comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
la temeritate confligo. Melius ẽ enim du¬
bitare de occultis: quam litigare de incertis.
Illum quippe diuitem in ardorẽ pęnarum.
& illum pauꝑem in refrigerio gaudioꝵ ẽẽ
intelligendos non dubito: sed quomͦ indelli¬
genda sit illa flamma inferni. ille sinus a¬
brahe. illa lingua diuitis. ille digitus pau¬
ꝑis. illa sitis cormenti. illa stilla refrigerii.
iur fortasse amansuete querenteb: a conten¬
tiose autem certantib nunquam inuenitur. Ci¬
to sane respondendum ẽ. ne nos ꝓfunda ista q̃¬
stio & multis sermonib indigens tardet: si cor¬
poralib locis animȩ continentur etiã exute
corporib. potuit ille latro in eum introduci pa¬
radẏsum ubi fuerat corpus primi hominis. ut
apriore scripturarum loco si ulla necessitas
flagitauent. etiã de hac re quid uel queramꝰ
uł arbitremur ut cumq ꝓmamus: nunc uero
qͦd sapientia non sit corpꝰ. & ideo nec lignum.

Expanded text:
la temeritate confligo. melius est enim dula temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum,
Abbreviated transcription (Latin):
gestis factum ẽ hoc autem tantũ in figuris
predictum. Illud quippe scripsit narrator
uerum preccritarum: hoc prenuntiator tantũ¬
mͦ futurarum. Sic & sapientia idem ipse ꝯͤ
ugnũ uite ẽ in paradyso spiritali: quo misit
de cruce latronem. Cixatum ẽ autem qͦd eã
significaret lignum uitȩ etiã in paradẏso
corporali: quia hoc ila scriptura dixit. quȩ
res suis temporib gestas narrans & hominẽ
corporaliter factum: &. in corꝑe uiuentem ibi
consticutum ẽẽ narrauit. Aut si quisquam
putat anmas cũ e corpore excesserint. locis
corporaliter uisibilib contineri cum sint sine
corꝑe: asserat sententiã suam. Non deerunt qͥ
sic faueant ut illum etiam diuitem sitien¬
tem in loco utiq corporali fuisse contendãt:
ipsamq animã omino esse corporeã ꝓpter
arentem linguam. & stillã aquȩ de lazari di¬
gito concupitam ꝓnuntiare ñ dubitent.
Cum quib ego de tam magna questione nul¬

Expanded text:
gestis factum est, hoc autem tantum in figuris gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nul
Abbreviated transcription (Latin):
eum significandum precessit. Ipse ẽ. ouis quȩ
immolatur in pascha: tamen & illud ñ tantũ
dicendo figurabatur.s etiam faciendo. Neq
enim ouis illa non erat oius:plane ouis erat.
& occidebatur & manducabatur: et tam̃ eo
uero facto aliud etiam quiddam figurabat᷑:
Non sicut ille uitulus saginatus qui minore
filio reuertente in epulas cesus ẽ ibi quippe
ipsa narratio figurarum ẽ. non rerum figu¬
rata significatione gestarum: non enĩ hoc
euuangłista s dñs ipse narrauit: euuange¬
lista uero dñm hoc narrasse narrauit. Pro¬
inde qͦd narrauit euangłista etiam factum
ẽ: dnm scilicet talia locutum fuisse. ipsius aut̃
dñi narratio parabola fuit: de qua nunquam
erigitur ut ad litteram facta monstrentur q̃
seone ꝓferuntur. Xp̃c ẽ. & lapis unctus a
iacob.& lapis reꝓbatus ab ȩdificantib qui
factus ẽ. in caput anguli: sed illud etiã in reb

Expanded text:
eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Iacob et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus
Abbreviated transcription (Latin):
tum ẽ. enim de sapientia: lignum uitȩ ẽ. amplec
na incęlis. etiã in terra ciuitas qua ula signi¬
ficaretur condita ẽ: & sara & agar quamuis
duo testamenta significarent. erant tam en ⁊
sionem fluento spiritali nos irriget: erat tam̃
&. petra. quȩ aquam populo sitienti ligno ꝑ¬
cussa manauit. de qua diceretur. Petia autem
erat xp̃c Aliuid quam erant illa omnia sig¬
nificauerunt. sedtamen etiã ip̃sa corꝑaliter
fuerunt: & quando anarrante commemora¬
ta sunt. non erat illa figurata locutio. s earũ
rerũ expressa narratio. quarũ erat figurata
precessio. Erat gͦ & lignum uitę quem ad¬
modum petra . xp̃e: nec sine mysteriis rerũ
alimentum. in illo autem sacramentũ: quid
significans nͥ sapientiã de qua sic dictum ẽ.
lignum uitȩ ẽ. amplect̾entib eam: quemad¬
modum de xp̃o diceretur. petra manans ẽ sit¬
entib eum: Recte quippe appellatur. qͦd ad

