comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stros suos ignẽ. flagrantem: nisi quomͦ dicit
spũ feruentes: Si enim feruet spũ: ignis ar¬
dens ẽ omnis minister dĩ Nonne ardebat
stephanus: Quo igne ardebat: Et quis ignis
ille erat quando lapidabatur: & ꝓeis aquib
lapidabatur rogabat: Cum audis ignis est
minister dĩ: incensurum illum putas: In¬

Expanded text:
nistros suos ignem flagrantem,» nisi quomodo dicit, nistros suos ignem flagrantem,» nisi quomodo dicit, «Spiritu ferventes» ? Sic enim fervens spiritu, ignis ardens est omnis minister Dei. Nonne ardebat Stephanus? Quo igne ardebat? et quis ille ignis erat, quando lapidabatur, et pro eis a quibus lapidabatur rogabat ? Cum audis, Ignis est minister Dei; incensurum illum putas? In
Abbreviated transcription (Latin):
iur: officiĩ preco: Homo gͦ fit precoͥ idest qͥa
erat homo fit preco: ñ quia erat preco. fit ħo:
Sic gͦ qui erant iam sp̃c conditi acreatore deo:
fac̃ eos angłos. mittendo eos nuntiare quod
iusserit. & ignem flagrantem facit ministroᷤ
suos Legimus apparuisse ignẽ inrubo: legi¬
mus etiam ignem missum desuꝑ & imples¬
se quod preceptum ẽ. Ministrauit gͦ: cum
impleret: Cum esset innatura sua erat: cũ
egit qđ iussum ẽ ministerium impleuit Sic
scđm litteram uidemus increatura Quid est
autẽ in eccłia figuratȩ: Quomͦ accipimꝰ qͥfac̃
angelos suos sp̃s: & mintstros suos ignem fla¬
grantem: Sp̃s: spiritales dicit Bene facit spi
Spiritalis enim omnia iudicat: ipse autẽ ane¬
minȩ duidicatur Uide spiritalem: factum
angłm dĩ. Non potui inquit loqͥ uobis qͣsi
spiritalib: sed quasi carnalib: De spiritali
quadã affectione missus ẽ ad carnales: tanqͣm
angłs decȩlo adterram. Quomͦ dic̃ imumi¬

Expanded text:
fit praeco, id est, qui homo erat fit praeco; non qui erat praeco fit homo. Sic ergo qui erant jam spiritus conditi a creatore Deo, facit eos angelos, mittendo eos nuntiare quod jusserit; et ignem flagrantem facit ministros suos. Legimus apparuisse ignem in rubo , legimus etiam missum ignem desuper, et implesse quod praeceptum est. Ministravit ergo, cum impleret: cum esset, in natura sua erat; cum egit quod jussum est, ministerium implevit. Sic secundum litteram in creatura. 16. Quid est autem in Ecclesia figurate? Quomodo accipimus, «Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem flagrantem?» Spiritus spirituales dicit. Bene facit ange«Spiritualis enim omnia judicat; ipse autem a nemine dijudicatur» . Vide spiritualem factum angelum Dei. «Non potui,» inquit, «vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus» . De spirituali quadam affectione missus est ad carnales, tanquam angelus de coelo ad terram. Quomodo dicit, «et mi
Abbreviated transcription (Latin):
accepi. agnoui: & quẽ uid̾is. & qͣlem uidis: et uͥ uidis.
⁊unde uid̾is. Quẽ uidist: Sponsũ nr̃m. Qualẽ uidisti:
Speciosũ forma p̃filiis hominũ. ubi uidisti: Cum in
forma dei esset Unde uidisti.
ꝑea quę facta sunt intellecta conspiciuntur. Ui¬
deamus & iste quid dicat: alius ꝓpħa: sed ñ
alius sp̃s: Non enim discordant inter se. Exhibu¬
it nobis ille speciosũ forma prefiliis hominum.
exhibeat. & iste quod ait uidimus eum & no
habebat speciem neq decorem. Unus apłs pau
lum pauli: utriq ꝓpħȩ phibet testimonium:
Ibi habeo speciosum forma prefilus hominum
qui cum informa di esset non rapinã arbitratus
ẽ esse equalis dõ: ibi dixit quod uidit & alius
non habentem speciem neq decorem: quia semet¬
ipsum exinaniuit formam serui accipiens insi

Expanded text:
gnovi et quem videris, et qualem videris, et ubi videris, et unde videris. Quem vidisti? Sponsum nostrum. Qualem vidisti? Speciosum «forma prae filiis hominum.» Ubi vidisti? «Cum in forma Dei esset.» Unde vidisti? «Per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur.» Videamus et de isto quid dicat alius propheta, sed non alius spiritus; non enim discordant inter se. Exhibuit nobis ille speciosum forma prae filiis hominum, exhibeat et iste quod ait, «Vidimus eum, et non habebat speciem, neque decorem.» Unus apostolulum Pauli utrique prophetae perhibet testimonium. Ibi habeo speciosum forma prae filiis hominum: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo.» Ibi dixit, quod vidit et alius, non habentem speciem neque decorem: quia «semetipsum exinanivit formam servi a
Abbreviated transcription (Latin):
credo alit̃ dicere uoluit. qđ supra iam direrat dõ
deorum: Nam qđ ibi iã deinde subiungit:. hoc ⁊̃
hic repetiuit: confitemini dño dñoꝵ. S et si suns.¬
qͥ dicuntur dii. siue incelo. siue interra: quẽ ad¬
modum sunt dii multi. et dñi multi: s nobis
unus ẽ. ds̃ pater ex quo omnia. et nos inipsum: et

Expanded text:
credo aliter dicere voluit quod supra jam dixerat, «Deo deorum:» nam quod ibi deinde subjunxit, hoc etiam hic repetivit, «Confitemini Domino dominqui dicuntur dii, sive in coelo, sive in terra: quemadmodum sunt dii multi, et domini multi; unus Pater, Deus ex quo omnia, et nos in ipso, et
Abbreviated transcription (Latin):
ut alii cauerent suꝑbiam. inqua ipsi correptis̃.
iud gͦ uultis ante lucem surgere: Inuanum est
uob̃ Exaltari uultis ante qͣm humiliemini:
Oñs ipse ur̃ qͥ ẽ lux ur̃a: humiliatus ẽ. ut exaltaret̃
udite paulum dicentem: Qui cum informa dei
eẽt: ñrapinam arbitratꝰ. ẽ. eẽ equał dõ Quare
uli ñerat rapina: quia natura erat: qͥa in hoc
natus erat ut eẽt equalis illi aqͦ genitus ẽ Sed qͥd
fecit : ꝓpt̃nos semetipsum exinam uit formã
serui accipiens: insimilitudinẽ hominũ facto

