comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ephesi sunt sci et fideles. essentiȩ uo¬
cabulo nuncupatos: ut quomodo a
scõ scĩ. auisto iusti. a sapiente sapi¬
entes: ita ab eo qui ẽ. hi qui sunt
appellentur. et uxta eundẽ apłm
elegisse din ea quȩ non erant. ut de¬
strueret ea q̃ erant. Ipsa ⁊̃ scͥpturã q̃ in
testimoniũ adduct᷑a ÷ ita edĩser̃ ũdestrucꝰti o¬
nem eorũ quȩ erant ex consequentib
intelligamus: ut non inquit gloriet᷑
om̃is caro in conspectu dĩ. Si eñi auĩt
qͥspiam ex eo quod non erat in id
ri gr̃as referat. sed sui meriti et uirtu¬
tis estimet quod subsistit: statim qđ
ẽ esse destruitur. et incipit ẽsse non
quod fuerat. Alii uero simplicit̾ non
ad eos qui sint. sed qui ephesi sc̃ĩ et
fideles sint. scriptum arbitrantur.
uir infidelis scificatus ẽ inmuliere fi¬
deli. et sunt uasa quoq scã. et mute
pecudes quȩ deo mactantur in tem¬
plo.: ꝓptẽa eos quos scõs dixerat uoca¬

Expanded text:
Ephesi sunt sancti et fideles, essentiae voEphesi sunt sancti et fideles, essentiae vocabulo nuncupatos. Ut quomodo a sancto sancti, a justo justi, a sapiente sapientes: ita ab eo qui est, hi qui sunt appellentur, et juxta eumdem Apostolum elegisse Deum ea quae non erant, ut destrueret ea quae erant. Ipsam etiam Scripturam quae in testimonium adducta est, ita edisserunt: ut destructionem eorum quae erant, ex consequentibus intelligamus; Ut non, inquit, glorietur omnis caro in conspectu Dei . Si enim, aiunt, quispiam ex eo quod non erat, in idri gratiam referat; sed sui meriti et virtutis aestimet quod subsistat, statim quod est esse destruitur, et incipit non esse quod fuerat. Alii vero simpliciter, non ad eos qui sint  Al. sum, sed qui Ephesi sancti et fideles sint, scriptum arbitrantur. vir infidelis sanctificatus est in muliere fideli . Et sunt vasa quoque sancta, et mutae pecudes quae Deo mactantur in templo : propterea eos quos sanctos dixerat, voca
Abbreviated transcription (Latin):
prepositio ministeriũ eius ꝑ quem res
agitur ostendit: uidetur michi in il¬
lam sententiam sensus iste congruere.
Nemo uenit adme. nisi pater m̃s at¬
trixerit eum adme. Atq ita fiet:
ut et illud quod in iohannis euan¬
gło legitur: omĩa ꝑ ipsum facta sunt
minor sit quod patris obtemperet
uoluntati: quomodo et nunc non p̃¬
iudicat patri quod ꝑuoluntatem il¬
lius paulus apostolus iħu xp̃i sit.
Alii uero ita locum istum intelligũt.
putent. ut sicut sapientia. et uer¬
bum. et uirtus dĩ. et ueritas. et re¬
surrectio. et uia dicitur: ita etiam
uoluntas appelletur. Nonnulli ni¬
chil referre existimant. utrum ꝑ
uoluntatem dĩ. an ex dĩ dixerit uo¬
luntate: quia his p̃positionibus
apostolus indifferent utatur. et id¬
ipsum significare ꝑuoluntatem dĩ.
quasi dixisset exuoluntate dei.¬
Scĩs om̃ibus qui sunt ephesi. Quidã
curiosius quam necesse ẽ putant ex
eo quod moysi dictum ẽ. hec dicesfi¬
liis isrł. qui ẽ misit me: etiam eos qui

Expanded text:
praepositio ministerium ejus per quem res agitur, ostendit, videtur mihi in illam sententiam sensus iste congruere: Nemo venit ad me, nisi Pater meus attraxerit eum ad me . Atque ita fiet, ut et illud quod in Joannis Evangelio legitur: Omnia per illum facta sunt minor sit, quod Patris obtemperet voluntati: quomodo et nunc non praejudicat Patri, quod per voluntatem illius Paulus apostolus Jesu Christi sit. Alii vero ita locum istum intelligunt, putent: ut sicut sapientia et Verbum, et virtus Dei, et veritas et resurrectio, et via dicitur: ita etiam voluntas appelletur. Nonnulli nihil referre existimant, utrum per voluntatem Dei, an ex Dei dixerit voluntate: quia his praepositionibus Apostolus indifferenter utatur: et idipsum significare, per voluntatem Dei, quod si dixisset, ex voluntate Dei.nctis omnibus qui sunt Ephesi. 545 Quidam curiosius quam necesse est, putant ex eo quod Moysi dictum sit: Haec dices filiis Israel: Qui est, misit me , etiam eos qui
Abbreviated transcription (Latin):
siue quod in principali etiã ea quȩ
minora sunt comp̃hendantur. Animi
enĩ et caro subiecta sunt spiritui. de
quo et eccłastes loquitur. Sp̃s reuer¬
tetur ad eum qui dedit illum. Et
paulus in alio loco. Ipse sp̃s testimo¬
nium ꝑhibet spiritui nr̃o. hȩc aũt
gr̃a dñi iħ̃u non cum om̃ibus ẽ sed
cum his qui fr̃s ab apło merentur
uocari. Fr̃s fideles. fr̃sq germani.
quod amen uerbum significat he¬
aquila symachus et theodocio fidelit̃
seu uere interp̃tati st̃. & quomͦ inue¬
teri testamento quadam iurandi con¬
suetudine ds̃ sua uerba consuminat

Expanded text:
sive quod in principali etiam ea, quae sive quod in principali etiam ea, quae minora sunt, comprehendantur. Anima enim et caro subjecta sunt spiritui. De quo et Ecclesiastes loquitur: Spiritus revertetur ad eum qui dedit illum . Et Paulus in alio loco: Ipse spiritus testimonium perhibet spiritui nostro . Haec autem gratia Domini Jesu non cum omnibus est, sed cum his qui fratres ab apostolo merentur 535 vocari, fratres fideles, fratresque germani, quod AMEN verbum significat HeAquila, Symmachus, et Theodotio, fideliter, sive, vere, interpretati sunt. Et quomodo in veteri Testamento quadam jurandi consuetudine Deus sua verba confirmat,
Abbreviated transcription (Latin):
sus eẽ nos talem consuetudinem non
habemus. neq ȩccła dĩ. hoc ẽ nos di¬
ximus quȩ nobis honesta uidebant᷑
et iusta. Si quis aũt nolens ad quies¬
cere ueritati querit quid respondeat
et quibus nitatur. econtra sciat se res¬
ponsione non dignum qui magis con¬
tendere paratus ẽ quam doceri. Ego
pore meo porto. Qui post aduentũ
xp̃i in carne circumciditur. non
portat stigmata dñi iħu: sed babet
głam inconfusione sua. Qui uͦ in
plagis supra modũ. in carcerib fre¬
quenter uirgis cesus ẽ. semel lapi¬
datus ẽ cȩtera quȩ in cathalogo scͥp¬
ta sunt głandi. hic stignata dñi ib̾u
incorpe suo portat. Forte et is qui
macerat corpus suũ et subicit serui¬
tuti ne aliis predicans ipse reprobus
inueniatur: portat stignata iħu in
digni fuerant ꝓnomine iħu contu¬
non legis seruitus. non rixa. non uir¬
quam cum anima. siue quia spirita¬
les facti caro et anima esse desistis.

