comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quib ipsi meliores sunt: colendis & ad orandis mirabi¬
li & miserabili errore subdunt᷑ Et certe idem uar¬
ro in eodem de diisselectis libro tres ẽt affirmat animȩ
gradus in omĩ uniuersaq natura: Unũ qͦd om̃s par¬
tes corporis quȩ uiuunt transit & ñ hab& sensũ. sed
tantũ ad uiuendũ ualitudinẽ: Hano uĩ in nr̃o cor¬
port ꝑmanere dicit. in ossa. ungues. capillos. sic̃
inmundo arbores sine sensu aluntur. & trascendendo
crescunt. & modo quodã suo uiuunt. scdm̃ gra¬
dũ animȩ in quo sensus ẽ. Hanc uĩ ꝓuenire in
occulos. nares. aures. os tactõ: Terciũ gradũ esse
animȩ sũmũ qͦd uocat᷑ animꝰ. in qͦ intelligentia p̃¬
min&. hoc p̃ter hominẽ. om̃s carere mortales. Hanc
partt̃ animȩ mundi mundi dicit dm̃. in nobis
autt̃ geniũ uocari. Esse autẽ in mundo lapides
ac t̾ram quã uidemꝰ. qͦ ñ ꝑman& sensus. ut ossa

Expanded text:
quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabiquibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro, tres esse affirmat animgradus in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae uiuunt, transit et non habet sensum, sed tantum ad uiuendum ualetudinem; hanc uim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos; sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum gradum animae, in quo sensus est; hanc uim peruenire in oculos, aures, nares, os, tactum: tertium gradum esse animae summum, quod uocatur animus, in quo intellegentia praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa,
Abbreviated transcription (Latin):
ut diĩ plures regerent. s ut ea quȩ istis uanitatib
& falsitatib gaudent. plura uos demonia possideres.
Cur aut̃ illa salatia ꝑ hanc int̾̃p̃tationẽ inferiorẽ ma¬
ris partt̃ qua uiro erat subdita ꝑdidit: Nãq illam
mͦ cũ refluentẽ fluctũ eẽ ꝑhibetis: in suꝑficiẽ posu¬
istis: An quia ueniliã pelicem accepit. irata suum
iaritũ de suꝑnis maris ex clusit :¬
animalib suis Ueruntam̃ ipsũ magnum
corpꝰ in  elementis mundiq infimã par¬
tẽ cureã uolunt deã : Anqͥa fecunda c̃ : Cur g
ñ magis homines dii sunt.: qͥ eã fecundiorẽ faciunt
ex colendo: Sed hoc cũ arant. ñ cũ ad orant. Sed
pors animȩ muncdi inqͥunt. que ꝑ illam ꝑmeat deã
facit: quasi non eudentior sit in hominib anima. Quȩ
utrũ sit nulla fit questio. & tam̃ homines dii non ha¬
bentur Et qͦd est grauit᷑ dolendũ his qͥ dii ñ sunt: &

Expanded text:
ut di plures uos regerent, sed ut ea, quae istis uanitatibus ut di plures uos regerent, sed ut ea, quae istis uanitatibus et falsitatibus gaudent, plura uos daemonia possiderent? Quur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua uiro erat subdita, perdidit? Namque illam modo, cum relluentem fluctum esse perhibetis, in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusitanimalibus suis; verumtamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat, deam facit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit, nulla fit quaestio; et tamen homines dii non habentur: et quod est graviter dolendum, his, qui dii non sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
nit & redit : Nempe ipsa ẽ exestuans in multa nu¬
mina libido uesana. Quãuis enĩ aqua ñ germin&
quȩ it & redit huiꝰ tam̃ occasione uanitatis duob
demonib inuitatis ampliꝰ cõmaculat᷑ anima que
it & redit: Quesote uarro uł uos qͥtã doctoꝵ ho¬
minũ talia scripsistis. & aliqͥd magnũ uosdidi¬
cisse iactatis. int̾p̃tamini hoc: Nolo dicere sedm̃
illam ęternam in cõmutabilemq naturã qͥ solus
ẽ ds̃. sed saltẽ scdm̃ animam mundi & partes eiꝰ.
quos deos ueros ẽẽ existimatis Partẽ anime mun¬
di quȩ mart ꝑ meat. dm̃ nobis fecisse neptunũ.
ut cũq tolerabilioris erroris ẽ: Itanc unda ad litꝰ
ueniens & in salũ rediens duȩ sunt partes mundi
aut duȩ partes anime mundi : Quis ur̃m itade¬
sipiat. ut hoc sapiat : Curgͦ uobis duas deas fece¬
r̃. nͥ quia ꝓiusum c̃ a sapientib maiorib ur̃is. ñ

Expanded text:
nit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa nunit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido uesana. Quamuis enim aqua non geminetur quae it et redit, huius tamen occasione uanitatis duobus daemoniis inuitatis amplius commaculatur anima, quae it et non redit. Quaeso te, Varro, uel uos, qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum uos didicisse iactatis, interpretamini hoc, nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam, qui solus est Deus, sed saltem secundum animam mundi et partes eius, quos deos esse ueros existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Quur ergo uobis duas deas fecerunt, nisi quia prouisum est a sapientibus maioribus uestris, non
Abbreviated transcription (Latin):
quod nec meretrix si matrone spectarent ꝑmittide¬
buit in theatio. A pter hȩc saturnꝰ solus ereditꝰ ñ est
sufficert posse seminib. ut occasiones multiplicandoꝵ
dõꝵ in munda anima reperir&. & ab uno uerodõ
merito merito in mundiciȩ destituta ac ꝑmultos fal¬
sos auiditatt maioris in mundiciȩ ꝓstituta. ista sacri¬
legia sacra nominar&. seseq spurcoꝵ demonũ tur¬
bis conuiolandã polluendãq p̃ber&:¬
am utiq habebat salatiã neptunus uxorẽ. ꝗ inferiorẽ
maris aquã ẽẽ dixerunt Ut qͥd illi adiuncta ẽ & ue¬
nilia. nͥ ut sine ulla causa necessarioꝵ sacroꝵ solalibi¬
dine animȩ ꝓstitut& multiplicaret᷑ inuitatio demo¬
nioꝵ: Sed ꝓferatur int̾p̃tatio p̃clarę theologię.
quȩ nos abista rep̃hensione reddita ratione cõpescat
Uenilia inqͥt unda ẽ. quȩ ad litꝰ uenit: Salatia quȩ salũ
redit: Cur gͦ deȩ sunt duȩ. cũ sit una unda quȩ ue¬

