comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cito consurgit in arbusculam absq ul¬
lis calamorum & astiliũ adminculis.
qͥb & cucurbite et hederȩ indigent:
suo trunco se sustinens: Hoc gͦ u̾bum
de u̾bo disserens: si cece ion transferrͤ
uoluissem. nullus intelligeret: Si
cucurbitam: id dicerẽ qđ in hȩ¬
braico ñ habetur: Hederam po-¬
sui: ut ceteris interpretib con¬
sentirem: Sin autem uidei ur̃i ut
ipse asseris. malicia uł imꝑitia hoc
dixerunt ẽẽ in uoluminibus hebre¬
oꝵ qđ in g̾cis & latinis codicibus con¬
tinetur: manifestũ ẽ eos. aut hebre¬
as litteras ignorare. aut ad irriden¬
dos cucurbitarios uoluisse mentiri:
Peto infine epłȩ. ut quiescentẽ senem
olimq ueteranũ. militare non cogas.
et rursũ de uita ꝑiclitari Tu qui iuue¬
nis es. et in pontificali culmine consti¬
tutus. doceto popłos: et nouis africȩ fru¬
gib romana tecta locupleta Michi suf¬
ficit cũ auditore et lectore pauꝑeulo:

Expanded text:
cito consurgit in arbusculam absque ulcito consurgit in arbusculam absque ullis calamorum et hastilium adminiculis, quibus et cucurbitae et hederae indigent, suo trunco se sustinens. hoc ergo uerbum de uerbo edisserens si ciceion transferre uoluissem, nullus intellegeret, si cucurbitam, id dicerem, quod in Hebraico non habetur; hederam posui, ut ceteris interpretibus consentirem.. sin autem Iudaei uestri, ut ipse adseris, malitia uel inperitia hoc dixerunt esse in uoluminibus Hebraeorum, quod in Graecis et Latinis codicibus continetur, manifestum est eos aut Hebraeas litteras ignorare aut ad inridendos cucurbitarios noluisse mentiri. peto in fine epistulae, ut quiescentem senem olimque ueteranum militare non cogas et rursum de uita periclitari. tu, qui iuuenis es et in pontificali culmine constitutus, doceto populos et nouis Africae frugibus Romana tecta locupleta. mihi sufficit cum auditore ac lectore pauperculo
Abbreviated transcription (Latin):
num ꝑiculũ ñ remanere sine plebe Uñ
etiã nob̾ uidet᷑: aliqͣndo te quoq in ñnul¬
lis falli potuisse: Dicis me in ionã ꝓpbã
male quiddã intp̃tatũ: & sedicione ppłi
conclamante. ꝓpter uniꝰ uerbi dissonan¬
tiam ep̃m pene sac̾docium ꝑdidisse: et
quid sit illud qd male int̾pretatꝰ sũ subtͣ¬
his Aufers mͥ occasionẽ defensionis mee
ne qͥcquid dixeris me respondente sol¬
uatur: nͥ forte ut ante annos płimos. cu¬
curbita uenit in mediũ. asserente illis
temporibꝰ cornelio & asimo pollione. me
hederã ꝓcucurbita transtulisse. Suꝑ ꝗͦre.
ĩ cõm̃tario ione ꝓpħe plemiꝰ respõdimꝰ:
hoc tantũ nẽ dixisse contenti. qd̾ ĩ eo lo¬
co uͥ. lxx. intp̃tes cucurbitã ⁊ aqͥlacũ re
liqͥs hed̾am tͣnstulert̃. idẽ. hariacon. ĩ hebͤo uo¬
lumine ceceion scͥptum habet: quam
uulgo syrii cyceiam uocant: E st autẽ
genꝰ uirgulti: lata habens folia in mo¬
dũ pãpini Cumq plantatum fuerit:

Expanded text:
num periculum non remanere sine plebe. unde etiam nobis uidetur aliquando te quoque in nonnullis falli potuisse\'. Dicis me in Iona propheta male quiddam interpretatum et seditione populi conclamante propter unius uerbi dissonantiam episcopum paene sacerdotium perdidisse. et quid sit illud, quod male interpretatus sim, subtrahis auferens mihi occasionem defensionis meae, ne, quicquid dixeris, me respon. dente soluatur, nisi forte ut ante annos plurimos cucurbita uenit in medium adserente illius temporis Cornelio et Asinio Pollione me hederam pro cucurbita transtulisse. super qua re in commentario Ionae prophetae plenius respondimus hoc tantum nunc dixisse contenti, quod in eo locliquis hederam transtulerunt. id est κιττόν, in Hebraeo uolumine ciceion scriptum habet, quam uulgo Syri ciceiam uocant; est autem genus uirgulti lata habens folia in modum pampini cumque plantatum fuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
te. potestate. et̾nitate. substantia: Nec ẽ
ꝓrsus aliquis intͥnitate gͣdus nchil qd̃
inferiꝰ suꝑiꝰue dici possit: sed tota ditas¬
sui ꝑfectione equalis ẽ. ut exceptis uo¬
cabulis que ꝓpͥetatẽ ꝑsonarum indicãt.
quicqͥd de una ꝑsona dr̃. de trib dignis.¬
sime possit intelligi Atq ut confun¬
dentes arrium. unam eandemq di¬
cimus trmitatis eẽ substantiã. et
unum in tͥb ꝑsonis fatemur dm̃:
ita impietatem sabellii declinantes.
tres ꝑsonas expressas sub ꝓpͥetate dis¬
tinguimus: non ipsum sibi patrem.
hoc ẽ subsistencias confitem᷑ Nec pat̃¬

Expanded text:
state, aeternitate, substantia: nec est prorsus aliquis in Trinitate gradus, nihil quod inferius superiusve dici possit, sed tota Deitassui perfetione aequalis est, ut exceptis vocabulis quae proprietatem personarum indicant, quidquid de una persona dicitur, de tribus dignissime possit intelligi: atque ut confundentes Arium unam eamdemque dicimus Trinitatis esse substantiam, et unum in tribus personis fatemur Deum, ita impietatem Sabellii declinantes, tres personas expressas sub proprietate disjungimus, non ipsum sibi Patrem, hoc est, subsistentias confitemur. » Ha
Abbreviated transcription (Latin):
omino uere scõ et beatissimo
papȩ augustino: ieronimus
tem te letꝰ audiui: Rursus cum tuas lit¬
teras ñ dicã sꝑarem sed exigerẽ: te nes¬
ciente de africa ꝓfectum se ẽẽ dixit:
Itaq reddo tͥ ꝑ eum salutationis officia:
qui te unico amore complectitur: Si¬
mulq obsecro ut ignoscas pudorimeo.
qđ diu p̃cipienti ut rescrib̾em negare
ñ potui: nec ego tibi. s cause causa res¬
pondit Et si culpa ẽ respondisse: qͦͤso
ut patient me audias: multo maior
facessant istiꝰmõi querimonie: sit int̃
nos pura germanitas: & deinceps ñ
questionũ sed caritatis ad nos scͥp
dño seruiunt: affatĩ te salutant:
Scõs qui tecũ xp̃i leue trahunt
iugum. p̃cipue scm̃ et suscipiendũ
papam alypium: ut meo salutes obse¬