Expanded text:
sus esse: nos talem consuetudinem non sus esse: nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei : hoc est, nos diximus quae nobis honesta videbantur et justa; si quis autem nolens acquiescere veritati, quaerit quid respondeat, et quibus nitantur contra, sciat se responsione non dignum, qui magis contendere paratus est, quam doceri. Ego pore meo porto. Qui post adventum Christi in carne circumciditur, non portat stigmata Domini Jesu; sed habet gloriam in confusione sua. Qui vero in plagis supra modum, in carceribus frequenter, ter virgis caesus est, semel lapidatus est, et caetera quae in catalogo scripta sunt gloriandi, hic stigmata Domini Jesu in corpore suo portat. Forte et is qui macerat corpus suum, et subjicit servituti, ne aliis praedicans ipse reprobus inveniatur, portat stigmata Domini digni fuerant pro nomine Jesu contunon Legis servitus, non rixa, non jurquam cum anima; sive quia spirituales facti, caro et anima esse desistis,
Abbreviated transcription (Latin):
multi dñi siue incęlo suie interra.
Pulchre aũt uno sermone ut epłam
uixta p̃positionem argumenti fini¬
ret isrł dĩ uocauit. ut scilicet om̃ia
que supra dicta sunt non extra cau¬
sam sed excausa disputata docean¬
tur. De cȩtero nemo michi molestus
sit. Non quasi defecerit indocendo
sed quo et agricola hunc habeat
dolorem. si quȩ plantauerit uirgul¬
ta siccentur et apastoris sollicitudi¬
ne si pecora quȩ congregauerat dis¬
sipata lanientur. Melius ergo ingreco legi¬
tur. De cetero labores michi nemo exhi¬
beat nec rursum scilicet in uobis neces¬
sitatem habeam laborandi. Laborem
prestat magistro qui aliter et uiuit et
sentit. quam magister docuit et fecit.
Potest et contentionem eorũ si qui con¬
tradicere deinceps uoluerint preueni¬
re. Quod etiã ad corinthios inuelan¬
do mulieris capite et masculi non
uelando post multa complexus ẽ di¬
cens. Si quis aũt uidetur contentio¬

Expanded text:
multi domini, sive in coelo, sive in terra. multi domini, sive in coelo, sive in terra. Pulchre autem uno sermone, ut epistolam juxta propositum argumentum finiret, Israel Dei vocavit; quo scilicet omnia quae supra dicta sunt, non extra causam; sed ex causa disputata doceantur. De caetero nemo mihi molestus sit. Non quasi defecerit in docendo; sed quo et agricola hunc habeat laborem, si quae 534 plantaverit virgulta siccentur; et pastor sollicitudinem, si pecora quae congregaverat dissipata lanientur. Melius ergo in Graeco legitur, De caetero labores mihi nemo exhibeat; ne rursum scilicet in vobis necessitatem habeam laborandi. Laborem praestat magistro, qui aliter et vivit et sentit, quam magister et docuit et fecit. Potest et contentionem eorum, si qui contradicere deinceps voluerint, praevenire, quod etiam ad Corinthios in velando mulieris capite, et masculi non velando, post multa complexus est, dicens: Si quis autem videtur contentio
Abbreviated transcription (Latin):
circumcisioni nec preputio seruiamꝰ
sed quod futuri sumus iam nunc nos
esse credamus. et quicumq hanc re¬
gulam sectantur pax suꝑ illos et mi¬
scdia et suꝑ isrł dĩ. Ad normã om̃ia
diriguntur. et utrum praua rectaue.
sint cum regula apposita fuerit argu¬
untur. Ita et doctrina dĩ quȩdam qua¬
si norma ẽ sermonis. quȩ inter iusta
dicat et iniusta quam ꝑsecutus fuerit
habebit pacem in semet ipso quȩ su¬
perat omnẽ sensum. et post pacem
miscdđiam que p̃cipua ẽ indĩ isrłe.
Dei uero isrł dictus ẽ ad distinctionẽ
eius qui et isrł esse cessauit. Dicunt
enim se eẽ uideos et non sunt sedmen¬
tiuntur cum sint de sinagoga satha¬
ne. Nec mireris si adimitationẽ spiri¬
talis isrł carnalis sit isrł qui nec pa¬
cem habeat nec miscđ̾iam. de quo et
adcorinthios scribitur. Hidete isrł
scđm carnẽ. cum adimitationem
quoq dĩ et dñi multi sint dii et

Expanded text:
circumcisioni, nec praeputio serviamus: circumcisioni, nec praeputio serviamus: sed quod futuri sumus, jam nunc nos esse credamus. Et quicumque hanc regulam sequuntur, pax super illos, et misericordia, et super Israel Dei. Ad normam omnia diriguntur; et utrum prava rectave sint, cum regula apposita fuerit, arguuntur. Ita et doctrina Dei quaedam quasi norma sermonis est, quae inter justa judicat et injusta: quam qui secutus fuerit, habebit pacem in semetipso quae superat omnem sensum; et post pacem, misericordiam quae praecipua est in Dei Israel. Dei vero Israel dictus est, ad distinctionem ejus qui Dei Israel esse cessavit. Dicunt enim se esse Judaeos, et non sunt; sed mentiuntur, cum sint de synagoga Satanae. Nec mireris, si ad imitationem spiritualis Israel, carnalis sit Israel, qui nec pacem habeat nec misericordiam; de quo et ad Corinthios scribitur: Videte Israel secundum carnem ; cum ad imitationem quoque Dei et Domini, multi sint dii, et
Abbreviated transcription (Latin):
et stellis circumcisio altquio ualer
aut p̃putium. sed ẽ noua conditio
sine his partibus corporũ que pos¬
sunt secari. Ita igitur et nos quidi¬
ligimus dm̃ et p̃parata sunt nobis quȩ
ne oculus uidit. nec auris audiuit.
nec incor hominis ascenderunt. Cum
de corꝑe humilitatis transformati
babebimus corpus quod nec udeus
possit incidere. nec cum p̃putio eus¬
todire gentilis. non quo alium iuixta
substantiam sit. sed quo iuxta głam
sit diuersum. Oportet enim mortale
hoc induere inmortalitatem. et cor¬
ruptuum hoc in corruptione uesti¬
ri. Huic quid simile et beatus ioħs¬
cuanglista sentiens est loquutus.
Carissimi nunc dei filii sumus. et nec¬
dum manifestum ẽ quid futuri su-¬
mus. scimus quia si manifestatum fu¬
erit similes ei erimus. quia uidebimꝰ
cum sicut ipse ẽ. Quia ergo necdum
nus ẽ ingressum. nos qui iam nunc
in baptismate. xp̃o consurrex imus
in nouum renouati hominem nec