Expanded text:
tum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibustum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibuserna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etir ligni passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ omnem terrã. et cȩtera ñ sonabili uel tẽ¬
porali uoce ꝓlata uerba sunt:s sicut in uer¬
bo eius ẽ creandi potentiã. Dici autem ho¬
minib. quid sine temporalib sonis ds̃ dixe¬
rit: non nͥ ꝑ temporales sonos dici potuit.
Futurũ em̃ erat. ut homo iam de limo forma¬
tus & flatu eius ammatus. & quicqͥd ex illo hu¬
mani generis exstitisset. uteretur eis ad ȩscam
quȩ suꝑ terram exoritura erant ex illa uircute
generandi qͣm terra iam acceperat: cur futuri
causales rationes in creatura condens. tanqͣm
iam exstitisset. loquebatur interna atq intima
ueritate. qͣm nec ocłs uidit nec auris audiuit:
sed sp̃s eius scribenti utiq reuelauit. Illud pla¬
ne qͦd sequitur. & lignum uitȩ in medio para¬
dysi. & lignum scientiȩ dinoscendi bonum⁊
malum diligentius considerandum ẽ. ne co¬
gat in allegoriam: ut non ista ligna fuerint. s
aliud aliquid nomine ligni significent. Dic¬

Expanded text:
super omnem terram et cetera non sonabili uel temsuper omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dic
Abbreviated transcription (Latin):
terra omne lignum pulchrum ad aspectũ: &
bonum ad ȩscam. Iam gͦ tunc ꝓduxerat terra
omne lignum & pulchrum ad aspectum ⁊ bo¬
num adescam. hoc ẽ tercio die: nã serto die di¬
xerat. ecce dedi uobis om̃e pabulũ seminale
seminans semen qͦd ẽ. suꝑ omnem terrã. ⁊ om̃e
lignum fructiferum qͦd habet in se fructum
seminis seminalis. qͦd erit uobis ad escam. Nũ
gͦ aluid eis tunc dedit: aliud nunc dare uoluit:
Non opinor: sed cũ exhis generib sint ista lig¬
na instituta in paradyso quȩ iam terra tercio
die ꝓdurerat. adhuc ea ꝓduxit in dempore suo:
quia tunc scilicet qͦd scriptum ẽ ea ꝓdurisse tͥ¬
ram. causaliter factum erat in terra: hoc ẽ. quia
tunc ea ꝓducendi uirtutem latenter acceꝑat:
qua untute fit ut etiam nunc talia terra pro¬
gignat in manifesto atq in tempore suo. Uler¬
ba ergo dĩ sexto die dicentis. ecce dedi uobis oẽ
pabulum seminale seminans semen quod ẽ

Expanded text:
terra omne lignum pulchrum ad aspectum et terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
ue ꝑnos siue ꝑ alios quib ds̃ reuelare dignat᷑.
Hectunc diri. Nunc autem quia uoluit dñs
ut ea diligentius intuens atq considerans. non
frustra quantũ opinor existimarem. etiam ꝑme
posse scđm ꝓpriam non scđm allegoricam locu¬
tionem hȩc scripta ẽẽ monstrari:sicut ea quę
ualuimꝰ suꝑius ostendere: sic etiã quȩ secuntur
de paradyso ꝑscrucemur. Plantauit gͦ ds̃ ꝑa¬
disum in deliciis. hoc ẽ enim in ędem adorien¬
tem: & posuit ibi hominem quem finxerat. Sic
enim scriptum ẽ. quia sic factum ẽ. Deinde re¬
capitulat ut hoc ipsum qͦd bixiuit̃ posuit. ut¬
ostendat quemadmodum fact̾um sit. hoc est
quemadmodum ds̃ paradysum plantauerit.&
illic hominem quẽ finrerat constituerit. Sic
enim sequitur. Et eiecit adhuc ds̃ de terra om̃e
lignum pulchrum ad aspec̾tũ: &. bonũ adescã.
Non dirit. & eiecit ds̃ de terra aliud lignum uel
ceterum lignum: sed eiecit inquit adhuc de