Expanded text:
ut alii caverent superbiam in qua ipsi correpti sunt. ut alii caverent superbiam in qua ipsi correpti sunt. Quid ergo vultis «ante lucem surgere? In vanum est vobis.» Exaltari vultis, antequam humiliemini? Dominus ipse vester, qui est lux vestra, humiliatus est ut exaltaretur. Audite Paulum dicentem: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo.» Quare illi non erat rapina? Quia natura erat, quia hoc natus erat, ut esset aequalis illi a quo genitus est. Sed quid fecit? Propter nos «semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudine
Abbreviated transcription (Latin):
locis intelligitur sessio inhonore iudicandi:
aliis locis humilitatem ostendit Quomͦ in ho¬
nore iudicandi sessio: sedebitis suꝑ duodecim
sedes udicantes xͦuͭ. trib isrł Quomodo insi¬
gno humilitatis sessio: hora sexta dñs fatigatꝰ
sedit ad puteum fatigatio dñi. infirmitas dñi
suit: infirmitas uirtutis : infirmitas sapientie.
sed ipsa infirmitas humilitas Ergo si sedit ex
infirmitate: sessio illa humilitatem significat:
Et ipsa sessio ipsuis id ÷ humilitas: ipsa nos fecit sal¬
uos: quia qđ infirmum ẽ dĩ. fortiꝰ ẽ qͣm homines
deo dicit inquodã psalmo: Dñe tu cognousti seᷤ¬
sionem meam etresurrectionem meã. id÷ humili¬
tatem meã et exaltationem meã Quid gͦ uos an¬
te lucẽ uultis exaltari ofilii zebedei: Sic enim lo¬
quamur & ipsos potiꝰ nominemꝰ: qui ñ nobis
irascuntur. qͥa ideo deillis ista conscripta sunt:

Expanded text:
locis intelligitur sessio in honore judicandi, locis intelligitur sessio in honore judicandi, aliis locis humilitatem ostendit. Quomodo in honore judicandi sessio? «Sedebitis super duodecim sedes, judicantes duodecim tribus Israel» . Quomodo in signo humilitatis sessio? «Hora sexta Dominus fatigatus sedit ad puteum» . Fatigatio Domini, infirmitas Domini fuit, infirmitas virtutis, infirmitas sapientiae: sed ipsa infirmitas, humilitas. Ergo si sedit ex infirmitate, sessio illa humilitatem significat. Et ipsa sessio ipsius, id est humilitas ipsius, ipsa nos fecit salvos; quia, «Quod infirmum est Dei, fortius est quam homines.» . Ideo dicit in quodam psalmo: «Domine, tu cognovisti sessionem meam, et resurrectionem meam» ; id est humilitatem meam, et exaltationem meam. Quid ergo vos ante lucem vultis exaltari, o filii Zebedaei? Sic enim loquamur, et ipsos potius nominemus, qui non nobis irascuntur; quia ideo de illis ista conscripta sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
trus ante lucem surrexerat: quando consiliũ
dño dare uolebat. ut non pateret᷑ ꝓnob̾ Dixe¬
rat enim ille de passione sua inqua salui futuri
eramꝰ: deipsa humilitate: Humilis enim passꝰ
ẽz Cum ergo depassione sua futura diceret:
expauit petrus. qui illum paulo ante dixerat
filium dĩ limuit nemoreretur: etait illi Absit
ate dñc: ꝓpitius estot̾: ñ fiet istud Ante lu¬
cem uolebat surgere: et luci consilium dare. S
quid fecit dñs : fecit ulum ut post lucẽ surgat
Redi post me sathanas: ldeo ẽnim sathanas: qͥa
ante lucem uis surgerez Redi post me: ut ego
precedam tu scquaris: quo ego eo illuc eas: ñ
qͦ tu uis ire illuc me uelis dacere Ergo ilis qͥ
uolebant ante lucẽ surgere dic̃ psalmus Inua¬
num ẽ uob̃ ante lucem surgere Et quando sur¬
gemus: Cum fuerimus humiliati Surgi¬
te: postea quã sedistis Surrectio exaltationem
significat: sessio humilitatem signifieat. Aliis

Expanded text:
trus ante lucem surrexerat, quando consilium trus ante lucem surrexerat, quando consilium Domino dare volebat, ut non pateretur pro nobis. Dixerat enim ille de passione sua, in qua salvi futuri eramus, de ipsa humilitate; humilis enim passus est: cum ergo de passione sua futura diceret, expavit Petrus, qui illum paulo ante dixerat Filium Dei; timuit ne moreretur, et ait illi, «Absit a te, Domine; propitius esto tibi: non fiet istud.» Ante lucem volebat surgere, et luci consilium dare. Sed quid fecit Dominus? Fecit illum ut post lucem surgeret: «Redi post me, satanas» . Ideo enim satanas, quia ante lucem vis surgere. «Redi post me,» ut ego praecedam, tu sequaris: qua ego eo, illac eas; non qua tu vis ire, illac me velis ducere. 5. Ergo illis qui volebant ante lucem surgere dicit Psalmus, «In vanum est vobis ante lucem surgere.» Et quando surgemus? Cum fuerimus humiliati: «Surgite» «posteaquam sedistis.» Surrectio exaltationem significat, sessio humilitatem significat. Aliis
Abbreviated transcription (Latin):
ibi ẽt̃. ubi ẽ excelsus: Esto humilis: ubi et uie hu¬
milis fuit Propterea illis dicit ipsa lux: Hon est
discipłs suꝑ magistrum: nec seruus suꝑ dñm
suum: Quia uolebant discipłi eẽ supra magi¬
strum: et serui uolebant eẽ suꝑ dnm suum: ante
lucem uolebant surgere: Inuanum ibant: quia
non post lucem ibant: Lilis gͦ dicit iste psalmus:
inuanum ẽ uob̃ ante lucem surgere: Tales erãt
silii rebedei: qui ante qͣm humiliarent᷑ scđm
passionem dñi. lam sibi loca eligebant ubi sede¬
rent Nbi : Alter addexitram: alt̃ adsinistram.
Ante lucem uolebant surgere: ideo inuanũ ibant:
Reuocat iuos dñs adhumilitatem cum hoc audi¬
ret: & ait illis Potestis bibere calicem quẽ ego
bibitunis sum: Ego ueni humilis eẽ: et uos
ante me uultis excelsi eẽ : quo ego eo: illuc se¬
quimini ait Nam si huc uultis ire quo ego
ñeo: inuanum ẽ uob̃ ante lucc̃ surgere & pe¬

