comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
genda ẽ & inuenire & explicare difficile ẽ
nͥforte molem terrenam & aquosam anteqͣm
esset ab alterutro utrumq discretum. qͦd
tercio die scribitur factũ. denebras dm appel¬
lasse quis dixerit ꝓpt̃ crassiorẽ corpulenti¬
am quam lur penetrare non poterat:uel
ꝓpter obscurissimã umbram tantȩ molis
quam necesse ẽ ut ex altera parte habeat
corpꝰ. si exalia parte lux fuerit. Ad quem e¬
nim locum euiuslibet corꝑis moles lucẽ
ꝑuenire non sinit. in eo loco umbra ẽ: qm̃
locus carens ea luce qua illustraret᷑ nͥ impedi¬
ret corpꝰ oppositum. hoc totum ẽ. qͦd umbra
ut occupet spacium terrȩ qͣntum ex altera par¬
te dies occupat: nor uocatur. Neq enim om̃s
tenebre nor. Nam & inspeluncis amplis in qͣ¬
rum abdita lux irrumꝑe ꝑ oppositam molẽ
ñ sinitur. sunt utiq tenebre quia lur non ẽ
ibi: totumq ẽ illud spacium locus ẽ. carens
luce:nectamen tales tenebrȩ accepunt uoca¬

Expanded text:
genda est, et inuenire et explicare difficile est. genda est, et inuenire et explicare difficile est. nisi forte molem terrenam et aquosam, antequam esset ab alterutro utrumque discretum, quod tertio die factum scribitur, tenebras deum appellasse quis dixerit propter crassiorem corpulentiam, quam lux penetrare non poterat, uel propter obscurissimam umbram tantae molis, quam necesse est, ut ex altera parte habeat corpus, ex alia parte lux fuerit. ad quem locum enim cuiuslibet corporis moles lucem peruenire non sinit, in eo loco umbra est, quoniam locus carens ea luce, qua inlustraretur, nisi inpediret corpus obpositum, hoc totum est, quod umbrut occupet spatium terrae, quantum ex altera parte dies occupat, nox uocatur; neque enim omnes tenebrae nox. nam et in speluncis amplis, in quarum abdita lux inrumpere per obpositam molem non sinitur, sunt utique tenebrae, quia lux non est ibi, totumque illud spatium locus est carens luce; nec tamen tales tenebrae acceperunt uoca
Abbreviated transcription (Latin):
ci auctum eẽ fulgorem diei sole addito: ut
ꝑ illam lucem minus fulgens dies quã nc̃
ẽ. fuisse credatur. Etiam hoc aquodã dic¬
tum scio: primum naturam lucis induc̃¬
tam in oꝑe creatoris cum dictum ẽ. fiat lux
& facta ẽ lux: postea uͦ qͦd de luminarib dr̃
quid ex ipsa luce factum sit fuisse comme¬
moratum: ordine dierum. quo uisum ẽ
creatori cuncta eẽ facienda. Quȩ natura lu¬
cis quo transierit facta uesꝑa ut uicissim
nox ꝑageretur:nec ille dixit nec facile in¬
uemri posse arbitror. Neq enim extinctam
esse credendum ẽ ut nocturnȩ tenebre suc¬
cederent. & rursus accensam ut mane fie¬
ret antequam hoc solis officio gereretur:
qͦd a quarto die cȩpisse fieri eadem scrip¬
tura destatur. Qͦd antequam fieret. quo cir¬
cuitu sibi potuerint tres dies noc̾tesq suc¬
cedere. lucis quȩ primo fact̃a ẽ ꝑmanente
natura. si lux corporalis tunc facta intelli¬

Expanded text:
ci auctum esse fulgorem diei sole addito, ut ci auctum esse fulgorem diei sole addito, ut per illam lucem minus fulgens dies, quam nunc est, fuisse credatur. etiam hoc a quodam dictum scio primum naturam lucis inductam in opere creatoris, cum dictum est: fiat lux. et facta est lux, postea uero — quod de luminaribus dicitur — quid ex ipsa luce factum sit fuisse commemoratum ordine dierum, quo uisum est creatori cuncta esse facienda: quae natura lucis quo transierit facta uespera, ut uicissim nox perageretur, nec ille dixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extinctam esse credendum est, ut nocturnae tenebrae succederent, et rursus accensam, ut mane fieret, antequam hoc solis officio gereretur, quod a quarto die coepisse fieri eadem scriptura testatur. Quod antequam fieret, quo circuitu sibi potuerint tres dies noctesque succedere lucis, quae primo facta est, permanente natura, si lux corporalis tunc facta intelle
Abbreviated transcription (Latin):
discerni dinosciq poss it. ñ ad eandem re¬
ditur difficultatem soluende hurꝰ questi¬
onis: quia & ista lux eodem mͦ qͦ sol tan¬
quam comes eius ab occasu in ortu circui¬
ens redit: et ẽ. in alia parte mundi. qͦ dem¬
pore pars ista in qua sumꝰ tenebrascit in
noctem. Ex quo cogit qͦd absit in una
parte credere dm̃ fuisse: quã partẽ lux
ista desereret ut possit ei uesꝑa fieri. An
forte mea parde lucem fecerat in qua fac¬
turus erat hominem: & ideo cũ ab ipsa parte
parte lux illa esset quȩ inde discesserat. ma¬
ne exoritur a ꝑac̾to circuitu: Utqͥd gͦ factꝰ
ẽ sol inpotestatem diei qui luceret suꝑ t̾rã:
si lux illa diei faciendo suffecerat quȩ dies
etiã uocata erat: An ille prior regiones
suꝑiores a terra longinquas illustrabat. ut
sentiri non poss et in derris:atqz ita opor¬
tebat solem fieri ꝑ quem dies inferioribus
mundi partib appareret:. Pocest & hoc di¬

Expanded text:
discerni dinoscique non possit, ad eandem rediscerni dinoscique non possit, ad eandem reditur difficultatem soluendae huius quaestionis, quia et ista lux eodem modo quo sol tamquam comes eius ab occasu in ortum circumiens redit et est in alia parte mundi, quo tempore pars ista, in qua sumus. tenebrescit in noctem. ex quo cogit, quod absit, in una parte credere deum fuisse, quam partem lux ista desereret, ut posset ei uespera fieri. an forte in ea parte lucem ferat, in qua facturus erat hominem, et ideo, cum ab ipsa parte in alia parte lux illa esset, quae inde discesserat, mane exortura peracto circuitu? Ut quid ergo factus est sol in potestatem diei, qui luceret super terram, si lux illa diei faciendo suffecerat, quae dies etiam uocata erat? an illa prior regiones superiores a terra longinquas inlustrabat, ut sentiri non posset in terris, atque ita oportebat solem fieri, per quem dies inferioribus mundi partibus adpareret? potest et hoc di
Abbreviated transcription (Latin):
oriens uiuc. uadit ad austrum: & circuit
ad aquilonem. Australis gͦ pars cum ha¬
bet solem nobis dies ẽ:cum autem partẽ
aquilonis cicuiens ꝑuehitur. nobis nox
ẽ.Non tamen malia parte non ẽ dies. ubi
p̃sentia solis ẽ nͥ forte poeticis figmentis cor
inclinandum ẽ. ut credamus solem mari
se inmergere: atq inde lotum ex alia parce
mane surgere: quamquam si ita esset abyssꝰ
ipsa ꝑp̃sentiam solis illustraretur.atq ibi
esset dies. Poss et enim & aquas illumina¬
re:quando ab eis non posset extingui. Sed
hoc monstruosum ẽ. suspicari. Quid. quod
etiam sol nondum erat: Qua ꝓpt̃ si spi¬
ritalis lux primo dic facta c̃. nunquid nam
occidit. ut ei succederet nor: Si autem corpo¬
ralis. quȩ nam illa lur ẽ. quam post occasũ
solis uidere non possumus: quia nec luna
erat adhuc nec alique stelle: Aut si semꝑ
in ea parde celi ẽ. in qua sol. ut ñ sit solis lux
s qͦsi comes eius eidem ita comunct̃a. ut

