comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc bonitati illius pietatiq congrueret. ut
qui ꝑditũ hominẽ reformasset. ꝓlapsũ quoꝙ
anglm liberaret. Cum hec atq alia istiusmo¬
di ab epis ꝓderent᷑: ex studus partiũ orta ẽ
seditio. Quȩ cũ repͥmi sac̃dotũ auctoritate ñ
posset. seuo exemplo ad regenda eccłie disci¬
pliniã. p̾̃fectus assumit᷑. Cuiꝰ t̾rore disꝑsi fr̃s
ac ꝑ diuersas horas monacbi sunt fugati: ita
ut p̾positis edictis in nulla consistere sede si¬
nerent᷑. Illud me aomodũ ꝑmouebat. quod
ieronimus uir maxime catholicus & sacre
legis ꝑitissimꝰ origenẽ secutus: pͥmo tꝑt pu¬
tabatur quẽ nunc idẽ p̃cipue uel omĩa illiꝰ
seripta dampnaret. Nec uͦ ausus sum de quo¬
quã temere iudicare. Prestantissimi tam̃ uiri
et doctissimi ferebantur: in hoc certamine
dissidere. Si tam̃ siue illud error ẽ ut ego
sentio. siue heresis ut putabat᷑ ñ solu repͥ¬
mi ñ potuit multis animadũsionib sacer¬

Expanded text:
hoc bonitati illius pietatique congrueret, ut hoc bonitati illius pietatique congrueret, ut qui perditum hominem reformasset, prolapsum quoque angelum liberaret. Cum haec atque alia istiusmodi ab episcopis proderentur, ex studiis partium orta est seditio: quae cum reprimi sacerdotum auctoritate non posset, scaevo exemplo ad regendam Ecclesiae disciplinam praefectus assumitur, cujus terrore dispersi fratres, ac per diversas oras monachi sunt fugati, ita ut propositis edictis in nulla consistere sede sinerentur. illud me admodum permouebat, quod Hieronymus, uir maxime catholicus et sacrae legis peritissimus, Origenem secutus primo tempore putabatur, qui nunc idem praecipue uel omnia illius scripta damnaret. nec uero ausim de quoquam temere iudicare, praestantissimi tamen uiri et doctissimi ferebantur in hoc certamine dissidere. sed tamen siue ille error est, ut ego sentio, siue haeresis, ut putatur, non solum reprimi non potuit multis animaduersionibus sacer
Abbreviated transcription (Latin):
recepisset. respuenda ẽẽ penitꝰ lectionẽ que pł
eẽt nocitura insipientib. quã ꝓfutura sapien¬
tib. Michi aũ ex illis libris queda curiosius
indaganti admodũ multa placuerunt. sed ñ¬
nulla rep̾hendi. in quib illũ praua sensisse ñ
dubiũ ẽ. quȩ defensores eiꝰ falsata contendunt.
Ego miror unũ euncdeq hominẽ tã diũsum a
se ẽẽ potiuisse. ut in ea parte qua ꝓbatur. nemi¬
nẽ post apłos habeat equalẽ. in ea uͦ qua uire
rep̃henditur. nomo deformius doceat᷑ errasse.
Nam cum ab eꝑis excerpta in libris alius mul¬
ta legerent᷑ que contra catholicã fidẽ scripta
constarent: locus ille uel maximã parabat
inuidiam. in quo editũ legebat᷑. quia dñs
ih̾c sicut ꝓ redemptione hominis in carne ue¬
nisset. erucẽ ꝓ hominis salute ppessus. mortem
ꝓ hominis et̾nitate gustasset. ita eẽt eod̃e ordine
passionis etiã diabolũ redempturus: quia

Expanded text:
recepisset: respuendam esse penitus lectionem, quae plus recepisset: respuendam esse penitus lectionem, quae plus esset nocitura insipientibus quam profutura sapientibus. mihi autem ex illis libris quaedam curiosius indaganti admodum multa placuerunt, sed nonnulla deprehendi, in quibus illum praua sensisse non dubium est, quae defensores eius falsata contendunt. ego miror unum eundemque hominem tam diuersum a se esse po. tuisse, ut in ea parte, qua probatur, neminem post Apostolos habeat aequalem, in ea uero, qua iure reprehenditur, nemo deformius doceatur errasse. nam cum ab episcopis excepta in libris illius multa legerentur, quae contra catholicam fidem scripta constaret, locus ille uel maxime parabat inuidiam, in quo editum legebatur, quia Dominus Iesus, sicut pro redemptione hominis in carne uenisset et crucem pro hominis salutepro hominis aeternitate gustasset; ita esset eodem ordine passionis etiam diabolum redempturus: quia
Abbreviated transcription (Latin):
rosꝑoq cursu seꝑtimo die alexandriã
ꝑlenimus: ubi feda int̾ epõs atꝙ monachoᷤᷤ
certamina gerebant᷑. ex ea occasione uelcausa.
quia congregati in unũ sepiꝰ sacerdotes frequẽ¬
tib decreuisse synodis udebant᷑. ne quis
ouigenis libros legeret aut haberet. qui trae
rabant. quȩ assertores eius non ausi defende.
ab hereticis potiꝰ fraudulent̃ inserta dicebant:
et ideo ũ ꝓpt̾ illa quȩ in rep̾hensione merico
uocatentur. etiam reliqua ẽẽ dampnanda. cũ
legentiũ fides facile posset habere diserim̃ ne
falsata sequeret᷑. & tam̃ catholice disputata re¬
tineret: non ẽẽ aũ mirũ si in libris neuterieis
et recens seriptis fraus heretica fuisset oꝑata.
que in quibdã locis ñ timuisset incidere eu¬
glicam ueritatẽ. Adu̾sum hec ep̃i obstinaciꝰ
renitentes. ꝓ pocestate cogebant recta etiã uni¬
uersa cũ prauis &e eũ ipso auctore dampnare:
quia satis suꝑꝙ sufficerent libri quos ecclia

Expanded text:
r cursu , septimo die Alexandriam pervenimus, ubi foeda inter episcopos atque monachos certamina gerebantur, ex ea occasione vel causa, quod congregati in unum saepius sacerdotes, frequentibus decrevisse synodis videbantur, ne quis Origenis libros legeret aut haberet, qui tractrabant. Quae assertores Origenis non ausi defendere, ab haereticis potius fraudulenter inserta dicebant; et ideo non propter illa quae in reprehensionem merito vocarentur etiam reliqua esse damnanda cum legentium fides facile posset habere discrimen, ne falsa sequeretur, et tamen catholice disputata retineret. Non esse au tem mirum, si in libris neotericis et recenter scriptis fraus hquae in quibusdam locis non timuisset inpetere euangelicam ueritatem. aduersum haec episcopi obstinatius renitentes pro potestate cogebant recta etiam uniuersa cum prauis et cum ipso auctore damnari, quia satis superque sufficerent libri, quos ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
pud parisius uͦ dum portã ciuitatis illiꝰ
magnis secum turbis euntib introiret: lepsũ
miserabili facie horrentib cunctis osculatus est.
atq benedixit. Statimq om̃i malo ẽ emundatꝰ
Postero die ad eccłiam ueniens nitenti cute. grãs
ꝑ sanitate quã receꝑat agebat. Sed nec hoc pre¬
tereundum est. quod fimbrie uestim̃to eiꝰ cilicioꝙ
decͣcte crebras suꝑ infirmantibus egere uir¬
tutes. Nlam cum aut digitis illigate. aut collo
indite sunt. ꝑsepe ab egrotantibus morbos effu¬
gauerunt.

