comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tres unum sunt: quia unius substantiȩ ft̃.
Quod autem signa quibus significati sunt
de corpore domini exierunt: figurauerunt
eccłiam predicantem trmnitatis unam ean¬
demq naturam: Qm̃ hitres qui trino modo
significati sunt unum sunt: eccłia uͦ eos p̃¬
dicans.corpus ẽ xp̃i. Sic gͦ tres res quibus
significati sunt. excorpore domini exierunt:
sicut ex corpore dñi sonuit ut baptizarent᷑
gentes. in nomine patris et filii et sp̃s sci. In
nomine. ñ in nominib. Hi enim tres unũ st̃:
& hitres unus ẽ ds̃. Si quo autem alio mo¬
do tanti sacramenti ista ꝓfunditas quȩ in
epła ihoannis legitur. exponi et intelligi
potest scđm catholicam fidem. quȩ nec con¬
fundit nec separat trinitatem. nec abnuit
tres ꝑsonas. nec diuersas credit esse substan¬
tias: nulla ratione respuendum ẽ. Quod enĩ
ad exercendas mentes fidelium. inscriptu¬
risscĩs obscure ponitur: gratulandum est.

Expanded text:
tres unum sunt , quia unius substantiae sunt. tres unum sunt , quia unius substantiae sunt. Quod autem signa quibus significati sunt, de corpore Domini exierunt, figuraverunt Ecclesiam praedicantem Trinitatis unam eamdemque naturam: quoniam hi tres qui trino modo significati sunt, unum sunt; Ecclesia vero eos praedicans, corpus est Christi. Si ergo tres res quibus significati sunt, ex corpore Domini exierunt: sicut ex corpore Domini sonuit, ut baptizarentur gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti . In nomine; non, In nominibus: hi enim tres unum sunt, et hi tres unus est Deus. Si quo autem alio modo tanti sacramenti ista profunditas, quae in Epistola Joannis legitur, exponi et intelligi potest secundum catholicam fidem, quae nec confundit nec separat Trinitatem, nec abnuit tres personas, nec diversas credit esse substantias, nulla ratione respuendum est. Quod enim ad exercendas mentes fidelium in Scripturis sanctis obscure ponitur, gratulandum est,
Abbreviated transcription (Latin):
limus inquirere: non absurde occurrit ipsa
trinitas. qui unus. solus. uerus. summꝰ ẽ ds̃.
pater et filius et sp̃s sc̃s: de quib uerissime
dici potuit. tres sunt testes. et tres unũ sunt:
Ut nomine sp̃s significatum accipiamꝰ dm̃ pa¬
trem: de ipso quippe adorando loquebat᷑ dñs
ubi ait. sp̃s ẽ ds̃: nomine autem sanguinis
iħs quam daturus erat sitientib: ait ȩuan¬
glista. Hoc autem dixit de spũ quẽ accep¬
turi erant credentes in eum. Testes uero eẽ pa¬
trem et filium et sp̃m sc̃m. quiꝰ ȩuangłio cre¬
didit et dubitat: dicente filio. ego sum qui
testimoniũ ꝑhibeo de me. et testimoniũ ꝑ¬
hibet de me qui misit me pater: Ubi et si
non ẽ commemoratus sp̃s sc̃s: non tam̃
intelligitur separatꝰ S nec de ipso alibi ta¬
cuit: eumq testem satis aꝑte monstrauit.
Nam cũ illũ ꝓmitteret. ait. Ipse testimoni¬
um ꝑhibebit de me. Hisunt tres testes. Et

Expanded text:
limus inquirere, non absurde occurrit ipsa limus inquirere, non absurde occurrit ipsa Trinitas, qui unus, solus, verus, summus est Deus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, de quibus verissime dici potuit, Tres sunt testes, et tres unum sunt: ut nomine spiritus significatum accipiamus Deum Patrem: de ipso quippe adorando loquebatur Dominus, ubi ait, Spiritus est Deus . Nomine autem sanguiris,Jesus, quam daturus erat sitientibus, ait evangelista, Hoc autem dixit ae Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum . Testes vero esse Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quis Evangelio credit, et dubitat, dicente Filio, Ego sum qui testimonium perhibeo de me: et testimonium perhibet de me, qui misit me, Pater ? Ubi etsi non est commemoratus Spiritus sanctus, non tamen intelligitur separatus. Sed nec de ipso alibi tacuit, eumque testem satis aperteque monstravit. Nam cum illum promitteret, ait: Ipse testimonium perhibebit de me. Hi sunt tres testes: et
Abbreviated transcription (Latin):
dictum eẽ tres unum sunt: ꝓpter hoc ad mo¬
nui ne fallaris. Hȩc enim sacramenta sunt:
inquib ñ quid sint. s quid ostendant sẽꝑ
attenditur: qm̃ signa sunt rerum: aliud exi¬
stentia et aliud significantia. Si gͦ illa quȩ
his significantur intelligantur: ipsa inue¬
niuntur unius eẽ substantie. Tanquã sidi¬
camus. petra et aqua unum sunt: uolentes ꝑ
Quis dubitat petram et aquam diuersas eẽ
aqua unum sunt: ex ea parte recte accipipo¬
test: quia istȩ duȩ res quarum ẽ diuersa na¬
tura: aliarum quoq signa sunt rerũ. quarũ
est una natura. Tria itaq nouimus de cor¬
pore domini exisse cum penderet in ligno.
Primo spm̃: unde scriptum ẽ. Et inclinato
capite. tradidit sp̃m. Deinde quando latus
eius lancea ꝑforatum est: sanguinẽ et aquã.
Quȩ tria si ꝑse ipsa intueamur: diuersã haben
singula quȩq substantias:. ac ꝑhoc non sunt
unum. Si uero ea quȩ his significata sunt ue¬

Expanded text:
dictum esse, tres unum sunt: propter hoc admodictum esse, tres unum sunt: propter hoc admonui ne fallaris. Haec enim sacramenta sunt, in quibus non quid sint, sed quid ostendant semper attenditur: quoniam signa sunt rerum, aliud existentia, et aliud significantia. Si ergo illa quae his significantur, intelligantur, ipsa inveniuntur unius esse substantiae; tanquam si dicamus, Petra et aqua unum sunt, volentes per ritum sanctum: quis dubitat petram et aquam diversas esseaqua unum sunt; ex ea parte recte accipi potest, qua istae duae res quarum est diversa natura, aliarum quoque signa sunt rerum quarum est una natura. Tria itaque novimus de corpore Domini exisse, cum penderet in ligno: primo, spiritum; unde scriptum est, Et inclinato capite tradidit spiritum; deinde, quando latus ejus lancea perforatum est, sanguinem et aquam . Quae tria si per se ipsa intueamur, diversas habent singula quaeque substantias; ac per hoc non sunt unum. Si vero ea, quae his significata sunt, ve
Abbreviated transcription (Latin):
sunt ciusdemq substantiȩ. sicut quibdam
hominib dictum ẽ. Om̃s enim uos unũ estis
in xp̃o iħu. Et sicut ait ipse xp̃c. Ego et pa¬
ter unum sumus.Cum autem unus dicitur:
et quid unus dicit᷑: et de diuersis substantiis
dici potest. sicut dictum est. qui adheret
domino unussp̃s ẽ: et de rebusunius sub¬
stantiȩ sicut dictum ẽ. erat eis anima et cor
unum. Erat dixit. non dixit erant: qm̃ di¬
xit et quid erat: id est anima et cor. Sic eti¬
am de patre et filio et unum sunt dicimus.
quia unius substantiȩ duo sunt: et unꝰ ẽ dicimꝰ:
nũ arbitror inculcasse distantia. Scrutare itaq
scripturas canonicas. ueteres et nouas: et in¬
ueni si potes ubi dicta sunt aliqua unũ sunt
quȩ sunt diuersȩ naturȩ atq substantiȩ. Sa¬
tres sunt testes.sp̃set aqua et sanguis. et tres
unum sunt. ne forte dicas spm̃ et aquã et
sanguinẽ diuersas eẽ substantias. et tamen