Expanded text:
oriens illuc uadit ad austrum et circuit oriens illuc uadit ad austrum et circuit ad aquilonem. australis ergo pars cum habet solem, nobis dies est, cum autem ad partem aquilonis circumiens peruenit, nobis nox est; non tamen in alia parte non est dies, ubi praesentia solis est: nisi forte poeticis figmentis cor inclinandum est, ut credamus solem mari se inmergere atque inde lotum ex alia parte mane surgere. quamquam, si ita esset, abyssus ipsa praesentia solis inlustraretur, atque ibi esset dies. posset enim et aquas inluminare, quando ab eis non posset extingui. sed hoc monstrosum est suspicari. quid? quod etiam sol nondum erat. Quapropter, si spiritalis lux primo die facta est, numquid- , nam occidit, ut ei succederet nox? si autem corporalis, quaenam illa lux est, quam post occasum solis uidere non possumus, quia nec luna erat adhuc nec aliquae stellae? aut si semper in ea parte caeli est, in qua sol, ut non sit solis lux, sed quasi comes eius eidem ita coniuncta, ut
Abbreviated transcription (Latin):
gua uocauerit: et quid opus erat sonis tͣns¬
euntib. ubi cuiusqͣm non erat corporalis
ullus auditus: & non inuenitur. An dicen
dum ẽ. qͦd cum cito ꝑactum ess et hoc opꝰ
dĩ. tam du stetit lux ñ succedente nocte. do¬
nec diurnum spacium pageretur: & tãdui
mansit nor luci succedens. donec spacium
nocturni temporis preteriret. & mane fieret
diei sequentis. uno primoq transacto: Sed
si hoc dixero: uereor ne deridear. ⁊ abbis qͥ certiᷤ¬
nox apud nos ẽ. eas partes mundi p̃sentia lucis
illustret ꝑ quas sol ab occasu in ortum redit:
cuitum gẏri totius. alibi diem alibi noctem.
Nunquid nam gͦ in parte aliqua posituri su¬
mus deum. ubi ei uespera fieret. cum ab ea
parte in aliam pardem iur abscederet:Nam
& in libro qui appellatur eccłiastes: ita scri¬
ptum ẽ Etoritur sol. & occidit sol. & in
locum suum ducit: hoc ẽ in eum locum
unde ortus ẽ. Sequitur enim & dicit. Ipse

Expanded text:
gua vocaverit; et quid opus erat sonis transgua vocaverit; et quid opus erat sonis transeuntibus, ubi cujusquam non erat corporalis ullus auditus: et non indum est, quod, cum cito peractum esset hoc opus dei. tamdiu stetit lux non succedente nocte, donec diurnum spatium perageretur, et tamdiu mansit nox luci succedens, donec spatium nocturni temporis praeteriret, et mane fieret diei sequentis uno primoque transacto? sed, si hoc dixero, uereor, ne deridear et ab his, qui certismpore, quo nox apud nos est, eas partes mundi praesentia lucis inlustret, per quas sol ab occasu in ortum redit, cuitum gyri totius alibi diem, alibi noctem. numquidnam ergo in. parte aliqua posituri sumus deum, ubi ei uespera fieret, cum ab ea parte in aliam partem lux abscederet? nam et in libro, qui appellatur Ecclesiastes, ita scriptum est: et oritur sol, et occidit sol, et in locum suum ducit, hoc est, in eum locum, unde ortus est. sequitur enim et dicit: ipse
Abbreviated transcription (Latin):
atenebris. atq utrumq discretum suis uoca¬
bulis signaretur: Mirum si & hoc uł tanta
mora fieri poduit adõ: quanta dr a nobis.
Discretio quippe lucis & tenebrarum: in ipso
utiq oꝑe cum lux fieret consecuta ẽ. Non enĩ
lur esse potuit nͥ discerneret᷑ a tenebris. Qd̃
autem uocauit ds̃ lucẽ diẽ & tenebras noctẽ.
qͣnta mora fieri poderat etiam si hoc sylla¬
batim ꝑ sonum uocis egisset. nͥ quanta & a
nobis dicitur. lur uocetur dies. & denebre uo¬
centur nor: Nisi forte quis ita desipiat. ut
quia suꝑ omnia magnus ẽ. ds̃: putet ore dĩ
platas quamuis paucissimas sillabas ꝑ do¬
tũ diei spacium potuisse distendi. Huc acce¬
dit quia uerbo sͥ coederno. id÷ in cominu¬
tabilis sapientiȩ internis ȩternisq rationi¬
bus ñ corporali uocis sono. uocauit ds̃ lucẽ
diem. & tenebras noctem. Rursus enĩ quen
tur si uerbis quib utimur uocauit. qua lin¬

Expanded text:
a tenebris, atque utrumque discretum suis uocaa tenebris, atque utrumque discretum suis uocabulis signaretur? . mirum, si et hoc uel tanta mora fieri potuit a deo, quanta dicitur a nobis. discretio quippe lucis et tenebrarum in ipso utique opere, cum lux fieret, consecuta est; non enim lux esse potuit, nisi discerneretur a tenebris. Quod autem uocauit deus lucem diem et tenebras noctem, quanta mora fieri poterat, etiam si hoc syllabatim per sonum uocis egisset, nisi quanta et a nobis dicitur "lux uocetur dies et tenebrae uocentur nox?" nisi forte quis ita desipiat, ut, quia super omnia magnus est deus, putet ore dei prolatas quamuis paucissimas syllabas per totum diei spatium potuisse distendi. huc accedit, quia uerbo sibi coaeterno, id est incommutabilis sapientiae internis aeternisque rationibus, non corporali uocis sono uocauit deus lucem diem et tenebitur, si verbis quibus utimur vocavit, qua lin
Abbreviated transcription (Latin):
tum ẽ.fiat lux. Ueruntamen quemadmodũ
sine tempore dictum ẽ. quia in uerbum patri¬
coeternum non cadit tempus: utrum ita etiã
sine tempore factum sit. quisqͣm forsitan que¬
rat. S quomͦ potest hoc intelligi: cũ factalu¬
ce & diuisa a tenebris & inditis diei noctisq
uocabulis dicat scriptura. facta ẽ uesꝑa. &
factum ẽ mane dies unus: Vnde uidetur il¬
lud opus dĩ fact̾um ꝑ spacium diei. quo ꝑac¬
to aduesperam uentum ẽ. qͦd ẽ. noctis initiũ:
itemq ꝑacto nocturno spacio completus est
totus dies:ut mane fieret in alterum diem.
in quo die d̃s aliud consequenter oꝑaretur.
Immo uͦ id ipsum ꝑmirabile ẽ cum d̃s̃ nullo
spacio sillabarum ȩterna uerbi sui ratione di¬
xerit. fiat lux:cur tanta mora facta sit lux. do¬
nec diei spacium preteriret. & uesꝑa fieret. An
fore cito quidẽ lux facta ẽ s mora diurmitẽ¬
poris in eo consumi potuit cũ discerneretur