Expanded text:
pud Parisios vero, dum portam civitatis illius magnis secum turbis euntibus introiret, leprosum miserabili facie horrentibus cunctis osculatus est atque benedixit: statimque omni malo emundatus, postero die ad ecclesiam veniens nitenti cute, gratias pro sanitate quam receperat, agebat. Sed nec hoc praetereundum est, quod fimbriae vestimentis ejus cilicioque detractae, crebras super infirmantibus egere virtutes: nam aut digitis illigatae, aut collo inditae persaepe ab aegrotantibus morbos effugaverunt.
Abbreviated transcription (Latin):
cum ad te adduceris: deitatis tibi piscinam os
erit: hanc uicissitudinem tuo saluatori recom¬
pensa. ut omnes tuo iussu ꝑ totum orbem ro-¬
mane ecclesie restaurentur. Tu autem te ipsum
in hac parte purifica. ut relicta omni supersti¬

Expanded text:
cum ad te adduxeris, iste tibi pietatis piscinam osterit, hanc vicissitudinem tuo salvatori compensa, ut omnes jussu tuo per totum orbem restaurentur ecclesiae. Te autem ipsum in hac parte purifica ut relicta omni supersti
Abbreviated transcription (Latin):
ne mediis flammis martinũ auferunt. cum iã
penitus ẽẽ consumptus tam diurno incenddio
putaretur. Ceterũ ut uerbis meis dñs est testis
michi ipse referebat: & non sine gemitu fateba¬
tur in hoc se diaboli arte deceptũ: ut excussuꝰ
e somno consiliũ non haberet. quo ꝑ fidem &
oration̾ẽ ꝑiculo repugnaret. Demiq tamdiu
circa se seuisse ignem. quãdui erũpere ostiũ
turbatus mente temptauerit: ubi uͦ auxi¬
lium crucis & orationis arma repetisset. me¬
dias cessisse flaminas: seꝙ tum sensisse roran¬
tes. quas male eẽt exꝑtus urentes. Nnde in¬
telligat quisquis hec legerit. ñ tẽptatũ quidem
illo martinũ periculo. sed ꝓbatum¬

Expanded text:
de mediis flammis Martinum auferunt, cum iam de mediis flammis Martinum auferunt, cum iam penitus esse consumptus tam diuturno incendio putaretur. ceterum — uerbis meis Dominus est testis — mihi ipse referebat et non sine gemitu fatebatur, in hoc se diaboli arte deceptum, ut excussus e somno consilium non haberet, quo per fidem et orationem periculo repugnaret: denique tam diu circa se saeuisse ignem, quamdiu erumpere ostium turbatus mente temptauerit. ubi uero uexillum crucis et orationis arma repetisset, medias cessisse flammas, seque tum sensisse rorantes, quas male esset expertus urentes. unde intellegat quisquis haec legerit, temptatum quidem illo Martinum periculo, sed u
Abbreviated transcription (Latin):
Casu suꝑ fornaculã partẽ paleȩ illius quã remo¬
uerat aggessit: ipse ut erat moris nuda humo
lassitudine itineris urgente requieuit. Ao me¬
diam fere noctem ꝑ int̾ruptũ ut supra diximus
pauim̃tũ: ignis estuans arescentes paleas appre¬
hendit. Martinus somno excitus reinopinata.
ancipiti periculo. & maycime ut referebat diabolo
insidiante atꝙ urgente p̾uentus: tardius quã de¬
buit ad orationis confugit auxilium. Nlam erum¬
pere foras cupiens. cũ pessulo quẽ ostio obdiderat
diu multũꝙ luctatus. grauissimũ cirea se sensit
incendiũ: adeo ut uestẽ qua indutus erat ignis
absũpserit. Tandẽ in se reuersus non in fuga sed
ens. mediis flaminis totus ad dnm̃ conuersus
incubuit. Tum uͦ diuinitus igne submoto. in¬
noxio sibi orbe flamarũ orabat. Monachi aũ
qui ꝓ forib erant crepitante & colluctante incer¬
dui sono obseratas effringunt fores: demotoq ig

Expanded text:
casu super fornaculam partem paleae illius, quam remocasu super fornaculam partem paleae illius, quam remouerat, aggessit. ipse, ut erat moris nuda humo ex lassitudine itineris urguente requieuit. ad mediam fere noctem per interruptum, ut supra diximus, pauimentum ignis aestuans arentes paleas adprehendit. Martinus somno excitus re inopinata, ancipiti periculo et maxime, ut referebat, diabolo insidiante adque urguente praeuentus, tardius quam debuit ad orationis confugit auxilium. nam erumpere foras cupiens, cum pessulo, quem ostio obdiderat, diu multumque luctatus, grauissimum circa se sensit incendium, ita ut uestem, quam indutus erat, ignis absumpserit. tandem in se reuersus, non in fuga, sedens mediis flammis totus ad Dominum conuersus incubuit. tum uero diuinitus igne submoto, innoxio sibi orbe flammarum, orabat. monachi autem, qui pro foribus erant, crepitante et conluctante incendii sono, obseratas effringunt fores, demotoque igne
Abbreviated transcription (Latin):
de uita illius scripsimus nemo miret᷑. cũ ibidem
sum ꝓfessus me ñ omĩa illius facta cõplexũ: qͥa
si ꝑsequi uniu̾sa uoluissem. immensũ uolum̃
legentib edidissem. Neꝙ sunt tã parua quȩ
gessit: ut omĩa potuerint comp̃hendi. Secd
tamen hoc de quo questio incidit latere non
patiar. & rem om̃em ut gesta est referã: ne for¬
te inconsultũ hoc quod uituꝑationẽ ad beati
uiri poterat opponi p̃ter misisse uideamur.
um ad diocesim quenda ꝓ sollempni
consuetudine sicut eꝑis uisitare eccłias
luas moris est. media fere martinus hieme ue¬
nisset: mansionẽ ei in secretario ecclie paraue
mento subdiderunt: lectũ ei plurimo stramine
extruxerunt. Dem cum se martinus cubitũ collo¬
casset. insuetã molliciẽ strati male blandientis
horrescit: quippe qui nuda humo uno tantum
cilitio suꝑiecto occubare consueuerat. Itaq quasi
accepta ꝑmotus iniuria: stramentũ om̃e piecit