Expanded text:
ibi esse ubi est excelsus? Esto humilis, ubi et ille huibi esse ubi est excelsus? Esto humilis, ubi et ille humilis fuit. Propterea illis dicit ipsa lux: «Non est discipulus super magistrum, nec servus super dominum suum» . Qui volebant discipuli esse super magistrum; et servi volebant esse super dominum suum, ante lucem volebant surgere; in vanum ibant, quia non post lucem ibant. Illis ergo dicit iste psalmus, «In vanum est vobis ante lucem surgere.» Tales erant filii Zebedaei, qui antequam humiliarentur secundum passionem Domini, jam sibi loca eligebant, ubi sederent, unus ad dexteram, alter ad sinistram: ante lucem volebant surgere; ideo in vanum ibant. Revocavit illos Dominus ad humilitatem, cum hoc audiret, et ait illis: «Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum» . Ego veni humilis esse, et vos ante me vultis esse excelsi? Qua ego eo, illac sequimini, ait. Nam si hac vultis ire, qua ego non eo, «In vanum est vobis ante lucem surgere.» Et Pe
Abbreviated transcription (Latin):
les simus Nemo sibi arroget aliquid: nemo habet
aliqͥd boni: nͥ abillo acceꝑit. qͥ solus bonus ẽ Qui
autẽ sibi uoluerit arrogare sapicutiã: stultꝰ c̃
it humilis: ut ueniat sapientia et illuminet il¬
lum Si autẽ ante qͣm ueniat in illum sapien¬
tia. putat secẽ sapientem: ante lucc̃ surgit: in
mo: Inuanum ẽ uob̃ ante lucem surgere
uid. ẽ. inuanum ẽ uob̃ ante lucem surgere : Si
surgatis ante qͣm surgat lux: necesse. ẽ. ut inua¬
nitate remaneatis: quia intenebris eritis Surrex̾
qui se uolunt p̃ponere. xp̃o: Et qui sunt qui se
uolunt preponere.xp̃o: qͥ uolunt hic excelsi esse.
uͥ humilis ille fuit Sint gͦ hic humiles: si uo¬
lunt ibi et̃ excelsi. uͥ xp̃c excelsus ẽ: Ait enim
de his qui illi adheserant fide: inquib & nos su¬
mus. si et nos puro corde inillum credimus Pãt
inquit qͦs mͥ dedisti. uolo ut ubi ego sum. & ipsi
sint mecum: Magnum donum: magna gr̃a:

Expanded text:
les simus. Nemo sibi arroget aliquid. Nemo habet les simus. Nemo sibi arroget aliquid. Nemo habet aliquid boni, nisi ab illo acceperit, qui solus bonus est. Qui autem sibi voluerit arrogare sapientiam, stultus est. Sit humilis, ut veniat sapientia et illuminet illum. Si autem antequam veniat in illum sapientia, putat se esse sapientem; ante lucem surgit, et mo? «In vanum est vobis ante lucem surgere.» Quid est, «In vanum est vobis ante lucem surgere?» Si surgatis antequam surgat lux, necesse est ut in vanitate remaneatis, quia in tenebris eritis. SurrexitQui se volunt praeponere Christo. Et qui sunt qui se volunt praeponere Christo? Qui volunt hic excelsi esse, ubi humilis ille fuit. Sint ergo hic humiles, si volunt ibi esse excelsi, ubi Christus excelsus est. Ait enim de iis qui illi adhaeserant fide, in quibus et nos sumus, si et nos in illum puro corde credimus: «Pater,» inquit, «quos mihi dedisti, volo ut ubi ego sum, et ipsi sint mecum» . Magnum donum, magna gratia
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntum accepimus Et quia nos sic̃ homines
custodimus. et ꝑfecte custodire ñpossumus: ideo
sine custode remanebitis: Absit Nam ubi est
ille de qͦ dicit᷑ ͥ nͥ dñs custodierit ciuitatẽ. inua¬
num laborant qui custodiunt cam: Laboramꝰ
incustodiendo: sed uanus ẽ labor nr̃. nͥ ille cu¬
stodiat qͥ uidet cogitationes urãs Custodit ille
cum uigilatis: custodit et cũ dormitis Ille enĩ
dormiuit incruoe semel. et surrexit: iam non
dormit: Estote isrł: quia ñdormit neq dormi¬
tabit qui custodit isrł Eia fr̃s si uolumus sub
umbra alarum di custodiri: simus isrł Custo¬
dimus enim uos exofficio dispensationis: sed custo¬
diri uolumus uobiscum: Tanquã uob̃ pastores
sumus: sed sub illo pastore. uobcũ oues sumꝰ: Tan¬
quam uob̾ ex hoc loco doctores sumꝰ sed subillo uno
magistro. in hac scola uobiscum condiscipłi sumꝰ.
ꝓpter nos. et exaltatus c̃ ad custodiendos nos: humi¬

Expanded text:
quantum accepimus. Et quia nos sicut homines quantum accepimus. Et quia nos sicut homines custodimus, et perfecte custodire non possumus, ideo sine custode remanebitis? Absit. Nam ubi est ille de quo dicitur, «Nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum laboravit qui custodit eam?» Laboramus in custodiendo, sed vanus est labor noster, nisi ille custodiat qui videt cogitationes vestras. Custodit ille cum vigilatis, custodit et cum dormieritis. Ille enim dormivit in cruce semel, et surrexit; jam non dormit. Estote Israel; quia non dormit, neque dormitabit, qui custodit Israel . Eia, fratres, si volumus sub umbra alarum Dei custodiri, simus Israel. Custodimus enim vos ex officio dispensationis; sed custodiri volumus vobiscum. Tanquam vobis pastores sumus, sed sub illo Pastore vobiscum oves sumus. Tanquam vobis ex hoc loco doctores sumus; sed sub illo uno Magistro in hac schola vobiscum condiscipuli sumuspropter nos, et exaltatus est ad custodiendos nos, humi
Abbreviated transcription (Latin):
mentes corrũmpant᷑ acastitate quȩ ẽ inxp̃o iħ̃u
Custodiebat: uigilabat. q̃ntum poterat: suꝑ eos
quib preerat Et ep̃i hoc faciunt Nam idco al¬
tior locꝰ positus ẽ ep̃is: ut ipsi suꝑ intendant:⁊
tanquã custodiant popłm Nam & grece qd dr̃¬
ĩ aiyenẽ ep̃s: hoc latine suꝑ intentor interpre¬
tatur: quia suꝑ intendit: quia desuꝑ uidet
Quomͦ autẽ uinitori altior fit locꝰ adcustodien¬
dam uineam: sic et epĩs altior locꝰ factus est
Et deisto alto loco perculosa redditur ratio: nisi
eo corde stemꝰ hic ut humilitate sub pedibus
urĩs simus: & ꝓuob̾ oremus. ut qͥ uidet mentes
ur̃as ipse custodiat: qͥa nos intrantes uos et exe¬
untes possumus uidere: usꝙ ad eo autem non
uidemus qͥd cogitetis incordib ur̃is: ut neq quid
agatis indomib ur̃is uidere possimus Quomͦ gͦ
custodimus: qͦmͦ homines: qͣntum possumus :

Expanded text:
mentes cormentes corcustos erat; vigilabat, quantum poterat, super eos quibus praeerat. Et episcopi hoc faciunt. Nam ideo altior locus positus est episcopis, ut ipsi superintendant, et tanquam custodiant populum. Nam et graece quod dicitur episcopus, hoc latine superintentor interpretatur; quia superintendit, quia desuper videt. Quomodo enim vinitori altior fit locus ad custodiendam vineam, sic et episcopis altior locus factus est. Et de isto alto loco periculosa redditur ratio, nisi eo corde stemus hic, ut humilitate sub pedibus vestris simus, et pro vobis oremus, ut qui novit mentes vestras ipse custodiat. Quia nos intrantes vos et exeuntes possumus videre; usque adeo autem non videmus quid cogitetis in cordibus vestris, ut neque quid agatis in domibus vestris videre possimus. Quomodo ergo custodimus? Quomodo homines; quantum possumus,
Abbreviated transcription (Latin):
mus dĩ. templum dĩ Et qͥd dicit apłs: Templũ
enim dĩ scm̃ ẽ: qđ estis uos Om̃s autem fideles
quȩ ẽ domus dĩ. non solũ qͥ modo sunt. sed et qͥ
ante nos fuerunt. etiam dormierunt. et qui pꝰ
nos futuri sunt adhuc qui nasci habent inreb
humanis usq infinem scłi. congregati inunũ
mͦ gemunt it̃ palcas. quȩ massã unam factura
sunt. qͣndo area infinc fu̾it uentilata: omĩs ergo
numerꝰ fideliũ scõꝵ exhõibus cõmutandoꝵ ut fi¬
ant equales angłis dĩ. adiuncti etiã ipsi angłis
qͥ mͦ ñperegrinantur. s expectant nos qͥndo apcre¬
grinatione redeamus. om̃s simul unã domum
di faciunt & unam ciuitatem: ipsa ẽ icrłm &
ht̃ custodes Quomͦ ht̃ ȩdificantes: laborantes.
ut edificetur: sic ht̃ et custodientes Nam adcu¬
stodiam ꝑtinet. qđ dicit apłs: Timeo nc sicut
serpens euam seduxit astutia sua: sic & ur̃e