Expanded text:
tum est: fiat lux. Uerum tamen quemadmodum tum est: fiat lux. Uerum tamen quemadmodum sine tempore dictum est. quia in uerbum coaeternum patri non cadit tempus, utrum ita etiam sine tempore factum sit, quisquam forsitan quaerat. sed quomodo potest hoc intellegi, cum facta luce et diuisa a. tenebris et inditis diei noctisque uocabulis dicat scriptura: et facta est uespera, et factum est mane dies unus? unde uidetur illud opus dei factum per spatium diei, quo peracto ad uesperam uentum est, quod est noctis initium. itemque peracto nocturno spatio conpletus est totus dies, ut mane fieret in alterum diem, in quo die deus aliud consequenter operaretur. Immo uero id ipsum permirabile est, cum deus nullo spatio syllabarum aeterna uerbi sui ratione dixerit: fiat lux, cur tanta mora facta sit lux, donec diei spatium praeteriret et uespera fieret. an forte cito quidem lux facta est, sed mora diurni temporis in eo consumi potuit, cum discerneretur
Abbreviated transcription (Latin):
ne fixa quodãmͦ a uerbo patri coeterno. & quo¬
dãmꝰ impressa intelligitur:. scđm quam mo¬
ueretur & adspẽm conuertecetur inferior il¬
la tenebrosa imꝑfectio nature corporeȩ &
fieret. lur: S multũ ẽ ac difficillimum caꝑe
quomͦ dicatur. dõ ñ demporaliter iubente. neq
id temporaliter audiente creatura. quȩ con¬
templatione ueritatis omnia tempora exce¬
dit. s intellectualit̃ sibimet impressas ab ĩ¬
commutabili dĩ sapientia rationes tanquã
intelligibiles locutiones in ea que infra se¬
sunt transmitcente. fieri demporales motus
in reb temporalib uł formandis uel admi¬
nistrandis.Si autẽ lux quȩ primum dicta
ẽ ut fiat & facta ẽ. etiã pͥmatum creaturȩ de¬
nere intelligenda ẽ: ipsa ẽ intellectualis uita:
quȩ nͥ ad creatorem illuminanda conuerteret᷑
fluitaret informiter. Cum audem conuersa
& illuminata ẽ: factum ẽ qͦd in uerbo dĩ dic¬

Expanded text:
ne fixa quodammodo modo a uerbo patri coaeterno et quone fixa quodammodo modo a uerbo patri coaeterno et quodammodo inpressa intellegitur, secundum quam moueretur et ad speciem conuerteretur inferior illa tenebrosa inperfectio naturae corporeae et fieret lux? sed multum est ac difficillimum capere, quomodo dicatur deo non temporaliter iubente neque id temporaliter audiente creatura, quae contemplatione ueritatis omnia tempora excedit, sed intellectualiter sibimet inpressas ab incommutabili dei sapientia rationes, tamquam intellegibiles locutiones, in ea, quae infra sunt, transmittente fieri temporales motus in rebus temporalibus uel formandis uel administrandis. si autem lux, quae primum dicta est, ut fiat, et facta est, etiam primatum creaturae tenere intellegenda est, ipsa est intellectualis uita, quae nisi ad creatorem inluminanda conuerteretur, fluitaret informiter. cum conuersa autem et inluminata est, factum est, quod in uerbo dei dic
Abbreviated transcription (Latin):
lur. in quo tempore uox fieret. qua sonaret
fiat lux. ad quem diem ꝑtinebat ulud tp̃s:
Unus enim dies idemq primus ille nume¬
rari incipit: quo fact̾a ẽ. lux. Fin ad ipsum
diem ꝑtinet totum spacium temporis: &¬
qͦ factum ẽ uocale corpꝰ ꝑ qͦd sonaret fiat lux.
et quo facta ẽ. ipsa lur: S omnis talis uor:
ꝓpt̃ audientiᷤᷤ corꝑalẽ sensũ aloquente ꝓfertuꝵ.
lta enim factus ẽ: ut ꝑcusso aere sentiat Nũ¬
quid itaq talẽ habebat auditum ulud qͥc¬
qͥd erat inuisibile & incompositũ. cui sic ds̃ ꝑ¬
sonaret ac diceret. fiat lur:Abscedat itaq hec
ab animo cogitantis absurditas. Utrum gͦ
spiritalis motus sedtamen demporalis erat
quo dictum intelligimus fiat lur. expressius
ab ȩterno dõ ꝑuerbum coeternum. in crea¬
tura spiritali qͣm iam fecerat cum dictumẽ.
cȩlo celi: an & ista loquutio ñ tantum sine
aliquo sono. s etiam sine ullo temporali mo¬

Expanded text:
lux, in quo tempore uox fieret, qua sonaret lux, in quo tempore uox fieret, qua sonaret "fiat lux", ad quem diem pertinebat illud tempus? unus enim dies idemque primus ille numerari incipit, quo facta est lux. an ad ipsum diem pertinet totum spatium temporis, quo factum est uocale corpus, per quod sonaret "fiat lux", et quo facta est ipsa lux? sed omnis talis uox propter audientis corporalem sensum a loquente profertur; ita enim factus est, ut percusso aere sentiat. numquid itaque talem habebat auditum illud quidquid erat inuisibile et inconpositum, cui sic deus personaret ac diceret: fiat lux? abscedat itaque haec ab animo cogitantis absurditas. Utrum ergo spiritalis motus, sed tamen temquod dictum intelligimus expressum ab aeterno Deo per Verbum coaeternum in creatura spiritali, quam jam tunc fecerat, cum dictum est: sed ista locutio non tantum sine aliquo sono, sed etiam sine ullo corporali mo
Abbreviated transcription (Latin):
dictum ẽ. in principio fecit ds̃ cȩlum & terrã:
mata creatura: tanquam cęlum cęli huius qͦd
in corporib summum ẽ. Scd̾o enim die fac¬
tum ẽ. firmamentum: qͦd rursus celum ap¬
pellauit. Terre autem nomine inuisibilis &
imcompositȩ. ac tenebrosa abysso imꝑfectio
corporalis substantiȩ significata ẽ: unde tem¬
poralia illa fierent quoꝵ prima esset lur.
Quomͦ autem ꝑcreaturam quã fecit ante tẽ¬
pora dici potuit temporaliter fiat lur: in¬
uemre difficile ẽ Sono uocis enim: non in¬
telligimus dictum. Nam quicqͥd tale ẽ: cor¬
poreũ ẽ. An ex illa imꝑfectione substan¬
tiȩ corporalis. fecit aliquam uocem corpeã
ꝑ quam sonaret fiat lur: Ergo aliqͦd uocale
corpꝰ ante lucẽ creatum. atq formatum est.
S si ita ẽ: iam erat temp̃ ꝑ qͦd uox curreret ⁊¬
sonorumq spacia sibi succedentium preter¬
irent. Qͦd si iam erat tempꝰ anteqͣm fieret