Expanded text:
quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti dequod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiolandam polluendamque pram utique habebat Salaciam Neptunus uxorem, quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur inuitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione conpescat. \'Venilia, inquit, unda est, quae ad litus uenit; Salacia, quae in salum redit. Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae ue
Abbreviated transcription (Latin):
quidem dicere ꝓpt̃ sermonis longitudinẽ. sed
ꝓpt istoꝵ suꝑbã hebitudinẽ. non pig& inter
ccta que p̃ter mittere qmͣ multa sunt cogor:
n italic compitis quedã dicit sacra liberi cȩlebra¬
ta. cũ tanta licentia turpitudinis. ut in eius ho¬
norc̃ pudenda uirilia colcrent᷑ Non saltem ali¬
quantũ ucrecundiore secreto. s in ꝓpatulo exultante
neqͥcia: Nam hoc turpe menbrũ ꝑ liberi dies festos
cum honore magno plastellis impositũ. prius rure
in cõpitis. & usq in urbem postea uectabatur: In
opido aut̃ lanõuino. unꝰ libero totꝰ mensis tribueba¬
tur: Cuiꝰ dieb om̃s uerbis flagiciosissimis uttrentur.
donec illud menbrũ ꝑ forum transuectũ essa. at¬
q in loco suo quiescer&: Cui menbro in honesto
matrẽ familias honestissimã palam coronã ne¬
cesse erat imponere: Sic uidelic& liber dsꝰ placan¬
dꝰ fuerat ꝓuentib seminũ. sic ab agris fascinatio re¬
pellenda: ut matrona facere cogeretur in publico.

Expanded text:
ermonis longitudinem; sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Inter cetera, quae praetermittere, quoniam multa sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico,
Abbreviated transcription (Latin):
int̾p̃tatur. nisi quod aitin& ad frumentũ qͦd ceres in¬
uenit. & ad ꝓserpinã quã rapiente orco ꝑdidit. &
hanc ipsã dicit significare fecunditatt̃ seminum:
Quȩ cũ defuiss& quodã temꝑe eademq sterilitate ter¬
ra merer&. exortã et̃ opimonẽ. qͦd filiã cereris idẽ
ipsã fecunditatẽ quȩ a ꝓserpendo ꝓserpina dicta
ẽẽt orcꝰ abstulerat. & apud inferos detinuerat: Quȩ
res cũ fuiss& luctu publico celebrata. quia rursus
eadc̃ fecunditas rediit. ꝓserpina reddita exortã
et̃ letitiã. & ex hoc sollempnia constituta. Dicit de¬
inde multa in misteriis eiꝰ tradi. quȩ nisi ad frugũ
inuentionũ ñ ꝑtineant:
solum liquorib fructuũ quoꝵ quodã modo pͥma¬
tũ uinũ ten&. uerũ etiã seminib animaliũ p̃¬

Expanded text:
interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres ininterpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentionem non pertineant. solum liquoribus fructuum, quorum quodammodo primatum vinum tenet, verumetiam seminibus animalibus
Abbreviated transcription (Latin):
mortalib. Qd celũ inquit patrẽ saturnũ castrasse
in fabulis dr̃. hoc significat penes saturnũ. non pe¬
nes cęlũ sem̃ et̃ diuinũ. Hoc ꝓptã. quantũ intellegi
datur. quia nichil in celo de seminib nascit᷑. Sedec¬
ce satnꝰ si celi c̃ filiꝰ. iouis ẽ filiꝰ Cȩlũ enĩ eẽ iouc̃ innu¬
merabilit᷑ & diligent̃ affirmant. ita ista quȩ auerita¬
te ñ ueniunt. plerũq & nullo impellente sc ipsa sub¬
uertunt: Chronon appellatũ dic̃. quod greco uoca¬
bulo significat tempis spaciũ. sine qͦ semen inquit non
potest ẽ fecundũ. Hȩc & alia de saturno multa dicun¬
t᷑. & ad semen oiã referuntur. sed saltem saturnꝰ semi¬
nib cũ tanta ista potestate sufficer&. qͥd ad hec dii
alii requiruntur maxime libera id est ceres. de qͥb
rursus qͦd ad semen adtin&. tanta dix̃. quasi desa
athenienses nobilissima fuerunt. de quib iste nichil

Expanded text:
mortalibus. \'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse mortalibus. \'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, non penes Caelum semen esse diuinum\'. Hoc propterea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium, sine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret; quid ad haec di alii l\'equiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta dicit, quasi de SaAthenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil
Abbreviated transcription (Latin):
nes. quicũ res stultas interp̃tantur. ñ inueniunt qͥd
Certe illo regnante nondũ erat agri cultura. & idõ
p̾ora eiꝰ temꝑa ꝑhibentur sicut idem ipsi fabellas in¬
terp̃tantur. quia pͥmi homines ex his uiuebant semi¬
nib quȩ tra sponte gignebat. An falcẽ sceptro ꝑ¬
dito accepit. ut qͥ primis temꝑib rex fuerat ociosus
filio regnante fier& oꝑariꝰ laboriosus: Deinde idõ
dicitur a quib dã pueros eiꝰ solitos immolari. sic̃ a pe¬
nis. & a quib dam etiam maiores sicut a gallis. quia
omĩum seminũ obtimũ ẽ genꝰ humanũ. de hac crude¬
lissima uanitate. quid opꝰ ẽ dicere : Hoc potiꝰ aduer¬
tamꝰ atq teneamꝰ. has int̾p̃tationes non referri adue
rũ dm̃. uiuã. in corporeã. in cõmutabilemq naturã.
a quo uita in eternũ beata poscenda ẽ. sed earũ eẽ fi¬
nes in reb corporalib. temꝑalib. mutabilib atq

Expanded text:
nes, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid nes, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genua humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; sed earum esse fines in rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibus adque
Abbreviated transcription (Latin):
onib honorare. &iam homines accutissimi tantas pa¬
tiuntur angustias. ut eoꝵ qͦq natiuitate dolere cogam̃:
eo ẽent solitũ deuorare. eo qͦd semina unde nas¬
obrui ceptas serendo fruges. anteꝗͣ utilitas arandi e̾ẽt
inuenta. Saturnꝰ gͦ dici debuit ipsa terra. non semina:
psa enĩ quodã modo generat que genuerit. cũ ex ea
nata semina in eã rursus retipienda redierint: Et qͦd
ꝓ ioue accepisse dr̃ glebã. qͥd hoc ad id ual&. qͦd mani¬
b hominũ sem̃ gleba cooꝑtũ ẽ : Numquid ideonon
ẽ ut cȩtã deuoratũ. qͦd gleba cooꝑtũ ẽ: Ita enĩ hoc dicꝰ¬
tum ẽ. quasi qui glebã opposuit sem̃ abstulerit. sicut
saturno ꝑhibent oblata gleba ablatũ iouc̃: Ac non
ponꝰ gleba semen oꝑiendo. feterit illud diligentiꝰ deuo¬
rari : Deinde istomodo sem̃ c̃ iupiter. ñ seminis causa.
quod paulo ante dicebatur: Sed quid faciunt homi¬

