comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
siue tantum dicta. siue etiam facta sint. uel
ex diꝑsona. uł ex hominum quoꝵ nob̃scĩtas
commendat᷑. tota figͣata sunt. Quorum ad
caritatis pastum enucleanda secreta sunt.
Qͥsqͥs autem reb p̃t̃euntib restrictius uti¬
tur quam sese habent mores eoꝵ cum qͥb
uiuit. aut temꝑans aut suꝑsticiosus est.
Qͥsquis uͦ sic eis utit᷑ ut metas consuetu¬
dinis bonoꝵ int̃ quos ũsat᷑ excedat: aut
aliquid significat. aut flagiciosꝰ ẽ. In omni¬
bus enim talib. non usꝰ rerum s libidouten¬
tis in culpa est. Neq enim ullomͦ quisquã
sobriꝰ crediderit dñi pedes ita unguento p̃ci¬
oso amuliere ꝑfusos. ut luxuriosoꝵ &e neqm
hominum solent. quorum talla conuuia
detestam᷑. Odor enim bonꝰ: famabona est.
Quam qͥsqͥs bonȩ uite oꝑib habuerit. dum
uestigia xp̃i sequit᷑: quasi pedes eiꝰ p̃ciosissimo
odore ꝑfundit. Ita quod in aliis ꝑsonis plerũq

Expanded text:
siue tantum dicta siue etiam facta sunt uel siue tantum dicta siue etiam facta sunt uel ex dei persona uel ei hominum, quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt, quorum ad cariQuisquis autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam sese habent mores eorum cum quibus vivit, aut temperans aut superstitiosus est: quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, sed libido utentis isobrius crediderit Domini pedes ita unguento pretioso a muliere perfusos, ut luxuriosorum et nequam hominum solent, quorum talia convivia detestamur: odor enim bonus fama bona est, quam quisque bonae vitae operibus habuerit, dum vestigia Christi sequitur, quasi pedes ejus pretiosissimo odore perfundit. Ita quod in aliis personis plerumque
Abbreviated transcription (Latin):
qui ex contentione st̃. & diffidunt ueritati. cre¬
dunt autem iniquitati. ira. & indignatio. tri¬
bulatio. & angustia. in omnem animam
hominis oꝑantis malum. iudei pͥmum &e
greci. s hoc ad cos cum quib eũtit᷑ ipsa cu¬
piditas. qui eam uincere noluerunt. cum
aut̃ in homine cui dñabat᷑. regna cupidita¬
tis subuertunt᷑. illa ẽ aꝑta locutio. qͥ autem
iħu xp̃i sunt: carnem suam crucifixerunt
cum passionib ce concupiscentiis: nisi qͥa &
hic quedam u̾ba translata tractant᷑. sicuti
est ira dei. & crucifixerunt.S non tam
multa sunt uł ita posita ut obtegant sensũ
ae allegoriam uł enigma faciant: qm ꝓpͥe
sigatam locutionem uoco. Quodautem
iheremie dr. ecce constituide hodie suꝑgs̃
&e regna. ut euellas &e destruas ce disꝑdas &
dissipes. ñ dubium qͥnfig᷑ata locutio tota
sit. ad eum finem referenda quem diximꝰ.
Que autem quasi flagiciosa imꝑitis uident᷑.

Expanded text:
qui ex contentione sunt et diffidunt ueritati, crequi ex contentione sunt et diffidunt ueritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio. tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci. sed hoc ad eos, cum quibus euertitur ipsa cupiditas, qui eam uincere noluerunt. cum autem in homine, cui dominabantur, regna cupiditatis subuertuntur, illa est aperta locutio: qui autem Iesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis, nisi quia et hic quaedam uerba translata tractantur, sicuti est ira dei et crucifixerunt; sed non tam multa sunt uel ita posita, ut obtegant sensum et allegoriam uel aenigma faciant, quam proprie figuratam locutionem uoco. quod autem Hieremiae dicitur: ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut euellas et destruas et disperdas et dissipes, non dubium, quin figurata locutio tota sit ad eum finem referenda, quem diximus. Quae autem quasi flagitiosa imperitis uidentur,
Abbreviated transcription (Latin):
peccatoꝵs. S flagicia pͥora sunt. Quȩ cum
exinaniuerĩt animum. & ad quandam ege¬
statem ꝑduxerint: ad facinora ꝓsilit᷑. quołqͥb
remoueant᷑ impedim̃ta flagicioꝵ. ut adiu¬
menta querant᷑. Item quod agit caritas qͦ¬
sibi ꝓsit: utilitas ẽ. Quod enim agit ut ꝓ¬
sit ꝓximo: beneficientia nominat᷑. Et hic p̃¬
cedit utiitas: qͥa nemo potest ex eo quod non
habet ꝓdesse alti. Quanto aut̃ magis regnũ
cupiditatis destruit᷑. tanto caritatis auget᷑.
Quicquid gͦ asꝑum. & qͣsi seuum factu dic¬
tuq inscĩs scͥpturis legit᷑ ex ꝑsona dei uł scõꝵ
eiꝰ. adcupiditatis regnum destruendum ua¬
let. Quodsi ꝑspicue sonat. non ẽ aliorefe¬
rendum qͣsi figͤate dictum sit: sic̃ est illut
lationis iusti iudicii di. qͥ reddet unicuiq se¬
cundum oꝑasua. hisquidem qͥ scd̾m sustinen¬
tiam bom oꝑis. głam ce honorem &e incorrup¬
tionem querentib uitam ȩt̾nam. his autẽ

Expanded text:
peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantsibi prosit, utilitas est; quod autem agit ut prosit proximo, beneficentia nominatur. Et hic praecedit utilitas: quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. Quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto charitatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saevum factu dictuque in sanctis Scripturis legitur, ex persona Dei vel sanctorum ejus, ad cupiditatis regnum destruendum valet. Quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit, sicuti est illud lationis iusti iudicii dei, qui reddet . unicuique secundum opera sua: his quidem qui secundum sustinentiam boni operis gloriam et honorem et incorruptionem quaerentibus uitam aeternam; his autem
Abbreviated transcription (Latin):
entium. uel quod ñ abhorret culpauerit:
si animum eoꝵ iam uerbi uinxit auctoritas.
figuratam locutionem putent. Non aut̃
p̃cipit scͥptura nisi caritatem: non culpat.
nͥ cupiditatem: & eo modo informat moreᷤ
hominum. Itẽ si animum p̃occupauit ali¬
cuius erroris opinio. qͥcqͥd alit̃ asseruerit
scͥptura. figuratum homines arbitrantur.
Non aut̃ asserit nisi catholicam fidem:. reb
p̃teritis & futuris & p̃sentib. Prcc̃torum. nar.¬
ratio ẽ. fut̃orum. p̃nunciatio: p̃sentium. demon¬
stratio. S omnia hec: ad eandem caritatem
nutriendam atq roborandam.ce cupidita¬
tem uincenclam atq extinguendam ualent.
Caritatem uoco: motum animi ad fruendum
Cupiditatem autem: motum animi ad fru¬
encdum se & proximo. & quolibet corpore. ñ
ꝓpt̃ dm̃. Qoͦ aut̃ agit indomita cupiditas ad cor¬
rumpendum animum ce corpꝰsuum: flagi¬
cium uocat᷑. Quod aut̃ agit ut alti noceat:
facinꝰ dr. Et hec funt duogenera omnium