Expanded text:
dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, mata creatura, tamquam caelum caeli huius, quod in corporibus summum est. secundo enim die factum est firmamentum, quod rursus caelum appellauit. terrae autem nomine inuisibilis et inconpositae ac tenebrosa abysso inperfectio corporalis substantiae significata est, unde temporalia illa fierent, quorum prima esset lux. t Quomodo autem per creaturam, quam fecit ante tempora, dici potuit temporaliter: fiat lux, inuenire difficile est. sono uocis enim non intellegimus dictum; nam quidquid est tale, corporeum est. an ex illa inperfectione substantiae corporalis fecit aliquam uocem corpoream, per quam sonaret: fiat lux? ergo aliquod uocale corpus ante lucem creatum atque formatum est. sed si ita est, iam erat tempus, per quod uox curreret sonorumque spatia sibi succedentium praeterirent. quodsi iam erat tempus, antequam fieret
Abbreviated transcription (Latin):
enm qͦd factum ẽ: in ea benignitate qua
placuit ut fieret. Duo quippe sunt ꝓpter
quȩ amat ds̃ creaturam suã: ut sit & ut ma¬
neat. Alt gͦ esset qͦd maneret: sp̃s di suꝑfere¬
batur suꝑ aquã. Ut autem maneret: uid̃
ds̃ qͦd bona ẽ Et qͦd de luce dictum ẽ: hoc
de omnib. Manent enim quedam super¬
gressa omnem temporalem uolubilitatem
inamplissima scĩtate sub deo: quedã uero
scđ̾m sui temporis modos dum ꝑ decessionẽ
successionemq rerũ. scłoꝵ pulcritudo contexi¬
tur. Quod gͦ dixit ds̃ fiat lux & fact̾a ẽ lux.
in aliquo die dixit: an ante omnem diem:
Si enim uerbo sibi coeterno dixit hoc: utiq
in temporalit̾ dixit. Si uͦ temporalit dix̃: ñ u̾bo
sͥ coct̾no. sꝑ aliquã creaturã dĩc temporalem.
Le ꝑhoc non erit prima creatura lux: quia lã
erat ꝑ quam demporaliter diceretur fiat lux. Atq
illud ante omnem diem fecisse intelligitur: qͦd

Expanded text:
enim quod factum est in ea benignitate, qua enim quod factum est in ea benignitate, qua placuit, ut fieret. duo quippe sunt, propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. ut esset ergo, quod maneret, spiritus dei superferebatur super aquam; ut autem maneret, uidit deus, quia bonum est. et quod de luce dictum est, hoc de omnibus. manent enim quaedam supergressa omnem temporalem uolubilitatem in amplissima sanctitate sub deo, quaedam uero secundum sui temporis modos, dum per decessionem successionemque rerum saeculorum pulchritudo contexitur. Quod ergo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, in aliquo die dixit an ante omnem diem? si enim uerbo sibi coaeterno dixit, hoc utique intemporaliter dixit; si uero temporaliter dixit, non uerbo sibi coaeterno, sed per aliquam creaturam dixit temporalem. ac per hoc non erit prima creatura lux, quia iam erat, per quam temporaliter diceretur: fiat lux. atque illud ante omnem diem fecisse intellegitur, quod
Abbreviated transcription (Latin):
tia autem erat inuisibilis & incomposita.
& tenebre erant suꝑ abyssum: ac deinde in¬
ferente. & sp̃s dĩ suꝑferebatur suꝑ aquas:
An qm̃ egenus atq indiguus amor ita dili¬
git ut reb quas diligit subiciat᷑. ꝓpt̾ea cum
commemoraretur sp̃s dĩ in quo scã eius be¬
muolentia dilectioq intelligitur suꝑferri
dictus ẽ. ne facienda oꝑa sua ꝑ indigentie
necess itatem potius quam ꝑ abundantiã
benificientiȩ ds̃ amare putaret᷑:. Quius rei
memor apłs: dicturus de caritate suꝑemi¬
nentem uiã demonstraturum se ait & alio
loco:suꝑemnentem inquit scientiȩ carita¬
tem xpi. Cum gͦ sic oporteret insinuarespi¬
ritum dĩ ut suꝑferri diceretur: cõmodius
factum ẽ. ut prius insinuaretur aliquid
inchoatum. rui suꝑferri diceredur. Non enĩ
loco: s omĩa suꝑante ac p̃cellente potentia.
Ica etiã reb ex illa inchoatione ꝑfectis atq
formatis: uidit ds̃ quia bonum ẽ. Nacuit

Expanded text:
terra autem erat inuisibilis et inconposita, terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, ac deinde inferente: et spiritus dei superferebatur super aquam? an, quia egenus atque indigus amor ita diligit, ut rebus, quas diligit, subiciatur, propterea, cum commemoraretur spiritus dei, in quo sancta eius beniuolentia dilectioque intellegitur, superferri dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficientiae deus amare putaretur? cuius rei memor apostolus dicturus de caritate supereminentem uiam demonstraturum se ait et alio loco, supereminentem, inquit, scientiae caritatem Christi. cum ergo sic oporteret insinuari spiritum dei, ut superferri diceretur, commodius factum est, ut prius insinuaretur aliquid inchoatum, cui superferri diceretur, non enim loco, sed omnia superante ac praecellente potentia. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis uidit deus, quia bonum est; placuit
Abbreviated transcription (Latin):
li & terrȩ nomine ꝓpter id qͦd de illa ꝑficien¬
dum erat commemorata ẽ. trinitas insinuat᷑
creatoris. nã dicente scripdura in principio
fecit ds̃ cȩlum & terram. intelligimus patrẽ
in dĩ nomine. & filium in pnncipii nomine.
qui non patri s ꝑ se ipsum creaturȩ primitus
ac potissimum spitali creature. & consequen¬
ter etiam uniuersȩ creatuit principium ẽ. dicen¬
te autem scͥptura. &. sp̃s di suꝑferebatur suꝑ
aquam. completam commemorationẽ trini¬
tatis agnoscimꝰ: ita et in conũsione atq per¬
fectione creaturȩ ut rerum spẽs digerantur.
eadem trinitas insinuatur uerbum dĩ scilicet
& uerbi generator cum dicitur. dix̃ ds̃: & scã
bonitas in qua dõ placet quicquid ei ꝓ suȩ na¬
dure modulo ꝑfectum placet cum dicitur. ui¬
dit ds̃ quia bonum ẽ. S cur commemora¬
ta puius qͣmuis imꝑfecta creatura. postea cõ¬
memoratur sp̃s dĩ. prius dicente scriptura.