Expanded text:
onibus honorare, etiam homines acutissimi tantas paonibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur.eo essent, solitum devorare; quod eo semina, unde nasobrui cinuenta. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Et quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homi
Abbreviated transcription (Latin):
E qͥb credibilior redditur ratio. cũ ꝑhiben¬
tur homines fuisse. & unicuiq eoꝵ ab his
qͥ eis adulando deos ẽẽ uoluer̃ ex coꝵ inge¬
nio. morib actib casib sacra᷑ sollempnia consti¬
tuta. atq hȩc paulatĩ ꝑ animas hominũ demo¬
nib similes. & ludicrarum rerũ auidas in rependo.
longe lateq uulgata. ornantib ea mendaciis poc¬
tarum. & adea fallacib spiritib seducentib. fa¬
ciliꝰ enim fieri potuit. ut uiuenis impiꝰ. uł ab
impio patre intfici metuens. & auidus regni patrẽ
peller& regno. quã id qͦd istt int̾p̃tatur. idõ satur¬
nũ patrẽ a ioue filio suꝑatum. quod ante ẽ causa
quȩ ꝑtin& ad iouc̃. quã semen qͦd ꝑtin& ad saturnũ:
Si enĩ hoc ita eẽt. numꝗͣ. saturnꝰ pͥor fuiss&. nec pa
t̃ iouis ẽẽt: Sc̃ꝑ eni sem̃ causa p̃cedit. nec unqͦ ge¬
neratur ex seminc Sed cũ conant̾ uanissimas fabu¬
las siue om̃ium resgestas. uelut naturalib int̾p̃tati¬

Expanded text:
e quibus credibilior redditur ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his, qui eos adulando deos esse uoluerunt, ex eius ingenio moribus, actibus casibus sacra et sollemnia constituta adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, numquam Satuter Jovis esset. Semper enim semen causa praecedit, nec unquam generatur ex semine. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretati
Abbreviated transcription (Latin):
sup̃ser̃. nec quando sitientib aquã ꝑ cussa petra ꝓ¬
fudit. nĩphas limpbasq coluer̃. Sine insanis sacris
martis & bellone bella gesser̃. & sine uictoria qͥdẽ
ñ uiccr̃. ñ tam̃ eam deã sed dĩ sui munꝰ habuer̃t.
Sinc segetia segetis. sine bubona boues. mella sine
peccassent impia curiositate tanꝗͣ magicis artib
seducti. ad alienos dõs & ad idola defluendo. &
postremũ xp̃m occidendo. in eodẽ regno. & si ñ
spatiosiore tam̃ feliciore mansissent. Et nc̃ qͦd ꝑ
om̃s fere t̾ras. gentesq disꝑsi st̃ illiꝰ uniꝰ ucridĩ ꝓ¬
uidentia ẽ. ut qͦd coꝵ falsoꝵ usq quaq simulachra.¬

Expanded text:
sumserunt; nec quando sitientibus aquam percussa petra psumserunt; nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit, Nymphas Lymphasque coluerunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt, et sine uictoria quidem non uicerunt, non eam tamen deam, sed Dei sui munus haSine Segetia segetes, sine Bubona boves, mella sine on in eum peccassent impia curiositate, tanquam magicis artibus seducti, ad alienos deos et ad idola defluendo, et postremo Christum occidendo, in eodem regno, etsi non spatiosiore, tamen feliciore mansissent. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt, illius unius veri Dei providentia est: ut quod deorum falso
Abbreviated transcription (Latin):
Tae: ut cognosceret᷑ etiã illa t̃rena bona qͥb solis in¬
hiant qͥ meliora cogitare ñ posst̃. in ipsiꝰ umiꝰ dĩ ẽẽ po¬
sita potestate: ñ in multoꝵ falsoꝵ quos colendos ro¬
mani antea credider̃. popłm suũ in egypto de paucis¬
simis multiplicauit. & inde signis mirabilib libãuit:
Neclucinã mulieres ille inuocauer̃. ꝗͣdo earũ partꝰ ut
miris modis multiplicarent᷑. & gens illa incredibiliter
crescer&: ab egyptioꝵ ꝑsequentiũ & infantes om̃s ne¬
care uolentiũ manib ipse libãuit: Sine dea rumi¬
na suxer̃. sine cunina in cunis fuer̃. sine educa et
potina escã potũq sumpser̃. sine tot diis pucrilib
educati sunt: sine diis conuigalib coniugati. sine cul¬
tu pͥapi coniuigib mixti. sine inuocatione neptuni
mare transeuntib diuisũ patuit. & sequentes eoꝵ
inimicos fluctib in se redeuntib obruit: Nec con¬
secrauer̃ aliꝗͣ deã manniã. quando de cęlo manna

Expanded text:
que ut cognosceretur etiam illa terrena bona, quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt, in ipsius unius Dei esse posita potestate, non in multorum falsorum, quos colendos Romani antea crediderunt, populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicauit et inde signis mirabilibus liberauit. Nec Lucinam mulieres illae inuocauerunt, quando earum partus, ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret, ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare uolentium manibus ipse seruauit. Sine dea Rumina suxerunt, sine Cunina in cunis fuerunt, sine Educa et Potina escam potumque sumserunt, sine tot dis puerilibus educati sunt, sine dis coniugalibus coniugati, sine cultu Priapi coniugibus mixti; sine inuocatione Neptuni mare transeuntibus diuisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Nec consecrauerunt aliquam deam Manniam, quando de caelo manna
Abbreviated transcription (Latin):
conati: Si qͦ gͥ a nob̾ inde testimonia ꝓferunt᷑. ad cos
redarguendos ꝓferunt᷑. qͥ nolunt aduertere de quan¬
ta & quã maligna demonũ potestate nos liberã sin¬
gulare sacrificiũ. tã scĩ sanguinis fusi. & donũ sp̃c̃ ĩꝑtit

Expanded text:
conati. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur, ad eos conati. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur, ad eos redarguendos proferuntur, qui nolunt aduertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi
Abbreviated transcription (Latin):
se. prudent̾ existimans dõs facile posse in simula¬
chroꝵ stoliditate contẽpni. Qͦdũ ñ ait erroremt᷑
chris uult intelligi errorẽ: Qua ꝓpt̾ cũ solosdic̃
anĩ aduertisse qͥd eẽt ds. qui eũ crederent animã
mundũ gubernantẽ. castiꝰq existimant sine simula¬
chris obseruari religionẽ. qͥs ñ uideat quantĩ ꝓ¬
pinquauerit ueritati : Si enĩ aliqͥd contͣ uetusta¬
tẽ tanti possit erroris. ꝓfecto & unũ dm̃ a qͦ mun¬
dũ creder& gub̾nari. & sinc simulachro colendũ
ẽ conser&. Atq intã ꝓximo inuentꝰ facile for¬
tasse de animȩ mutabilitate cõmoneret᷑ ut naturã po¬
tiꝰ in cõmutabilẽ. quȩ ipsam quoq animã condidisset.
dm̃ uerũ esse sentir& Hȩc cũ ita sint: quecũq tales uiri
in siuis litttris multoꝵ dõꝵ ludibria posuer̃: confiteri
ca potiꝰ occulta dĩ uoluntate compulsi sunt: ꝗͣ ꝑsuadere

Expanded text:
se; prudenter existimans deos facile posse in simulase; prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod uero non ait \'errorem iam sine simulacris uult intellegi errorem. Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid esset Deus, qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque existimat sine simulacris obseruari religionem, quis non uideat quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem tanti posset erroris, profecto et unum Deum, a quo mundum crederet gubernari, et sine simulacro colendum esse censeret; adque in tam proximo inuentus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur, ut naturam potius incommutabilem, quae ipsam quoque animam condidisset, Deum uerum esse sentiret. Haec cum ita sint, quaecumque tales uiri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt, confiteri ea potius occulta Dei uoluntate conpulsi sunt quam persuadere
Abbreviated transcription (Latin):
doctissimꝰ. qͦd hi soli ei uideant᷑ aniaducrtiss. qͥd sit dꝰ
qͥ credider̃ eũ esse animã. motu ac ratione mun¬
dũ gubnantt̃. Ac ꝑ hoc & si nondũ tenebat qͦd ue¬
ritas hab&. ds̃ enĩ uerꝰ ñ anima. s anime qͦq est
effector & conditor. tam̃si contͣ p̃iudicia consuetydinis
lib et̃ possit: ianũ dm̃ colendũ fateret᷑ atq suader&
motu ac ratione mundũ gub̾nantẽ. ut ea cum illo¬
de hac it questio remaner&. qͦd eũ dicer& eẽ animã
ñ potiꝰ animȩ creatorẽ. Dic̃ etiã antiqͦs romanos plus
annos centy & septua gnta deos sine simulachro co¬
luisse: Qͦd si ad huc inqͥt remansiss&. castiꝰ du obser¬
uarent᷑. cui sententię sue testẽ ad hib& int̾ cetã ea
ã gentẽ udea. Nec dubitat eũ locũ ita concludo¬
re ut dicat. qͥ pͥmi simulachra dõꝵ poplis posuer̃.
eos ciuitatib suis & metr̃ dẽpsissc & errorẽ addidis¬

Expanded text:
doctissimus, quod hi soli ei uideantur animum aduertisse quid esset Deus. doctissimus, quod hi soli ei uideantur animum aduertisse quid esset Deus. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem, ac per hoc, etsi nondum tenebat quod ueritas habet Deus enim uerus non anima, sed animae quoque est effector et conditor, tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset, unum Deum colendum fateretur adque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantede hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. <Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur. Cui sententiae suae testem adhibet inter ciam gentem Judaeam. Nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos civitatibus suis metum ademisse, et errorem addidis
Abbreviated transcription (Latin):
set accepta ab antiquis nominũ & cognominũ his¬
toriã tenere ut tradita ẽ. debert se dic̃. & ad eum
finẽ illa scribere ac ꝑscrutari. ut potiꝰ eo magis co¬
lere ꝗͣ despicert uulgꝰ uelit: Quib uerbis. homo
accutissimꝰ satis indicat. ñ se aꝑire om̃a quȩ non si¬
bi tantũ contemptur essent. sed & iam ipsi uulgo des¬
picienda uiderent᷑. nisi tacerent᷑ E go ista coni¬
cere putari debui. nsi cuident̃ alio loco ipse dicer& de
religionib loquens. multa eẽ uera. que ñ modo uul¬
go scirt ñ sit utile: sed etiã & si falsa sunt. alit̾ existima¬
re poplm̃ expediat. Et idõ grecas teletas. ac misteria
taciturnitate ac parictib clausisse. Hic certe totũ
consiluũ ꝓdidit. uelut sapientiũ ꝑ qͦs ciuitates & poplĩ
regerent᷑ Hac tam̃ fallacia miris modis maligni de¬
mones delectant᷑. qͥ & deteptores & deceptos parit̃

Expanded text:
set, acceptam ab antiquis nominum et cognominum hisset, acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere, ut tradita est, debere se dicit, et ad eum finem illa scribere ac perscrutari, ut potius eos magis colere quam despicere uulgus uelit. Quibus uerbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia, quae non sibi tantum contemtui essent, sed etiam ipsi uulgo despicienda uiderentur, nisi tacerentur. Ego ista conicere putari debui, x nisi euidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse uera, quae non modo uulgo scire non sit utile, sed etiam, tametsi falsa sunt, aliter existimare populum expediat, et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. Hic certe totum consilium prodidit uelut sapientium, per quos ciuitates et populi regerentur. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur,, qui et deceptores- et deceptos pariter
Abbreviated transcription (Latin):
tanꝗͣ suꝑsticiosa culpantur. implicat ista culpama¬
iores taliũ simulachroꝵ institutores atq cultores.
implicat & ipsũ. qͥ ꝗͥto lib& doquio se in lib̾tatem
nitat᷑ euoluere. necesse habeat ista uenari. nec qͦd in
hac disputatione disertꝰ insonat. mutire auder& in
celũ & terrã. qͥ has suꝑstitiones qͦs iste balb uelut
ritate morientium. & cum ueritate uiuentiũ. non so¬
lũ in cordib religiosis. uerũ etiã in edib suꝑstitiosis
libã suoꝵ seruitute subuertit:¬
uid ipse uarro. quẽ dolemꝰ in reb diuinis lu¬
dos scenacos. quã uis ñ iudicio ꝓpͥo posuisse.
cũ ad dõs colendos multis locis uelut re¬
ligiosus hortet᷑: nonne ita confitetur non se illo uidi¬
cio suo seqͥ quȩ ciuitatẽ romanã instituisse cõmamo¬
rat. ut si ea ciuitatẽ nouã constituer&. ex nature po¬
tius for mula deos nominaq eoꝵ se fuisse dedica

Expanded text:
tamquam superstitiosa culpantur, inplicat ista culpa matamquam superstitiosa culpantur, inplicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores adque cultores; inplicat et ipsum, qui, quantolibet eloquio se in libertatem nitatur euoluere, necesse habebat ista uenerari; nec quod in hac disputatione disertus insonat, muttire auderet in caelum et terram, qui has superstitiones, quas iste Balbus uelut ritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum seruitute subuertitse Varro, quem dolemus in rebus diuinis ludos scaenicos, quamuis non indicio proprio, posuisse, cum ad deos colendos multis locis uelut religiosus hortetur, nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi, quae ciuitatem Romanam instituisse commemorat, ut, si eam ciuitatem nouam constitueret, ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicat
Abbreviated transcription (Latin):
a bella gesser̃. Hȩc & dicunt᷑. & credunt᷑ stultissime
& plena st̃ uanitatis. sũmeq leuitatis Ecce interĩ que
confitent᷑. qͥ defendt̃ deos gentium: Deinde cum hȩc
ad suꝑstitionẽ ꝑtinere dicat. ad religionẽ uͦquȩ ip¬
se scdm̃ stoicos udet᷑ docere: Non enĩ philosophi
solũ inqͥt. uerũ etiã maiores nr̃i suꝑstitionẽ arcli¬
gione separauer̃: Nã qͥ totos dies p̃cabant᷑ inquit
& inmolabant. ut sibi sui libĩ suꝑstites essent. suꝑ¬
stitiosi sunt apellati Quis non intelligat eũ cona¬
ri dũ consuctudinẽ ciuitatis timet religionẽ lau¬
dare maioꝵ. eamq a suꝑstitione uelle se uingere:
s qͦmͦ id posset non inuenire : Si enĩ a maiorib
illi sunt apellati suꝑsticiosi. qͥ totos dies p̃cabantur &
ĩmolabant. nũquid & illi qͥ instituer̃ qͦd iste rep̃hen¬
dit. deoꝵ simulachra diuersa ętatt & ueste distincta.
deoꝵ genã. conugia. cognationes : Hȩc utiq cũ

Expanded text:
a bella gesserunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt uanitatis summaeque leuitatis.\' Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat, ad religionem uero, quae ipse secundum Stoicos uidetur docere: non enim philosophi solum, inquit, uerum etiam maiores nostri superstitionem a religione separauerunt; nam qui totos dies precabantur, inquit, et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati. Quis non intellegat eum conari, dum consuetudinem ciuitatis timet, religionem laudare maiorum eamque a superstitione uelle seiungere, sed quo modo id possit non inuenire? Si enim a maioribus illi sunt appellati superstitiosi, qui totos dies precabantur et immolabant, numquid et illi, qui instituerunt quod iste reprehendit deorum simulacra diuersa aetate et ueste distincta, deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum
Abbreviated transcription (Latin):
et̃ contendat incerta. indignꝰ ẽ: qͥ habeat
ullã in his reb auctoritatẽ: Disputat apud
cũ quintꝰ luciliꝰ balbus. in sedõ de dõꝵ natura
libro. & cũ ipse suꝑstitiones ex natura rerũ ue¬
lut phisicas & philosophicas inserat. indignat᷑
tam̃ institutioni simulachroꝵ. & opinionib fa¬
bulosis ita loquens Uidetis ne gͥ ut a phisicis
reb bene atq utilit̾ inuentis. ratio sit tracta
ad cõmentitios & fictos dõs : Quȩ res genuit
falsas opiniones. erroresq turbulentos: & suꝑ¬
stitiones pene aniles. Et forme enĩ nobis deoꝵ &
etates. & uestitus. ornatꝰq nota sunt: genã p̃terea.
coniugia. cognationes. & om̃a quę traducta sunt.¬
ad similitudinẽ imbecillitatis humane: Nã & ꝑturba¬
tis animis introducunt᷑: Accepimꝰ enĩ dõꝵ cupidita¬
tes. egritudines. iracundias. Nec uͦ ut fabule ferunt.
du bellis p̃lusq caruer̃: Nec solũ ut apud homerũ
cũ duo exercitꝰ contrarios aliidii ex alia parte defen

Expanded text:
e contendit incerta, indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Disputat apud eum Q. Lucilius Balbus in secundo de Deorum Natura libro, et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat, indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis, ita loquens: Videtisne igitur, ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis, ratio sit tracta ad commentitios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones, erroresque turbulentos, et superstitiones pene aniles. Et formae enim nobis deorum, et aetates, et vestitus ornatusque noti sunt: genera praeterea, conjugia, cognationes, omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. Nam et perturbatis animis inducuntur: accepimus enim deorum cupiditates, aegritudines, iracundias. Nec vero ut fabulae ferunt dii bellis praeliisque caruerunt. Nec solum, ut apud Homerum, cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defen
Abbreviated transcription (Latin):
ds ẽ ñ fortuna : s ꝓ rerũ ordine ac tẽporũ occulto no¬
b. notissimo sibi Cuitam̃ ordini temꝑm ñ subditꝰ ser¬
uit. si eũ ipse tãꝗ̃ dñs regit moderatorq disponit:
felicitatẽ uͦ nondat. nͥ bonis Hanc enĩ posst̃ & ñ hab̾c̃
& habc̃ seruientes. posst̃ habere & ñ habẽ regnantes:
Quȩ tam̃ plena in ea uita erit. ubi nemo iã scrui&̾ illis
Et idõ regna trena & bonis ab illo dant᷑ & malis. ne ciꝰ
cultores ad huc in ꝓuectu animi paruuli. hec abeo
munera quasi magnũ aliqͥd concupiscant: Et hoc
ẽ sacram̃tũ ueteris testam̃ti ubi occultũ erat nouũ.
qͦd illic ꝓmissa & dona t̾rena st̃ intelligentib. etiã
tẽ spiritalib qͥuis ñdũ in manifestatione p̃dicantib

Expanded text:
Deus est, non fortuna, sed pro rerum ordine ac temporum occulto noDeus est, non fortuna, sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis, notissimo sibi; cui tamen ordini temporum non subditus seruit, sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit; felicitatem uero non dat nisi bonis. Hanc enim possunt et non habere et habere seruientes, possunt et non habere et habere regnantes; quae tamen plena in ea uita erit, ubi nemo iam seruiet. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis, ne eius cultores adhuc in prouectu animi paruuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Et hoc est sacramentum ueteris testamenti, ubi occultum erat nouum, quod illic promissa et dona terrena sunt, intellegentibus et tunc spiritalibus, quamuis nondum
Abbreviated transcription (Latin):
gis ad poetas ꝗͥ ad philosophos fiusse poplõs
inclinatos. & ideo sexũ & gnãtiones dõꝵ maio¬
res suos id est ueteres credidisse romanos & eoꝵ consti¬
tuisse conuigia. Qͦd utiq ñ aliã ob causã factỹ uide¬
tur. nisi quia hominũ uelut prudentiũ & sapientium
negociũ fuit poplm̃ in religionib fallere. & in eo ipso ñ
solũ colere. s unitari etiã demones. qͥb maxima ẽ fal
lendi cupiditas: Sic̃ enĩ demones nͥ eos quos fallendo de¬
ceꝑint. possidere ñ posst̃. sic & homines pͥncipes ñ sa¬
ne iusti s demonũ similes. eaquę uana eẽ nouerant.
religionis nomine poplĩs tãꝗͣ uera suadebant. hoc
mͦ eos uelut ciuili socictate aptiꝰ alligantes. qͦ similit᷑
subditos possiderent Quis aũ infirmꝰ & indoctꝰ eua¬
der& simul fallaces & pͥncipes ciuitatis & demones:¬
Sgͥ ille felicitatis auctor & dator. qͥaso¬
lus c̃ uerꝰ dsꝰ. ipsc dat regna t̃rena & bonis &
malis. Neq hoc temere & quasi fortuitu. quia

Expanded text:
gis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos,. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos, id est ueteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Quod utique non aliam ob causam factum uidetur, nisi quia hominum uelut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere, et in eo ipso non solum colere sed imitari etiam daemones, qlendi cupiditas. Sicut enim daemones nisi eos quos fallendo deceperint, possidere non possunt; sic et homines principes, non sane justi, sed daemonum similes, ea, quae vana esse noverant, religionis nomine populis tanquam vera suadebant, hoc modo eos civili societati velut arctius alligantes, quo similiter subditos possiderent. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemonesis auctor et dator, quia solus est uerus Deus, ipse dat regna terrena et bonis et malis, neque hoc temere et quasi fortuito, quia
Abbreviated transcription (Latin):
eternũ corã me : & thronꝰ eiꝰ erit erectꝰ usq in et̃¬
nũ. Hanc tã grandẽ ꝓmissionẽ qͥ putat insa¬
lomone fuisse cõpletã: multũ errat: Adtendit enĩ
qͦd dictũ ẽ. hio edificabit mͥ domũ. qm̃ salomon tem¬
plũ illud nobilissimũ strux̃. & ñ adtendit. fiddis
erit domꝰ eiꝰ & regnũ eiꝰ usq in ȩt̾nũ. corã me
Adtendat gͦ & aspiciat salomonis domũ plenam
mulicrib aliemgenis. colentib deos falsos. & ipsũ
abcis regẽ aliquando sapientẽ in eandẽ idolatriã
seductũ atq̃ deiectũ: & ñ audeat existimare dm̃

Expanded text:
aeternum coram me, et thronus eius erit erectus usque in aeteaeternum coram me, et thronus eius erit erectus usque in aeternum. Hanc tam grandem promissionem qui putat in Salomone fuisse conpletam, multum errat. Adtendit enim quod dictum est: Hic aedificabit mihi domum, quoniam Salomon templum illud nobile struxit, et non adtendit: Fidelis erit domus eius et regnum eius usque in aeternum coram me. Adtendat ergo et adspiciat Salomonis domum plenam mulieribus alienigenis colentibus deos falsos et ipsum ab eis regem aliquando sapientem in eandem idolatriam seductum adque deiectu
Abbreviated transcription (Latin):
in grediebaris. & exterminaui om̃s inimicos tu¬
os a facie tua. & feci te nominatũ scdm̃ nom̃ mag¬
noꝵ. qͥ sunt suꝑ terrã: Et ponam locũ poplõ
meo isrł. & plantabo illũ. & ir habitabit seorsũ
tatis humiliare eũ sic̃ ab inicio. adieb quib c̃sti¬
tui iudices suꝑ poplm̃ icũ isrł. & requic̃ tͥ dabo
ab om̃ib in imicis tuis Et nunciauit tͥ dñs qm̃
domũ ȩdificabis ipsi. & erit cũ repleti fucrint di¬
estui. & dormies cũ patrib tuis. & suscitabo scm̃
tuũ pꝰ te qͦd erit de uentre tuo & p̃parabo reg
nũ eiꝰ. Hic edificabit domũ nomini meo & di¬
rigã thronũ illiꝰ usq in et̃num Ego ero illi in
ptrẽ. & ipse erit michi in filiũ. Qcũ uenerit
iniquitas eiꝰ. redarguã illũ in uirga uiroꝵ.&
in tactib filioꝵ hominũ. Miscđam aut̃ mea
ñ amouebo ab eo. sic̃ amoui a quib amoui facic̃¬
meã: Et fidelis erit domꝰ eiꝰ. & regnũ eiꝰ usq in

Expanded text:
ingrediebaris, et exterminaui omnes inimicos tuos a facie tua, et feci te nominatum secundum nomen magnorum, qui sunt super terram; et ponam locum populo meo Israel, et plantabo illum. et  iniquitatis humiliare eum sicut ab initio, a diebus quibus constitui judices super populum meum Israel. Et requiem tibi dabo ab omnibus inimicis tuis: et nuntiabit tibi Dominus, quoniam domum aedificabis ipsi. Et erit cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, et suscitabo semen tuum post te, qui enum ejus. Hic aedificabit mihi domum nomini meo, et dirigam thronum illius usque in aeternum. Ego ero illi in patrem, et ille erit mihi in filium. Et si venerit iniquitas ejus, redarguam illum in virga virorum, et in tactibus filiorum hominum: misericordiam autem meam non amovi a facie mea. Et fidelis erit domus ejus, et regnum ejus usque in
Abbreviated transcription (Latin):
auferetur uelamen Transeuntiũ quippe intentio
ipsa mutatur de uetere ad nouũ. ut ñ iã qͥsꝙ¬
intendat acciꝑe carnalẽ. s sp̃alem felicitatem.
ꝓpt̃ quod ipse magnꝰ ꝓphã samuhel anteq̃ unxis
set regẽ saul quando exclamauit ꝓ isrł ad dñm

Expanded text:
aufertur velamen. Transeuntium quippe intentio aufertur velamen. Transeuntium quippe intentio ipsa mutatur de vetere ad novum, ut non quintendat accipere carnalem, sed spiritualem felicitatem. Propter quod ipse magnus propheta Samuel, antequam set regem Saül, quando exclamavit ad Dom
Abbreviated transcription (Latin):
minatur & ñ ꝑman&. ñ aũ ds̃ quẽ ñ penit& sic̃
hominẽ. Ubi enĩ legit᷑ quod peniteat eũ. mutatio
rerũ significat᷑. in mutabili p̃scientia manente
diuina: Ubi gͣ ñ penitere dr̃: ñ mutare intelli¬
gitur. Prorsus in solubilẽ uidemꝰ ꝑ hȩc uerba ꝓ¬
latã diuinitꝰ fuisse sententiã de ista diuisione
poplĩ isrł. & om̃ino ꝑpetuã. Quicumꝙͥ enim
ad xp̃m transier̃. uł transeunt uł transibunt.
mani unã eandẽq naturã:. Prsus quicũꝙ exis¬
rahelitis adherentes xp̃o ꝑscuerant in illo. ñ quã
er̃ cũ eis isrlitis. qͥ eiꝰ inimici usꝙ in finc̃ uitȩ huꝰ
ex̃ ꝑsistunt. sed in diuisione quȩ hic p̃nuncuta
ẽ ꝑpetuo ꝑmanebt̃. Nichil enĩ ꝓdest testa¬
m̃tũ uetꝰ de monte sina in seruitutẽ generats̃.
nͥ qr testioniũ ꝑhib& testamento nouo Alio¬
quin: qua diu legitur moises uelam suꝑ cordicoꝵ
positũ est. Cũ aũ inde quisq transierit ad xp̃m̃:

Expanded text:
t, sicut hominem. Ubi enim legitur, quod paeniteat eum, mutatio rerum significatur, inmutabili praescientia manente diuina. Ubi ergo non paenitere dicitur, non mutare intellegitur. Prorsus insolubilem uidemus per haec uerba prolatam diuinitus fuisse sententiam de ista diuisione populi Israel et omnino perpetuam. Quicumque enim ad Christum transierunt uel transeunt uel transibunt imani unam eandemque naturam. Prorsus quicumque ex Israelitis adhaerentes Christo perseuerant in illo, numquam erunt cum eis Israelitis, qui eius inimici usque in finem uitae huius esse persistunt; sed in diuisione, quae hic praenuntiata est, perpetuo permanebunt. Nihil enim prodest testamentum uetus de monte Sina in serunisi quia testimonium perhibet Testamento novo. Alioquin quamdiu legitur Moyses velamen supra corda eorum positum est, cum quisque transierit ad Christum,
Abbreviated transcription (Latin):
seqͥtur. Et diudetur isrb in duo In isrł scilic&
ancillã: in isrł ad liberã ꝑtinentẽ: Nã ista
auo gr̃a pͥmũ simul erint: uelut abrabã adhuc¬
adherer& ancille. donec sterilis ꝑ xp̃i gr̃am foe¬
cundata clamar&. Eice ancillã & filiũ ciꝰ ł pt̃
peccatũ quidem salomonis. regnante filio eiꝰ roboã¬
scimꝰ isrł induo fuisse diuisũ. atꝙ ita ꝑseuerasse
habentib singlis partib reges suos. donec illa gens
tota a chaldcis ẽẽt ingenti uastatione subũsa ait
translata. S hoc qͥdem ad saulẽ. cũ sitale aliqͥd
cõminandũ esset. ipsi dauid fuerit potiꝰ cõminan¬
dũ. cuiꝰ erat filiꝰ salomon Postremo nc̃ interse gens
hebrea diuisa ñ c̃.s in differant̃ in eiusdẽ erroris so¬
cictate dispsa ꝑterras Diuisio uͦ illa quã ds subs
ꝑsona saulis illiꝰ regni & poplĩ figurã gerentis.
eidem regno poplõq minatꝰ ẽ: et̾nã atꝙy inmuta¬

Expanded text:
sequitur, Et dividetur Israel in duo: in Israel scilicet sequitur, Et dividetur Israel in duo: in Israel scilicet ancillam et Israel ad liberam pertinentem. Nam ista duo genera primum simul erant, uelut Abraham adhucaereret ancillae. donec sterilis per Christi gratiam fecundata clamaret: Eice ancillam et filium eius. Propter peccatum quidem Salomonis regnante filio eius Roboascimus Israel in duo fuisse diuisum adque ita perseuerasse, habentibus singulis partibus reges suos, donec illa gens tota a Chaldaeis esset ingenti uastatione subuersa adque translata. Sed hoc quid ad Saulem, cum, si tale aliquid comminandum esset, ipsi Dauid fuerit potius comminandum, cuius erat filius Salomon? Postremo nunc inter se gens Hebraea diuisa non est, sed indifferenter in eiusdem erroris societate dispersa per terras. Diuisio uero illa, quam Deus sub persona Saulis, illius regni et populi figuram gerentis, eidem regno populoque minatus est, aeterna adque inmuta
Abbreviated transcription (Latin):
naũ suꝑ isrł. tanto scilica spacio tonꝑis. quanto & ipse
diuid. & audiuit hoc pͥmo temꝑc regni sui. ut intel¬
ligamꝰ ideo dictũ. qr nullꝰ de stirpe eius fuerat regna¬
turꝰ. & repiciamꝰ ad ftrpẽ dauid. unde exortꝰ ẽ scdm̃
disrumpet dñs regnũ isrł de manutua. si sic̃ a nobis¬
positũ ẽ inuentũ in grecis. disrump& dñs regnum
ab isrł de manutua: ut hoc intelligat᷑ de manu¬
tua. quod ẽ abisrł Poplĩ gͦ isrł ꝑsonã figurate
gerebat homo istt. qui popłꝰ regnũ fucrat amissu
s spãlit̾ regnaturo: De quo cũ dr̃ ei. dabit illud
ꝓximo tuo: ad carnis cognationẽ id refertur: Ex
ẽ bono suꝑte: potest quidẽ intelligi. incliori te:
Nam & quidã. sic sunt int̾p̃tati. Sed meliꝰ sic ac¬
cipitur bono suꝑte. ut qi ille bonꝰ ẽ. ideo sit suꝑte
iuxta illud aliud ꝓphĩcum: Donec ponã inimicos
tuos. sub pedib tuis In quib ẽ & isrł. cui suo ꝑse¬
paleaꝵ. Nam utiq inde erant aplĩ. inde tot mar¬

Expanded text:
super Israel, tanto scilicet spatio temporis, quanto et ipse Dauid, et audiuit hoc primo tempore regni sui; ut intellegamus ideo dictum, quia nullus de stirpe eius fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem Dauid, unde exortus est secuDisrupit Dominus regnum Isrpositum est, et inventum in Graecis. Disrumpet Dominus regnum ab Israel de manu tua, ut hoc intelligatur de manu, quod est ab Israel. Populi ergo Israel personam figurate gerebat homo iste. Qui populus regnum fuerat amissualiter regnaturo. De quo cum dicitur, « et dabitur illud proximo tuo, » ad carnis agnationem id refertur. Exest, bono super te, potest quidem intelligi, meliori te; nam et quidam sic sunt interpretati: sed melius sic accipitur, bono super te, ut quia ille bonus est, ideo sit super te, juxta illud aliud propheticum, Donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis . In quibus est et Israel, cui suo persepalearum. Nam utique inde erant Apostoli, inde tot mar
Abbreviated transcription (Latin):
am Nunc uideo ẽẽ monstrandũ quid ipsida¬
uid qͥ sauli successit in regnũ cuiꝰ mutatione finał
illa mutatio figurata ẽ ꝓpt quã diuinitꝰ cunctadicꝰ¬
ta. cuncta cũ scripta st̃ ds̃ ꝓmiserit. quod ad rẽ
deqͣ agimꝰ ꝑtina. Cũ regi dauid multa ꝓsꝑa ꝓue¬
nissent: cogitauit facere dõ domũ. templũ illud sci¬
lic& excellortissime diffamatũ qͦd arege salomone
filio eiꝰ posita fabricatũ ẽ: Hoc eo cogitanit. factĩ
c̃ uerbũ dñi ad nathan ꝓphãm: qͦd ꝑferret ad
regẽ. Ubi cum dixisset ds qͦd ñ ab ipso dauid sibi
edificaretur domꝰ neq ꝑ tantũ tempꝰ se mandasse
cuiꝗͣ in poplõ suo ut sibi fier& domꝰ cedrina. &
nc̃ inquit hec dices seruo meo dauid Hȩc dic̃¬

Expanded text:
am nunc uideo esse monstrandum, quid ipsui Sauli successit in regnum, cuius mutatione finalis illa mutatio figurata est, propter quam diuinitus cuncta dicta, cuncta conscripta sunt, Deus promiserit, quod ad rem de qua agimus pertinet. Cum regi Dauid multa prospera prouenissent, cogitauit facere Deo domum, templum illud scilicet excellentissime diffamatum, quod a rege Salomone filio eius postea fabricatum est. Hoc eo cogitante factum est uerbum Dei ad Nathan prophetam, quod perferret ad regem. Ubi cum dixisset Deus, quod non ab ipso Dauid sibi aedificaretur domus. neque per tantum tempus se mandasse cuiquam in populo suo, ut sibi fieret domus cedrina: Et nunc, inquit, haec dices seruo meo Dauid: Haec dic
Abbreviated transcription (Latin):
ligitur esse ꝓmissus. qͥñ ante sic̃ iste .s pꝰ mortem
uenire oportebat. qr edificar& domũ dõ. non
delignis & lapidib s de hominib qͥlẽ illum
ȩdificare gaudemꝰ: Hiuc gͦ domui dic̃ apłs. hoc
ẽ fidelib xp̃i: Templũ enĩ dĩ scm̃ ẽ: qͦd estisuos

Expanded text:
legitur esse promissus, qui non ante, sicut iste, sed post mortem legitur esse promissus, qui non ante, sicut iste, sed post mortem uenire oportebat, qui aedificaret domum Deo, non de lignis et lapidibus, sed de hominibus, qualem illum aedificare gaudemus. Huic enim domui dicit apostolus, hoc est fidelibus Christi: Templum enim Dei sanctum est, quod estis uos
Abbreviated transcription (Latin):
figura qualiscũꝙ̃ adumbrata fit. in isto aũ ipsaue¬
ritas p̃sentata: Notũ ẽ enĩ qͥb t̾̃minis regnũ con¬
clusũ fuerit salomonis. & tam̃ in ipso psalmologit᷑
ut alia taceã. dominabit᷑ a mari usq ad mare.
& a flumine usq ad terminos orbis terrȩ: qͦd in¬
xp̃o uidemꝰ impleri A flumine quippe dñan¬
di sumpsit exordiũ. ubi baptiz atꝰ a iohanne
eodẽ monstrante coep̃ agnosci a disciplis. qͥ eũ
ñ solũ magistrũ. uerũ etiã dnm appellauer̃:
Nec obaluid uiuente ad huc patre suo dauid reg¬
nare salomon coep̃. quod nulli regũ illoꝵ con¬
tigat. ñ ut hinc qͦq satis luceat. ñ ct̃ ipsũ quẽ
erit tͥ cũ repleti fuerint dies tui. & dormies cum
patrib tuis. suscitabo sem̃ tuũ postte qui erit de
cũ repleti fuerint dies tui. & dormies cũ patrib
tuis. suscitabo sem̃ tuũ post te: alius pacificꝰ intel¬

Expanded text:
figura qualiscumque adumbrata sit, in isto autem ipsa vefigura qualiscumque adumbrata sit, in isto autem ipsa veritas praesentata. Notum est enim quibus terminis regnum conclusum fuerit Salomonis: et tamen in eo psalmo legitur, ut alia taceam, Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usqChristo videmus impleri. A flumine quippe dominandi sumpsit exordium, ubi baptizatus a Joanne, eodem monstrante coepit agnosci a discipulis, qui eum non solum Magistrum, verum etiam Dominum appellaverunt. Nec ob aliud vivente adhuc patre suo David regnare Salomon coepit, quod nulli regum illorum contigit, nisi ut hinc quoque satis eluceat non esse ipsum quem erit cum completi fuerint dies tui, et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, qui exiet de Cum repleti fuerint dies tui et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, alius pacificus intel