapuit et cucurrit et intorsit et misit: Vix illum — inquit — lecti bis sex ceruice subirent, Qualia nunc hominum producit corpora tellus, significans maiora tunc corpora producere solere tellurem. Quanto magis igitur temporibus recentioribus mundi ante il
Abbreviated transcription (Latin):
crescer& ut haber& iam poplĩ quantitatẽ. tẽ
potuit utiq fieri. ut & constituer&. & nom̃ pͥmo¬
geniti sui constitutȩ imponer& ciuitati: Tam lon¬
ga quippe uita illoꝵ hominũ fuit: ut illic me¬
moratoꝵ quoꝵ & annitaciti ñ sunt: qui uixit
minimũ ante diluuiũ: ad septingentos quin¬
quaginta tres ꝑuenir&: Nam plures non¬
gentos annos etiam transier̃. quam uis nemoad
mille ꝑuenerit: Quis itaq dubitauerit ꝑuniꝰ
hominis ȩtatẽ tantũ multiplicari potuisse genꝰ
humanũ. ut eẽt unde constitueretur ñ una.
sed plurime ciuitates: Qͦd ex hoc conici facil¬
lime potest: quia ex uno abraham ñ multo am¬
plus quadringentis annis. numerositas hebreȩ
gentis tanta ꝓcreata est : ut exitu eiusdem po¬
pli ex egiptõ. sȩccenta hominũ milia fuisse
riforantur. bellioc uuoitutis. ut omittamꝰ gortẽ
idumcoꝵ ñ ꝑtinentem ad poplm̃ isrł: quã ge¬

Expanded text:
cresceret, ut haberet iam populi quantitatem, tunc cresceret, ut haberet iam populi quantitatem, tunc potuit utique fieri, ut et constitueret et nomen primogeniti sui constitutae inponeret ciuitati. Tam longa quippe uita illorum hominum fuit, ut illic memoratorum, quorum et anni taciti non sunt, qui uixit minimum ante diluuium, ad septingentos quinquaginta tres perueniret. Nam plures nongentos annos etiam transierunt, quamuis nemo ad mille peruenerit. Quis itaque dubitauerit per unius hominis aetatem tantum multiplicari potuisse genus humanum, ut esset unde constituerentur non una, sed plurimae ciuitates? Quod ex hoc conici facillime potest, quia ex uno Abraham non multo amplius quadringentis annis numerositas Hebraeae gentis tanta procreata est, ut in exitu eiusdem populi ex Aegypto sescenta hominum milia fuisse referantur bellicae iuuentutis: ut omittamus gentem Idumaeorum non pertinentem ad populum Israel, quam ge
Abbreviated transcription (Latin):
cepit & peꝑit filiũ. & nominauit nom̃ illiꝰ seb:¬
Unde intelligitur ita solere illam scripturã loqͥ
quã ius ñ semꝑ cum in ea legtur factos hominũ
fuisse conceptus. ñ tam̃ solum cũ pͥmũ sibi sexꝰ ut̃q
miscetur Nec illo necessariũ ẽ argumento. ut
pͥmogentũ patri existimemꝰ enoch: quod eiꝰ nomi¬
ne illa cuutas nuncupata ẽ: Non enĩ abre est:
ut ꝓpt̃ aliquã causam cũ & alios haber&. dili¬
gera eum paat̾ cȩtis ampliꝰ: Neq enĩ & uidas pͥ¬
mogenitꝰ fuit. a quo iudea cognominata ẽ: &
uidci Sed ctiã si conditor ciuitatis illiꝰ. iste fi¬
liꝰ primꝰ c̃ natus. non ideo putandũ ẽ. tt̃ a patre
condite ciuitatis nomen eiꝰ impositum quando
natꝰ est : qr nec constitui tc̃ ab uno poterat cuu¬
tas. quȩ nichil ẽ aliud quam hominũ multi¬
tudo aliquo societatis uinculo colligata: Sed
cũ illiꝰ hominis fam̾alia tanta numerositate