Expanded text:
mus Dei? Templum Dei. Et quid dicit apostolus: 'Templum mus Dei? Templum Dei. Et quid dicit apostolus: 'Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos'. Omnes autem fideles, quae est domus Dei, non solum qui modo sunt, sed et qui ante nos fuerunt, et iam dormierunt, et qui post nos futuri sunt, adhuc qui nasci habent in rebus humanis usque in finem, congregati in unum, modo gemunt inter paleam, quae massam unam factura sunt, quando area in fine fuerit ventilata. Omnis ergo numerus fidelium sanctorum ex hominibus commutandorum, ut fiant aequales angelis Dei, adiunctis etiam ipsis angelis, qui modo non peregrinantur, sed exspectant nos, quando a peregrinatione redeamus, omnes simul unam domum Dei faciunt, et unam civiem. Habet custodes: quomodo habet aedificantes, laborantes ut aedificetur; sic habet et custodientes. Nam ad custodiam pertinet quod dicit Apostolus: «Timeo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et vestrae
Abbreviated transcription (Latin):
sacramentoꝵ dĩ Om̃s currimus: om̃s laboramꝰ:
om̃s edificamus mͦ: et ante nos alii cuturrerunt᷑:
laborauerunt: ȩdificauerunt:. Sed ñ dñs edificauit
domum: inuanum laborauerunt ȩdificantes eã:
deo quosdam uidentes ruere apłi: et ꝓpriȩ paulꝰ
att Dies obseruatis: et annos. et menses. & tẽpora
Tunco uos. ne forte sine causa laborauerim inuobis.
Quia nouerat se intus adño ȩdificari adño ȩdifica¬
ri: plangebat istos. quia sine causa laborauerat in
eis Nos gͦ loquimur foris: ille edificat intus
Quomodo audiatis nos aduertimus: quid cogite¬
tis. Ille solus nouit. qui cogitationes uras uidet.
Ipsc ȩdificat: ipse monet: ipse terret: ipse intellec¬
tum aꝑit: ipse adfidem applicat sensũ ur̃m
Et tamen laboramus & nos. tanquam operarii:
sed nͥ dñs ȩdificaucrit domum: inuanum labora¬
uerunt edificantes eam: Quȩ autem domus:¬

Expanded text:
Sacramentorum Dei. Omnes currimus, omnes laboramus, Sacramentorum Dei. Omnes currimus, omnes laboramus, omnes aedificamus modo; et ante nos cucurrerunt, laboraverunt, aedificaverunt: sed «nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, aedificantes eam.» Ideo quosdam videntes ruere Apostoli, et proprie Paulus ait: «Dies observatis, et annos, et menses, et tempora; timeo vos», «ne forte sine causa laboraverim in vos» . Quia noverat se intus a Domino aedificari, plangebat istos, quia sine causa laboraverat in eis. Nos ergo loquimur foris, ille aedificat intus. Quomodo audiatis, nos advertimus; quid cogitetis, ille solus novit qui cogitationes vestras videt. Ipse aedificat, ipse monet, ipse terret, ipse intellectum aperit, ipse ad fidem applicat sensum vestrum: et tamen laboramus et nos tanquam operarii; sed «nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt aedificantes eam.» 3. Quae autem domus
Abbreviated transcription (Latin):
dicit apłs: Ipse ẽ enim pax nr̃a qui fec̃ utraq
unum Ille ẽ uerus pacificꝰ qͥ duos parietes edi¬
uerso uenientes in secopulauit qͥb factus est
lapis angularis: uenienti popło excircum cisio¬
ne credentium. et uenienti popło ex p̃putio gen¬
tium. et ipsoꝵ credentium: fecit unam eccłiã
deduob popłis: factus ẽ illis lapis angularis:
et ideo uerus pacificus Quia gͦ ille uerus salo¬
mon. salomon autẽ ille filius dauid demulie¬
rebersabee rex inisrł. figurã gestabat huiꝰ pa¬
cifici. qͥndo templum edificauit: ideo neillum
putes salomonem qͥ edificauit domum dõ: ali¬
um salomonem ł ostendens ista scriptura. sic
cepit in ꝑsalmo
isi dñs ȩdificauerit domum: in
uanum laborauerunt edifican¬
tes eam: Dominus gͦ edificat do
do. sed si ñille edificet inuanum
laborauerunt edificantes eam:
Qui sunt qͥ laborant ȩdificantes:
ins̃ qui inȩccłia piedicant uerbum dĩꝰ ministri

Expanded text:
Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum.» Ipse est verus pacificus, qui duos parietes e diverso venientes in se copulavit, quibus factus est lapis angularis, venienti populo ex circumcisione credentium, et venienti populo ex praeputio Gentium et ipsorum credentium; fecit unam Ecclesiam de duobus populis, factus est illis lapis angularis , et ideo vere pacificus. Quia ergo ille verus Salomon; Salomon autem ille filius David de muliere Bethsabee , rex Israel, figuram gestabat hujus pacifici, quando templum aedificavit: ideo ne illum putes Salomonem qui aedificavit domum Deo, alium Salomonem tibi ostendens Scriptura sic coepit in Psalmo: «Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt aedificantes eam.» Dominus ergo aedificat domdo; sed si non ille aedificet, «in vanum laboraverunt aedificantes eam.» Qui sunt qui laborant aedificantes? Omnes qui in Ecclesia praedicant verbum Dei, ministri
Abbreviated transcription (Latin):
tas ur̃a Insultatum ẽ dño. qͥa ñ lotis manibus
discipłi eius manducarẽt. Et respondit dñs sic̃
oportebat: &uocatis turbis ait Audite om̃s &
intelligite Om̃e qđ intrat inos ñcoinquinat ho¬
minem: sed qđ exit Q uid. ẽ hoc: Cum dixit qd̃
intrat inos: ñ nͥ os corporis uoluit ostendere In¬
trant enim cibi & ñcoinqͥnant homines cibi: qͥa
omĩa munda mundis: et omĩs creatura dĩ bona
ẽ: et nicħ abiciendum qđ cũ gr̃arum actione ꝑci¬
pitur: Infigura uidcis posita erant quedã: & in¬
munda dicta sunt: S postea qͣm sigarũ lux ipsa
uenit et remote sunt umbrȩ: ñ sumus retenti in