Expanded text:
et stellis, circumcisio aliquid valet, et stellis, circumcisio aliquid valet, aut praeputium: sed est nova conditio sine his partibus corporum, quae possunt secari. Ita igitur et nos qui diligimus Deum, et praeparata sunt nobis quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt , cum de 533 corpore humilitatis transformati u Christi, illud habebimus corpus quod nec Judaeus possit incidere, nec cum praeputio custodire Gentilis. Non quod aliud juxta substantiam sit: sed quod juxta gloriam sit diversum. Oportet enim mortale hoc induere immortalitatem, et corruptivum hoc incorruptione vestiri . Huic quid simile et beatus evangelista Joannes sentiens est locutus: Charissimi, nunc Dei filii sumus: et necdum manifestum est quid futuri simus. Scimus quia si manifestatum fuerit, similes ei erimus: quia videbimus eum sicut ipse est . Quia ergo necdum nuis est ingressum: nos qui jam nunc in baptismate Christo conresurreximus, in novum renati hominem, nec
Abbreviated transcription (Latin):
unus sit ꝑ substantiam induos diui¬
ditur uixta intelligentiȩ diuersita¬
tem. apło dicente. Ex spoliantes uos
ueterem hominem cum oꝑibus sius
et induentes nouum qui renouatur
incognitionem uixta imaginem cre¬
sum alius atq alius efficitur. Pecca¬
tori mundus uetus ẽ. scõ nouus. Cũ
enim scõ mundus fuerit crucifixus
nequaquam ẽ circumcisio et p̃puti¬
um. non udeus. non gentilis. sed no¬
ua creatura. in quam transsigurat
sierunt. ecce facta sunt om̃ia noua
Et quomodo alia ẽ gła solis. alia
lunę et alia stellarum: Stella quip¬
pe astella differt ingła: sic et resur¬
rectio mortuorũ. De qua et damel
pari uoce concondat dicens. Pluri¬
mi dorinientiũ de terrȩ puluere
surgent. hi in uitam ȩternam. et
hi in obꝓbrium et inconfusionem
eternam. et intelligentes fulgebunt
sieut splendor firmamenti. et de
iustis multi sicut stellȩ in sempitinũ
Neq enĩ in sole et luna firmam̃to

Expanded text:
unus sit per substantiam, in duos diviunus sit per substantiam, in duos dividitur juxta intelligentiae diversitatem, Apostolo dicente: Exspoliantes vos veterem hominem cum operibus ejus, et induentes novum, qui renovatur in cognitionem juxta imaginem Cresum alius atque alius efficitur. Peccatori, mundus vetus est: sancto, novus. Cum enim sancto mundus fuerit crucifixus, nequaquam est ei circumcisio et praeputium: non Judaeus, neque Gentilis: sed nova creatura, in quam transfiguratusierunt, ecce facta sunt omnia nova . Et quomodo alia est gloria solis, alia lunae, alia stellarum: Stella quippe a stella differt in gloria: sic et resurrectio mortuorum . De qua et Daniel pari voce concordat, dicens: Plurimi dormientium de terrae pulvere surgent: hi in vitam aeternam, et hi in opprobrium et in confusionem aeternam ; et: Intelligentes fulgebunt sicut splendor firmamenti. Et de justis: Multi sicut stellae in sempiternum. Neque enim in sole et luna, firmamento
Abbreviated transcription (Latin):
crucifixit carnẽ suã cum uitiis et
concupiscentiis. Qui mortuus est
mundo et non contemplatur ea
quȩ uidentur sed quȩ non uident᷑
uidens mundum crucifixum et
transeuntem figuram eius. Cruci¬
sigitur aũt iusto mundus ille de quo
saluator ait. Ego uici mundum. et no¬
lite diligere mundum. et non acce
dus et mortuus ẽ. uenitq ei mundi
consummatio. et dignus effectus no¬
uocȩlo et noua terra et nouo testa¬
mento canit canticum nouum et
accipit nomen nouum scriptum in
calculo quod nemo nouit nisi qui ac¬
ceperit illud. Queritur quomodo nẽ
paulus dicat. Michi aũt absit glori
inin firmitatibus meis. ut in habitet
inme uirtus. xp̃i. Et in alio loco.
Bonum aũt michi ẽ magis mori:
quam ut głam meam quis euacu¬
et. et cȩtera quȩ in hunc modum
scripta sunt. Sed sciendum quod
tur: hoc fieri obdñi passionem.
Neq enim circumcisio aliquid est
neq p̃putium sed noua creatura.
Quomodo fidelis et infidelis cum

Expanded text:
crucifixit carnem suam cum vitiis et crucifixit carnem suam cum vitiis et concupiscentiis, qui mortuus est mundo, et non contemplatur ea quae videntur, sed quae non videntur: videns mundum crucifixum, et transeuntem figuram ejus. Crucifigitur autem justo mundus ille, de quo Salvator ait: Ego vici mundum . Et: Nolite diligere mundum. Et: Non accedus et mortuus est: et jam ei venit mundi consummatio, et dignus effectus novo coelo, et nova terra, et novo Testamento, canit canticum novum, et accipit nomen novum scriptum 532 in calculo, quod nemo novit nisi qui acceperit illud. Quaeritur quomodo nunc Paulus dicat: Mihi autem absit gloriain infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi . Et in alio loco: Bonum autem mihi est magis mori, quam ut gloriam meam quis evacuet , et caetera quae in hunc modum scripta sunt. Sed sciendum quod tur, hoc fieri ob Domini passionem. Neque enim circumcisio aliquid est, neque praeputium, sed nova creatura. Quomodo fidelis et infidelis, cum
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet tam gentilibus quos timebãt
quam iudeis quibus uolebant place¬
re. Circumcisionem inꝑsecutione
ꝓponerent. nam nec iuidei ꝑsequi
eos poterant nec gentiles quos uide
legis p̃cepta seruare. Neq eñi qui
circumcisi sunt hi legem custodiunt.
sed uolunt uos circumcidi ut in car¬
ne ur̃a glorientur. Propter infirmi¬
tatem inquit carnis lex impleri nõ
potest. unde et uidei precepta ma¬
gis hominum et doctrinas. quam
dei mandata custodiunt. neq cor¬
poralem facientes legem. impossi¬
bile quippe ẽ. neq spiritalem quam
non intelligunt. unde hoc ẽ omne
uiȩ carnis iniuiria glorientur. et
iactitent suo gentes magisterio cir¬
cumcisos. Hoc aũt totum fatiunt
ut uideis placeant. et expugnante
legis inuidia conquiescat. Micbi
aũt absit głari nisi incruce dñi nr̃i
iħu xp̃i. ꝑ quem michi mundus cru¬
cifixuis ẽ et ego mundo. Solus po¬
test incrucem xp̃i gloriari qui col¬
lit eam et sequitur saluatorem qui