Expanded text:
OMINO VERE SANCTO ET BEATISSIMO PAPAE AUGUSTINO HIERONVMUS tem te laetus audiui. rursum cum tuas litteras non dico sperarem, sed exigerem, nesciente te de Africa profectum esse se dixit. itaque reddo tibi per eum salutationis officia, qui te unico amore complectitur, simulque obsecro. ut ignoscas pudori meo, quod diu praecipienti, ut rescriberem, negare non potui. nec ego tibi sed causae causa respondit. et si culpa est respondisse, — quaeso, ut patienter audias — multo maior facessant istius modi querimoniae; sit inter nos pura germanitas et deinceps\'non quaestionum sed caritatis ad nos scripobiscum domino seruiunt, affatim te salutant. sanctos, qui tecum Christi leue trahunt iugum. praecipue sanctum et suscipiendum papam Alypium ut meo obsequio salu
Abbreviated transcription (Latin):
sis pͥmi agnum mactet ad uesꝑam
Et cũ hoc feceris: immo ñ feceris. scio
enim te . xp̃ianũ. et rem sacrilegam
non eẽ facturum. uelis nolis tuam
sententiam reꝓbabis: et tẽ scies oꝑe
difficilius eẽ confirmare sua. quam
aliena rep̃bendere de ne forsitan
tib non crederemꝰ. immo ñ intellige¬
remus qđ diceres: frequenter enim
in longum sermo ꝓtractus. caret in¬
telligent a. & dũ ñ seniitur ab imꝑi¬
tis minus rep̃henditur: inculcas et
replicas Hoc iudeoꝵ paulus dimise¬
rat. quod malũ habebant: Qd̃ ẽ malũ
uideoꝵ qđ paulus dimiserat: Utiq
illud qd sequit᷑: qd ignorantes d̃i ius

Expanded text:
sis primi agnum mactet ad uesperam, sis primi agnum mactet ad uesperam, et, cum hoc feceris, immo non feceris — scio enim te Christianum et rem sacrilegam non esse facturum -, uelis nolis tuam sententiam reprobabis et tunc disces opere difficilius esse confirmare sua quam aliena reprehendere. ac ne forsitan tibi non crederemus, immo non intellegeremus, quid diceres — frequenter enim in longum sermo protractus caret intellegentia et, dum non sentitur, ab inperitis minus reprehenditur —, inculcas et replicas: hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant. quod est malum Iudaeorum, quod Paulus dimiserat ? utique illud, quod sequitur: quod \'ignorantes dei iu
Abbreviated transcription (Latin):
ñ estis sub lege: Ex quo apparet. qui
sub lege ẽ. ñ dispensatiue. ut nr̃i uolu¬
sint p̃cepta legalia: deo docente discamꝰ:
Ego inquit dedi eis p̃cepta non bona: et
iustificationes. in quib ñ uiuant in eis:
hec dicimus. ñ qđ legem iuxta maniche¬
um ⁊ marcionem destruamꝰ: quam
rum plenitudo. misit ds filiũ suum
natum ex muliere factũ sub lege. ut
eos qui sub lege erant redimeret. ut
adoptionem filioꝵ reciꝑemus: et ne¬
quaquam sub pedagogo. sed sub adulto.
et dño herede uiuamus: Sequitur
in epła tua: Non id̾o petrum em̃da¬
uit. qđ pat̾nas tradiciones obserua¬
ret: qđ si facere uellet. nec menda¬
citer nec incongrue faceret: Iterũ
ut ꝓbes uerum eẽ qd asseris. suscipe
aliquẽ iudeoꝵ. qui factꝰ xp̃ianus. na¬
tum sibi filiũ circuncidat: qui obser¬
uet sabbatum: qui abstineat a cibis
quos ds creauit ad utendũ cũ gr̃arũ
actione: qui qͣrta decima die men¬

Expanded text:
non estis sub lege. ex quo apparet, qui non estis sub lege. ex quo apparet, qui sub lege est non dispensatiue, ut nostri uolusint praecepta legalia, deo docente discamus: ego, inquit, dedi eis praecepta non bona et iustificationes, in quibus non uiuant in eis. haec dicimus, non quo legem iuxta Manicheum et Marcionem destruamus, quamrum plenitudo, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus et nequaquam sub paedagogo, sed sub adulto et domino et herede uiuamus. Sequitur in epistula tua: non ideo Petrum emendauit, quod paternas traditiones obseruaret, quod si facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret. iterum ut probes uerum esse, quod adseris, suscipe aliquem Iudaeorum, qui factus Christianus natum sibi filium circumcidat, qui obseruet sabbata, qui abstineat a cibis, quos deus creauit ad utendum cum gratiarum actione, qui quarta decima die men
Abbreviated transcription (Latin):
legis grã que p̃teriit. gram eugłii acce¬
pimus ꝑmanentem: & ꝓumbris et ima¬
ginib ueteris instrumenti. ueritas ꝑ
sona dei uaticinat᷑ Ecce dies ueniũt
dicit dñs: & consũmabo domui isrł. et
& domui iuda. testam̃tum nouũi: non
scdm testam̃tum quod dispofu patribꝰ
eoꝵ. in die qua app̃hendi manũ eorũ.
ut educerẽ eos de t̾ra ȩgypti: Obserua
qͥd licat: quod ñ popło gentilium. eũ
quo ante ñ fecerat testamentũ. s po¬
pulo iudeoꝵ. cui legem delerat ꝑ moy¬
sen. testamentum eugłii nouũ repro¬
mittat: ur nequaquã uiuant in ue¬
tustate littere. s in nouitate sp̃e Pau-¬
lus autem suꝑ cuiꝰ nc̃ nomine questio
uentilatur. crebras huuiscemodi ponit
sententias: ȩquib breuitatis studio pau¬
ca subnectam Ecce ego paulus dico uo¬
bis: qm̃ si circũcidamini. xp̃c uobis ni¬
chil ꝓdest: Et iterũ. Euacuati estis a
xp̃o Qui ex lege iustificamin: a gra
excidistis Et infra: Si spũ ducimini:

Expanded text:
legis gratia. quae praeteriit, gratiam euangelii accepimus permanentem et pro umbris et imaginibus ueteris instrumenti ueritas persona dei uaticinatur: Ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum non secundum testamentum. quod disposui patribus eorum in die. quando adprehendi manum eorum, ut quid dicat, quod non populo gentilium, cum quo ante non fecerat testamentum, sed populo Iudaeorum, cui legem dederat per Moysen, testamentum nouum euangelii repromittat, ut nequaquam uiuant in uetustate litterae, sed in nouitate spiritus. Paulus autem, super cuius nunc nomine quaestio uentilatur, crebras huiusce modi ponit sententias, e quibus breuitatis studio pauca subnectam: ecce ego Paulus dico uobis, quoniam, si circumcidamini, Christus uobis nihil prodest, et iterum: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis, et infra: si spiritu ducimini, iam
Abbreviated transcription (Latin):
ratissimã rursum in eccłiam intͦduc̾e̾
Sin autem hec nobis incũbit necessitas.
ut iudeos cum legitimis suis suscipia¬
mus. et licebit eos obseruare in eccłus
sed nos iudeos facient: Quis enim xp̃ia
epła continet᷑. iudeus erat paulus. xp̃i¬
anus autẽ factꝰ. ñ iudeoꝵ sacramenta
reliquerat. que conuenient̃ ille popłs
et legitimo tempore quo oportebat