Expanded text:
entium uel quod non abhorreret culpauerit, entium uel quod non abhorreret culpauerit, si animum eorum iam uerbi uinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. non autem praecipit scriptura nisi caritatem nec culpat nisi cupiditatem et eo modo informat mores hominum. item si animum praeoccupauit alicuius erroris opinio, quidquid aliter asseruerit scriptura, figuratum homines arbitrentur. non autem asserit nisi catholicam fidem rebus praeteritis et futuris et praesentibus: praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium demonstratio. sed omnia haec ad eandem caritatem nutriendam atque roborandam et cupiditatem uincendam atque extinguendam ualent. caritatem uoco motum animi ad fruendum cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter deum. quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium
Abbreviated transcription (Latin):
strandꝰ est gͥ pͥmꝰ modus inueniende locutio¬
nis. ꝓpͥa ne anfigurata sit. Et iste omninomo¬
dus ẽ: ut qͥcqͥdinsermone diuino neq ad mo¬
rum honestatem. neq ad fidei ueritatem ꝓpͥe
referri pot̃. figuratum ẽẽ cognoscas. Morum
honestas. ad diligendum dm̃ & ꝓximum:
fideiueritas. ad cognoscendum dm̃ &e proxi¬
mum ꝑtinet. Spes autem sua cuq ẽ in con¬
scientia ꝓpͥa: quemadmodum sentit se ad
dilectionem deiae ꝓximi cõgnitionemq ꝓfi¬
cere. De quib omnib: pͥmolibro dictum ẽ.
mentis ipsiꝰ ubimis. s potiꝰsuȩ consuetudinis
estimare peccata: fit plerũq ut qͥsq hoĩũ
ea tantum culpanda arbitret᷑. quȩ suȩ regio¬
nis &e temporis homines uituꝑare atq dam¬
nare consuerunt : ce ea tantum ꝓbancda atq
laudancda. quȩ consuetudo eoꝵ cum quib
uiuit admitcit. Eoq contingit. tt siqͥdscͥpt᷑a
uel p̃ceꝑit qͦd abhorret a consuetudine audi¬

Expanded text:
strandus est igitur prius modus inveniendae locutiostrandus est igitur prius modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit. Et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscas. Morum honestas ad diligendum Deum et proximum, fidei veritas ad cognoscendum Deum et proximum pertinet. Spes autem sua cuique est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem Dei et proximi, cognitionemque proficere. De quibus omnibus primo libro dictum est.mentis ipsius libidinis, sed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines uituperare atque damnare consueuerunt, et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus uiuit admittit, eoque contingit, ut, si quid scriptura uel praeceperit quod abhorreret a consuetudine audi
Abbreviated transcription (Latin):
intelligimꝰ oꝑatione graui onerati sumus: S
quedam pauca ꝓmultis eademq factu facil¬
lima &e intellectu angustissima. & obseruatio¬
ne cautissima. ipse dñs &e aplica tradidit dis¬
ciplina : sicutiẽ baptismi sacram̃tum. & cele¬
bratio corporis & sanguinis dñi. que unꝰqͥsq
cum ꝑcipit quoreferant᷑ imbutꝰ agnoscit: ut
ea ñ carnali seruitute s sp̃italipoti libtate uen̾et᷑
Ut aut̃ litt̃am sequi ce signaꝓ reb quȩ his sig¬
nificant᷑ acciꝑe seruilis infirmitatis est: ita
inutilit̾ signa int̾ptari male uagantis errorͥ ẽ.
Qui aut̃ non intelligit quid significet signũ.
& tamensignum ẽẽ intelligit: nec ipse p̃mit᷑
seruitute. Meliꝰ est autem uł p̃mi incognitis
sutilib signis: qm inuitilit̃ ea int̃p̾tando a
iugoseruitutis eductam ceruicem laqueis er¬
qͣsi ꝓpͥam seqͥ. adiungenda etiam illa est ne ꝓ¬
priam quasi figuratam uelimꝰ acciꝑe. Demon¬

Expanded text:
intelligimus, operatione gravi onerati sumus; sed intelligimus, operatione gravi onerati sumus; sed quaedam pauca pro multis, eademque factu facillima, et intellectu augustissima, et observatione castissima ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina: sicuti est Baptismi sacramentum, et celebratio corporis et sanguinis Domini. Quae unusquisque cum percipit, quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spirituali potius libertate veneretur. Ut autem litteram sequi, et signa pro rebus quae iis significantur accipere, servilis infirmitatis est; ita inutiliter signa interpretari, male vagantis erroris est. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute. Melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus signis, quam inutiliter ea interpretando, a jugo servitutis eductam cervicem laqueis erquasi propriam sequi; adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demon
Abbreviated transcription (Latin):
tura fornicationem uocat. ad unius dei cul¬
tum gentes conuerterent᷑: nec subipsis iam
signis utilib seruit᷑e : sed exercitature potius
animum in eoꝵ intelligentia sp̃itali. Sub
signo enm seruit: qui oꝑatur aut uenerat᷑
aliquam rem significantem. nesciens quid
significet. Qui uͦ aut oꝑat᷑ aut uenerat᷑ utile
signum diuinitꝰ institutum. cuiꝰ uim signifi¬
cationemq intelligit. non hoc ueneratur qͦd
uidet᷑ & transit: s illud potiꝰ quo talia cun¬
ct a referenda sunt. Talis aut̃ homospĩtalis
& liber est ctiam tempore seruitutis. quo car-¬
nalibus animis nondum oportet illa signa
reuelari: quoꝵ iugo edomandi sunt. Tales
autem sp̃itales erant pat̾archȩ ac ꝓpħe om̃sq¬
ce auxilia & solatia miistrauit. Hoc ucro
tempore. postea quam resurrectione dñi
nr̃i manifestissimum indicium nr̃e lib̃tatiᷤᷤ
illuxit. nec eoꝵ quidem signoꝵ quȩ iam