Expanded text:
mino, quia non lotis manibus discipuli ejus manducarent. Respondit illis Dominus oportebat, et vocatis turbis ait: «Audite omnes, et intelligite. Omne quod intrat in os, non coinquinat hominem, sed quod exit.» Quid est hoc? Cum dixit, «Quod intrat in os,» nonnisi os corporis voluit ostendere. Intrant enim cibi, et non coinquinant homines cibi; quia, «Omnia munda mundis;» et, «Omnis creatura Dei bona est, et nihil abjiciendum quod cum gratiarum actione percipitur» . In figura Judaeis posita erant quaedam, et immunda dicta sunt . Sed postea quam lux ipsa venit, remotae sunt umbrae, non sumus retenti in
Abbreviated transcription (Latin):
ur hoc apłs ait: nͥ ut ostenderet legẽ sine ꝓ¬
missionis grã ñsolum ñ auferre uerum & au¬
gere peccatum: Inde et illud ẽ: Lex sub in¬
trauit. ut habundaret delictum: Sed quia
omnia ꝑgrãm dimittuntur: non solum q̃
sine lege. uerum etiam quȩ inlege commissa
sunt: ideo ibi secutus adiunxit. Ubi autẽ ha¬
bundauit delictũ: suꝑhabundauit & grã:¬

Expanded text:
ur hoc Apostolus ait, nisi ut ostenderet legem sine promissionis gratia, non solum non auferre, verum et augere peccatum? Unde et illud est: «Lex subintravit, ut abundaret delictum.» Sed quia omnia per gratiam dimittuntur, non solum quae sine lege, verum etiam quae in lege commissa sunt; ideo ibi secutus adjunxit: «Ubi autem abundavit delictum, superabundavit gra
Abbreviated transcription (Latin):
Hic sunt enim testimonia necessaria delege &
ꝓpħis: artestantia iusticiȩ dĩ qua iustificam̃
gratis: hic sunt et nr̃a testimonia necessaria
ꝓquib ipsam que hic agitur uitã fimnierunt
martyres: Cognita itaq dĩ gr̃a que sola liberat¬
ap̃uaricatione quȩ legis cognitione cõmittitur.
orando dicit. Confige clauis atimore tuo
carnes meas Sic enim expressius interp̃tati
sunt quidam nr̃i. qđ grece uno uerbo dici po
luerunt nec addiderunt clauis: atq ita dum uo¬
lunt unum uerbum grecũ uno latino int̃pre¬
tando reddere. sententiã minus explicauerunt:
son autẽ. sine clauis intelligi ñ potest: nec nͥ duo¬
bus uerbis latine dici potest. sicut dictum est
confige clauis Ubi quitd uult intelligi nisi
qđ ait apłs: michi autem absit głari. nisi in
cruce dñi nr̃i iħu xp̃i. ꝑquem mͥ mundus

Expanded text:
Hic sunt enim testimonia necessaria, de Lege et Hic sunt enim testimonia necessaria, de Lege et Prophetis, attestantia justitiae Dei, qua justificamur gratis: hic sunt et nostra testimonia necessaria, pro quibus ipsam quae hic agitur, vitam martyres a praevaricatione, quae legis cognitione committitur, orando dicit: «Confige clavis a timore tuo carnes meas.» Sic enim expressius interpretati sunt quidam nostri, quod graece uno verbo dici potluerunt, nec addiderunt «clavis;» atque ita dum volunt uno verbo graeco unum latinum interpretando reddere, sententiam minus explicaverunt: σον autem sine clavis intelligi non potest, nec nisi duobus verbis latine dici potest, sicut dictum est, «confige clavis.» Ubi quid vult intelligi, nisi quod ait Apostolus: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini
Abbreviated transcription (Latin):
inquit iusticia dĩ manifestata ẽ: testifica¬
ta ꝑlegem et ꝓpħas: Proinde etiam iste sub¬
uinrit P ropterea inquit dilexi testimo¬
monia tua: Tanquam diceret: Qm̃ lex siue
inparadiso data. siue naturaliter insita. siue
inlitteris ꝓmulgata preuaricatores fecit om̃s
peccatores terrȩ ꝓpterea dilexi testimonia
tua. quȩ sunt inlege tua degr̃a tua: ut ñ
sit inme iusticia mea. sed tua Lex enĩ ad
hoc ꝓdest: ut mittat ad grãm Non solum
enim qđ attestatur manifestandȩ iusticiȩ dĩ
quȩ sine lege ẽ. uerum hoc ipso qđ preuarican¬
tes fecit. ita ut etiã littera occidat. adiuuifi¬
cantem sp̃m̃ confugere timore compellit:
ꝑquem peccatoꝵ deleatur uniuersitas: ⁊re¬
cte factorum caritas inspiretur Propterea
inquit dilexi testimonia tua: Quidã codices
hñt semꝑ. quidã non habẽt. s. si ẽ sic accipiẽdũ
ẽ sc̃ꝑ: ut sic intelligat᷑ quãdiu hic uiuitur.

Expanded text:
inquit, «justitia Dei manifestata est, testificainquit, «justitia Dei manifestata est, testificata per Legem et Prophetas» . Proinde etiam iste subjunxit: «Propterea,» inquit, «dilexi testimonia tua.» Tanquam diceret: Quoniam lex sive in paradiso data, sive naturaliter insita, sive in litteris promulgata, praevaricatores fecit omnes peccatores terrae; «Propterea dilexi testimonia tua,» quae sunt in lege tua, de gratia tua; ut non sit in me justitia mea, sed tua. Lex enim ad hoc prodest, ut mittat ad gratiam. Non solum enim quod attquae sine lege est, verum etiam hoc ipso, quod praevaricantes fecit, ita ut et etiam littera occidat; ad vivificantem Spiritum confugere timore compellit, per quem peccatorum deleatur universitas, et recte factorum charitas inspiretur: «Propterea,» inquit, «dilexi testimonia tua.» Quidam codices habent, «semper,» quidam non habent. Sed si est, sic accipiendum est «semper,» ut sic intelligatur, Quamdiu hic vivitur.
Abbreviated transcription (Latin):
et ipsi homines erant. Sine lege autt̃ na¬
turali essent: si preter naturam humani
generis ẽẽ potuissent: Multomagis ergo p̃¬
uaricatores fac̾ti sunt lege diuina qua naturał
illa siue instaurata. siue aucta. siue firmata
ẽ Iam uͦ si inhominib peocatorib terrȩ non
incongrue deputantur & paruuli ꝓpt̾ origi¬
nalis uincula peccati: etiã ipsi insimilitudi¬
nem p̃uaricationis ade ad illã p̃uaricationẽ
ꝑtinere monstrantur: que data lege in ꝑadiso
prima cominissa ẽ Ac ꝑhoc recte nullo
prsus excepto: p̃uaricatores estimantur õs
gła dĩ Om̃s gͥ preu icantes grã saluators
inuenit: alios magis. alios minus: Qnͣto
enim legis maior inquocunq cognitio: tan¬
tominor peccati ercusatio: Quanto minor
peccati excusatio: tanto manifestior p̃uari¬
catio Restabat gͦ ut hominib ñ sua s dĩ
id÷ adõ donata iusticia subueniret: Unde
ablatio: sed cognitio Nunc autẽ sine lege