Expanded text:
ratissimam rursum in ecclesiam introducere. ratissimam rursum in ecclesiam introducere. sin autem haec nobis incumbit necessitas, ut Iudaeos cum legitimis suis suscipiamus, et licebit eis obseruare in ecclesised nos Iudaeos facient. Quis enim hoc Chepistula continetur: Iudaeus erat Paulus, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et legitim
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ ẽ: in cherinti & hebionis heresi
dilabim᷑: qui credentes in .xp̃o. ꝓpter
hoc solum a patͥb anathematirati ft̃.
qđ legis cerimonias. xp̃i eugłio miscu¬
ert̃: ⁊ sic noua confessi st̃. ut uetera ñ
amitterent: Quid dicam de hebioni¬
tis: qui xp̃ianos eẽ se simulant: Usq
hodie ꝑtotas orientis synagogas int̾
iudeos heresis ẽ. quȩ dr̃ mineoꝵ. et a
phariseis nc̃ usq dampnat᷑. quos uulgo
narareos nuncupant: qui eredunt ĩ
xp̃m filium dĩ. natum de maria uirgi¬
ne. et eum dicunt ẽẽ. qui sub pontio pi¬
lato passus ẽ. & resurrex̃: in quẽ et nos
credimus S dum uolunt et iudei eẽ¬
Oro gͦ te. ut qui nr̃o uulnꝰculo medendũ
putas. quod acu foratum immo punctũ
dr̃. huiꝰ sententie medearis uulneri:. qd̾
lancea. & ut ita dicam phalarice mole
ꝑcussũ ẽ Neq enĩ eiusdem criminis ẽ¬
in explanatione scripturarũ diu̾sas ma-¬
iort sententias ponere: et heresim scele

Expanded text:
uerum est, in Cerinthi et Hebionis heresim uerum est, in Cerinthi et Hebionis heresim delabimur, qui credentes in Christo propter hoc solum a parentibus anathematizati sunt, quod legis caerimonias. Christi euangelio miscuerunt et sic noua confessi sunt, ut uetera non amitterent. quid dicam de Hebionitis, qui Christianos esse se simulant t usque hodie per totas orientis synagogas inter Iudaeos heresis est, quae dicitur Minaeorum et a pharisaeis huc usque damnatur, quos uulgo Nazaraeos Filium Dei, natum de Maria virgine, et eum dicunt esse qui sub Pontio Pilato et passus est et resurrexit, in quem et nos credimus. Sed dum volunt et Judaei eoro ergo te, ut, qui nostro uulnusculo medendum putas, quod acu foratum. immo punctum dicitur, huius sententiae medearis uulneri. quod lancea et, ut ita dicam, phalaricae mole percussum est. neque enim eiusdem est criminis in explanatione scripturarum diuersas maiorum sent
Abbreviated transcription (Latin):
dum sibi seruir uellet. si ipse egro¬
taret: Nam utiq iudeus erat: Ip̃ia¬
mis autẽ factꝰ. ñ iudeoꝵ sacram̃ta re¬
liquerat: que conuenienter ille po¬
pulus & legitimo tempore. quo opor¬
tebat acceꝑat: Ideoq suscepit ea cȩle¬
ceret non eẽ ꝑnitiosa his qui ea uellẽt
sicut a parentib ꝑ legem acceꝑant.
custodire. etiã cum in xp̃o credidis
sent. ñ tam̃ in eis iam constituerent
nerat: Totius sermonis tui quẽ dis¬
putatione longissima ꝓtraxist hic
sensus ẽ: ut petrꝰ ñ errauerit in eo
quod his qui ex iudeis credidant pu¬
tauerit legem eẽ seruandã. sed in eo
a recta linea deuiarit. quo gentes coe¬
gerit iudaizare: coegerit autem non
docentis imꝑio. s conu̾sationis exep̃lo:
et paulus non contͣria sit locutꝰ his qͤ
ipse gesserit: s quare petrꝰ eos qui
todiant: hoc ẽ si sacrificia offerant qͤ
optulit paulus: si filios circuncidant:
si sabbatum seruent. ut paulus in timo¬
theo: et om̃s obseruauere iudei: Si ħ

Expanded text:
egrotaret. nam utique Iudaeus erat, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, quae conuenienter ille populus et legitime tempore, quo oportebat, acceperat. ideoque suscepit ea celeceret non esse perniciosa his, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum in Csent, non tamen in eis iam constituerent nerat. totius sermonis tui, quem disputatione longissima protraxisti, hic sensus est, ut Petrus non errauerit in eo, quod his, qui ex Iudaeis crediderant, putauerit legem esse seruandam, sed in eo a recti linea deuiarit, quod gentes cogeret iudaizare, cogeret autem non docentis imperio, sed conuersationis exemplo, et Paulus non contraria sit locutus his, quae ipse gesserat, sed quare Petrus eos, qui todiant, hoc est, si sacrificia offerant, quae obtulit Paulus, si filios circumcidant, si sabbatum seruent, ut Paulus in Timotheo et omnes obseruauere Iudaei. si hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuemiens. in hospieio quod tibi con¬
duxeras. xp̃m et iudeis & gentibus
p̃dicasti: & sententia tua neronis gladio
confirmata ẽ: Iidicimus. quod ꝓpter
metum iudeoꝵ: & petrꝰ & paulus eqͣlit̃
finxerint. legis se p̃cepta seruare: Qua
gͥ fronte. qua audacia paulus in altero
rephendit. qđ ipse cõmisit: Ego ĩmo
alii ante me exposuert̃ causã quã pu¬
cauert̃. ñ officiosum inendaciũ defen¬
dentes sicut ti scribis. sed ostendentes
honestam dispensationẽ: ut et apłoꝵ
prudentiã demonstrarent. & blaspbe¬
mantis porphiri imprudentiã coher¬
cerent. qui paulũ & petrũ puerili
dicit int̾ se pugnasse certamine.:
immo exarsisse paulũ inuidia uir¬
tutum petͥ. ꝙ ea scripsisse iactant᷑
uel que ñ fecerit: uł si fecit. ꝓcaci¬
ter fecerit: id in alio rep̃hendens qd̃
ipse cõmiserit: Int̾pretati sunt illi:
ut potuert̃: Tu qͦmͦ istũ locũ edisse¬
ras. utiq meliora dicturus: qui ue¬

Expanded text:
perveniens, in hospiperveniens, in hospiduxeras, Christum et Iudaeis et gentibus praedicasti et sententia tua Neronis gladio confirmata est. Didicimus, quod propter metum Iudaeorum et Petrus et Paulus aequaliter finxerint legis se praecepta seruare. qua igitur fronte, qua audacia Paulus in altero reprehendat, quod ipse commi- sit ? ego, immo alii ante me exposuerunt causam, quam putauerant, non officiosum mendacium defendentes, sicut tu scribis, sed docentes honestam dispensationem, ut et apostolorum prudentiam demonstrarent et blasphemantis Porphyrii inpudentiam cohercerent, qui Paulum et Petrum puerili dicit inter se pugnasse certamine, immo exarsisse Paulum inuidia uirtutum Petri et ea scripsisse iactanter, uel quae non fecerit uel, si fecit, procaciter fecerit id in alio reprehendens, quod ipse commiserit. interpretati sunt illi, ut potuerunt; tu quomodo istum locum edisseres? utique meliora dicturus, qui ue
Abbreviated transcription (Latin):
or uotum habentes suꝑ se: His assũptis.
sc̃ifica te cum ipsis: & impende in eos.
ut radant capita. et sciant om̃s. quia
quȩ dete audiert̃ falsa sunt: s ambu¬
las et ipse eustodiens legem Tẽ paulus
assumptis uiris. postera die purificatus
einn illis intrauit in templum: annun
cians expletionem dicrum purificati¬
onis. donec offerret᷑ ꝓ unoquoq eor
oblatio Opaule. in hoc te rursus inter¬
rogo.cur caput raseris: cur nudipeda¬
lia exercueris: de cerimoniis iudeor̃
eur obtuleris sacrificia: et scdm legẽ
hostiȩ ꝓte fuerint immolatę: Sutiq
respondebis: ne scandalizarent᷑. qui ex
iudeis credidert̃ Simulasti gͦ iudeũ.
ut iudeos lucrifaceres: et hanc simu¬
lationem iacobus et ceteri te docue¬
re prbi: s tamen euadere ñ potuist.
Orta enim seditione cum occidendus eẽs.
raptus es a tribuno: et ab eo misfus ce¬
saream sub eustodia militũ diligenti:
ne te iudei quasi simulatorẽ ac destruc¬
torem legis occicłent: Atq inde romã