Expanded text:
li et terrae nomine, propter id quod de illa perficienli et terrae nomine, propter id quod de illa perficiendum erat, commemorata est, Trinitas insinuatur Creatoris nam dicente Scriptura, In principio fecit Deus coelum et terram, intelligimus Patrem in Dei nomine, et Filium in principii nomine, qui non Patri, sed per se ipsum creatae primitus, ac potissimum spirituali creaturae, et consequenter etiam universae creaturae principium est: dicente autem Scriptura, Spiritus Dei superferebatur super aquam, completam commemorationem Trinitatis agnoscimus; ita et in conversione atque perfectione creaturae, ut rerum species digerantur, eadem Trinitas insinuetur: Verbum Dei scilicet, et Verbi Generator, cum dicitur, Dixit Deus; et sancta Bonitas; in qua Deo placet quidquid ei pro suae naturae modulo perfectum placet, cum dicitur, Vidit Deus quia bonum est. 3. « Sed cur commemorata prius, quamvis imperfecta creatura, postea commemoratur Spiritus Dei, prius dicente Scriptura,
Abbreviated transcription (Latin):
priusquam scͥberetur dirit ds̃. fiat lux: precessit
scͥptura dicens. & sp̃s dĩ suꝑferebatur suꝑ aqͣm:
quia siue aquȩ nomine appellare uoluit totã
corporalem materiam. ut eo mͦ infinuaret un¬
de facta & formata sint omnia quȩ in sus
generib iam dinoscere possumus. appellans
aquam quia ex humida natura uidemꝰ om̃ia
in terra ꝑ spẽs uarias formari atq concrescere.
siue spintalem uitam quandã. ante formam
contisionis qͣsi fluitantem. suꝑferebatur utiq
sp̃s dĩ. quia subiacebat scilicet bonȩ uolun¬
tati ereatoris quicquid illuo erat quod for¬
mandum ꝑficiendumq inchoauerat: ut di¬
cente dõ in uerbo suo fiat lur. in bona uolun¬
tate hoc ẽ bono placito eius. ꝓ mͦ sui generis
maneret qͦd factum ẽ. Et ideo direcͣtum est
qͦd placuerit dõ. scͥptura dicente & fact̾a ẽ lur.
&e tudit os̃ lucem quia bona ẽ ut quemadmo¬
dum in ipso erordio inchoate creaturȩ que cȩ¬

Expanded text:
priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, praecessit priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, praecessit scriptura dicens: et spiritus dei superferebatur super aquam, quia, siue aquae nomine appellare uoluit totam corporalem materiam, ut eo modo insinuaret, unde facta et formata sunt omnia, quae in suis generibus iam dinoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida natura uidemus omnia in terra per species uarias formari atque concrescere, siue spiritalem uitam quandam conversionis quasi fluitantem: superferebatur utique Spiritus Dei; quia subjacebat scilicet bonae voluntati Creatoris, quidquid illud erat, quod formandum perficiendumque inchoaverat: ut dicente Deo in Verbo suo, Fiat lux; in bona voluntate, hoc est, in beneplacito ejus, pro modo sui generis maneret quod factum est; et ideo rectum est quod placuerit Deo, Scriptura dicente, Et facta est lux; et vidit Deus lucem quia bona est. Ut quemadmodum in ipso exordio inchoatae creaturae, quae coe
Abbreviated transcription (Latin):
uersa enim a sapientia in commutabili. stultȩ
ac misere uiuit:quȩ informitas eius ẽ. Forma¬
tur autem. conuisa ad incommutabile lum̃
sapientiȩ uerbum dĩ. Aquo enim exstitit ut
sit ut cunq ac uiuat: ad illum conuertitur ut sa¬
pienter ac beatȩ uiuat. Pricipium quippe c̾a¬
turȩ intellectualis ẽ. eterna sapientia: qͦd prin¬
cipium manens inse incommutabilit̃. nullo
mͦ ceds aret occulta inspiratione uocationis lo¬
qui ei creature cui principiũ ẽ. ut conuerteretur
adid ex quo esset: qͦd aliter formata atq ꝑfecta
eẽ non posset. Ideoq interrogatus quis esset: re¬
spondit. principtum qui & loquor uobis. Quod
autem filius loquitur. pater loquitur:quia pa¬
tre loquente dicitur uerbum qͦd filius ẽ: et̾no
more si more dicendum ẽ. loquente dõ uerbũ
coeternum. In est enim dõ benignitas sũma
&. scã & iusta: & quidã non erindigentia s ex
beneficientia ueniens amor in oꝑa sua. Pptea

Expanded text:
uersa enim a sapientia incommutabili stulte uersa enim a sapientia incommutabili stulte ac misere uiuit, quae informitas est. formatur autem conuersa ad incommutabile lumen sapientiae, uerbum dei; a quo enim extitit, ut sit utcumque ac uiuat, ad illum conuertitur, ut sapienter ac beate uiuat. principium quippe creaturae intellectualis est aeterna sapientia: quod principium manens in se incommutabiliter nullo modo cessaret occulta inspiratione uocationis loqui ei creaturae, cui principium est, ut conuerteretur ad id, ex quo esset, quod aliter formata ac perfecta esse non posset. ideoque interrogatus, quis esset, respondit: principium, quia et loquor uobis. Quod autem filius loquitur, pater loquitur, quia patre loquente dicitur uerbum, quod filius est, aeterno more, si more dicendum est, loquente deo uerbum coaeternum. inest enim deo benignitas summa et sancta et iusta et quidam non ex indigentia, sed ex beneficientia ueniens amor in opera sua. propterea
Abbreviated transcription (Latin):
terram. E xordium quippe creature insinua¬
tur adhuc informitate inꝑfectionis. Eit autẽ
filii commemoratio qͦd etiam uerbum ẽ. eo qͦd
scriptum ẽ. dixit ds̃ fiat: ut ꝑ id qͦd principi¬
um ẽ. insinuet exordium creaturȩ existentis ab
illo adhuc imꝑfecte: ꝑ id autem qͦd uerbum ẽ.
insinuet ꝑfectionem creaturȩ reuocatȩ ad eum
ut formaretur inherendo creatori: & ꝓ suo ge¬
nere imitando formam sempiternȩ atq in cõ¬
mutabiliter inherendem patri. a quo stat im
hoc ẽ qͦd ille. Non enim habet in formem ui¬
tam uerbum filius: cui non solum hoc ẽ. esse
qͦd uiuere s etiam hoc ẽ. ei uiuere qͦd ẽ sapi¬
enter ac beate uiuere. Creatura uͦ quam quã spiri¬
talis & intellectualis uel rationalis quȩ uidet᷑ eẽ
illi uerbo ꝓpinquior. potest habere informem
uitam: quia non sicut hoc ẽ. ei esse qͦd uiuere:
ita hoc uiuere qͦd sapienter ac beate uiuere. A¬

