comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
utrum &iam sibi antantũ dõ suo qui&iã nr̃ . ẽ.
placcat cis ut sacra faciamus & sacrificemus
uel aliqua nr̃a seu nosipsos religionis ritibus
consecremꝰ : Hic ẽ. enim diuinitati. uel si exp̃s¬
sius dicendum .ẽ. deitati debitus cultus: ꝓpt̃
quemuno uerbo significandum. qm̃ mihi satis
idoneum non occurrit latinũ. greco ubincces¬
scest insinuo. quid udim dicere Latri anqͥp¬
penostriubicũq scã rum scripturarũ positũ ẽ:
interp̃tati sunt seruitutẽ : Sedea seruitus
quedeb& hominib scđm quam p̃cipit apłs.
seruos dominissuis subditos. eẽ. debere : alio
nomine grece nunccupari sol& anniuersario¬
iure : Latria uero secundum consuetudinẽ qua
locuti sunt. qui nob diuina loquia condider:
aut semꝑ aut tam frequenter ut pene sem ꝑ¬
ea dicitur seruitus. queꝑtin& ad colendũ dm̃
Proinde sitantũ modo cultus ipsedicat᷑. non so¬
lidõ debere uideatur: dicim̾ enim colere &iã

Expanded text:
utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, uel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim diuinitati uel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno uerbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid uelim dicere. Aatfistav quippe nostri, ubicumque sanctarum scripturarum positum est, interpretati sunt seruitutem. Sed ea seruitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit apostolus seruos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet; Xatpeia uero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis diuina eloquia condiderunt, aut semea dicitur servitus quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere egregios
Abbreviated transcription (Latin):
lumine illius dĩ. a quo etipsa & mundus factꝰ ÷
beatam eẽ. non posse : Ita illud quod om̃s ho¬
mines appetunt id .c̃. uitã beatã quem quam
isti assecuturũ negant : qui nonilli unioptimo.
quȩ  in cõmutabilis ds̃ puritate casti amoris
adheserit sed quia ipsi quoq siue cadentes
uanitati erroriq populoꝵ. siue utait apłs
Cuanes centes in cogitationib: suis. multos
deos colendos ita putauer̃ uel putariuoluer :
Vt quidameoꝵ &iam demonib diuinos honores
sacrorium & sacrificiorum deferendos .x̃. censerent
quibus iam non parua exparte respondimus:
Nunc uidendum acdisserendum . e. quantum
ds̃ don&iinmortales acbeati incęlestib sedibus.
dominationib. principatib potestatib consti¬
tuti. quos istideos & ex quib quos dam uelbo¬
nos demoes. uel nob cum angelos nominant.
quomodo credendisunt uelle a nob̶ religionẽ¬
pietatemq seruari: Hocenim aꝑtius dicam:

Expanded text:
lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpetunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disserendum est, quantum Deus donat, inmortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti, quos isti deos et ex quibus quosdam uel bonos daemones uel nobiscum angelos nominant, quo modo credendipietatemque seruari; hoc est, ut apertius dicam,
Abbreviated transcription (Latin):
mnium certa sententia est quiratione
quo quo modo uti possunt: beatos. eẽ.
om̃s homines uelle Qui autẽ sint ulunde
fiant dum mortalium querit infirmitas :
multe magnęq conuersiȩ coniectatȩ sunt
Inquibus philoso phi sua studia & otia contri¬
uerunt quas in medium adducere atquedis¬
cutere & longum .ẽ. & non necessa rium: Sienĩ
recolit qui hȩc logit. quid in libro egerimꝰ octauo
in elegendis philosophis. cumquib hȩc debeata
uita quȩ post mortẽ futura est questio tracta¬
r&ur. utrum adeam unidõuero qui&iã effac.¬
tor .ẽ. deoꝵ. anplurimis dis religione sacrisq
seruiendo ꝑuenire possłmꝰ. non &iam hic eadẽ
repeti exspectat. presertm cumpossit relagen¬
do si forte oblitus. ẽ. ad miniculare memoriã:
Clegimꝰ enim platonicos omnium philosophoꝵ
merito nobilissimos: ꝓpterea quia sapere po¬
tuerunt lic& in mortalẽ acrationalem uelin¬
tellectualẽ hominis animam nisi partici pato

Expanded text:
mnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an plurimis dis religione sacrisque seruiendo peruenire possimus: non etiam hic eadem repeti expectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet inmortalem ac rationalem uel intellectualem hominis animam nisi participato
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ . eẽ. angelos hic quidem et siñ p̃termis su
Nontamo euidenter expres sũ. ẽ: sed a libi
hoc scã scriptura clarissima uoce testatur
Nam et hẏmno trium in camino cũ p̃dictũ e&
tione eorundem operum etiam angłi nomi
dñm decelis. laudate cum in exclsis Lauda¬
tecum om̃ns angeliciꝰ. laudatecũ om̃s uirtutes
eius. Laudate eum sol eduna. laudate cum