Expanded text:
or uotum habentes super se; his adsumptis sanctifica te cum ipsis et inpende in eos, ut radant capita, et sciant omnes, quia, quae de te audierunt, falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem. tunc Paulus adsumptis uiris postera die purificatus cum illis intrauit itians expletionem dierum purificationis, donec offerretur pro unoquoque eorum oblatio » . O Paule, et in hoc te rursus interrogo; cur caput raseris, cur nudipedalia exercueris de cerimoniis Judaeorum, cur obtuleris sacrificia, et secundum Legem hostiae pro te fuerint immolatae? Utique respondebis: Ne scandalizarentur qui ex Judaeis crediderant. Simulasti ergo Judaeum ut Judaeos lucrifaceres; et hanc ipsam simulationem Jacobus et caeteri te docuere presbyteri: sed tamen evadere non potuisti. Orta enim seditione cum occidendus esses, raptus es a tribuno, et ab eo missus Caesaream, sub custodia militum diligenti, ne te Judaei quasi simulatorem ac destructorem Legis occiderent; atque unde Romam
Abbreviated transcription (Latin):
in ceneris caput: uotum enĩ habue¬
rat: Esto. ubi iudeoꝵ timore compul¬
sus sit facere quod nolebat: Quare
comã nutriuit ex uoto. ꝙ postea in
cencris totondit ex lege: quod narares
qui se deo uouert̃. iuxta p̃ceptum mo¬
ysi facere consuerunt: Uerũ hec ad
comparationẽ eiꝰ rei que sequitur. par¬
ua sunt: Refert lucas. sacre scriptor
historie Cũ uenissemus ierosolimam:
libenter susceperunt nos fr̃s. Et in se
quenti die. iacob et om̃s seniores qui
cũ eo erant. eugłio illiꝰ comꝓbato. dixe¬
runt ei Hides fr̃ quot milia sunt in
iudea qui credidert̃ in xp̃o: et hi om̃s
emulatores sunt legis Audiert̃ autẽ
de te qd̃ dissensionem doceas a moyse
bere eos circumcidere filios suos: neq
secłm consuetudinem ingredi: Quid gͥ

Expanded text:
in Cenchris caput; uotum enim habuein Cenchris caput; uotum enim habuerat. esto, ut ibi Iudaeorum timore compulsus sit facere, quod nolebat: quare comam nutriuit ex uoto et postea eam in Cenchris totondit ex lege, quod Nazaraei, qui se deo uouerint, iuxta praecepta Moysi facere consuerunt? Verum haec ad comparationem eius rei, quae sequitur, parua sunt. refert Lucas, sacrae scriptor historiae: Cum uenissemus Hierosolymam, libenter excequenti die Jacobus et omnes seniores qui cum eo erant, Evangelio illius comprobato, dixerunt ei: Vides, frater, quot millia sunt in Judaea, qui credidere in Christo, et ii omnes aemulatores legis. Audierunt autem de te, quod dissensionem doceas a Moyse bere eos circumcidere filios suos, neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ris uiduȩ fidelis: patre autẽ gentili
huic testimoniũ ꝑhibebant qui in lisft̾s
erant ꝙ icomo fr̃s: hẽ uoluit paulus
secum ꝓficisei: et assumens circũcidit
eũ. ꝓpter iudeos qui erant in illis locis
Seiebant enim omnes: quod pat̾ eiꝰ gen¬
tilis eẽt: Obeate paule apłe. qͥ in petͦ
rep̃henderas simulationem. quare se¬
subtraxisset a gentibꝰ ꝓpter metũ iu¬
deoꝵ qͥ ab iacobo uenerant: eur timo¬
theum filium hominis gentilis. utiq
et ipsum gentilem. neq enĩ iudeus erat
qui ñ fuerat circũcisus. contra senten¬
tiam tuã circuincidi coegisti: Respõ¬
debis mͥ: ꝓpter tudeos qui erant inu
locis: Qu igit᷑ tibi ignoseis in circũ¬
cisione discipłi uenientis ex gentibus:
ignosce et petro p̃cessori tuo. quod ali¬
Rursum scriptũ ẽ: Paulus uero cum
adhuc sustinuisset dies multos⁊ frĩb
ual e dicens naingauit syriã. et eum
eo priscilla ⁊ aquila. et totondit sibi

Expanded text:
ris viduae fidelis, patre autem gentili. ris viduae fidelis, patre autem gentili. Huic testimonium reddebant qui Listris erant et Iconio fratres. Hunc voluit Paulus secum proficisci; et assumens circumcidit eum propter Judaeos qui erant in illis locis: sciebant enim omnes quod pater ejus gentilis esset » . O beate apostole Paule, qui in Petro reprehenderas simulationem, qua subtraxit se a Gentilibus propter metum Judaeorum qui a Jacobo venerant; cur Timotheum, filium hominis get ipsum gentilem, neque enim Judaeus erat, qui non fuerat circumcisus, contra sententiam tuam circumcidi coegisti? Respondebis mihi: Propter Iudaeos, qui erant in illis locis\'. qui igitur tibi ignoscis in circumcisione discipuli uenientis ex gentibus, ignosce et Petro, praecessori tuo, quod alirursum scriptum est: Paulus uero cum adhuc sustinuisset dies multos, fratribus \'uale\' dicens nauigauit Syriam et cum eo Priscilla et Aquila et totondit sibi
Abbreviated transcription (Latin):
inqͥt qđ ñ recte ingrediebant᷑ in ue¬
ritatem eugłii: dixi petro corã oĩbꝰ
Si tu cumsis iudeus. gentiliter et ñ
iudaice uiuis: quomodo gentes
clubiũ ẽ: quod petrꝰ apłs sententie
huius cuius nẽ p̃uarieator arguit᷑.
pͥmus auctor existerit : Causa autẽ
p̃uaricationis: timor ẽ uideor Uic̃
enim scriptã. qđ pͥmũ edebat cum
gentib: cum autem uenissent qͥdã
a iacobo. subtͣhebat se & segͤgabat.
timens eos qui excircumeisione e¬
fide xp̃i recedent: & imitator pasto¬
ris boni. ꝑcłet gregem sibi creditũ
Sicut gͥ ostendimus petrũ bene qͥdẽ
senfisse de abolitione legis mosaycȩ.
s ad simulationẽ eius obseruationis.
timore cõpulsum: uideamus an ipse
paulus qͥ aliũ arguit. tale qͥd fecerit:¬
Legimꝰ quicłe in eocłe libro ꝑambula¬
bat autẽ paulus syriam ⁊ ciliciam.
confirmans ȩccłias: ꝑuenitq in der¬
ben et listram Et eece discipłs quidã
erat ibi noĩe timotheus. filius mulie¬