Expanded text:
terram; exordium quippe creaturae insinuaterram; exordium quippe creaturae insinuatur adhuc in informitate inperfectienis . fit autem filii commemoratio, quod etiam uerbum est, in eo, quod scriptum est: dixit deus: fiat, ut per id, quod principium est, insinuet exordium creaturae existentis ab illo adhuc inperfectae, per id autem, quod uerbum est, insinuet perfectionem creaturae reuocatae ad eum, ut formaretur inhaerendo creatori et pro suo genere imitando formam sempiterne atque incommutabiliter inhaerentem patri, a quo statim hoc est, quod ille. Non enim habet informem uitam uerbum filius, cui non solum hoc est esse quod uiuere, sed etiam hoc est ei uiuere, quod est sapienter ac beate uiuere. creatura uero quamquam spiritalis et intellectualis uel rationalis, quae uidetur esse illi uerbo propinquior, potest habere informem uitam, quia non, sicut hoc est ei esse quod uiuere, ita hoc uiuere quod sapienter ac beate uiuere. a
Abbreviated transcription (Latin):
summe ac primitꝰ: informitate quadã cendit
adnithilum: s tunc imitatur uerbi formam
semꝑ atq incommutabiliter patri coherentem. cũ
& ipsa ꝓsui generis conuersione ad id qͦd uere
ac semꝑ ẽ idem. ad creatorem suȩ substantiȩ for¬
mam capit & fit ꝑfecta ereatura. ut in eo quod
scripturanarrat dirit ds̃ fiat. intelligamus dĩ
dictum incorporeum in natura uerbi eius coȩ.¬
terni. reuocantis ad se imꝑfect̾ionẽ creature. ut
non sit informis. s formetur scđ̾m singła quȩ ꝑ
ordinem exsequitur. In qua conu̾sione & forma¬
tione quia ꝓsuo mͦ imitatur dm uerbum hoc
ẽ. dĩ filium semꝑ patͥ coherentem plena simi¬
litudine et essentia pari. qua ipse & ipse & pater
unum sunt: non autem imitatur hanc uerbi
formam si auersa a cieatore informis & imper¬
fecta remaneat. Propterea filii commemoratio ñ
ita fit quia uerbum. s tantum quia principiũ
ẽ: cum dicitur in principio fecit ds̃ celum &

Expanded text:
summe ac primitus est, informitate quadam tendit summe ac primitus est, informitate quadam tendit ad nihilum, sed tunc imitatur uerbi formam semper atque incommutabiliter patri cohaerentem, cum et ipsa pro sui generis conuersione ad id, quod uere ac semper est, id est ad creatorem suae substantiae, formam capit et fit perfecta creatura? ut in eo, quod scriptura narrat: dixit deus: fiat, intellegamus dei dictum incorporeum in natura uerbi eius coaeterni, reuocantis ad se inperfectionem creaturae, ut non sit informis, sed formetur secundum singula, quae per ordinem exequitur. in qua conuersione et formatione quia pro suo modo imitatur deum uerbum, hoc est dei filium semper patri cohaerentem plena similitudine et essentia pari, qua ipse et pater unum sunt, non autem imitatur hanc uerbi formam, si auersa a creatore informis et inperfecta remaneat, propterea filii commemoratio non ita fit, quia uerbum, sed tantum, quia principium est, cum dicitur: in principio fecit deus caelum et
Abbreviated transcription (Latin):
lux. & facta ẽ lux. eam reuocante ad se crea¬
tore conuersio eius facta atq illuminata in¬
telligatur. Et cur ita dictum ẽ. in principio
fecit ds̃ cȩlum & terram. & non dictum est.
inprincipio dixit ds̃. fiat celum & derra: &
fact̾a sunt cȩlum & terra. sicut de luce nar¬
ratur. dirit ds fiat lux. & fact̾a ẽ lux Utrũ
prius uniuersaliter nomine cȩli & terie cõ¬
prehendendum erat & commendandũ qͦd fec̃ ds.
& deinde ꝑ partes exsequendum. quomͦ fecit cum
ꝑ singła dr̃. dixit õs. id÷ quia ꝑ uerbum suũ fec̃
quicquid fec̃: an cum pͥmum fiebat informitas
materiȩ. siue spiritalis siue corporalis non erat
dicendũ dixit d̃s fiat: quia formã uerbi semper
patri eoherentis cũ sempiternȩ dicit ds̃ omnia
neq sono uocis. neq cogitatione tempora sonoꝵ
uoluente s coet̾ena sibiluce a se genite sapientiȩ
ñ imitatur imꝑfectio. cum dissimilis ab eo qͦd

Expanded text:
lux, et facta est lux, eam reuocante ad se crealux, et facta est lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque inluminata intellegatur. et cur ita dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in principio dixit deus: fiat caelum et terra, et facta sunt caelum et terra, sicut de luce narratur: dixit deus, fiat lux, et facta est lux? utrum prius uniuersaliter nomine caeli et terrae comprehendendum erat et commendandum quod fecit deus, et deinde per partes exequendum quomodo fecit, cum  dicitur: dixit deus, id est, quia per uerbum suum fecit, quidquid fecit? An cum primum fiebat informitas materiae siue spiritalis siue corporalis, non erat dicendum: dixit deus: fiat, quia formam uerbi semper patri cohaerentis, quo sempiterne dicit deus omnia, neque sono uocis neque cogitatione tempora sonorum uoluente, sed coaeterna sibi luce a se genitae sapientiae non imitatur inperfectio, cum dissimilis ab eo, quod
Abbreviated transcription (Latin):
bi eius de quo dicitur: in principio erat uerbũ.
& uerbum erat apud dm̃. & ds̃ erat uerbum:
Cum enim de ilo dicitur. omnia ꝑ ipsum fac̾ta
sunt: satis ostenditur & lux ꝑ ipsum facta cũ
dixit d̃s fiat lux. Quod si ita ẽ eternum ẽ qͦd
ait ds̃ fiat lux: quia uerbũ dĩ ds̃ apud deum
filius unicus. dõ patri coȩternus ẽ: quamuis dõ
hȩc in ȩterno uerbo dicente. creatura dempora¬
lis facta sit. Cum enim uerba sint temporis cũ
dicimꝰ quando & aliquando: eternum tamen
ẽ. in uerbo dĩ. quando fieri aliquid debeat. Et
tunc fit quando fieri debuisse in illo uerbo
ẽ in quo non est quando & aliquando: qm̃ to¬
tum illud uerbũ ȩternum ẽ. Et quid est lux
ipsa quȩ facta ẽ utrum spintale qͥd an corpo¬
rale: Si enim spiritale: potest ipsa esse pͥma
creatura iam hoc condicto ꝑfecta quȩ primo
cȩlum appellata ẽ. cum dictum sit. in princi¬
pio fecit ds̃ celum & terrã: ut qͦd dixit ds̃ fiat