Expanded text:
Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen evidenter expressum est. Sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. Nam et in hymno trium in camino virorum, cum pratione eorumdem operum etiam sancti anDominum de coelis, laudate eum in excelsis; laudate eum, omnes angeli ejus; laudate eum, omnes virtutes eju
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur utrum uel quo ordine creatisunt angeli:
sed si p̃ter missi non sunt. ułcęli nomẽ ubidic¬
tum. e In principio fecitds̃ caelum etterram:
uel potius lucis huius. dequa loquor signifi¬
cati sunt : Non autẽ . ec̃. preter missos hincex¬
istimo quod scriptũ .ẽ. requieuis se dm̃indie
septimo ab omnib operib suis quȩ fecit: cũ lib
ipse ita sit exorsus. In principio fect ds̃ celũ
et terram. ut ante calum etterram. niħ aliud
fecisse uideat᷑: Cũergo acdo. & terra coeperit.
atque ipsa terra quam primitus fecit: Sicut
scriptura consequent̃ eloquitur inuisibilis.
& in cõposita: nondumq luce facta : utiq tene¬
bre fuerint suꝑid habẏssum: id .ẽ. suꝑ quandã
terrȩ etaque indistinctã confusionem
Indeomã creando disposita sunt: queꝑ sex dies
consũmata narrantur Quomodo angeli pre
tec mitterentur tamquam non essenł in operibus
dĩ aquibus indie septimo requieuit: opus aut̃

Expanded text:
dicitur, utrum uel quo ordine creati sint angeli; dicitur, utrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine, ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, uel potius lucis huius, de qua loquor, significati sunt. Non autem esse praetermissos hinc existimo, quod scriptum est, requieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequenter eloquitur, inuisibilis et incomposita nondumque luce facta utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem ; deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantutermitterentur tanquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requievit? Opus autem
Abbreviated transcription (Latin):
Itaque cumdm̃ reqͥeuisse ꝓphȩtica narrat aue¬
toritas: significatur requies eoꝵ. qui in illo ꝵeqͥ¬
escunt. et quos fecit ipse requiescere Hloc&iam
hominibus quibus loquitur : & propter quo sutiq
conscripta est promittente ꝓph&ia quod etiã
ipsi post bona opera quȩ incis & ꝑ cos operat᷑ ds̃
Sia dillũ prius in ista uita ꝑfidem quod ã modo
acces serint: in illo habebunt requi ẽ sepit nã
Hocenim et sabbati uacatione. exp̃cepto legis
inueteredĩ populo figuratum . ẽ. unde suoloco
diligentius arbitror disserendum. Nunc qm̃¬
descẽ siuitatis exortu dicere institui & prius
quod ad scos angelos attinet dicendũ putaui:
quȩ huius ciuitatis et magna pars .e. & cobe¬
atior. quod nũquã peregrinata: quȩ hinc diuina
tes timonia suppetant. quantũ satis uidebit᷑
dõ largiente explicare conabor: Vbidenundi
constitutione sacrȩ litterȩ locunt᷑: ñ euident̃

Expanded text:
itaque, cum Deum requieuisse prophetica narrat aucitaque, cum Deum requieuisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum, qui in illo requiescunt et quos facit ipse requiescere; hoc etiam hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quodam modo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserendum. Ce ciuitatis exortu dicere institui et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior, quod numquam peregrinata, quae hinc diuina testimonia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuntur, non euidenter
Abbreviated transcription (Latin):
atque ipsius hominis : dies sextus : Cumuero in
die septimo requies cit ds̃ ab omnib operib suis.
et scĩ ficat tum: nequaquã . c̃. accipiendũ pueri¬
liter. tãquamds̃ laborauerit operando. quidix̃
et facta sunt. uerbo intelli gibili et sonpiterno
non sonabili . et temporali. sed requies dĩ reqͥen
significat coium quirequiescunt indõ. sicut l&i¬
tia domꝰ lȩtitiam significat eorum quiletantur
indomo etiam sinon eos domꝰ ipsa. sed alia resali¬
qua letos facit: Quanto magis sieadẽ domus
pulchritudinesua faciat l&os habitator es. ut ñ
solũ coloquendi modo l&a dicatur: quo signifi¬
camus ꝑ id quod continet. id qđ contin&. sicut
theatra plaudunt. prata mugiunt. cũ ĩn illis ho¬
mines plaudant. in his boues mugiant. sed etiã
illo quo significatur. ꝑficientẽ id quod efficitur
sicut lo&a ȩpła dicitur. significans eoꝵ l&itiã
quos legentes efficit l&os conuenientis si mas

Expanded text:
adque ipsius hoadque ipsius hodie septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis, et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tanquam Deus laboraverit operando qui dixit et facta sunt, verbo intelligibili et sempiterno, non sonabili et temporali; sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliquos laetos facit: quanto magis si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eloquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur, sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudant, in his boves mugiant; sed etiam illo quo significatur per efficientem id quod efficitur, sicut laeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos legentes efficit laetos. Conuenientissime
Abbreviated transcription (Latin):
Denique scriptura cũ illos dies dinumerar& ex
ordine : nusquam int̃ posuit uocabulũ noctis
Nonenim ait alicubi facta ẽ. nox: sed facta ẽ.
uespera. et factũ .ẽ. mane dies unꝰ ita dies scđus
etceteri Cognitio quippe creature inseipsa de¬
coloratior ẽ. ut ita dicã: quãcũ indĩ sapientia
cognoscitur. uelut in arte qua ficta .e. Ideo
uespora quamnox. Noa congruentus dicipotest:
Queta men utdixi. cum adlaudandum & amandu
refertur creatorem. Recurrit inmane : & hoccũ
facit in cognitionesui ipsius dies unus ẽ: Cumin
cognitione firmamenti quodinter aquas in fe
cognitione terrȩ ac maris. omnui gignentiũ
quaeradicib continuata sunt terre: diest̃tius
Cum in cognitione luminarium maioris acmi¬
noris omniumq siderum : dies quartus. Cum
in cognitione omnium exaquis anim alium
natatilium. atq uolatilium: dies quintus:
Cum in cognitione omnium animaliũ terrenoꝵ

Expanded text:
Denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex Denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis. Non enim ait alicubi: Facta est nox; sed: Facta est uespera et factum est mane dies unus. Ita dies secundus et ceteri. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, uelut in arte qua facta est. Ideo uespera quam nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cum ad laudandum et ad amandum refertur Creatorem, recurrit in mane. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas infericundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium adque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum
Abbreviated transcription (Latin):
lucem uocas sediem. tenebras autem Noctẽ
Sed qualis illa sit lux et quo alter nante motu
qualeq uesperam . & mane fecerit: remotũ. ẽ
quod tamen sineulla hesitatione credendũ ẽ:
Aut enim aliqua lux corporea ẽ. siue insupe¬
rioub mundi partib longe a conspectib nr̃is
siue unde sol post modum accensus ẽ: autlucis
nomine significata est Scã ciuitas inscis an¬
gelis & spĩtib beatis dequadicit apłs. quȩ
sursum e hierusalẽmater nr̃a eterna incelis:
ait quippe et alio loco. Om̃s enim uos filii lucis
estis & filiidi: Nonsumus noctis noq tenebrat
Sitam̃ etues peram diei huius. & mane aliqua
tinus congrunter intellegere ualeam: qm̃ sci¬
entia crcature in comparatione scientiȩ creato¬
ris quod ammodo uesperascit Itẽq̃: luces sit &
manestt: cum et ipsa referuntur ad laudem
dilectionẽq ercatoris. nec in noctẽ uergitur
ubi non creator: creature dilectione relinquit᷑

Expanded text:
lucem uecasse diem, tenebras autem noctem. lucem uecasse diem, tenebras autem noctem. sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est obis potest; quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. aut enim aliqua lux corporea est siue in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit apostolus: quae sursum est Hierusalem mater nostra aeterna in caelis; ait quippe et alio loco: omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius tenus congruenter intellegere ualeamus. Quoniam scientia creaturae in conparationem scientiae Creatoris quodam modo uesperascit, itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris; nec in noctem uergitur, ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur.
Abbreviated transcription (Latin):
enim fit intepore: & post aliquod fit. & an¬
te aliquod tẽpus. post id quod p̃eritũ . c̃. ante
id quod futurũ. ẽ Nullũ autẽ poss& . et. p̃¬
teritum quia nulla erat creatura cuius muta
bibius motib: ager&ur. Cumtẽpor eautem
factus ẽ. munđ: si eius conditione factus ẽ
mutabilis motus. sicut uidetur sehabere
etiam ordo ille primorum Sedulex septẽ
dierum in quib mane etues pera nominant᷑¬
donec omnia quȩ his dieb ds̃ facit sexta per¬
ficiantur die. septimoq inmagno mysterio
dĩ uocatio cõm̃ detur: quidies cuius modi sint.
autꝑ difficile nob̾ aut &iaminpossibile ẽ co¬
gitare: quantomagis dicere : Videm quippe
istos dies notos non habere uesperim: niside
solis occasu nec mane nisi desolis exortu Illoꝵ
autem priores tresdies sine sols ꝑ acti sunt:
quidie quarto factus refertur & prima
quidem lux uerbodi facta: atque interipsa
& tencbras ds̃ separas se narratur. & eande

Expanded text:
enim fit in tempore, et post aliquod fit, et anenim fit in tempore, et post aliquod fit, et ante aliquod tempus, post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est. Nullum autem posset esse praeteritum, quia nbilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in eius conditione factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominantdonec omnia quae his diebus fecit deus sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio dei uacatio commendetur: qui dies cuius modi sint aut perdifficile nobis aut impossibile est cogitare, quanto magis dicere. Videmus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi de solis occasu nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priorum tres dies sine sole peracti sunt. qui die quarto factus refertur. et primitus quidem lux dei uerbo facta atque inter ipsam et tenebras deus separasse narratur et eandem
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpus nullũ sit ante mundũ Sienem recte
mutabilitate Nonest: In& nitate enim nulla
mutatio .ẽ: Quis non uideat. qđ tẽpora non
fuissent nisi creatura fur&. que aliquidali¬
qua motione mutar&: cuius motionis &
mutationis. cum aliud atque aliud que si¬
mul esse nompos sunt cedit atque succedit.
in breuiorib uel productioꝵib morarũ inter¬
uallis tempus sequeretur : cumigitur ds̃
in cuius & nitate. nulla .ẽ. omnino mutatio
creatorq: sit teporum etordinator: quomo¬
dodicatur posttemporum spatia mundum
creas se. Nonuideo : nisidicatur ante mun¬
dum iam aliquam fuisse creaturã. cuius mo¬
tibus tempora currerent. Porro si littere
sacrȩ maximeq ueraces ita dicunt. in prin¬
cipio fecisse dm̃ caelum et terram utnihil
antea fuis se intellegatur Quia hoc potus
Inprincipio fecisse diceret᷑. siquid fecissec
ante cͥetera cunctaq fecit: proculdubioñ :
munđ factus intẽpore. sed cumtẽpore Qđ

Expanded text:
tempus nullum sit ante mundum: si enim recte tempus nullum sit ante mundum: si enim recte mutabilitate non est, in aeternimutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus uel productioribus morarum interuallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus, in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio, creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
ab opere ds̃cessit: hoc sibi respondeant danfi¬
nitis ante munditẽporib. Cur in eis ab opere
ds̃ cessauerit: & sicut non .ẽ. consequens ut
fortuito potius quãnatione diuina. ds nalio
sedisto in quo .c̃. loco mundũ confatuerit. cũ
pariter infinitis ubiq patentib Nullo excellen¬
tiore merito poss& Hicelegi quameandem
diuinam rationem. quaid factum. est Nulla
possit humana conprehendere natura.
lta non .ẽ. consoquens utdõ aliquid ex istimem
accidis se fortuitum. quod illo potius quã
interiore tempore condidit mundũ : Cũ e qua¬
liter anteriora tempora ꝑ infinitũ retro spa¬
tium preterissent. Nec fuis s& aliqua diffe¬
rentia unde tempus tempori eligendo pre¬
poner&ur : Quod sidicunt in anes. eẽ. hominũ
cogitationes quib infinita imaginantur
loca cum locus nullus sit preter mundum
respondetur eis isto modo in anit̃ homines
cogitare preterita teporauacationis dĩ. cũ

Expanded text:
ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infiab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. Cur in eis ab opere Deus cessaverit, et sicut non est consequens ut fortuito potius quam ratione divina Deus, non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamvis eamdem divinam rationem, qua id factum est, nulla posset humana comprehendere natura; ita non est consequens ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent, nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei, cum
Abbreviated transcription (Latin):
corporcum. & omniũ naturarum quȩ non sunt
quodipse: orcatorem nobiscum sentiunt Alios
autem nimis indignum .e. adistam disputati¬
onem religionis amittere: maximaq apud
cos quimultis dis sacrorum obsequium defe¬
rendũputant. Isti phylosophos ceteros nobi¬
litate atque auctoritate uicerunt: non ob aliud
nisi quia longo quidem inter uallo. uerutam̃
reliquis ꝓpinquiores sunt ueritati: anforte
sub stantiam dĩ quamnec in ludunt necdeter¬
minant nec distendunt loco. sedeam sicut dedõ
sentiredignum est fatentur in corporea p̃senta
ubi que totã atantis locorum extramundum
spatus absentem ee. dicturi sunt. & unotantũ.
atque in comparationeillius infinitatis taexi¬
guo loco inquomundus . ẽ. occuptta. nonopinor
cosin hec uana loquia ꝓgressuros: Cumigitur
rea. finitum tamen & loco suo deter minatum
& operantedño factũ. ec̃ dicant. qͥd respon¬
dent deinfinitis ex tramundum locis. cur incis

Expanded text:
corporeum et omnium naturarum, quae non sunt corporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur rea, finitum tamen, et loco suo determinatum, et operante Deo factum esse dicant, quod respondent de infinitis extra mundum locis, cur in eis
Abbreviated transcription (Latin):
consilium uoluntatẽq mutasse: deinde uidq
consentiunt. & tamen quaerunt demundi
tempore quid respondeam. quid ipsi respon¬
deant demundi loco. Ita enim queritur cur
potius tunc & non antea factussit. quẽ
ad modum queri potest: curhic potius ubi
est & non alibi &amsunfinita spatia tem¬
poris ante mundũ cogitant. In quib eis pi
uidetur ds̃ ab opere cessare potuisse :
similiter cogitent ex tramundũ infinita spa¬
tia locorum Inquib siquisquã dicat nonpo¬
tuis se uacare omnipotentẽ. nonne conse¬
quenserit. ut innum erabiles mundos. cum
epicuros omnia recogantur. eatantũ diffe¬
rentia quodeos ille fortuitis motib atomoꝵ
gigni a sseru it & resolui: isti autẽ operedĩ
factos dicturi sunt. sieum ꝑ interminalem
inm̃ sitatem locoꝵ extra mundũ circũquaq
patentium uacare nolucrint. neceosdẽ mun¬
dos qđ &iam deisto sentiunt ulla causa pos¬
sedis solui: Cum his enim agim: qui et dm̃in¬

Expanded text:
consilium uoluntatemque mutasse. CAPUT V. consilium uoluntatemque mutasse. CAPUT V. consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum in
Abbreviated transcription (Latin):
cuntur num quam eã fuisse uere beatam.
sed deinceps. &ẽ incipere noua quadamnec
falla cibeatitudine. ac ꝑ hoc fatebuntur
accidere illa aliquid noui: & hoc magnũ
atque preclarum: quod num quam retro per
aeternitatem accidis s&: cuius nouitatis
causã. sidm̃ negabunt in ȩterno habuis sccon¬
silio: simulcum negabunt beatitudinis cius
auctorem. quod ne fande impi&atis est
Siaute dicent a&iam nouo consilio ex cogi¬
tasse. ut decetero sit anima in &ernu beata
quomodo eum alienum abea quaillis quoque
displic&. mutabilitate monstrabt̃: porrosiex
tempore creatam. sed nullo ulterius tepore
perituram. tamquam numerum habere initiũ
sed non habere finem fatentur. &ideo semel
exꝑta miscrias. siabeis fuerit libera. nuquã
miseram postea futuram : nonutiq: dubitabunt
hoc fieri manente in cõmutabilitate consilu dĩ
Siengo credant & mundũ extepore fieripo¬
tuisse. nec tam̃ ideo dm̃ in eo faciendo. a&nũ

Expanded text:
cuntur numquam eam fuisse uere beatam, cuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipere noua quadam nec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum adque praeclarum, quod numquam retro per aeternitatem accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio, simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem, quod nefandae inpietatis est; si autem dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse, ut de cetero sit anima in aeternum beata, quo modo eum alienum ab ea, quae illis quoque displicet, mutabilitate monstrabunt? Porro si ex tempore creatam, sed nullo ulterius tempore perituram, tamquam numerum, habere initium, sed non habere finem fatentur, et ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum
Abbreviated transcription (Latin):
inmentem quod numquam ante uenis s& fa¬
cere mundum. ut accidisse illiuo luntate¬
nouam. cum innullo sit omnino mutabilis:
Sed nonuidoo eis quomodo possit inceteris
rebus ratio ista subsistere. maximeq in
anima: quamsidõ co&ernam . eẽ. contende¬
rint. undeilli acciderit noua miseria. qua
num quam antea ꝑ acternum nullomodo po¬
terunt explicare. Sienim alter nasse sȩꝑ
eus miseriam & beatitudinẽ dixerint: ne¬
ces se .E. dicant &iam semꝑ alternas se patu¬
ram. Vndeillacos sequitur absurditas ut
etiam quȩ betta dicitur. in hoc utiq non sit
beata. si futuram suãmiscriam etturpitudinẽ
preuid&. Si autem non preuid& nec setur¬
pem acmiseram foresed beatam semper
existim&. falsa opinione sit beata quodici
stultius nihil potest Siautem semꝑ quidẽ
ꝑ scła retro infinita cum beatitudine alter¬
nasse animas miseriam putant: sed nunc
iam decetero cum fuerit liberata admiseriam
non esse redituram: nihil hominus conuin¬

Expanded text:
in mentem, quod numquam ante uenisset, fain mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi acciderit noua miseria, quae numquam antea per aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultius nihil potest. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuin
Abbreviated transcription (Latin):
dum sit: ut eodem spudi quohȩ sibireuclata
cognouit. etiam ipsam fidem nram futuram
tanto ante predixerat Sed quid placuit
ȩternodo tunc facere caclum & terram. quȩ
antea non feciss&. qui hoc dicunt. simundũ
eternum sine ullo initio. &ideo neça dõ
factum uideri uolunt: nimis auersis aueri¬
tate. & l&cdi morbo impietatis in saniunt
Exceptis enim ꝓph&icis uocibus. mundus
ipse ordinatis sima sua mutabilitate. & mo¬
tabilitate : & uisibilium omnium pulcher¬
rima specie. quod ammodota citus & fac¬
tum sese. eẽ . & nonnisi adõ in effabiliter
atque in uisibiliter magno. & in effabilit
atque inuisibiliter pulchro fieri se potu¬
isse proclamat. Qui autem adõ quide
factum fatentur: nontam̃ eum temporis
uolunt habere. sed suȩ creationis in itium
ut modo quodamubx intellegibilis semꝑ
sit factus Dicunt quidem aliquid undesi¬
bi dm̃ uidentur. uelut infortuita temeritate
defendere: nesubito illiuenisse credatur

Expanded text:
dum sit, ut eodem spiritu Dei, quo haec sibi reuelata dum sit, ut eodem spiritu Dei, quo haec sibi reuelata cognouit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur
Abbreviated transcription (Latin):
suum queq sensum corporis ꝑtinent: itadehis
uocabulum accepit : hoc .c. deinuisibilibus
quȩ a nostro sensuintro semota sunt:
Hienos oporter& credere : qui haec in illo
in corporeo lumine disposita didicerunt. uł
dñ esse credimꝰ. Quod aute ds̃ fecerit mun¬
dum. nulli potius credimus quam ipsido:
ubi cum audiuim : nus quam interim nos me¬
lius quam scripturis scis. ubidixit ꝓphtaei
in principio fecit ds̃ cȩlum & terram Num qͥd¬
namibi fuit iste prophta quando fecitds̃
celum & terram . Non. sedibi fuit sapientia
dĩ ꝑ quam facta sunt om̃a quȩ in animas &iã
scãs setrans fert. amicosdĩ & prophas cons¬
tituit. eisq opera sua sine strepitu en ar
rat: Loquuntur eis quoq angelidi: quise¬
ꝑ uident faciem patris uoluntatẽq: cius
quib oport& annuntiant: Ex his unus
erat iste propha: quidixit & scripsit.
In principio fecit ds̃ cȩlum & terram. Qui
tamea idoneus testis e. ꝑ quemdo credꝗi¬