Expanded text:
tura fornicationem vocat, ad unius Dei cultura fornicationem vocat, ad unius Dei cultum gentes converterentur, nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, sed exercitaturae potius animum in eorum intelligentia spiritali. Sub signo enim servit, qui operatur aut veneratur aliquam rem signisignificet: qui vero aut operatur, aut veneratur utile signum divinitus institutum, cujus vim significationemque intelligit, non hoc veneratur quod videtur et transit, sed illud potius quo talia cuncta referenda sunt Talis autem homo spiritualis et liber est, etiam tempore servitutis, quo carnalibus animis nondum oportet signa illa revelari, quorum jugo edomandi sunt Tales autem spirituales erant Patriarchae ac Proet auxilia et solatia ministravit. Hoc vero tempore posteaquam resurrectione Domini nostri manifestissimum indicium nostrae libertatis illuxit, nec eorum quidem signorum, quae jam
Abbreviated transcription (Latin):
bominum deos putant. qͣm qui oꝑa dei.Secd
nob̃ unus diligendꝰ ce colendus ds̃ p̃cipit᷑ qui
fecit hec omnia: quorum illi simulachra ue¬
nerant᷑. uel tanquam deos. uł tanquam sig¬
na ce nnagines deoꝵ. Si gͦ signum utilit̾ insti¬
tutum ꝓipsa re sequi cui significande insti.¬
tutum est carnalis est seruitꝰ : quantomagis
mutilium rerum signa instituta prorebus
acciꝑe: quȩ si retuleris ad ea ipsa quȩ his sig¬
nifieant᷑. eisq colendis animum obligaueris:
nichilominꝰ seruili carnaliq oncre atq uela¬
mine ñ carebis. Quamobrem xp̃iana lib̃tas
eos quosinuenit sub signis utilib. tanquam
ꝓpe inuentos int̾p̃tatis signis quib subditi
erant. eleuatos adeasres quarum illa signa
tarum. Quos autem inuenit subsignis in¬
utilib. ñ solum seruilem oꝑationem subta¬
libus signis. s etiam ipsa signa frustrauit. re¬
mouitq omnia: ut a corruptione multitu-¬

Expanded text:
hominum deos putant, quam qui opera Dei; sed hominum deos putant, quam qui opera Dei; sed nobis unus diligendus et colendus Deus praecipitur , qui fecit haec omnia, quorum illi simulacra venerantur, vel tanquam deos, vel tanquam signa et imagines deorum. Si ergo signum utiliter institutum pro ipsa re sequi, cui significandae institutum est, carnalis est servitus, quanto magis inutilium rerum signa instituta pro rebus accipere, quae si retuleris ad ea ipsa quae his significantur eisque colendis animum obligaveris, nihilominus servili carnalique onere atque velamine non carebis. Quamobrem Christiana libertas eos quos invenit sub signis utilibus tanquam prope inventos interpretatis signis, quibus subditi erant, elevatos ad eas res quarum signa ctorum Israelitarum: quos autem invenit sub signis inutilibus, non solum servilem operationem sub talibus signis, sed etiam ipsa signa frustravit, removitque omnia, ut a corruptione multitu
Abbreviated transcription (Latin):
tos dedicarent deo: tanqͣm templum nouũ
cuiꝰ terrene imagini. hoc ẽ templouet̾i seruie¬
bant. Ponenim hocullas eccłias gentium
fecisse scͥptum est: qͥa non tam ꝓpe inuenti e¬
rant qui simulachra manufacta deos habebãt.
na int̃p̃tari conabant᷑: ad creat᷑am colendam
uencrandamq referebant. Qͥd enim michi
ꝓdest. simulachrum uerbi gr̃a neptuni non
ipsum habendum dm̃. s eosignificari uniũ.¬
sum mare. uł etiam om̃s aqͣs cȩt̃as q̃ fontib
ꝓruunt: sic̃ a quodam poeta illoꝵ descͥbit᷑.
sibene recoloita dicente: Tu neptune pat̃
cui tempora cana crepanti cincta salores o¬
nant. magnꝰ cui ꝑpete mento ꝓfluit oceanus.
ce flumina crinib errant. Hec siliqua. intra
dulce tectorium sonantes lapillos quatit.N
neptuni simulachrum ad illam significatio¬
nem refert᷑. nisi forte ut neutrum colam: Tã
enim mͥ statua quelibet qͣm mare uniu̾sum
ñ est ds. sateor tamen altiꝰ demersos eẽ. qͥopa

Expanded text:
tos dedicarent Deo tanquam templum novum, tos dedicarent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant. 11. Non enim hoc ullas ecclesias Gentium fecisse scriptum est, quia non tam prope invenit erant, qui simulacra manufacta deos habebant. na interpretari conabantur, ad creaturam colendam venerandamque referebant. Quid enim mihi prodest simulacrum, verbi gratia, Neptuni non ipsum habendum Deum, sed eo significari universum mare, vel etiam omnes aquas caeteras, quae fontibus proruunt? sicut a quodam poeta illorum describitur, si bene recolo, ita dicente: Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit oceanus, et flumina crinibus errant. Haec siliqua intra dulce tectorium sonantes lapillos quatita non Neptuni simulacrum ad illam significationem refertur, nisi forte ut neutrum colam? tam enim mihi statua quaelibet, quam mare universum, non est Deus. Fateor tamen altius demersos esse, qui opera
Abbreviated transcription (Latin):
cum iam tempꝰreuelationis eoꝵ uenisset ferie
non potuerunt: atq inde calumnias qͦd sabb̃o
curaret moliti sunt p̾ncipes eoꝵ. popłsq sig¬
nisillis tanquam reb astri ctꝰ. ñ credebat dm̃¬
uabant᷑ nollet attendere. S qui crediderunt
ex quib facta ẽ pͥma ȩccłia iherosolimitana. sa¬
tis ostenderunt. quanta utilitas fuerit eo mͦ
subpedagogo custodiri. ut signa que tempo¬
raliter imposita erant seruientib. ad umiꝰ dei
cultum qͥ fecit cęlum &e t̾ram opinionem ob¬
seruationemq religarent. Nanq illi quia ꝓx¬
imi sp̃italib fuerunt. in ipsis enim tempora¬
libus ce carnalib uotis atq signis quamuis
qͦm sp̃italiter ẽẽnt intelligenda nescirent. u¬
num tamen didicerant uenerari ȩt̾rũ dm̃:
tam capaces extiterunt sp̃s sc̃i. ut omnia sua
uendent. eoꝵq p̃cium indigentib dist̾bu¬
endum ante apłoꝵ pedes ponerent. seq to¬

Expanded text:
cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre non potuerunt ; atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum ; populusque signis illis tanquam rebus adstrictus, non credebat Deuvabantur, nollet attendere. Sed qui crediderunt, ex quibus facta est prima Ecclesia Jerosolymitana, satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa quae temporaliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram, opinionem observantium religarent. Namque illi quia proximi spiritualibus fuerunt in ipsis enim temporalibus et carnalibus votis atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant venerari aeternum Deum, tam capaces exstiterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolorum pedes ponerent , seque to
Abbreviated transcription (Latin):
tum audierit uerbi gr̃a. non intelligit. nisi
unum diem de septem qui continuo uolu¬
mine repetunt᷑. Ꝙ cum audierit sacͥficium.
ñ excedit cogitatione illud quod fieri de uic¬
timis pecoꝵ. t̾renisq fructib solet. Ea demum
c̃ miserabilis anime scruitꝰ. signa ꝓ reb acciꝑe:
& supͣ creaturam corpoream ocłm mentis ad
hauriendum ȩt̾num lum̃ leuare ñ posse.
Quȩ tam̃ seruitꝰ in iudeoꝵ popło longe a
cȩt̾arum gentium more distabat: qnͣdoqͥdẽ
reb temporalib ita subiugati erant. ut unts
eis in omnib commendaret᷑ ds. Et quanꝙͣ
signa rerum sp̃italium ꝓipsis reb obserua¬
rent. nescientes qͦ referrent᷑: id tam̃ insitum
habebant. quod tali seruitute uni omniũ
quem ñ uidebant placeret᷑ dõ. Quam cu.¬
stodiam. tanquam sub pedagogo paruuloꝵ
fuisse scͥbit apłs. Et ideo qui talib signis ꝑti¬
nacit̃ inheserunt. contemnentem ista dñm

