comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lio testimoniũ. qđ natũ ẽ ex carne
ex deo natus ẽ: et intulit. Ergo oms
heretici et scismatici. omĩa quecũq
ẽ: qm̃ quicũq hȩe faciunt. regnũ
dei ñ hereditabunt. Deinde adieẽ
et dixit. Condemꝑnat itaq apłs
cũ omĩbus malis et qui diuisionẽ
faciunt: hoc ẽ scismaticos. et here¬
ticos. Bene. qđ enumerans oꝑa
carnis. interq̃ et hereses sunt:
cypͥanum : et audiat. ab eo quã mul¬
ti etiã intꝰ scđm oꝑa mala carnis
uiuunt. quȩ cũ heresib̾ dãp̃nat apłs:
et tam̃ baptizant et baptizant᷑. Cur
gͦ soli beretiei dicunt᷑ baptismũ ba¬
bere ñ posse: quẽ babent socii dãp¬
nationis ipsoꝵ: Ianuarius alam¬
bese dixit. Scdm scripturarũ scaꝵ
auctoutatẽ decerno hereticos oms
baptitandos: et sic in ȩccłã scãm ad¬
mittendos. Huic respondetur
Scdm scripturarũ scãrũ auctoritatẽ
ñ eẽ imꝓbandũ. Si aut̃ poneret
testimonia scripturarũ: aut contͣ

Expanded text:
lio testimonium: quod natum est de carne lio testimonium: quod natum est de carne ex deo natus est, et intulit: ergo omnes haeretici et sehismatici omnia quaecumque est: quoniam quicumque haec faciunt regnum dei non heredi tabu ni. deinde adiecit et dixit: condemnat itaque apostolus cum omnibus malis et qui diu-isionem faciunt, hoc est schismaticos et haereticos. bene quod enumerans opera carnis, inter quae et haereses sunt, Cyprianum et audiat ab eo, quam multi etiam intus secundum opera mala carnis uiuunt, quae cum haeresibus damnat apostolus, et tamen baptizant et baptizantur. cur ergo soli haeretici dicuntur baptismum habere non posse, quem habent socii damnationis ipsorum? Ianuarius a Lambese dixit: Secundum scripturarum sanctarum auctoritatem decerno haereticos omnes baptixandos et sic in ecclesiam sanctam admittendos. Huic respondetur: Secundum scripturarum sanctarum auctoritatem non esse inprobandum. si autem poneret testimonia scripturarum, aut contra
Abbreviated transcription (Latin):
potest: ut etiã hereticis contingat.
ut si ñ nascit᷑ ex sp̃u nisi qui ueraci
conu̾sione mutat᷑: om̃s qͥ scłõ u̾bis
et ñ factis renunciant: ñ utiq de
sp̃u s ex aqua sola nascunt᷑. Qui
tam̃ et intus teste cypͥano sunt. He¬
cesse ẽ enĩ: ut unũ de duobꝰ concedat᷑.
Aut illi qui fallacit̾ scło renunciant
nascunt᷑ de sp̃u quã uis ad ꝑniciẽ
non ad salutem. atq ita possunt¬
giet fictum. etiam ad hoc ualet
ut fallaciter scło renuntiantes
non nascantur de spiritu: po¬
test quis baptirari aqua. ⁊ñ nasci
de sp̃u: et frustra nemesianus ait neq
sp̃s sine aqua oꝑari potest: nec a¬
qua sine spũ. Iam uero et alibi se¬
pe dictumẽ. quomͦ fieri possit
ut habeant cõmuniter unũ bap¬
tisma qui ȩccłam ñ habent unã:
sicut fieri potest in ipsa intus eccła.
tam̃ habent unũ baptisma. Sic e¬
nĩ dictũ ẽ. Unum corpꝰ id ẽ ȩccła:
sicut unꝰ spc̃. et unũ baptisma. Iam

Expanded text:
potest ut etiam haereticis contingat. potest ut etiam haereticis contingat. aut si non nasci tur ex spiritu nisi qui ueraci conuersione mutatur, omnes qui saeculo uerbis et non factis renuntiant non utique de spiritu, sed ex aqua sola nascuntur, qui tamen et intus teste Cypriano sunt. necesse est enim ut unum de duobus concedatur: aut illi qui fallaciter saeculo renuntiant nascuntur de spiritu, quamuis ad perniciem, non ad salutem, adque ita possuntae effugiet fictum , etiam ad hoc valet, ut fallaciter saeculo renuntiantes non nascantur de Spiritu; potest quis baptizari aqua, et non nasci de Spiritu; et frustra Nemesianus ait, Neque Spiritus sine aqua operari potest, nec aqua sine Spiritu. Jamvero et alibi saepe dictum est, quomodo fieri possit ut habeant communiter unum Baptisma, qui Ecclesiam non habent unam: sicut fieri potest in ipsa intus Ecclesitamen habeant unum baptisma. sic enim dictum est unum corpus id est ecclesia, sicut unus spiritus et unum baptisma. iam
Abbreviated transcription (Latin):
atq arida. et t̾ram destinatã siti. con¬
sequit᷑ aut̃ manibus infruetuosa. ñ
hereticus tantũ. s omĩs qui male
uiuit: qr omĩs iusticia fruetuosa ẽ:
et omĩs iniquitas infructuosa. Qͥ
uero aquã alienam de fonte extra¬
neo bibunt. ñ heretici tantũ sunt:
s om̃s qui ñ uiuunt seđm ea quȩ
docet ds̃: et uuunt sedm ea qͤ docet
diabolus. Ham si debaptismo dice¬
ret. ñ diceret nec de fonte extraneo
biberis: s defonte extraneo ñ te ab¬
natus fuerit ex aqua et spũ. ñ pot̃
introire in regnũ dei: quid eũ adiu¬
uet ad id qđ putat om̃no ñ uideo
Aliud ẽ enĩ. omĩs qui intrabit in reg¬
nũ cęloꝵ prius nascitur ex aqua et
spũ. qui nisi renatus fuerit ex aqua
omĩs qui nascitur ex aqua et sp̃u.
intrabit in regnũ cęloꝵ qđ utiq
falsũ ẽ. Nã et symon ille magus
natus erat ex aqua et sp̃us et tamen
ñ intrauit in regnũ cȩloꝵ. Sic fieri

Expanded text:
adque arida et terram destinatam siti, conadque arida et terram destinatam siti, consequitur autem manibus infructuosa non haereticus tantum sed omnis qui male uiuit, quia omnis iustitia fructuosa est et omnis iniquitas infructuosa. qui uero aquam alienam de fonte extraneo bibunt, non haeretici tantum sunt, sed omnes qui non uiuunt secundum ea quae docet deus et uiuunt secundum ea quae docet diabolus. nam si de baptismo diceret, non diceret: nec de fonte extraneo biberis, sed: \'de fonte extraneo non te abrenatus fuerit ex aqua et spiritu, non potest introire in regnum dei, quid eum adiuuet ad id quod putat omnino non uideo. aliud est enim \'omnis qui intrabit in regnum caelorum prius renascitur ex aqua et spiritu, quia nisi renatus fuerit ex aqua \'omnis qui nascitur ex aqua et spiritu intrabit in regnum caelorum\', quod utique falsum est. nam et Simon ille magus natus erat ex aqua et spiritu et tamen non intrauit in regnum caelorum; sic fieri
Abbreviated transcription (Latin):
atalibꝰ dat᷑. Si aut̃ hoc istoꝵ ñ ẽ: nec
illud illoꝵ ẽ. Ac ꝑhoc apud quoscũq
sit: xpĩ ẽ. Nouatus athamugade
quid fecerit dixit: ñ aut̃ aliquid at¬
tulit unde se ostenderet facere de¬
buisse qd fecit. Nominauit enĩ te¬
stimoniũ scripturarũ. et decretũ
collegarum: s: ñ inde aliquid ꝓtu¬
lit qcłconsiderare possem. Neme¬
sianꝰ aut̃ a tubiinus multa posuit
testimonia scripturarũ: s ꝓ senten¬
tia catholicȩ quã declarandã et
cõm̃dandã suscepimꝰ multa locu¬
tꝰ ẽ. Nisi forte putandũ ẽ. qr ñ fidit
infalsis. qui fidit in spe rerũ tẽpo¬
raliũ: sicut auari atq raptores. et
qui scło ñ factis s u̾bis renunciant:
quales tam̃ intꝰ et baptitare et bap¬
tizari etiã cypͥanꝰ ẽ testis. Ipsi secun¬
tͣ etiã aues uolantes: quia ñ app̃¬
hendunt quȩ concupiscunt. Dese
sui errat. et ingredit᷑ ꝑ auia loca

Expanded text:
a talibus datur. Si autem hoc istorum non est, nec a talibus datur. Si autem hoc istorum non est, nec illud illorum est: ac per hoc apud quoscumque sit Christi est. Nouatus a Thamugade quid fecerit dixit, non! autem aliquid adtulit, unde se ostenderet facere debuisse quod: fecit. nominauit enim testimonium scripturarum et decretum collegarum, sed non inde aliquid protulit quod considerare possemus. Nemesianus autem a Tubunis multa posuit testimonia scripturarum, sed pro sententia catholicae quam declarandam et conmendandam suscepimus multa locutus est nisi forte putandum est, quia non fidit in falsis qui fidit in spe rerum temporalium, sicut omnes auari adque raptores et qui saeculo non factis sed uerbis renuntiant, quales tamen intus et. baptizare et baptizari etiam Cyprianus est testis. ipsi sequuntur etiam aues uolantes, quia non adprehendunt quae concupiscunt. desersui errat et ingreditur per auia loca
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbet: alia res ẽ. Si aut̃ ut diu̾sa sen¬
tientes dãp̃net et segreget: prior
resistit u̾bis cypͥani. quibꝰ ait. Nemi¬
nẽ iudicantes: aut aiure cõmunio¬
nis aliquẽ sidiu̾sum senserit amo¬
uentes. Ad ea quȩ felix amiᷤgirpa
dixit: hec dicimus. Si ñ ee̾t baptis¬
in eis qui abunitate dicedunt. Est
aut̃ meis. Bsã id ñ recipiunt redeun¬
tes: ñ ob aliud nisi qui ñ amiserant
recedentes. Quod aut̃ ait. nã quȩ¬
fous exercentur nullum babent sa¬
lutis effectum: consentio: et omĩno
uerũ e̾eͥ concedo. Aliud ẽ enĩ ñ ibi
ee̾: aliud nullum habere salutis ef¬
fectũ. Uenientibꝰ enĩ ad catbolicã pa¬
cem ꝓdesse incipiunt: quȩ foris me¬
rant. s: ñ ꝓderant. Policarpo aũt
adrum̃tino qm̃ dĩxit. qui hereti¬
coꝵ baptismũ ꝓbant. nr̃m euacu¬
ant: respondemus. Siheretieoꝵ est
baptismus qui ꝑ hereticos datur:
auaroꝵ ẽ et homicidarũ ẽ qui intus

Expanded text:
robet, alia res est; si autem, ut diuersa senrobet, alia res est; si autem, ut diuersa sentientes damnet et segreget prior, resistit uerbis Cypriani quibus ait: neminem iudicantes aut a iure communionis aliquem si diuersum senserit amouentes . Ad ea quae Felix a Misgirpa dixit haec dicimus: Si non esset baptis utique esset in eis qui ab unitate discedunt. est autem in eis; nam non id recipiunt redeuntes non ob aliud, nisi quia non amiserant recedentes. quod autem ait: nam qus exercentur nullum habent salutis effectum, consentio et omnino uerum esse credo. aliud est enim non ibi esse, aliud nullum habere salutis effectum. uenientibus enim ad catholicam pacem prodesse incipiunt quae foris inerant, sed non proderaAdrumetino, quoniam dixit, Qui haereticorum Baptismum probant, nostrum evacuant: respondemus, Si haereticorum est Baptismus, qui per haereticos datur; avarorum et homicidarum est, qui intus
Abbreviated transcription (Latin):
sacrilegi: quia in se ipsis templum
dei male uiuendo corrumpunt. Et
antistites diaboli: quia fraudi et
auariciȩ quȩ ẽ idolatria seruiunt.
ales aut̃ ñ nullos immo plurimos.
et apłs paulus et ep̃e cypͥanus etiã
intus e̾e̾ testant᷑. Cur gͦ isti baptitant:
ur etiam quidã qͥ scło u̾bis et non
factis renunciant. ab huiꝰ modi mori¬
bꝰ ñ mutati baptizant᷑: et quando
mutant᷑ ñ rebaptitant᷑: Iam uero
qd̃ indignat᷑ et dicit. ecce ad qualia
cogitur eccła consentire. et sine bap¬
tismo et uenia delictoꝵ cõmunicare
compellit᷑: nisi e̾e̾nt cȩteri ep̃i qui
alios ad ista compellerent: ñ utiq
diceret. Unde ostendit᷑. illos etiam
tunc ueriora sensisse. qui ñ recessert̃
apristina consuetudine: quȩ postea
concilii uniu̾sitate firmata ẽ. Quid
ẽ aut̃ qđ adiungit et dicit. quam
rem fr̃s fugere ac uitare debemꝰ ẽt
atanto scelere nos separare: Si enĩ
hocita dieit ut ista ñ faciat. nec ap¬

Expanded text:
sacrilegi, quia in se ipsis templum sacrilegi, quia in se ipsis templum dei male uiuendo corrumpunt, et antistites diaboli, quia fraudi et auaritiae quae est idololatria seruiunt. tales autem nonnullos; immo plurimos et apostolus Paulus et episcopus Cyprianus etiam intus esse testantur. cur ergo isti baptizant? cur etiam quidam, qui saeculo uerbis et non factis renuntiant, et ab huiusmodi moribus non mutati baptizantur et quando mutantur non rebaptizantur? iam uero quod indignatur et dicit: ecce ad qualia cogitur, ecclesia consentire et. sine baptismo et uenia delictorum communicare conpellitur, nisi essent ceteri episcopi qui alios ad ista compellerent, non utique diceret. unde ostenditur illos etiam tunc ueriora sensisse, qui non recesserunt a pristina consuetudine quae postea concilii uniuersitate firmata est. quid est autem quod adiungit et dicit: quam rem, fratres, fugere ac uitare debemus et a tanto scelere nos separare? si enim hoc ita dicit, ut ista non faciat nec adp
Abbreviated transcription (Latin):
separare: et unũ baptismũ tenere. qd
soli eccłȩ a dnõ concessum ẽ. Ad hȩc
respondeo: qm̃ quisquis etiã intus
confitetur se dm̃i nosse factis autem
negat. quales sunt auari. inuidi.
et qui ꝓpter fraternũ odiũ ñ meo s
homicide: et spem ñ habent quia ma¬
lam conscientiã gerunt: et ꝑfidisunt.
quia ñ id agunt qđ deo uouerunt.
Et menclaces: quia falsa ꝓfitent᷑. Et
demoniaci: qr diabolo et angłis eiꝰ
insuo corde p̃bent locũ. Et u̾ba eoꝵ
putredinẽ oꝑant᷑: cũ corrũpunt
mores bonos ꝑ colloquia mala.
Et infideles sunt: qm̃ qđ ds talibus
minat᷑ irrident. Et scelerati: quia
nepharie uiuunt. Et antixrp̃i: qr
mores eoꝵ xp̃o adu̾sant᷑. Et adeo
maledictr: quia ubiq tales scã scri¬
ptura execrat᷑. Et mortui: quia ca¬
rent uita iusticiȩ. Et imꝑacati: qr
contrariis factis cũ dei sermone
confligunt. Et blasphemi: qr ꝑ eoꝵ
t᷑. Et ꝓphani: qr ab illo dĩ scũario
spũaliter interiore seclusi sunt. Et

Expanded text:
et unum baptismum tenere quod soli ecclesiae a deo concessum est. Ad haec respondeo, quoniam quisquis etiam intus confitetur se deum nosse, factis autem negat — quales sunt auari et qui propter fraternum odium non meo, shomicidae —, et spem non habent, quia malam conscientiam gerunt, et perfidi sunt, quia non id agunt quod deo uouerunt, et mendaces, quia falsa profitentur, et daemoniaci, quia diabolo et angelis eius in suo corde praebent locum, et uerba eorum putredinem operantur, cum corrumpunt mores bonos per conloquia mala, et infideles sunt, quoniam quod deus talibus minatur inrident, et scelerati quia nefarie uiuunt, et antichristi, quia mores eorum Christe aduersantur, et a deo maledicti, quia ubique tales sancta scriptura execratur, et mortui, quia carent uita iustitiae, et inpacati, quia contrariis factis cum dei sermone confligunt, et blasphemi, quia per tur, et profani, quia ab illo dei sanctuario spiritaliter interiore seclusi sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
mores estis. quia uos aliquando
gentes incarne. qui dicimini p̃pu¬
tium. abea quȩ dicitur circumcisi¬
o in carne manu facta. qui eratis
illo tempore sine xp̃o alienati a so¬
cietate isrł: et peregrini testam̃toꝵ.¬
et promissionis spem non haben¬
tes. et sine deo in hoc mundo: Be
niq illic infideles de oliua sua fãc¬
ci. hic autem fideles de oleastro in
oliua illorum inserti eẽ monstran¬
cur. Iuorum ergo erat legis de¬
transgressione adcerenda suꝑbia.
sicut ad romanos cum scriptura¬
rum uerb peccata eorum exag¬
gerasset. scitis autem inquit
qr quodcumq lex dicit. his qui
in lege sunt loquitur: uit omẽ
os obstruatur: et reus fiat omis
mundus dõ. Iudei scilicet de
cransgressione legis: et gentes.
de impietate sine lege: Unde oe
iterum ait: Conclusit enim ds̃
omĩa mincredulitatem: ut oĩb
misereatur: hoc et nunc dicit:
replicans ipsam questionem:
Lex gͥ aduersus ꝓmissa dĩ: Absit

Expanded text:
mores estis quia vos aliquando mores estis quia vos aliquando Gentes in carne, qui dicimini praeputium ab ea quae dicitur circumcisio in carne manu facta, qui eratis illo tempore sine Christo, alienati a societate Israel, et peregrini testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo » . « Denique illic infideles de oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in olivam illorum inserti esse monstrantur . Illorum ergo erat de Legis transgressione atterenda superbia. Sicut ad Romanos cum Scripturarum verbis peccata eorum exaggerasset, Scitis autem, inquit, quoniam quaecumque Lex dicit, his qui in Lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo : Judaei scilicet de transgressione Legis, et Gentes de impietate sine Lege. Unde et iterum ait: Conclusit enim Deus omnia in incredulitatem, ut omnibus misereatur . Hoc et nunc dicit, refricans ipsam quaestionem - Lex ergo adversus promissa Dei? Absit.
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ gram et miscdiam domini. ut
sibi peccata dimitentur: et in noua
uita ꝑ eum qui ꝓ eis sanguinem
fringenda suꝑbia: qui głantes de
patre abraham. quasi naturalem
se iactabant habere iusticiam.
et merita sua incircumcisionem
ceteris gentib tanto ꝑnitiosius qͣnto
quanto arrogantior. preferebant.
gentes autem facillime etiam sine
huiꝰmodi legis transgressione hu¬
miliarentur: homines enim nul¬
lam ex parentib originem iusti¬
ciȩ se trahere preuidentes: simula¬
crorum etiam seruos inuenit euan¬
głica gr̾a. Non enim sicut istis. di¬
ci poterat non fuisse illam iustici¬
am parentum eorum incolendis
idolis. quam eẽ arbitrabantur: ita
etiam uideis dici poterat. falsam
suisse iusticiam patris abraham
taq illis dicitur facite engo dignũ
fructum penitentie. et ne dixeri¬
tis uob̾ patrem habemus abrahã.
potens est enim ds̃ de lapidib
istis suscitare filios abraham. Iͥstis
autem dicitur: propter quod me¬

Expanded text:
esse gratiam et misericordiam Domini, ut esse gratiam et misericordiam Domini, ut sibi peccata dimitterentur, et in nova vita per eum, qui pro se sanguinem fringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi Legis transgressione humiliarentur. Homines enim nullam ex parentibus originem justitiae se trahere praevidentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim, sicut istis dici poterat non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur, ita etiam Judaeis dici poterat falsam fuisse justitiam patris Abraham. Itaque illis dicitur: « Facite ergo fructum dignum poenitentiae: et ne dixeritis vobis, Patrem habemus Abraham. Potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham » . Istis autem dicitur: « Propter quod me
Abbreviated transcription (Latin):
simis. qui ex domini fide ꝑ ꝓphȩ¬
dam ante ambos aduentus eius
salutem gre̾ ꝑceperuntꝰ implent
scorum beatissuum ciuitatis sem¬
piternȩ statum: Suꝑbienti gͥ po¬
pło lex posita ẽ. ut quoniam grãm
caritatis nisi humiliatus acciꝑe
non posset. et sine hac gr̃ã nullo
modo precepta legis impleret:
transgressione humiliaretur. ut
quereret grãm. nec se suis meri¬
tis saluum fieri quod suꝑbum
ẽ. opinaretur: ut eẽt non in sua
potestate et uirib iustus. s in
manu mediatoris. iustificantis
impium Rangłos autem minis¬
trata ẽ omĩs dispensatio ueteris
testamenti. agente in eis spũ scõ.
et ipso uerbo ueritatis nondum
incarnato. s nunquam ab aliqua
ueridica amministratione rece¬
dente. quia ᷤ ꝑ angłos disposita ẽ
illa dispensatio legis. cum ali¬
ꝑ que illam legem morbos osten
in manu mediatoris. ut ipse libaret
a peccatis. iam per transgressionẽ
legis coactos confiteri opus sibi

Expanded text:
simis, qui ex fide Domini, fide prophetsimis, qui ex fide Domini, fide prophetica, ante ambos adventus ejus salutem gratiae perceperunt, implent sanctorum beatissimum civitatis sempiternae statum. Superbienti ergo populo Lex posita est, ut quoniam gratiam charitatis nisi humiliatus accipere non posset, et sine hac gratia nullo modo praecepta Legis impleret, transgressione humiliaretur, ut quaereret gratiam, nec se suis meritis salvum fieri, quod superbum est, opinaretur; ut esset non in sua potestate et viribus justus, sed in manu Mediatoris justificantis impium. Per Angelos autem ministrata est omnis dispensatio Veteris Testamenti, agente in eis Spiritu sancto, et ipso Verbo veritatis, nondum incarnato, sed nunquam ab aliqua veridica administratione recedente. Quia per Angelos disposita est illa dispensatio Legis, cum aliest, agerent; perque illam Legem morbos ostendin manu Mediatoris, ut ipse liberaret a peccatis, jam per transgressionem Legis coactos confiteri opus sibi
Abbreviated transcription (Latin):
tionis preparticipib fuis: Sana¬
ti sunt ergo abimpietate suꝑbiȩ.
ut reconciliarentur deo. quicũꝙ:
homines humilitatem xp̃i et ꝑ
reuelationem antequam fieret:
et ꝑeuangłium postea quã
facta. ẽ. credendo dilexerunt. dili¬
gendo imitati sunt: S hȩc iusticia
fidi quia non ꝓmerito data ẽ ho
erat popularis antequam dominꝰ
homo inter homines nasceretur.
Semen autem cui ꝓmissum. ẽ. po¬
pulum significat. non illos pau¬
cissimos: qui reuelationib ea fu¬
tura cernentes. quamuis ꝑ ean¬
dem fidem fierent salui. populũ
tamen saluum facere non pote¬
rant: Qui populus sane si ꝑ to¬
tum oibem consideretur: nam de
toto orbe ȩccłiam iherłm celestem
congregat. pauci sunt:quia uia
angusta paucorum est. In unum
tamen congregati quotquot existe
potuerunt ex quo ȩuangłium p̃¬
dicatur. et quotquot poterint usq
ifinem scłi ꝑ om̃s gentes: ad iunc¬
tis sibi etiam illis quamuis paucis¬

Expanded text:
tionis prae participibus suis . Sanationis prae participibus suis . Sanati sunt ergo ab impietate superbiae, ut reconciliarentur Deo, quicumque homines humilitatem Christi, et per revelationem antequam fieret, et per Evangelium posteaquam facta est, credendo dilexerunt, diligendo imitati sunt. Sed haec justitia fidei, quia non pro merito data est hoerat popularis antequam Deus homo inter homines nasceretur. Semen autem cui promissum est, populum significat; non illos paucissimos qui revelationibus eam futuram cernentes, quamvis per eamdem salvi fierent, populum tamen salvum facere non poterant. Qui populus sane, si per totum orbem consideretur nam de toto orbe Ecclesiam Jerusalem coelestem congregat, pauci sunt, quia via angusta paucorum est: in unum tamen congregati, quotquot existere potuerunt, ex quo Evangelium praedicatur, et quotquot poterunt usque in finem saeculi per omnes gentes, adjunctis sibi etiam illis, quamvis paucis
Abbreviated transcription (Latin):
deum et dm̃ eẽ non potest. quia
unus ẽ ds̃: Nediator autem unius
non ẽ: quia inter aliquos medius ẽ.
Angłi porro qui non lapsi sunt a
conspectu di. mediatore non opus
habent: ꝑ quem reconcilientur:
Item angłi qui nullo suadente.
spontanea preuaricatione sic lap¬
si sunt: ꝑ mediatorem non recon
re humili xͦ humilitatẽ ꝑsuadẽte. ergat᷑.
Nã si filiꝰ dĩ innt̃ali eqͣlitate patͥs manẽ
uellet. nec se ex inaniret formam
serui accipiens. non eẽt mediator.
dĩ & hominum: quia ipsa trini¬
tas unus ẽ ds eadem intribus. pa¬
tre. et filio. et spu scõ. dĩtatis ȩterni¬
tate. et equalitate constante: Sic
itaq unicus filius dĩ mediator.
dĩ et hominum factus est. eum u̾¬
bum dĩ ds̃ apud deum. et maiesta¬
tem suam usq adhumana depo¬
suit. & humilitatem humanam
usq ad duina subuex̃ : ut medi¬
ator eẽt inter dm̃ et homines. ho¬
mo. ꝑ dm̃ ultra homines Ipse ẽ
enim speciosus forma prefiliis
hominum: et unctus oleo exulta¬

Expanded text:
Deum et Deum esse non posset, quia unus est Deus: mediator autem unius non est, quia inter aliquos medius est. Angeli porro, qui non lapsi sunt a conspectu Dei, mediatore non opus habent, per quem reconcilientur. Item angeli qui nullo suadente spontanea praevaricatione sic lapsi sunt, per mediatorem non reconcre humili Christo humilitatem persuadente erigatur. Nam si Filius Dei in naturali aequalitate Patris manere vellet, nec se exinaniret, formam servi accipiens ; non esset mediator Dei et hominum: quia ipsa Trinitas unus Deus est, eadem in tribus, Ptre et Filio et Spiritu sancto, deitatis aeternitate et aequalitate constante. Sic itaque unicus Filius Dei, mediator Dei et hominum factus est, cum Verbum Dei Deus apud Deum, et majestatem suam usque ad humana deposuit, et humilitatem humanam usque ad divina subvexit, ut mediator esset inter Deum et homines homo per Deum ultra homines. Ipse est enim speciosus forma prae filiis hominum, et unctus oleo exsulta
Abbreviated transcription (Latin):
ritanorum ne introieritis. s ite pͥ¬
mum ad oues quȩ perierunt do¬
mus isrł gentium autem aliud
oui le appellauit cum diceret.
alias oues habeo que non sunt
de hoc ouili: quas tamen se ad¬
ducturũ ait: ut eẽt unusgrex
et unus pastor: Quando autem
nisi post clarificationem suam:
post resurrectionem suam etiam
ad gendes discipłos misit: cum
eos ĩterun iherosolimȩ manere
iussisset. donec eis scđm promis¬
sionin suam spm scm miteret.
cũr ergo dixisset apostolus. misit
ds̃ filium suum factum ex muli¬
ere factum sub lege. ut eos qui
sub lege erint redimeret. ut
adoptionem filiorum reciperemus:
restabat ut etiam gentes que non
erant sub lege: ad eandem tamen
adoptionem filiorum ꝑtinere osten¬
deret: Quod de scĩ sp̃s dono qui
omĩb datus ẽ docet. Unde etiam¬
se petrus oe baptizato in cutum¬
ciso centurione cornelio. defendit
apud uideos qui crediderant. di-¬
cens non se potuisse aquam negare

Expanded text:
ritanorum ne introieritis; sed ite prritanorum ne introieritis; sed ite primum ad oves quae perierunt domus Israel . Gentium autem aliud ovile appellavit, cum diceret, Habeo alias oves quae non sunt de hoc ovili; quas tamen se adducturum ait, ut esset unus grex, et unus pastor : quando autem, nisi post clarificationem suam? Post resurrectionem autem etiam ad Gentes discipulos misit, cum eos interim Jerosolymae manere jussisset, donec eis secundum promissionem suam Spiritum sanctum mitteret . Cum ergo dixisset Apostolus, Misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum recipiamus ; restabat ut etiam Gentes, quae non erant sub Lege, ad eamdem tamen adoptionem filiorum pertinere ostenderet: quod de sancti Spiritus dono, qui omnibus datus est, docet. Unde se etiam Petrus de baptizato incircumciso Centurione Cornelio defendit apud Judaeos qui crediderant, dicens non se potuisse aquam negare
Abbreviated transcription (Latin):
tio de pace in xp̃o iudȩorum
gentiumq tractatur. hoc dicit:
Non enim accepistis sp̃m seruitu¬
tis iterum intimore: s accepistis
spm̃ ad optionis filiorum in qͦ
clamamus aba pater: Recte au¬
tem de p̾sentia et dono nossp̃s
sciꝰ probare uoluit gentes. quid
pertineant ad promissionem
hereditatis: Non euangłizatũ ẽ
gentib nisi post ascensum dnĩ
& aduentum spc̃ scĩ. Ceperant
enim iam iudȩi credere. cum
in terris adhucfiliꝰ dĩ mortalem
hominem gereret: sicut in euangłio
scriptum ẽ ubi quamquam et cha¬
nanee mulieris fidem ipse lauda¬
uerit. et illius centurionis de quo
ait. non se inuenisse talem fidem
in isrł: tamen propͥȩ tunc iudeis
eẽ euangłizatum uerbis ipsuis dñi
satis clarum ẽ cum & ipsuis cha¬
naneȩ dep̾cationi. dixit. non se
eẽ missum nisi ad oues quȩ perie¬
runt domus isrł: & discipuloscũ
mitteret ait: inuiam gentiami
ne abieritis. & inciuitatem sama¬

Expanded text:
tio de pace in Christo Judaeorum tio de pace in Christo Judaeorum Gentiumque tractatur, hoc dicit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater . Recte autem de praesentia et de dono Spiritus sancti probare voluit Gentibus quod pertineant ad promissionem haereditatis. Non enim evangelizatum est Gentibus, nisi post ascensum Domini et adventum Spiritus sancti. Coeperant enim jam Judaei credere, cum in terris adhuc Filius Dei mortalem hominem gereret, sicut in Evangelio scriptum est: ubi quanquam et Chananaeae mulieris fidem ipse laudaverit , et illius Centurionis, de quo ait non se invenisse talem fidem in Israel ; tamen proprie tunc Judaeis esse evangelizatum, verbis ipsius Domini satis clarum est, cum ad ipsius Chananaeae deprecationem dixit non se esse missum nisi ad oves quae perierunt domus Israel : et discipulos cum mitteret, ait, In viam Gentium ne abieritis, et in civitates Sama
Abbreviated transcription (Latin):
ticipationem naturȩ nt̾e factus
ex muliere: non solum ut uni¬
genitus eẽt ubi fr̃s non habet:
s etiam pͥmogenitus in multis
fribus fieret: Tuo enim propo¬
suit. factum ex muliere. factũ
sub lege: s mutato ordine res
iungens. qui paruulus sub
procuratorib et actorib seruie¬
bat: id ẽ sub elem̃tis huiꝰ mundi:
ne putarent se non eẽ filios:
quia non erant sub pedagõgo:
Quoniam autem filii estis inquic:
misit ds̃ sp̃m filii sui incorda
nra clamantem abba pater:
Ouo sunt uerba que posuit: ut
postĩore interp̾taretur pͥmium.
Nam hoc ẽ abba. quod pater: Ele¬
ganter autem intelligitur ñ
frustra duarum linguarum
uerba posuisse idem significan¬
tia. propter uniuersum popłm
qui de iuidȩis et de gentib inuni¬
tatem fidi uocatus ẽ: ut hebreum
uerblm ad iudȩos. grecum ao
gentes. utriusq tamen uerbi ea¬
dem significatio ad eiusdem fidĩ
sp̃sq unitatem ꝑtineat. Nam
et ad romanos ubi similis ques¬

Expanded text:
ticipationem naturae nostrae, factus ticipationem naturae nostrae, factus ex muliere, ut non solum Unigenitus esset ubi fratres non habet, sed etiam Primogenitus in multis fratribus fieret . Duo enim proposuit, factum ex muliere, factum sub Lege: sed mutato ordine respjungens, qui parvulus sub procuratoribus et actoribus serviebat, id est, elementis hujus mundi, ne putarent se non esse filios, quia non erant sub paedagogo, Quoniam autem filii estis, inquit, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem, Abba, Pater. Duo sunt verba quae posuit, ut posteriore interpretaretur primum: nam hoc est, Abba, quod Pater. Eleganter autem intelligitur non frustra duarum linguarum verba posuisse idem significantia, propter universum populum, qui de Judaeis et de Gentibus in unitatem fidei vocatus est: ut hebraeum verbum ad Judaeos, graecum ad gentes, utriusque tamen verbi eadem significatio ad ejusdem fidei spiritusque unitatem pertineat. Nam et ad Romanos, ubi similis quaes
Abbreviated transcription (Latin):
factum autem sub legr dixit.
quia et curumcisus ẽ & ostia
ꝓ illo legitima oblata ẽ. Nec mi¬
rũ si ⁊ illa legiꝰ oꝑa sustinuit ex ꝙͥ: lib̾ar⁊¬
eõ ꝗ eis seruilit᷑ tenebãt᷑: qͥ ⁊̃ mortẽ susti¬
nuit ut ex ea lib̾aret eos ꝗ mortalitate
tenebant᷑. ut ad optionem inqͥt
filiorum recipiamus. Ad optionẽ
propterea dicit: ut distincte intel¬
ligamus unicum dĩ filium:
Nos enim beneficio et dignatione
ra ẽ filius. qui hoc ẽ quod pater.
Nec dix̾ accipiamꝰ. s recipiamus:
ut significaret hoc nos amisisse
in adam: ex quo mortales sumꝰ
hoc ergo quod ait ut eos qui sub
lege erant redimeret: et ad li¬
b̾and eũ ppłm ꝑtinet. qui par¬
Yuulus sub pedagogo seruuiebat:
Set refertur ad id quod dixit. fac¬
tum sublege. Illud autem quod
ait ut adoptionem filiorum reci¬
peremus: refert᷑ ad id quod dix̃
factum ex muliere: hinc enim
ad optionem recipimus. quod
ille unicus non dedignatus ẽ par¬

Expanded text:
Factum autem sub Lege dixit, Factum autem sub Lege dixit, quia et circumcisus est, et hostia pro illo legitima oblata est . Nec mirum si et illa Legis opera sustinuit, ex quibus liberaret qui eis serviliter tenebantur; qui etiam mortem sustinuit, ut ex ea liberaret eos qui mortalitate tenebantur. Ut adoptionem, inquit, filiorum recipiamus. Adoptionem propterea dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium. Nos enim beneficio et dignatione ra est Filius, qui hoc est quod Pater. Nec dixit, accipiamus; sed, recipiamus: ut significaret hoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hoc ergo quod ait, Ut eos qui sub Lege erant redimeret, et ad liberandum eum populum pertinet, qui parvulus sub paedagogo serviebat; et refertur ad id quod dixit, factum sub Lege. Illud autem quod ait, ut adoptionem filiorum recipiamus, refertur ad id quod dixit, factum ex muliere. Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille Unicus non dedignatus est par
Abbreviated transcription (Latin):
pariuili sub elementis huĩ mun¬
di eramus seruientes. non ꝑtineat
ad significationem udeorum. ex
quibus paulus originem ducit.
s magis ad gentium. hoc dum¬
taxat loco: quoniam et eorum ꝑ¬
sone decenter se potest ad necce.
quibus ad euangłizandum inissꝰ¬
ẽ. deinde iam dicit: Ueniente ple¬
nitudine cemporis dm̃ misisse
silium suum ad lib̃andum par¬
uulum heredem. seruientem ex
parte legi canquam pedagogo. ex
parte elementis huius mundi:
tanquam ꝓcuratorib et actorib.
Misit inquit ds̃ filium suum
factum ex muliere. Nulierem
ꝓ femina p osuit. more locutio¬
nis hebreorum: Non enim quia
de eua dictum ẽ formauit eam
ĩ mulierem. iam passa erat concu¬
bitũ uiri: quod non scribitur
passa nisi cum dimissi eẽnt. de
paradiso: factum autem dixit
propter susceptionem creature.
quia qui nascuntur ex feminis
non cunc ex deo nascuntur: s
tamen ds̃ illos fecit: ut sic nasci
possint ut om̃em creaturam:

Expanded text:
parvuli, sub elementis hujus munparvuli, sub elementis hujus mundi eramus servientes, non pertineat ad significationem Judaeorum, ex quibus Paulus originem ducit, sed magis ad Gentium, hoc duntaxat loco: quoniam et eorum personae decenter se potest annectere, quibus ad evangelizandum miss Deinde jam dicit, veniente plenitudine temporis Deum misisse Filium suum ad liberandum parvulum haeredem, servientem, ex parte Legi, tanquam paedagogo, ex parte elementis hujus mundi, tanquam procuratoribus et actoribus: Misit Deus, inquit, Filium suum factum ex muliere. Mulierem pro femina posuit, more locutionis Hebraeorum. Non enim quia de Eva dictum est, Formavit eam in mulierem , jam passa erat concubitum viri, quod non scribitur passa, nisi cum dimissi essent de paradiso. Factum autem dixit, propter susceptionem creaturae; quia qui nascuntur ex feminis, non tunc ex Deo nascuntur, sed tamen Deus illos facit, ut sic nasci possint, ut omnem creaturam.
Abbreviated transcription (Latin):
cum essemus paruuli sub
elementis mundi eramus ser¬
uientes: Queri autem potest
quomo do scđm hanc similicu¬
dinem sub elementis huius
mundi fuerint iudei. cum iłt
ꝑ legem quem acceperunt un
ds̃ qui fecit cȩlum et cerram.
colendus cõmendaretur. S potͣ
eẽ alius exitus capituli huius.
ut cum suꝑiꝰ legẽ pedagogũ fecerit
sub quo erat populus iudeorũ.
nunc procuratores et actores dicat
elementa mnundi. sub quib ser¬
uiebant gentes. ut filius isle
paruulus idẽ popłs. proꝑter
unam fidem ad unum semen
abrahe ꝑtinens: quoniam et de
iudeis et degentib congregatus
est. partim fuerit sub pedagogo
legis tempore pueritiȩ suȩ: ioẽ
ex ea parte qua de uideis congre¬
gatus ẽ. partim sub elementis
huiꝰ mundi. quib canquam
procuratorib et aciorib seruie¬
bant. ex hac parte qua de gen¬
tib congregatus eͣ. ut quod mis¬
cet apłs ꝑsonam suam non di¬
cens cum essetis paruuili sub ele¬
mentis huius mundi eratis

Expanded text:
ssemus parvuli, sub elementis hujus mundi eramus servientes. Quaeri autem potest quomodo secundum hanc similitudinem sub elementis hujus mundi fuerint Judaei, cum illis per Legem quam acceperunt, unus Deus qui fecit coelum et terram, colendus commendaretur. Sed potest esse alius exitus capituli hujus, ut cum superius Legem paedagogum fecerit , sub quo erat ille populus Judaeorum; nunc procuratores et actores dicat elementa mundi, sub quibus serviebant Gentes: ut filius ille parvulus, id est populus propter unam fidem ad unum semen Abrahae pertinens, quoniam et de Judaeis et de Gentibus congregatus est, partim fuerit sub paedagogo Legis, tempore pueritiae suae, id est ex ea parte qua de Judaeis congregatus est; partim sub elementis hujus mundi, quibus tanquam procuratoribus et actoribus serviebat, ex ea parte qua de Gentibus congregatus est: ut quod immiscet Apostolus personam suam, non dicens, Cum essetis parvuli, sub elementis hujus mundi eratis;
Abbreviated transcription (Latin):
non utiq ad circumcisionem dic̃
eos reuerti. in qua nunquam erãt
s ad infirma inquit et egena ele¬
menta. quibus rursus ut antea
seruire uultis: quod de gentib
intelligere cogimur: His enim su¬
pra dixerat. s tunc quidem igno¬
rantes dm̃: his qui natura non
sunt dii seruistis. Ad quam serui¬
cutem reuerti eos uelle signifi¬
cat. cum ait: quomodo reuerti¬
mini adinficina et egena elem̃
ta: quibus rursus ut antea ser
dies obseruatis. et menses et an¬
nos. et tempora. timeo uos ne forte
sine causa laborauerim inuob̾.
magis hanc sententiam confir¬
mare uidi potest. Uulgatissimꝰ
enum ẽ error. et gentilium. ut
uel inagendis xebus. uel in expec¬
candis euentis uite. ac negotioꝵ.
suorum: ab astrologis et caldeis
notatos dies. et menses et annos.
et tempora. obseruent: fortasse
camen non opus ẽ ut degenti

Expanded text:
non utique ad circumcisionem dicit non utique ad circumcisionem dicit eos reverti, in qua nunquam erant, sed ad infirma, inquit, et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis. Quod de Gentibus intelligere cogimur: his enim supra dixerat, Sed tunc quidem ignorantes Deum, his qui natura non sunt dii, servistis ; ad quam servitutem reverti eos velle significat, cum ait, Quomodo revertimini ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servDies observatis, et menses, et annos, et tempora: timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos, magis hanc sententiam confirmare videri potest. Vulgatissimus est enim error Gentilium iste, ut vel in agendis rebus, vel in exspectandis eventis vitae ac negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Fortasse tamen non opus est ut hoc de Genti
Abbreviated transcription (Latin):
S quo ͣ  ipsi faciunt. quia ne¬
q lib̾am uoluntatem rationali
creaturȩ suȩ ds̃ negauit. et cam̃
potestatem qua etiam in iustos
iuste ordinat. sibi retinuit: Quẽ
solem. et lunam. et syda & celum.
et terram. ceteraq huiusmodi.
gentes colebant. siue demonia. rec¬
te sub procuratorib et auctoribꝰ
catam questionem rursus impli¬
cant Cum enim ꝑtotam epłam
non ab alus ostendat solicit᷑am fu¬
isse galatharum fidem. nisi abeis
qui excircum cisione erant. et ad
carnales obseruationes legis tan¬
quam in eis salus eẽt adducere
cupiebant: hoc tantum loco ad eos
loqui uidetur. qui ad gentilium
suꝑstitiones redire cemptarent:
it enim: Nunc autem cognoscen¬
tes dm̃ imo cogniti a dõ: quomͦ
reuertimini iterum ad infirma
et egena elementa. quib rursus
ut antea seruire uultis: In eo enĩ
quod dicit reuertumini quando
non circumcisis s gentib loqui¬
tur. sicut in cota epła apparet:

Expanded text:
sed quo animo ipsi faciunt: quia nesed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit; et tamen potestatem, qua etiam injustos juste ordinat, sibi retinuit. Quem solem et lunam et sidera et coelum et terram, caeteraque hujusmodi Gentes colebant, sive daemonia, recte sub procuratoribus et actoribuscatam quaestionem rursus implicant. Cum enim per totam Epistolam non ab aliis ostendat sollicitatam fuisse Galatarum fidem, nisi ab eis qui ex circumcisione erant, et ad carnales observationes Legis, tanquam in eis salus esset, adducere cupiebant; hoc tantum loco ad eos loqui videtur, qui ad Gentilium superstitiones redire tentarent. Ait enim: « Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quomodo revertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis? » In eo enim quod dicit, revertimini, quando non circumcisis, sed Gentibus loquitur, sicut in tota Epistola apparet;
Abbreviated transcription (Latin):
Nam si etiam ipsi preuaricatores
angłi cum principe suo diabolo
non recte dicerentur procurato¬
tes uel aut̃tores diuinȩ proui-¬
dentiȩ: non dominus magistra¬
tum huiꝰ mundi diabolum di¬
ceret: nec uteretur illo ad correp¬
dionem hominum. ipsa potestas
apłica. eodem paulo alibi dicen¬
te: quos tradidit sathane ut dis¬
cant non blasphemare: Et alio
loco ad salutem: Ait enim: Ego
quidem sicut abscens corpore.
presens autem sp̃u. iam uidica¬
ui quasi presens eum qui sic
oꝑatus ẽ. in nomine domini
peratore non facit nisi quantũ
illi ꝑmittitur: et procuratores
auctoresq huius mundi nichil
faciunt. nisi quantum dominꝰ
sinit. Non enim latet eum alis¬
quid sicut hominem. aut inali¬
quo ẽ minuis potens. ut procu¬
ratores atq actores qui sunt in
eius potestate:. aliquid ipso siue¬
non ꝑmutente. siue nesciente.
insubiectis sibi pro suo gradu
rebus efficiant: Noneis camen ce¬
prehenditur. quod de eis iuste fit.

Expanded text:
Nam si etiam ipsi praevaricatores Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli, cum principe suo diabolo, non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi diabolum diceret; nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente, Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare : et alio loco ad salutem; ait enim, « Ego quipraesens autem spiritu, iam iudicaui quasi praesens eum, qui sic operatus est, in nomine domini peratore non facit, nisi quantum illi permittitur; et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum aliquid, sicut hominem; aut in aliquo est minus potens, ut procuratores atque actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sivttente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non eis tamen rependitur, quod de ipsis juste fit,
Abbreviated transcription (Latin):
utleis scribit s gentib. nec ait ser¬
uuumus. s seruistis: sacis probabi¬
le ẽ etiam suꝑius de gentib dictũ
quod sub elementis hũ mundi
erant seruientes᷑: tanquam sub
procuratorib et actorib. Nam ipsa
elementa utiq non sunt natura¬
liter dii siue in celo siue interra.
quemadmodum dii multi et dnĩ
multi: s nob̃ unus ds̃ pater per
quem omĩa. et nos in ipso. et unus
his qui naturaliter non sunt dii
serustis. satis demonstrat unũ
dm̃ uerum. natura eẽ dm̃.: quo
nomine: trinitas fidelissimo ce
catholico gremio cordis accipitur.
Eos autem qui natura non sunt dii
propterea suꝑuis ꝓcuratores acto¬
tesq appellat. quia nulla creatura
ẽ siue quȩ inueritate manet dans
głam dõ: siue quȩ inueritate
non stetit. querens głam suamy-
Nulla gͦ creatura ẽ que non uelit
nolit diuinȩ prouidentiȩ seruiat:
s uolens facit. cum de ea quod
bonum ẽ fit : de illa uero quȩ
hoc non uult. fit quod iustũ ẽ.

Expanded text:
it, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servistis: satis probabile est etiam superius de Gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus . Nam ipsa elementa utique non sunt naturaliter dii, « sive in coelo, sive in terra: quemadmodum multi dii, et domini multi: sed nobis unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipso; et unus His qui naturaliter non sunt dii, servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem qui natura non sunt dii, propterea superius procuratores actoresque appellat, quia nulla creatura est, sive quae in veritate manet, dans gloriam Deo; sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam: nulla inquam creatura est, quae non, velit nolit, divinae providentiae serviat; sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est.
Abbreviated transcription (Latin):
tanquam inuia. ne nomen di
et doct̾rina blasphemetur:
Et hoc non solum propter iram
ut effugiamus offensionem
hominum. s etiam propter
conscientiam: ut non simulate
quasi ad oculos hominum
ita faciamus. s pura dilectio¬
nis conscientia propter dm̃.
qui om̃s homines uult saluos
fieri et ad agnitionẽ uerita

Expanded text:
tanquam in via, ne nomen Dei tanquam in via, ne nomen Dei et doctrina blasphemetur. Et hoc non solum propter iram, ut effugiamus offensionem hominum; sed etiam propter conscientiam, ut non simulate, quasi ad oculos hominum ista faciamus, sed pura dilectionis conscientia propter Deum, qui omnes homines vult salvos f
Abbreviated transcription (Latin):
masculi et femine: Inquantũ
enim om̃s fideles sunt: om̃s unũ
sunt in xp̃o ibu. Et si hoc fides
facit ꝑ quam in hac uita iuste
ambulatur: quanto ꝑfectiꝰ
atq cͥmula tius id spescies ip¬
sa factura ẽ. cum uidebimus
facie ad faciem: Nam nunc qͣm¬
uis primitias habentes sp̃s qͥ
uita ẽ propter iusticiam fidi.
tamen quia ad huc mortuum
ẽ corpꝰ ꝓpt̃ peccatum: differentia
ista uel gentium. uel conditio¬
nis. uel sexus. iam quidem ab¬
lata ẽ abunitate fidi. s manet
in conuersatione mortali. eiusq
ordinem huiꝰ uitȩ itinere seruan¬
dum eẽ. & apłi precipiunt. qui
quemadinodum secum uiuant
ꝓ differentia gentis. iudei
et greci. et prodifferentia con¬
ditionis. domini et serui. et ꝓ
differentia serus. iuri & uxores.
uel si qua talia cetera occurrunt.
reddite cesari. quȩ sunt cesaris :
et deo quȩ dĩ sunt: Alia sunt
enum que seruamus inunita¬
tem fidi sine ulla di stantia.
et alia in ordine uitȩ huius

Expanded text:
masculi et feminae: in quantum masculi et feminae: in quantum enim omnes fideles sunt, omnes unum sunt in Christo Jesu. Et si hoc facit fides, per quam in hac vita juste ambulatur; quanto perfectius atque cumulatius id species ipsa factura est, cum videbimus facie ad faciem ? Nam nunc quamvis primitias habentes spiritus, qui vita est, propter justitiam fidei; tamen quia adhuc mortuum est corpus propter peccatum , differentia ista vel Gentium, vel conditionis, vel sexus, jam quidem ablata est ab unitate fidei, sed manet in conversatione mortali; ejusque ordinem in hujus vitae itinere servandum esse, et Apostoli praecipiunt, qui quemadmodum secum vivant pro differentia gentis Judaei et Graeci; et pro differentia conditionis, domini et servi; et pro differentia sexus, viri et uxores, vel si qua talia caetera occurrunt: Reddite Caesari quae Caesaris sunt, et Deo quae Dei sunt . Alia sunt enim quae servamus in unitate fidei sine ulla distantia, et alia in ordine vitae hujus
Abbreviated transcription (Latin):
lege custodiebamur conclusi in
ea: Postea quam uenit fides. iam
non sumus sub pedagogo: Eos
ergo nunc reprehendit: qui fa¬
in lib̾tatem. s ad huc uolunt eẽ
sub pedagogo: Quod autem fi¬
induerunt xp̃m. quicum q
in xp̃o baptiszati sunt. ad hoc
ualet. ne gentes de se despe¬
rarent. quia non custodieban¬
tur subpedagogo: et ideo se fi¬
lios non putarent: S ꝑfidem
in duendo xp̃m om̃s fiunt
filii. non natura. sicut unieus
filius qui etiam sapientia dĩ
ẽ: neq ꝑ potentiam et singu¬
laritatem susceptionis ad ha¬
bendam naturaliter et agen¬
dam ꝑsonam sapientiȩ. sicut
ipse mediator. unum cum
ipsa suscipiente sapientia
sine interpositione alicuius
mediatoris effectus: s filii funt
participatione sapientie id p̃-¬
parãre atq prestante mediato¬
ris fide: qu̾ands fidi grãm nẽ
indum̃tum uocat. ut xp̃m in¬
duti sint. qui in eum credide-¬
fide non ẽ distantia uidȩi neq
greci: non serui neq lib̃i. non

Expanded text:
Lege custodiebamur conclusi in Lege custodiebamur conclusi in ea . Posteaquam venit fides, jam non sumus sub paedagogo. Eos ergo nunc reprehendit, qui fain libertatem, sic adhuc volunt esse sub paedagogo. Quod autem fiinduerunt Christum, quicumque in Christo baptizati sunt; ad hoc valet, ne Gentes de se desperarent, quia non custodiebantur sub paedagogo, et ideo se filios non putarent: sed per fidem induendo Christum, omnes fiunt filii; non natura, sicut unicus Filius, qui etiam Sapientia Dei est; neque praepotentia et singularitate susceptionis ad habendam naturaliter et agendam personam Sapientiae, sicut ipse Mediator unum cum ipsa suscipiente Sapientia sine interpositione alicujus mediatoris effectus: sed filii fiunt participatione sapientiae, id praeparante atque praestante Mediatoris fide: quam fidei gratiam nunc indumentum vocat, ut Christum induti sint, qui in eum credidefide non est distantia Judaei, neque Graeci, non servi neque liberi, non
Abbreviated transcription (Latin):
a uideis. Hinc ẽ et illud quiͦd
paulo ante cõmemoraui: quod
ait ad romanos: Si enim spua¬
lib eorum cõmunicauerunt
gentes. debent et incarnalib
muustrare eis. De ipsis ergo ui¬
deis etiam consequenter dic̃.
Prius autem quam ueniret
fides. sub lege custodiebatm᷑
conclusi in eam fidem. que
postea reuelata ẽ. Ut enim tã
prope inuenirentur et cam
de ꝓximo ad dm̃ uenditis
suis rebus accederent. quod
dominus precepit eis qui
uellent eẽ ꝑfecti. lege ipsa
sactum ẽ subqua custo diebant᷑.
conclusi in eam fidem idẽ inad¬
uentum eius fidi quȩ postea
reuelata. Conclusio enim
eoꝵtm erat timor. unius dĩ et
quod preuaricatores ipsuis legis
inuenti sunt: non ad ꝑnitiem
s ad utilitatem ualuit eis qui
crediderunt: Cognitio enim ma¬
ioris egritudinis. et desidari
medicum uehementiꝰ facit. et
diligi arclentius. Eui enim plu¬
rimum dimittitur. plurimum
nr̃ fuit in xp̃o. hoc ẽ quod ait. sub

Expanded text:
a Judaeis . Hinc est et illud, quod a Judaeis . Hinc est et illud, quod paulo ante commemoravi, quod ait ad Romanos: Si enim spiritualibus eorum communicaverunt Gentes, debent et in carnalibus ministrare eis . De ipsis ergo Judaeis etiam consequenter dicit: Prius autem quam veniret fides, sub Lege custodiebamur, conclusi in eam fidem, quae postea revelata est. Ut enim tam prope invenirentur, et tam de proximo ad Deum venditis suis rebus accederent, quod Dominus eis praecepit qui vellent esse perfecti , Lege ipsa factum est, sub qua custodiebantur, conclusi in eam fidem, id est in adventum ejus fidei, quae postea revelata est: conclusio enim eorum erat tum timor unius Dei. Et quod praevaricatores ipsius Legis inventi sunt, non ad perniciem, sed ad utilitatem valuit eis qui crediderunt: cognitio enim majoris aegritudinis, et desiderari medicum vehementius fecit, et diligi ardentius. Cui enim plurimum dimittitur, plurimum noster fuit in Christo: hoc est, quod ait, Sub