Expanded text:
cepit et peperit filium, et nominauit nomen illicepit et peperit filium, et nominauit nomen illiUnde intelligitur ita solere etiam illam Scripturam loqui, quamvis non semper, cum in ea legitur factos homines fuisse conceptos: non tamen solum cum primum sibi sexus uterque misceretur; nec illo necessarium est argumento, ut primogenitum patri existimemus Enoch, quod ejus nomine illa civitas nuncupata est: non enim abest ut propter aliquam causam, cum et alios haberet, diligeret eum pater ceteris amplius. Neque enim et ludas primogenitus fuit, a quo Iudaea cognominata est et Iudaei. Sed etiamsi conditori ciuitatis illius iste filius primus est natus, non ideo putandum est tunc a patre conditae ciuitati nomen eius inpositum, quando natus est, quia nec constitui tunc ab uno poterat ciuitas, quae nihil est aliud quam hominum multitudo aliquo societatis uinculo conligata; sed cum illius hominis familia tanta numerositate
Abbreviated transcription (Latin):
de adam. ꝓ illo quẽ fr̃ occidit. concretio aũ
quia bonis in deterius declinantib. tales uni¬
ũsi facti fuerant. ut diliuuo delerentur. ex¬
cepto uno iusto cui nom̃ erat Noe: & eius
con iuge. & trib filus totidemq nurib: qͥ
homines octo. ex illa omĩum uastationẽ mor¬
taliũ ꝑ artã cuador meruor̃. Qd igitur scriptũ
ẽ & cagnouit cam uxorẽ suam. & concipiens pe¬
pt enos & crait edificans cuntatem in nomine filu
sui enos: non c̃ quidem consequens ut istũ filiũ pͥmũ
geninsse credatur: Neq enĩ hoc ex eo putandũ est:
quia dictus ẽ cognouisse uxorem suam. quafi tunc
sc illi pͥmitꝰ cũ cum bendo miscuisset Nam & de ip¬
so patre om̃ium adam ñ tẽ solum hoc dictum est
quando conceptꝰ ẽ cam quc̃ pͥmogenitũ uideret᷑
habuisse: uerũ etiam posterius eadem scriptura.
cognouit inquid adam uxorẽ suã ęuam. & con¬

Expanded text:
de Adam pro illo, quem frater occidit; concretio autem, de Adam pro illo, quem frater occidit; concretio autem, quia bonis in deterius declinantibus tales uniuersi facti fuerant, ut diluuio delerentur, excepto uno iusto, cui nomen erat Noe, et eius coniuge et tribus filiis totidemque nuribus, qui homines octo ex illa omnium uastatione mortalium per arcam euadere meruerunt. Quod igitur scriptum est: Et cognouit Cain uxorem. suam, et concipiens peperit Enoch; et erat aedificans" ciuitatem in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, ut istum primum filium genuisse credatur. Neque enim hoc ex eo putandum est, quia dictus est cognouisse uxorem suam, quasi tunc se illi primitus concumbendo miscuisset. Nam et de ipso patre omnium Adam non tunc solum hoc dictum est, quando conceptus est Cain, quem primogenitum uidetur habuisse: uerum etiam posterius eadem scriptura: Cognouit, inquit, Adam Euam uxorem suam, et con
Abbreviated transcription (Latin):
nuit filios & filias. & fuer̃ om̃s dies illiꝰ uł il¬
lius qͦs uixit. annitot. & mortuus ẽ: nũ qͥd
qr eosdem filios & filias ñ nominat. ideo in¬
telligere ñ debemꝰ ꝑtam multos annos. qͥb tc̃
in scłi huiꝰ pͥma ętate uiuebant nasci potius¬
se plurimos homines quoꝵ cȩtib condi pos¬
sent etiam plurimȩ ciuitates : Sed ꝑtinuit
ad dm̃ quo ista inspirante conscripta sunt.:
has duas societates suis diuersis generationib
pͥmitus digerere atq distinguere. ut seorsũ
hominũ. hoc ẽ scdm̃ hominũ uiuentium:
Seorsũ autem filioꝵ dĩ. id ẽ hominũ scdm̃
dm̃ uiuentium generationes contesxerentur
usq ad diluuium: ubi ambarũ societatum dis¬
cretio concretioq narratur Discretio quidẽ:
qͥd ambarũ sepdratim generationes cõmemo¬
rantur. uniꝰ fratricide cam : alteriꝰ aut̃ qui
uocabatur seth: natus quippe fuerat. & ipse

Expanded text:
nuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel ilnuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non debernus per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas societates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem filiorum Dei, id est hominum secundum Deum uiuentium, generationes contexerentur usque diluuium, ubi ambarum societatum discretio concretioque narratur; discretio quidem, quod ambarum separatim generationes commemorantur, unius fratricidae Cain, alterius autem qui uocabatur Seth; natus quippe fuerat et ipse
Abbreviated transcription (Latin):
cupata ẽ. Sed hoc quos mouet. parũ conside¬
rant non om̃s homines qui tunc eẽ potuerunt.
scriptorẽ sacrę huiꝰ historię necesse habuisse  ris¬
nominare. s eos solos quos operis suscepti racio
postulabat: d positũ quippe scriptoris illiꝰ fuit
generationũ ex uno homine ꝓpagatarũ. ꝑue¬
nire ad abraham. ac deinde ex eiꝰ semine ad po¬
pulum dĩ: in quo distincto a cetis gentib p̃figu¬
rarentur & prenunciarentur oĩa. quȩ de ciuita¬
te cuiꝰ eernũ erit regnum. & de rege eiꝰ eodẽ¬
q conditore xp̃o in spũ preuidebantur eẽ uen¬
tura. ita ut nec de altera societate hominũ
tacerentur. qͣm trenã dicimꝰ ciuitatẽ. quantũ
ei & cõmemorande satis eẽt. ut ciuitas di etiã
suç aduersarię comparatione clarescat. Cum
igiur scriptura diuina ubi & numerũ annoꝵ
quos illi hominos uixer̃ cõmemorat. ita conclu¬
dat. ut dicat de illo dequo loquebatur. & ge¬

Expanded text:
cupata est. Sed hoc quos mouet, parum considecupata est. Sed hoc quos mouet, parum considerant non omnes homines, qui tunc esse potuerunt, scriptorem sacrae huius historiae necesse habuisse nominare, sed eos solos, quos operis suscepti ratio postulabat. Propositum quippe scriptoris illius fuitgenerationum ex uno homine propagatarum peruenire ad Abraham ac deinde ex eius semine ad populum Dei, in quo distincto a ceteris gentibus praefigurarentur et praenuntiarentur omnia, quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius eodemque conditore Christo in Spiritu praeuidebantur esse uentura; ita ut nec de altera societate hominum taceretur, quam terrenam dicimus ciuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et ge
Abbreviated transcription (Latin):
genti similem et̃ oportere: ꝓptã quod dic̃ aplsꝰ:
Qui diligit uxorẽ suam: se ipsum diligit. Ne¬
moenĩ unquã. carnẽ suam odio habuit
Sananda sunt enĩ. hȩc sic̃ nr̃a : non sic̃ aliena
dampnanda. Sed illud dĩ p̃ceptũ. kainsi¬
c̃ p̃uaricator accepit: inualescente quippe
in uidentię uicio frem̃ insidiatus occidit:
Talis erat. terrent conditor ciuitatis: Quo
modo aut̃ significa uerit etiam iudeos. aqͥ
rabat abel quia in allegoria ꝓphetica res ẽ:
parco nc̃ dicere. & quedã hinc aduersus
faustum manicheum dixisse me recolo:¬
uNic aũ defendenda mͥ uiIi
Quidetur hẏstoria. nȩ sit scriptura
in credibilis. quȩ dic̃ edificatam ab
uno homine ciuitatẽ. eo tempẽ quo ñ plus
quã uiri quatuor uł potiꝰ tres. postea quã
frẽm fr̃ occidit. fuisse uidentur in terra. id
ẽp̾mꝰ homo pater omĩum. & ipse cam: &
ciꝰ filius enos. ex cuiꝰ nomine ipsa ciuitas nun¬

Expanded text:
genti similem esse oportere. Propter quod dicit apostolus: genti similem esse oportere. Propter quod dicit apostolus: Qui diligit uxorem suam, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habuit. Sananda sunt enim haec sicut nostra, non sicut aliena damnanda. Sed illud Dei praeceptum Cain sicut praeuaricator accepit. Inualescente quippe inuidentiae uitio fratrem insidiatus occidit. Talis erat terrenae conditor ciuitatis. Quo modo autem significauerit etiam Iudaeos, a qrabat Abel, quia in allegoria prophetica res est, parco nunc dicere, et quaedam hinc aduersus Faustum Manichaeum dixisse me recolounc autem defendenda mihi uidetur historia, ne sit scriptura incredibilis, quae dicit aedificatam ab uno homine ciui tatem eo tempore, quo non plus quam uiri quattuor uel potius tres, postea quam fratrem frater occidit, fuisse uidentur in terra, id est primus homo pater omnium et ipse Cain et eius filius Enoch, ex cuius nomine ipsa ciuitas nun
Abbreviated transcription (Latin):
desideriis ciꝰ nec exibeas menbra tua iniquitatis
arma peccato. Adte enĩ conuersio ciꝰ: dũ non ad¬
uiuatur relaxando. sed quiescendo frenatur:
Et tu dñaberis illius. ut cũ forinsetꝰ ñ ꝑmitit᷑
oꝑari. sub potestate mentis regentis & bene uo¬
lentis assuescat etiam in trinsecus ñ moueri Dic¬
tumest tale aliquid in eodem diuino libro &
de muliere. quando pꝰ peccatum dõ in terro gan¬
te atq udicanit. dampnationis sententiam
acceperunt. in serpente diabolus. & inscipsis
illa & maritus Cum enĩ dixisset ei. multi¬
plicans multiplicabo tristias tuas & gemitũ
tuũ. & intristitiis paries filios: de in addidit:
Et ad uirum tuũ conũsio tua. & ipse domi¬
nabitur tui Qͦddictũ c̃ ad cam de peccato.
uł de uiciosa carnis concupiscentia. hoc isto
loco de peccatricę femina: Ubi intellegendr̃
ẽ. iurũ ad regendã uxoreꝰ. animo carnem re¬

Expanded text:
desideriis eius, nec exhibeas membra tua iniquitatis desideriis eius, nec exhibeas membra tua iniquitatis arma peccato. Ad te enim conuersio eius, dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur; et tu dominaberis illius, ut, cum forinsecus non permittitur operari, sub potestate mentis regentis et beneuolentis adsuescat etiam intrinsecus non moueri. Dictum est tale aliquid in eodem diuino libro et de muliere, quando post peccatum Deo interrogante adque iudicante damnationis sententias acceperunt, in serpente diabolus et in se ipsis illa et maritus. Cum enim dixisset ei: Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum, et in tristitiis paries filios, deinde addidit: Et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. Quod dictum est ad Cain de peccato uel de uitiosa carnis concupiscentia, hoc isto loco de peccatrice femina; ubi intellegendum est uirum ad regendam uxorem animo carnem re
Abbreviated transcription (Latin):
cam stimulabatur. & accendebatur in fris exiti¬
um. bene sub auditur. erit. idest. ad te conũsiociꝰ
erit. & tu dominaberis illius Cũ enĩ cõmota fu¬
erit pars ipsa carnalis quam peccatũ appellat
apłꝰs. ubi dic̃. non ego operor illud. sed quod ha¬
bitat in me peccatum. quam partem animi etiã
philosophi dicunt eẽ uiciosam. Non ꝗͦ mentẽ
debeat trahere. sed tui mens debeat imꝑare. eãq
ab illicitis oꝑib racione cohibert. cũ gͦ cõmo¬
ta fuerit ad aliquid ꝑperã cõmitendũ. si ad qͥ¬
escatur & optemperetur dicente apłõ. nec exibu¬
eritis menbra urã arma inquitatis peccato:
ad mant̃ domita. & uicta conũtitur. ut sub¬
ditaeira Acio domin et᷑. Hoc p̃cepit d̾sꝰ huic
qͥ facib in uidie in flãmabatur in frẽm. & qͦm
debuerat imitari. cupiebat auferri Quies¬
ce inquit. manꝰ ab scelere contine: Non regnet
peccatũ in tuo mortali corpore: ad oboedindũ