Expanded text:
tum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi tum audierit uerbi gratia, non intellegit nisi unum diem de septem, qui Continuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tanquam sub paedagogo parvulorum fuisse scribit Apostolus . Et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista Dominum,
Abbreviated transcription (Latin):
rantis manifesta ẽ: sine ambiguo sono. Rarissi¬
me gͥ & difficillime inueniripotest ambiguitaᷤᷤ
in ꝓpͥis uerbis quantum ad libros diuinarũ
script᷑arum spectat. quam non aut circum¬
stantia ipsa sermonis qua cognoscit᷑ scͥptors
intentio. aut int̃ptum collatio. aut p̃cedentiᷤᷤ
ñ mediocrem curam indust̾amq desiderañ.
Naminpͥncipio cauendum ẽ: ne figatam lo-¬
cutionem ad litt̃am accipias. Ad hoc enim
ualet qͦd ait apłs. lit̃a occidit. sp̃s autem ui¬
uificat. Cum enim figate dictum sic accipit᷑
tanquam ꝓpͥe dictum sit: carnalit̃ sapit᷑. seq
ulla mors anime congruentiꝰ appellat᷑. quã
cum id etiam qͦd in ea bestiis andecellit. hocẽ
intelligentia. carni subicit᷑ seqͣndo litteram.
Qui cnim sequit᷑ littam. tͣnsiata u̾ba sic̃ ꝓpͥa
tenet: neq illud quod ꝓpͥoũbo significatur.
refert ad aliam significationem. S si sabba¬

Expanded text:
rantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissirantis manifesta est sine ambiguo sono. rarissime igitur et difficillime inueniri potest ambiguitas in propriis uerbis, quantum ad libros diuinarum scripturarum spectat, quam non aut circumstantia ipsa sermonis, qua cognoscitur scriptorum intentio, aut interpretum collatio aut praecedentis non mediocrem curam industriamque desiderant. Nam in principio cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram accipias. Et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat . Cum enim figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia carni subjicitur sequendo litteram. qui enim sequitur litteram, translata uerba. sicut propria tenet neque illud quod proprio uerbo significatur refert ad aliam significationem, sed si sabba
Abbreviated transcription (Latin):
cognosceremꝰ utrum in eo qͦd dixit p̃dico. ꝓ-¬
ducenda an corripienda eẽt media syllaba.
Nunc aut̃ manifestum ẽ ꝓducendam esse.
Non enim ait. sic̃ p̃dicaui uob s sic̃ p̃dixi. Ñ¬
ad distinctionem uł ad ꝓnunciationem ꝑti¬
nent. similit̃ considerande st̃: qualis illa est
ad thessalonicenses ꝓpt̃ea consolati sumꝰ fãs
iuob̃. Dubium ẽ enim. utrum ofr̃s. an hos
fr̃s. Neutrum autẽ hoꝵ ẽ contra fidem. Sed
greca lingita hoscasꝰ pares ñ habet: & ideo illa
inspecta ꝓnunciat᷑ uocatiuus. id ẽ ofr̾s. Qͦd
siuoluisset int̃pres dicere. ꝓptea consolatio¬
nem habuimꝰ fr̃s in uob. minꝰ seruitum eẽt u̾bo.
nr̃i. Nemo enim fere ambigeret uocatiuum
casum ẽẽ: cum audiret ꝓpt̾ea consolati sum
fãs nĩi in uob̃. S iam hoc ꝑicłosius ꝑmitcitur
Ita factum est in illa ad corinthios. cum ait apłs.
morior ꝑur̃am iuro głam. quia ingreco uox iu¬

Expanded text:
cognosceremus utrum in eo quod dixit, praedico, procognosceremus utrum in eo quod dixit, praedico, producenda an corripienda esset media syllaba: nunc autem manifestum est producendam esse; non enim ait, Sicut praedicavi, sed sicut praedixi. ad distinctionem vel ad pronuntiationem pertinent, similiter considerandae sunt: qualis illa est ad Thessalonicenses: Propterea consolati sumus fratres in vobis. Dubium est enim utrum, o fratres, an, hos fratres. Neutrum autem horum est contra fidem, sed Graeca lingua hos casus pares non habet, et ideo illa inspecta renuntiatur vocativus, id est, o fratres. Quod si voluisset interpres dicere: Propterea consolationem habuimus, fratres, in vobis, minus servitum esset verbis, retur, nostri, nemo enim fere ambigeret vocativum casum esse, cum audiret: Propterea consolati sumus stri, in uobis; sed iam hoc periculosius permittitur. ita factum est in illa ad Corinthios, cum ait apostoper uestram iuro gloriam, quia in graeco uox iu
Abbreviated transcription (Latin):
nunciationem ꝑtinens. Nam qͦd scͥptum est. ñ
est absconditum a te osmeum qͦd fecisti in ab¬
scondito: non elucet legenti utrum correpta
litt̃a os ꝓnunciet an ꝓducta. Si enim corripi¬
at: ab eo qͦd sunt ossa. Si aut̃ ꝓducat: ab eo
quod st̃ ora. intelligit᷑ numerꝰ singłaris. Sed
talia lingue p̃cedentis inspectione duudican¬
ris. utilior est significandis reb: qmͣ integͥtas
litt̾ata. Mallem qͥppe cum barbarismo dici.
ñ est absconditum a te ossum meum. quam¬
ut ideo ẽẽt minꝰ aꝑtum. quia magis latinum
ẽ. S aliquando dubiꝰ syllabe sonꝰ. etiam uicino
u̾bo ad eandem sententiam ꝑtinente diudi¬
catur: sicuti ẽ illud apłi. Que p̃dicouobis
sic̃ & p̃dixi: qm̃ qui talia agt̃ regnum dei ñ
possidebt̃. Si tantummꝰ dixisset quȩ p̃dico
uob̃. neq subiunxisset sic̃ p̃dixi: ñ nisi ad codi¬
cem p̃cedentis linguȩ recurrendum cẽt. ut

Expanded text:
nuntiationem pertinens: nam quod scriptum est, non nuntiationem pertinens: nam quod scriptum est, non est absconditum a te os meum, quod fecisti in abscondito, non elucet legenti, utrum correpta littera os pronuntiet an producta. si enim corripiat, ab eo quod sunt ossa, si autem producat, ab eo quod sunt ora intellegitur numerus singularis. sed talia linguae praecedentis inspectione diiudicanris utilior est significandis rebus quam integritas litterata. mallem quippe cum barbarismo dici: non est absconditum a te ossum meum, quam ideo esset minus apertum, quia magis latinum est. sed aliquando dubius syllabae sonus etiam uicino uerbo ad eandem sententiam pertinente diiudicatur; sicuti est illud apostoli: quae praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia apossidebunt . Si tantummodo dixisset, Quae praedico vobis, neque subjunxisset, sicut praedixi, nonnisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum esset, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑcunctationem qͣ dicimꝰ. qͥs accusabit adũsus
electos dei. illud qͦt sequit᷑ sonoin t̾rogantis
enunciet᷑. ds̃ qͥ iustificat: ut tacite respondeat᷑.
non. Et item ꝑcunctem᷑. Qͥs est qͥ condemnat.
magis aut̃ qui resurrexit. qui ẽ in dextera dei
te. ñ. At uͦ ubi ait. qͥd gͦ dicemꝰ. quia gentes q̃ ñ
sectabant᷑ iusticiam. app̃henderunt iusticiam.
nisi post ꝑcunctationem qͣ dictum ẽ. quid gͦ
dicemꝰ. responsio subiciat᷑. quia gentes quȩ ñ
sectabant᷑ iusticiam app̃henderunt iusticiã.
textꝰ consequens ñ coherebit. Qualibet autẽ
uoce ꝓnuncict᷑ illud quod nathanael dixit.
a narareth. pot̾ aliquid boni ẽe. siue affirmantiᷤ
ut illud solum ad int̾rogationem ꝑtineat qͦd
ait. a narareth. siue totum cum dubitatione
int̾rogantis: ñ uideo qͦmͦ discernat᷑. Ult̃q aut̃
sensꝰ: fidem ñ impedit. Est etiam ambiguitas
in sono dubio syllabarum: &e hec utiq ad pro.¬

Expanded text:
percontationem qua dicimus, Qpercontationem qua dicimus, Qelectos Dei? Illud quod sequitur, sono interrogantis enuntietur: Deus qui justificat, ut tacite respondeatur, non. Et per item percontemur: Quis est qui condemnat, magis autem qui resurrexit, qui est in dextera Dei, in loco, ubi ait: quid ergo dicemus? quia gentes, quae non sectabantur iustitiam, apprehenderunt iustitiam, nisi post percontationem, qua dictum est: quid ergo dicemus? responsio subiciatur: quia gentes, quae non sectabantur iustitiam, apprehenderunt iustitiam, textus consequens non cohvoce pronuntietur illud quod Nathanael dixit: A Nazareth potest aliquid boni esse, sive affirmantis, ut illud solum ad interrogationem pertineat, quod ait, A Nazareth? sive totum cum dubitatione interrogantis, non video quomodo discernatur: uterque autem sensus fidem non impedit. Est etiam ambiguitas in sono dubio syllabarum, et haec utique ad pro
Abbreviated transcription (Latin):
autem de ambiguis distinctionib diximꝰ: eadc̃
obseruanda sunt & in ambiguis ꝓnunciatio¬
nib. Nam ce ipse nͥ lectoris nimia uicient᷑ incu¬
ria. aut regłis fidei corrigunt᷑. aut p̃cedentis
uł consequentis contextione sermonis. aut Si
neutrum hoꝵs adbibeat᷑ ad correctionem. nicħ¬
ominus dubiȩ remanebunt: ut qͦlibet modo
lector ꝓnunciauerit ñ sit inculpa. Nisi enim
fides reuocet qua credimꝰ dm̃ ñ accusaturum
adũsꝰ electos suos. & xp̃m ñ condemnat᷑um
electos suos. potest illud sic ꝓnunciari. Quis
accus abit adũsus electos dei : Ut hanc int̾ro¬
gationem qͣsi responsio subsequat᷑. Ds̃ qͥ iustifi¬
cat. Et iterum int̾roget᷑. Qͥs est qͥ condemnat:
ut p̃cedat ꝑcunctatio. sequat᷑ int̾rogatio. Int̃
ꝑcunctationem aut̃ ⁊ int̾rogationem. hoc ue¬
teres intesse dixerunt: quod ad ꝑcunctationẽ
multa responderi possunt. ad int̾rogationem
uͦ. aut ñ. aut etiam. Inunciabit᷑ gͦ ita. ut post

Expanded text:
autem de ambiguis distinctionibus diximus, eadem observanda sunt et in ambiguis pronuntiationibus. Nam et ipsae nisi lectoris nimia vitientur incuria, aut regulis fidei corriguntur, aut praecedentis vel consequentis contextione sermonis; aut si neutrum horum adhibetur ad correctionem, nihilominus dubiae remanebunt, ut quolibet modo lector pronuntiaverit, non sit in culpa. Nisi enim fides revocet, qua credimus Deum non accusaturum adversus electos suos, et Christum non condemnaturum electos suos, potest illud sic pronuntiari, Quis accusabit adversus electos Dei? ut hanc interrogationem quasi responsio subsequatur, Deus qui justificat. Et iterum interrogetur, Quis est qui condemnat? ut praecedat percontatio, sequatur interrogatio. Inter percontationem autem et interrogationem hoc veteres interesse dixerunt, quod ad percontationem multa responderi possunt; ad interrogationem vero, aut Non, aut Etiam. Pronuntiabitur ergo ita, ut post
Abbreviated transcription (Latin):
tas unocons equenti u̾bo duudicat᷑. quod posi¬
tum est: enim. Quam particłam qͥ abstulert̃
interp̃tes. illa potiꝰsententia ducti sunt: ut ñ
solum compelli ex duob. s etiam duoꝵ hab̃e
concupiscentiam uideret᷑. Sic gͦ distinguendũ
est. Et qͥd eligam ignoro. Compellor aut̃ ex duo
bus. Quam distinctionem sequit᷑. Concupiscen¬
tiam habens dissolui &e ẽẽ cum xp̃o. Et tanqm
quereret᷑. quare huiꝰ rei potiꝰ habeat concupis¬
centiam: multum enim magis optimum in¬
quit. Cur gͦ ẽ duob compellit᷑: quia ẽ manen¬
dinecessitas. Quam ita subiecit. Manere in
carne. necessarium ꝓpt̾ uos. Ubi autem neq
p̃scͥpto fidei. neq ipsiꝰ sermonis tertu ambigui¬
tas explicari potest: nicħ obest scđm quamli¬
bet earum quȩ ostendunt᷑ sententiam distin¬
guere. ueluti ẽ illa ad ebrinthios. has gͦ ꝓmis¬
siones habentes km̃ii. mundemꝰ nos ab omni

Expanded text:
tas uno consequenti uerbo diiudicatur, quod positas uno consequenti uerbo diiudicatur, quod positum est, enim. quam particulam qui abstulerunt interpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non solum compelli ex duobus sed etiam duorum habere concupiscentiam uideretur. sic ergo distinguendum est: et quid eligam ignoro. ccentiam habens dissolvi et esse cum Christo: et tanquam quareretur quare hujus rei potius habeat concupiscentiam: multo enim magis optimum, inquit. Cur ergo e duobus compellitur? quia est manendi necescarne necessarium propter vos. 5. Ubi autem neque praescripto fidei, neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest, nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur, sententiam distinguere. Veluti est illa ad Corinthios, Has ergo promissiones habentes, charissimi, mundemus nos ab omni
Abbreviated transcription (Latin):
erat. ut auꝰ sit sensꝰ. uerbum hoc erat in pͥncipio
apud dm̃: nonuult dm̃ uerbum confit᷑i. S
hoc regła fidei refellendum ẽ: qua nob̃ de tri¬
nitatis equalitate p̃scribit᷑. ut dicamꝰ. & deus
erat ũbum: deinde subiungamꝰ. hoc erat in
pͥncipio apud dm̃. Illa uͦ distinctionis ambi¬
guitas: neut᷑ parte resistit fidei. & ideo textu
ipso sermonis diuidicanda ẽ. tibi att apłs a
quid eligam ignoro: sompellor aut̃ ex cuobus.
concupiscentiam habens dissolui & ẽẽ cum xp̃o
multo enimmagis optimum. manere in carne
necessarium ꝓpt̾ uos. Incertum ẽ enim utrum
ex duob concupiscentiam habens. an compel¬
lor autem ex duob. ut illud adiungat᷑. concu
apparet eum. eiꝰ optimi dicere se habere concu¬
piscentiam. ut cum ex duobꝰ compellat᷑: alteriꝰ
tamen habeat concupiscentiam. alt̾ius necessi¬
tatem: concupiscentiam scilicet ẽe cum xp̃o:
necessitatem manere in carne. Quȩ ambigui¬

Expanded text:
erat, ut alius sit sensus: Verbum hoc erat in principio erat, ut alius sit sensus: Verbum hoc erat in principio apud Deum, non vult Deum Verbum confiteri. Sed hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de trinitatis aequalitate praescribitur, ut dicamus: et deus erat nerbum, deinde subiungamus: hoc erat in principio apud deum. illa uero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei et ideo textu ipso sermonis diiudicanda est, ubi ait apostolus: et quod ait: Compellor autem ex duobus concupiscentiam habens dissolui et esse cum Christo, multo magis optimum; manere in carne necessarium propter uos. Hic forte e duobus concupiscentiam habens, an compellor autem ex duobus, ut illud adiungatur: concuapparet eum eius optimi dicere se habere concupiscentiam, ut, cum ex duobus compellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, alterius necessitatem: concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. quae ambigui
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ nos instrui ualeat. sciat ambiguitatem scͥp.¬
turȩ. aut inũbis ꝓpͥis cẽ aut in translatis. Oe
genera in scdo libro demonstrauimꝰ. S cum
uerba ꝓpͥa faciunt ambiguam scͥpturam. pͥ¬
mo uidendum ẽ. ne male distinxerimꝰ: aut
ꝓnunciauerimꝰ. Cumgͦ adhibita intentio in¬
certum esse ꝑuidit qͦmͦ distinguendum. aut
qͦmͦ ꝓnunciandum sit: consulat regłam fidi.
quam de scͥpturarum planiorib locis. & ecclȩ
auctoritate ꝑcepit. De qͦsatis egimꝰ: cum de
reb in libro pͥmoloquerem᷑. Qͦd si ambȩ.
uel ctiam õs si plures fuerint partes ambigu¬
itatis scdm fidem sonuerint: textꝰ ipse sermonis
a p̃cedentib ce cons equentib partibꝰ quȩ ambi¬
guitatem illam in medioposuerunt. restat
consulendꝰ: ut uideamꝰ cuinam sententiȩ de
pluribꝰ quȩ se ostendunt. ferat suffragium.
camq sibi contexi patiat᷑. Iam nunc exempla
considera. Illa herctica distinctio in pͥnci¬
pio erat u̾bum & ũbum erat apud dm̃ & deus

Expanded text:
per nos instrui ualeat, sciat ambiguitatem scripturae aut in uerbis propriis esse aut in translatis, quae genera in secundo libro demonstrauimus. Sed cum uerba propria faciunt ambiguam scripturam, primo uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus. cum ergo adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si plures fuerint partes ambiguitatis, secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatem illam in meconsulendus ut videamus, cuinam sententiae, de pluribus quae se ostendunt, ferat suffragium, eamque sibi contexi patiatur. Jam nunc exempla considera. Illa haeretica distinctio: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus
Abbreviated transcription (Latin):
commutat᷑: ut oclis lux: sonꝰ aurib
Sed hec ꝑ corpꝰ accipit amima. Qͥd ẽ autẽ
quod ꝑ se ipsam accipit. & commutat
inse: Ut aliam animam: quam recipien¬
do in amiciciam. sui similem facit. Et
quid est quod per se ipsam accipit. &
ñ commutat : Ut ueritatem. Quare
cognoscendũ est. & quid sit petro dictũ.
macta & manduca: & quidin eugłio. ce
uita erat lux hominum. Cũ aĩarum na¬
tura una sitrunde hominũ diuers ȩ uo

Expanded text:
 ut oculis lux, et sonus auribus. Sed haec per corpus accipit anima: quid est autem quod per se ipsam accipit, et commutat in se? ut aliam animam, quam recipiendo in amicitiam sui similem facit. Et quid est quod per se ipsam accipit, et non commutat? ut veritatem. Quare cognoscendum est et quid sit Petro dictum, Macta et manduca ; et quid in Evangelio, Et vita erat lux hominum . XL. Cum animarum natura una sit, unde hominum diversae vo
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑib legis quam non acceꝑat ꝑ fidem iui.¬
stificatꝰ est: & iacobꝰ. quia fidem ipsiꝰ abrahe
oꝑa bona consecuta eẽ demonstrat: osten¬
dens quemadmodum intelligendũ sit.
quod patilus apłs p̾dicauit. Nam qui
putant istam iacobi sententiam contͣriam
ipsum paulum sibi ẽẽ contrarium: quia
dicit auoloco. Non enim auditores legis
iusti sunt apud dm̃. s factores legis iustifi¬
cabunt᷑. Et alio loco. S fides quȩ ꝑ dilec¬
tionem oꝑat᷑. Et it̾m. Si enim scdm carnẽ
uixeritis. moriemini. Si aut̃ sp̃u facta
carnis mortificau̾itis: uiuetis. Qͤ sint
aut̃ facta carnis. q̃ oꝑib sp̃italib mortifi¬
canda sunt: alio loco demonstrat dicens.
Manifesta aut̃ sunt oꝑa carnis. Quȩ
sunt fornicationes. immundicie. idoloꝵ¬

Expanded text:
operibus legis, quam non acceperat, per fidem juoperibus legis, quam non acceperat, per fidem justificatus est; et Jacobus, quia fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemadmodum intelligendum sit quod Paulus apostolus praedicavit. 2. Nam qui putant istam Jacobi apostoli sententiam contrariam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur . Et alio loco: Sed fides qum carnem vixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis . Quae sint autem facta carnis, quae operibus spiritualibus mortificanda sunt, alio loco demonstrat, dicens: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, immunditiae, i
Abbreviated transcription (Latin):
dicebant se meritis bonoꝵ oꝑm que per
legem sunt. ꝑuenisse ad euangelicã grãm.
Ideoq scandalizabant᷑ multi qui ex cis
crediderant: quod incircumcisis genti
b xp̃i gr̃a tradet᷑. Unde apłs paulus dicit pos¬
ꝑ fidẽ. Nã iustificat᷑ ꝑ fidẽ. qͦmͦ potest nͥ iuste
deinceps oꝑari: ꝗͣuis nicħ antea iuste oꝑatꝰ ad
fidei iustificationem ꝑuenerit. ñ merito
non potest cum iam ꝑ dilectionem bene
oꝑat᷑: Qͦd sicum credidit mox de hac
uita discesserit. iustificatio fidei manet
cum illo. nec p̃cedentib bonis oꝑib. qͥa
non merito ad illam s gr̃a ꝑuenit: nec cõ.¬
sequentib. quia in hac uita ẽẽ non sinit᷑.
Unde manifestum est quod paulus apł̃s
dicit. arbitramur enim iustificari hoĩem¬
ꝑ fidem sine oꝑib: nonita intelligendum
eẽ. ut accepta fide siuixerit dicamus eum
iustum. etiam simale uixerit. Ideo exem¬
plo abrahe ce apłs paulus utit᷑. quia sine

Expanded text:
dicebant se meritis bonorum operum, quae in dicebant se meritis bonorum operum, quae in lege sunt, pervenisse ad evangelicam gratiam. Ideoque scandalizabantur multi qui ex eis crediderunt, quod incircumcisis gentibus Christi gratia traderetur. Unde apostolus Paulus dicit posper fidem. Nam justificatus per fidem, quomodo potest nisi juste deinceps operari, quamvis nihil antea juste operatus ad fidei justificationem pervenerit, non merito bnon potest, cum jam per dilectionem bene operatur. Quod si cum crediderit, mox de hac vita decesserit, justificatio fidei manet cum illo, nec praecedentibus bonis operibus, quia non merito ad illam, sed gratia pervenit, nec consequentibus, quia in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum est, quod Paulus apostolus dicit, Arbitramur enim hominem justificari per fidem sine operibus , non ita intelligendum esse, ut accepta fide, si vixerit, dicamus eum justum, etiamsi male vixerit. Ideo exemplo Abrahae et apostolus Paulus utitur, quia sine
Abbreviated transcription (Latin):
Qm̃ paulus apłs p̃dicans iustificari homi¬
nem ꝑ fidem sine oꝑib. non bene intellectꝰ
est ab eis qui sic dictum acceperunt ut pu¬
tarent cum semel in xp̃m creclissent. etiã
simale oꝑarent᷑ & facinorose flagicioseq
huius epłȩ eundem sensum paul apłi qͦ¬
modo sit intelligendus exponit. Ideoq a-
brahe magis exemploutit᷑. uacuam ẽẽ fidẽ
si non bene oꝑetur: qm̃ abrahȩ exemplo
etiam paulus apls usus est. ut ꝓbaret ui-¬
stificari hominem ꝑfidem. sine oꝑib legis.
Cum enim bona oꝑa commemorat abra.¬
hȩ. quȩ eius fidem comitata sunt: satis
ostendit apłm paulum non ita ꝑ abrahã
docere iustificari hominem ꝑ fidem sine
oꝑib. ut siqͥs credidit non ad eum ꝑtine¬
at bene oꝑari: s ad hoc podius. ut nemo
arbitret᷑ meritis pͥors bonors oꝑm. se ꝑue-¬
cu nisse ad donum iustificationis quȩ ẽ¬
siꝰ in fide. In hoc enim se gentib in xp̃m
credentib iudei p̃ferre cupiebant: quod

Expanded text:
m Paulus apostolus praedicans justificari hominem per fidem sine operibus, non bene intellectus est ab eis qui sic dictum acceperunt, ut putarent, cum semel in Christum credidissent, etiam si male operarentur, et facinorose flagitioseque hujus epistolae eumdem sensum Pauli apostoli quomodo sit intelligendus exponit. Ideoque magis Abrahae exemplo utitur, vacuam esse fidem si non bene operetur, quoniam Abrahae exemplo etiam Paulus usus est, ut probaret justificari hominem sine operibus posse. Cum enim bona opera commemorat Abrahae, quae ejus fidem comitata sunt, satis ostendit apostolum Paulum, non ita per Abraham docere justificari hominem per fidem sine operibus, ut si quis crediderit, non ad eum pertineat bene operari, sed ad hoc potius, ut nemo arbitretur meritis priorum bonorum operum se pervenisse ad donum justificationis quae est in fide. In hoc se gentibus in Christum credentibus, Judaei praeferre cupiebant, quia
Abbreviated transcription (Latin):
cessario similitudo. non tam̃ ȩqualitas:
quia multa desunt imagini. quȩ inft̃
illi rei de qua exp̃ssa est. Ubi equautas.
continuo similitudo: non continuo ima¬
equalitas. inest & similitudo. Quecunq
enim adsunt uni: adsunt &e alt̃. Imago
tamen non est: quia neutrum de altero
exp̃ssum est. U̾b simuitudo. ñ continuo
imago: non continuo equalitas. Omne
ouo gallinȩ nec imago tamen eius est qͥa¬

Expanded text:
cessario similitudo, non tamen aequalitas: quia multa desunt imagini quae tamen insunt illi rei de qua expressa est. Ubi aequalitas, continuo similitudo, non continuo imaaequalitas, inest similitudo. Quaecunque enim adsunt uni, adsunt et alteri, imago tamen non est, quia neutrum de altero expressum est: ubi similitudo, non continuo imago, non continuo aequalitas. Omne ovo gallinae, nec imago tamen ejus est, qu
Abbreviated transcription (Latin):
intelligi non mutatum ẽẽ uerbum sus¬
ceptione hominis. sicuti nec membra
ueste induta mutant᷑: quanquam illa
susceptio ineffabilit̃ susceptum suscipi¬
enti copulauit. S quantum u̾ba huma¬
na reb ineffabilib coaptari possunt. ne
mutatꝰ intelligat᷑ deus humanȩ fragili¬
tatis assumptor: electum est. ut grece
scema. & latine habit᷑ diceret᷑ illa suscep¬

Expanded text:
intellegi non mutatum esse uerbum susintellegi non mutatum esse uerbum susceptione hominis, sicuti nec membra ueste induta mutantur, quam quam illa susceptio ineffabiliter susceptum suscipienti copulauerit; sed, quantum uerba humana rebus ineffabilibus coaptari possunt, ne mutatus intellegatur deus humanae fragilitatis assumtor, electum est, ut graece oxfjict et latine habitus diceretur illa suscep
Abbreviated transcription (Latin):
enim sic assumptꝰ est homo. ut neq ipse mu-¬
taret dm̃. nec ab illo mutaret᷑: s potius ex
t̃c̃io. sic enim assumptꝰ est. ut commnutaret᷑
in meliꝰ. & ab eo formaret᷑ ineffabilit̃. excellen¬
dius atq coniuncdius. qmͣ uestis ab homine
cum induit᷑. Hoc gͦ nomine habitꝰ satis sig¬
nificauit apłs quemadmodum dixerit
insimilitudinem hominum factꝰ. quia ñ
transfigͣatione in hominem. s habitu factꝰ
est. cum indutꝰ est homine: quemsibi u¬
niens quocdammꝰ atq conformans. ĩmor¬
talitat etnitatꝙ sociaret. S illum ha¬
bitum qui est in ꝑceptione sapientie uel
potius disciplinȩ. greci.xyzin uocant: hc̃
aut̃ scđm quem dicimus uestitum uł ar¬
matum. seema potiꝰ appellant. Ex quo in¬
telligit᷑ de isto genere habitꝰ locutum
apłm. qͣndoquidem in grecis exemplari¬
bus scema scͥptum ẽ: quod nos in latinis
habitum habemꝰ. Quo nomine oportet

Expanded text:
enim sic assumtus est homo, ut neque ipse muenim sic assumtus est homo, ut neque ipse mutaret dtertio; sic enim assumptus est, ut commutaretur in melius, et ab eo formaretur ineffabiliter, excellentius atque conjunctius, quam vestis ab homine, cum induitur. Hoc ergo nomine habitum satis significavit Apostolus, quemadmodum dixerit: In similitudinem hominum factus; quia non transfiguratione in hominem, sed habitu factus est, cum indutnions quodam modo atque conformans immortalitati aeternitatique sociaret sed illum habitum, qui est in perceptione sapientiae et disciplinae, Graeci f;tJl uocant, hunc autem, secundum quem dicimus uestitum uel armatum, axwa potius appellant. ex quo intellegitur de isto genere habitus locutum apostolum, quando quidem in graecis exemplaribus a%rjfia scriptum est, quod nos in latinis habitum habemus. quo nomine oportet
Abbreviated transcription (Latin):
rissimus ds est: equalem ẽẽ dixit patͥ. QͦSñ
ei fuit tanquam rapina. id est quasi alienũ
appeteret: si semꝑ manens in ea equalitate
apparere. S semet ipsum exinaniuit. non
formam suam mutans.s formam serui acci¬
piens: neq conũsus &e trans mutatus in ho¬
minem. amissa in commutabili stabilitate:
s quanquam uerum hominem suscipien¬
do. ipse susceptor in similitudinem homi
num factus. non sibi s eis quib in homine
apparuit. est habitu inuentꝰ ut homo. id
est habendo hominem. inuentꝰ ut homo ẽ.
Pon enim pot̾at inueniri abhis qui cor
immundum habebant. & ũbum apud
patrem uide non pot̾ant. nis hoc suscipi¬
endo quodpossent uidere: & ꝑ quod ad
illud lum̃ int̾ius ducerent᷑. Iste aut̃ habit᷑
non est ex pͥmo genere:non enimmanens
inse nat᷑a hominis. nat᷑am dei commuta¬
uit: neq ex scdo: non enim & mutauit hõ
dm̃. & mutatꝰ ab illo est: neq ex quarto: non

Expanded text:
rissimus Deus est, aequalem esse dixit Patri, quod non rissimus Deus est, aequalem esse dixit Patri, quod non ei fuit tanquam rapinam, id est, quasi alienum appetere, si semper manens in ea aequalitate, apparere; sed semetipsum exinanivit, non formam suam mutans, sed formam servi accipiens, neque conversus aut transmutatus in hominem, amissa incommutabili stabilitate; sed tanquam verum hominem suscipiendo, ipse sunum factus, non sibi, sed eis quibus in homine apparuit, et habitu inuentus est ut homo, id est habendo hominem inuentus ut homo est. non enim poterat inueniri ut homo ab his qui cor immundum habebant, et uerbum apud patrem uidere non poterant nisi hoc suscipiendo quod possent uidere et per quod ad illud lumen interius ducerentur. iste autem habitus non est ex primo genere; non enim manens in se natura hominis naturam dei commutauit. neque ex secundo; non enim immutauit homo deum, ut mutatus ab illo est. neque ex quarto; non
Abbreviated transcription (Latin):
mutat᷑ s hominem mutat. quem de stultosa¬
pientem facit. Quędam uͦ sic accidunt.
ut &e mutent & mutent᷑: sicuti cibꝰ. Ipse enĩ
&& nos refecti cibo ab exilitate atq languore.
inrobur atq ualentiam commutamur:
Tercium genꝰ est. cum ipsa quȩ accidunt
iutant᷑ ut habitum faciant. & quodam¬
modoformant᷑ ab eis quib habitum faci¬
unt: sicuti est uestis. Nam cum ꝓiecta uł
reposita est:non habet eam formam quam
sumit cum induit᷑ atq inducitur m̃bris.¬
Qͦ induta accepit formam quam ñ habebat
exuta: cum ipsa membra & cum induunt᷑
ce cum exuunt᷑. in suo statu maneant. Lotest
ẽẽ etiam quartum genꝰ. cum ea q̃ accẽdus
ad faciendum habitum. nec ea mutant qͥb
digito. si non nimis subtilit̃ attendat᷑. Uerũ¬
tamen hoc genꝰ aut nullum ẽ sidiligenter
discutias: aut omnino rarissimum. Cũ gͥ
ꝑtinet ad diuinitatem eiꝰ scđ̾m id quodue¬

Expanded text:
mutatur, sed hominem mutat, quem de stulto samutatur, sed hominem mutat, quem de stulto sapientem facit. Quaedam vero sic accidunt, ut et mutent et mutentur: sicuti cibus, et ipse  nos refecti cibo, ab exilitate atque languore in robur atque valentiam commutamur. Tertium vero genus est, cum ipsa quae accidunt mutantur, ut habitum faciant, et quodammodo formantur ab eis quibus habitum faciunt, sicuti est vestis: nam cum projecta vel reposita est, non habet eam formam quam sumit cum induitur atque inducitur membris. Induta ergo accipit formam quam non habebat exuta, cum ipsa membra, et cum induuntur, et cum exuuntur, in suo statu maneant. Potest esse etiam quartum genus, cum ea quae accidunt ad faciendum habitum, nec ea mutant quibudigito, si non nimis subtiliter attendatur; verumtamen hoc genus, aut nullum est, si diligenter discutias, aut omnino rarissimum. Cum igipertinet ad divinitatem ejus, secundum id quod ve