Expanded text:
et ipsi homines erant: sine lege autem naet ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive firmata est. 5. Jamvero si in omnibus peccatoribus terrae non incongrue deputantur et parvuli, propter originalis vincula peccati, etiam ipsi in similitudine praevaricationis Adae , ad illam praevaricationem pertinere monstrantur, quae, data lege in paradiso, prima commissa est : ac per hoc recte, nullo prorsus excepto, praevaricatores aestimantur omnes ria Dei.» Omnes igitur praevaricantes gratia Salvatoris invenit, alios magis, alios minus. Quanto enim legis major in quocumque cognitio, tanto minor peccati excusatio: quanto minor peccati excusatio, tanto manifestior praevaricatio. Restabat ergo, ut omnibus non sua, sed Dei, id est a Deo donata, justitia subveniret. Unde ablatio, sed «cognitio. Nunc autem sine lege,»
Abbreviated transcription (Latin):
qͥutiq sine lege peccauernt ꝗͣ ciuitati iudee
quȩ ineum non credidit tanta uirtute mira
tib ñ dedit. sine lege dixit eẽ cȩteras gentes:
qͥd intellecturi sumus inisto psalmo dictũ
eẽ p̃uaricantes estimaui om̃s peccatores t̾re.
nͥ intelligamus aliquam legem ñ ꝑmoysen
datam. scđm quam sunt preuaricantes:
ceterarũ gentiũ peccatores Ubi enĩ lex ñ
ẽ: nec preuaricatio: Que ista lexẽ nͥ forte il
sib sunt lex. Scdm hoc gͦ qd̃ dic̃. legẽ ñ hñtes si¬
ne lege peccauerunt sine lege ꝑibunt. Scd̃m id
uͦ qd̾ ait ipsi s̃ sunt lex: ñ inmerito p̃uaricato¬
res estimant᷑ om̃s peccatores t̾re. Nullus enĩ ẽ.
qͥ faciat alteri iniuiriã: nͥ qͥ fieri nolit sibi. Et
in hoc tͣnsgͥdit᷑ legẽ naturalẽ: ꝗͣ non sinit᷑ igno¬
rare dũ id qd facit non uult pati. Nũqͥd aũ lex
ista nat̾ał ñerat inpopło isrł: Erat plane: qm̃

Expanded text:
qui utique sine lege perierunt, quam civitati Judaeae qui utique sine lege perierunt, quam civitati Judaeae quae in eum non credidit tanta virtute mirabtibus non dedit, sine lege dixit esse caeteras gentes; quid intellecturi sumus in isto psalmo dictum esse, «Praevaricantes aestimavi omnes peccatores terrae,» nisi intelligamus aliquam legem non per Moysen datam, secundum quam sunt praevaricantes caeterarum gentium peccatores? «Ubi enim lex non est, nec praevaricatio.» Quae ista lex est, nisi forte illsibi sunt lex» ? Secundum hoc ergo quod dicit, «Legem non habentes;» sine lege peccaverunt, et sine lege peribunt: secundum id vero quod ait, «Ipsi sibi sunt lex;» non immerito praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
locum. ubi eum dirit pignem saluari. qui
suꝑ hoc fundamentum. non aurum. argen¬
tum. lapides preciosos. sed lignum. fenum
stipulam ȩdificat: non tamen respuit ne re¬
cipiat. nec receptum deserit fundamentum:
idq omnib carnalib suis quib capitur.
atq subcumbit delectationib ante ponit:
cum adhunc articulum uentum fuerit.
ut aut ille deserantur. aut xp̃c: ubisiñ añ
quippe structurȩ posterioris partib: ante¬
ponitur fundamentum: Hec cogitasse existi¬
mo eos qui senserunt non ꝑire dequib dictỹ
ẽ. ꝑlegem iudicabuntur: nͥ quia fundam̃¬
tum habent xp̃m Parum gͦ adtenderunt
qđ demonstrauimus : atq ipsa scriptura cla¬
mat: de uideis hoc apłm dicere. qui sine fun¬
damento sunt xp̃o: Quis autẽ xpĩanus oi¬
xerit non perire iudeum si non credat in
adeandem gentem missus ꝓpter oues quȩ
inde perierunt. se missum eẽ testetur: et tolera¬
bilius dicat futurum sodomitis indie iudicii.

Expanded text:
locum, ubi eum dixit per ignem salvari, qui super hoc fundamentum, non aurum, argentum, lapides pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam aedificat ; non tamen respuit ne recipiat, nec receptum deserit fundamentum; idque omnibus carnalibus suis, quibus capitur atque succumbit, delectationibus anteponit, cum ad hunc articulum ventum fuerit, ut aut illae deserantur, aut Christus; ubi si nmentum. Omnibus quippe structurae posterioribus partibus anteponitur fundamentum. Nec cogitasse existimo eos qui senserunt non perire de quibus dictum est, «Per legem judicabuntur,» nisi quia fundamentum habent Christum. Parum ergo attenderunt quod demonstravimus; atque ipsa Scriptura clamat, de Judaeis hoc Apostolum dicere, qui sine fundamento sunt Christo. Quis autem Christianus dixerit non perire Judaeum, si non credat in ad eamdem gentem, propter oves qua inde perierant, se missum esse testetur. ; et tolerabilius dicat futurum Sodomitis in die judicii,
Abbreviated transcription (Latin):
qui scđm apłm. sine lege peccauerunt: Non
enim exeis quisqͣm preuaricans deputandus
sit ubi lex nonẽ: Sed numirum cum diceret
apłs quicumq sine lege peccauerunt. sine
lege ꝑibunt: de illa lege agebat quã ds̃ dedit
ꝑmoysen famulum suum populo suo isrł:
hoc ipsa que circumstant uerba eius oster¬
dunt Disputabat enim de uideis et grecis.
id gentib non ad circumcisionem. sed ad p̃¬
putium ꝑtinentib: ideo sine lege eos dicens
quia non acceꝑant legem quã se accepisse gła¬
bantur uidei Unde ait illis: Si autem tu ui¬
deus cognominaris: et requiescis in lege: ⁊glo¬
riaris indeo Deniq unde adhanc sententiã
uenerit intuendũ ẽ: ut diceret quicunq sine
lege peccauerunt. sine lege ꝑibunt. Ira inqͥt
et indignatio. et tribulatio. & angustia. inom¬
nem animã hominis oꝑantis malum: ui¬
dei pͥmum & greci: gła autem ethonor.⁊ pax

Expanded text:
dum Apostolum sine lege peccaverunt? Non enim et eorum quisquam praevaricans deputandus sit ubi lex non est. 2. Sed nimirum cum diceret Apostolus, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt,» de illa lege agebat quam Deus dedit per Moysen famulum suum populo suo Israel. Hoc ipsa quae circumstant, verba ejus ostendunt. Disputabat enim de Judaeis et Graecis, id est Gentibus, non ad circumcisionem, sed ad praeputium pertinentibus; ideo sine lege eos dicens, quia non acceperant legem quam se accepisse gloriabantur Judaei: unde illis ait, «Si autem tu Judaeus» «cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo.» Denique unde ad hanc sententiam venerit, intuendum est, ut diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Ira,» inquit, «et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum deputat penam: Tali timore carnes
crucifiguntur: qm̃ carnales delectationes quȩ
legis littera uetantur. potius quã uitantur. spua¬
lium bonoꝵ delectatione uincuntur. ⁊ et eadem
ad ꝑfectionem crescente uictoria ꝑimuntur: Gͦ¬