Expanded text:
Cain stimulabatur et accendebatur in fratris exitiCain stimulabatur et accendebatur in fratris exitium: bene subauditur \'erit\', id est: Ad te enim conuersio eius erit, et tu dominaberis illius. Cum enim commota fuerit pars ipsa carnalis, quam peccatum appellat apostolus, ubi dicit: Non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum quam partem animi etiam philosophi dicunt esse uitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat imperare eamque ab inlicitis operibus ratione cohibere; — cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendum, si quiescatur et obtemperetur dicenti apostolo: Nec exhibueritis membra uestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. Hoc praecepit Deus huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratrem et, quem debuerat imitari, cupiebat auferri. Quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum
Abbreviated transcription (Latin):
sio eiꝰ & tud ñaberis illiꝰ. Numqͥd fr̃is : Absit:
Cuiꝰ igitur. nisi peccati: Dixerat enimpeccasti. tũ
deinde addidit quiesce. Adit enĩ coniisio eiꝰ. & tu
dominabeRis illuis Potest quidem ita intellegi ad
ipsũ hominem conũsionẽ eẽ debere peccati: ut
nulli alii quã sibisciat retribuere debere quod
peccat. Hȩc c̃ enĩ salubris poenitentię medicina
& ueniȩ petitionon in congrua. ut ubi ait.
adte enĩ conuersio eiꝰ ñ sub auditur eit. sed sit :
p̃cipientis uidelic&. ñ p̃dicentis modo: Tc̃ eũ
dominabitur quisq peccato. si id sibi ñ defen¬
dendo p̃posuerit. sed penitendo subiecerit:
Alioquin & illi seruiet dominanti. si patioci¬
niũ adhibuerit accedenti. Sed ut peccatũ in¬
tellegatur concupiscentia ipsa carnalis. de qua
dicit apłsꝰ. card concupiscit adũsus spm̃. in cuiꝰ
carnis fructib & inuidiam cõmemorat. quautiq

Expanded text:
rsio eius, et tu dominaberis illius. Numquid fratris? Absit. rsio eius, et tu dominaberis illius. Numquid fratris? Absit. Cuius igitur, nisi peccati? Dixerat enim: Peccasti, tum deinde addidit: Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. Potest quidem ita intellegi ad ipsum hominem conuersionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere debere quod peccat. Haec est enim salubris paenitentiae medicina et ueniae petitio non incongrua, ut, ubi ait: Ad te enim conuersio eius, non subaudiatur \'erit\', sed sit; praecipientis uidelicet, non praedicentis modo. Tunc enim dominabitur quisque peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit, sed paenitendo subiecerit; alioquin et illi seruiet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intellegatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit apostolus: Caro concupiscit aduersus spiritum, in cuius carnis fructibus et inuidiam commemorat, qua utique
Abbreviated transcription (Latin):
Noc petcatĩ maxime arguit ds. tristitia de alteriꝰ
bonitate. & hoc frĩs Hoc qͥppe arguendo. in¬
terrogauit dic̃s Quare contristatus os: & qͥrecon¬
cidit facies tua. Quia eni fr̃ĩ inuidebat. ds uide¬
bat. & hoc arguebat: Nam hominib quib abscon¬
ditũ ẽ cor alterius. eẽ posset ambiguũ & prorsus
incertum. utrũ illa tristitia. malignitatẽ suã in qͣ
sedõ displicuisse didicerat. an frĩs doluerit bonita¬
tem qͦ dõ placuit. cum insacrificiũ eiꝰ aspex̃. Sed
racionem reddens dꝰ cureiꝰ oblationem acciꝑe
noluerit. ut sibi ipse potius merito quã ei fr̃ in me¬
rito displicer&. cum eẽt iniustus non recte diuiden¬
do. hoc c̃ ñ recte uiuendo. & indignꝰ cuiꝰ ad ꝓba¬
retur oblatio. qͣm eẽt iniustior qͦd frem iustũ gra¬
tis odisset ostendit. non tam̃ eũ dimitens. sine man¬
dato sc̃o iusto & bono: quiesce inqͥt Adte enĩ conũ¬