Expanded text:
de uita illius scripsimus, nemo miretur, cum ibidem de uita illius scripsimus, nemo miretur, cum ibidem sim professus me non omnia illius facta conplexum: quia si persequi uniuersa uoluissem, inmensum uolumen legentibus edidissem. neque enim sunt tam parua, quae gessit, ut omnia potuerint conprehendi. sed tamen hoc, de quo quaestio incidit, latere non patiar et rem omnem, ut gesta est, referam, ne forte consilio hoc, quod ad uituperationem beati uiri poterat opponi, praetermisisse uideamur. Cum ad dioecesim quandam pro sollemni consuetudine, sicut episcopis uisitare ecclesias suas moris est, media fere hieme Martinus uenisset, mansionem ei in secretario ecclesiae clermento subdiderunt: lectum ei plurimo stramine extruxerunt. dein, cum se Martinus cubitum conlocasset, insuetam mollitiem strati male blandientis horrescit, quippe qui nuda humo, uno tantum cilicio superiecto cubare consueuerat. itaque quasi accepta permotus iniuria stramentum omne proiecit.
Abbreviated transcription (Latin):
unda restituit: atꝙꝑ ut scio an plus pene fuerit
uicisse in ꝓfundo. an supra maris ꝓfunda tran¬
sssse. Sed hec tu ut arbitror stulte non legeras.
aut lecta non audieras. Neꝙ enĩ absq diuino
consilio istiusmodi exemplũ beatus euuan ge¬
usta sacris litteris ꝓtulisset. nisi ut ex his hu¬
mana mens erudiretur: naufragiorũ iude¬
ucet atꝙ serpentiũ casus. Et sicut apłs re¬
fert qui nuditate. fame. latronũꝙ periculis
gloriatur: omnia hec scĩs hominib. atq om̃ĩb¬
ad ꝑcipiendũ quidẽ ẽẽ communia: se his tole¬
ranclis atꝙ uincendis. p̃cipuã semꝑ iustorũ fuis¬
se uirtutem. qdũ ꝑ omĩa temptam̃ta patientes
semꝑ & inuicti tanto fortius uincerẽt. quanto
grauius ꝑtulissent. Onde hoc quod ad martini
infirmitatẽ reuocatur. plenũ est dignitatis &
gle: siquidẽ qui ꝑiculosissimo casu temptatus
euicerit. Cȩterũ omissũ a me in libello illo qͣm

Expanded text:
unda restituit. adque nescio an paene plus fuerit unda restituit. adque nescio an paene plus fuerit uixisse in profundo an supra maris profunda transisse. sed haec tu, ut arbitror, stulte, non legeras aut lecta non audieras. neque enim absque diuino consilio istius modi exemplum beatus Euangelista sacris litteris protulisset, nisi ut ex his humana mens erudiretur naufragiorum adque serpentium casus, et, sicut Apostolus refert, qui nuditate et fame latronumque periculis gloriatur, omnia haec sanctis hominibus ad ad perpetiendum quidem esse communia, sed his tolerandis adque uincendis praecipuam semper iustorum fuisse uirtutem, dum per omnia temptamenta patientes et semper inuicti tanto fortius uincerent, quanto grauius pertulissent. unde hoc, quod ad Martini infirmitatem uocatur, plenum est dignitatis et gloriae, siquidem periculosissimo casu temptatus euicerit. ceterum omissum hoc a me in libello illo, quem
Abbreviated transcription (Latin):
uiuere ñ siuerunt. At ille excussa uipera
in ignẽ. nichil mali patiebatur. Illi autẽ
subito casurũ. & repente meriturũ eum
putabant. Sed cum uiderent nichil mali¬
contingere ei. conuertentes se dicebant eũ dm̃
ẽẽ. Alioquin uel horũ exempło om̃ium mor¬
taliũ infelicissime ꝑfidiam tuam coarguere
ipse debueras: ut si tibi scandalũ mouerat
quod martinus flamma ignis uidebatur ac¬
tactus. hunc rursũ actactũ ad merita illius
et uirtutẽ referres. quod circũseptus ignib
non perisfet. Agnosce enun miser agnosce
quod nescis: omnes fere scõs magis insignes
periculoꝵ suoꝵ fuisse uirtutib. Uideo quidem
petrũ fide potentẽ. rerũ obstante natura mare
pedibus suꝑgressũ. & instabiles aquas corporeo
p̾ssisse uestigio. sed non ideo minor mͥ uidetur
gentiũ predicator quẽ fuictus absorbuit. & post
triduũ totidẽꝙ noctes emergentẽ e ꝓfundo

Expanded text:
uiuere non siuerunt. at ille excussa uipera uiuere non siuerunt. at ille excussa uipera in ignem nihil mali patiebatur. illi autem subito casurum et repente moriturum eum putabant, sed cum uiderent nihil malicontingere ei, conuertentes se dicebant eum Deum esse. adquin uel horum exemplo, omnium mortalium infelicissime, perfidiam tuam coarguere ipse debueras, ut si tibi scandalum mouerat, quod Martinus flamma ignis uidebatur adtactus, hunc rursum adtactum ad merita illius et uirtutem referres, quod circumsaeptus ignibus non perisset. agnosce enim, miser, agnosce quod nescis, omnes fere sanctos magis insignes periculorum suorum fuisse uirtutibus. uideo quidem Petrum fide potentem rerum obstante natura mare pedibus supergressum et instabiles aquas corporeo pressisse uestigio. sed non ideo mihi minor uidetur gentium praedicator, quem fluctus absorbuit et post triduum totidemque noctes emergentem e profundo
Abbreviated transcription (Latin):
fabulas uiges longumq sermonẽ. mentio incidit
libelli mei quẽ de uita beati uiri martini edidi:
studioseq eum a multis legi & libentissime au¬
diebam. Interea indicatur mͥ dixisse quendam
malo spũ suscitatũ. cur martinus qui mortuos
suscitasset. flãmas domib depulisset: ipse nuꝑ
adustus incendio. periculose fuisset obnocius
passioni. O istum qͥsqͥs est miserum. Iudeorũ
in uerbis eius ꝑfidiam & dicta cognoscimꝰ qui
in cruce positũ dñm his uerbis increpabant.
Alios saluos fecit. seipsũ saluũ facere ñ potest.
Mere plane iste quicũꝙ est si illis temporib natꝰ
ẽẽt. & in dñm hac uoce dicere potuisset: qui simi
es. martinus ideo non potẽs. ideo ñ sc̃s. quia ẽ
ꝑiclitatus incendio: O beatũ & ꝑ omĩa similẽ
apłis etiam in his conuitus uirum. Nempe
hoc & de paulo gentiles cũ uipera eũ mornor¬
disset sensisse referuntur. Hic homo debet
homicida ẽẽ: quẽ saluũ factũ de mari fata

Expanded text:
fabulas iuges longumque sermonem mentio incidit libelli mei, quem de uita beati uiri Martini episcopi edidi, studioseque eum a multis legi libentissime audiebam. interea indicatur mihi dixisse quendam malo spiritu suscitatum, cur Martinus, qui mortuos suscitasset, flammas domibus depulisset, ipse nuper adustus incendio periculosae fuisset obnoxius passioni. o istum, quisquis est, miserum! Iudaeorum in uerbis eius perfidiam et dicta cognoscimus, qui in cruce positum Dominum his uerbis increpabant: alios saluos fecit, se ipsum saluum facere non potest. uere iste, quicumque est, illis temporibus natus esset, ut in Dominum hac uoce potuisset dicere, es, Martinus ideo non potens, ideo non sanctus, quia est periclitatus incendio? o beatum et per omnia similem Apostolis etiam in his conuiciis uirum! nempe hoc et de Paulo gentiles, cum eum uipera momordisset, sensisse referuntur : hic homo debet homicida esse, quem saluum factum de mari fata
Abbreviated transcription (Latin):
martinum pauci admodum immo pene nulli
in illis regionibus xꝑi nomen receperant. Quod
adeo uirtutibus illius exemploq conualuit:
ut iam ibi nullus locus sit. qui non aut eceliis
frequentissimis aut monasteriis sit repletus.
Nam ubi fana uħi fan destruxerat. statim ibi
aut ecch̾as aut monasteria construebat. .xi¬
ec minorem sub eodem fere tempore eocdẽ
in opere uirtutẽ edidit. Nam cum in ui¬
co quodam fano antiquissimo & celeberrimo
ignem immisisset: in ꝓximam immo adherentẽ
domum agente uento flammarũ globi ferebant᷑.
Quod ubi martinus aduertit rapicdo cursu tectũ
domus scandit: obuiũ se aduenientibus flamnuꝰ
inferens. Tum uero mirũ in modũ cerneres con¬
tra ium uenti ignem retorqueri: ut compugnan¬
tium intex se elementorũ quidam confuctus ui¬
deretur. Ita uirtute martini ibi tantũ ignis est