Expanded text:
ipsum deputat poenam. Tali timore carnes ipsum deputat poenam. Tali timore carnes crucifiguntur; quoniam carnales delectationes, quae legis littera vetantur potiusquam vitantur, spiritualium bonorum delectatione vincuntur, et eadem usque ad perfectionem crescente victoria perimuntur. «
Abbreviated transcription (Latin):
more tuo carnes meas: auidicus enim tuis di¬
mui: hoc ẽ atimore tuo casto qui ꝑmanet in
scłm scłi. carnalia mea desideria compͥmant᷑
Quidiciis enim tius tunui cum mͥ lex minaret᷑
penam: quȩ mͥ ñ poterat dare uisticiam: Sed
hunc timorem quo pena metuitur consum¬
mata caritas foras mittit: que nontimore
pene. sed delectatione iusticiȩ liberos redcht̃.
imor nanq iste quo ñ amatur iusticia sed ti
carnem Uiuit enim peccandi uoluntas: ꝙͤ
tunc apparet inoꝑe qua.do sperat᷑ impu¬
nitas Cum uero pena creditur secutura. la¬
tenter uiuit uiuit tam̃ Mallet enim licẽre
et dolet non licere. qd lex uetat: quia non spi¬
ritaliter delectatur eur bono: sed
carnaliter malum metuit quod minatur:
imore autẽ casto ipsa que hunc timorẽ foras
mittit. peccare timet caritas. etiam si sequat᷑
iinpunitas: quia nec impunitatem uidicat se¬
cuturam. quando amore iusticiȩ peccatum

Expanded text:
more tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui:» hoc est, a timore tuo casto, qui permanet in saeculum saeculi , carnalia mea desideria comprimantur; «a judiciis enim tuis timui,» cum mihi lex minaretur poenam, quae mihi non poterat dare justitiam. Sed hunc timorem, quo poena metuitur, consummata charitas foras mittit ; quae non timore poenae, sed delectatione justitiae liberos reddit. Timor namque iste, quo non amatur justitia, sed timcarnem. Vivit enim peccandi voluntas, quae tunc apparet in opere, quando speratur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit: vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex vetat; quia non spiritualiter delectatur ejus bono, sed carnaliter malum metuit quod minatur. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet charitas, etiamsi sequatur impunitas; quia nec impunitatem judicat secuturam, quando amore justitiae peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i sunt: carnem suam crucifixerunt cũ
passionib & cum concupiscentus Cũ hic
dictum sit qđ ipsi crucifirerunt carnẽ suã:
tisto tamen psalmo ds̃ rogatur ut id faciat
cui dicitur. confige clauis atimore tuo car¬
nes meas: ut intelligamus etiam qd recte
facimus gr̃e dĩ esse tribuendum: qui innob̾
oꝑatur. & uelle et oꝑari ꝓbona uoluntate:
Sed quid sibi uult qd̾ cum dixisset confige cla¬
ius atimore tuo carnes meas: addidit auidi¬
cis enim tuis timui: Quid ẽ confige timore
tuo: Timui enim: Si enim iam timuerat.
uł timebat: cur adhuc atimore suo deum¬
in crucifig̾et carnes eius orabat: An addi sibi
uolebat timorem ut tantũ timeret qͣntum
sufficeret crucifigendis suis carnib idr concu¬
piscentiis affectibusq carnalibͥ tanquam
dicens. ꝑfice inme timorẽ tuum. tiui enĩ
auidicus tuis: Sed ẽ hic alius altior sensus:
quantũ dõ donat scrutato sinu scripture
huius eruendus Confige inquit claiuis ati¬

Expanded text:
Christi, carnem crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis» . Cum hic dictum sit quod ipsi «crucifixerunt carnem suam,» in isto tamen psalmo Deus rogatur ut id faciat, cui dicitur, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» ut intelligamus etiam id quod recte facimus, gratiae Dei esse tribuendum, qui in nobis operatur et velle et operari, pro bona voluntate . 7. Sed quid sibi vult, quod cum dixisset, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» addidit, «a judiciis enim tuis timui?» Quid est, «Confige a timore tuo; timui enim?» Si jam timuerat, vel timebat, cur adhuc, ut a timore suo Deus crucifigeret carnes ejus, orabat? An addi sibi volebat timorem, ut tantum timeret, quantum sufficeret crucifigendis suis carnibus, id est concupiscentiis affectibusque carnalibus: tanquam dicens, Perfice in me timorem tuum; timui enim a judiciis tuis? Sed est hic alius altior sensus, quantum Deus donat, scrutato sinu Scripturae hujus eruendus. «Confige,» inquit, «clavis a ti
Abbreviated transcription (Latin):
tores. inhis apłi uerbis alit̃ quam se res ha¬
beat parum attendendo sapuerunt: ut di¬
cerent illos perire qui sine lege peccauert̃.
hos autem qui inlege peccauerunt iudica¬
ri tantummꝰ non ꝑire: tanquam ꝑpenas
transitorias credantur ẽẽ purgandi: sicut
ille de quo dictum ẽ. ipse autem saluuserit
sic tamen quasi ꝑignem: Sed hoc merito
fundamenti bene intelligitur: de qͦ agebat
apłs ut hoc diceret. Suꝑius quippe dixe¬
rat Ut sapiens architectus fundamentum
posui: alius suꝑ edificat Unus quisq autẽ
uideat: quom suꝑedicat. fundamentum enĩ

Expanded text:
tores, in his Apostoli verbis aliter quam se res hatores, in his Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum attendendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine lege peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: tanquam per poenas transitorias credantur esse purgandi, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostolus, ut hoc diceret. Superius quippe dixerat, «Ut sapiens architectus fundamentum posui; alius superaedificat: unusquisque autem videat quomodo superaedificat. F
Abbreviated transcription (Latin):
addidit. unde nunc questio ẽ: &ait Quicunq
enim sine lege peccauerunt. sine lege ꝑibunt:
& quicunq inlege peccauerunt. ꝑlegem iudi.¬
cabuntur: Hos utiq iudeos illos autem grecoᷤ
uolens intelligi. qm̃ dehis agebatur: utrosq
sub peccato eẽ demonstrans: ut egere se gr̃a
utriq fateantur Propt̃ qđ ait Non enim est
distinctio. Omnes enim peccauerunt etegent
gła diꝰ iustificati gratis ꝑgr̃am ipsius ꝑre
demptionem que ẽ in xp̃o iħu Q uos itaq
dicit om̃s peccasse nͥ uideos et grecos: de quib
direrat. non enim ẽ distinctio: Nam et dehis
paulo ante: causati enim sumus inquit ui¬
deos et grecos. om̃s sub peccato eẽ. Ae ꝑhoc
quicunq sine lege peccauerunt illa scilicet
dequa uidei głabantur sine lege ꝑibunt:
et quicunq inlege peccauerunt id: ipsi ui
dei ꝑlegem iudicabuntur: Hec ideo ñꝑibũt.
nͥ credant ineum qui uenit querere qd ꝑie¬
rat Honnulli quippe etiã catholici tracta¬