Expanded text:
per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum fquemadmodum paradisum Deus plantaverit, et illic hominem, quem finxerat, constienim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecit deus de terra aliud lignum uel ceterum lignum, sed: eiecit, inquit, adhuc de
Abbreviated transcription (Latin):
omnino desperans etiam sic posse intelligi.¬
in id ipsum in prima parte secundi libri ita
posui. Sane inqͣuit quisquis uoluerit om¬
nia quȩ dicta sunt scđm litterã acciꝑe. id÷
non aliter intelligere quam littera sonat.⁊
potest euitare blasphemias. & omĩa congru¬
entia fidei catholicȩ predicare: non solum ei
non ẽ. inuidendum: sed precipuus multumq
laudabilis intellector habendus ẽ.Si autem
nullus exitus datur ut pie & digne dõ quȩ
scripta sunt intelligantur. nͥ figuratȩ atq
in emgmate ꝓposita ista credamus. habenteᷤᷤ
auctoritatem apłicam. a quib tam multa
de libris ueteris testamenti soluuntur enig¬
mata. modum quem intendimꝰ teneamꝰ: adiu¬
uante illo qui nos petere. querere. & pulsare
adhortatur. ut om̃s istas figuras rerum scdm
catholicam fidem siue quȩ adhystoriam siue
quȩ ad ꝓpħiam ꝑtinent explicemus: non pre¬
iudicantes melior diligentioriq tractatui. si

Expanded text:
omnino desperans etiam sic posse intellegomnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue
Abbreviated transcription (Latin):
illi tusa fuerant non nͥ figuratȩ posse accipi. Nã
& ego contra manicheos. qui has litteras uetͬis
testamenti non aliter quã oportet accipiendo
errant. s omnino ñ accipiendo & detestando
blasphemant. duos conscripsi libros recenti o¬
pere conuersionis meȩ cito uolens eoꝵ uel
confutare deliramenta. uel erigere intentio¬
nem ad querendam in litteris quas oderant xͥa¬
nam & euuangłicam fidem: & quia non mͥ tẽ
occurrebant omĩa quem admodum ꝓpriȩ poᷤ¬
sent accipi. magisq non posse uidebantur. at
uir posse atq difficile: ne retardarer. qͥd figura¬
te significarent ea quȩ ad litteram muenire
ñ potui. quanta ualui breuitate ac ꝑspicui¬
tate explicaui: ne uel multa lectione uel dis¬
putationis obscuritate deterriti in manꝰ eas
sumere non curarent: memor tamen qͥd maxi¬
me uoluerim nec potuerim. ut ñ figuratȩ sed
ꝓpriȩ primitus cuncta intelligerentur: nec

Expanded text:
illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec
Abbreviated transcription (Latin):
& seth: an et ipsi figuit tantum fuerunt. non
etiã homines ex hominib nati: De ꝓrimo gͦ
accendant istam presumptionem quo tendat:
et conentur nobiscum cuncta primit᷑ quȩ gesta
narrantur in expressionem ꝓprietatis acciꝑe
Quis enim eis postea non fauicat intelligentib
quid ista etiã figurata significatione commo¬
neant̾ siut ipsarum spiritalium naturarum
uel affectionum. siuc rerum etiam futuraram:
Sane si nullomͦ possent salua fide ueritatis ea
quȩ corporaliter hic nominata sunt etiã corpo¬
raliter accipi: quid aliud remaneret. nͥ ut ea po¬
dius figuiatȩ dicta intelligeremus. qͣm scrip¬
turam scãm impię culparemꝰ: Porro audem
si ñ solum non impediunt. uerum etiam so¬
lidius asserunt diuini eloquii narrationẽ ħ
etiam corporaliter intellecta: nemo erit ut
opinor tam infideliter ꝑtinar. qui cum ea
scđ̃m regulam fidci exposita ꝓpriȩ iuderit:
malit in pristina remanere sententia. si forte