Expanded text:
Hoc peccatum maxime arguit Deus, tristitiam de alterius Hoc peccatum maxime arguit Deus, tristitiam de alterius bonitate, et hoc fratris. Hoc quippe arguendo interrogauit dicens: Quare contristatus es, et quare concidit facies tua? Quia enim fratri inuidebat, Deus uidebat et hoc arguebat. Nam hominibus, quibus absconditum est cor alterius, esse posset ambiguum et prorsus incertum, utrum illa tristitia malignitatem suam, in qua se Deo displicuisse didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quae Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deus, quur eius oblationem accipere noluerit, ut sibi ipse potius merito quam ei frater inmerito displiceret, cum esset iniustus non recte diuidendo, hoc est non recte uiuendo, et indignus cuius adprobaretur oblatio, quam esset iniustior, quod fratrem iustum gratis odisset, ostendit. Non tamen eum dimittens sine mandato sancto, iusto et bono: Quiesce, inquit; ad te enim conue
Abbreviated transcription (Latin):
so m̃ale diuidebat: dans dõ aliquid suũ. sibi aũ se
ipsum Qͦdom̃s faciunt. quiñ dĩ sed suam sectantes
uoluntatem. id est non recto s ꝑ uerso corde uiuen¬
tes. offer̃ tam̃ dõ munꝰ quo putant eũ redimi. ut
eoꝵ ñ opituletur sanandis prauis cupiditatib sed
explendis Et hoc ẽ t̾renȩ ꝓpͥum ciuitatis. din uł
deos colere qͥb ad uiuantib regnet inuictoriis
& pace terrena. non caritate consulendi. s domi¬
nandi cupiditate: Boni quippe ad hoc utuntur
mundo. ut fruantur dõ. mali aũ cont᷑. ut fruant᷑
mundo. uti uolunt dõ: qui tam̃ eũ uł eẽ. uł res
humanas. iam curare crelunt Sunt enĩ multo
deteriores. quine hoc quidem credunt. Cognitoitaq
cam qͦd suꝑ eiꝰ germani sacrificiũ nec suꝑ suũ respe¬
xerit ds. utiq frem bonũ mutatꝰ imitari. ñ elatꝰ
debuit emulari: s contristatꝰ ẽ & concidit facieseiꝰ.

Expanded text:
so male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se so male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se ipsum. Quod omnes faciunt, qui non Dei, sed suam sectantes uoluntatem, id est non recto, sed peruerso corde uiuentes, offerunt tamen Deo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiditatibus, sed explendis. Et hoc est terrenae proprium ciuitatis, Deum uel deos colere, quibus adiuuantibus regnet in uictoriis et pace terrena, non caritate consulendi, sed dominandi cupiditate. Boni quippe ad hoc utuntur mundo, ut fruantur Deo; mali autem contra, ut fruantur mundo, uti uolunt Deo; qui tamen eum uel esse uel res humanas curare iam credunt. Sunt enim multo deteriores, qui ne hoc quidem credunt. Cognito itaque Cain quod super eius germani sacrificium, nec super suum respexerat Deus, utique fratrem bonum mutatus imitari, non elatus debuit aemulari. Sed contristatus est et concidit facies eius.
Abbreviated transcription (Latin):
recte diuiditur. dũ non discernunt᷑ recie. uł lo¬
ca. uł temꝑa. uł res ipse qͤ offerunt᷑. uł qͥ offert.¬
& cui offertur. uł hii quib ad uescendũ distribuit᷑
quod oblatũ ẽ: ut diuisionẽ hic discretionẽ intelle¬
gamus Siue cum offertur ubi ñ oport&. aut qͦd
non ibi sed alibi oport&. siue cũ offertur quando
ñ oport&. aut quod ñ tunc sed alias oport&. siue cũ
id offertur. quod nusqͣm & numqͣm poenitꝰ debuit:
Diue cum electiora sibi eiusdem generis rerũ ten&
homo. quã sunt ea quȩ offert dõ. siue eiꝰ rei quę ob¬
lata ẽ fit particeps ꝓfanus. aut qui lib& quȩ fasñ
ẽ fieri In quo horum dõ displicuerit cam. facile
b loqueret᷑. ñ sicut cam inqͥt qͥ exmaligno erat &
occidit frẽm suũ. & cuiꝰ reigrã occidit eum. quia
oꝑa illius mala fuer̃. fr̃is aut̃ eiꝰ iusta. datur intel¬
lig ꝓpt̾a dm̃ non respexisse in munꝰ eiꝰ. qr hoc ip