Expanded text:
Quicumque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique fateantur: propter quod dicit, «Non enim est distinctio: omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei; justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu.» Quos itaque dicit omnes peccasse, nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverunt,» illa scilicet de qua Judaei gloriabantur, «sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt,» id est ier legem judicabuntur.» Nec ideo non peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici tracta
Abbreviated transcription (Latin):
ricantes deputat om̃s peccatores terre: Hullꝰ
gͦ scđm istum nͥ in lege peccauit: quia ubi ñ
ẽ lex: nec p̃uaricatio: An forte dicturi sumꝰ
uerũ quidẽ ẽẽ qđ nec preuaricatio sit ubi lex
ñ ẽ. sed uerum ñeẽ qd aliqui sine lege pecca¬
uerunt: aut uerum quidẽ eẽ. aliquos sine
lege peccasse. sed uerũ non eẽ. ubi lex non est
preuaricationem ẽẽ non posse: At utrũq

Expanded text:
ricantes deputat omnes peccatores terrae. Nullus ricantes deputat omnes peccatores terrae. Nullus ergo secundum istum sine lege peccavit; «quia ubi non est lex, nec praevaricatio.» An forte dicturi sumus, verum quidem esse quod nec praevaricatio sit ubi non est lex, sed verum non esse quod aliqui sine lege peccaverint; aut verum quidem esse aliquos sine lege peccasse, sed verum non esse, ubi lex non est, praevaricationem esse non posse? At utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
omnis qͥdẽ p̃uaricator. ẽ pͥeccator. quia peccat
inlege: sed non omĩs peccator ẽ preuaricator.
quia peccant aliqui sine lege. Ubi autem ñ ẽ
lex: nec p̃uaricatio: Porro si nemo sine lege pec¬
caret: ñ idem ipse apłs diceret Quicunq sine
lege peccauerunt: sine lege ꝑibunt: Scđm uͦ
istum psalmum si p̃uaricantes sunt om̃s pec¬
catores: nullum ẽ itaq sine p̃uaricatione pec¬
catum: Nulla ẽ autẽ p̃uaricatio sine lege: Nul¬
lum ẽ gͥ nͥ inlege peccatum Qui gͦ dicit p̃uari¬
cantes deputaui om̃s peccatores terre: nullos
ẽẽ omnino. nͥ qui legẽ transgressi sunt uult
intelligi peccatores: & obhoc aduersatur illi
qui dixit. quicunq sine lege peccauerunt. sine
lege peribunt: Scdm illum quippe sunt aliqͥ
peccatores. quamuis ñ sint preuaricatores.id:
qui sine lege peccauerunt: Ubi enim non est
lex: nec preuaricatio Scdm istum autẽ nul¬
lus ẽ sine preuaricatione peccator: quia p̃ua¬

Expanded text:
omnis quidem praevaricator peccator est, quia peccat in lege, sed non omnis peccator praevaricator est, quia peccant aliqui sine lege; «Ubi» autem «non est lex, nec praevaricatio.» Porro, si nemo sine lege peccaret, non idem ipse apostolus diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt.» Secundum istum vero psalmum, si praevaricantes sunt omnes peccatores terrae, nullum est utique sine praevaricatione peccatum: nulla est autem praevaricatio sine lege; nullum est igitur nisi in lege peccatum. Qui ergo dicit: «Praevaricantes deputavi omnes peccatores terrae,» nullos esse omnino, nisi qui legem transgressi sunt, vult intelligi peccatores; et ob hoc adversatur illi qui dixit: «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt.» Secundum illum quippe sunt aliqui peccatores, quamvis non sint praevaricantes, id est, qui «sine lege peccaverunt: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio:» secundum istum autem nullus est sine praevaricatione peccator; quia praeva
Abbreviated transcription (Latin):
putatione alia penetranda ẽ: Nam et qđ additũ
ẽ. ꝓpterea dilexi testimonia tua semꝑ: multo
ubi enim non ẽ lex inquit. nec preuarieatio. ita
ostendens non om̃s ẽẽ preuaricatores: Non enun
om̃s habent legem: Hon autem om̃s hab̾e legẽ:
alio loco euidentius ait: Qui sine lege peccaue¬
runt: sine lege ꝑibunt: Quid sibi gͦ uult pre¬
uaricatores deputaui om̃s peccatores terre:
ds̃ donauerit sermone tractandam: ne huius
plixitas cũ cogat angustius explicari qͣm ut be¬
ne possit qđ explicatur intelligi:¬

Expanded text:
putatione alia penetranda est. Nam et quod additum est: «Propterea dilexi testimonia tua semper,» multo «Ubi enim non est lex,» inquit, «nec praevaricatio» ; ita ostendens non omnes esse praevaricatores. Non enim omnes habent legem. Non autem omnes habere legem, alio loco evidentius ait: «Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt» . Quid sibi ergo vult: «Praevaricatores deputavi omnes peccators donaverit, sermone tractandam, ne hujus prolixitas eam cogat angustius explicari, quam ut bene possit quod explicatur intellig
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ Adeo gͦ clamauit adiuua me & saluus
eto: & meditabor inustificationib tuis semꝑ:
quia innichilum redigit ds̃ omnee discedẽ¬
tes aiustificationib sius. Quare autem discedr̃:
Quia inuista ẽ inquit cogitatio eorum: Ubi ac¬
ceditur: ibi disceditur: Omnia oꝑa uł bona
ne quisq innocens: incogitatione reus est:
Propter qd̾ scriptũ ẽ: cogitatio scã seruabit te
Et alibi legitur: incogitationib impii int̾roga¬
tio erit. Et apłs. cogitationib ait accusanti¬
bus. aut etiam excusantib. Ubi autẽ felix ẽ.
qui incogitatione miser ẽ: Aut quomͦ ibi mi
ser ñẽ. qui adnichilum redactus ẽ: Magna
quippe sterilitas iniquitas Merito dictum ẽ
confundantur iniqui facientes uane id÷ ina¬
niter: tanquam redacti adnichilum: Sequit᷑¬

Expanded text:
eo ergo clamavit: «Adjuva me et salvus ero, et meditabor in justificationibus tuis semper;» quia in nihilum redigit Deus omnes discedentes a justificationibus suis. Quare autem discedunt? «Quia injusta est,» inquit, «cogitatio eorum.» Ibi acceditur, ibi disceditur. Omnia opera, vel mne quisque innocens, in cogitatione reus est. Propter quod scriptum est: «Cogitatio sancta servabit te» : et alibi legitur: «In cogitationibus impii interrogatio erit» : et Apostolus: «Cogitationibus,» ait, «accusantibus aut etiam defendentibus» . Ubi autem felix est qui in cogitatione miser est? aut quomodo ibi non miser est qui ad nihilum redactus est? Magna quippe est sterilitas, iniquitas. Merito dictum est: «Confundantur iniqui facientes vane» ; id est, inaniter, tanquam redacti ad nihilum.