Expanded text:
sunt ejusdemque substantiae: sicut quibusdam sunt ejusdemque substantiae: sicut quibusdam hominibus dictum est, Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu ; et sicut ait ipse Christus, Ego et Pater unum sumus . Cum autem unus dicitur, et quid unus dicitur: et de diversis substantiis dici potest, sicut dictum est, Qui adhaeret Domino, unus spiritus est; et de rebus unius substantiae, sicut dictum est, Erat eis anima et cor unum . Erat, dixit; non dixit, Erant: quoniam dixit et quid erat; id est, anima et cor. Sic etiam de Patre et Filio, et, Unum sunt, dicimus, quia unius substantiae duo sunt: et, Unus est, dicinum arbitror inculcasse distantiam. Scrutare itaque Scripturas canonicas veteres et novas, et inveni, si potest, ubi dicta sunt aliqua, Unum sunt, quae sunt diversae naturae atque substantiae. 3. SaTres sunt testes; spiritus, et aqua, et sanguis; et tres unum sunt . Ne forte dicas spiritum et aquam et sanguinem diversas esse substantias, et tamen
Abbreviated transcription (Latin):
bet apłs. et ds̃ unum sunt: quis te urgebat.
quis impingebat. quis p̃cipitabat. ut dice¬
res apłi unum sunt cum patre et filio: Unum
sunt inquis pater et filius: non tamen unus.
Continuo quoq subiungis. Unum ad con¬
cordiam ꝑtinet: unus ad numerũ singulari¬
tatis. Uolebas autem dicere. unum sunt ad
concordiam ꝑtinet. unus ẽ ad numerũ singu¬
laritatis: s te a consideratione uerboꝵ tuoꝵ
impetus disputationis auertit. Nam et unũ
et unusutiq ad numerũ ꝑtinet singularẽ.
S quod uerum est: unum sunt. ꝓpter id qđ
additum ẽ. sunt: pluralem indicat numerũ.
quadam singularitate conexum. Unus est au¬
tem aꝑtissime numerus singularis. S nun¬
quid apłs diceret: qui autem adheret dño unũ
sunt: Quid enim aliud diceret si hoc diceret:
illa sapientia: ista sententia. Et tamen dix̃.
qui autem adheret domino unus sp̃s est:
ut noueris de his diciunum sunt. quȩ uniꝰ

Expanded text:
bet apostolus, et Deus, unum sunt; quis te urgebat, bet apostolus, et Deus, unum sunt; quis te urgebat, quis te impingebat, quis te praecipitabat, ut diceres, Apostoli unum sunt cum Patre et Filio? Unum sunt, inquis, Pater et Filius, non tamen unus: continuoque subjungis, Unum ad concordiam pertinet; Unus, ad numerum singularitatis. Volebas autem dicere, Unum sunt, ad concordiam pertinet; Unus est, ad numerum singularitatis: sed te a consideratione verborum tuorum impetus disputationis avertit. Nam et Unum et Unus utique ad numerum pertinet singularem. Sed quod verum est; Unum sunt, propter id quod additum est, Sunt, pluralem indicat numerum, quadam singularitate connexum: Unus est autem, apertissime est numerus singularis. Sed numquid Apostolus diceret, Qui autem adhaeret Domino, unum sunt? Quid enim aliud diceret, si hoc diceret, illa sapientia ista sententia: et tamen dixit, Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est ; ut noveris de his dici, Unum sunt, quae unius
Abbreviated transcription (Latin):
quarum est diuersa substantia. Hoc enĩ
xp̃c non dixit. Quod tu tamen ausus es dice¬
re: id est apłos unum eẽ cum patre et filio.
in eo quod momnib aduoluntatem dei p¬
tris respicientes ad imitationẽ filii. subdici
uni deo patri et ipsi inueniuntur. Hȩc di¬
cens: dm̃ et homines scõs unum eẽ fecisti.
Potest ergo quisquam scõrum dicere: ego
et ds̃ unum sumus: Absit hoc a cordibus
et orib scĩs. Puto autem. quod et uos a
quocunq audiatis horrescitis: nec fertis
quenquam hominẽ quantolibet munere
scĩtatis excellat: dicentem ego et ds̃ unũ
sumus. S forte arrogantiȩ uideatur: ut
hoc de seipso aliquis dicat. Itane uero quis¬
quam urm et si non audet dicere ego et ds̃
unũ sumus: saltim audet dicere. pauluset
ds̃ unum sunt. sicut incunctanter dicimus
paulus et apollo unum sunt. ds̃ pater et ds̃
filius unũ sunt: Porro si non audetis dice¬
re. quilibet homo sẽs. quilibet ꝓpħa. quili¬

Expanded text:
quarum est diversa substantia. Hoc enim quarum est diversa substantia. Hoc enim Christus non dixit, quod tamen tu ausus es dicere, id est, Apostolos unum esse cum Patre et Filio, in eo quod in omnibus ad voluntatem Dei Patris respicientes, ad imitationem Filii subditi uni Deo Patri et ipsi inveniuntur. Haec dicens, Deum et homines sanctos unum esse fecisti. Potest ergo quisquam sanctorum dicere, Ego et Deus unum sumus? Absit hoc a cordibus et oribus sanctis. Puto autem quod et vos a quocumque hoc audiatis, horrescitis, nec fertis quemquam hominem, quantolibet munere sanctitatis excellat, dicentem, Ego et Deus unum sumus. Sed forte arrogantiae videatur, si hoc de se ipso aliquis dicat. Itane vero quisquam vestrum etsi non audet dicere, Ego et Deus unum sumus; saltem audet dicere, Paulus et Deus unum sunt; sicut incunctanter dicimus, Paulus et Apollo unum sunt; Deus Pater et Deus Filius unum sunt? Porro, si non audetis dicere, Quilibet homo sanctus, quilibet propheta, quili
Abbreviated transcription (Latin):
unũ sumus. Ego in eis et tu in me: ut sint
consummati in unum. Neq hic dixit. ut
nobiscum sint unum: aut ut et ipsi et nos
simus unũ. Demde cũ addidisset. ut cogno¬
scat mundusquiatume misisti. et dilexisti
eos sicut et me dilexisti: secutus adiunxit.
Pater. uolo ut ubi ego sum: et illi sint mecũ.
Ubi sum inquit. mecũ sint. Nonait: unũ me¬
cum sint. Hoc gͦ uoluit ut cum illo eẽnt:
non ut illi et ipse unũ eẽnt. Quid ẽ. qͦd di¬
cere uoluisti: dilectionis fecit mentionem.
et non substantiȩ: Quamuis tuñ eo loco
ista domini uerba posueris: quo ab ipso
sunt posita. S quid ad nos. quandoqͥdẽ
non ipsos et se uł ipsos et patrem dixit aut
uoluit unum eẽis ipsos unum ẽẽ uoluit.
quos nouerat unius eẽ substandiȩ : sicut et
nos inquit unũ sumus: quos identidem
nouerat ẽẽ unius eẽ substantiȩ. Tu si uis
aliquid respondere: ostende scđm scrip¬
turas scãs. de aliquib reb dici unũ sunt:

Expanded text:
unum sumus: ego in eis, et tu in me, ut sint unum sumus: ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum. Neque hic dixit, Ut nobiscum sint unum, aut, Ut ipsi et nos simus unum. Deinde cum addidisset, Ut cognoscat mundus quia tu me misisti, et dilexisti eos sicut et me dilexisti; secutus adjunxit, Pater, volo ut ubi ego sum, et ipsi sint mecum . Ubi sum, inquit, mecum sint: non ait, Unum mecum sint. Hoc ergo voluit, ut cum illo essent, non ut illi et ipse unum essent. Quid est quod dicere voluisti, Dilectionis fecit mentionem, et non substantiae? Quamvis tu non eo loco ista Domini verba posueris, quo ab ipso sunt posita. Sed quid ad nos? quandoquidem non ipsos et se, vel ipsos et Patrem dixit aut voluit unum esse; sed ipsos unum esse voluit, quos noverat unius esse substantiae. Sicut et nos, inquit, unum sumus: quos identidem noverat unius esse substantiae. 2. Tu si vis aliquid respondere, ostende secundum Scripturam sanctam de aliquibus rebus dici, Unum sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
in dei regno cẽ potuerint: ut etiam summe
ipsi unum sint.innatura sua. quẽad modũ
pater et filius summe unũ sunt: quamiuis
in excellentiore atq in comparabilit̃ meliore
natura sua. Dixit gͦ adpatrem filius. Pater
scẽ serua cos in nomine tuo quos dedistimͥ:
ut sint unum sicut et nos. Non dixit ut sint
uium nobiscũ: aut simus unũ ipsi et nos.
Item paulopost. Non prohis autẽ rogo
tantum: s et pro eis qui credituri sunt ꝑ
uerbum coꝵ inme. ut om̃s unum sint sicut
tu pater in me et ego inte: & ipsi in nob̃ unũ
sint. Neq hic dixit. ut ipsi et nos unũ sumꝰ.
s unum sint in nobis: Qm̃ homines qui na¬
tura unum sunt summe atq ꝑfec̃te scdm
suũ modum unũ eẽ non possunt iusticiȩ
plenitudine. nisi in dõ ꝑficiantur. ut unũ
sint inpatre et filio: id est in ipsis unũ. non cũ
dat quia tume misisti. et ego claritatẽ quã
michi dedisti dedi eis: ut sint unũ sicut nos

Expanded text:
in Dei regno esse potuerint: ut etiam ipsi in Dei regno esse potuerint: ut etiam ipsi summe unum sint in natura sua, quemadmodum Pater et Filius summe unum sunt, quamvis in excellentiore atque incomparabiliter meliore natura sua. Dixit ergo ad Patrem Filius: Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi; ut sint unum, sicut et nos. Non dixit, Ut sint unum nobiscum; aut, Ut simus unum ipsi et nos. Item paulo post: Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum ipsorum in me; ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint. Neque hic dixit, Ut ipsi et nos unum simus, sed, unum sint in nobis. Quoniam homines qui natura unum sunt, summe atque perfecte secundum suum modum unum esse non possunt justitiae plenitudine, nisi in Deo perficiantur, ut unum sint in Patre et Filio; id est, in ipsis unum, non cum dat quia tu me misisti, et ego claritatem quam mihi dedisti, dedi illis, ut sint unum, sicut nos
Abbreviated transcription (Latin):
ixisse me qđ cõmemoras fateor. et nunc di¬
co. quod saluator nr̃ non dixerit ut ipsi
& nos unũ sumus: s ut ipsi sint unũ. Et de
his ȩuangłicis uerbis satis ame recolo iam
fuisse responsum. cum ostenderem refelłẽ
te non potuisse quȩ dixi: qm̃ poposci ut ꝓ¬
ferres ubi legeris unum sunt dictum esse
de aliquib rebus quȩ non eẽnt unius eius¬
demq substantiȩ: neq protulisti. Quid e¬
nim te adiuuat qđ dilectionis consensione
affirmas dictum eẽ de paulo et apollo. q̃ plan¬
tat autem et quirigat unum sunt. cũ eos non
ostendas diuerse fuisse substantiȩ: Ambo qͥp¬
pe homines erant.Si enim non diligerent
inuicem:. natura unum ẽẽnt: dilec̃tione ñ
eẽnt. Si autem unũ natura non eẽnt: unum
dici dilectione non possent. Poscit gͦ filius.
ut ita sint unum quomͦ ipse et pater unũ
sunt: id est non solum natura quod iam e¬
rant. uerũ etiam ꝑfectione caritatis atq iu¬
sticie ꝓsuȩ capacitate nature. quantum

Expanded text:
ixisse me quod commemoras, fateor, et nunc dico, quod Salvator noster non dixerit, Ut ipsi et nos unum; sed, Ut ipsi sint unum. Et de his evangelicis verbis satis a me recolo jam fuisse responsum, cum ostenderem refellere te non potuisse quae dixi. Quoniam poposci ut proferres ubi legeris, Unum sunt, dictum esse de aliquibus rebus quae non essent unius ejusdemque substantiae: neque protulisti. Quid enim te adjuvat, quod dilectionis consensione affirmas dictum esse de Paulo et Apollo, Qui plantat autem et qui rigat, unum sunt ; cum eos non ostendas diversae fuisse substantiae? Ambo quippe homines erant. Si enim non diligerent invicem, natura unum essent, dilectione non essent: si autem unum natura non essent, unum dici dilectione non possent. Poscit ergo Filius ut ita sint unum, quomodo ipse et Pater unum sunt; id est, non solum natura, quod jam erant; verum etiam perfectione charitatis atque justitiae, pro suae capacitate naturae, quantum
Abbreviated transcription (Latin):
tur: sciens autem uoluntate mentit᷑. Non
consideratis itaq rebus ipsis de quib aliqͥd
dicit᷑. s sola intentione dicentis: melior ẽ
qui nesciens falsum dicit qm̃ id uerũ pu¬
tat. quam qui mentiendi animũ sciens
gerit. nesciens uerum eẽ quod dicit. Ille
nanq: non aliud habet in animo. aliud
in uerbo: huic uero qualecunq ꝑse ipsum
sit quod ab eo dicitur: aliud tamen clausũ
inpectore. aliud in lingua promptum ẽ:
qͦd malum ẽ ꝓprium mentientis. In ipsa¬
rũ autẽ quȩ dicunt᷑ consideratione rerum.
tantum interest qua inre quisq fallatur
siue mentiatur: ut cum falli quã mentiri
minus sit malum quantũ ꝑtinet ad homi¬
nis uoluntatem:tamen longe sit tolerabi¬
lius in his que areligione sunt seiuncta
mentiri: quam inbis sine quoꝵ fide uł no¬
ticia ds̃ coli non potest. falli. Quod ut il¬
lustret᷑ exemplis: intueam᷑ quale sit: si quis¬
piam dummentit᷑. uiuere nunciet aliqũe¬

Expanded text:
tur, sciens autem voluntate mentitur. Non tur, sciens autem voluntate mentitur. Non consideratis itaque rebus ipsis de quibus aliquid dicitur, sed sola intentione dicentis, melior est qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse quod dicit. Ille namque non aliud habet in animo, aliud in verbo: huic vero qualecumque per se ipsum sit quod ab eo dicitur, aliud tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est; quod malum est proprium mentientis. In ipsarum autem quae dicuntur consideratione rerum tantum interest, qua in re quisque fallatur sive mentiatur, ut cum falli quam mentiri minus sit malum, quantum pertinet ad hominis voluntatem; tamen longe tolerabilius sit in his quae a religione sunt sejuncta, mentiri, quam in iis sine quorum fide vel notitia Deus coli non potest, falli. Quod ut illustretur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet alique
Abbreviated transcription (Latin):
cere:ñ nunquam bonum piumq opus esse¬
contendant. Michi autem uidet᷑ peccatũ qͥ¬
dem esse om̃e mendaciũ. s multũ int̾eẽ quo
animo et de quib reb quisq mentiat᷑. Non
enim sic peccat ille qui consulendi. quomͦ
ille qui nocendi uoluntate mentit᷑. Aut uͦ¬
tantũ nocet qui uiatorem mentiendo indi¬
uersum iter mittit: quantũ is quiuiam uite
mendacio fallente deprauat. Nemo sane ñ¬
tiens iudicandus ẽ. qui dieit falsum qͦd pu¬
tat uerũ: qm̃ quantum in ipso ẽ. non fallit
ipse s fallitur. Non itaq mendacii. s aliqͣn¬
do temeritatis arguendus ẽ: qui falsa in¬
cautius credita ꝓueris habet. Potiusq econ¬
trario quantum in ipso ẽ ille mentit᷑: qui
dicit uerum auod putat falsum. Quantũ
enĩ ad animũ eius attinet. quia ñ hoc qͦd
sentit dicit: ñ uerum dicit quamiuis uerũ
inueniat᷑ eẽ quod dicit. Nec ullomͦ liber
ẽ amendacio. quiore nesciens uerũ loqui¬

Expanded text:
cere, nonnunquam bonum piumqcere, nonnunquam bonum piumqcontendant. Mihi autem videtur peccatum quidem esse omne mendacium: sed multum interesse quo animo, et de quibus rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat qui consulendi, quomodo ille qui nocendi voluntate mentitur: aut tantum vero nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantum is qui viam vitae mendacio fallente depravat. Nemo sane mentiens judicandus est qui dicit falsum quod putat verum, quoniam quantum in ipso est non fallit ipse, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquantae temeritatis arguendus est, quia falsa incautius credit ac pro veris habet, potiusque e contrario, quantum in ipso est, ille mentitur, qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad animum ejus attinet, quia non quod sentit hoc dicit, non verum dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit: nec ullo modo liber est a mendacio, qui ore nesciens verum loqui
Abbreviated transcription (Latin):
litur nemo. Hic autem homines fallunt atq
fallunt᷑: miserioresq sunt. cum mentiendo
fallunt. quam cũ mentientib credendo fallun¬
tur. Usq adeotamenrationalis natura refu¬
git falsitatem. et quantũ potest deuitat er¬
rorem:ut falli nolunt etiam quicunq amans
fallere.Non enim sibi quimentitur uidet᷑
errare: sed alium inerrorem mittere credentẽ
sibi. Et in ea requidem non errat quã men¬
datio contegit. si nouit ipse quid uerũ sit.
s in hoc fallitur quod putat sibi suũ ñ ob¬
esse mendacium: cũ magis facienti quã pa¬
tienti obsit omne peccatum.
erum hic difficilluna et latebrosissima¬
Agignitur questio. dequa iam grandẽ
librum cum respondendi nos necessitas
urgeret absoluimus: utrum ad officium
hominis iusti ꝑtineat aliquando mentiri.
Nonnulli enim eo usq ꝓgrediunt᷑. ut et
peierare et de reb ad dei cultum ꝑtinenti¬
b ae de ipsa dei natura falsum aliquid di¬

Expanded text:
litur nemo. Hic autem homines fallunt atque litur nemo. Hic autem homines fallunt atque falluntur; miserioresque sunt cum mentiendo fallunt, quam cum mentientibus credendo falluntur. Usque adeo tamen rationalis natura refugit falsitatem, et quantum potest devitat errorem, ut falli nolint etiam quicumque amant fallere. Non enim sibi qui mentitur videtur errare, sed alium in errorem mittere credentem sibi. Et in ea quidem re non errat quam mendacio contegit, si novit ipse quid verum sit: sed in hoc fallitur, quod putat sibi suum non obesse mendacium; cum magis facienti quam patienti obsit omne peccatum. Verum hic difficillima et latebrosissima gignitur quaestio, de qua jam grandem librum, cum respondendi necessitas nos urgeret, absolvimus: utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentiri. Nonnulli enim eo usque progrediuntur, ut et pejerare, et de rebus ad Dei cultum pertinentibus ac de ipsa Dei natura falsum aliquid di
Abbreviated transcription (Latin):
remus: cognitisq insidus illorum. nos gratu¬
laremur errasse:atq inde gras ageremus dõ.
Quis gͦ uiatorem sic errantem. sic non erranti
latroni p̃ponere dubitauerit: Et fortasse idõ
apud illum summũ poetam loquens quidã
miser amator. ut uidiinquit ut perii:ut me
malus abstulit error: qm̃ ẽ et error bonus.
qui non solum nichil obsit:uerũ etiam pro¬
sit alquid. S diligentius considerata uerita¬
te. eum aliud nichil sit errare quam uerum
putare quod falsum ẽ. falsum ue quod uerũ
est. uł certum habere ꝓincerto. incertum ue
ꝓcerto. siue falsum siue sit uerum. idq tam
sit in animo deforme atq indecens. quã pul¬
chrum ac decorum eẽ sentimus. uł in loqͤn¬
ipsum est uita misera ista qua uiuimus: qͦd e
non nunquam ut non amittatur error ẽ ne¬
cessarius. Ab sit. ut talissit illa uita. ubi ẽ am¬
mȩ nr̃ȩ ipsa ueritas uita. Ubi nemo fallit: fal¬