Expanded text:
scilicet tam Gentibus  Al. Gentilibus, quos timebant, scilicet tam Gentibus  Al. Gentilibus, quos timebant, quam Judaeis, qui volebant placere, circumcisionem in persecutione proponerent. Nam nec Judaei persequi eos poterant, nec Gentiles, quos videLegis praecepta servare. Neque enim qui circumcisi sunt, hi Legem custodiunt, sed volunt vos circumcidi, ut in carne vestra glorientur. Propter infirmitatem, inquit, carnis, Lex impleri non potest. Unde et Judaei praecepta magis hominum et doctrinas, quam Dei mandata custodiunt, neque corporalem facientes Legem, impossibile quippe est: neque spiritualem, quam non intelligunt. Unde hoc est omnevestrae carnis injuria glorientur, et jactitent suo Gentes magisterio circumcisas. Hoc autem totum faciunt, ut Judaeis placeant, et expugnatae Legis invidia conquiescat. Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Dominii, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Solus potest in cruce Christi gloriari, qui tollit eam, et sequitur Salvatorem, qui
Abbreviated transcription (Latin):
esse. grandes paulus luteras non
solum tunc ad galathas: sed etiam
hodie scribit ad cunctos: et qua¬
iuis parui sint apices quibus eius epłȩ
conscribuntur. tamen magnȩ sunt
ltterȩ quia in litteris magnus ẽ sensꝰ
Suꝑius ostendit ex quo loco sua sub¬
scripserit manu. nunc quid scripse¬
rit replicat. Gauis cęsar et octouianꝰ
augustus et txberius successor au¬
gusti leges ꝓmulgauerant. ut ui¬
dei qui erant in toto romani imꝑii
orbe disꝑsi ꝓprio ritu uiuerent. et
patriis cȩrimoniis deseruirent. Qui¬
cumq igitur circumcisus erat. li¬
cet in xp̃m crederet quasi uideus
habebatur agentibus. Qui uero
absq circumcisione se non esse ui¬
deum preputio p̃ferebat. ꝑsecutio¬
nibus tam gentilium quam uide¬
orum fiebat obnoxius. Has igitur
ꝑ secutiones hi qui galathas depra¬
uarent declinare cupientes circum¬
cisionem ꝓdefensione discipulis ꝑ¬
suadebant. quam nunc apostolus
confidentiã in carne uocat. quod

Expanded text:
em. Grandes Paulus litteras non em. Grandes Paulus litteras non solum tunc ad Galatas, sed etiam hodie scribit ad cunctos, et quamvis parvi sint apices quibus ejus Epistolae conscribuntur, tamen magnae sunt litterae, quia in litteris magnus est sensuSuperius ostendit ex quo loco sua subscripserit manu: nunc quid scripserit, replicat. Caius Caesar, et Octavianus Augustus, et Tiberius successor Augusti, leges promulgaverant, ut Judaei qui erant in toto Romani imperii orbe dispersi, proprio ritu viverent, et patriis caeremoniis deservirent. Quicumque 531 igitur circumcisus erat, licet in Christum crederet, quasi Judaeus habebatur a Gentibus. Qui vero absque circumcisione se non esse Judaeum praeputio praeferebat, persecutionibus tam Gentilium, quam Judaeorum, fiebat obnoxius. Has igitur persecutiones hi qui Galatas depravaverant declinare cupientes, circumcisionem pro defensione discipulis persuadebant quam nunc Apostolus confidentiam in carne vocat, quod
Abbreviated transcription (Latin):
grandes litterȩ fuerint. hoc quippe
essent eis nota uestigia: ut dumlit¬
terarum apices recognoscunt. ip¬
sum se putarent uidere qui scrip¬
serat: in hoc loco uir ad prime nr̃is
temꝑib eruditus miror quomodo
rem ridiculam locutus sit. Paulus
inquit hebreus erat. et grecas lit¬
teras nesciebat: et quia necessitas
ex petebat ut manu sua epistolã
sub seriberet: contra consuetudinem
curuos tramites litterarum uixmas¬
nis apicib expͥmebat etiã in ħ suȩ ad
galathas indici caritatis. osten¬
dens ut ꝓpt̃ illos id quoq que
non poterat facere conaretur.
Grandibus ergo paulus literis
scripsit epistolam. quia sensus erat
grandis in litteris. et sp̃u dĩ uiuil.
Non atramento nec calamo fuerat
exaratus. Quod aũt apposuit ma
manu: oꝑa intelligamus inmanib
quam ob causam crebro et in ꝓpħis
dicitur. sermo dĩ qui factus ẽ in
manu iheremiȩ. suie aggei: ut ad
hanc similitudinem in manu pauli

Expanded text:
grandes litterae fuerint hoc quippe grandes litterae fuerint hoc quippe essent eis nota vestigia, ut dum litterarum apices recognoscunt, ipsum se putarent videre, qui scripserat. In hoc loco vir apprime nostris temporibus eruditus, miror quomodo rem ridiculam locutus sit. Paulus, inquit, Hebraeus erat, et Graecas litteras nesciebat. Et quia necessitas expetebat, ut manu sua epistolam subscriberet, contra consuetudinem curvos tramites litterarum, vix magnis apicibus exprimebat: etiam in hoc suae ad Galatas indicia charitatis ostendens, quod propter illos id quoque quod non poterat, facere conaretur. Grandibus ergo Paulus litteris scripsit epistolam, quia sensus erat grandis in litteris, et spiritu Dei vivi, non atramento, nec calamo fuerat exaratus. Quod autem apposuit, mea manu, opera intelligamus in manibus. Quam dicitur, Sermo Domini qui factus est in manu Jeremiae, sive Aggaei: ut ad hanc similit
Abbreviated transcription (Latin):
sermonẽ neq ꝑ epistolam tanquam
pnos missam quasi instet dies dñi:¬
Nequis uos seducat ullo modo. Et ut
totam epistolam quam mittebat
suspitione erueret falsitatis: manu
sua infine subscripsit dicens. Salu¬
tatio mea manu pauli. quod ẽ sig¬
Ad colosenses etiam quas dictaue¬
rat litteras manu sua similiter sub¬
notauit. Salutatio mea manu pau¬
li. Memores estote iunculoꝵ meoꝵ.
& ubicumq sciebat falsos adesse
doctores qui possent ꝑ apostoli au¬
ctoritatem noua dogmata semina¬
re: ȩpistolam manu ꝓpria subscri¬
bebat. Deniq et ad corinthios scri¬
bens in quibus erant scismata et he¬
reses uuo quoq dicente. ego sum
pauli et ego apollo. ego aũt cephȩ
epistolam suã tali adnotatione sig
thema maranatha et cȩtera. Proꝑter
hoc igitur uolens omnẽ occasionem
auferre doctorib qui et galathas
aueritate euangłii deprauare̾nt fi¬
nem ȩpistolȩ manus sue ad notatio¬
ne compleuit dicens. Nidete quali¬
bus litteris scripsi uobis. Non quod

Expanded text:
sermonem, neque per Epistolam tanquam per nos missam, quasi instet dies Dominne quis vos seducat ullo modo . Et ut totam Epistolam quam mittebat a suspicione erueret falsitatis, manu sua in fine subscripsit dicens: Salutatio mea manu Pauli, quod est sigAd Colossenses etiam quas dictaverat litteras, manu sua similiter subnotavit: Salutatio mea manu Pauli: Memores estote vinculorum meorum. Et ubicumque sciebat falsos adesse doctores, qui possent per Apostoli auctoritatem nova dogmata seminare, Epistolam manu propria subscribebat. Denique et ad Corinthios scribens, in quibus erant schismata et haereses, unoquoque 530 dicente: Ego sum Pauli, et ego Apollo, ego autem Cephae , epist, maranatha, et caetera. Propter hoc igitur volens omnem occasionem falsis auferre doctoribus, qui es Galatas a veritate Evangelii depravarant, finem epistolae manus suae annotatione complevit, dicens: Videte qualibus litteris scripsi vobis; non quod
Abbreviated transcription (Latin):
que loquitur ostendit. Quod aũt amen
concessum significet audientis. et sit
signaculum ueritatis. ad corinthios qͦq
prima nos doceat in qua paulus ait.
Cȩterum si benedixeris spu quis sup¬
plet locum idiote: Quomodo dicet
amen suꝑ tuã benedictionem: Qm̃
quidem nescit quid dicas. Ex quo os¬
tendit non posse idiotam responde¬
re uerũ esse quod dicitur: nisi intel¬
lexerit quod docetur. E xelicri ad¬