Expanded text:
recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel lorecte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae quae offeruntur uel qui offert et cui offertur uel hi, quibus ad uescendum distribuitur quod oblatum est, ut diuisionem hic discretionem intellegamus; siue cum offertur ubi non oportet, aut quod non ibi sed alibi oportet, siue cum offertur quando non oportet, aut quod non tunc sed alias oportet, siue cum id offertur, quod nusquam et numquam penitus debuit, siue cum electiora sibi eiusdem generis rerum tenet homo, quam sunt ea, quae offert Deo, siue eius rei. quae oblata est, fit particeps profanus aut quilibet quem fas non est fieri. In quo autem horum Deo displicuerit Cain, facile  loqueretur, Non sicut Cain, inquit, qui ex maligno erat, et occidit fratrem suum: et cujus rei gratia occidit eum? Quia opera illius maligna fuerunt fratris autem illius justa : datur intelligi propterea Deum non respexisse in munus ejus,
Abbreviated transcription (Latin):
dsꝰ loquittus eẽt ad cain eo more quo cum
pͥmis hominib ꝑ creaturam subiectam. ue¬
lut eoꝵ socius forma congrua loqͤbatur. qͥd ei ꝓ¬
fuit : Nonne conceptũ scelus in necando frẽ eti¬
am pꝰ uerbũ diuine ammonitionis impleuit.
Nam cũ sacrificia discreuiss& amboꝵ illiꝰ respiciens
huiꝰ despiciens: quod ñ dubitandũ ẽ potuisse cog¬
nosci signo aliqͦ testante uisibili. & hoc ideo fecisse
tatus ẽ camualde: & concidit facies eiꝰ. Sic enim
soriptũ ẽ. Et dix̃ dnꝰs ad cam Quare tristis es
uersio eiꝰ & tudominaberis illiꝰ In hac ad monitione
nonne si recte offeras. recte ñ diuidas peccasti. quia
non eluc& cur uelunde sit dictũ. multos sensus
pepit eꝰ obscuritas. cũ diuinarũ scripturarũ quisq
tractator scdm̃ fidei regulam id conatur ex ponere:
Recte quippe offertur sacrificiũ cum offertur dõ ue¬
ro. cui unitantũ modo sacrificandum ẽ: Non aut̃

Expanded text:
Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma congrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis ao inpleuit? Nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens, quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo adtestante uisibili, et hoc ideo fecisset tatus est Cain ualde et concidit facies eius. Sic enim scriptum est: Et dixit Dominus ad Cain: Quare tristiuersio eius, et tu dominaberis illius. In hac admonitione uNonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quia non elucet quur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. Recte quippe offertur sacrificium, cum offertur Deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. Non autem
Abbreviated transcription (Latin):
humana sensus alloquatur humanos. suc istos cor¬
poris. siue illos quos istis simillimos habemꝰ in somnis.
nec interiort grãmentẽ regat. atq agat. nichil ꝓ¬
dest homini om̃is p̃dicatio ucritatis facit aũ
hoc ds auasis misericordiȩ. irȩ uasa discernens: dis¬
pensatione qua ipse nouit. multum occulta sed
tam̃ iusta. Ipso quippe aduuante mirabilib &
latentib modis. cum peccatũ quod habitat in men¬
bris nr̃is quȩ potius iã pena peccati ẽ: sicut apłs
p̃cipit. non regnat in nr̃o mortali corpore ad oboc¬
diendũ daĩderiis eiꝰ : nec ei menbra nra uelut iniqͥ¬
tatis arma exibemꝰ. conuertitur ad mentẽ ñ sibi ad
mala dõ regente consentientẽ. & eam regentẽ tran¬
quilliꝰ nunc habebit. postea sanitate ꝑfecta atq im¬
mortalitate ꝑcepta. homo sine ullo peccato in ȩter¬
na pace regnabit:¬
UII.
U eo hoc ipsum quod sic̃ potuimꝰ exposuimꝰ. cũ

Expanded text:
humana sensus adloquatur humanos, siue istos corhumana sensus adloquatur humanos, siue istos corporis siue illos, quos istis simillimos habemus in somnis, nec interiore gratia mentem regat adque agat, nihil prodest homini omnis praedicatio ueritatis. Facit autem hoc Deus a uasis misericordiae irae uasa discernens, dispensatione qua ipse nouit multum occulta, sed tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mirabilibus et latentibus modis, cum peccatum quod habitat in membris nostris, quae potius iam poena peccati est, sicut apostolus praecipit, non regnat in nostro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec ei membra nostra uelut iniquitatis arma exhibemus, conuertitur ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta adque inmortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace regnabituit. M Sed hoc ipsum, quod sicut potuimus exposuimus, cum