Expanded text:
remus; cognitisque insidiis illorum, nos graturemus; cognitisque insidiis illorum, nos gratularemur errasse, atque inde gratias ageremus Deo. Quis ergo viatorem sic errantem sic non erranti latroni praeponere dubitaverit? Et fortasse ideo apud illum summum poetam loquens quidam miser amator, Ut vidi inquit, ut perii, ut me malus abstulit error! quoniam est et error bonus, qui non solum nihil obsit, verum etiam prosit aliquid. Sed diligentius considerata veritate, cum aliud nihil sit errare, quam verum putare quod falsum est, falsumque quod verum est; vel certum habere pro incerto, incertumve pro certo, sive falsum, sive sit verum; idque tam sit in animo deforme atque indecens, quam pulchrum et decorum esse sentimus, vel in loquenipsum est vita misera ista qua vivimus, quod ei nonnunquam, ut non amittatur, error est necessarius. Absit ut talis sit illa vita, ubi est animae nostrae ipsa veritas vita: ubi nemo fallit, fal
Abbreviated transcription (Latin):
etiam inminorib rebus. nec nisi rerum igno¬
rantia possit errari: non ẽtamen consequens
ut continuo erret quisquis aliquid nescit:
s quisquis se existimat scire qd nescit. Pro
uero quippe approbat falsum : qͦd erroris
est ꝓprium. Ueruntamen in quare quisq
erret: interest plurimũ. Nam in una eadẽq
re et nescientisciens ⁊ erranti ñ errans recta ra¬
tione p̃ponitur. Indiuersis autẽ rebus id est
cum iste scit alia. ille alia. et iste utiliora. il¬
le minus utilia uł etiam noxia: quis ñ ineis
que ille scit. ei p̃ferat nescientem: Sunt e¬
nim quedam:que nescire quam scire sit
melius. Item ñnullis errare ꝓfuit aliqͣndo:
s in uia pedum. ñ inuia morũ. Nam nob̃
ipsis accidit: ut in quodam biuio fallere¬
mur. et noniremus ꝑ eum locum ubi oꝑi¬
ens transitum nr̃m donatistarũ manꝰ ar¬
mata subsederat. Atq ita factum ẽ:ut eo qͦ
tendebamus ꝑdeuium circuitum ꝑuens¬

Expanded text:
etiam in minoribus rebus, nec nisi rerum ignoetiam in minoribus rebus, nec nisi rerum ignorantia possit errari; non est tamen consequens ut continuo erret quisquis aliquid nescit, sed quisquis se existimat scire quod nescit: pro vero quippe approbat falsum, quod est erroris proprium. Verumtamen in qua re quisque erret, interest plurimum. Nam in una eademque re et nescienti sciens, et erranti non errans, recta ratione praeponitur. In diversis autem rebus, id est, cum iste sciat alia, ille alia; et iste utiliora, ille minus utilia, vel etiam noxia: quis non in eis quae ille scit, ei praeferat nescientem? Sunt enim quaedam quae nescire quam scire sit melius. Itemque nonnullis errare profuit aliquando, sed in via pedum, non in via morum. Nam nobis ipsis accidit ut in quodam bivio falleremur, et non iremus per eum locum ubi opperiens transitum nostrum Donatistarum manus armata subsederat: atque ita factum est ut eo quo tendebamus, per devium circuitum veni
Abbreviated transcription (Latin):
Uins ille uersus placet. felix qui potuit
rerum cognoscere causas. non nobis uideat᷑
ad felicitatem consequendam ꝑtinere. si scia¬
mus causas magnarũ in mundo corporaliũ
motionũ. quȩ abditissimis naturȩ sinib oc¬
culuntur: unde tremor terris. qua ui maria
alta tumescant obicib ruptis. rursusq inse
ipsa residant equora: et cȩtera huiꝰmodi. Sed
bonarũ et malarum rerum causas nosse de¬
bemus. Et id hactenus: quatenus eas hoĩ
in hac uita errorib erumnisq plenissima
ad eosdem errores et erumnas euadendas nos¬
se conceditur. Ad illam quippe felicitatem
tendendumẽ: ubi nulla quatiamur erumna:
nullo errore fallamur. Nam sicause corporali¬
um motionũ noscende nobis eẽnt: nullaᷤ ma¬
gis nosse quam nrẽ ualitudinis deberemꝰ. Cũ
uero eis ignoratis medicos querimꝰ: quis non
uideat. quod de secretis celi et t̾re nos latet qͣn¬
ta sit patientia nesciendum: .xuii.
cauendussit ñ solum inmaiorib utrum

Expanded text:
nis ille versus placet, Felix qui potuit rerum cognoscere causas. non nobis videatur ad felicitatem consequendam pertinere, si sciamus causas magnarum in mundo corporalium motionum, quae abditissimis naturae sinibus occuluntur; Unde tremor terris, qua vi maria alta tumescant, Objicibus ruptis, rursusque in se ipsa residant. et caetera hujusmodi: sed bonarum et malarum rerum causas nosse debemus, et id hactenus, quatenus eas homini in hac vita erroribus aerumnisque plenissima, ad eosdem errores et aerumnas evadendas nosse conceditur. Ad illam quippe felicitatem tendendum est, ubi nulla quatiamur aerumna, nullo errore fallamur. Nam si causae corporalium motionum noscendae nobis essent, nullas magis nosse quam nostrae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis, medicos quaerimus, quis non videat quod de secretis coeli et terrae nos latet, quanta sit patientia nesciendum? CAPUT Xcavendus sit, non solum in majoribus, verum
Abbreviated transcription (Latin):
seduci ꝑmittit uł obdurari mala eius me¬
rita credite: in eo uero cuius miseretur. gra¬
tiam dei. non reddentis mala ꝓmalis. s
bona ꝓ malis. fideliter et indubitanter
agnoscite. Nec ideo auferatis apharaone
liberum arbitrium: quia multis locis ds̃
dicit. ego induraui pharaonẽ. uł indu¬
raui aut indurabo cor pharaonis. Non
enim ipse pharao ꝓpterea non indurauit
cor suũ. Nam et hoc de illo dicit᷑. quando
ablata ẽ ab eis & nomia: dicente seriptura.
Et ingrauauit pharao cor suum: et inisto
tempore noluit dimittere popłm. Ac per
hoc & ds̃ indurauit ꝑiustum iudicium:
et ipse pharao ꝑ liberum arbitriũ. Certi
ergo estote: quia non erit inanis laborur̃.

Expanded text:
seduci permittit vel obdurari, mala ejus meseduci permittit vel obdurari, mala ejus merita credite. In eo vero cujus miseretur, gratiam Dei non reddentis mala pro malis, sed bona pro malis fideliter et indubitanter agnoscite. Nec ideo auferatis a Pharaone liberum arbDeus, Ego induravi Pharaonem; vel, induravi, aut indurabo cor Pharaonis . Non enim propterea ipse Pharao non induravit cor suum. Nam et hoc de illo legitur, quando ablata est ab Aegyptiis cynomyia, dicente Scriptura: Et ingravavit Pharao cor suum et in isto tempore, et noluit dimittere populum . Ac per hoc et Deus induravit per justum judicium, et ipse Pharao per liberum arbitrium. Certi ergo estote quia non erit inanis labor vest
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc tempore ipsa saluatio non fiat
sine iudicio. s occulto. Idõ ait. In iudi¬
cium ueni in hunc mundũ: ut qui ñ
uident uideant. et quiuident ceci fi¬
ant. Ad occulta gͦ dei iudicia reuocate.
quando uidetis inuna causa quã certe
habent om̃s paruul.hereditariũ ma¬
lum trahentes exadam.Huic subueni¬
ri ut baptiretur. illi non subueniri ut
in ipsa obligatione moriat᷑: illum bap¬
tizatum relinqui inhac uita quẽ p̾sci¬
uit ds̃ impium futurum: istum uͦ bapti
zatum rapi exhac uita. ne malicia muta¬
ret indellec̃tum eiꝰ. Et nolite inistis dare
iniusticiam uł insipientiam dõ. apud
quem iusticiȩ fons ẽ et sapientiȩ: sed sic̃
uos exhortatus sum abinitio sermonis
huiꝰ. in quod ꝑuenistis in eo ambulate:
bis ds̃ reuelabit. Et si non in hac uita:
certe in altera. Nichil ẽ enim occultum:
quod non reueletur. Quando gͦ audistis
dñm dicentem. ego dominus seduxi il¬
miseretur. et quem uult indurat: in eo quẽ