Expanded text:
quae loquitur, ostendit. Quod autem Amen consensum significet audientis, et sit signaculum veritatis, ad Corinthios quoque prima nos docet, in qua Paulus ait: Caeterum si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae? Quomodo dicet amen super tua benedictione: quoniam quidem nescit quid dicas ? Ex quo ostendit non posse idioten respondere verum esse quod dicitur, nisi intellexerit quod docetur.
Abbreviated transcription (Latin):
paula et eustochium qͦd
in hac uita sapientem te¬
suras et turbines mundi
cquo animo manere ꝑsuadeat: id es¬
se uł primũ reor meditationem. et
scientiam scripturarũ. Cum eni acȩ¬
teris animantibus boc uł maxime
differamus. quod rationale animal
sumus. et loqui possumus. ratio aũt
om̃is et sermo diuinis libris conti¬
neatur. ꝑ quos et dm̃ discimus. et
quare creati sumus non ignoramus:
miror quosdam extitisse. qui aut
ipsi se inereiȩ et somno dantes. nolint
quȩ preclara sunt discere. aut cȩteros
qui id studii habent. rep̃hendendos
putent. Quibus cum possim districtius

Expanded text:
Paula et Eustochium, quod in hac vita sapientem visuras et turbines mundi aequo animo manere persuadeat, id esse vel primum reor, meditationem et scientiam Scripturarum. Cum enim a caeteris animantibus hoc vel maxime differamus, quod rationale animal sumus et loqui possumus: ratio autem omnis et sermo divinis libris contineatur, per quos et Deum discimus, et quare creati sumus non ignoramus: miror quosdam exstitisse, qui aut ipsi se inertiae et somno dantes, nolint quae praeclara sunt discere: aut caeteros, qui id studii habent, reprehendendos putent. Quibus cum possim districtius
Abbreviated transcription (Latin):
sententiam. quia p̃ceptum dñi ẽ.: et
si solum fiat sufficit. Hoc ꝓpter pre¬
sens apli mandatum. operemur bo¬
num ad om̃s: maxime aũt ad dome¬
sticos fidei. Hidete qualibus luteris
scripsi uobis mea manu. Hi qui cir¬
cumcidi galathas uolebant dissemi¬
nauerant alia paulum facere alia
p̃dicare. et suũ opere destruere ser¬
monem: quod qui legem assereret
ab olitam. ipse inueniretur in lege.
hanc opinionem quae non poterat
paulus apud om̃s presens ipse subuer¬
tere. ꝓhibebatur quippe iunculis quȩ
ob xp̃i martiriũ sustinebat: seipsum
ꝑ litteras representat: et ne aliqua
suppositȩ epistolȩ suspitio nasceretur:
ab hoc loco usq ad finem manusua
ipse ꝑscripsit: ostendens suꝑiora ab
alio exarata. Quod aũt sub nomine
eius a falsis doctorib epistolȩ mute¬
rentur: ad thessalonicenses quoq
demonstrat scribens. Rogamus aũt

Expanded text:
sententiam: Quia praeceptum Domini est, et sententiam: Quia praeceptum Domini est, et si solum fiat, sufficit. Hoc propter praesens Apostoli mandatum: Operemur bonum ad omnes: maxime autem ad domesticos fidei. Videte qualibus litteris scripsi vobis mea manu. Hi qui circumcidi Galatas volebant, disseminaverant alia Paulum facere, alia praedicare, et suo opere destruere sermonem, quod qui Legem assereret abolitam, ipse inveniretur in Lege. Hanc opinionem, quia non poterat Paulus apud omnes praesens ipse subvertere prohibebatur quippe vinculis, quae ob Christi martyrium sustinebat, seipsum per litteras repraesentat. Et ne aliqua suppositae Epistolae suspicio nasceretur, ab hoc loco usque ad finem, manu sua ipse perscripsit, ostendens superiora ab alio exarata. Quod autem sub nomine ejus a falsis doctoribus Epistolae mitterentur, ad Thessalonicenses quoque demonstrat scribens: Rogamus aut
Abbreviated transcription (Latin):
mei sanguinis subuersis iherosoli¬
mis romam uictor ingressus ẽ. tan¬
te dicitur fuisse bonitatis. ut cum
quadam nocte sero recordaretur in
cena quod nichil boni die illa fecisset
dixerit amici hodie diem ꝑdi¬
di nos putamus non ꝑire nobis ho¬
ram. diem. momenta. tempus. etates.
cum ociosum uerbũ loquimur. ꝓ
quo reddituri sumus rationem in
die udicii. Quod si hoc ille sine le¬
ge sine euangło. sine saluatoris et
aplorum doctrina naturaliter et
dixit et fecit: quid nos oportet face¬
re in quorum condempnationem
babet et iuno uniuira et uesta uir¬
gines. et alia idola continentes. Bea¬
tus iohannes euangłista cum effesi
moraretur usq ad ultimam senec¬
tucem. et uix inter discipulorum
manus ad eccłam deferretur. nec
posset inplura uocem uerba conte¬
xere: nichil aliud ꝑsingulas sole-¬
bat ꝓferre collectas. nisi hoc. filioli
diligite alterutrum. Tandem dis¬
Magister quare semꝑ hoc loque¬
ris: Qui respondit. dignam iohanne

Expanded text:
i sanguinis, subversis Jerosolymis, Romam victor ingressus est, tantae dicitur fuisse bonitatis, ut cum quadam nocte sero recordaretur, in coena, quod nihil boni die illa fecisset, dixerit amicis: Hodie diem perdidi. Nos putamus non perire nobis horam, diem, momenta, tempus, aetates, cum otiosum verbum loquimur, pro quo reddituri sumus rationem in die judicii ? Quod si hoc ille sine Lege, sine Evangelio, sine Salvatoris, et apostolorum doctrina, naturaliter et dixit, et fecit: quid nos oportet facere, in quorum condemnationem habet et Juno univiras, et Vesta virgines, et alia idola continentes? Beatus Joannes evangelista cum Ephesi moraretur usque ad ultimam 529 senectutem, et vix inter discipulorum manus ad ecclesiam deferretur, nec posset in plura vocem verba contexere, nihil aliud per singulas solebat proferre collectas, nisi hoc: Filioli, diligite alterutrum. Tandem disMagister, quare semper hoc loqueris? Qui respondit dignam Joanne
Abbreviated transcription (Latin):
apłi quoq ingredientes domũ
dicebant pax huic domui. et si
digna erat domus requiescebat
pax eorũ suꝑ eam. Si uero se exhibe¬
bat indignam. reuertebatur ad eos
qui eam suerant imprecati: ita et
to habebat effectum: et erat in po¬
testate credentium si talem se be¬
nedictus qualem benedicens pre¬

Expanded text:
Apostoli quoque ingredientes domum Apostoli quoque ingredientes domum dicebant: Pax huic domui . Et si digna erat domus, requiescebat pax eorum super eam: si vero exhibebat se indignam, revertebatur ad eos qui eam fuerant imprecati. Ita et to habebat effectum, et erat in potestate credentium, si talem se benedictus, qualem benedicens prae
Abbreviated transcription (Latin):
rem fidem apposuisset dicens.
saluta eos qui nos amant infide.
Amant quippe et matres filios. ta
sed non amant in fide. & uxores
maritos: quibus frequentissime
commoriuntur. sed amor ille non
fidei ẽ. Sola scõrum dilectio. in
fide diligit in tantũ ut etiam
si ille qui diligitur infidelis sit.
tam̃ sc̃s infide eum diligat scđm
illud. Omĩa ur̃a infide fiant. Et
alibi. Diligite inimicos ur̃os. di¬
ligit sc̃s inimicos suos. et idõ in
fide diligit: quia credit in eum
qui pollicitus ẽ se ꝓ expletione
mandati retributurum eẽ mer¬
cedem. Oratia dñi nr̃i cum om̃ib
uobis. Sciendum ẽ quod ingre¬
cis codicib ita scriptũ ẽ. Gratia
cum om̃ibus uobis: ut nec dñi
nec nr̃i in libris feratur autenti¬
cis. Incommune itaq scĩs atq
credentib tito et ceteris qui cũ
eo erant in precatur grãm. Et
quomodo ysaac patriarcha be¬
nedixit filiũ suũ iacob. et ipse¬
iacob duodecim patriarchas.

Expanded text:
rem, fidem apposuisset, dicens: rem, fidem apposuisset, dicens: Saluta eos qui nos amant in fide. Amant quippe et matres filios, itased non amant in fide: et uxores maritos quibus frequentissime commoriuntur; sed amor ille non fidei est. Sola sanctorum dilectio in fide diligit: intantum ut etiam si ille qui diligitur infidelis sit: tamen sanctus in fide eum diligat, secundum illud: Omnia vestra in fide fiant . Et alibi: Diligite inimicos vestros . Diligit sanctus inimicos suos, et ideo in fide diligit: quia credit in eum qui pollicitus est se pro expletione mandati retributurum esse mercedem. Gratia Domini nostri cum omnibus vobis. Sciendum quod in Graecis codicibus ita scriptum est: Gratia cum omnibus vobis: ut nec Domini, nec nostri, in libris feratur authenticis. In commune itaque sanctis atque credentibus, Tito et caeteris qui cum eo erant, imprecatur gratiam. Et quomodo Isaac patriarcha benedixit filium suum Jacob , et ipse duodecim Patriarchas :
Abbreviated transcription (Latin):
pauli uł preceptum titi facile
contempnerent: infructuosos uocat
quicumq euangłistis non minis¬
trauerint. Di cit et salomon in
ꝓuerbiis. F ructus uͦ elemosina.
Et ipse paulus primũ sp̃s fructũ
uł maxime comꝓbatur. Ut non
inquit in fructuosi sint. Om̃is eni
arbor quȩ non facit fructum bo¬
num: excidetur et in ignem mit¬
tetur. Hoc aũt dico. qui parce
seminat parce et metet. Apłicis
uiris et euangłiratorib xp̃i in
necessariis usibus nolle tribue¬
re. sterilitatis se ipsum ẽ condẽp¬
nare. Salutant te qui mecum
sunt om̃s. Uł solita consuetudi¬
ne usus ẽ. ut titum ab om̃ibus
qui secum erant diceret salutari.
uł certe ꝓprie intitum quod ta¬
lis eẽt ut amorẽ eorũ qui cum
paulo erant omĩum mereretur.
Magna uero laus titi. ꝑ paulũ
ab om̃ibus salutari. Saluta eos
qui nos amant in fide. Si om̃s
qui amat amaret infide. et nõ
essent alii qui absq fide dilige¬
rent. nunquam paulus ad amo¬

Expanded text:
Pauli, vel praeceptum Titi facile Pauli, vel praeceptum Titi facile contemnerent, infructuosos vocat, quicumque evangelistis non ministraverint. Dicit et Salomon in Proverbiis: Fructus vero eleemosyna . Et ipse Paulus primum spiritus frucvel maxime comprobatur. Ut non, inquit, infructuosi sint. Omnis enim arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur . Hoc autem dico: quia qui parce seminat, parce et metet. Apostolicis viris et Evangelizatoribus Christi in necessariis usibus nolle tribuere, sterilitatis seipsum est condemnare. Salutant te qui mecum sunt omnes. Vel solita consuetudine usus est, ut Titum ab omnibus qui secum erant diceret salutari: vel certe proprie in Titum, quod talis esset, ut amorem eorum qui cum Paulo erant omnium mereretur. Magna vero laus Titi per Paulum ab omnibus salutari. Saluta eos qui nos amant in fide. Si omnis qui amat, amaret in fide, et non essent alii qui absque fide diligerent, numquam Paulus ad amo
Abbreviated transcription (Latin):
Supra dixerat zenam legis docto¬
rem et apollo sollicite premite.
ut nichil illis desit. Quia gͦ pote¬
rat sub oriri occulta responsio ut
non tam titus quam quicumq
eplȩ lector hoc diceret. et unde
tito ut uiaticum non habentibus
largiretur: soluit hanc questio¬
nem et quasi nichil sibi oppo¬
natur elidit dicendo. Discant
aũt et nr̃i bonis oꝑibus p̃esse
in necessariis usibus ut non in¬
fructuosi sint. Nr̃os suos uocat.
qui in xp̃o crediderunt. Qui
quia. xp̃i erant: recte et pauli
et titi appellari. merebantur. Ha¬
bes inquit in discipulos potesta¬
tem. doce eos non eẽ infructuo¬
sos. sed euangłistis et apłicis ui-¬
ris qui bonis oꝑibus seruiunt
ministrare: et mini strare non
in quibuscumq causis sed in ne¬
cessariis usibus. Habentes quip
tenti simus. Et qui altario serui¬
unt: de altario uiuant. Et qui
participes sp̃aluim nr̃orũ factist̃.
debent nobis sua participare car¬
nalia. & ne for sitan uł ȩpłam

Expanded text:
Supra dixerat: Zenam Legis doctoSupra dixerat: Zenam Legis doctorem et Apollo sollicite praemitte, ut nihil illis desit. Quia ergo poterat suboriri occulta responsio, ut non tam Titus quam quicumque Epistolae lector hoc diceret: et unde Tito, ut viaticum non habentibus largiretur, solvit hanc quaestionem, et quasi nihil sibi opponatur elidit, dicendo: Discant autem et nostri bonis operibus praeesse in necessariis usibus, ut non infructuosi sint. Nostros suos vocat qui in Christo crediderant: qui quia Christi erant, recte et Pauli et Titi appellari merebantur. Habes, inquit, in discipulos potestatem; doce eos non esse infructuosos: sed evangelistis et apostolicis viris, qui bonis operibus serviunt, ministrare: et ministrare, non in quibuscumque causis, sed in necessariis usibus: Habentes quipptum, his contenti simus : et qui altario serviunt, de altario vivant: et qui participes spiritualium nostrorum facti sunt, debent nobis sua participare carnalia. Et ne forsitan vel epistolam
Abbreviated transcription (Latin):
te. ut nichil illis desit. Iste ẽ apol¬
lode quo et ad corinthios scribit᷑.
Unus quisq ur̃m dicit. ego sum
pauli. et ego sum apollo. et ego
cȩphȩ. Fuit aũt uir alex andrinꝰ
ex iudeis ualde eloquens. et ꝑfe¬
ctus in lege. ep̃c corinthiorum:
quem ꝓpter dissensiones quȩ in
corintho erant ad uicinam in su¬
lam cretam cum zena legis doc¬
tore putandum ẽ transfretasse.
et pauli epła dissen sion ibus que
corinchi ortȩ fuerant temꝑatis.
rursum corinthum reuertisse.
Tenam uero legis doctorem. de
alio scripturȩ loco qui fuerit ñ
possumus dicere: nisi hoc tantũ
quod et ipse apłicus uir id oꝑis
quod apollo exercebat habue¬
rit. xp̃i eccłas exstruendi. Preci¬
pit itaq tito ut qm̃ de creta ad
greciam nauigaturi erant non
eos fatiat sitharciis indigere. sed
babere ea quȩ adiuaticum neces¬
saria sunt. Discant aũt et nr̃ibo¬
nis oꝑibus preeẽ in necessariis
usibus ut non infructuosi sint.

Expanded text:
te, ut nihil illis desit. Iste est Apolte, ut nihil illis desit. Iste est Apollo, de quo et ad Corinthios scribitur: Unusquisque vestrum dicit: Ego sum Pauli, et ego Apollo, et ego Cephae . Fuit autem vir Alexandrinus ex Judaeis valde eloquens et perfectus in lege, episcopus Corinthiorum: quem propter dissensiones quae in Corintho erant, ad unam insulam Cretam cum Zenan legisdoctore putandum est transfretasse, et Pauli epistola dissensionibus quae Corinthi ortae fuerant temperatis, rursum Corinthum revertisse. Zenan vero legisdoctorem de alio Scripturae loco, qui fuerit non possumus dicere, nisi hoc tantum quod ipse apostolicus vir id operis, 661 quod Apollo exercebat, habuerit, Christi Ecclesias exstruendi. Praecepit itaque Tito, ut quoniam de Creta in Graeciam navigaturi erant, non eos faciat sitarciis indigere, sed habere ea quae ad viaticum necessaria sunt. Discant autem et nostri bonis operibus praeesse in necessariis usibus, ut non infructuosi sint.
Abbreviated transcription (Latin):
recte ab ȩccła recessisse uideatur.
tithicum: festina uenire ad me n¬
⁊copolim. Ibi enĩ statui hiemare.
Legimus in exordio huus epłȩ
hiuus rei grã reliqui te crete ut
ea. quȩ deerant corrigas. et consti¬
tuas ꝑ ciuitates prb̃ros sicut ego
tibi disposui. ut quia cretenses
nuꝑ crediderant recedente paulo
et ad alias eccłias transeunte non
dimitterentur orphani. sed habe¬
rent aplicum urum qui ea quȩ
uidebantur deeẽ corrigeret. Qͥa
gͦ post fundamentum aliarum
eccłarum necessarus erat titus qͥ
edificium suꝑ strueret: scribit ei
ut cum arthemam uł tihicum
unum scilicet eduobus qui secũ
fuerant cretam misisset impletu
contestans. Ex quo paternos pau¬
li incretenses ꝓbenius affectus.
ante ad se uult uenire nisi in lo¬
cum eius artẽmas uł. tithicus
successor aduenerit. Nicopolis
quod ibi antonium cleopatramq su¬
ꝑarit. nom̃ accepit. Tenam legis do¬
ctorem. et apollo sollicite premit¬

Expanded text:
recte ab Ecclesia recessisse videatur. recte ab Ecclesia recessisse videatur. Tychicum, festina venire ad me Nicopolim, ibi enim statui hiemare. Legimus in exordio istius Epistolae: Hujus rei gratia reliqui te Cretae, ut ea quae deerant corrigas: et constituas per civitates presbyteros, sicut ego tibi disposui. Ut quia Cretenses nuper crediderant, recedente Paulo, et ad alias Ecclesias transeunte, non dimitterentur orphani: sed haberent apostolicum virum, qui ea quae videbantur deesse, corrigeret. Quia ergo post fundamentum aliarum Ecclesiarum necessarius erat Titus, qui aedificium superstrueret, scribit ei, ut cum Arteman vel Tychicum, unum scilicet e duobus qui secum fuerant, Cretam misisset, impletucontestans. Ex quo paternos Pauli ante ad se vult venire, nisi in locum ejus Arthemas vel Tichicus successor advenerit. Nicopolis quod ibi Antonium Cleopatramque superarit, nomen accepit. Zenan legisperitum et Apollo sollicite praemit
Abbreviated transcription (Latin):
aũt post primã et scdam correp¬
tionem deuitandus sit. reddit
causas dicens. quod subuersus ẽ
eiusmodi et peccat. cum sit asemnet¬
ipso dampnatus. Qui enĩ semel
bisq correptus audito errore suo
non uult corrigi. errare existimat
corrigentem: et econtrario se ad
pugnas et uirgia uerboꝵ parans.
eum uult lucrifacere a quo doce¬
tur. Propt̃ea uero asemet ipso di¬
citur eẽ dampnatus: quia for¬
nicator. adulter. homicida. et ce¬
tera uitia ꝑ sacerdotes de ȩccła
ꝓpelluntur. Heretici aũt in se ip¬
sos sententiã ferunt: suo arbitrio
de eccła recedentes. Quȩ recessio:
ꝓpriȩ conscientiȩ uidetur eẽ dãp¬
natio. Inter heresim et scisma hoc
eẽ arbitrantur. quod heresis ꝑuer¬
sum dognia habeat. scisma ꝓpter
ep̃alem dissensionẽ ab ȩccła sepa¬
retur. Quod quidẽ in principio
aliqua ex parte intelligi potest.
Ceterum nullũ scisma non sibi
aliquam confingit heresim: ut

Expanded text:
autem post primam et secundam correpautem post primam et secundam correptionem devitandus sit, reddit causas dicens: quod subversus est ejusmodi, et peccat cum sit a semetipso damnatus. Qui enim semel bisque correptus, audito errore suo, non vult corrigi, errare existimat corrigentem: et econtrario se ad pugnas et jurgia verborum parans, eum vult lucrifacere, a quo docetur. Propterea vero a semetipso dicitur esse damnatus: quia fornicator, adulter, homicida, et caetera vitia, per sacerdotes de Ecclesia propelluntur. Haeretici autem in semetipsos sententiam ferunt, suo arbitrio de Ecclesia recedentes: quae recessio propriae conscientiae videtur esse damnatio. Inter haeresim et schisma hoc esse arbitrantur, quod haeresis perversum dogma habeat: schisma propter episcopalem dissensionem ab Ecclesia separetur: quod quidem in principio aliqua ex parte intelligi potest. Caeterum nullum schisma non sibi aliquam confingit haeresim, ut
Abbreviated transcription (Latin):
gat quod ei melius ẽẽ uideatur.
Philo sophi quoq stoici. ꝑ ipatetici.
achademici. et epicurei. illuis uł
illuis hereseos appellantur. Suꝑ¬
fluum ẽ ire ꝑsingła. et marcionẽ
ualentinũ. apellen. hebionem. mon¬
tanum. et manicheũ cum suis enu¬
merare doginatibꝰ: cum ꝑfacile sit
unicuiq cognoscere quibus sin¬
guli ducantur erroribus. Arrius
et eunomus et noue auctor here¬
seos utinam tam noti non essent:
minus forsitan plurimos decepis¬
sent. Hereticum igitur hominem
post unam correptionem siue ut
ingreco melius habetur. goitecĩ¬
tionem magis et doctrinam absq
increpatione significat. Legitur
in latinis codicibus quod uerum
papas quoq athanasus approba-¬
bat. post unam et alteram correp-¬
tionem quod scilicet non suffitiat
tantũ semel eum corripi uł com¬
moneri. qui aliquo sit deprauatus
errore: sed et scda ei sit adhibenda
doctrina. ut in ore duoꝵ et trium
testium stet om̃e uerbũ. Quare