Expanded text:
Martinum pauci admodum, immo paene nulli Martinum pauci admodum, immo paene nulli in illis regionibus Christi nomen receperant: quod adeo uirtutibus illius exemploque conualuit, ut iam ibi nullus locus sit, qui non aut ecclesiis frequentissimis aut monasteriis sit repletus. nam ubi fana destruxerat, statim ibi aut ecclesias aut monasteria construebat. Nec minorem sub idem fere tempus eodem in opere uirtutem edidit. nam cum in uico quodam fano antiquissimo et celeberrimo ignem inmisisset, in proximam, immo adhaerentem domum agente uento flammarum globi ferebantur. quod ubi Martinus aduertit., rapido cursu tectum domus scandit, obuium se aduenientibus flammis inferens. tum uero mirum in modum cerneres contra uim uenti ignem retorqueri, ut compugnantium inter se elementorum quidam conflictus uideretur. ita uirtute Martini ibi tantum ignis est
Abbreviated transcription (Latin):
ingenti gaudio leticiaꝙ ceperunt. Aderat eminꝰ
turba mirantiũ. Iamꝙ paulatim nutare pinus.
et ruinã sui casura minitari. P sallebant emi¬
nus monachi. & ꝑiculo iam ꝓpiore conterriti
spem omnẽ fidemq ꝑdliderunt. solam mar¬
tini mortem expectantes. At ille confisus in dño.
intrepidus operiens cũ iam fragorẽ suipinus
concidens edidisset. iam cadenti. iam suꝑ se ruen¬
ti eleuat obiuam manũ. signũ salutis opponit.
Tum uero ut turbinis modo retroactam pu¬
tares diuersam in partim ruit: adeo ut rusticos
qui tuto in loco steterant. pene ꝓstrauerit. Tũ
uero in celũ clamore sublato. gentiles stupere
miraculo. monachi flere p̃ gaudio: xꝑi nom̃
in cõmune ab omnib predicari. satisq constitit.
eo die salutẽ illi uenisse regioni. Nam nemo fere
ex immani illa multitudine gentiliũ fuit. qui
non impositione manus desiderata. dñm ih̃m
relicto impietatis errore crediderit. Et uere ante

Expanded text:
ingenti gaudio laetitiaque coeperunt. aderat eminus ingenti gaudio laetitiaque coeperunt. aderat eminus turba mirantium. iamque paulatim nutare pinus et ruinam suam casura minitari. pallebant eminus monachi et periculo iam propiore conterriti spem omnem fidemque perdiderant, solam Martini mortem expectantes. at ille confisus in Domino intrepidus opperiens, cum iam fragorem sui pinus concidens edidisset , iam cadenti, iam super se ruenti, eleuata obuiam manu, signum salutis opponit. tum uero — uelut turbinis modo retro actam putares — diuersam in partem ruit, adeo ut rusticos, qui tuto in loco steterant, paene prostrauerit. tum uero in caelum clamore sublato gentiles stupere miraculo, monachi flere prae gaudio, Christi nomen in commune ab omnibus praedicari: satisque constitit eo die salutem illi uenisse regioni. nam nemo fere ex inmani illa multitudine gentilium fuit, qui non impositione manus desiderata Dominum Iesum, relicto . impietatis errore, crediderit. et uere ante
Abbreviated transcription (Latin):
te domino quieuissent. succidi arborem non pa¬
tiebantur ille eos sedulo commouere niehil esse
religionis in stipite. deum potius cui seruiret
ipse sequerentur: arborem illam excicd̃i oportere.
quia esset demoni dedicata. Tum unus ex his
qui erat audacior cȩteris. si habes inquit aliquã
d̃e deo tuo quem dics te colere fidutiam. nosmet
ipsi suecidimus hanc arborem. tu ruentẽ excipe.
&e si tecũ est tuus ut dicis dominus. euades. Tum
ille intrepide confisus in dño. facturũ se pollicet᷑.
Hic uero ad istiusmodi conditionẽ om̃is illa gen¬
tiliũ turba consentit: facilemq arboris sue habu¬
ere iacturã. si inimicũ sacroꝵ suoꝵ casu illius
obrussent. Iamꝙ cum unam in partẽ pinus
illa esset acclinis. ut non esset dubiũ quam in
partem succisa corrueret: eo loco uinctus statiuit᷑.
ꝓ arbitrio rusticoꝵ. quo arborẽ esse casuram ne¬
mo dubitabat. Succidere gͥ ipsi suã pinũ cum

Expanded text:
te Domino quieuissent, succidi arborem non pate Domino quieuissent, succidi arborem non patiebantur. ille eos sedulo commonere, nihil esse religionis in stipite: Deum potius, cui seruiret ipse, sequerentur: arborem illam succidi oportere, quia esset daemoni dedicata. tum unus ex illis qui erat audacior ceteris: si habes, inquit, aliquam de Deo tuo, quem dicis te colere, fiduciam, nosmet ipsi succidemus hanc arborem, tu ruentem excipe: et si tecum est tuus, ut dicis, Dominus, euades. tum ille intrepide confisus in Domino facturum se pollicetur. hic uero ad istius modi condicionem omnis illa gentilium turba consensit, facilemque arboris suae habuere iacturam, si inimicum sacrorum suorum casu illius obruissent. itaque cum unam in partem pinus illa esset adclinis, ut non esset dubium, quam in partem succisa corrueret, eo loci uinctus statuitur pro arbitrio rusticorum, quo arborem esse casuram nemo dubitabat. succidere igitur ipsi suam pinum cum
Abbreviated transcription (Latin):
uelamine misera per agros suos circumferre
dementia. Eleuato gͦ in aduerso signo crucis. un¬
perat turbe non moueri loco: onusꝙ deponere.
Hic uero mirũ in modũ uideres miseros primũ¬
a uelut saxa riguisse. Deinde cũ primo mouere se
summo conamine niterentur. ultra accedere ñ
ualentes ridiculam in uertiginẽ rotabantur. do¬
nec uicti corporis onus deponunt: atconiti & semet
inuicẽ aspectantes. quidnam sibi accidisset taciti
cogitabant. Sed cum beatus uir comperisset exe¬
quiarũ ẽẽ illam frequentiã non sacrorũ. eleuata
tursum manu. dat eis abeundi & tollendi corꝑis
potestatem. Ita eos & cum uoluit stare compulit.
EDet cũ libuit abire ꝑmisit.
tem dum in uico quodam templũ antiquissimũ
cduirusset. & arborem pinũ quȩ fano erat ꝓxima
ẽẽt aggressus incidere. tum uero antistites loci
illuis ceteraꝙ gentiliũ turba cepit obsistere.
Et cum idem illi dum templum euertitur imꝑan¬