Expanded text:
bi eius, de quo dicitur: in principio erat uerbum, bi eius, de quo dicitur: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum? cum enim de illo dicitur: omnia per ipsum facta sunt, satis ostenditur et lux per ipsum facta, cum dixit deus: fiat lux. quod si ita est, aeternum est quod ait deus: fiat lux, quia uerbum dei, deus apud deum, filius unicus dei. patri coaeternus est, quamuis deo haec in aeterno uerbo dicente creatura temporalis facta sit. cum enim uerba sint temporis, cum dicimus "quando" et "aliquando". aeternum tamen est uerbo dei, quando fieri aliquid debeat, et tunc fit, quando fieri dest, in quo non est quando et aliquando, quoniam totum illud uerbum aeternum est. Et quid est lux ipsa, quae facta est? utrum spiritale quid an corporale? si enim spiritale, potest ipsa esse prima creatura iam hoc dicto perfecta, quae primo caelum appellata est, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram; ut quod dixit deus: fiat
Abbreviated transcription (Latin):
tum diuinitus dici potuit. fiat lux. An etiã
corporaliter sonuit uor dicentis. dei fiat lur.
sicut corporaliter sonuit uor dicentis dĩ tu
es filius m̃s dilectus. & hoc ꝑ creaturam corꝑa¬
lem. quam fecerat d̃s cum in principio fecit¬
ds̃ cȩlum & terram. antequam fieret lux quȩ
n hac sonante uoce facta ẽ: Et si ita ẽ qͣ lin¬
gua sonuit ista uox dicente dõ fiat lur:
quia nondum erat linguarũ diu̾isitas: quȩ
postea facta ẽ in edificatione turris post di¬
luuium. Quȩmnam lingua erat una & sola
qua ds̃ locutus ẽ fiat lux: Et qͥs erat quẽ opor¬
tebat audire ⁊ itellig̾e ad quẽ uor huiꝰ modi ꝓfer¬
ret᷑: An hȩc absurda carnalisq cogitatio ẽ. atq
suspicio: Quid gͦ dicemus: An id qͦd intelligit᷑
in sono uocis cum dicitur fiat lux. non autem
ipse corporeus sonus hoc bene accipitur eẽ. uox
dĩ. & utrum hoc ad naturam ipsum ꝑtmeat u̾¬

Expanded text:
tum diuinitus dici potuit: fiat lux. An etiam tum diuinitus dici potuit: fiat lux. An etiam corporaliter sonuit uox dicentis dei: fiat lux, sicut corporaliter sonuit uox dicentis dei: tu es filius me.us dilectus? et hoc per creaturam corporalem, quam fecerat deus, cum in principio fecit caelum et terram, antequam fieret lux, quae in hac sonante uoce facta est? et si ita est. qua lingua sonuit ista uox dicente deo: fiat lux, quia nondum erat linguarum diuersitas, quae postea facta est in aedificatione turris post diluuium? quaenam lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux? et quis erat, quem oportebat audire atque intellegere, ad quem uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque cogitatio est atque suspicio? Quid ergo dicemus? an id, quod intellegitur in sono uocis, cum dicitur: fiat lux, non autem ipse corporeus sonus, hoc bene intellegitur esse uox dei? et utrum hoc ipsum ad naturam pertineat uer
Abbreviated transcription (Latin):
& tanquam suꝑfunderetur. Quod tunc. fit in cit¬
atura spiritali: cum conuerddur ad in commu¬
tabile atq in comparabile lumen qͦd ds̃ ẽ. St̃
quomͦ dirit ds̃. fiat lur: Utrum temporaliter
an in uerbi ȩternitate: & si demporaliter: utiq
mutabiliter. Quomͦ gͦ posset intelligi hoc di¬
cere ds̃ : insi ꝑ ciraturam: Ipse quippe est in¬
commutabilis. Et si ꝑ creaturam dixit ds̃ fiat
lur. quomͦ c̃ prima crtatura lus. si erat iam
creatura ꝑ quam ds̃ diceret. fiat lur: An ñ
c̃ lur prima creatura. quia iam dictum erat.
in principio fecit ds̃ celum & terram. & pode¬
rat ꝑ celestem creaturam uox fieri temporalit̃
atq mutabiliter qua diceretur. fiat lur: Qã
siita ẽ. corꝑalis lur facta ẽ. ista. quam corꝑeis
ocłis cernimus dicente dõ ꝑ creaturam spi¬
ritalem quam ds̃ iam fecerat cum in pͥncipio
fecit cęlum & derram. fiat lux: eo modo quo
ꝑ talis creaturȩ interiorem & occultum mo¬

Expanded text:
et tamquam superfunderet: quod tunc fit in creet tamquam superfunderet: quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur ad incommutabile atque incorporale lumen, quod deus est. Et quomodo dixit deus: fiat lux? utrum temporaliter, an in uerbi aeternitate? et si temporaliter, utique mutabiliter. quomodo ergo possit intellegi hoc dicere deus nisi per creaturam? ipse quippe est incommutabilis. et si per creaturam dixit deus: fiat lux, quomodo est prima creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret: fiat lux? an non est lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua diceretur: fiat lux? quod si ita est, corporalis lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram, fiat lux eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum mo
Abbreviated transcription (Latin):
iam sunt spẽs corporum sine uisu siue alio quo
libet sensu corporis ꝑceptibiles: an cȩlum indelli¬
gendum ẽ. creatura spiritalis ab ex ordio qͦ facta
ẽ. ꝑfecta illa & beata semꝑ. terra uͦ corporaliᷤ ma¬
tenes adhuc inꝑfecta. quia terra inquit erat in¬
uisibilis & incomposita. & tenebre erant super
abyssum. Quib uerbis uidetur informitatem
significare substantiȩ corporalis. an utriusq in¬
formitas. his etiam posteriorib uerbis signifieat᷑
Corporalis quidem. eo quod dictum ẽ. terra erat
ininsibilis & incomposita: spintalis autem. eo
quod dictum ẽ & tenebrȩ erant suꝑ abyssum:
ut translato uerbo tenebrosam abyssum intelli
gamus naturam uitȩ informem nͥ conuertat᷑ ad
citatorem: quo solo mͦ formari potest ut ñ sit
abyssus: & illuminari ut non sit tenebrosa. Et
quomͦ dictum ẽ tenebrȩ erant suꝑ abyssum:
An quia non erat lur: Quȩ si esset: utiq suꝑcẽt