Expanded text:
gat quod ei melius esse videatur. gat quod ei melius esse videatur. Philosophi quoque Stoici, Peripatetici, Academici, Epicurei, illius vel illius haereseos appellantur. Superfluum est ire per singula, et Marcionem, Valentinum, Apellem, Ebionem, Montanum, et Manichaeum cum suis enumerare dogmatibus: cum perfacile sit unicuique cognoscere quibus singuli ducantur erroribus. Arius et Eunomius, et novae auctor haereseos, utinam tam noti non essent, minus forsitan plurimos decepissent! Haereticum igitur hominem post unam correptionem, sive ut in Graeco melius habetur, νουθεσnitionem magis et doctrinam absque increpatione significat. Legitur in Latinis codicibus quod verum Papa quoque Athanasius approbabat: Post unam et alteram correptionem; quod scilicet non sufficiat tantum semel eum corripi, vel commoneri qui aliquo sit depravatus errore: sed et secunda sit ei 738 adhibenda doctrina, ut in ore duorum aut trium testium stet omne verbum. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
xi: qm̃ qui bȩc agunt regnum dĩ
non possidebunt. In quibus dili¬
genter ẽ ob seruandum. quod quo¬
modo cȩtera uitia quȩ inter car¬
quomodo quis. dum tantum ex¬
cludatur aregno. Quod aũt magis
mirum sit etiam illud de actibus
apłorum uidetur ẽẽ relegendum
inquiunt uidei ad apłm paulũ
neq litteraᷤᷤ de te accepimus aui¬
annuntiauit nobis aut locutus
ẽ aliquid de te inmalũ. Petimus
aũt ut ate audiamus quid senti¬
as. De heresi eni ista notum est
nobis quia ubiq ei contradicitur.
Et licet nomen hereseon mileti nõ
dicatur apaulo. tam̃ oꝑa nominan-¬
tur: loquente ad prb̃ros eccłe. Ego
scio qm̃ uenient post abscessum me¬
um lupi graues inuos. non parcen¬
tes gregi: et ex uobis ipsis consur¬
gent uiri loquentes puersa. ut ad¬
ducant discipulos post se. Hec in
transitu dicta sint ubi et alibi here¬
sis appelletur: nunc ipsum nomen
udetur plenissime uentilandum.
Heresis grece ab electione dicitur:
quod scilicet unus quisq id sibi eli¬

Expanded text:
iam qui haec agunt, regnum Dei non possidebunt . In quibus diligenter est observandum, quod quomodo caetera vitia, quae inter carquomodo quis, dum tantum excludatur a regno. Quod autem magis mirum sit etiam illud de Actibus apostolorum videtur esse relegendum,inquiunt Judaei ad apostolum Paulum, nec litteras a te accepimus annuntiavit nobis, aut locutus est aliquis de te in malum. Petimus autem, ut audiamus a te quid sentias: de haeresi enim ista notum est nobis, quia ubique ei contradicitur . Et licet nomen haereseos Mileti non dicatur, a Paulo tamen opera nominantur, loquente ad presbyteros Ecclesiae: Ego scio quoniam venient post abscessum meum lupi graves in vos, non parcentes gregi: et ex vobis ipsis consurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se . Haec in transitu dicta sint, ubi et alibi haeresis appelletur. Nunc ipsum nomen videtur plenissime ventilandum. Haeresis Graece ab electione dicitur, quod scilicet unusquisque id sibi eli
Abbreviated transcription (Latin):
ne sunt: et de his qui ab eis decep¬
ti fuerant consequenter addiderat.
Increpa illos acriter ut sani sint
infide. non intendentes uidaicis
fabulis et mandatis hominũ aduer¬
santium ueritatẽ. Et quomͦ ad ga
lathas et ad romanos plenissime dis¬
putatur. putabant inter cybos eẽ
distantiam cum aliqui mundi. ali¬
qui uiderentur inmundi. ꝓptea ñc̃
infert. Oñia munda mundis. his
uidelicet qui in xp̃o credunt et
sciuint omnẽ creaturã bonã eẽ.
et nichil abiciendum quod cum
gr̃arum actione ꝑcipitur. Com¬
quinatis aũt et infidelib nichil
mens et conscientia. Proptẽa etiã
quȩ munda sunt ꝑ naturam. eis¬
inmunda fiunt: non quo uł mundũ
litate uescentiũ et mundũ mundis
et inmundũ contaminatis fiat.
Alioquin infideles quosq atq pol¬
lutos. etiam panis benedictionis et
calix dominicus non iuuat: quia
qui indigne comederit de pane
illo et de calice biberit: iudicium
sibi manducat et bibit. Aduentu xͥ:

Expanded text:
ne sunt, et de his qui ab eis decepne sunt, et de his qui ab eis decepti fuerant, consequenter addiderat: Increpa illos acriter, ut sani sint in fide, non intendentes Judaicis fabulis et mandatis hominum aversantilatas et ad Romanos plenissime disputatur, putabant inter cibos esse distantiam, cum aliqui mundi, aliqui viderentur immundi; propterea nunc infert, « omnia munda mundis, » his videlicet, qui in Christo credunt et sciunt omnem creaturam Dei bonam esse, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur. « Coinquinatimens, et conscientia. Propterea etiam quae munda sunt per naturam, eisimmunda fiunt, non quo immundum litate vescentium, et mundum mundis et immundum contaminatis fiat. Alioquin infideles quosque atque pollutos, etiam panis benedicticalix Dominicus non juvat; quia qui indigne comederit de pane illo, et de calice biberit, judicium sibi manducat et bibit . Adventu Christi
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ et ad philemonem ex p̃uidi¬
cio similium receptarum. Ualde
aũt eos simplicit̾ errare si pu-¬
tent cibum emere. hospitium
preparare. uestim̃ta conquirere
ẽẽ peccatum: et asserere fugari
sp̃m sc̃m̃ si corpusculi paulisꝑ ne¬
cessitatibus seruiamus. Nolite in

Expanded text:
esse et ad Philemonem, ex praejudiesse et ad Philemonem, ex praejudicio similium receptarum. Valde autem eos et simpliciter errare, si putent cibum emere, hospitium praeparare, vestimenta conquirere, esse peccatum, et asserere fugari Spiritum sanctum, si corpusculi paulisper necessitatibus serviamus. Nolite, in