Expanded text:
et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte
Abbreviated transcription (Latin):
auctoritatem harum litterarũ. sequuntur ẽoꝵ
enim quidam non ꝓpriȩ s figurate parady.¬
sum intelligi uolunt. Nam qui omnino adu̾¬
santur his litteris: alias cũ eis atq alit̃ egimꝰ:
quamqͣm & hȩc in hoc ipso oꝑe nr̃o qͣntum
ualem̃ ita defendamꝰ adlitteram: ut qui ñ ratio¬
nabiliter moti. ꝓpt̃ animũ ꝑuicacem uł he¬
betem credere ista detrect̾ant: nullam tamen
inueniant rationem. und: falsa ẽẽ conuincãt.
Uerum isti nr̃i qui fidem habent his diuinis
libris. & nolunt paradysum ad ꝓprictatem lit¬
tere intelligi. locũ scilicet amenissimum. fruc¬
tuosis nemorib opacatum. eundemq mag¬
num & magno fonte fecundum. cũ iudeant
nulla humana oꝑa tot ac tanta uirecta silue¬
scere occulto oꝑe dĩ: miror quemadmodum
credant ipsum hominem ita factum. quemad¬
modum nunquã uiderunt. Aut et si ipse figu¬
ratȩ intelligendus ẽ. quis genuit cam. & abel

Expanded text:
auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel
Abbreviated transcription (Latin):
uł qͦd enoch translatus ẽ: uł qͦd & grandeua
& sterilis peꝑit᷑ & cętera huuismodi. S alia
ẽ inquiunt narratio factorum mirabilium:
alia institutarum creaturarum. Illic enĩ ea ipsa
insolita ostendunt. alios ẽẽ tanquã naturales
modos rerum. alios miraculoꝵ quȩ magna¬
lia nominantur. hic audem ipsa insinuatur
institutio naturarum. Quib respondetur: sed
ideo insolita & ipsa. quia prima. Nam qͥd tam
sine exemplo & sine pari facto in rerũ munda¬
narum constitutione. qͣm mundus: Num ideo
credendum non ẽ dm fecisse mundum. quia
iam non facit mundos: aut ñ fecisse solem. qͥa
iam non fac̃ soles: Et hoc quidem ñ de parady¬
so sed de ipso homine ꝑmotis. debuit responden.
Nunc uͦ cum ipsum sic credant a dõ factum si¬
cut alius nullus factus ẽ. cur paradysum no¬
lunt ita fac̾tum credere. quem admodũ nunc
uident siluas ficri: Ad eos quippe loquor qui

Expanded text:
uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui
Abbreviated transcription (Latin):
radẏsus in quo eum collocauit d̃s̃ nicħ aliud
quã locus quidã intelligat᷑ terra scilicet ubi ha¬
bitaret homo terrenus. Parratio quippe in his
libris non genere locutionis figuratarum rerũ ẽ.
sic̃ in cantico canticorum. s omnino gestarũ est.
sicut in regnorum libris & huuismͦi ceteris. Sed
quia illic ea dicuntur quȩ uitȩ humanȩ ufus no¬
tissimus habet. non difficile immo ꝓmptissimȩ
primitus accipiuntur ad litterã: ut deinde et illiᷤ
quid etiam futurorum res ipse geste significaue¬
rint ex culpatur. Hic autem quia ea dicuntur
quȩ usitatum naturę cursum intuentib non
occurrant: nolunt ea quidã ꝓpriȩ s figuratȩ
dicta intelligi: atq ex illo loco uolunt incipe
hystoriam id ÷ rerum ꝓpriȩ gestarum narra¬
tionem. ex quo. dimissi de paradyso adam &
eua conuenerunt atq genuerunt. Quasi uͦ
usitatum nobis sit uł qͦd tot annos uixeriñ:

Expanded text:
radisus, in quo eum collocavit Deus, nihil aliud radisus, in quo eum collocavit Deus, nihil aliud quam locus quidam intelligatur, terra scilicet ubi habitaret homo terrenus. 2. Narratio quippe in his libris non genere locsicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ plantauit ds̃ para dysum
in eden ad orientem: & po¬
suit ibi hominem quẽ fin¬
rerat. Non ignoro de para¬
dyso multos multa dixisse:
tres tam̃ de hac re qͣsi ge¬
nerales sunt sententiȩ. Una eoꝵ qui tantũmꝰ
corporaliter paradysum intelligi uolunt. alia
eorum qui spiritaliter tantum: tercia eorum
qui utroq mͦ paradẏsum accipiunt. alias cor¬
poralit̃ alias autem spiritaliter. Bieuiter ergo
ut dicam: terciam michi fateor placere sentñ¬
ciam. Seđdm hanc suscepi nunc loqui de pa¬
racdyso qͥd dñs donare dignabit᷑ lit homofac¬
tus e limo. qͦd utiq corpꝰ humanum. in parady¬
so corporali collocatus intelligatur: ut quem¬
admodũ ipse adam.& si aliquid aliud significat
mo tamen in ꝓpria natura expressus accipit᷑.
qui uirit certo numero annoꝵ. & ꝓpagata nu¬
merosa ꝓle mortuus ẽ. sicut moriunt᷑ cȩteri ho¬
mines. & si non sicut cȩteri ex parentib natus. s
sicut primitꝰ oportebat ex terra factus s̃: ita ⁊ pa¬

Expanded text:
 plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem, quem finxit. Non ignoro de paradiso multos multa dixisse, tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. Una eorum qui tantummodo corporaliter paradisum intelligi volunt; alia eorum qui spiritaliter tantum; tertia qui utroque modo paradisum accipiunt; alias corporaliter, alias autem spiritualiter. Breviter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. Secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod Dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo, quod utique corpus humanum est, in paradiso corporali collocatus intelligatur: ut quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat mo tamen in natura propria expressus accipitur, qui vixit certo numero annorum, et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur caeteri homines, etsi non sicut caeteri ex parentibus natus, sed sicut primitus oportebat ex terra factus est; ita et pa
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ si creator omĩps. in effabiliterq laudandus.
qui & in minimis suis oꝑib magnus ẽ. api¬
bus donauit. ut sic oꝑentur generationẽ fili¬
orum quemadmodum cere spẽm liquoremq
mellis. cur incredibile iudeatur primis homi¬
nib talia fecisse corꝑa. ut si non peccassent. ⁊¬
morbum quendam quo morerentur continuo
concepissent. eo nutu imꝑarent menbris
quib fetus exoritur. quo pedib cum ambu¬
latur: ut neq cũ ardore seminaret᷑. neq cum
dolore pareretur: Nunc uͦ transgrediendo p̃¬
ceptum. motũ legis ullius que repugnat le¬
gimentis in menbris concepte mortis hr̃e
meruerunt: quẽ nuptiȩ ordinant. continen¬
tia cohibet & refrenat: ut quemadmodum
de peccato factum ẽ supplicium. sic de sup¬
plicio fiat meritum. Factam itaq feminã
iuro de uiro in eo sexu. in ea forma. & distin¬
ctione menbrorum qua femine notȩ suñ.
quȩ peꝑerit cain & abel & om̃s fr̃s eorum

Expanded text:
enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo morerentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
ceptum transgressi sunt eoꝵ menbris uelut
aliqua egritudo letalis mors ipsa concepta est:
mutauitq illam qualitatem qua corpori sic
dominabantur. ut non dicerent. uideo aliã
legem in menbris meis repugnantem legi
mentis meȩ. quia et si nondum spiritale.
s animale corpꝰ erat: nondum tamen erat
mortis huius. de qua & cũ qua nati sumus.
Quid enim aliud ñ dicam nati s omnino
concepti nͥ egritudinem quandã inchoaui¬
mus qua sumus necessario morituri: Neq
enim tam necesse ẽ eum ipso morbo mori qͥ
ẏ drops uel sintecticus. uel elefantinosus fac¬
tus fuerit. quam eum qui hoc corpꝰ habere
cȩꝑit in quo om̃s homines natura sunt filii
ire: quia hoc non fecit nͥ pęna peccati. Quȩ
cum ita sint: cur non credamꝰ illos homines
ante peccatum ita genitalib menbris ad ꝓ¬
creandos filios imꝑare potuisse. sicut cȩteris
quȩ in quolibet ope anima sine ulla mole¬
stia. & quasi pruritu uoluptatis mouet: An

Expanded text:
ceptum transgressi sunt, eorum membris uelut ceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus emortis hujus, de qua et cum qua nati sumus. Quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quamdam inchoavimus, qua sumus necessario morituri? Neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops, vel dysentericus, vel elephantiosus factus fcoeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si
Abbreviated transcription (Latin):
iħͣm xp̃m dñm nr̃m. Non enĩ sufficeret ei si
diceret. quis me liberabit de hoc mortali cor¬
pore. s de corꝑe inquit mortis huius. Sicut
etiam illud. corpꝰ quidẽ inquit mortaum ẽ.
ꝓpt̃ peccatum. nec ibi ait mortale s mortuũ:
qͣmius utiq & mortale quia moriturumꝰ. ñ
ita credendum ẽ. fuisse illa corꝑa. s licet ani¬
malia nondum spiritalia non tam̃ mortua.
id⁊ quȩ necesse essent ut morerentur. qͦd ea die
factum ẽ. qua lignum contra uetitum tetige¬
rant. Sicut in ipsis nr̃is corꝑib quedã ꝓ suo
mͦ sanitas dicitur: quȩ si ꝑturbata sic fuerit
ut letalis morb iam uiscera depascatur. quo
inspecto medici mortem imminere ꝓnuntiẽt
mortale utiq corpus etiam cunc dicitur. sed
aliter qͣm cum esset sanum. quamuis quan¬
doq sine dubio moriturum: ita ulli homineᷤ
animalia quidẽ corpa gerentes. s ñ moritura
ñ peccassent acceptura autem angłicam for¬
mam cȩlestemq qualitatem: mor ubi pre¬