Expanded text:
iam sunt species corporum siue uisu siue alio quiam sunt species corporum siue uisu siue alio qulibet sensu corporis perceptibiles? an caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio quo facta est perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc imperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum; quibus uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posterioribus uerbis significatur, corporalis quidem eo quod dictum est: terra erat inuisibilis et incomposita; spiritalis autem eo quod dictum est: tenebrae erant super abyssum, ut transgamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem: quo solo modo formari potest, ut non sit abyssus, et inluminari, ut non sit tenebrosa. et quomodo dictum est: tenebrae erant super abyssum? an quia non erat lux? quae si esset, utique superesset
Abbreviated transcription (Latin):
pio fecit ds̃ cȩlum & terram: utrum in princi¬
pio temporis. an quia primo omnium facta
sint: an in principio quod ẽ. uerbum dĩ unige¬
nitus filius: & quomͦ possit ostendi dm̃ sine ul¬
la sui commutatione oꝑar mutabũia & tem¬
poralia: & quid significetur nomine celi & t̾rȩ.
utrum spiritalis corporalisq creatura celi & tre
uocabulum accepit. an tantummꝰ corporalis:
ut in hoc libro de spuitali tacuisse intelliga¬
tur.atq ita dixisse cęlum & derram. ut om¬
nem creaturam corpoream suꝑiorem atq
inferiorem significare uoluerit: an utriusq
informis materia dict̃a ẽ. cęlum & terra. spi¬
ritalis uidelicet. uita sicuti ẽẽ potest in se
non conuersa ad creatorem. Tali enim conu̾¬
sione formatur. atq ꝑficitur. Si autem non
conuertatur: informis ẽ. Corporalis autem
si possit intelligi ꝑpriuationem omnis corporeȩ
qualitatis quȩ apparet in materia formata: cum

Expanded text:
pio fecit Deus coelum et terram: utrum in principio fecit Deus coelum et terram: utrum in principio temporis; an quia primo omnium facta sint; an in principio, quod est Verbum Dei unigenitus Filius. Et quomodo possit ostendi Deum sine ulla sui commutatione operati mutabilia et temporalia. Et quid significetur nomine coeli et terrae; utrum spiritualis corporalisque creatura coeli et terrae vocabulum acceperit, an tantummodo corporalis: ut in hoc libro de spirituali tacuisse intelligatur, atque ita dixisse coelum et terram, ut omnem creaturam corpoream superiorem atque inferiorem significare voluerit. An utriusque informis materia dicta est coelum et terra: spiritualis videlicet vita, sicuti esse potest in se, non conversa ad Creatorem; tali enim conversione formatur atque perficitur; si autem non convertatur, informis est: corporalis autem si possit intelligi per privationem omnis corporeae qualitatis, quae apparet in mater
Abbreviated transcription (Latin):
MIis diuina scriptura biꝑ¬
tica ẽ: scdm id qͦd dñs signifi¬
cat dicens. scribam eruditũ
in regno dĩ similem esse pa¬
trifamilias. ꝓferenti de the¬
sauro suo noua & uetera: quȩ
duo etiam testamenta dñr.
n libris autem omnib scĩs intueri oportet quȩ ibi
ȩterna intimentur: quȩ facta narrentur: quȩ fu¬
tura prenuntientur: quȩ agenda precipiant᷑ uel
moreantur. In narratione gͦ rerum fact̾arum q̃¬
ritur. utrum omnia scđm figurarum tantummꝰ in¬
tellectum accipiantur: an etiam scd̾m fidem re¬
rum gestarum asserenda & defendenda sint Nã
non esse accipienda figuraliter. nullus xp̃ianꝰ
dicere audebit: attendens apłm dicentẽ. Omĩa
autem hȩc in figura contingebant illis: & illud
qͦd in genesi scriptum ẽ. & erunt duo in carne¬
una.magnum sacramentum commendantẽ
in xp̃o & in eccłia. Si ergo utroq mͦ illa scrip¬
tura scrutanda ẽ: queramus quomͦ dictum est.
preter allegoricam significationem. in princi¬

Expanded text:
mnis diuina scriptura bipertita est secundum id quod dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei similem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel moneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda figuraliter nullus christianus dicere audebit attendens apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud quod in Genesi scriptum est: euna , magnum sacramentum commendantem in Christo et in Ecclesia . 2. Si ergo utroque modo illa Scriptura scrutanda est, quaeramus quomodo dictum est praeter allegoricam significationem, In princi
Abbreviated transcription (Latin):
& cum diuinos libros legimꝰ intanta multitu¬
dine ueroꝵ intellectuum. qui de paucis u̾bis
eruuntur. & sanitate catholicȩ fidei muntun¬
tur. id potissimum diliganius. qͦd ccrtum ap¬
paruerit eum sensisse quẽ legimꝰ. Si autem
hoc latet.: id certe qͦd circumstantia scͥpture
non impedit. & cum sana fide concordat. Si
autem & scͥpturȩ circumstantia ꝑtractari ac
discuti non potest. saltem id solum qͦd fide ᷤᷤ
sana ꝑscribit. Aluo ẽ. enim qͥd potissimum
scriptor sensẽrit non dinoscere: aliud autẽ
aregula pietatis errart. Si utrumq uitet᷑.
ꝑfecte se habet fructus legentis. Si uͦ utrũq
uitari non potest: etiam si uoluntas scͥptoris
incerta sit: sane fidei congruam non inutile
ẽ eriuisse sententiam. Ex PLICIT LIBER

Expanded text:
et cum diuinos libros legimus in tanta multituet cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a regula pietatis errare. si utrumque uitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumque uitari non potest, etiam si uoluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. LIBER
Abbreviated transcription (Latin):
Quid tu tanta tritura dissertationis huius.
Quid granorum exiusti: Quid euentilasti:
Cur ꝓpe modum inquestionib ad huc latent
omnia: Affirma aliquid eoꝵ: quȩ multa po¬
Se intelligi disputasti. Cui respondeo. ad eũ
ci. ñ herere hominem in respondendo scđm
fidem qͦd respondendum ẽ. hominib. qui ca¬
lumpniari libris nr̃ȩ saluts affect̾ant ⁊it qͥc¬
quid ipsi de natua rerum ueracib docum̃tiˢ
demonstrare potuerint. ostendamus nrĩs lit¬
teris non ẽẽ contrarium: quicquid autem de
quib libet siuis uoluminib his nris litteris
id÷ catholicȩ fidei contrarium ꝓtulerint aut
aliqua etiam facultate ostendamus. atit nui¬
ia dubitatione credamꝰ eẽ falsissimum: atq
ita teneam̃ mediatorem nrm̃ in quo sunt õs
thesauri sapientiȩ & scientiȩ absconditi. ut
neq false philosophiȩ loquacitate seducam᷑.
neq falsȩ religionis suꝑstitione derreamur:

Expanded text:
quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum dici non haerere hominem in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium, quidquid autem de quibuslibet suis uoluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur.