comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
t pͥncipes. altiores precȩteris possi¬
dent sedes. Dixitq ad eum. Descende
& contestare popłm: ne forte ue¬
lint transcende t̾minos aduiden¬
dũ dnm: &e pereat exeis pluruna
multitudo. Terminos nãq trans¬
cende ẽ ȩccliasticas dignitates contͣ
dei uoluntatẽ usurpare. Stet igit᷑
unusquisq in suo ordine: neq pri¬
usquã uocet᷑. int̾dictũ sibi tminũ
transcendẽ uelit. Sacerdotes qͦq
& popłi qui accedũt ad dnm sc̃ĩficen¬
tur: ne ꝑcutiat eos. Hoc ẽ eñi qd̃
ti. Sieñi nosmet ipsos iudicaremꝰ:
ñ utiq iudicarem̃. Timeat gͥ ne ꝑ¬
cutiatur: qui ñ sc̃ificatꝰ ad dñn ac¬
cedere presumit. Accessit em̃i rex
orias. & lepra ꝑcussus ẽ: accessert̃
filii aaron. et mortui ceciderunt.
Accessit dathan &e abiron. et deuo¬
rauit eos terra: accessit ora ad ar¬
cã &e ꝑcussus a dño interiit. Seqͥt᷑.
Uade et descende: ascendesq tu
&e aaron tecũ. Sacerdotes aũt et
popłs ne transeant t̾minos. necas¬

Expanded text:
ti, altiores prae caeteris possident sedes. « Dixitque ad eum: Descende, et contestare populum, ne forte velit transcendere terminos ad videndum Dominum, et pereat ex eis plurima multitudo. » Terminos namque transcendere est ecclesiasticas dignitates contra Dei voluntatem usurpare. Stet igitur unusquisque in suo ordine, neque priusquam vocetur, interdictum sibi terminum transcendere velit. 71 Sacerdotes quoque et populi, qui accedunt ad Dominum, sanctificentur ne percutiat eos. Hoc est enim, quti. Si enim nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur . » Timeat ergo ne percutiatur, qui non sanctificatus ad Dominum accedere praesumit. Accessit enim rex Ozias, et lepra percussus est; accesserunt filii Aaron, et mortui ceciderunt; accessit Datham et Abiron, et devoravit eos terra; accessit Oza ad arcam, et percussus a Domino interiit. Sequitur: « Vade et descende, ascendesque tu, et Aaron tecum: sacerdotes autem et populus, ne transeant terminos, nec as
Abbreviated transcription (Latin):
dunt. & aliis modis delinquint.
peccatũ mͥẽ: uerũ etiã siium̃tũ
meũ aliis dãpnũ inferat. mͥim
putari debet.Sex eñĩ dieb feal
ds celũ &e terrã. mare &e omnia
quȩ meissunt: &e requieuit ind
sptimno. Iccireo benedix̃ dñs dici

Expanded text:
idunt, et aliis modis delinquunt, idunt, et aliis modis delinquunt, peccatum mihi est; verum etiam si jumentum meum aliis damnum inferat, mihi imputari debet. Sex enim diebus fecit Deus coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, et requievit in die septimo; idcirco b
Abbreviated transcription (Latin):
alit̾ iudei sabbatũ intelligebant.
Nã quia dicit᷑ nichil oꝑis facietis
ineo: etiã bonũ opussi ineofieret.
putabant ẽẽ peccatũ. Quorum
stulticiam di sapientia irridense
cebat. Silicet sabbato curare:
Et nullo quidẽ die. tot homines
quot insabbato saluator nr̃ curas¬
se legitur. Unde dat᷑ intellig:
quia ille melius sabbatũ colit.: qͥ
Eplus bonitatis. miscđiȩ. & piecati
in eo oꝑat᷑. Sed nũquid unotantuĩ
die in ebdomada. bona agere.
& sabbatitare debemꝰ: Om̃i nãq
die sabbatũ ẽ illis: qui oñ die
declinant amalo & faciunt bora.
Quiescere eñi aboꝑib qͥd nsiapet¬
catis debere quiescere significabiat:
Dicat᷑ gͦ. sabbatũ est. ñ facies inco
om̃e opus cu. & filiꝰ tuus. et filia
cua. seruus tuus. et ancilla tua.
ium̃tũ tuũ. & aduena qͥ ẽ intra
portas tuas. Hec eñi om̃ia nocere
possunt: atq inhis om̃ib peccam̃
et aduena qͥ inmea custodia est.
ꝑ meã negligentiã furant᷑. & oce¬

Expanded text:
aei de Sabbato intelligebant. Nam quia dicitur: « Nihil operis facietis in eo, » etiam bonum opus si in eo fieret, putabant esse peccatum. Quorum stultitiam Dei sapientia irridens, dicebat: « Si licet Sabbato curare? » Et nullo quidem die tot homines, quot in Sabbato Salvator noster sanasse legitur; unde datur intelligi, 72 quia ille melius Sabbatum colit, qui plus bonitatis, misericordiae et pietatis in eo operatur. Sed nunquid uno tantum die in hebdomada, bona agere, et sabbatizare debemus? Omni namque die Sabbatum est illis, qui omni die declinant a malo, et faciunt bona. Quiescere enim ab operibus, quid nisi a peccatis debere quiescere significabat? Dicatur ergo: « Sabbatum est, non facies in eo omne opus tu, et filius tuus, et filia tua, et servus tuus, et ancilla tua, jumentum tuum, et advena, qui est intra portas tuas; » haec enim omnia nocere possunt, atque in his omnibus peccamus. et advena, qui in mea custodia est, per meam negligentiam furantur et occ
Abbreviated transcription (Latin):
Et quidẽ nom̃ dñi inuanũ assu¬
iit. & qͣsi paruipendens ꝓi
chilo reputat: quicũq ea quȩ in
ñ custodit. Cũ gͥ qͣsi pignus nom̃
fit. Sex dieb oꝑaberis: & facies
om̃ia oꝑa tua: idẽ oꝑa tuȩ utilita¬
tis. Cũ eñi male agis: ñ tua sed di¬
batis operabat᷑. Sabbato em̃ ho¬
mini quẽ sanauerat p̃cepit dicens:
tolle grabatũ tuũ. & ambula. Tol¬

Expanded text:
Et quidem nomen Domini in vanum assumit, et quasi parvipendens pro nihilo reputat, quicunque ea, non custodit. Cum vero quasi pignus nomen . « Sex diebus operaberis, et facies omnia opera tua; » id est opera tuae utilitatis. Cum enim male agis, non tua, sed dibatis operabatur. Sabbato enim homini, quem sanaverat, praecepit, dicens: « Tolle grabatum tuum, et ambula
Abbreviated transcription (Latin):
gã inmanutua: & uade. Enego sta¬
bo corã te ibi suꝑ petrã oreb. Pcutiesq
petrã: & exibit exea aqua ut bibat
popłs. fecitq moyses ita corã seno¬
dicta sunt. spũalit̾ intelligi debeant:
apłs manifestat. ddicens. Qm̃ patres
nr̃i om̃s subnube fuert̃. & omnes
mare transiert̃: & om̃s in moyse bap

Expanded text:
am in manu tua, et vade; en ego stabo coram te ibi supra petram Oreb, percutiesque petram, et exibit ex ea aqua, ut bibat populus. Fecitque Moyses ita coram seniodicta sunt, spiritualiter intelligi debeant, Apostolus manifestat, dicens: « Quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in M
Abbreviated transcription (Latin):
umuersus popłs simul. Cuncta qͤ
locutus ẽ dñs faciemꝰ. Omña eñi
ta ẽẽ intellige̾ debemus. Nosenm
si uolumus ipso adiuuante sumꝰ
diabolo et oꝑib eiꝰ abreñtiantes
deo fidelit̃ serunre ꝓmisimꝰ. Tenea¬
mus gͥfidẽ: seruemꝰ ꝓmissa: quia
ꝓpitiũ & ueracẽ dñm habemus:
cui nos seruisse ñ penitebit. Cũq
retulisset moyses uerba popłi ad
dnm: ait ei dñs. Iã nunc ueniam
ad te incaligine nubis. ut audi¬
at me popłs loquentẽ adte: et
credat tͥ inꝑpetuũ. Qd̾ eñ incali¬
gine nubis cũ moyse dñs loque¬
Abat᷑. iã tunc incarnationis miste¬
riũ significabat. Sicut eñi tune
moysi loquebat᷑: sed nubis caligi¬
ne tect̾us. ñuidebat᷑. ita ce postea
cũ iudeis loquens. carnis uelami¬
ne tectus. uidi ñ potuit. De hac
enĩ nube scriptũ ẽ. Ecce dñs ascen¬
det suꝑ nubẽ leuẽ: &e ingrediet᷑
hodie &e cras. Lauentq uestiñta
sua: et sint parati indiem terenm
Die aut tercio. ascendet dñs coram

Expanded text:
ncta, quae locutus est Dominus, faciemus. » Omnia enim, ta esse intelligere debemus. Nos enim, si volumus ipso adjuvante gens diabolo et operibus ejus abrenuntiantes, Deo fideliter servire promisimus. Teneamus ergo fidem, servemus promissa, quia propitium et veracem Dominum habemus, cui noretulisset Moyses verba populi ad Dominum, ait ei, dicens: Jam nunc veniam ad te in caligine nubis ut audiat me populus loquentem ad te, et credat tibi in perpetuum. » Quod enim in caligine nubis cum Moyse Dominus loquebatur, jam tunc suae incarnationis mysterium significabat. Sicut enim tunc Moysi loquebatur, sed nubis caligine tectus non videbatur, ita et postea cum Judaeis loquens carnis velamine tectus videri non potuit. De hac enim nube scriptum est: « Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur hodie et cras, laventque vestimenta sua, et sint parati in die tertio. In die enim tertio descendet Dominus coram
Abbreviated transcription (Latin):
eloqui illis. Ecce em̃ inutroq et
sonus audif: et ignis uidet᷑. Sed
millo nubes caliginosa. in hoc arut̃
clarissum luminis splendor appa¬
ret: qm̃ illud ũbra erat atq figura:
hoc aut̃ ueritas. Qd̾ em̃ ibi tomiru
hic apłorũ uoces intelligunt᷑. Qdls
micantia fulgura: hic miracula.
ubiq fulgentia. Nubes uͦ densissira
quȩ montẽ oꝑiebat: apłi sunt salu¬
tarib pluuns ȩccłiã irrigantes. Cim¬
gor uͦ bucinȩ ꝑstrepens uehement.
doctͥorũ omniũ predicationẽ. long
ttimuit popłs quierat in
castris. Cũq eduxisset eos
moyses moccursũ dei de loco cafto¬
rũ: stetert̃ adradices montis. Totꝰ¬
aut̃ mons synai fumabat. eo qd̾
descendisset dñs suꝑ eũ irigne:a
ascendẽt fumus exeo qͣsi defoma¬
dei adradices montis: hoc ẽ qd̃ in

Expanded text:
eloqui illis . » Ecce enim in utroque et sonus auditur, et ignis videtur. Sed in illo nubes caliginosa, in hoc autem clarissimi luminis splendor apparet, quoniam illa umbra erat, atque figura, hoc autem veritas; quod enim ibi tonitrua, hic apostolorum voces intelliguntur, quod ibi micantia fulgura, hic miracula ubique fulgentia; nubes vero densissima, quae montem operiebat, apostoli sunt, salutaribus pluviis Ecclesiam irrigantes. Clangor vero buccinae perstrepens vehementer, doctorum omnium praedicationem longe t. Timuit populus qui erat in castris. Cumque eduxisset eos Moyses in occursum Dei de loco castrorum, steterunt ad radices montis. Int fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascendit fumus ex eo, quasi de fornaDei ad radices montis Sion, » id
Abbreviated transcription (Latin):
paululũ remisisset: suꝑabat a malech.
tͥpretat᷑: nͥ uitiorũ multitudinem
significat : Contra hec aut̃ iosue mi¬
nister moysi cũ uiris electis pugnat:
quia sci &e catholici uiri. sẽꝑ contra
uitia bellũ gerunt. Stat aut moy¬
ses inuertice collis. ungã dei inma¬
ni tenens: quia ep̃i. popłiq rectoreᷤ.
inaltiorib ȩccłiȩ soliis constituti:
uirgã correctionis. &e directionis
manib ferunt. Leuat aut̃ moyses
manꝰ. & uincit ifrł: leuant sacerdo¬
tes et ep̃i puras manꝰ cũ precib ad
łm. &e uictoria dat̾ fidelib. Remit¬
it moyses manꝰ &e suꝑat amalech:
cessant aborationib sc̃i. & regnant
inpopło intia et peccata. His aũt faci
apłs ait. Obedite p̃positis ur̃is: &e sub¬
iacete eis. Ipsi em̃ ꝑuicilant. qͣsiratio

Expanded text:
 superabat Amalec. » terpretatur, nisi vitiorum multitudinem significat? Contra haec autem Josue minister Moysi cum viris electis pugnat, quia sancti et catholici viri semper contra vitia bellum gerunt. Stat autem Moyses in vertice collis, virgam Dei in manu tenens, quia episcopi, populique rectores in altioribus Ecclesiae soliis constituti, virgam correctionis et directionis manibus ferunt. Levat autem Moyses manus, et vincit Israel; levant sacerdotes et episcopi puras manus cum precibus ad Deum, et victoria datur fidelibus; remittit Moyses manus, et superat Amalec; cessant ab orationibus sancti, et regnant in populo vitia et peccata. His autem faciApostolus ait: « Obedite praepositis vestris, et subjacete eis; ipsi enim pervigilant, quasi ratio
Abbreviated transcription (Latin):
ñuiuet. Cũ ceꝑit clangere buci¬
na:tunc ascendant inmontẽ.
Quȩ eñi ꝓpe sunt. manu tangun¬
tur: quȩ uero longe.aut lapidi¬
bus aut lactilis feriunt᷑. ꝑquod
tra hos tales uindicandũ eẽ sig¬
nificat. Quasi eñi de longinquo
suꝑ eos lapides. & iacula ueni¬
ent: qm̃ ñ mͦ feriunt᷑: sed post
hanc uitã ȩt̾nis suppliciis dãp¬
nabunt᷑. Siue ium̃tũ fuerit siue

Expanded text:
non vivet. Cum coeperit clangere buccinon vivet. Cum coeperit clangere buccina, tunc ascendant in montem. » Quae enim prope sunt, manu tanguntur; quae vero longe, aut lapidibus, aut jaculis feriuntur; per qtra hos tales judicandum esse significat, quasi enim de longinquo super eos lapides, et jacula venient, quoniam non modo feriuntur, sed post hanc vitam aeternis suppliciis damnabuntur. Sive jumentum fuerit, sive
Abbreviated transcription (Latin):
scĩfica t᷑: om̃i tẽpore sc̃ĩficat᷑. Uefi¬
menta lauare ẽ: apeccatorũ sordios
carnẽ mundare. Nã quia carne
antma uestit᷑: ideo uestimenta
carnẽ scificant. De his eñi uestimen¬
tis dr̃: om̃i tẽpore sint uestim̃ta
tua candida. Tercius uͦ dies. teri
post agni ĩmolationẽ. mensis intel¬
lit᷑: quo &e tunc dñs suꝑ montem
Constituunt᷑ aut̃ t̾mini suꝑ mon¬
tem synai: qm̃ &e mons syon suos
t̾minos habet: ult quos eos qͥ uoca¬
qñ fuerint. accede ñ licet. Qd̾ em̃i
synai hoc inloco syon significet.
audi apłm dicentẽ. Noneñ acces¬
sistis ad tractabilẽ & accessibilem
onmonẽ. et ciuitatẽ dei uiuen
cs. Quiem̃ ñ uocatꝰ ad gradus et
honores ȩccłiasticos ascendẽ nitit᷑.
iue ꝓculdubio ad int̾dictos t̾mi¬
nos montis moniturus accedit.¬
Unde & subdit᷑. Omnis eñi qͥ teti¬
gent montẽ: morte monet᷑. Ma¬
nus ñ tanget eũ: sed lapidibus
oppͥmet᷑. aut confodiet᷑ iaculis:
sue iumentũ fuerit. siue homo

Expanded text:
ificatur, omni tempore sanctificatur. Vestimenta vero lavare, est a peccatorum sordibus carnem mundare. Nam quia carne anima vestitur, ideo vestimenta carnem significant. De his enim vestimentis dicitur: « Omni tempore sint vestimenta tua candida . » Tertius vero dies, tertius post agni immolationem mensis intelligitur, quo et tunc Dominus super montem Constituuntur autem termini supra montem Sinai, quoniam et mons Sion suos terminos habet, ultra quos eos qui vocati sunt accedere non licet. Quod enim Sinai hoc in loco Sion significet, audi Apostolum dicentem: « Non enim accessistis ad tractabilem montem et accensibilem on montem, et civitatem Dei viventis . » Qui enim non vocatus ad gradus et honores ecclesiasticos ascendere nititur, ille procul dubio ad interdictos terminos montis acceditUnde et subditur: « Omnis enim qui tetigerit montem, morte morietur. Manus non tanget eum, sed lapidibus opprimetur, aut confodietur jaculis, sive jumentum fuerit, sive homo,
Abbreviated transcription (Latin):
alas aqͥlarũ filios isrł ds portaue¬
rit. uerũ ñ est: nͥ fortasse metapho¬
rice intelligat᷑. Nã qm̃ aqͥle pre
cet̾is auibus altius uolant: inde
suꝑ alas aquilarũ eleuati fuisse
dicunt᷑: qd̾ eos terrena pericula
ledẽ ñ potuert̃. Sigͦ audieritis
uocẽ meã. & custodieritis pactũ
meũ: eritis mͥ inpeculiũ decunc
res preceteris gentib uosmagis
diligã. & quãuis mea sit omnis
terra: tam̃ uossoli eritis mͥreg¬
nũ sacerdotale. & gens sc̃a: quia
ñ diabolus. ñ uicia. neq tyranni.
sed sp̃s sc̃s. sacerdotes. & uirtutes.
supuos et in uob regnabt̃. Uenit
moyses : & cõuocatis maiorib natu¬

Expanded text:
alas aquilarum filios Israel Deus portaverit, verum non est, nisi fortasse metaphorice intelligatur. Nam quoniam aquilae prae caeteris avibus altius volant, inde super alas aquilarum elevati fuisse dicuntur, quod eos terrena pericula laedere non potuerunt. « Si ergo audieritis vocem meam, et custodieritis pactum meum, eritis mihi in peres prae caeteris gentibus vos magis diligam. Et quamvis mea sit omnis terra, attamen vos soli eritis mihi in regnum sacerdotale, et gens sancta, quia non diabolus, non vitia, neque tyranni, sed Spiritus sanctus, sacerdotes, et virtutes super vos, et in vobis regnabunt. « Venit Moyses, et convocatis majorib
Abbreviated transcription (Latin):
bit. Qd si &e pat̾ bonus fuerit. et
apatris bonitate filiꝰ ñ recesserit.
multo maiorib bonis propatris
bonitate ditabit᷑. Inde eñi ẽ qd̃
semen abrahe adño diligebatur.
Inde &e de tͥbu iuda ꝓpt̾ dauid
on assumes nom̃ dñi dei
tui inuanũ: nec habebit¬

Expanded text:
bit. Quod si et pater bonus fuerit, et bit. Quod si et pater bonus fuerit, et a patris bonitate filius non recesserit, multo majoribus bonis pro patris bonitate ditabitur. Inde enim est, quod semen Abrahae a Domino diligebatur; inde et de tribu Juda propter David, « Non assumes nomen Dei tui in vanum; nec
Abbreviated transcription (Latin):
esimulachrorũ omniũ religio
euacuat᷑. Nleq omnẽ similitudi¬
nẽ quȩ ẽ incelo desuꝑ.ut solis.
lune & stellarũ: et que interra
deoisum: ut saturni. iouis. & mer¬
curii. Hec eorũ quȩ sunt inaqͥs:
ut neptuni &e nĩpharũ. & que
subterra: ut plutonis. caron. cer¬
beri. & similiũ. Hec eñi ommia. gen¬
tilitas decepta colebat: & quia eos
uidere ñ poterat. eorũ simulac hra
adorabat. Ego eñi sũ dñs ds tuus.
fotis ce zelotes. & quia fortis sum
uindicare me posfũ: quia uͦ zelo¬
tel. utrobiq merita reddã. Telo¬
tes eñi: & qui diligit et qui odit
intelligi potest. Uisitans iniqui-¬
tatẽ patrũ infilios. int̾ciã &e qͣrtã
generationẽ eorũ qui odert̃ me :
ce faciens misccłiã inmilia. his
qui diligunt me &e custodiunt
precepta mea. filius em̃ sibonꝰ
fuerit. ñ portabit iniquitatẽ pa¬
tris: siuͦ malus fuerit. & suã et
patris iniquitatẽ luendo sustine¬

Expanded text:
et simulacrorum omnium religio et simulacrorum omnium religio evacuatur. Neque omnem similitudinem, quae est in coelo desuper, ut solis, lunae et stellarum, et quae in terra deorsum, ut Saturni, Jovis et Mercurii, nec eorum quae sunt in aquis, ut Neptuni, et Nympharum, et quae sub terra, ut Plutonis, Charontis, Cerberi et similium. Haec enim omnia gentilitas decepta colebat, et quia eos videre non poterat, eorum simulacra adorabat. « Ego enim sum Dominus Deus tuus, fortis, et zelotes; » et quia fortis sum, vindicare me possum; quia vero zelotes, utrobique merita reddam. Zelotes enim, qui diligit, et qui odit, intelligi potest. « Visitans iniquitatem patrum in filiis in tertiam et quartam generationem eorum, qui oderunt me, et faciens misericordiam in millia his, qui diligunt me, et custodiunt praecepta mea. » Filius enim, si bonus fuerit, non portabit iniquitatem patris; si vero malus fuerit, et suam, et patris iniquitatem luendo sustine
Abbreviated transcription (Latin):
cunctos sermones istos. Ego sum
dñs d̾s tuus: qui eduxi de de terra
egypti. de domo seruitutis. Hos aũ
sermones cũ dñs loqueret᷑: cunetus
popłs audiebat. Hȩc eñ st̃ decem
uerba legis: in quib quodãmͦ cota
lex continebat᷑. Quȩ quidẽ cunctis
audientib. priꝰ inmonte locutusẽ.
postea uͦ bis intabulis lapideis scͥo¬
sit: qm̃ pͥmas tabulas moyses natꝰ
confregit. Inpͥncipio aut̃ locutio¬
nis docet eos qͥssit: dicens: ego su
dñs ds cuus cui tu ñ inmerito ob¬
te de tͥra egypti. & de domo letill¬
on habebis deos alienos corã
me. Hoc eñ pͥmũ mandatũ.¬
in quo om̃s dii abiciunt̃. & unus
ecuerus ds ad orari precipit̃. qui
ubiq ẽ ineuiꝰ conspectu astat oĩs
erratura. & ideo dicit corã me.
quia qd̾ corã eo ñfit nusquã fit.
ꝓrohoc aut mandato: & scĩ apłi.
a cȩceri martyres sunt int̾fecti.
qͥ defendere necesse erat.
cađ̃m aut mandatũ ẽ. ñ facies
tibi scultile: inquo idolorũ

Expanded text:
cunctos sermones hos: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, et de domo servitutis. » Hos autem sermones cum Dominus loqueretur, cunctus populus audiebat. Haec sunt decem verba legis, in quibus tota lex continetur, quae quidem, cunctis audientibus, prius in monte locutus est; postea vero bis in tabulis lapideis scripsit, quoniam primas tabulas Moyses iratus confregerat. In principio autem locutionis docet eos, quis sit, dicens: « Ego sum Dominus Deus tuus, » cui non immerito obte de terra Aegypti, et de domo sen habebis deos alienos coram me. » Hoc est mandatum, quo omnes dii abjiciuntur, et unus ac verus Deus adorari praecipitur, qui ubique est, in cujus conspectu stat omnis creatura. Et ideo dicit, coram me, quia qui coram eo non sit, nusquam sit. Pro hoc autem mandato et SS. apostoli et caeteri martyres sunt interfecti. us defendere necesse erat. Secundum autem mandatum est: « Non facies tibi sculptile, » in quo idolorum
Abbreviated transcription (Latin):
eñi mons iste. idẽ cetꝰ apłicus. ñ ui¬
debat᷑ ẽẽ terribilis: qͥ homines ins
cios & uix uniꝰ linguȩ ꝑitos. nunc
crescebat & longiuis audiebatur:
donec momnẽ terrã exiuit sonus
corũ. et infines orbis terrȩ uerba
corũ. Hec ẽ em̃ illa bucina cui dr̃.
Clama necesses: qͣsi tuba ex alta
uocẽ tuam. Moyses aut̃ loqueba¬
tur. & dñs respondebat ei: qm̃ pre¬
dicantibus apłis. eorũ corda dñs
respondendo docebat: siquidẽ
ñ ipsi. sed dñs loquebat᷑ ineis.
escenditq dñs
suꝑ montẽ synai impso
montis uertice: & uocauit moy¬

Expanded text:
mons iste, id est coetus apostolicus non videbatur esse terribilis, qui homines prius inscios, et vix unius linguae peritos, nunc crescebat, et longius audiebatur donec « in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum . » Haec est enim illa buccina, cui dicitur: « Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam . » -- « Moyses autem loquebatur, et Dominus respondebat ei; » quoniam, praedicantibus apostolis, eorum corda Dominus respondendo docebat. Siquidem non ipsi, sed Dominus loquebatur in eis. « Descenditque Dominus super montem Sinai, in ipso montis vertice,
Abbreviated transcription (Latin):
moysi. om̃ia quȩ fecerat deus
moysi ce ifrł popło suo: culit sephos
uxorẽ moysi quã remiserat. & duos
filios eiꝰ: & duxit eos ad moysen. at
mutuo se salutantes: letatist̃. Obtulit
ditq consiliũ moysi ut constituert
tͥbimos & centuriones. et qͥnqͣgenan¬
os. et decarias. qͥ iudicarent popłm.
tales uidelicet qui potentes essent. si

Expanded text:
cerat Dominus Moysi, et Israel populo suo, tulit Sephoram uxorem Moysi, quam remiserat, et duos filios ejus, et duxit eos ad Moysen, qui mutuo se salutantes laetati sunt. » Obtueditque consilium Moysi, ut constitueret tribunos, et centuriones, et quinquagenarios, et decanos, qui judicarent populum, tales videlicet, qui potentes essent et
Abbreviated transcription (Latin):
te confusa ẽ. Conuenit eñi popłs
detota ierłm adradices montis sy¬
on: idẽ adeũ locũ ubi syon. idest
scã ȩccłia. iactis qͦ dã modo funda¬
mentis edificabat᷑. Ibi em̃ erant
ipd. ibi erat mat̾ iħu. ibi insemine
bat. Totus aut̃ mons fumabat. eoqd̃
descenddisset dñs suꝑ eũ inigne: et
ascenderet fumus ex eo. qͣsi defornace.

Expanded text:
s de tota Jerusalem ad radices montis Sion, id est ad eum locum, ubi Sion, id est S. Ecclesia, jactis quodammodo fundamentis aedificabatur. Ibi enim erant apostoli, ibi erat mater Jesu, ibi in semine, bat. Totus autem mons fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascendit fumus ex eo, quasi de fornace.
Abbreviated transcription (Latin):
mortis ꝑiculo subiacebit. Mul¬
as em̃i ce fatuos. et scłi sapien¬
ta preditos. quãiis ñ uocent᷑
montis tam̃ huiꝰ excelsa audact̾
conscende uidemꝰ. Expectent gͥ
dũ uocent᷑: expectent dũ bucina
clangat. Hoc est eñi qd̾ dr. Cũ
ascendent inmontẽ.Tunc ascen¬
dent: quando eis inuitatis dicet᷑:
amice ascende superius.
escenditq moyses demonte
adpopłm: & scĩficauit eum.
Cũq lauissent uestim̃ta sua.: ait
ad eos. Estote parati indiem ter¬
ciũ: & ne appropinquetis uxo¬
rib ur̃is. Oquantũ ab illicitis
abstinere debent: quib ipsa quoq
licita int̾dicunt᷑. De hoc eñĩ apłs
ait. Qui habent uxores: tanquã
ñ habentes sint. Iã aduenerat ter¬
cius dies. & mane inclaruerat.
&e ecce cepert̃ audiri tonitrua.

Expanded text:
subjacebit. Multos enim et fatuos, et saeculi sapientia praeditos, quamvis non vocentur, montis tamen hujus excelsa audacter conscendere videmus; exspectent igitur, donec vocentur: exspectent, donec buccina clangat. Hoc est enim, quod dicituascendant in montem, » tunc ascendant, quando eis invitatis dicetur: « Amice, ascende superius . » « Descenditque Moyses de monte ad populum, et sanctificavit eum. Cumque lavissent vestimenta sua, ait ad eos: Estote parati in diem tertium, et ne appropinquetis uxoribus vestris. » O quantum ab illicitis abstinere debent, quibus ipsa quoque licita interdicuntur. De his enim Apostolus ait: « Qui habent uxores, tanquam non habentes sint . » « Jam advenerat tertia dies, mane inclaruerat, et ecce coepe
Abbreviated transcription (Latin):
gitur ꝓfecta omnis multitudo filiorũ
ifrł. dedeserto sin. ꝑmansiones suas.
iuxta sermonẽ dñi:. castrametata ẽ in ra¬
phidin: ubi ñ erat aqua adbibendum
popło. Qui uirgatus contra moysen:
petiuit aquã. Raphidin nãq int̾pre¬
tatur sanitas iudicii. Sanũ aut̃ ui
płs inraphidm: quia post quam
ab apłis uiuendi menfurã accepit:
&& eadẽ mensura qͣ mensus fuerit.
sibi quoq remetiendũ ẽẽ cogno¬
uit: mox adsanũ iudiciũ conuer¬
sus: dm̃ &e ꝓximũ dilige̾. nulliq
hominũ nocere disposuit. Cibi aut̃
potusq pentria. quã tunc corpora¬
lt̾ popłs patiebat᷑: eam quã nunc
spũalit̃ homines patiunt᷑. significa

Expanded text:
gitur profecta omnis multitudo filiorum Israel de deserto Sin per mansiones suas, juxta sermonem Domini castrametata est in Raphidim, ubi non erat aqua ad bibendum populo, qui jurgatus contra Moysen petivit aquam. » Raphidim namque interpretatur sanitas judicii. Sanum autem jupulus in Raphidim, quia postquam ab apostolis vivendi mensuram accepit, et eadem mensura, qua mensus fuerit, sibi quoque remetiendum esse cognovit, mox ad sanum judicium conversus, Deum et proximum diligere nullique hominum nocere disposuit. Cibi autem potusque penuria, quam tunc corporaliter populus patiebatur, eam quam nunc spiritualiter homines patiunt
Abbreviated transcription (Latin):
isrł inraphidin. dixitq moyses ad
iosue. Euge uiros: & egressus pugna
contra amalech. Cras ego stabo uni
tice collis: habens ungã c̃ inmanu
mea. Fecit iosue ut locutus ei erat
moyses: &e pugnauit contraamalel
Moyses aut̃ et aaron . & ur: ascens¬
rin suꝑuertic̃e collis. Cũꝙ leuaret mo¬

Expanded text:
aphidim. Dixitque Moyses ad Josue: Elige viros, et egressus pugna contra Amalec. Cras ego stabo in verlice collis, habens virgam Dei in manu mea. Fecit Josue ut locutus ei erat Moyses, et pugnavit contra Amalec. Moyses autem et Aaron et Hur ascenderunt super verticem collis. Cumque le
Abbreviated transcription (Latin):
rechieli dr̃. Linguã tuã adherere
faciam palato tuo: nec poteris lo¬
qui: quia domꝰ exasꝑans ẽ. Propt̃
peccata nãꝙ popłi. sepe silet lingͣ
doctorũ. De plebe quoq udaica sub

Expanded text:
le dicitur: « Linguam tuam adhaerere faciam palato tuo, nec poteris loqui, quia domus exasperans est . » Propter peccata namque populi saepe silet lingua doctorum. De plebe quoque Judaica sub
Abbreviated transcription (Latin):
sapientes: s humilib consentientd.
Quales aut iudices ẽẽ debeant. sats
cõpendioso sermone cõprehendlt.
dũ eos potentes. dmq cimentis a¬
races. & sine auaritia eligi ãmonet.
Imnpedit̃ cm̃ multũq turbat̃ rectũ
nuatiũ: ubi ex his unũ aliqd̃ defu
mere om̃ib cõmunicare debeant.
exhis facsle intelligit᷑. quia ñ pͥus
gobro cũ semorib filiorũ ifrł cibũ¬

Expanded text:
sapientes, sed humilibus consentientes . » Quales autem judices esse debeant, satis compendioso sermone comprehendit, dum eos potentes, dominumque timentes, veraces et sine avaritia eligi admonet. Impeditur enim multumque turbatur rectum judicium, ubi ex his unum aliquid defumere omnibus communicare debeant, ex hoc facile intelligitur, quia non prius Jethro cum senioribus filiorum Isr
Abbreviated transcription (Latin):
subdit᷑. Scribe hoc obmonim̃ tũ
inlibro: & trade maurib iosue.
Uelebo em̃ memoriã amalech sub
cȩlo. Ideo em̃i hoc inlibro scribi. et
memone cõmendari. & inaurib
iosue tradi precipit᷑: ut qͥ cũq adsi¬
militudmẽ iosue. spũales uicerit
immicos: ñ sibi s scõrũ meritis &e ora¬

Expanded text:
hoc ad monumentum in libro, et trade in auribus Josue; delebo enim memoriam Amalec sub coelo. » Ideo enim hoc in libro scribi, et memoriae commendari, et in auribus Josue tradi praecipitur, ut quicunque ad similitudinem Josue spirituales vincat inimicos, non sibi, sed sanctorum meritis
Abbreviated transcription (Latin):
Dilii aut isrł comedert̃ marma
qͣdraginta annis: donec uenirent
intrã habitabilẽ. Qͥd eñi ꝑ qͣdraginta
annos. nisiutriꝰq testamenti tẽpora
intelligimꝰ : Hic et eñ numerus: ex
decẽ ce quattuor constat. Decies nãq
qͣtuor uel qͣter decẽ: qͣdraginta fiunt.

Expanded text:
lii autem Israel comederunt manna quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem. Quid enim per quadraginta annos, nisi utriusque testamenti opera intelligimus? Hic enim numerus ex decem et quatuor constat, decem namque quatuor, vel quatuor decem quadraginta fiunt;
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ lapidẽ posuert̃ subt̾ eũ quo sedit.
Aaron aut &x ur sustentabant manꝰ
cus erutraq parte. & factũ ẽ ut ma¬
nus illiꝰ ñ lassarent᷑: usq ad occasum
solis. Manus inqͥt moysi erant gͣues:
& qm̃ sacerdotũ manꝰ peccatorũ pon¬
de sepe gͣuant᷑. Multũ em̃ malign
sp̃s in hoc laborant: ut scõrũ oratio¬
nes & manꝰ mpediant. Noc aũt aaron
et ur sentientes: lapidẽ posuerunt
subt̾ eũ quo sedit: quatenus suꝑ fir¬
mã petrã firmatꝰ stabilis & inconcus

Expanded text:
dem posuerunt subter eum, quo sedit. Aaron autem et Hur sustentabant manus ejus ex utraque parte, et factum est ut manus illius non lassarentur usque ad occasum solis. » Manus, inquit, Moysi erant graves, quoniam et sacerdotum manus peccatorum pondere saepe gravantur. Multum enim maligni spiritus in hoc laborant ut sanctorum orationes et manus impediant. Hoc autem Aaron et Hur sentientes lapidem posuerunt subter eum, quo sedit Moyses, quatenus supra firmam petram firmatus, stabilis et inconcus
Abbreviated transcription (Latin):
spũalia eẽ dicit: Uenit gͥ moysescũ
om̃i multitudine filiorũ isrł ad petrã:
qͣndo pͥncipes sacerdotũ cũ tota popłi
multitudine tenuert̃ xp̃m. Stabat
aut̃ dñs ibi corã popło suꝑ petrã nec
uidebat᷑: qm̃ dñs manens in homine
petra bis ꝑcutitur: nͥ harundmẽ et
lanceam intelligimꝰ : Semel enim
petra nr̃a harundine ꝑcussa. n
dit aquas: iterũ aũt lancea ꝑcus
est & exiuit sanguis et aqua.So
lam. Itẽq. Si filius dei ẽ. descendi
nunc decruce: & credimus ei. Q ne

Expanded text:
Moyses cum omni multitudine filiorum Israel ad petram, quoniam principes sacerdotum cum tota populi multitudine tenuerunt Christum. Stabat autem Dominus ibi coram populo super petram, nec videbatur, quoniam Deus manens in homine petra bis percutitur, nisi arundinem et lanceam intelligimus? Semel autem petra nostra arundine percussa non dedit aquas; iterum autem lancea percussa est, et exivit sanguis et aqua. Sulam . » Item: « Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei . » E
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Unde apłs. Quȩ enĩ participatio
luci ad tenebras : Quȩ pars fideli cũ
infidele: Quȩ conuentio xp̃i ad beli¬
al: Ealibi. Hereticum hominẽ. post
secundam correctionem deuita. Hanc
enĩ separationẽ ds̃ signaficabat: quã¬
do lucem atenebris diuidebat.

Expanded text:
 « Quae enim participatio lucis ad tenebras? quae pars fideli cum infideli? quae conventio Christi ad Belial? » Et alibi: « Haereticum hominem post secundam correctionem devita . » Hanc enim separationem Deus significabat, quando lucem a tenebris dividebat.
Abbreviated transcription (Latin):
rius eñĩ numerus. exquatuor cõs-¬
tat & decẽ. Quat̃ enĩ decẽ. uł deci¬
es quatuor quadraginta fiunt.¬
diximus: uetus &e nouũ testam̃¬
tũ de signat. qm̃ illud indecem
uerbis & hoc inquatuor conclu-¬
dit᷑ eũgliis. Sic̃ gͦ illi ꝑ qͣdraginta
mansiones. ad terrã promissionis
tranfiert̃: ita & nos ꝑdecẽ legis
mandata et quatuor ȩũgłia tͣn-¬
seuntes. duce iħu interrã uiuen¬
tiũ intraturi sumus. Beati aut̃
illi:qͥ in his mansionib morant᷑
dant: nũquã pane cȩlesti carent.
nũquã eis defieit panis uiuus.
qͥ decelo descendit. Iui cibo spũa¬
li nutriunt᷑: illi aqua de petra re
umbrant. innocte illuminant.
illi re uera dicere posst̃. Dñs regit
me &e nichil m̃ deerit. in loco pas¬
cuȩ ibi me collocauit. Beati igt̃
st̃ siñ murmurauerint. sidm ñtẽp¬
tauerint. si infide ñ hesitauerint.
si carnes ñ quesierint. idẽ silegem
carnalit̾ ñ intellexerint. & cepas

Expanded text:
ic enim numerus ex quatuor constat et decem. Quater enim decem, vel decies quatuor, quadraginta fiunt.diximus, Vetus et Novum Testamentum designant, quoniam illud in decem verbis, et hoc in quatuor concluditur Evangeliis. Sicut ergo illi per quadraginta mansiones ad terram promissionis transierunt, ita et nos per decem legis mandata, et quatuor Evangelia transeuntes, duce Jesu, in terram viventium intraturi sumus. Beati autem illi qui in his mansionibus morantur dant, nunquam pane coelesti carent, nunquam eis deficit panis vivus qui de coelo descendit. Illi cibo spirituali nutriuntur, illi aqua de petra refumbrant, in nocte illuminant; illi revera dicere possunt: « Dominus regit me, et nihil mihi deerit, in loco pascuae ibi me collocavit . » Beati ergo sunt, si non murmuraverint, si Deum non tentaverint, si in fide non haesitaverint, si carnes non quaesierint, id est si legem carnaliter non intellexerint, et caepas
Abbreviated transcription (Latin):
huic ds benedirit. Quid est bene¬
dixit. nisi quia omnem iocundi¬
tatem. omnẽ leticiam. & omnem
beatitudmẽ ei tribuit: Sic enim
benedirit ds. & scĩficauit illũ. Oad¬
mirabilis scĩficatio: post quã ne¬
mo peccare poterit. Sequit᷑. Quia
impso cessauerat abumiuerso oꝑe
suo: qd̾ creauit ds. ut faceret. Quid¬

Expanded text:
Huic Deus benedixit. Quid est beneHuic Deus benedixit. Quid est benedixit, nisi quia omnem jucunditatem, omnem laetitiam, et omnem benedictionem ei tribuit? Sic enim benedixit Deus et sanctificavit illum. O admirabilis sanctificatio, post quam peccare nemo poterit! Sequitur. Quia in ipso cessaverat ab universo opere suo, quod creavit Deus, ut faceret.
Abbreviated transcription (Latin):
tima etas finẽ faciat. Qua finita:
noua fient omnia. neq ulterius
noi aliquid fiet. S cũ cęlum
tunc nouũ fiat. & terra noua:
fiatq clanitas lunȩ ut claritas
solis. & claritas solis septẽplicit̃:
qualem tunc terra quoq ut pu¬
tamus speciem habebit: Neq
enim post illam generalẽ exusti¬
onẽ. eam herbas & ligna fructi¬
fera sicut prius germinare neces¬
se erit: cũ nemo sit qui eis utat᷑.
Inforsitan ca solũmodo erunt:
quȩ oriendo & moriendo nul¬
la ulterius renouatione indige¬
bunt: S quia hoc fortasse quere¬
re suꝑfluum est: ad alia transea¬
septimo.abumuerso oꝑe quod
patrarat. De hoc em̃i die scriptũ
est: quia melior est dies una in
atriis tins. suꝑmilia. Hec dies
finem ñ habebit: huic nox nul¬
la succedet. Neq enĩ sicut incȩ¬
teris. ita  imsta dicit᷑ : & factum
est uesꝑe et mane dies septimus.
Quare hoc: Qm̃ cesi mane habe¬
at: aduesꝑe tamen ñ declinabit.

Expanded text:
tima aetas, finem faciat; qua finita, tima aetas, finem faciat; qua finita, nova fient omnia, neque ulterius novi aliquid fiet. Sed cum coelum tnnc novum fiat et terra nova, fiatque claritas lunae ut claritas solis, et claritas solis septempliciter, qualem tunc terra putamus, speciem habebit? Neque enim post illam generalem exustionem etiam herbas, et ligna fructifera, sicut prius, producere necesse erit, cum nemo sit qui eis utatur. An forsitan ea solummodo erunt quae oriendo et moriendo nulla ulterius renovatione indigebunt? Sed quia hoc fortasse quaerere superfluum est, ad alia transeaseptimo ab omni opere, quod patrarat. » De hoc enim die scriptum est. « Quia melior est dies una in atriis tuis super millia . » Haec dies finem non habebit, huic nox ulla succedet; neque enim sicut in caeteris, ita et in ista dicitur: « Et factum est vespere et mane dies septimus. » Quare hoc? Quia et si mane habeat, ad vesperam tamen non declinabit.
Abbreviated transcription (Latin):
abumuerso opere suo. qd̾ crea¬
uit ds̃ ut faceret. Qd̃ aut̃ dicit᷑.
cõpleuitq ds die septimo opus
suum qd̃ fecerat: non sic est in¬
telligendum. quasi indie septi¬
mo aliquid fecerit: sed ipso in
choante omnia sint cõpleta:
atq ipse t̾minus fuerit: post
quam ad cõplendũ nil defue¬
rit. S quid allegonce sex dies
nisi sex mundi ȩtates significãt:
usq ad noe. Secunda a noe: usq
ad abraham. Tercia ababralam:
usq ad dauid. Quarta adauid:
usq ad transinigrationẽ babylo¬
nis. Quinta. atransinigratione
babylonis usq ad xp̃m. Sexta¬
ab aduentu dm̃i: usq adfmnem
sicut in euugłio ipsa ueritas ait.
quȩ assidue fieri uidemus: Nã
& si sex dieb. omnia seminaria
fecerit: nichil tamen nisi ipso
iubente & uolente. ipsa semina
igitur disposint: deinde creit:
post modũ uͦ exipsis creatis. omĩa
quȩ fiunt oriri precepit. Hec aut
tercia dei oꝑatio. ñ cessabit: nisi
prius hec serta dies. idẽ hȩc ul¬

Expanded text:
opere suo, quod creavit Deus, ut faceret. » Quod autem dicitur, « complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat, » non sic est intelligendum quasi in die septimo aliquid fecerit, sechoante omnia sint completa, atque ipse terminus fuerit, post quem ad complendum nihil defuerit. Sed quid allegorice sex dies, nisi sex mundi aetates significavit? usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis; quinta, a transmigratione Babylonis usque ad ab adventu Domini usque ad finem sicut in Evangelio ipsa Veritas ait: quae assidue fieri videmus; nam et si sex diebus omnium seminaria fecit, nihil tamen, nisi ipso jubente et volente, ipsa seminars ergo disposuit, deinde creavit; postmodum vero ex ipsis creatis, omnia quae fiunt oriri fecit. Haec autem tertia operatio Dei non cessabit, nisi prius haec sexta dies, id est ul
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc suꝑius exposita sunt. Bene¬
dixit inquit illis ds̃: & subinfe¬
rens ipsam benedictionẽ: ait.
Crescite & multiplicamini: insa¬
rũ filiorum propagine. Diritq

Expanded text:
em superius exposita sunt: benedixit, inquit, Deus, et subinferens ipsam benedictionem, ait: « Crescite, et multiplicamini, » in sarum filiorum progenie. « Dixit
Abbreviated transcription (Latin):
Nam quia mulier dirit. serpens
ti maledicens ait. Maledictus
eris int̾ omnia animantia. et
bestias terrȩ. Mulien quoq dix̃.
Multiplicabo erũnas tuas. Ade
uero: maledicta terra moꝑe tuo.
tum repperi: & doctores eccłiȩ
diuersa sensisse cognoui: aliis hec
discutienda relinquo. Dico tam̃.
qm̃ & si prius cecidisset. nichilo
erant cuncta quȩ fecerat: qm̃ &
inipso diabolo adhuc bonũ est.
Gitur ꝑfecti sunt celi & terra: &
omnis ornatus corum. Cõpleuitq¬

Expanded text:
Nam quia mulier dixit: « SerpenNam quia mulier dixit: « Serpenti maledicens ait: « Maledictus eris inter omnia animantia et bestias terrae: » Mulieri quoque dixit: « Multiplicabo aerumnas tuas. » Adae vero: « Maledicta terra in opere tuo. tum reperi, et doctores Ecclesiae diversa sensisse cognovi, aliis haec disputanda relinquo. Dico tamen quoniam, et si prius cecidisset, nihilomierant cuncta quae fecerat, quoniam et in ipso diabolo adhuc bonum est « Igitur perfecti sunt coeli, et terrae, et omnis ornatus eorum, complevitq
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ etiam cunctis ea uolentib.
hȩ deliciȩ preparant᷑. Unde apl̃s.
Iudeis inquit & gentib. grecis et
barbaris. sapientib & insipien¬
tib: debitor sum. Et dñs in euã¬
mundũ: predicate euugłium
omni creaturȩ. Quȩcũq enĩ scͥp¬
ta sunt: ad nr̃am doctrinã scrip¬
ta sunt. Quis gͥ fame pereat. tot
tantisq diuitiis ante positis: Se¬
quitur. Et factum est ita. Uiditq
ds cuncta quȩ fecerat & erant
ualde bona. Q factũ est uesꝑe
& mane: dies sextus. Cũ igit᷑ d̾s
cuncta fecent. & sexta die qua
omnia patrata sunt. ea inspici¬
ens. bona cuncta conspexerit:
ubi malũ: Ubi ipse diabolus
princeps mali: Annondũ ceci¬
derat. qui ut dicit᷑. inueritade ñ
steterat: & abinitio mendax fue
rat: Aut fortasse ipsa die qua
factus est homo. eius głe mui¬
dendo. atq ideo mortifera ei sua¬
dendo. simul cũ bonitate ipsũ
quoq principatũ amisit: Si¬
mul enim & ñ prius. hominis
& diaboli condepnatio legitur.

Expanded text:
verum etiam cunctis eis uti volentibus hae deliciae praeparantur. Unde Apostolus: « Judaeis, inquit, et Graecis, et barbaris, sapientibus, et insipientibus debitor sum . » Et Dominus in Evanmundum; praedicate Evangelium omni creaturae .--Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt . Quis igitur fame pereat, tot tantisque divitiis antepositis? Sequitur: « Et factum est ita: viditque Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona, et factum est vespere, et mane dies sextus. » Cum igitur Deus cuncta fecerat, et sexta die, qua omnia patrata sunt, ea inspiciens, bona cuncta conspexit; ubi malum, ubi ipse diabolus princeps mali? An nondum ceciderat, qui, ut dicitur: « In veritate non stetit, et ab initio mendax fuit? . » Aut fortasse ipsa die qua factus est homo, ejus gloriae invidendo, atque ideo mortifera suadendo, simul cum bonitate ipsum quoque principatum amisit? Simul enim, et non prius hominis et diaboli condemnatio legitur.
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitatẽ muldo tẽpore.
& munitionib circundederis
ut expugnes eam. ñ succidesar¬
bores de quibus uesci potest.
nec securib ꝑcircuitũ debes
uastare regionẽ. qm̃ lignũ est
& ñ homo. nec podest bellanti¬
um contͣte augere numerũ.
Si qua aut ligna ñst̃ pomifera
sed agrestia. & incȩteros apta
usus. succide et extrue machi¬
nas. donec capias ciuitatẽ quȩ
contra te dimicat. Idipsũ enim
phanc ciuitatẽ. & ꝑ illã de qua
modo suꝑius diximus. intelligi
pocest. Qd eñĩ ĩ illa ciues boni.
hoc inista arbores fructiferȩ. &
qd̾ ĩ illa ciues mali. ĩ ista ligna

Expanded text:
 multo tempore, et munitionibus circumdederis, ut expugnes eam, non succides arbores de quibus vesci potest, nec securibus per circuitum debes vastare regionem, quoniam lignum est, et non homo, nec potest bellantium contra te augere numerum. Si qua autem ligna non sunt pomifera, sed agrestia, et « in caeteros apta usus, succide, et exstrue machinas, donec capias civitatem, quae contra te dimicat. » Id ipsum per hanc civitatem et per illam, de qua modo superius diximus, intelligi potest. Quod enim in illa cives boni, hoc est in ista arbores fructiferae; et quod in illa cives mali, hoc est in ista ligna
Abbreviated transcription (Latin):
positũ fuerit: dabit ꝓ anima sua
qͥcquid fuerit postulatꝰ. Preciũ
eñi ep̃o ĩponit᷑: quando eidene¬
gligentia quã insubiectis habet.
penitentia iniungit᷑. Unde qͥcqͥd¬
&e postulatus fuerit ꝓ anima sua
dare iubet᷑: quia ñ alit̾ ualet ps¬
nitentia: nͥ penitens se totũ illꝰ
arbitrio quisibi dat pęnitentiam¬
ũ tradat. filiũqͦq aut filiã si comu
ꝑcusserit: simili sententiȩ subia¬
cebit. Unde manifestũ ẽ: quia
quantũ adtutelã fidei eandem
curã de om̃ib sibi subiectis qũ
ae propriis filiis. prelatũ habe opor
cti. Siseruũ ancillãq inuaserit:
enginta siclos argenti dabit dño.
Seruũ em̃ hoc in loco gentiles et
ceteros alt̾iꝰ religionis homines in¬
celligimꝰ. Qui quãuis int̾ dei seruoᷤ:
ñtam̃ int̾ dei filios cõputant᷑. Soli
quot aut̃ recepert̃ eũ: dedit eis po¬
cessatẽ filios dei fieri. Ptrigita uͦ
siclos: decalogi scientiã triplicatam
accipimꝰ. Bat gͥ dñs bouis triginta

Expanded text:
positum, dabit pro anima sua quidquid fuerat postulatus. » Pretium enim episcopo imponitur, quando ei de negligentia, quam in subjectis habet, poenitentia injungitur. Unde et quidquid postulatus fuerit, pro anima sua dare jubetur, quia non aliter valet poenitentia, nisi poenitens se totum illius arbitrio, qui sibi dat poenitentiam, tradat. « Filium quoque aut filiam si cornu percusserit, simili sententiae subjacebit. » Unde manifestum est quia, quantum ad tutelam fidei, eamdem curam de omnibus sibi subjectis, quam de propriis fitet. « Si servum, ancillamque invaserit, triginta siclos argenti dabit Domino. » Servum enim hoc in loco gentiles, et caeteros alterius religionis homines intelligimus, qui quamvis inter Dei servos, non tamen inter Dei filios computantur; soli quot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri . » Per triginta vero siclos Decalogi scientiam triplicatam accipimus. Dat igitur Dominus bovis triginta
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ aut̃ mortuũ ẽ ipsiꝰ erit. Quis eñ
ꝑhunc aliꝰ significari uidet᷑: nͥ ille
qͥ inueterato odio fr̃i suo insidiat᷑.
& ĩ odio ꝑseuerans tandiu insidi¬
arũ foueã aꝑtã tenet: donec ꝓxi¬
nũ suũ inea capiat & occidat:
Qui qm̃ prauã uoluntatẽ ad effec¬
ũ usq ꝑduxit. ium̃torũ precium
reddet: qm̃ uł dura penitentia pec¬
catũ soluet. uł ipse ꝓ eo occidetur.
Unde & subdit᷑. Qd̾ aut̃ mortuũ ẽ
ipsius erit. Quia qͣsi ad collũ eiꝰ pen¬
dens ut dici solet: mors illiꝰ sibi &e
ñ alii imputabit᷑. Iue qͦq cisternã
fodit & aꝑit: qui de ꝓfundis fid̃
questionib corã simplicib dispu¬
tat. Quinͥ cisternã operuerit. ui¬
delicet uelatali disputatione su¬
bito cessando. uel intantũ audito¬
rib fatisfaciens. ut om̃ia plana
& nichil ibi profundũ ẽẽ uideat᷑:
qͥcquid illic errans ꝑierit. dñs cis

Expanded text:
quod autem mortuum est, ipsius erit. » Quis enim per hunc alius significari videtur, nisi ille, qui inveterato odio fratri suo insidiatur, et in odio perseverans tandiu insidiarum foveam apertam tenet, donec proximum suum in ea capiat et occidat, qui quoniam pravam voluntatem ad effectum usque perduxit, jumentorum pretium reddit, quoniam vel dura poenitentia peccatum solvit, vel ipse pro eo occidetur. Unde et subditur: « Quod autem mortuum est, ipsius erit, » quia quasi ad collum ejus pendens, ut dici solet, mors illius sibi, et non alii imputabitur. Ille quoque cisternam fodit, et aperit, qui de profundis fidei quaestionibus coram simplicibus disputat. Qui enim cisternam aperuit, videlicet, vel a tali disputatione subito cessando, vel in tantum auditoribus satisfaciens, ut omnia plana, et nihil ibi profundum esse videatur, quidquid illic errans perierit, domino cis
Abbreviated transcription (Latin):
tot lapidib obruit᷑. Uiꝰ uͦ carnes ñ come¬
cascientia ñ suscipit. Talis bos fuit
arriꝰ. montanus. manicheus. nouatꝰ¬
c iouinianus. qͥ suꝑbĩ cornib młtoᷤˢ
int̾em ert̃. Dñs aut̃ bouis tandiu in¬
nocẽsẽ: ꝗͣdiu bouiᷤᷤ malitiã ñ cognos¬
cit Si u̾ sciens cdseserit ipse ꝙͦ occidĩ. qͥa¬
ñ solũ qui faciunt. seo qui consen¬
tiunt facientib dignist̃ monte.
Hoc ẽ eñi qd̾ ait. Qd̾ si bos comupe¬
peta sit. nec recluserit eũ. occicãtis
uirũ aut mulierẽ: & bos lapici¬
bus obruet᷑. & dñm illiꝰ occident.

Expanded text:
pidibus obruitur. Ejus vero carnes non comeca sententia non suscipitur. Talis bos fuit Arius, Montanus, Manichaeus, Novatus, Jovinianus, qui superbis cornibus multos interemerunt. Dominus autem bovis tandiu innocens est quandiu bovis malitiam non cognoscit. Si vero sciens consenserit, ipse quoqlum qui faciunt, sed qui consentiunt facientibus, digni sunt morte. Hoc est enim, quod ait: « Quod si bos cornupepeta sit virum, aut mulierem, bos lapidibus obruetur, et dominum illius occident.
Abbreviated transcription (Latin):
ter abore cordis auellere.
lbos ꝑcusserit uirũ aut mu¬
lierẽ &e mortui fuerint: lapi¬
dibus obructur. & ñ comedentur
carnes eius. Dñsq bots. inno¬
cens erit. Boues em̃i sacerdotes
intelligunt᷑. qui xp̃i iugũ fert̃
&e eiꝰ agrũ colunt. & scam eccłiã
arando &e predicando fertilem
reddunt. dequib dr̃. Non alli¬
gabis os boui trituranti. Quot
gͥ sacerdotes:tot boues habet
ep̃s. Et quidẽ ipse qͦq bosẽ. Bos
gͥ uirũ aut mulierẽ coruꝑcutit:
quando sacerdos aliqͥs male do

Expanded text:
e cordis evellere. « Si bos percusserit virum, et mulierem, et mortui fuerint, lapidibus obruetur, et non comedentur carnes ejus, dominusque bovis innocens erit. » Boves enim sacerdotes intelliguntur, qui Christi jugum ferunt, et ejus agrum colunt, et sanctam Ecclesiam arando, et praedicando fertilem reddunt, de quibus dicitur: « Non alligabis os bovi trituranti . » Quot ergo 77 sacerdotes, tot boves habet episcopus, et quidem ipse quoque bos est. Bos igitur virum aut mulierem cornu percutit, quando sacerdos a
Abbreviated transcription (Latin):
incelestẽ patriã redire concedeba
iquis de industria tur.¬
occiderit praximũ suum.
&e ꝑinsidias: ab altari meo auellaᷤ
Ieum. ut moriat᷑. Ubiq aũt sub¬
audiendũ ẽ: nͥ satisfecerit. & dig̃¬
nã penitentiã egerit. Mors quoq
sicut supra duplicit̾ intelligi de¬
bet. Qui ꝑcusserit patrẽ suũ aut
matre: morte moriat᷑. Quãuis
eñi patrẽ &e matrẽ ꝑcut̾e magnũ
sit peccatũ: ego tam̃ maiꝰ aliqͥd hc
intelligo. Patrẽ oe eñĩ et matrẽ.: dm̃
&e. eccłiã dici puto. His aũt qͥ de¬
rogauerit. uel lingue iaculo eos
blasphemando ꝑcusserit. morciᷤsentẽ¬
tie subiacebit. Id ipsũ aũt & eicõtiget¬

Expanded text:
in coelestem patriam redire concedebatur. in coelestem patriam redire concedebatur. « Si quis de industria occiderit proximum suum et per insidias, ab altari meo avellas eum, ut moriatur. » Ubique autem subaudiendum est, nisi satisfecerit et dignam poenitentiam egerit. Mors quoque, sicut supra, dupliciter intelligi debet. « Qui percusserit patrem suum, aut matrem suam, moriatur. » Quamvis enim patrem et matrem percutere magnum sit peccatum, ego tamen majus aliquid hic intelligo. Patrem enim et matrem, Deum et Ecclesiam dici puto. His autem qui derogaverit, vel linguae jaculo eos blasphemando percusserit, mortis see subjacebit. Id ipsum autem ei cont