Expanded text:
inum nostrum. non enim sufficeret ei, si diceret: quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi prae
Abbreviated transcription (Latin):
tendum ẽ ut qm̃ distincta quedã ertaturaẽ.¬
herbarum atq lignoꝵ. ab spe terrarum & aqͣꝵ.
ut inelementis numerari ñ possint. seorsum de
uus diceretur ut erirent de terra: & seorsum
ulis redderentur ua solita. ut diceretur & fac¬
tum ẽ. sic. ac deinde repeteretur qͦd factum ẽ. seor¬
sum qͦ indicaretur dm̃ uidisse quia bonum est:
tamen quia fira radicib continuantur derris
& coneduntur. ista qͦ ad eundem diẽ ꝑtinere
uoluerit. Et dirit ds̃. Fũant luminana in fir¬
mamento celi sic ut luceant suꝑ terram. in in¬
choationem diei & noctis: & ut diuidant inder
diem & noctem. & suit insigna & in dempora.
& in dies ⁊ in annos: & sint insplendore infirma

Expanded text:
tendum est, ut, quoniam distincta quaedam creaturatendum est, ut, quoniam distincta quaedam creaturaherbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur, ut exirent de terra, et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur: et factum est sic, ac deinde repeteretur, quod factum est, seorsum quoque indicaretur deum uidisse, quia bonum est, tamen, quia fixa radicibus continuantur terris et conectuntur, ista quoque ad eundem diem pertinere uoluerit. Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli, sic ut luceant super terram in inchoationem diei et noctis et ut diuidant inter diem et noctem, et sint in signa et in tempora et in dies
Abbreviated transcription (Latin):
rers ut diceretur fiat: non acceptura ista resi¬
dua informitate talem sp̃i qualem ac¬
cepat celum. s iam inferiorẽ & infirmiorẽ.
atq informitati ꝓrimam: ut his potiꝰ uer¬
bis cun dicitur congregentur aquȩ & appa¬
reat arida. accepint hȩc duo spẽs ꝓpͥas istas
nocissimas nobisq tractabiles: aqua mobuẽ.
terra immobilem. Ideo de ilia dictum ẽ. con¬
gregetur: de hac ap̃pareat. Aqua eñ ẽ labili¬
ter flura: terra stabiliter fixa. Et dixit ds̃.
Germinet terra herbam pabuli ferentem
semen scđm genus. & scdm similitudinem:
& lignum fructiferum faciens fructũ cuy
semen ipsius in similitudinem suã suꝑ t̾rã.
Et factum ẽ. sic Et fecit ds̃ herbam pabiui se¬
similitudinem: & lignum fructiferum faci¬
ens fructum cuius semen eius in eo sit scdm
genus suꝑ terram. Et uidit õs qͥa bonum
e᷑ & facta ẽ uesꝑa: Et factum ẽ mane: dies
tercius. Hic moderamen ordinatoris aduer¬

Expanded text:
rere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista resirere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. Et dixit deus: germinet terra herbam pabuli ferentem semen secundum genus et secundum similitudinem et lignum fructiferum facienssecundum similitudinem suam super terram. Et factum est sic. Et produxit terra herbam pabuli, sesimilitudinem, et lignum fructiferum faciens fructum, cujus semen ejus in eo sit secundum genus super terram. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies tertius. hic moderamen ordinatoris aduer
Abbreviated transcription (Latin):
se:eligens eam usitatius appellare. quam obscu¬
rius. Si tamen tardo intellectui non subrepat.
ut materiam & sp̃em quia uerbis scͥptura sepa¬
rat.conetur hec duo etiam tempore separare.
canquam prius fuerit materia. et ei temporiᷤ
interuallo int̾posito postea sit adduct̾a sp̃es: cũ
ds̃ hec simul creauerit materiamq formatã
instituerit: cuius informitatem usitato ut diri
uocabulo uel terre uel aquȩ scripturs p̃dixit.
Terra emm &e aqua etiam suis qualitatib idex¬
istentia qͦd uidemus: tam̃ ꝓpt̃ facilem corrup¬
tionem ꝓpinquiora sunt eidem informitati
quam celestia corpora. Et qm̃ ꝑ enumeratio¬
nem dierum iam ex inforii queq formata
numerantur. &. er ista corporali materia iam
fatum cęlum narrauerat. cuuis multum di¬
stat spẽs aterremisiam qͦd ex ea formandum
in rerum infima parte restabat. noluit sub
his uerbis in rerum creatarum ordinẽ in se.¬

Expanded text:
se, eligens eam usitatius appellare quam obscuse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inse
Abbreviated transcription (Latin):
Et uocauit ds̃ aridam terram: et congͥgatio¬
nem aquȩ uocauit mare. E udit ds̃ quia
bonum ẽ. Iam de hoc oꝑe dĩ ꝓpt̃ alterius rei
querende necessitatem: in pͥmo nr̃o uolumi¬
ne satis tractauimus. Hic itaq breuit̃ am¬
sit: accipiat isto die non eẽ factum. nͥ ut secer¬
nerentur hec duo elementa inferiora. Quem
u̾ mouet cur in dieb facta sit lux & cęlum. ex¬
tra cies autem. ciel ante om̃s dies aqua & t̾ra.
& cur ad di uerbum facta sint illa. dicente
do fiat. hec autem dõ quidem dicente disc̾ta.
non autem do̾ dicente fact̾a inueniantur:
habet qͥd salua fide intelligat. scilicet id qͦd
dictum ẽ. ante dierum enumerationem t̾ra
erat inuisibilis ⁊ in composita. cum cõmen¬
darẽ scriptura cuiusmodi terram fecerat ds̃.
quia predixerat. in principio fecit ds̃ cȩlum
& teriam. nichil aliuo his uerbis quã mate¬
riȩ corporalis informitatem insinuare uoluis¬

Expanded text:
et uocauit deus aridam terram et congregatioet uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de hoc opere dei propter alterius rei quaerendae necessitatem in primo nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter ad, quaerere, accipiat isto die non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lux et caelum, extra dies autem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluis
Abbreviated transcription (Latin):
uideatur. Quib respondeo. multum subtilib
& laboriosis rationib ista ꝑquiri: ut uere ꝑ¬
cipiatur utrum ita an ita sit. Quib ineun¬
sane nouerint. nec nom̃ firmamenti cogere.
ut stare celum putemꝰ. Firmamentũ enim
ñ ꝓpt̃ stationẽ. s ꝓpt̃ firmitatem aut ꝓpt̃
intransgressibilem terminum suꝑioꝵ & in¬
ferioꝵ aquarum uocatum intelligere licet:
nec si ueritas celum stare ꝑsuaserit. impediri
nos eutuitu syderum ne hoc intelligere poᷤ¬
simus. Et ab ipsis quippe qui hoc curiosis¬
sime & ociosissimȩ quesierunt inuentum ẽ:
etiam celo non moto si sola sydera mou̾ent᷑.
fier potuisse omĩa quȩ in ipsis sẏderũ con¬
uersionib animadu̾sa atq comp̃hensa st̃.
Et dixit ds̃. Congregetur aqua quȩ ẽ. sub cȩlo
incongregatione una: & appareat arida.
ꝙ factum ẽ. sic. Et congͥgata ẽ aqua quȩ sub cȩ¬
io ẽ. in congregationẽ suam: & apparuit arida.

Expanded text:
videatur? Quibus respondeo, multum subtilibus videatur? Quibus respondeo, multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut vere percipiatur utrum ita an non ita sit; quibus ineunsane noverint, nec nomen firmamenti cogere ut stare coelum putemus firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationeet factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida.
Abbreviated transcription (Latin):
lio mͦ intelligendum sit cęlum sicut pellis
ertentum: ꝓpt̃ molestos & nimios exactores
expositionis ad litteram hoc dico qͦd sicut
arbitror omnium sensib padet: utrumq enĩ
fortasse id÷ & pellis & camera: figurate intel¬
ligi podest.Utrumq autem ad litteram qͦ
ħpossit uidendum ẽ. Si enim camera ẽ ñ
solum curua. s etiam plana recte dicitur: ꝓ¬
fecto & pellis non solum in planum. uerum
ediam in rocundum sinum ertendidur. Nã
& uter & uesiea pellis ẽ. De motu etiam cę
li nonnulli fr̃s questionem mouent: utrũ
stet an moueatur. Quia si mouetur inqui¬
unt: quomͦ firmamentum ẽ: Si autẽ stat.
quomͦ sydera que in illo fira creduntur ab
oriente usq ad occidentem curcueunt: Sep¬
tentrionib breuiores gẏros iurta cardinẽ
ꝑagentib. ut ceium. si s̃ alius nob̃ occultꝰ
cardo. er alio uertice sicut phera. Si autẽ
nullus alius cardo ẽ. uelut discus rotari

Expanded text:
lio modo intellegendum sit caelum sicut pellis lio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est. De motu etiam cli nonnulli fratres quaestionem movent, utrum stet, an moveatur. Quia si movetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? Si autem stat, quomodo sidera quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt, septentrionibus breviores gyros juxta cardinem peragentibus; ut coelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio vertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, velut discus rotari
Abbreviated transcription (Latin):
cet sicuti oportet hȩc duo sic indelligere. ut
concordare utrumq nec sibimet repugna¬
re uideatur: ita oportet etiam utrũlibet hoꝵ.
illis ñ aduersan disputationib si eas forte
ueras certa ratio declarauerit. quib docet᷑
celum spere figura undiq ẽẽ conuexum.
si tamen ꝓbatur: & illa quidẽ apud nos ca¬
mere similitudo. etiam scdm litterã accepta:
ñ impedit eos qui speram dicunt. Bene qͥp¬
pe creditur: scđm eam partem quȩ suꝑ nos
ẽ de cęli figura scripturã loqui uoluisse. Si
gͦ spera non ẽ. ex una parte camera ẽ: ex qua
parte celum derrã contegit Si autem spera ẽ:
undiq camera ẽ. S ulud qͦd de pelle dic̾tum
c̃. magis urget. ne non sphere. qͦd humanũ ẽ
forte commentum. s ipsi nr̃e camere aduer¬
sũ . sit. Quid audem allegoricȩ senserim:
confessionum nr̃arum liber tercius decimꝰ
habet. Siue gͥ ita ut ibi posui. siue aliquo a¬

Expanded text:
tet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut tet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim, Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo a
Abbreviated transcription (Latin):
uiter dicendum ẽ. de figura cęli hoc scisse au¬
ctores nrõs qͦd ueritas habet: s spm dĩ qui
ꝑ eos loquebatur noluisse ista docere homi¬
nes nulli saluti ꝓfutura. S ait aliquis. Qͦmͦ
non ẽ contrarium his qui figurã spere celo dri¬
buunt. qͦd scriptum ẽ. in litteris nrĩs: qui ex¬
cendit celum sicut pellem: Sit sane contrari¬
um: si falsum ẽ. qͦd illi dicunt. Hoc enim uerũ
ẽ. qͦd dicit diuina auctoritas p̃otius quam illd̃
qͦd humana infirmitas conicit. S si forte uid̃
talib illi documentis ꝓbare potuerint ut du¬
bitari inde non debeat: demonstrandum est.
hoc qͦd apud nos de pelle dictum ẽ ueris illis
rationib non eẽ contiarium: alioquin contͣ¬
num erit etiam ipsis in alio loco scripdaris
nrĩs. ub celum dicitur uelut camera esse¬
suspensum. Quid enim tam diuersum &
sibimet aduersum quam plana pellis excen¬
sio: & camere curuaeonuerio: Quod si opor¬

Expanded text:
uiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esssuspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi opor
Abbreviated transcription (Latin):
generis maneret qͦd placuit ut fieret cum sp̃s
dĩ suꝑferebatur suꝑ aquam. Queri etiã solet
quȩ forma & figura cęli ẽẽ credenda sit: scdđ̃m
scripturas nr̃as. Muiti enim multum dispu¬
tãt de his reb quas maiore prudentia nr̃i auc¬
tores omiserunt. ad beatam uitam ñ ꝓfut᷑as
discentib: & occupandes qͦd peius ẽ. multũ
p̃ciosa & reb salubrib impendenda dempo¬
rum spacia. Quid enim ad me ꝑtinet udrum
celum sic̃ spera undiq concludat terram. in
media mundi mole libratam: an eam ex una
parde desuꝑ uelut discus oꝑiat: S quia de
fide agitur scripturarum: ꝓpt̃ illam causam
quam non semel commemoraui. ne quisqͣm
eloquia diuina non intelligens. c̃ de his reb tale
aliquid uel inuenerit in libris nrĩs. uel ex illis
audierit. qͦd ꝑceptis a se rationib aduersari ui¬
deatur. nullomͦ eis cetera utilia monentibus
uel narrantib. uł prenunciantib credat: bre¬

Expanded text:
generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, bre