Expanded text:
uelamine misera per agros suos circumferre uelamine misera per agros suos circumferre dementia. leuato ergo in aduersos signo crucis imperat turbae non moueri loco onusque deponere. hic uero mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. dein, cum promouere se summo conamine niterentur, ultra accedere non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur, donec uicti corporis onus ponunt: attoniti et semet inuicem aspicientes, quidnam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir conperisset exequiarum esse illam frequentiam, non sacrorum, eleuata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem. ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum libuit, abire permisit. Item, cum in uico quodam templum antiquissimum diruisset et arborem pinum, quae fano erat proxima, esset adgressus excidere, tum uero antistes loci illius ceteraque gentilium turba coepit obsistere. et cum idem illi, dum templum euertitur, imperan
Abbreviated transcription (Latin):
conficetur: latronẽ se fuisse obscelera ꝑcussum t.
uulgi errore celebratum. sibi nichil cũ martiri¬
b ẽẽ commnune: cum illos gła. se pena retineret.
Mirum inmodum uocem loquentis qui aderant
audiebant: ꝑsonam non uidebant. Tum mar¬
tinus quid uidisset exposuit. Iussitq ex eo loco
altare quod ibi fuerat submoueri: atq ita plm
superstitionis illius absoluit errore.
ceidit autem in sequenti tempore dum
iter ageret. ut gentilis cuusclam corpus
quod ad sepulchrum cũ suꝑstitioso funere de¬
ferebatur obuium haberet. Conspicatusꝙ
eminus uenientem turbam quidnam id eẽt
ignarus paululum stetit. Nlam cum fere quin¬
gentorum passuum interuallum erat. ut difficile
fuerit dinoscere quid uideret. tamen quia rusti¬
cam manum cerneret. & agente uento linteamina
corpori suꝑiecta uolitarent. ꝓfanos sacrificiorũ
ritus agi credidit. quia eẽt hec gallorũ rusticis
consuetudo simulachra demonũ candido tecta

Expanded text:
confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore celebratum: sibi nihil cum martyribus esse commune, cum illos gloria, se poena retineret. mirum in modum uocem loquentis qui aderant audiebant, personam tamen non uidebant. tum Martinus quid uidisset exposuit iussitque ex eo loco altare, quod ibi fuerat, submoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit errore. Accidit autem insequenti tempore, dum iter ageret, ut gentilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso funere deferebatur, obuium haberet: conspicatusque eminus uenientium turbam, quidnam id esset ignarus, paululum stetit: nam fere quingentorum passuum interuallum erat, ut difficile fuerit dinoscere quid uideret. tamen quia rusticam manum cerneret et agente uento lintea corpori superiecta uolitarent, profanos sacrificiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis consuetudo, simulacra daemonum candido tecta
Abbreviated transcription (Latin):
ed ut reliquas uirtutes eius quas in eꝑatu
egit aggrediar. erat haut longe ab oppido ꝓximus
monasterio locus. quem falsa hominũ opinio
uelut consepultis ibi martirib sacrauerat. Nam
et altare ibi a superiorib eꝑis constinutũ habe¬
batur. Sed martinus ñ temere adhibens mnc̃tis
fidem. ab his qͥ maiores natu erant presbiteris
uel clericis flagitabat sibi nomen martiris. tem¬
pora passionis ostendi: grandi se strupulo per¬
moueri. quod nichil certi constans sibi maioꝵ
memoria tradidisset. Cum aliquandiu gͦ a loco illo
se abstinuisset. nec derogans religioni quia incertꝰ
erat. nec auetoritatẽ suã uulgo accõmodans ne su¬
perstitio conualesceret: quodam die paucis secum
acdhibitis fratrib ad locum pergit. Dein super
sepulchrum ipsum astans orauit ad dominũ:
ut quis eẽt uel cuius meriti sepultus ostenderet.
Tum conuersus ad leuam. uidit ꝓpe assistere
umbram sordidam trucem. Imperat ut nom̃
meritũꝙ loqueretur. Nomen edicit. de erimine

Expanded text:
ed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab his, qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo permoueri, quod nihil certi constans sibi maiorum memoria tradidisset. cum aliquandiu ergo a loco illo se abstinuisset, nec derogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam uulgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die paucis secum adhibitis fratribus ad locum pergit. dehinc super sepulchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis esset uel cuius meriti esset sepultus ostenderet. tum conuersus ad laeuam uidet prope adsistere umbram sordidam, trucem: imperat nomen meritumque loqueretur. nomen edicit, de crimine
Abbreviated transcription (Latin):
iubente sepulchrũ. Certe si ꝓ monast̾i pͥuilegio
cupitis iundicare. scitote qͥa pͥmo ei monast̾iũ
cũ mediolanensib fuit. His gͦ litigantibꝰ. sole
ruente dies claudit᷑: corpꝰq in medio positũ. ab
utroq pło custodit᷑: futurũ ut mane facto a
pictauis ꝑ iuolentiã auferret᷑. S d̃s omp̃s
noluit urbe turonicã aꝓpͥo frustrare patrono
Deniꝙ nocte media õs pictaui a somno falia¬
te cõpͥmunt᷑: nec ullus suꝑfuit qͥ ex hac mul¬
tituline uigilaret. Igit᷑ uͥ tu ronci eos conspici¬
sitũqꝙ in naui cũ om̃i pło ꝑ ugennã fluiuũ
uescendunt. Ingressiq ligeris alueũ. ad urb̃e
chil de thesauro quẽ custodiebant habentes:
cũ magna confusione ad ꝓpͥa sunt reuersi.
Quod siqͥs reqͥrit cur pꝰ transitũ gratiam eꝑi
unꝰ tantũ id ẽ lidoriꝰ usq ad scm martinũ fius¬
set: nouĩt qͦd obsistentib paganis duu cuutas¬

Expanded text:
jubente sepulcrum. Certe si pro monasterii privilegio jubente sepulcrum. Certe si pro monasterii privilegio cupitis vindicare, scitote quia primum ei monasterium cum Mediolanensibus fuit. His ergo litigantibus, sole ruente nox clauditur, cutroque populo custoditur, futurum ut mane facto a Pictavis per violentiam auferretur: sed Deus omnipotens noluit urbem Turonicam a proprio frustrare patrono. Denique nocte media omnis Pictava somno phalanga comprimitur, nec ullus superfuit qui ex hac multitudine vigilaret. Igitur ubi Turonici eos conspicisitumque in navi cum omni populo per Vingennam fluvium descendunt. Ingressique Ligeris alveum, ad urbem gefacti, nihil de thesauro quem costodiebant habentes, cum magna confusione ad propria sunt reversi. Quod si quis requiret, cur post transitum Catiani episcopi unus tantum, id est Litorius, usque ad sanctum Martinum fuisset
Abbreviated transcription (Latin):
cũ pͥmũ sc̃s ci apud condatensẽ ut diximꝰ ui¬
cũ egrotare cepiss: pictaui plĩ ad eiꝰ transitũ
sicut turonici conuener̃t. Quo migrante:
grandis alt̾iatio in utrũq surrexcit płm. di¬
cebant enĩ pictaui. Nr est monacꝰ. nobis
eiꝰ colloqͥo. participastis conuiuiũ. firmati
fiustis benedictionib: insuꝑ & uͥtutibꝰ iocun¬
dati. Sufficiant uob̾ ista omĩa:. nobis liceat
auferre uel cadauer exanime. Adhec turo¬
nici respondebant. Si uͥtutes nobis facta
sufficere dicetis:. scitote qͥa uobiscũ positus
ampliꝰ ẽ quã hic nobiscũ oꝑatꝰ. Nam ut p̃mit¬
tamus plurima. uobis suscitauit duos mor¬
tuos. nob̾ unũ. Et ut ip̃e sepe dicebat. ma¬
ior ei uͥtꝰ ante eꝑatũ fuit: quã pꝰ eꝑatũ. Ergo
necesse ẽ: ut qd̃ nobiscũ ñ impleuit uiuus.¬
expleat uł defunctꝰ. Nobis ẽ enĩ ablatꝰ. nob̾
a do donatꝰ. Nerũ si mos antiquitꝰ institutus
seruat᷑: in urbe qua ordinatꝰ ẽ habebit deo

Expanded text:
ondatinsem, ut dixemus, vicum aegrotare coepisset, Pectavi populi ad eius transitum sicut Toronici convenerunt. Quo migrante, grandis altercatio in utrumque surrexit populum. Dicebant enim Pectavi: 'Noster est monachus, nobis eius conloquium, partfuistis benedictionibus, insuper et virtutibus jocundati. Sufficiant ergo vobis ista omnia: nobis liceat auferre vel cadaver 35 exanimum. Ad haec Turonici respondebant: Si virtutum nobis facta sufficere dicitis, scitote quia vobiscum positus, amplius est quam hic operatus. Nam, ut praetermittamus plurima, vobis suscitavit duos mortuos, nobis unum; et, ut ipse saepe dicebat, major ei virtus ante episcopatum fuit, quam post episcopatum. Ergo necesse eexpleat vel defunctus. Vobis est enim ablatus, nobis a Deo donatus. Verum si mos antiquitus institutus servatur, in urbe qua ordinatus est, habebit Deo
Abbreviated transcription (Latin):
uestes defluerent sr̃ faciẽ. ne facerot uere¬
cũdiã nudata pars corꝑum. At in papteab.
uidẽs sine unit̾rogatione uexatos & subi cͥmĩa
confitentes: nomina etiã nullo int̾rogante ꝓd̃e¬
bant. Ille se iouẽ: iste m̃curiũ fatebat᷑. Postre¬
mo cunctos diaboli ministros cũ ip̃o cerneneᷤ
auctore cruciari: ut iã in martino illud fa
lis iudicabunt.

Expanded text:
uestes defluere in faciem, ne faceret uereuestes defluere in faciem, ne faceret uerecundiam nudata pars corporum: at in parte alia uideres sine interrogatione uexatos et sua crimina confitentes. nomina etiam nullo interrogante prodebant: ille se Iouem, iste Mercurium fatebantur. postremo cunctos diaboli ministros cum ipso cerneres auctore cruciari, ut iam in Martino illud fatlis iudicabunt.
Abbreviated transcription (Latin):
oisꝑatũ. S si quotiens uenturus ad eccłiam
pedẽ extra cellule sue lim̃ extulerat. uideres
ꝑtotã eccłiam in erguminos rugientes. &
quasi adueniente uidice agmina dampnan¬
da trepidare: ut abuentũ eꝑi clericis qͥ uen¬
turũ ẽẽ nescirent. demoniorũ gemitꝰ inli¬
carent. Nidi quendã aꝓꝓpiante martino in
aera raptũ. manib extensis in sublime sus¬
pendi. ut neqͦquã solũ pedib attingeret.
Si quando aũ exorcizandorũ demonũ mar¬
tinus oꝑam recepiss. neminẽ manib attrec¬
tabat. neminẽ sermonib increpabat. sicut
plerũq ꝑ clericos rotat᷑ turbo uentorũ. s
ad motis inerguminis ceteros iubebat ab¬
scedere. ac foribꝰ obseratis in medio eccł̃ie
cilicio cireũtectꝰ. cinere resꝑsus. solo stratꝰ
orabat. Tum uͦ cerneres miseros diũso
exitu ꝑurgeri. hos sublatis in sublime
pedib quasi de nube pendẽre: nec tam̃

Expanded text:
disparatum: sed si quotiens uenturus ad ecclesiam disparatum: sed si quotiens uenturus ad ecclesiam pedem extra cellulae suae limen extulerat, uideres per totam ecclesiam energumenos rugientes, et quasi adueniente iudice agmina damnanda trepidare, ut aduentum episcopi clericis, qui uenturum esse nescirent, daemoniorum gemitus indicaret. uidi quendam adpropiante Martino in aera raptum manibus extensis in sublime suspendi, ut nequaquam solum pedibus adtingeret. si quando autem exorcizandorum daemonum Martinus operam recepisset, neminem manibus adtrectabat, neminem sermonibus increpabat, sicut plerumque per clericos rotatur turba uerborum, sed admotis energumenis ceteros iubebat abscedere, ac foribus obseratis in medio ecclesiae cilicio circumtectus, cinere respersus, solo stratus orabat. tum uero cerneres miseros diuerso exitu perurgueri: hos sublatis in sublime pedibus quasi de nube pendere, nec tamen
Abbreviated transcription (Latin):
a qͦquã qͥ sub do uiuit. ista suspicio. Neꝙ
enĩ martinꝰ hoc indiget: ut m̃daciis asse¬
ratur. S tam̃ totiꝰ sermonis fide apud te
dicturos. quã q̃ aut ip̃i iudimꝰ. aut q̃ ma¬
nifestis auctorib uel plerũq referente¬
ip̃o cognouumꝰ. Cetũm & si dialogi speciẽ
quo ad leuandũ fastidiũ lectio uariaret᷑
assumpsimꝰ: nos pie p̾struere ꝓfitem᷑ hysto¬
rie ueritatẽ. Hec me eetrinsecꝰ inserere
ñnullorũ incredulitas ñ sine meo dolore
cõpulerit. S redeat ad nr̃m sermo cõsen¬
sum. inqͦ cũ me tã studiose audiri uideã:
fateor necesse ẽ aprũ fecisse constant̃ qui
repulit infideles: eos tantũ iudicans au¬
dire debere qui crederent.
fferor si qͥde creditis spũ. & p̃dolore
totus insanio. Non credent martiniuir¬
tutib xp̃iani: quas demones fatebant᷑. Mo¬
nastĩum beati uri duob aciuitate erat milib

Expanded text:
a quoquam, qui sub Deo uiuit, ista suspicio: neque a quoquam, qui sub Deo uiuit, ista suspicio: neque enim Martinus hoc indiget, ut mendaciis adseratur. sed totius sermonis fidem, Christdicturos, quam quae aut ipsi uidimus aut quae manifestis auctoribus uel plerumque ipso referente cognouimus. ceterum etsi dialogi speciem, quo ad leuandum fastidium lectio uariaretur, adsumpsimus, nos pie praestruere profitemur historiae ueritatem. haec me extrinsecus inserere nonnullorum incredulitas non sine meo dolore conpulit. sed redeat ad nostrum sermo consessum: in quo cum me tam studiose audiri uideam, fatear necesse est Aprum fecisse constanter, qui reppulit infideles, eos tantum iudicans audire debere qui crederent. efferor, si quid creditis, spiritu et prae dolore totus insanio: non credunt Martini uirtutibus Christiani, quas daemones fatebantur? Monasterium beati uiri duobus a ciuitate erat milibus
Abbreviated transcription (Latin):
auiciano:. letata ẽ cuitas lib̾ata. Hȩc cum młtis
auiciano referente cõꝑta sũt. Tum nuꝑ refrige¬
riꝰ prbr quẽ corã uidetis ab agario fideli uiro
ec tͥbunis sub inuocatione diuine maiestatiꝰ
audiuit: qͥ sibi ab ip̃o hoc auiciano relatũ ẽẽ
uirabat. Cetũm nolo miremini me hodie fa¬
cere qd̾ hesterno ñ feci: ut ad singulas quasq
uͥtutes nomina testiũ ꝑsonasq sub nectã. Ad
quas si qͥs fuerit incredulus: qͥa adhuc in cor¬
ꝑe sunt recurrat. Meigit id infidelitas plu¬
rimorũ: qͥ in aliqͥb q̃ hest̾no memorata sũt. nu¬
tare dicunt᷑. Accipiant gͦ testes ad huc in colu¬
mes atq iuuentes: qͥb qͥa de fide nr̃a dubitat.
magis credant. S si ad eo infideles sunt: ꝓfi¬
teor qͥa nec illis sunt credituri. Miror autẽ
quẽquã qͥ uel tenuẽ sensũ religionis habe-¬
at tantũ piaculi uelle cõmutere: ut putet
quẽquã de martino posse m̃tiri. facescat

Expanded text:
Auitiano laetata est ciuitas et liberata. Haec cum multis Auitiano laetata est ciuitas et liberata. Haec cum multis Auitiano referente conperta sint, tum nuper Refrigerius presbyter, quem coram uidetis, a Dagrido, fideli uiro ex tribunis, sub inuocatione diuinae maiestatis audiuit, qui sibi hoc ab ipso Auitiano relatum esse iurabat. ceterum nolo miremini me hodie facere, quod hesterno non feci, ut ad singulas quasque uirtutes nomina testium personasque subnectam, ad quas si quis fuerit incredulus, quia adhuc in corpore sunt, recurrat. exegit id infidelitas plurimorum, qui in aliquibus, quae hesterno memorata sunt, nutare dicuntur. accipiant ergo testes adhuc incolumes adque uiuentes, quibus, quia de fide nostra dubitant, magis credant. sed si adeo infideles sunt, profiteor quia nec illis sunt credituri. miror autem quemquam, qui uel tenuem sensum religionis habeat, tantum piaculi uelle committere, ut putet quemquam de Martino posse mentiri. facessat
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma limina egressi irridentes dñm suũ qd
somno fuiss illusus. negant quẽquã ẽẽ ꝓfo
rib ex suomet ingenio comectantes: neminẽ
nocte posse ugilure. nedũ iuc erederent in
iuiꝰ noctis horrore iacere ante aliena limina
sac̃dotẽ. Iclq auiciano facile ꝑsuasũ: ruxsũ
soluit᷑ in sopor̃e. S mox ui maiore concussus.
exclamat martinũ stare ꝓ forib: sibi id̾o nul¬
la qͥetẽ animi corꝑisq ꝑmitti. Tardantib ser¬
uis. ipse ad limina exteriora ꝓgredit᷑. ibi mar¬
tinũ ut senserat dep̾hendit. Pculsus miser
onẽ fecistie Nichil te loqͥ necesse ẽ. Scio qͥdde¬
sideres: udeo qͥd reqͥras. Discede quãtotiꝰ. ne
me ob inuiriã tuã celestis ira consumat. Sa¬
tis soluĩm hucusq penarũ. Crede qͥa ñ leuit
apud me actũ ẽ. ut ip̃e ꝓcederẽ. Post discessũ
aũ scĩ ad uocat officiales suos. iubet om̃s cus¬
todias relaxari: &e moe ip̃e ꝓficiscit᷑. Ita fugato

Expanded text:
prima limina egressi , inridentes dominum suum quod prima limina egressi , inridentes dominum suum quod somnio fuisset inlusus, negant quemquam esse-pro foribus, ex suomet ingenio coniectantes neminem nocte posse uigilare, nedum illi crederent, in illo noctis horrore iacere ante aliena limina sacerdotem: idque Auitiano facile persuasum est. rursum soluitur in soporem: sed mox ui maiore concussus exclamat Martinum stare pro foribus: sibi ideo nullam quietem animi corporisque permitti. tardantibus seruis ipse usque ad limina exteriora progreditur: ibi Martinum ut senserat deprehendit. perculsus miser ne, fecisti ? nihil te loqui necesse est: scio quid desideres, uideo quid requiras : discede quantocius, ne me ob iniuriam tuam caelestis ira consumat: satis soluerim hucusque poenarum. crede quia non leuiter apud me actum est, ut ipse procederem. post discessum autem sancti aduocat officiales suos, iubet omnes custodias relaxari et mox ipse proficiscitur. ita fugato
Abbreviated transcription (Latin):
barbarã nimis & ultra om̃s cruentã feritatẽ.
Hic rabido sp̃u ingressus turonũ ciuitatẽ. sequẽ¬
tib eũ miserabili facie ordinib catenatis. diũ¬
sa ꝑdendis ꝑari iubet genera penarũ: dispo¬
neus postero ddie attouita ciuitate ad opꝰ tam
triste ꝓcedere. Qͦd ubi martino cõꝑtũ ẽ.: solus
paulo aute mediã noctẽ ad p̃toriũ bestie illiꝰ
tendit. S cũ ꝓfunde noctis silentio qͥ escentib
cunctis nullus forib obseratis pateret ingres¬
sus: ante limina cruenta ꝓst̾nitur. Interea
auicianus graui somno sepultꝰ angł̃o ingru¬
ente ꝑcellit᷑. Sexuꝰ inqͥd d̃ĩ ad tua limina ia¬
cet. & tu qͥescis: Oa ille uoce ꝑcepta. lecto suo
turbatꝰ excutit᷑. Conuocatisꝙ serus trepidꝰ
exclamat martinũ ẽẽ ꝓforib irent ꝓtinus.
claustra reserarent. ne cd̃i seruꝰ pateret᷑ in iu¬
riam. S illi ut ẽ oĩum natura seruorũ. iux

Expanded text:
barbaram nimis et ultra omnia cruentam feritatem. barbaram nimis et ultra omnia cruentam feritatem. hic rabido spiritu ingressus Turonum ciuitatem, sequentibus eum miserabili facie ordinibus catenatis, diuersa perdendis parari iubet genera poenarum, disponit postero die adtonita ciuitate ad opus triste procedere. quod ubi Martino conpertum est, solus paulo ante mediam noctem ad praetorium bestiae illius tendit sed cum profundae noctis silentio quiescentibus cunctis nullus foribus obseratis pateret ingressus, ante limina cruenta prosternitur. interea Auitianus graui somno sepultus angelo ingruente percellitur: seruus, inquit, Dei ad tua limina iacet et tu quiescis? qua ille uoce percepta lecto suo turbatus excutitur, conuocatisque semis trepidus exclamat, Martinam esse pro foribus: irent protinus, claustra reserarent, ne Dei seruus pateretur iniuriam. sed illi, ut est omnium natura seruorum, uix
Abbreviated transcription (Latin):
Nas uitreũ cũ oleo qd̾ martinꝰ bñdixerat. infe¬
nestra paululũ editiore disposuit. Puer fami¬
liaris incautior linteũ suppositũ ãpullulã ibi
ẽẽ ignarꝰ attraxit: uas suꝑconstratũ marmore
paium̃tũ decidit. Cunctis metu ext̾ritis ne¬
bñdictio deꝑiss. ãpullula ꝑinde incolumis
ẽ reꝑta: ac si suꝑ plumas mollissimas decidiss.
Que res ñ potiꝰ ad casũ. quã ad martini ẽ refẽ¬
renda ututẽ:. cuiꝰ bñdictio ꝑire ñ potuit.
p̃sens ẽ & ꝓdi se uetuit suppͥmet᷑: cui
qͥdẽ temꝑi hic etiã saturninꝰ int̾fuit : Canis
nobis importunior oblatͣbat. In nomine in¬
qͥd martini iubeo de obinutescere. Catu he¬
sit latratꝰ in guiture: lingua ut abscisam
putares obmutuit. ꝑta parũ ẽ ip̃m marti¬
nũ fecisse uͥtutes: credite mͥ qͥa etiã alii in
nomine eiꝰ multa fecerunt.
uiciani quondã comitis noueratis

Expanded text:
uas uitreum cum oleo, quod Martinus benedixerat, in feuas uitreum cum oleo, quod Martinus benedixerat, in fenestra paululum editiore deposuit: puer familiaris incautior linteum superpositum, ampullam ibi esse ignorans, adtraxit. uas super constratum marmore pauimentum decidit. cunctis metu exterritis benedictionem Dei perisse, ampulla perinde incolumis est reperta, ac si super plumas mollissimas decidisset. quae res non potius ad casum quam ad Martini est referenda uirtutem, cuius benedictio perire non potuit. st et prodi se uetuit, supprimetur: cui quidem tempori hic etiam Saturninus interfuit. canis nobis inportunior oblatrabat. in nomine, inquit, Martini iubeo te obmutescere. canis — haesit latratus in gutture: linguam abscisam putares - obmutuit. ita parum est ipsum Martnum fecisse uirtutes: credite mihi, quia etiam alii in nomine eius multa fecerunt. Auitiani quondam comitis noueratis
Abbreviated transcription (Latin):
oleũ qͥd adi cuiu̾sas morborũ causas necessariũ
sic̃ ẽ consuetudo bñdiceret ãpulla uitreã istiꝰ¬
modi fuisse. ut rotunda in nẽtre cresceret ore
pducto. s oris exestantis cõcauũ ñ repletũ. qͥa
id moris sit uascula illa cõpleri. ut pars ũbo
nib obstͥendis lib̃a relinqͥt᷑. Testabat᷑ prbẽ
uidisse se oleũ sub martim bñdictiõe creuisse.
qd excuncdante copia suꝑne deflueret: eancleq
aũ ad matrẽ familias uasculũ referret᷑ ser¬
uasse uͥtutẽ. Nã int̾ manꝰ pueri portantis ita
sẽꝑ exu̾dasse oleũ. ut õẽ illiꝰ uestim̃tũ copia
suꝑfusi liqͦris oꝑiret: matronã ita usq ad sũmũ
labrũ plenũ uasculũ recepisse: ut prb̃r hodieꝙ
fateat᷑ obdendi pessuli qͦ claudi diligentiꝰ seruan¬
da consuert̃. in uit᷑ illo spaciũ ñ fuisse. Mirũ &
ulud qͦd hiuic. me aũ intuebat᷑ memini contigisse.

Expanded text:
oleum, quod ad diuersas morborum causas necessarium, oleum, quod ad diuersas morborum causas necessarium, sicut est consuetudo, benediceret: ampullam uitream istiusmodi fuisse, ut rotunda in uentrem cresceret ore producto, sed oris extantis concauum non repletum, quia ita moris sit uascula conplere, ut pars summa umbonibus obstruendis libera relinquatur. testabatur presbyter uidisse se oleum sub Martini benedictione creuisse, quoad exundante copia superne difflueret: eademque, dum ad matremfamilias uasculum referretur, ferbuisse uirtute: nam inter manus pueri portantis ita semper exundasse oleum, ut omne illius uestimentum copia perfusi liquoris operiret: matronam ita usque ad summum labrum plenum uasculum recepisse, ut presbyter hodieque fateatur, obdendi pessuli, quo claudi diligentius seruanda consuerunt, in uitro illo spatium non fuisse. mirum et illud, quod huic — me autem intuebatur - memini contigisse.
Abbreviated transcription (Latin):
atq uictricio. imparẽ se ẽẽ tante moli: s illis
qͣsi sanctiorib nichil impossibile fatebat᷑.
At illi p̾ces una cũ patre supplici uoce un¬
gentes orare martinũ. ut sꝑata p̾staret. Nlec ec̃tat
ultra utrũq p̃clarũ & ostendendo humili¬
tatẽ. nͨ differendo pietatẽ uib cͥcũst̾atiᷤᷤ plĩ
młtitudinẽ submoiũ: eꝑis tantũ & puelle
patre assistentib. in orationẽ suo illo more
pst̾nit᷑. Dem pusillũ olei cũ exorcisii p̃fatiõe
benedicit. atq inos puelle scificatũ liqre cũ &
unguã illiꝰ digitis teneret infundit. Nec fefellt
scm̃ uͥtutis euentꝰ. Patͥs nom̃ int̾rogat: mox
audisse uocẽ cũctis stupentib fatebat᷑. Le ne
p̃sens euag̾ testimoniũ ueritatis. Nam res
ip̃o p̃sente tũ gesta ẽ. Parũ illud ẽ qͦd nuꝑ ar¬
pagio prbro referente cognoui: s non p̃t̃mit¬
dendum udecur.
uician comitis uxorẽ misisse martino

Expanded text:
atque Victricio, imparem se esse tantae moli; sed illis atque Victricio, imparem se esse tantae moli; sed illis quasi sanctioribus nihil impossibile fatebatur. At illi pias preces una cum patre supplici voce jungentes, orare Martinum, ut sperata praestaret. Nec cunctatus ultra utrumque praeclarum, et ostendendo humilitatem, nec differendo pietatem, jubet circumstantis populi multitudinem submoveri: episcopis tantum et puellae patre assistentibus in orationem suo illo more prosternitur: dein pusillum olei cum exorcismi praefatione benedicit, atque ita in os puellae sanctificatum liquorem, cum et linguam illius digitis teneret, infudit. Nec fefellit Sanctum virtutis eventus. Patris nomen interrogat: mox audisse vocem cunctis stupentibus fatebatur. Ac ne praesens Euagrius testimonium ueritatis: nam res ipso praesente tum gesta est. Paruum illud est, quod nuper Arpagio presbytero referente cognoui, sed non praetermittendum uidetur. Auitiani comitis uxo- rem misisse Martino