Expanded text:
ia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii, dixit Petro coram omnibus: si tu, cum sis iudaeus, gentiliter et non iudaice uiuis, quomodo gentes dubium est, quod Petrus apostolus sententiae huius, cuius nunc praeuaricator arguitur, primus auctor extiterit. causa autem praeuaricationis timor est Iudaeorum; dicit enim scriptura, quod primum edebat cum gentibus, cum autem uenissent quidam a Iacobo, subtrahebat se et segregabat timens eos, qui ex circumcisione efide Christi recederent et imitator pastoris boni perderet gregem sibi creditum. Sicut igitur ostendimus Petrum bene quidem sensisse de abolitione legis Mosaicae, sed ad simulationem obseruandae eius timore conpulsum, uideamus, an ipse Paulus, qui alium arguit, tale qLegimus in eodem libro: « Perambulabat autem Paulus Syriam, et Ciliciam, confirmans Ecclesias: pervenitque in Derben, et Listram; et ecce discipulus quidam erat ibi, nomine Timotheus, filius mulie
Abbreviated transcription (Latin):
cunꝰdi eos: et p̃ciꝑe illis ut seruent
legem moysi Et eum magna super
hoc uerbo oriretur questio: petrus
solita libertate. uiri inquit fr̃s. uos
seitis qm̃ ab antiquis dieb in nobis
elegit ds ꝑ os meum audire gentes
uerbum eugłn et eredere: Qui nouit
corda ds̃ testimonium ꝑhibuit: dans
illis sp̃m̃ sem sicut et nobis: et nichil
disereuit inter nos et illos. fide pu¬
rificans corda illoꝵ: Nẽ autẽ quid
temptatis iugum imponere suꝑ cer¬

Expanded text:
cumcidi eos et praecipere illis, ut seruent cumcidi eos et praecipere illis, ut seruent legem Moysi, et magna super hoc uerbo oriretur quaestio, Petrus solita libertate: uiri, inquit, fratres, uos scitis, quoniam ab antiquis diebus in nobis elegit deus per os meum audire gentes uerbum euangelii et credere et, qui nouit corda, deus testimonium perhibuit dans illis spiritum sanctum sicut et nobis et nihil dis-. creuit inter nos et illos fide purificans corda eorum. nunc ergo quid temptatis deum inponere iugum s
Abbreviated transcription (Latin):
disceptabant aduersus illũ qui erant
excircũcisione dicentes: Quare nitͦ¬
isti ad uiros p̃putium habentes: et
manducasti eum illis: Quibꝰ omni
ratione exposita: nouissime orationẽ
suã hoc sermone conclusit: Si gͦ ean¬
dem grãm dedit illis ds. sicut & nobis
qui eredidimus in dnm iħm. xp̃m: ego
auditis tacuert̃: ꝙ glorificauert̃ dm̃
dicentes: Ergo & gentib ds̃ peniten¬
tiam ad uitã dedit: Rursũ eũ mul¬
topost tempore paulus et barnabas
uenissent antiochiam. & congregata
ȩccłia retulissent quanta fecisset ds̃
cum illis: et quia aꝑuisset gentibus
ostiũ fidi: quidã descendentes de iu¬
dea docebant fr̃s. atq dicebant: Hi¬
si circuncidamini seđm morẽ moy¬
si: ñ potestis salui fieri Cõmota gͥ
seditione ñ minima. ad uersus pau¬
lum et barnabam: statuert̃ ascen¬
dere & ipsi qui accusabant. et hi qui
limam ꝑrexissent: exurrexerunt
qͥdam de heresi phariseoꝵ. qui credi¬
dant in xp̃m dicentes: Oportet cir¬

Expanded text:
disceptabant aduersus illum, qui erant ex circumcisione, dicentes: Quare introisti ad uiros praeputium habentes et manducasti cum illis? quibus omni ratione exposita nouissime orationem suam hoc sermone conclusit: Si ergo \'eandem gratiam dedit illis deus sicut et nobis, qui credidimusauditis tacuerunt et glorificauerunt deum dicentes: ergo et gentibus deus paenitentiam ad uitam dedit. rursum, cum multo post tempore Paulus et Barnabas uenissent Antiochiam et congregata ecclesia rettulissent, quanta fecisset deus cum illis et quia aperuisset gentibus ostium fidei, quidam descendentes de Iudaea docebant fratres atque dicebant: nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salui fieri. commota igitur seditione non minima aduersus Paulum et Barnaban statuerunt ascendere et ipsi, qui accusabantur, et hi, qui lymam perrexissent et surrexissent quidam de heresi Pharisaeorum, qui crediderant in Christo, dicentes: oportet cir
Abbreviated transcription (Latin):
mencdacii. tota dubia nuitet ac flue¬
tuet: Non enim potest aut oportet
litteris explicari. quanta ꝙ qͣm in¬
explicabilia mala consequantui: si l
concesserimꝰ: Posset autem oportune
mminusq ꝑiculose demonstrari. si cora
inter nos colloquerem᷑ Hoc gͦ udeo¬
rum paulus dimiserat qđ malũ habe¬
bant: & in primis illud. qđ ignoran¬

Expanded text:
mendacii tota dubia nutet et flucmendacii tota dubia nutet et fluctuet. non enim potest aut oportet litteris explicari, quanta et quam inexplicabilia mala consequantur, si hoc concesserimus; posset autem oportune minusque periculose demonstrari, si coram inter nos conloqueremur. Hoc ergo Iudaeorum Paulus dimiserat, quod malum habebant, et in primis illud, quod ignoran
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. ut doceret ñ ẽẽ ꝑniciosa hisqui
ea uellent sict̃ a parentib ꝑ legem
acceꝑant eustodire. etiam cum xp̃o
credidissent. non tamen ineis iam
constituerẽt spem salutis. qm̃ ꝑdñm¬
iħm salus ipsa que illis sacramentis
significabatur aduenerat: idoq gen¬
tibus quod insuetos a fide reuocarẽt.
onere graui et non necessario. nullo
modo imponenda ẽẽ censebat: Qua¬
ꝓpter ñ ido petrũ emendauit quod
si facere uellet. nec m̃daciter nec ĩ¬
congrue faceret. qũauis enim iam
suꝑflua. tamen solita ñ nocerent:
sed qm̃ gentes cogebat iudaiare:
quod nullomͦ posset. nisi ea sic age¬
ret. tanquam adhuc etiam pꝰ dm̃
aduentũ necessaria saluti forent:
quod uehementer ꝑ apłatũ pauli ue¬
ritas dissuasit: Nec petrus apls hoc
ignorabat: sed id faciebat. timens eos
qui excircũcisione erant: Ita et ipse
uere correptus ẽ. et paulus uera nar¬
rauit: ne sc̃a seriptura que ad fidẽ
posteris edita ẽ. admissa auctoritate

Expanded text:
 ut doceret non esse perniciosa his, qui ea uellent, sicut a parentibus per legem acceperant, custodire, etiam cum in Christo credidissent, non tamen in eis iam constituerent spem salutis, quonm salus ipsa, quae illis sacramentis significabatur, aduenerat. ideoque gentibus, quod insuetos a fide reuocarent onere graui et non necessario, nullo modo inponenda esse censebat. Quapropter non ideo Petrum emendauit, quodsi facere uellet, nec mendaciter nec incongrue faceret; quamuis enim iam superflua, tamen solita non nocerent —, sed quoniam gente cogebat iudaizare, quod nullo modo posset, nisi ea sic ageret, tamquam adhuc etiam post domini aduentum necessaria saluti forent; quod uehementer per apostolatum Pauli ueritas dissuasit. nec apostolus Petrus hoc ignorabat, sed id faciebat timens eos, qui ex circumcisione erant. ita et ipse uere correctus est et Paulus uera narrauit, ne sancta scriptura, quae ad fidem posteris edita est, admissa auctoritate
Abbreviated transcription (Latin):
ĩaniter ꝓeis machabei martyres fi¬
erent: postremo illud qđ p̃dicato¬
res grẽ xp̃ianos. iudei tanquam hos¬
tes legis ꝑ sequebantur: hos atq hu¬
iꝰmodi errores et uicia dicit se dãp¬
nare. & ut stercora deputatũ. ut
xp̃m lucrifaceret: ñ obseruatioes
legis. si more patrio celebrarentur.
sicut & ab ipso celebrate sunt. sine
ulla salutis necessitate: sicut iudez
celebrancdlas putabant. aut fallaez
simulatione quod in petro rep̃bend̾at.
Nam si ꝓpterea illa sacram̃ta celebrauit.

Expanded text:
martyres fierent; postremo illud, quod praedicatores gratiae Christianos Iudaei tamquam hostes legis persequebantur. hos atque huius modi errores et uitia dicit se damna et stercora arbitratum, ut Christum lucrifaceret, non obseruationes legis, si more patrio celebrarentur, sicut ab ipso celebratae sunt sine ulla salutis necessitate, sicut Iudaei celebrandas putabant, aut fallaci simulatione, quod in Petro reprehenderat. nam si propterea illa
Abbreviated transcription (Latin):
officioso mendacio deputabitur: Nõ
enim cdec̃ẽ potert̃ cause. cur existime¬
tur ñ solum potuisse. uerũetiam debu¬
isse mentiri: si huic regulȩ conceditur
locus Non opus ẽ. hanc causã multis
uerbis agere p̃sertim apud te. cui sa¬
michi arrogauerim. ut ingeniũ tuũ¬
diuino dono aureum. meis obolis di¬
tare contendam: nec ẽ quisquã te ma-¬
gis idoneus. qui opꝰ illud emendet:
Neq enim ame docendus es. quomͦ intel¬
ligatur quod idem dicit. factꝰ sũ iude¬
is tanquam iudeus. ut iudeos lucrifa¬
cerem: et eetera quȩ ibi dicunt᷑. con¬
passione miscdie. ñ simulatione falla
cie fit enim tanqͣm egrotus qͥ minis¬
trat egroto: non cũ se febres habere
mentitur: sed cum animo condolen¬
tis cogitat. quẽ admodũ sibi seruiri
uellet. si ipse egrotaret: Nam utiq
iudeus erat Xp̃ianus autẽ factus. ñ
iudeoꝵ sacram̃ta reliquerat. quȩ cõ¬

Expanded text:
officioso mendacio deputabitur? non officioso mendacio deputabitur? non enim deesse poterunt causae, cur existimetur non solum potuisse, uerum etiam debuisse mentiri, si huic regulae conceditur locus. non opus est hanc causam multis uerbis agere praesertim apud te, cui sam uero mihi adrogauerim, ut ingenium tuudiuino dono aureum meis obolis ditare contendam, nec est quisquam te magis idoneus, qui opus illud emendet. Neque enim a me docendus es, quomodo intellegatur, quod idem dicit: factus sumludaeistamquamludaeus, ut Iudaeos lucrifacerem, et cetera, quae ibi dicuntur conpassci. fit enim tamquam aegrotus, qui ministrat aegroto, non cum se febres habere mentitur, sed cum animo condolentis cogitat, quem ad modum sibi seruiri uellet, si ipse aegrotaret. nam utique ludaeus erat, Christianus autem factus non Iudaeorum sacramenta reliquerat, qu
Abbreviated transcription (Latin):
li apłi ad galathas inuenimus aliquid.
qđ nos multũ mouet Si enim ad scͥp¬
turas scãs adinissa fuerint uelut offici¬
osa mendacia: qͥd in eis remanebit
auctoritatis: Que tandem de scriptu¬
ris illis sententia ꝓferet᷑⁊ cuiꝰ pondere
contentiose falsitatis obterat᷑ impbitas:
Statim enim ut ꝓtuleris. si aliter sapit
qui contra intitur: dicet illud qđ ꝓla¬
tum fuerit. honesto aliquo officio scͥp¬
corem furisse mentitũ Ubi enĩ hoc ñ
pot̾it᷑ si pot̾it ĩ ea narrati õe qͣm exorsus
apłs ait. quȩ autẽ scribo uobis. ecce co¬
ram deo quia ñ mentior. credi affirma¬
riq mentitiis. eo loco ubi dixit de pe¬
tro et barnaba. cum uiderẽ quia non
recte ingrechiebant᷑ ad ueritatẽ eugłii:
Si enim recte illi ingrediebantur: iste
mentitꝰ ẽ Si autẽ ibi m̃titꝰ ẽ. uͥ uerũ
dixit: An ibi uerum dixisse uidebit᷑.
ubi hoc dixerit qđ lector sapit: cũ uero
contra senfũ lectoris aliquid oceurrerit.

Expanded text:
li ad Galatas inuenimus aliquid, quod nos multum moueat. si enim ad scripturas sanctas admissa fuerint uelut officiosa mendacia, quid in eis remanebit auctoritatis? quae tandem de scripturis illis sententia proferetur, cuius pondere contentiosae falsitatis obteratur inprobitas? statim enim ut protuleris, si aliter sapit, qui contra nititur, dicet illud, quod prolatum erit, honesto aliquo officio scriptorem fuisse mentitum. ubi enim hoc non poterit, si potuit in ea narratione quam exorsus apostolus ait: quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior, credi adfirmarique mentitus eo loco, ubi dixit de Petro et Barnaba: cum uiderem, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii? si enim recte illi ingrediebantur, iste mentitus est; si autem ibi mentitus? est, ubi uerum dixit? an ibi uerum dixisse uidebitur, ubi hoc dixerit, quod lector sapit, cum uero contra sensum lectoris aliquid occurrerit,
Abbreviated transcription (Latin):
tuus iuter cetera ñ diuẽ. qđ uenit in
manꝰ nr̃as: & que sit eiꝰ inscriptio. nes¬
cimus adhuc: Non enim hoc codexip¬
se ut assolet: in liminari pagina p̃ten¬
debat E pytaphiũ tam̃ eum appellari
dicebat fr̃: apud quem inuentus est.
¶d̾ei nom̃ tibi placuisse ut uidet᷑ crede¬
remꝰ: si eoꝵ tantum hominũ uel uitas
uł seripta ibi legissennis. qui iam eẽnt
defincti Cum uero multoꝵ et eo tẽ¬
pore quo scribebat᷑. et nẽ usq uiuenti¬
um ibi cõmemorent᷑ opuscula: mira
mur cur hẽ ei titulũ uł imposueris¬
uł imposuisse credaris Sane utilit̃
a te scriptum eundẽ librum: satis ap

Expanded text:
tuus inter cetera non diu est ut uenit in tuus inter cetera non diu est ut uenit in manus nostras. quae sit eius inscriptio, nescimus adhuc; non enim hoc codex ipse, ut adsolet, in liminari pagina praetendebat. \'epitaphium\' tamen appellari dicebat frater, apud quem inuentus est. quod ei nomen tibi placuisse ut inderetur, crederemus, si eorum tantum uel uitas uel scriptessent; cum uero multorum et eo tempore, quo scribebatur, et nunc usque uiuentium ibi memorentur opuscula, mirari te, cur ei hunc titulum inposuerivel imposuisse credaris. Sane utiliter a te conscriptum eumdem librum satis ap
Abbreviated transcription (Latin):
salutatione suscepta plenam mͥ epłam
reddidisti: s breuiorẽ multo quã ate
susciꝑe uellem. tali uiro. aquo tempora
qͣntalibet occupet. nullus sermo ꝓlixus
eorumq scłarium curis cireũstemur
ingentibus: tamen epłȩ tue breuitati
facile ñ ignoscerem: nisi cogitarẽ qͣm
pauciorib uerbis meis redderet᷑. Qua¬
re aggredere queso istam nobiscũ lit¬
terariam habere collationẽ. ne multũ
ad nos disiungendos ualeat absentia cor¬
poralis: qͣnqͣm simus in dño. sp̃c unitate
conruncti. etiam si astilo quiescamus
atq taceamus Et libri quidẽ quos de
horreo dñico elaborasti: pene totũ te no¬
bis exhibent. Sienm ꝓpterea teͫ noui¬
mus quia faciẽ corporis tui ñ uidimꝰ:
hoc modo nec ipse te nosti Nam tu qͦq
non uides eam: Si autem tibi ñ obaliuo
notus es. nisi quia nosti animũ tuum⁊
& noseũ ñ mediocrit̃ nouimꝰ inlitteris
tuis: in quib benedicimus dño. quod
tibi et nobis omĩbq fr̃ib qui tua legt̃.

Expanded text:
salutatione, plenam mihi epistolam reddidisti, sed breviorem multo quam ex te vellem sumere, tali viro, a quo tempora quantalibet occupet, nullus sermo prolixus eorumque secularium, curis circumstemur ingentibus; tamen epistolae tuae brevitati facile non ignoscerem, nisi cogitarem quam paucioribus verbis meis redderetur. Quare, aggredere, quaeso, istam nobiscum litterariam collocutionem, ne multum ad nos disjungendos liceat absentiae corporali: quanquam simus in Domino Spiritus unitate conjuncti, etiamsi ab stilo quiescamus, et taceamus. Et libri quidem, quos de horreo dominico elaborasti, pene totum te nobis exhibent. Si enim propterea te non novimus, quia faciem tui corporis non vidimus: hoc modo nec ipse te nosti; nam tu quoque non vides eam. Si autem tibi non ob aliud notus es, nisi quia nosti animum tuum; et nos eum non mediocriter novimus in litteris tuis, in quibus benedicimus Domino, quod tibi, et nobis, omnibusque fratribus, qui tua legunt,
Abbreviated transcription (Latin):
reticis ñ adderes in quib eos catholica
dampnat auctoritasꝰ queso ne graue
sit litterario labori tuo. quo ñ medi¬
ocrit̃ ꝑ dñi dĩ nr̃i grãm in latina lin¬
gua scõꝵ studia et accendisti & adiu¬
insti id qđ tibi ꝑ humilitatẽ meam
fraterna kĩtas indicit: ut si occupa¬
tiones tuȩ sinunt. omĩum heretico¬
rum ꝑu̾sa doginata. qui rectitudinẽ
ficłi. xp̃iane usq ad hoc tẽpꝰ uel impru¬
dentia. uel ꝑuicacia de prauare cona¬
ti sunt. uno libello breuit᷑ cligeras ĩ
noticiam eoꝵ. qͥb aut ñ uacat ꝓpter
alia negocia. aut ñ ualent ꝓpter alie¬
nam linguã. tam multa legere atq
cognoscere: Nui te rogarem: nisi hoc
soleret ẽẽ indicium. minꝰ de caritate
p̃sum̃tis hunc interea paulũ frẽm
mationi. bonum coram dõ testimoni¬

Expanded text:
reticis non adderes, in quibus eos catholica reticis non adderes, in quibus eos catholica damnarit auctoritas, quaeso, ne graue sit litterario labori tuo, quo non mediocriter per domini nostri gratiam in Latina lingua sanctorum studia et accendisti et adiuuisti — id quod tibi per humilitatem meam fraterna caritas indicit —, ut, si occupationes tuae sinent, omnium hereticorum-peruersa dogmata, qui rectitudinem fidei Christianae usque ad hoc tempus uel inpudentia uel peraicacia deprauare conati sunt, uno libello breuiter digesta edas in notitiam eorum, quibus aut non uacat propter alia negotia aut non ualent propter alienam linguam tam multa legere atque cognoscere. diu te rogarem, nisi hoc soleret esse indicium minus de caritate praesumentis. hunc interea Paulum fratrenibus existimationi bonum coram deo testimoni
Abbreviated transcription (Latin):
si recte in quoquã ueritas potest faue¬
re mendacio Ne origene autẽ quod
rescribere dignatꝰ es. iam sciebã. non
tantũ in eccłiasticis litteris sed in oĩb
recta & uera q̃ inuenerimꝰ approbare
atq laudare: falsa uͦ et praua imꝓba¬
re atq rep̃hendere: S illud de pru¬
dentia doctͥnaq tua desiderabã. et ad¬
huc desid̾oꝰ ut nota nobis facias ea ip¬
sa eiꝰ errata: quib a fide ueritatis ille
uir tantꝰ recessisse conuincitur: Inl¬
bro etiam quo cunctos quoꝵ meminis¬
se potuisti seriptores eccłasti cos. ꝙ eoꝵ
scripta cõmemorasti. cõmodius ut ar¬
bitror fieret. si noĩatis eis quos heresi¬
otas eẽ nosti. qͣndo ne ipsos quidẽ p̃ter¬
mittere uolueris. subiungeres etiam
in quib cauendi eẽnt: qͣnqmͣ ñ nullos
etiã p̃terieris: quod scire cuꝑem. quo
consulti factũ sit: Aut si illud uolum̃
onerare noliusti. ut cõmemoratis he¬

Expanded text:
si recte in quoquam ueritas potest fauesi recte in quoquam ueritas potest fauere mendacio. De Origene autem quod rescribere dignatus es, iam sciebam non tantum in ecclesiasticis litteris, sed in omnibus recta et uera, quae inuenerimus, adprobare atque laudare, falsa uero et praua inprobare atque reprehendere. sed illud de prudentia doctrinaque tua desiderabam et adhuc desidero, ut nota nobis facias ea ipsa eius errata, quibus a fide ueritatis ille uir tantus recessisse conuincitur. in libro etiam, quo cunctos, quorum meminisse potuisti, scriptores ecclesiasticos et eorum scripta commemorasti, commodius, ut arbitror, fieret, si nominatis eis, quos heresiotas esse nosti — quando ne ipsos quidem praetermittere uolueris —, subiungeres etiam, in quibus cauendi essent: quamquam nonnullos etiam praeterieris, quod scire cuperem quo consilio factum sit. aut si illud uolumen forte onerare noluisti, ut commemoratis he
Abbreviated transcription (Latin):
lena gͦcoꝵ. ꝓ ista enĩ fortiꝰ nr̃i marty¬
res aduersus hanc sodomã: quã ꝓ illa
illi heroes adu̾sus troiam dimicauert̃:
Neq ego hoc dico. ut ocłos cordis reci¬
pias. quos absit ut amiseris: s ut ad¬
u̾tas. qđ cum eos habeas sanos & uigi¬
les. nescio qͣ dissimulatione au̾tisti. ut
ñ intenderes que conseqͣnt᷑ adu̾sa: si
semel creditum fuerit. posse honeste
ac pie. scͥptorẽ diuinoꝵ libroꝵ in ali¬
qua sui oꝑis parte mentiri Scͥpserã
ñ ꝑlata ẽ: quia nec ꝑrexit. cui ꝑferen¬
dam tͣdiderã Ex qua mͥ illud suggestũ
ẽ cũ ista dictarem. qđ in hac qͦq pret̃¬
mittere ñ debui: ut si alia est sentẽ¬
tia tua eadẽq ẽ melior. timori meo li¬
bent᷑ ignoscas: Si enĩ alit̾ sentis. ue¬
rumq tu sentis⁊ nã nͥ uerũ sit. meliꝰ
eẽ ñ potest: ut ñ dicã nulla certe non
magna culpa m̃s error ueritat fauet:

Expanded text:
lena Graecorum. pro ista enim fortius nostri martylena Graecorum. pro ista enim fortius nostri martyres aduersus hanc Sodomam quam pro illa illi heroes aduersus Troiam dimicauerunt. neque hoc ego dico, ut oculos cordis recipias, quos absit ut amiseris, sed ut aduertas, quos cum habeas sanos et uigiles, nescio qua dissimulatione auertisti, ut non intenderes, quae consequantur aduersa, si semel creditum fuerit posse honeste ac pie scriptorem diuinorum librorum in aliqua sui operis parte mentiri. Scripseram non perlata est, quia nec is perrexit, cui perferendam tradideram. Ex qua illud mihi suggestum est, cum ista dictarem, quod in hac quoque praetermittere non debui, ut si alia est sententia tua, eademque est melior, timori meo libenter ignoscas. Si enim aliter sentis, verumque tu sentis nam nisi verum sit, melius esse non potest —, ut non dicam nulla, certe non magna culpa meus error ueritati fauet,
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm sine lege factus ẽ. ut eos qͦq lucrifa¬
cẽt: nͥ qͥa ⁊ illud fecit ut nata uideus.
⁊ hoc totũ dixit. ñ ut fallaciter se fin¬
geret ẽẽ qd ñ erat. sed ut miscdit̾ eisita
subuemendũ ẽẽ sentiret. ac si ipse in
eode errore laboraret. ñ scilicet m̃tien¬
tis astu. s cõpatientis affectu. sicut eo ip¬
so loco generalit᷑ intulit. factꝰ sũ infirmꝰ
infirmis. ut infirmos lucͥfacerẽ: ut
seqͦns conclusio. omĩb omĩa factꝰ sum
ut om̃s lucͥfacerẽ. ad hoc referenda in¬
telligat᷑. ut cuiꝰq infirmitatẽ tanqͣm in
se ipso miseratꝰ appareat: Non enu et
cũ diceret qͥs infirmat᷑ et ego ñ infir¬
mor: infirmitatẽ alteriꝰ simulasse. po¬
tius qͣm doluisse uolebat intelligi. Qua¬
re arripe obsecͦ ĩgenuã ⁊ uere. xp̃ianã
cum caritate seueritatem. ad illud opꝰ
corrigendũ atq emendandũ: et palino¬
dian ut dr̃ cane: Incõparabilit̾ entmn
pulcrior ẽ. ueritas. xp̃ianoꝵ: quã he¬

Expanded text:
e lege factus est, ut eos quoque lucrifaceret, nisi quia et illud fecit ut natura Iudaeus et hoc totum dixit, non ut fallaciter se fingeret esse, quod non erat, sed ut misericorditer ita subueniendum esse sentiret, ac si ipse in eodem errore laboraret, non scilicet mentientis astu sed conpatientis affectu? sicut eo ipso loco generaliter ihtulit: factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem, ut sequens conclusio: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem, ad hoc referenda intellegatur, ut cuiusque infirmitatem tamquam in se ipso miseratus appareat. non enim et cum diceret: quis infirmatu-r et ego non infirmor?, infirmitatem alterius simulasse potius quam condoluisse uolebat intellegi. Quare arripe, obsecro te, ingenuam et uere Christianam cum caritate seueritatem ad illud opus corrigendum atque emendandum et incomparabiliter enim pulchrior est ueritas Christianorum quam He
Abbreviated transcription (Latin):
sit iste xp̃cꝰ causas doloris sui uno
sermone cõp̃hendit: qui ẽ suꝑ oĩa
ds benedictus in scła amen Et iste
tantus ac talis ab eis ñ recipitur
minus laudat iudicii ueritatem:
ne sententia di in fr̃s et ꝓpinquos¬
suos displicere uideat᷑. et uel auste¬
ra eẽ uel nimia In quib gͥ tanta
fuerant bona: dolet cur nc̃ tanta
mala sint x.

Expanded text:
sit Christus, causas doloris sui uno sermone conprehendit: qui est super omnia deus benedictus in saecula, amen, ut iste tantus ac talis ab eis non recipi peminus laudat iudicii ueritatem, ne sententia dei in fratres et propinquos displicere uideatur et uel austera esse uel nimia. in quibus igitur tanta fuerint bona, dolet, cur nunc tanta mala sint.
Abbreviated transcription (Latin):
martires: sed ex eo qđ posut. forsitan
quis audeat mori. et pendulo gra¬
du sententiam temꝑauit. inueniri
posse ñ nullos qui aucleant mori ꝓ
eugłio: ostendit non sic accipiendũ:
sed exsuꝑiorib & inferiorib sensum
loci huiꝰ deb̾e tractari Dicens enm
paulus apłs se głari intͥbulatib qͥa
tribulatio patientiã oꝑat᷑. patientia¬

Expanded text:
martyres. sed ex eo, quod posuit: forsitan martyres. sed ex eo, quod posuit: forsitan quis etiam audeat mori et pendulo gradu sententiam temperauit, inueniri posse nonnullos, qui audeant mori pro euangelio, ostendit non sic accipiendum, sed ex superioribus et inferioribus sensum loci huius debere tractari. dicens enim Paulus apostolus se gloriari in tribulationibus, quia tribulatio patientiam op
Abbreviated transcription (Latin):
los uel paucos appetisse mortẽ ꝓ bono
antẽ id ẽ xp̃ĩ patre. innumerabiles
martyres extitisse: Porro arriꝰ iustũ
ad xp̃m refert de qͦ dictũ ẽ. ds iuidi-¬
cium tuũ regida. et iusticiã tuam
filio regis: & ipse de se in eugłio. ñetũ
pat̾ iudicat qͦnqͣm. sed omẽ iudiciũ
dedit filio. et ego sicut audio ita ui¬
dico: bonũ autẽ dm̃ patrẽ. de quo
ipse filius confitet᷑. qͥd me dicis bo¬
num. nemo ẽ bonꝰ. nͥ unꝰ ds pat̃: Cũ¬
q huc usq blasphemiȩ sue deuios
calles potuerit inuenire: in conseqͦn¬
tib impingit & corruit: Quomͦ eni
ꝓpatre quis audet mori. & ꝓfilio uix
moritur: cum ꝓpter nomen xp̃i tan¬
tus martyrũ sanguis effusus sit:
Nui gͥ simpliciter hẽ exponit locũ hoc
potest dicere. qđ inueteri lege in qͣ
iusticia ẽ. uix pauci inuenti sunt
qui suum fuderint sanguinẽ: in no¬
uo aut̃ instrum̃to in quo bonitas ẽ.
atq clementia. innum̾abiles extitert

Expanded text:
los uel paucos obpetisse mortem, pro bono los uel paucos obpetisse mortem, pro bono autem, id est Christo, innumerabiles martyres extitisse. porro Arrius iustum ad Christum refert, de quo dictum est: deus, iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis ipse de se in euangelio: non enim pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit filio et: ego, sicut audio, ita iudico —, bonum autem deum patrem, de quo ipse filius confitetur: quid me dicis bonum? nemo est bonus nisi unus deus pater. cumque hucusque blasphemiae suae deuios calles potuerit inuenire, in consequentibus inpingit et corruit. quomodo enim pro patre quis audet mori ct pro filio uix moritur, cum propter nomen Christi tantus martyrum sanguis effusus sit? qui igitur simpliciter hunc exponit locum, hoc potest dicere, quod in ueteri lege, in qua iustitia est, uix pauci inuenti sint, qui suum fuderint sanguinem, in nouo autem instrumento, in quo bonitas est atque clementia, innumerabiles extiterint