Expanded text:
in hoc tempore ipsa saluatio non fiat in hoc tempore ipsa saluatio non fiat sine iudicio, sed occulto; ideo ait: in iudicium ueni in hunc mundum, ut qui non uident uideant et qui uident caeci fiant. Ad occulta ergo dei iudicia reuocate, quando uidetis in una causa, quam certe habent omnes paruuli, hereditarium malum trahentes ex Adam, huic subueniri, ut baptizetur, illi non subueniri, ut in ipsa obligatione moriatur, illum baptizatum relinqui in hac uita, quem praesciuit deus impium futurum, istum uero bazatum rapi ex hac vita, ne malitia mutaret intellectum ejus: et nolite in istis dare injustitiam vel insipientiam Deo, apud quem justitiae fons est et sapientiae; sed sicut vos exhortatus sum ab initio sermonis hujus, in quod pervenistis, in eo ambulate: bis Deus revelabit, etsi non in hac vita, certe in altera, nihil est enim occultum quod non revelabitur. Quando ergo auditis Dominum dicentem: Ego Dominus seduxi prmiseretur, et quem vult obdurat; in eo quem
Abbreviated transcription (Latin):
ad intelligendum: putabant et iactabañ
apłos dicere.faciamus mala. ut ueni¬
ant bona. Quod absit ut apostoli dicerent.
Sed homines non intelligentes. hoc puta¬
bant dici: quando audiebant quod dix̃
apłs. Lex autem sub intrauit: ut abun¬
daret delictum. Ubi autem suꝑ abun¬
dauit delictum: suꝑ abundauit et grã.
S utiq grã id agit. ut iam fiant bona
ab eis qui fecerant mala: ñ ut ꝑseuerent
in malis. &. reddi sibi existiment bona.
Non itaq deberent dicere faciamus ma¬
la ut ueniant bona: sed fecimus mala.
et uenerunt bona. Iam faciamus bona:
ut infuturo scło recipiamus ꝓbonis bo¬
na. qui in hoc scło recepimus ꝓ malis bona.
Propt̃ qđ scriptum ẽ in psalmo. Miscđiam
et iudicium cantabo tibi domine. Prius
itaq non idõuenit filius hominis in mun¬
dum. ut iudicet mundũ: s ut saluetur
mundus ꝑipsum. Hoc ꝓpter miscđiam.
Postea uero ꝓpter iudicium uenturus ẽ.
iudicare uiuos et mortuos: quamuis et

Expanded text:
ad intellegendum putabant et iactitabant ad intellegendum putabant et iactitabant apostolos dicere: faciamus mala, ut ueniant bona. quod absit ut apostoli dicerent, sed homines non intellegentes hoc putabant dici, quando audiebant quod dixit apostolus: lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit it delictum, superabundauit gratia. sed utique gratia id agit, ut iam fiant bona ab eis qui fecerant mala, non ut perseuerent in malis et reddi sibi existiment bona. non itaque debent dicere: faciamus mala, ut ueniant bona, sed: "fecimus mala, et uenerunt bona; iam faciamus bona, ut in futuro saeculo recipiamus pro bonis bona, qui in hoc saeculo recipimus pro malis bona." propter quod scriptum est in psalmo: misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine. prius itaque non ideo uenit filius hominis in mundum, ut iudicet mundum, sed ut saluetur mundus per ipsum, hoc postea uero propter iudicium uenturus est iudicare uiuos et mortuos, quamuis et
Abbreviated transcription (Latin):
gabiles uiȩ. Quod ut apłs diceret: qͥd p̃¬
dixerit intuemini. Agebat enim de iude
is gentib cum scriberet ad romanos id. ẽ.
ad gentes: et ait. Sicut enim et uos aliqͣn
do non credidistis dõ. nunc autem miscdiã
consecuti estis in illorum in credulitate: ita
et hi nunc non crediderunt in ur̃am mise¬
ricordiam. ut et ipsi miscdiam conseqͣnt᷑.
Conclusit enim ds̃ om̃s in incredulitate :
ut omnib misereat᷑. Et cum attendissec
quid dixerit. ammirans sentendiȩ suȩ cer¬
tam quidem ueritatẽ. sed magnam ꝓfundi¬
tatem. quomodo concluserit ds̃ om̃s in in¬
fidelitate. ut omniũ misereat᷑. quasi facieis
mala ut uenirent bona: mox exclamauit
& ait. O altitudo diuitiarum sapientię.¬
& scientiȩ dei: quam inscrutabilia sunt
iudicia ciꝰ. et inuestigabiles uiȩ eius. Hȩe
enim iudicia inscrutabilia et inuestiga¬
biles uias ꝑuersi homines non cogitantes.
ce ꝓcliues ad rep̃hendendum. non idonei

Expanded text:
gabiles uiae. quod ut apostolus diceret, quid pgabiles uiae. quod ut apostolus diceret, quid paedixerit intuemini. Agebat enim de Judaeis et Gentibus, cum scriberet ad Romanos, id est, ad Gentes, et ait: Sicut enim aliquando vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis in illorum incredulitate; ita et hi nunc non crediderunt in vestra misericordia, ut et ipsi misericordiam consequantur: conclusit enim Deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur . Et cum attendisset quid dixerit, admirans sententiae suae certam quidem veritatem, sed magnam profunditatem, quomodo concluserit Deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur, quasi faciens mala ut venirent bona, mox exclamavit atque ait: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! haec enim iudicia inscrutabilia et inuestigabiles uias peruersi homines non cogitantes et procliues ad reprehendendum, non idonei
Abbreviated transcription (Latin):
grãm: non intelligentes cum hoc dicua
nichil aliud quã negare se grãm. Sed ut
dixi quod uolunt de maiorib suspicent᷑
De paruulis certe pelagiani quid respon¬
deant non inueniunt. quoꝵ nec uoluntas
ulla ẽ in accipienda grã. cuius uoluntatis
meritum p̃cessisse dicant: et insuꝑ eos re¬
do baptizantur. et diuina sacramenta ꝑ¬
cipiunt. Quod eis ad magnum impieta¬
tis peccatum imputaretur: si iam libero
uterentur arbitrio. Et tamen heret etiam
in reluctantib grã: aꝑtissime nullo bo¬
no merito p̃cedente. Alioquin: grã iam
non eẽt grã. Et aliquando filiis infideli¬
um p̃statur hȩc gr̃a: cum occulta dei ꝓus¬
dentia in manus pioꝵ quomodocunq ꝑ¬
uemiunt. Aliquando autem filii fideliũ
non eam consecunt᷑ aliquo impedimento
existente: ne possit ꝑiclitantib subueniri.
Fiunt uͦ ista ꝑoccultam deiꝓuidentiam :
cuiꝰ inscrutabilia sunt iudicia. et inuesti¬

Expanded text:
gratiam, non intellegentes, cum hoc dicunt, gratiam, non intellegentes, cum hoc dicunt, nihil aliud quam negare se gratiam; sed, ut dixi, quod uolunt de maioribus suspicentur. de paruulis certe Pelagiani quid respondeant non inueniunt, quorum nec uoluntas ulla est in accipienda gratia, cuius uoluntatis meritum praecessisse dicant, et insuper edo baptizantur et diuina sacramenta percipiunt, quod eis ad magnum impietatis peccatum imputaretur, si iam libero uterentur arbitrio. et tamen haeret etiam in reluctantibus gratia apertissime nullo bono merito praecedente. alioquin gratia iam non esset gratia. et aliquando filiis infidelium praestatur haec gratia, cum occulta dei prouidentia in manibus piorum quomodocumque perueniunt, aliquando filii fidelium non eam consequantur aliquo impedimento exsistente, ne possit periclitantibus subueniri. fiunt uero ista per occultam: dei prouidentiam, cuius inscrutabilia sunt iudicia et inuesti
Abbreviated transcription (Latin):
longum ẽ. satis quantũ existimo mani¬
festatur oꝑari dm̃ in cordibus hominũ.
ad inclinandas eoꝵ uoluntates quocunꝙ
uoluerit. siue ad bona ꝓsua misedia. siue
ad mala ꝓmeritis eoꝵ: iudicio utiq suo ali¬
quando aꝑto. aliquando occulto. semꝑ tam̃
Ac ꝑhoc quando legitis in litteris ueritatis
a deo seduci homines. aut obtundi uł ob¬
durari corda eoꝵ:nolite dubitare p̃cessisse
mala merita eoꝵ ut iuste ista paterentur:
ne incurratis in illud ꝓuerbium salomo¬
nis. insipientia uiri uiolat uias eius: dm̃
autẽ causatur incorde suo.Grã uero non
scđm merita hominũ datur. Alioquin:
gratis datur. Si autem potens ẽ ds̃ siue
ꝑ angłos uł bonos uł malos. siue quocun¬
q alio modo oꝑari etiam in cordib malo¬
fecit. sed aut originaliter tracta ẽ ab adam.¬
ut ipsa corda ex malis essent bona: S sus¬
picantur homines quȩlibet merita bona.
quȩ putant p̃cedere. ut iustificent᷑ ꝑ dei

Expanded text:
longum est, satis, quantum existimo, manilongum est, satis, quantum existimo, manifestatur operari deum in cordibus hominum ad inclinandas eorum uoluntates quocumque uoluerit, siue ad bona pro sua misericordia siue ad mala pro meritis eorum, iudicio utique suo aliquando aperto, aliquando occulto, semper autem, m. ac per hoc, quando legitis in litteris ueritatis a deo seduci homines aut obtundi uel indurari corda eorum, nolite dubitare praecessisse mala merita eorum, ut iuste ista patene incurratis in illud proverbium Salomonis, Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in corde suo . Gratia vero non secundum merita hominum datur, alioquin gratis datur. Si autem potens est, sive per Angelos, vel bonos vel malos, sive quocumque alio modo operari etiam in cordibus malofecit, sed aut originaliter tracta eut ipsa corda essent ex malis bona? Sed suspicentur homines quaelibet opera bona, quae putant praecedere, ut iustificentur per dei
Abbreviated transcription (Latin):
tatem. Scriptum est et in ꝓuerbiis salo¬
monis. Sicut impetus aquȩ. sic corre¬
gis in manu dei: quocunq uoluerit
declinabit illud. Et inpsalmo centesimo¬
quarto legitur dictum de egyptuis: quid
eis fecerit ds̃. Et conuertit cor eoꝵ ut odi¬
rent popłm eius: et dolum facerent in
seruos eius. In litteris etiam apłicis uide
romanos. Propterea tradidit illos ds̃ in
desideria cordis eoꝵ: in immundiciam. Itẽ
paulopost. Propterea tradidit illos ds̃
inpassiones ignominiȩ. Item paulopost.
Sicut non ꝓbauerunt dm̃ habere innoti¬
ciam: tradidit illos ds̃ in reprobam men¬
tem. ut faciant quȩ non conueniunt. Et
ad thessalonicenses in epła scła ait deqͥ¬
busdam. Peo quod dilectionem ueritatis
non receꝑunt ut salui fierent: idõ mittet
illis ds̃ oꝑadionem erroris. ut credant
mendacio: et iudicentur om̃s qui non cre¬
diderunt ueritati. sed consenserunt iniqͥ¬
eloquioꝵ quȩ omnia enumerare nimis

Expanded text:
tatem . Scriptum est et in Proverbiis Salotatem . Scriptum est et in Proverbiis Salomonis: Sicut impetus aquae, sic cor regis declinabit illud. et in psalmo CIIII legitur dictum de Aegyptiis, quid eis fecerit deus: et conuertit cor eorum, ut odissent populum eius, ut dolum facerent in seruos eius. in littetoli ad Romanos: Propterea tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam. Item paulo post: Propter hoc tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Item paulo post: Sicut non probaverunt Deum habere in notitiam, tradidit illos Deus in reprobam mentem, ut faciant quae non conveniunt . Et ad Thessalonicenses in Epistola secunda ait de quibusdam: Pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt, ut salvi fierent, et ideo mittetillis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquieloquiorum, quae omnia commemorare nimis
Abbreviated transcription (Latin):
caderet. ꝑiezechielem ꝓpħam dicit ds̃.
Et ꝓpħa si errauerit. et locutus fuerit:
ego dominus seduxi ꝓpħam illum: et ex¬
tendam manũ meam suꝑ eum. et exter¬
minabo eum de medio popłi mei isrł.
In libro hester scriptum ẽ. Quedã muli¬
er expopło isrł interra captiuitatis facta
erat uxor alienigenȩ regis assueri.Er¬
go in eius libro scriptum ẽ. quod cũ habe¬
ret necessitatẽ interueniendi ꝓpopło suo.
quem rex ubicunq eẽt in regno eius iusse¬
rat trucidari: orauit ad dm̃. Cogebat e¬
nim eam magna necessitas: ut preter ius¬
sum regis. et preter ordinẽ suũ ad illũ au¬
deret intrare. Et uidete quid scriptura
dicat. Et intuitus ẽ eam tanquã taurus.
impetu indignationis suȩ: et timuit
regina: & conuersus ẽ color eiꝰ ꝑ dissoluti¬
onem: & inclinauit se suꝑ caput suȩ de
licatȩ quȩ precedebat eam. Et conuertit
ds̃ et transtulit indignationẽ eiꝰ inleni¬

Expanded text:
caderet. Per Ezechielem prophetam dicit Deus, caderet. Per Ezechielem prophetam dicit Deus, Et propheta si erraverit et locutus fuerit, ego Dominus seduxi prophetam illum, et extendam manum meam super eum, et exterminabo eum de medio populi mei Israel . In libro Esther scriptum est, quae mulier ex populo Israel in terra captivitatis facta erat uxor alienigenae regis Assuerigo in ejus libro scriptum est, quod cum haberet necessitatem interveniendi pro populo suo, quem rex, ubicumque in regno ejus esset, jusserat trucidari, oravit ad Dominum: cogebat enim eam magna necessitas, ut praeter jussum regis et praeter ordinem suum ad illum auderet intrare . Et videte quid Scriptura dicat: Et intuitus est eam tanquam taurus impetu indignationis suae, et timuit regina, et conversus est color ejus per dissolutionem, et inclinavit se super caput delicatae suae, quae praecedebat eam: et convertit Deus, et transtulit indignationem ejus in leni
Abbreviated transcription (Latin):
siam regem. non ueniat tecum exercitꝰ
isrł. non ẽ enim dñs cum isrł et omnib
filiis effrem. qm̃ si putaueris obtinere¬
te uictoriam in illis. in fugam conuer¬
tet te ds̃ ante inimicos: ⁊ qm̃ est uirtus dõ
uł adiuuare. uł in fugam conuertere:
Quomodo uirtus dei alios adiuuat in
bello. dando fiduciam. alios immisso ti¬
more conuertit infugam:⁊ nisi quia ille
qui in cȩlo et interra omnia quȩcunq uo¬
luit fecit. etiam in hominũ cordib opera¬
tur: Legimus quod dixerit ioas rex isrł
mittens nunciũ ad amasiam regẽ uolen¬
tem pugnare cum illo. Nam post aliqͣ
dixit. Nunc sede indomotua. Quid ꝓ¬
uocas inte malum. et cadis tu et iuda te¬
cum: Deinde scriptura subiunxit. Et
non audiuit amasias. qm̃ a dõ erat tt
traderet᷑ inmanus eius : qm̃ quesierunt
corde cui iuste utiq irascebatur: ut am¬
monitionẽ non audiret:s ea condem¬
pta iret inbellum: ubi cum suo exercitu

Expanded text:
siam regem, Non veniat tecum exercitus siam regem, Non veniat tecum exercitus Israel, non est enim Dominus cum Israel, omnibus filiis Ephrem: quoniam si putaveris obtinere in illis, in fugam convertet te Deus ante inimicos, quoniam virtus est Deo vel adjuvare vel in fugam vertere ? Quomodo virtus Dei alios adjuvat in bello dando eis fiduciam, alios immisso timore vertit in fugam, nisi quia ille qui in coelo et in terra omnia quaecumque voluit fecit , etiam in cordibus hominum operatur? Legimus quid dixerit Joas rex Israel, mittens nuntium ad Amessiam regem volentem pugnare cum illo. Nam post aliqua dixit: Nunc sede in domo tua. Quid provocas in malum, et cadis tu et Juda tecum ? Deinde Scriptura subjunxit: Et non audivit Amessias; quoniam a Deo erat ut traderetur in manus, quoniam quaesierunt corde, cui utique juste irascebatur, ut admonitionem salubrem non audiret, sed ea contempta iret in bellum, ubi cum suo exercitu
Abbreviated transcription (Latin):
non: et inuenietis in sođo libro scriptum.
Et suscitauit dñs sp̃m suꝑ roboam. sp̃m
philistum et arabum qui finitimi erant
ethiopibus: et ascenderunt in terrã iuda.
et dissipauerunt eam: et ceperunt omnẽ
substantiam quȩ in domo regis inuenta
est. Hinc ostenditur dm̃ suscitare hostes
eis terris uastandis: quastali pena iudicat
dignas. Nunquid tamen philistum et
arabes interram iuda ad eam dissipandã
sine sua uoluntate uenerunt: aut sic
uenerunt sua uoluntate. ut mendacit̃
scriptum sit quod dñs ad hoc facien¬
dũ eoꝵ spm suscitauit: Immo utrunq
uerum est: quia et sua uoluntate uene¬
Quod etiam sic dicipotest. Et eoꝵ spm̃ do¬
minus suscitauit: et tam̃ sua uoluntade
uenerunt. Agit enim omp̃s ds̃ in cordib
hominũ etiam motũ uoluntatis eoꝵ: ut
ꝑ eosagat quod ꝑeos agere ipse uoluerit:
qui omnino iniuste aliquid uelle ñ no¬
uit. Quid est qđ homo dei dixit ad ama¬

Expanded text:
non, et invenietis in secundo libro scriptum: non, et invenietis in secundo libro scriptum: Et suscitavit Dominus super Joram spiritum Philistiim et Arabum qui finitimi erant Aethiopibus, et ascenderunt in terram Juda, et dissipaverunt eam, et ceperunt omnem substantiam, quae in domo regis inventa est . Hic ostenditur, Deum suscitare hostes eis terris vastandis, quas tali poena judicat dignas. Numquid tamen Philistiim et Arabes in terram Judaeam dissipandam sine sua voluntate venerunt, aut sic venerunt sua voluntate, ut mendaciter scriptum sit quod Dominus ad hoc faciendum eorum spiritum suscitavit? Imo utrumque verum est, quia et sua voluntate venecitavit. Quod etiam sic dici potest, et eorum spiritum Dominus suscitavit, et tamen sua voluntate venerunt. Agit enim Omnipotens in cordibus hominum etiam motum voluntatis eorum, ut per eos agat quod per eos agere ipse voluerit, qui omnino injuste aliquid velle non novit. Quid est quod homo Dei dixit ad Ames
Abbreviated transcription (Latin):
absalon ut tale consilium repudiaret. et
aliud quod non ei expediebat eligeret.
Quis non ista diuina iudicia contremiscat:
quib agit ds̃ incordib etiam maloꝵ ho¬
minũ quicqͥd uult. reddens eis tam̃ se¬
cundum merita eoꝵ: Roboam filius sa¬
lomonis respuit consilium salubre seni
orũ quod ei dederant ne cum popło du¬
re ageret: et uerbis cocuoꝵ suoꝵ potius
acquicuit. respondendo minaciter.qui¬
b leniter debuit Unde hoc nisi ꝓpria
uoluntate. S hinc ab eo recesserunt de¬
cemtrib isrł. et alium regem sibi consti¬
tuerunt ieroboam: ut irat dei uoluntas
fieret. Quod etiam futurum esse p̃dixerat.
Quid enim scriptura dicit: Et non audi¬
uit rex plebem: qm̃ erat conuersio a dno.
ut statueret uerbum suum quod locutꝰ
est in manu achie selonite de iheroboã
filio nabath. Nempe sic factum ẽ illud
ꝑ hominis uoluntatẽ: ut tam̃ conuersio
eẽt a domino. Legite libros paralipome¬

Expanded text:
Absalom, ut tale consilium repudiaret, et Absalom, ut tale consilium repudiaret, et aliud quod ei non expediebat eligeret . Quis non ista divina judicia contremiscat, quibus agit Deus etiam in cordibus malorum hominum quidquid vult, reddens eis tamen secundum merita eorum? Roboam, filius Salomonis, respuit consiliorum, quod ei dederant, ne cum populo dure ageret, et verbis coaevorum suorum potius acquievit, respondendo minaciter quibus leniter debuit. Unde hoc, nisi propria voluntate? Sed hinc ab eo recesserunt decem tribus Israel, et alium regem sibi constituerunt Jeroboam, ut irati Dei voluntas fieret, quod etiam futurum esse praedixerat. Quid enim Scriptura dicit? Et non audivit rex plebem, quoniam erat conversio a Domino, ut statueret verbum suum quod locutus est in manu Achiae Selonitae de Jeroboam filio Nabath . Nempe sic factum est illud per hominis voluntatem, ut tamen conversio esset a Domino. Legite libros Paralipome