Expanded text:
suum quemque sensum corporis pertinent: ita de hisuum quemque sensum corporis pertinent: ita de hiuocabulum accepit, hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt uel Deum esse credimus. Quod autem Deus fecerit mundum, nulli tutius credimus quam ipsi Deo. Ubi eum audivimus? nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis, ubi dixit propheta ejus: In principio fecit Deus coelum et terram. Nunquidnam ibi fuit iste prophcelum et terram? Non, sed ibi fuit sapientia dei, per quam facta sunt omnia, que in animas etiam sanctas se transfert amicos dei et prophetas constituit, eisque orat. Loquuntur eis quoque angeli Dei, qui semper uident faciem Patris uoluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. Qui tam idoneus testis est, per quem Deo creden
Abbreviated transcription (Latin):
tendit uia media .ẽ. & spes .ẽ. ꝑueniendi
Si autem desit autignor & quacundum sit.
quid prodest nos sõ quo cundum sit: Sola ẽ.
autem aduersus omnes errores uia nitissi¬
ma. utidem ipsesit ds̃ & homo quoitur ds̃ qua
ꝑ scipsum postea ꝑ apłos quantũ satis cc̃.
iudicauit locutus &iam scripturã condidit:
Quaeca nonica nominatur. eninotis sime
auctoritatis: cuifidem habemꝰ dehis reb
qua signorare non ex pedit. nec ꝑ nos ipsos
nos seidoncisumꝰ. Nam & sica sciripos sunt
testib nob queremota nonsunt a sensibus
nostris siue interiorib siue &iam exterio¬
ribus: Unde & presentia nunccupantur:
lis: Profacto ca quȩ remota sunt a sensib nrĩs
qm̃ nostro testimonio scire nompossum. dehis
alios testes requirimus cisq credimus a quo¬
rum sensib: renota esse uel fuis se nicredimꝰ
Sicut ergo deui sibilib: quȩ nonuidimꝰ eis cre¬
dimus quiuider. atque ita deceteris quead

Expanded text:
tendit uia media est, spes est perueniendi; tendit uia media est, spes est perueniendi; si autem desit aut. ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem aduersus omnes errores uia munitissima, ut idem ipse sit Deus et homo; quo itur Deus, qua per se ipsum, postea per apostolos, quantum satis esse iudicauit, locutus etiam scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus unde et praesentia nuncupantur, lis: profecto ea, quae remota sunt a sensibus nostris, quoniam nostro testimonio scire non possumus, de his alios testes requirimus eisque credimus, a quorum sensibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita de ceteris, quae ad
Abbreviated transcription (Latin):
& qͦ ipseds̃ solus ẽ. melior: Cum enim homo
rectis sime intellegatur. uel si hoc nonpotest
saltem credatur factus adima ginendĩ: ꝓfecto
ea suiparte est propinquior supcriorido.
qua superat inferioras suas. quas &iam cũ
pecorib communes hab& Sed quia ipsa
mens cuiratio & intellegentia naturidit
in est.uitiis quibus dam tenebrosis & uete¬
ribus inualida est: non solum ad inherendũ
fruendo. uerum &iam ad ꝑferendum in¬
comutabile lum. donec dedie indien reno¬
uata atque sanata fiat: Tante felicitatis
capax. fide primum fuerat imbuenda atq
purganda Inqua ut fidentius ambular&
adueritatẽ: ipsa ueritas ds̃ dĩ filius homine
as sumpto . non dõ consumpto eandẽ cons¬
tituit. & fundauit fidem. ut ad hominis dm̃
iter ess& homini ꝑ hominẽ dm̃. Hicenĩme¬
diatordi & hominum: homoxp̃s ihs¬
Per hoc eummediator. ꝑ quod homo. ꝑ hoc
& uia. qm̃ sunter eum quitendit. & illud quo

Expanded text:
et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rectissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia naturaliter inest, uitiis quibusdam tenebrosis et ueteribus inualida est, non solum ad inhaerendum fruendo, uerum etiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renouata adque sanata fiat tantae felicitatis capax, fide primum fuerat inbuenda adque purganda. In qua ut fidentius ambularet ad ueritatem, ipsa ueritas, Deus Dei filius, homine adsumto, non Deo consumto, eandem constituit et fundauit fidem, ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. Hic est enim mediator Dei et hominum, homo ChPer hoc enim mediator, per quod homo, per hoc et uia. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo
Abbreviated transcription (Latin):
tulatione fretus acgrediar: Primũq dicã.
quem ad modum ex ordia duarum istarũ ciui¬
tatum in angelorum diuer sitate precesse¬
tione mentis excedere: atque m cõmutabile
dĩ substantiam ꝑuenire. & illic discere ex ipso
quod cunctamnaturã que non .c̃. quod ipse
non fecit nisi ipse. Sicenim ds̃ cum homine pĩ
ꝑ aliquam ercituram loquitur corporalem
corporclib instrepens auribus. & intersonantẽ
& audientem. acria spatia uerberentur
N eque ꝑ eius modi spiritalem. quȩcorporum
similitudinib figuratur: sicut in somnis. ud
quo alio tali modo Nam & sicuelut corporis
aurib loquitur: quia uelut ꝑcorpus loquitur.
& uelut interposito corporadium locorum
inter uallo: Multum enim similia sunt talia
uisa corporibus: sed loquitur ipsa ueritate.
siquis sit idoncus ad audiendũ m̃te noncorporo:
Adillud enim hominis italoquitur. quod in
homine ceteris quib homo constat. ẽ. melius.

Expanded text:
tulatione fretus adgrediar, primumque dicam, tulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in angelorum diuersitate praecessetione mentis excedere, atque ad incommutabilem dei substantiam pervenire et illic discere ex ipso, quod cunctam creaturam, que non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim deus cum homine, non per aliam creaturam loquitur corcorporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius,
Abbreviated transcription (Latin):
cuitatis dcos suos preferunt: ignorantescũ
esse dm̃ deorum. nondeorum falsorum hoc
est impiorum. & suꝑborum quieius in cõmu¬
tabili omnib q cõmuni luce priuati. & ob
hoc adquandam egenam potestatẽ redacti
suas quod ammodo priuatas potentias conser¬
tantur. honm esq diuinos adeceptis sub¬
ditis quęrunt. seddoꝵ piorum atque scorũ
qui potius seipsos subderruni. quam multos
sibi potiusq dm̃ colere. quam ꝓdõ delec¬
tantur coli. Sedhuius seę ciuitatis inimi¬
cis. decem superiorib libris quantũ potuimꝰ
dño & regeriro adiuuante res pondimus:
nuncuero quid Ame &iam expectetur ag¬
noscens. meiq non in memor debiti dedua¬
rum ciuitate interrene scilic& & celestis:
Qua sin hoc interim scło ꝑplexas qđ ammodo
diximus inuicem que ꝑmixta s. exortu & cx¬
cursu & debitis finib quantũ ualucreͦ dispu¬
tarecius ipsius dnĩ & regis nostri ubi queopi¬

Expanded text:
ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum esse Deum deorum, non deorum falsorum, hoc est inpiorum et superborum, qui eius incommutabili omnibusque communi luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos a deceptis subditis quaerunt; sed deorum piorum adque sanctorum, qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Sed huius sanctae ciuitatis inimicis decem superioribus libris, quantum potuimus, domino et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opi
Abbreviated transcription (Latin):
iuitatemdĩ dicimus : cuius ea scrip¬
tira testis. c̃. quȩ non fortuitis mo¬
tibus animorum sed plane summe dispositi¬
ones prouidentia. suꝑ om̃s omniũ gentiũ
litteras. omnia sibigenera ingeniorum hu¬
manorum. diuina excedens auctoritate
subiecit: Ibi quippe scriptum . ẽ. Glorio¬
sadicta sunt dete tiuitas dĩ: Etinalio psal¬
mo logimus: Magnus dñs & laudibilis
nimis: inciuitatedĩ nostri in monte scõciꝰ:
Dilatans exultationis uniuerse terrȩ: & pau¬
lopost in eodem psalmo. Sicut audiuim ita
& uidimus. inciuitatedñi uirtutũ inciuita¬
tedĩ nr̃i : ds̃ fundauit in &ernum. Item
in alio. P luminis impetus l&ificat ciuitatẽ
di: scĩ ficauit tabernaculum suũ altis simꝰ.
Os̃ in medio eiꝰ non commouebitur His atq
huius modites timonus que omnia comme¬
morare nimis longum . ẽ. dicim . eẽ. quan¬
dam ciuitatẽ di: cuius ciues. eẽ concupiuim
illo amore quem nob illius conditoras pirauit
Huic conditor ꝗ scȩ ciuitatis. ciues. terrene

Expanded text:
Ciuitatem Dei dicimus, cuius ea scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in aeternum; item inDei, sanctificauit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio eius non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae
Abbreviated transcription (Latin):
illo tempore ex quo redierunt
debabylonia. post malachiam
aggeum. & tachariam. qui tunc
prophetauerunt. & es dram non
habuerunt prophetas usquead sal¬
uatoris aduentum: nisi alium zacha¬
riam patrem iohĩs & helis ab& heius
uxorem xp̃inatiuitate iam proxima
& eo iamnato symeonen senem &an¬
nam uiduam iamque grandeuam &
ipsum ioħm nouissimum. quiiuuenis
iamiuuenem xp̃m non quidẽ futurũ
predexit. sed tame in cognitum
prophetica cognitione monstrauit
ꝓphetatio ex euugłio nob nota :
ubi & ipsa uirgo mater dnĩ ante
Ioħm prophetas se inuenitur Sed
hanc istorum prophetiam. iuda ei
reprobi non accipiunt: Acceper̃
autem: quiex eis innum ercbiles engło
crediderunt. Tunc enim uere i srł e.
diuisus induo : diuisione illa quȩ
ꝑsamuhden ꝓphetam sauli regi . ẽ.
in mutabilis pronuntiata mahͥa¬
chiamuero aggeum. ⁊ achariam. etesdra
&iam iudȩi reprobi in auetoritatem
canonicam receptos. nouissimos ha¬
bent Sunt enim & scripta eorum sic

Expanded text:
illo tempore, ex quo redierunt de Babylonia, post Malachiam, Aggaeum et Zachariam, qui tunc prophetauerunt, et Esdram non habuerunt prophetas usque ad Saluatoris aduentum, nisi alium Zachariam patrem Iohannis et Elisabeth eius uxorem, Christi natiuitate iam proxima, et eo iam nato Simeonem senem et Annam uiduam iamque grandaeuam et ipsum Iohannem nouissimum; qui iuuenis iam iuuenem Christum non quidem futurum praedixit, sed tamen incognitum prophetica cognitione monstrauit;prophetatio ex euangelio nobis nota est. ubi et ipsa uirgo mater Domini ante Iohannem prophetasse inuenitur. Sed hanc istorum prophetiam Iudaei reprobi non accipiunt; acceperunt autem, qui ex eis innumerabiles euangelio crediderunt. Tunc enim est uere Israel diuisus in duo diuisione illa, quae per Samuelem prophetam Sauli regi est inmutabilis praenuntiata. Malachiam uero, Aggaeum, Zachariam et Esdram etiam Iudaei reprobi in auctoritatem canonicam receptos nouissimos habent. Sunt enim et scripta eorum. sicut
Abbreviated transcription (Latin):
& uenient ad cum uniuerse gentes. & ingre¬
dientur natiomes multa& dicent. Uenite
ascendamus in montem dnĩ & indomumdi ĩa¬
cob: & ad nuntiabit nob̵uiam suam. & ingre¬
diemur incam: Exion enim ꝓdi& lex : & uer¬
bum dnĩ abhierus ale : Via ergo ista non .ẽ.
unius gentis: sed uniuersarum gentium:
& lex uerbumq dni non insion & hierusa¬
lemremansit: sed inde ꝓcessit. ut sꝙꝑ uniũ si
diffunder&. Vndcipse mediator post resur¬
rectionem suam dis cipulis trepidantibus ait:
Oportebat impleri. que scripta sunt in lege
& ꝓph&is & psalmis done Tunc aperuit
illis sensum. ut intellagerent scripturas: &

Expanded text:
et venient ad eum universae gentes, et ingreet venient ad eum universae gentes, et ingredientur nationes multae, et dicent: Venite, ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob; et adnuntiabit nobis uiam suam, et ingrediemur in eam. Ex Sion enim prodiet lex et uerbum Domini ab Hierusalem. Via ergo ista non est unius gentis, sed uniuersarum gentium; et lex uerbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit, sed inde processit, ut se per uniuersa diffunderet. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat inpleri quae scripta sunt in lege et prophetis et psalmis de me. Tunc aperuit illis sensum, ut inte
Abbreviated transcription (Latin):
liberandorum credentium uniuersalisuia: de
qua fidelis abraham diuinum accepit oracu¬
lum in seminetuo benedicentur om̃s gentes:
Qui fuit quido gente chaldes: seduttalia
dis positum ꝑ angelos inmanumediatoris. in
quo ess& ista liberande animȩ uniuersalis
uia. hoc .ẽ. omnib gentib: data Iussus . e. dis¬
cedere deterra sua. & de cognatione sua et
dedomo patrissui: Tunc ipse primꝰ acaldeoꝵ
suꝑ ftitionib liberatus: unum uerum dm̃ se¬
quendo coluit: Cui hȩ: ꝓmitteti fideliter
credidit : Hec .ẽ. uniuersalis uia : dequa in
scã ꝓph&ia dictum .ẽ. : ds misereatur Nri &
benedicat nos : In luminet uultum suũ suꝑ nos
& misereatur nobis: Vt cognos camꝰ interra
uiamtuam. in omnib: gentib salutar&uum:¬
Vnde tanto post. ex abiahȩ seminecarne sus¬
cepta : descipso ait ipse saluator. Ego sumuia
etueritas & uita. H at .ẽ. uniuersalis uia :
incacumine montium. & extoll& suꝑ colles

Expanded text:
liberandorum credentium uniuersalis uia, de liberandorum credentium uniuersalis uia, de qua fidelis Abraham diuinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Qui fuit quidem gente Chaldaeus, sed ut talia dispositum per angelos in manu Mediatoris, in quo esset ista liberandae animae uniuersalis uia, hoc est omnibus gentibus data, iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus unum uerum Deum sequendo coluit, cui haec promittenti fideliter credidit. Haec est uniuersalis uia, de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos; inluminet uultum suum super nos et misereatur nostri, ut cognoscamus in terra uiam tuam, in omnibus gentibus salutarUnde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta, de se ipso ait ipse Salvator: Ego sum via, et veritas, et vita . Haec est universalis via, in cacumine montium, et extolletur super colles;