comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Sed et hanc ad questiunculam dis¬
soluendam: illud sumitur exem¬
plum. Temptationem urãm in car¬
ne mea non spreustis: neq ab ieci¬
stis. Ostenditur siquidẽ in hoc dic¬
to: quod in carne pauli aliiꝰ sit na¬
ta temptatio. Consideremus toci¬
us mundi homines: et quid in cõ¬
mune de omĩbus loquor. eos qui
in. xp̃m putantur credere discu¬
tiamus: et uide¬
bumus hac
eos uł maxime
questio¬
ne temptari:
quare
scĩs uris et dõ
seruien¬
tibus multa aduersa eueniant.
et contra scelerati. impii. parrici¬
de floreant. uigeant. sint diui¬
tes et potentes. Quorũ uerba sub
sua ꝑsona: dauid ex primens ait.
Quam bonus isrł ds̃ rectis corde.
Mei uero pene moti sunt pedes: pe¬
ne effusi sunt gressus mei. Quoni¬
am emulatus sum suꝑ iniquos: pa¬
cem peccatorũ uidens. et reliqua.
Suꝑ quȩ infert. Ego aũt dixi. Ex¬
go sine causa iustificaui cor meũ.
et laui inter innocentes manus me¬
as. et factus sum flagellatus tota

Expanded text:
Sed et ad hanc quaestiunculam disSed et ad hanc quaestiunculam dissolvendam, illud sumetur exemplum: Tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque abjecistis. Ostenditur siquidem in hoc dicto, quod in carne Pauli aliis sit nata tentatio. Consideremus totius mundi homines et quid in commune de omnibus loquor, eos qui in Christum putantur credere, discutiamus, et videbimus hac eos vel maxime quaestione tentari, quare sanctis viris et Deo servientibus, multa adversa eveniant, et contra scelerati, impii, parricidae floreant, vigeant, sint divites et potentes. Quorum verba sub sua persona David exprimens ait: Quam bonus Deus Israel rectis corde. Mei vero pene moti sunt pedes: pene effusi sunt gressus mei. Quoniam aemulatus sum super iniquis, pacem peccatorum videns , et reliqua. Super quae infert: Ego autem dixi: ergo sine causa justificavi cor meum, et lavi inter innocentes manus meas, et factus sum flagellatus tota
Abbreviated transcription (Latin):
dum uobis ȩuangłm ad nuntiare de
gła. P orro quasi imꝑitus loquutus ẽ:
ut plurali tribulationum numero
głam subiungeret singularem. et di¬
altius. et ꝑ hỹ ꝑbaton. uł ad fidutiã
uł ad accessum. uł ad fidem hoc esti¬
met eẽ referendum. et dicat. inquo
habemus fidutiam et accessum et
fidem. Quȩ fidutia. accessus. et fi¬
des. urã est gła. Sed iagis suꝑior
sectandus ẽ sensus. Potest aũt scd̃m
id quod
latinus ex pressit.
propter
ficiatis
petat ne in pressuris apostoli lasses¬
cant atq deficiant. Siquidem et
ea quȩ secuntur: huic magis sen sui
uitias głe sue uirtutem confortari. Ne-¬
cessariam quippe habebant fortitu¬
dinem: ne in tribulationibus iunce¬
rentur. Dicat aliquis. Si fuissent
eꝓhesii in angustiis constituti: rec¬
te paulus ꝓ eis potuerat deprecari.
ne deficerent atq lassescerent.
Nunc uero ridiculum ẽ. paulo in
tribulationibus posito. rogare eũ
ne ephesii insuo labore deficiant.

Expanded text:
dum vobis Evangelium annuntiare desdum vobis Evangelium annuntiare dest gloria. Porro quasi imperitus locutus est, ut plurali tribulationum numero, gloriam subjungeret singularem, et dialtius et per hyperbaton, vel ad fiduciam, vel ad accessum, vel ad fidem hoc existimet esse referendum, et dicat, in quo habemus fiduciam, 597 et accessum, et fidem. Quae fiducia, accessus et fides, vestra est gloria. Sed magis superior sectandus est sensus. Potest autem secundum id quod Latinus expressit: Propter ficiatis petat, ne in pressuris apostoli lassescant atque deficiant. Siquidem et ea quae sequuntur, huic magis sensui vitias gloriae suae virtute confortari. Necessariam quippe habebant fortitudinem, ne in tribulationibus vincerentur. Dicat aliquis: Si fuissent Ephesi in angustiis constituti, recte Paulus pro eis potuerat deprecari, ne deficerent atque lassescerent: nunc vero ridiculum est, Paulo in tribulationibus posito, rogare cum, ne Ephesi in suo labore deficiant.
Abbreviated transcription (Latin):
lo quod latinus translator ex pressit
ne deficiatis: potest iuxta greci ser¬
monis ambiguitatem et ita legi. ne
deficiam. ut sit sensus. Propter quod
peto: ne deficiam intribulationibus
meis. et cȩtera. Hoc ẽ ergo quod apo¬
stolus rogat. et adño magnopere
deprecatur: ne deficiat in pressuris
suis. Hidebat quippe se de ierusalem
usq ad illiricum euangłm predicas¬
se. isse romam. ad spanias uł perre¬
xisse uł ire disponere. Totus mundꝰ
ad doctrinam ipsuis de potestate pͥn¬
cipis tollebatur: deserebantur idola.
et cultoribus templa deserta squa¬
lore et sordibus replebantur. Ob quã
causam om̃is exercitus demonum.
om̃is turba inimicarum fortitudi¬
num. contra ipsum facto cuneo dimi¬
cabat: ut ꝑtribulationes et angusti¬
as ȩuangelium xp̃i desineret predica¬
re: et lassus aliquando requiesceret.
hoc ẽ itaq quod ait: peto ne defitiã
intribulationibus meis ꝓuobis. To¬
tum enim quod patior. quod tribulor
quod coartor. ur̃e salutis ẽ causa.

Expanded text:
 nunc Latinus translator expressit, ne deficiatis, potest juxta Graeci sermonis ambiguitatem et ita legi, ne deficiam. Ut sit sensus: Propter quod peto, ne deficiam in tribulationibus meis pro vobis, etc. Hoc est ergo quod Apostolus rogat, et a Domino magnopere deprecatur, ne deficiat in pressuris suis. Videbat quippe se de Jerusalem usque ad Illyricum Evangelium praedicasse, isse Romam, ad Hispanias, vel perrexisse, vel ire disponere . Totus mundus ad doctrinam ipsius de potestate principis tollebatur: deserebantur idola, et cultoribus templa deserta squalore et sordibus replebantur. Ob quam causam omnis exercitus daemonum, omnis turba inimicarum fortitudinum, contra ipsum facto cuneo dimicabat, ut per tribulationes et angustis, Evangelium Christi desineret praedicare, et lassus aliquando requiesceret. Hoc est itaque quod ait: Peto, ne deficiam in tribulationibus meis pro vobis. Totum enim quod patior, quod tribulor, quod coarctor, vestrae salutis est causa,
Abbreviated transcription (Latin):
factum ẽ michi misterium. et re¬
liqua. Si uero quis potest etiam
iuxta sermonis eloquiiq con¬
textum docere apostolum fuisse
ꝑfectum. et in artis gramaticȩ ui¬
ca non incurrisse: ille potius auseul¬
candus ẽ. Nos quociescumq soloecis¬
mos aut aliquid adnotamus. non
apostolum pulsamus ut maliuoli
criminantur. sed magis apostoli as¬
sertores sumus. quod hebreus ex
hebreis. rethorici nitore sermonis.
et uerboꝵ compositione et eloquis
uenustate. Numquam ad fidem
xp̃i totum mundum transducere
ualiusset. nisi euangłizasset eum
non insapientia uerbi sed inurtute
dĩ. łlam et ipse ad corinthios ait.
Et ego cum uenissem ad uos fr̃s.
ueni non in eminentia uerbi aut
sapientiȩ adnuntians uobis testi¬
monium dĩ. Et rursum. Et uerbũ
meũ et predicatio mea: non in sua¬
soriis sapientiȩ uerbis. sed in ostensi¬
one sp̃s et uirtutis. ut fides ur̃a non
sit insapientia hominum. sed in
iurtute dĩ. Iste igitur qui soloecis¬

Expanded text:
factum est mihi mysterium, et refactum est mihi mysterium, et reliqua. Si vero quis potest etiam juxta sermonis et eloquii contextum docere, Apostolum fuisse perfectum, et in artis grammaticae vitia non incurrisse, ille potius auscultandus est. Nos quotiescumque soloecismos, aut tale quid annotavimus, non Apostolum pulsamus, ut malivoli criminantur, sed magis Apostoli assertores sumus, quod Hebraeus ex Hebraeis, absque rhetorici nitore sermonis, et verborum compositione, et eloquii venustate, numquam ad fidem Christi totum mundum transducere valuisset, nisi evangelizasset eum non in sapientia verbi, sed in virtute Dei. Nam et ipse ad Corinthios ait: Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non in eminentia verbi aut sapientiae 588 annuntians vobis testimonium Dei . Et rursum: Et verbum meum, et praedicatio mea, non in suasoriis sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei . Iste igitur qui soloecis
Abbreviated transcription (Latin):
martirio intelligi: quod rome in
uincla coniectus. hanc epłam mi¬
serit. eo temꝑe quo ad philemonem
et. ad colosenses. et ad philippen¬
ses in alio loco scriptas eẽ monstra¬
bimus: uł certe quia inpluribus
locis lectum ẽ uinculum animȩ
corpus hoc dici. quo quasi clau¬
sa teneatur in carcere: dicimus
ꝓpterea paulũ corporis nexibus
coarceri. nec reuerti et eẽ cum xp̃o:
ut ꝑfecta ingentibus ꝑ cum predi¬
catio compleatur. Licet qui dẽm
alium sensum in hoc loco introdu¬
cant: quod paulus predestinatus
et scĩficatus ex utero matris sue
ad p̃dicationem gentium anteqͣ
nasceretur : postea uincula carnis
acceꝑit. Puto aũt quod et uicio¬
sa in hoc loco elocutio sit. Pro eo eñ
quod debuit dicere. huius rei gr̃a
ego paulus iunctus iħu xp̃i pro
uobis gentibus cognoui misteriũ
sicut et prescripsi in modico pro¬
ut potestis legentes intelligere:
ait. huius rei gr̃a ego paulus uin¬
ctus scđm reuelationem cognitum

Expanded text:
martyrio intelligi: quod Romae in martyrio intelligi: quod Romae in vincula conjectus, hanc Epistolam miserit eo tempore quo ad Philemonem, et ad Colossenses, et ad Philippenses in alio loco scriptas esse monstravimus. Vel certe quia in pluribus locis lectum est, vinculum animae corpus hoc dici, quo quasi clausa teneatur in carcere: dicimus propterea Paulum corporis nexibus coerceri, nec reverti et esse cum Christo, ut perfecta in gentes per eum praedicatio compleatur. Licet quidam alium sensum in hoc introducant, quod Paulus praedestinatus, et sanctificatus ex utero matris suae, ad praedicationem gentium antequam nasceretur, postea vincula carnis acceperit. Puto autem quod et vitiosa in hoc loco elocutio sit. Pro eo enim quod debuit dicere: hujus rei gratia, ego Paulus vinctus Jesu Christi pro vobis gentibus, cognovi mysterium, sicut et praescripsi in modico, prout potestis legentes intelligere, ait: hujus rei gratia ego Paulus vinctus secundum revelationem, cognitum
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ scđ̾m reuelationem cognitum
factum ẽ michi misterium sicut
prescripsi in modico. prout potestis
legentes intelligere sensum meum
inmisterio xp̃i. Quantum ad con¬
sequentiam sermonis textumq
eloquii ꝑtinet: ad id quod premi
ei reddiderit pociumus inuenire.
Neq enĩ dixit. huius rei gratia
ego paulus hoc uł hoc feci. ł illud
⁊ illud docui. s supensa manẽtei sñtntia
tͣngressus ad alia ẽ. nisi forte ignos¬
centes ei qd̃ et ipse confessus ẽ di¬
cens. et si imꝑitus sermone non tam̃
scientia. sensuũ magis in eo querimꝰ
ordinem quam uerborũ. Qui sic
reddi potest. Huius rei gratia ego
paulus iunctus xp̃i iħu. et uinc¬
tus ꝓuobis qui estis ex gentibus.
cognoui misterium ut uobis quoq
illud traderem. sicut in bac eadẽ
epistola ante paululum sum locu¬
tus. Debetis aũt audire dispensa¬
tionem gratie dĩ quȩ data ẽ mi¬
chi inuobis qui estis ex gentibus.
ꝓquibus et uinctus sum iħu
lum eẽ ꝓ gentibus: potest et de-

Expanded text:
cognitum factum est mihi mysterium, sicut praescripsi in modico; prout potestis legentes intelligere sensum meum in mysterio Christi. Quantum ad consequentiam sermonis textumque eloquii pertinet, ad id quod praemiei reddiderit, potuimus invenire. Neque enim dixit, hujus rei gratia ego Paulus hoc vel hoc feci, vel illud et illud docui: sed suspensa manente sententia, transgressus ad alia est. Nisi forte ignoscentes ei, quod et ipse confessus est dicens: Et si imperitus sermone, non tamen scientia , sensuum magis in eo quaeramus ordinem, quam verborum. Qui sic reddi potest: hujus rei gratia, ego Paulus vinctus Christi Jesu, et vinctus pro vobis qui estis ex gentibus, cognovi mysterium, ut vobis quoque illud traderem: sicut in hac eadem Epistola ante paululum 587 sum locutus. Debetis autem audire dispensationem gratiae Dei, quae data est mihi in vobis qui estis ex gentibus, pro quibus et vinctus sum Jesu lum esse pro gentibus, potest et de
Abbreviated transcription (Latin):
et potestas nisi inferiores subiec¬
tos habeant. non uocantur. Potest
am pater ẽ. et unigenitus non ẽ
adoptione filius. sed natura: cȩte¬
re quoq creaturȩ. paternitatis
nomen adoptione meruerunt.
Quicquid aũt de patre et filio di¬
cimus: hoc sciamus dictum eẽ de
sp̃u scõ. Nam et saluator ñr. pa¬
trem eẽ se nouit dicens. fili dimnit¬
tuntur tibi peccata. et filia. fides tui
os. Ualentinus sequuloꝵ suoꝵ ꝓbo¬
las atq conuigia ex hoc uł maxi¬
me loco confirmandas putat: ne¬
quaquam intelligens ut supradi¬
ximus ad similitudinem dĩ patris
et incęlo et in terra paternitates ñ
fieri sed appellari. Ut det uobis se¬
cundum diuitias glorie suȩ urtu¬
tem. confortari ꝑsp̃m eius in interio¬
rem hominem. habitare xp̃m ꝑfidẽ

Expanded text:
et potestas, 602 nisi inferiores subjecet potestas, 602 nisi inferiores subjectos habeant, non vocantur. Potest am Pater est, et unigenitus non est adoptione Filius, sed natura: caeterae quoque creaturae paternitatis nomen adoptione meruerunt. Quidquid autem de Patre et Filio dicimus, hoc sciamus dictum esse de Spiritu sancto. Nam et Salvator noster Patrem esse se novit, dicens: Fili, dimittuntur tibi peccata ; et: Filia, fides tua os. Valentinus saeculorum suorum probolas atque conjugia, ex hoc vel maxime loco confirmandas putat: nequaquam intelligens, ut supra diximus, ad similitudinem Dei Patris, et in coelo, et in terra, paternitates non fieri, sed appellari. Ut det vobis, secundum divitias gloriae suae, virtute confortari per spiritum ejus in interiorem hominem: hab
Abbreviated transcription (Latin):
quem primũ plasmauit ds̃. et crea¬
tor ipsius et pater fuit. certe dõ pa¬
tri scit se debere quod substitit. Rur¬
sum hi qui geniti sunt ex adam: pa¬
trem illum intelligunt ex quo orti
sunt. Unde et in cuangło sed̃m lu¬
cam. cum paulatim a xp̃o dauid et
abraham retrorsum eẽt generatio suꝑ¬
putata: ad extremum scriptura ait.
filii sech. filii adam. filii dei. ut pa¬
ternitatis interra uocabulum. adõ
primũ ortum eẽ monstraret. Que-¬
ritur uero: quam ob eausam et in
cęlis ab eo om̃is paternitas appelle¬
tur. quomodo nos qui non sumus
de genere abraham. si fidem illius
habuerimus filii uocamur abrahã.
patriarchas quoq ꝓpħas si tamen
nos ab eis peccata non separant nr̃os
patres dicimus: ita puto et angłos
ceterasq uirtutes habere principes
sui generis incȩlestibus: quos pa¬
tres gaudeant appellare. Arcange¬
lus enĩ. nisi angłorum dici non po¬
test. et dominatio et principatus

Expanded text:
quem primum plasmavit Deus, et Creaquem primum plasmavit Deus, et Creator ipsius, et Pater fuit, certe Deo Patri scit se debere quod substitit. Rursum hi qui geniti sunt ex Adam, patrem illum intelligunt, ex quo orti sunt. Unde et in Evangelio secundum Lucam, cum paulatim a Christo David, et Abraham retrorsum esset generatio supputata, ad extremum Scriptura ait: Filii Seth, filii Adam, filii Dei ; ut paternitatis in terra vocabulum, a Deo primum ortum esse monstraret. Quaeritur vero quam ob causam, et in coelis ab eo omnis paternitas appelletur. Quomodo nos, qui non sumus de genere Abraham, si fidem illius habuerimus, filii vocamur Abraham: patriarchas quoque et prophetas si tamen nos ab eis peccata non separent nostros patres dicimus: ita puto et angelos, caeterasque virtutes habere principes sui generis in coelestibus, quos patres gaudeant appellare. Archangelus enim, nisi angelorum dici non potest, et dominatio, et principatus,
Abbreviated transcription (Latin):
bere quo subsistat. Nam et inigne
aliud ẽ ẽẽ calidum: aliud calefactũ.
Ignis absq calore intelligi non po¬
test. Cȩtera quȩ ex igne calefiunt.
calorẽ illius mutuantur. et paulatim
si ignis abscesserit calore tenuato re¬
deunt innaturam suã. et nequaquã
calida nuncupantur. Iuxta hunc sen¬
sum: et in euangło dicitur ad eum
qui saluatorem non quasi dĩ filiũ
sed quasi magistrum bonum puta¬
bat. Quid me appellas bonum lle¬
mo ẽ bonus: nisi unus ds̃. Et certe
terrã bonam legimus. et hominem
et pastorem bonum: sed nemo iuxta
naturam bonus. nisi solus ds̃. Cȩtera
ut dicantur bona: bonitate illius
consecuntur. Sicut gͦ solus bonus bo¬
nos facit. et solus inmortalis inmor¬
talitatem tribuit. et solus uerus ue-¬
ritatis nomen imꝑtit: ita et solus
pater quia creator ẽ omũim. et uni¬
uersorum causa substantie. prestat
ceteris ut patres eẽ dicantur. De ter¬
renis cȩlestia contemplemur. Ad am

Expanded text:
bere quod substitit. Nam et in igne bere quod substitit. Nam et in igne aliud est calidum, aliud calefactum. Ignis absque calore intelligi non potest. Caetera quae ex igne calefiunt, calorem illius mutuantur, et paulatim si ignis abscesserit, calore tenuato, redeunt in naturam suam, et nequaquam calida nuncupantur. Juxta hunc sensum et in Evangelio dicitur ad eum qui Salvatorem non quasi Dei Filium, sed quasi magistrum bonum putabat: Quid me appellas bonum? nemo est bonus, nisi unus Deus . Et certe terram bonam legimus , et hominem , et pastorem bonum ; sed nemo juxta naturam bonus, nisi solus Deus. Caetera ut dicantur bona, bonitate illius consequuntur. Sicut ergo solus bonus, bonos facit, et solus immortalis, immortalitatem tribuit, et solus verus, veritatis nomen impertit: ita et solus Pater, quia Creator est omnium, et universorum causa substantiae, praestat caeteris ut patres esse dicantur. De terrenis coelestia contemplemur: Adam
Abbreviated transcription (Latin):
alios arietum. Quomodo ergo ds̃
essentiȩ suç nomen atq substantie
etiam ceteris imꝑtit ȩlementis. ut
ꝓsa quoq eẽ dicantur. non quo se¬
cundum naturam sint. Fuit enim
tempus quando uniuersa non fue¬
rint: et rursum si uoluerit innichi¬
lum reuertentur. Sed ut eẽ dicantur.
lubent dĩ bonitate donatum: sic et
paternitatis nomen ex semet ipso lar¬
gitus ẽ om̃ibus. Quod ut manifesti¬
us fiat: scripturarum testimonium
Ego sum qui sum. Et hec dices filiis
isrł. Qui ẽ misit me. Nunquid so¬
lus ds̃ erat. et cȩtera non erant:¬
Crant utiq Angłi. cęlum. terra.
uł mare. et ipse moyses cui dñs lo¬
quebatur: et isrł et egiptii ad quos
et contra quos princeps et aduersa
commune substantiȩ. sibi propriũ
uendicat ds̃: Illa ut diximus cau¬
sa: quia cetera ut sint dĩ sumpsere
benefitium. ds uero qui semꝑ est.
nec habet aliunde principiũ: et ip¬
se sui origo ẽ. sueq causa substan¬
tiȩ. non potest intelligi aliunde ha¬

Expanded text:
filios arietum . Quomodo ergo Deus essentiae suae nomen atque substantiae, etiam caeteris impertit elementis, ut ipsa quoque esse dicantur, non quo secundum naturam sint fuit enim tempus quando universa non fuerunt, et rursum, si voluerit, in nihilum revertentur sed ut esse dicantur, habent Dei bonitate donatum: sic et paternitatis nomen ex semetipso largitus est omnibus. Quod ut manifestius fiat, Scripturarum testimonium Ego sum qui sum ; et: Haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos. Numquid solus Deus erat, et caetera non erant? Utique angeli, coelum, terra, vel maria, et ipse Moyses, cui Dominus loquebatur, et Israel, et Aegyptii, ad quos, et contra quos princeps et adversaruomodo nomen commune substantiae, sibi proprium vindicat Deus? illa, ut diximus, causa: quia caetera ut sint, Dei sumpsere beneficio. Deus vero qui semper est, nec habet aliunde principium, 601 et ipse sui origo est, suaeque causa substantiae, non potest intelligi aliunde ha
Abbreviated transcription (Latin):
ator cẽ om̃ium predicatur. Ex quo
ostenditur. idem eẽ ds̃ noui et uete¬
ris testamenti. Potest aũt misterium
ascculis absconditum et aliter in
telligi: quod ipsa illud secula ig¬
norauerunt. hoc ẽ. om̃s spiritales
et rationabiles creaturȩ que in secu¬
lis fuerunt. Seculum quipe freq̃n¬
ter ꝓhis quȩ in seculo uersantur ac¬
cipitur: sicut paulus ad galathas lo¬
quitur dicens. ut criꝑet nos de pre¬
senti seculo nequam. Et in alio loce.
Ut ostenderet inuenturis seculis: ꝓ
eo quod ẽ. istis omibus que insuꝑue¬
nientibus seculis futura erant. Ut

Expanded text:
ator esse omnium praedicatur. Ex quo ator esse omnium praedicatur. Ex quo ostenditur idem esse Deus novi et veteris Testamenti. Potest autem mysterium a saeculis absconditum et aliter 594 intelligi, quod ipsa illud saecula ignoraverint, hoc est, omnes spirituales, et rationabiles creaturae quae in saeculis fuerunt. Saeculum quippe frequenter pro his quae in saeculo versantur, accipitur. Sicut Paulus ad Galatas loquitur dicens: Ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam . Et in alio loco: Ut ostenderet in venturis saeculis , pro eo quod est, his omnibus quae in supervenientibus saecul
Abbreviated transcription (Latin):
te sunt cognitȩ. Quia aliud ẽ ad
secretum curiositate propria ꝑueni¬
re. quod postquam inuentum fuerit
desinet eẽ inuestigabile. Aliud pro¬
pria diligentia illud nequaquam
posse comprehendere. sed ꝑ gratiam
quoq ostenderis: nichilo minus in¬
uestigabile ꝑseuerat. dum tibi quan¬
tum inte ẽ fuit antequam osten¬
deretur occultum. Diuitias. xp̃i
inuestigabiles: ad ipsum quoq
xp̃m loquens psalmista testatur
dicens. Quam infinita multitudo
bonitatis tue. quam abscondisti ti¬
mentibus te. Hȩ bonitatis euis di¬
uitiȩ ab om̃ibus retro seculis abs¬
conditȩ fuerunt indõ. qui creator
ẽ omium. Ubi ẽ marcion et ualen¬
tinus et om̃s heretici. qui alterum
mundi idẽ uisibilium. et alterum
asserunt inuisibilium conditorem.
Hunc iustum eẽ dicentes: illum nes¬
cio quem semꝑ ignotum. tancum
bonum qui pater xp̃i sit: Ecce
ds̃ in quo misterium xp̃i ab om̃ib
retro seculis absconditum fuit: cre¬

Expanded text:
te, sunt cognitae. Quia aliud est ad te, sunt cognitae. Quia aliud est ad secretum curiositate propria pervenire, quod postquam inventum fuerit, desinit esse ininvestigabile. Aliud propria diligentia illud nequaquam posse comprehendere, sed per gratiaquoque ostenderis, nihilominus ininvestigabile perseverat, dum tibi quantum in te est, fuit antequam ostenderetur occultum. Divitias Christi ininvestigabiles, ad ipsum quoque Christum loquens Psalmista testatur, dicens: Quam infinita multitudo bonitatis tuae, quam abscondisti timentibus te . Hae bonitatis ejus divitiae ab omnibus retro saeculis absconditae fuerunt in Deo, qui creator est omnium. Ubi sunt Marcion et Valentinus, et omnes haeretici, qui alterum mundi, id est, visibilium, et alterum asserunt in visibilium conditorem? Hunc justum esse dicentes, illum nescio quem semper ignotum: tantum bonum, qui Pater Christi sit. Ecce Deus, in quo mysterium Christi ab omnibus retro saeculis absconditum fuit, Cre
Abbreviated transcription (Latin):
te. Loquitur dñs in ęuangło addis¬
cipulos. Qui uult inuobis maior
eẽ: fiat omĩum minor. Et qui uult
ẽẽ primus: sit omĩum nouissimus.
Quod paulus opere complebat di¬
cens. Puto eñi quia ds̃ nos aposto¬
los nouissimos ostendit: quasi mor¬
ti destinatos. Om̃ium igitur qua
apostolus paulus. In fimior erat:
et idcirco maior. Omibus eñi in qͥt
ẽ infimus: data ẽei gr̃a hec ingen¬
tibus. ut ȩuangłitaret inuestiga¬
biles diuitias. xp̃i. et docere dis¬
pensationem misterii absconditi
a scłis indõ qui uniuersa creauit.
Si inuestigabiles diuitiȩ. xp̃i sunt.
quomodo ȩuangłizantur inpopu¬
lo: Si absconditum ẽ a scłis miste¬
rium indõ. qua ratione ꝑ paulum
ꝓfertur ingentibus: Sed inuesti¬
gabiles et absconditum: duppli¬
citer sentiendum. Quod inuesti¬
gabiles ante diuitiȩ fuerit. et
nunc post dñi aptȩ sint passionẽ:
aut certe quȩ natura sua homini
inuestigabiles erant. hȩ deo reuelan¬

Expanded text:
te. Loquitur Dominus in Evangelio ad diste. Loquitur Dominus in Evangelio ad discipulos: Qui vult in vobis major esse, fiat omnium minor, et qui vult esse primus, sit omnium novissimus . Quod Paulus opere complebat, dicens: Puto enim quia Deus nos apostolos novissimos ostendit, quasi morti destinatos . Omnibus igitur qui apostolus Paulus infirmior erat, et idcirco major. 593 Omnibus enim, inquit, est infimus, data est ei gratia haec in gentibus, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret dispensatioa saeculis in Deo, qui universa creavit. Si ininvestigabiles divitiae Christi sunt, quomodo evangelizantur in populo? Si absconditum est a saeculis mysterium in Deo, qua ratione per Paulum profertur in gentes? Sed ininvestigabiles et absconditum dupliciter sentiendum. Quod ininvestigabiles ante divitiae fuerint, et nunc post Domini apertae sint passionem. Aut certe quae natura sua homini ininvestigabiles erant, hae, Deo revelan
Abbreviated transcription (Latin):
bantur. sed apud uniuersas gentes
quibus postea manifestatum. Et pa¬
riter adnotandum: quod sacraintũ
Sciant igitur qui ꝓpħas non in¬
telligunt nec scure desiderant. as¬
serentes se tantum euangło eẽ con¬
tentos: xp̃i nescire misterium. quod
temꝑibus ȩternis. gentibus cunctis
fuerit ignotum. Michi infimo om¬
nium scõrum data ẽ gratia hȩc. in
gentibus euanglizare inuestigabi¬
les diuitias. xp̃i. et illuminare quȩ
sit dispensatio misterii absconditi
a scłis indõ qui unuersa creauit.
Non puto apostolum paulũ cum
mentis suȩ concordasse secreto: ut
xerit. uerbi causa. his qui erant in
epheso. qui in corintho. qui thessa¬
lonicȩ. uł qui in toto orbe credide¬
rant. Quod cum humilitatis inditi¬
um sit se om̃ibus scĩs infimum di¬
cere: mendacii ẽ reatus. aliud in pec¬
tore clausum habere. aliud in lingua
promere. Reperiendum ergo est
argumentum quo et paulus uere
de apostolica non ceciderit dignita¬

Expanded text:
bantur, sed apud universas gentes bantur, sed apud universas gentes quibus postea manifestatum est. Et pariter annotandum, quod sacramentumSciant igitur qui prophetas non intelligunt, nec scire desiderant, asserentes se tantum Evangelio esse contentos, Christi nescire mysterium, quod temporibus aeternis gentibus cunctis fuerit ignoratum. Mihi infimo omnium sanctorum data est gratia haec, in gentibus evangelizare investigabilesit dispensatio mysterii absconditi a saeculis in Deo qui universa creavit. Non puto apostolum Paulum cum mentis suae concordasse secreto, ut xerit: verbi causa, his qui erant in Epheso, qui in Corintho, qui in Thessalonica, vel qui in toto orbe crediderant. Quod cum humilitatis indicium sit, se omnibus Sanctis infimum dicere, mendacii est reatus, aliud in pectore clausum habere, aliud in lingua promere. Reperiendum ergo est argumentum, quo et Paulus vere de apostolica non ceciderit dignita
Abbreviated transcription (Latin):
tuangłm cuuis factus sum minister
scđdm donum gratiȩ quȩ data ẽ mi¬
chi uxta oꝑationem iurtutis eius.
ut dĩ gratiam non suũ meritum de¬
monstraret. Sciebat se namiq ꝑsecuto¬
itm fusse. et xp̃i eccłam deuastasse:
ex qua humilitate arrogantię pe¬
nitꝰ. acrimen excluditur. Suꝑ
quȩ nonnulli eum reprehendendum
putant: quia sibi dixerit misterium
reuelatum. quod patriarchis et pro¬
phetis fuerit ignotum. Nunquam
humilitatis discipulus uerbis arro¬
gantiȩ intumesceret: euanglin cu¬
us minister ẽ non sui meriti dicens
siusse. sed gratiȩ dĩ. Qui uolunt
ꝓpħas non intellexisse quod dixe
risq codicibus inuenitur ad confir¬
mationem sui dogmatiᷤ t᷑hiut leg̃ntẽ.
Ci aut qui potest uos roborare iux¬
ta euangłm meũ et predicationem
iħu xp̃i: scd̾m reuelationem miste¬
rii temꝑibus ȩternis taciti. manife
dendum ẽ: temꝑibus preteritis ta¬
citum. xp̃i fuisse misterium non a¬
pud eos qui illud futurum pollice¬

Expanded text:
factus sum minister secundum donum gratiae quae data est mihi juxta operationem virtutis ejus: ut Dei gratiam, non suum meritum demonstraret. Sciebat se namque persecutorem fuisse, et Christi Ecclesiam devastasse, ex qua humilitate, arrogantiae penitus crimen excluditur. Super qua nonnulli eum reprehendendum putant: quia sibi dixerit mysterium revelatum, quod patriarchis et prophetis fuerit 592 ignotum. Numquam enim humilitatis discipulus, verbis arrogantiae intumesceret, Evangelium cujus minister est, non sui meriti dicens fuisse, sed gratiae Dei. Qui volunt prophetas non intellexisse quod dixerrisque codicibus invenitur, ad confirmationem sui dogmatis trahunt, legentes: Ei autem qui potest vos roborare juxta Evangelium meum, et praedicationem Jesu Christi secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti, manifesdendum est, temporibus praeteritis tacitum Christi fuisse mysterium, non apud eos qui illud futurum pollice
Abbreviated transcription (Latin):
ueritas. sapientia. iusticia. quȩ om¬
nia intelliguntur in xp̃o: Quomo¬
do igitur hec nobis tribuunt fiduti¬
am ad dm̃. sic et accessum: ut nr̃ ad
dm̃ sensus accedat et diligentius
contempletur. et aliquid sibi de eiꝰ
maiestate assumat et uendicet. et
quasi de radiis solis calorem quen¬
dam splendoremq luminis mutu¬
etur et dicat. Signatum ẽ suꝑ nos
lumen uultus tui dñe. Magnum
ẽ ergo non solum nos habere fiduti¬
am: sed habere eam in confidentia.
Nec tantũ habere accessum: sed ut
ipse maior sit accessus. habere illũ
inconfidentia. Cuius fidutiȩ atq
accessus: principiũ et origo fides
in xp̃o ẽ. Qui igitur om̃ia ratione
et ordine facit: iste credit in xp̃m
sermonem atq rationem. Qui sapien¬
tiam potuerit comprehendere: cre¬
dit in xp̃m sapientiam. Qui intellexe¬
nt ueritatem: credit in xp̃o ueritatẽ.
Qui iuste uixerit: credit in xp̃o iusti¬
ciam. Nec opus ẽ pł. ira dicere: cum fre¬

Expanded text:
veritas, sapientia, justitia, quae omveritas, sapientia, justitia, quae omnia intelliguntur in Christo. Quomodo igitur haec nobis tribuunt fiduciam ad Deum: sic et accessum, ut noster ad eum sensus accedat, et diligentius contempletur, et aliquid sibi de ejus majestate assumat et vindicet, et quasi de radiis solis, calorem quemdam splendoremque luminis mutuetur et dicat: Signatum est 596 super nos lumen vultus tui, Domine . Magnum est ergo non solum nos habere fiduciam, sed etiam habere eam in confidentia. Nec tantum habere accessum, sed ut ipse firmior sit accessus, habere illum in confidentia, cujus fiduciae atque accessus, principium et origo, fides in Christo est. Qui igitur omnia ratione et ordine facit, iste credit in Christum sermonem atque rationem: qui sapientiam potuerit comprehendere, credit in Christum sapientiam: qui intellexerit veritatem, credit in Christum veritatem: qui juste vixerit, credit in eum justitiam. Nec opus est plura dicere, cum fre
Abbreviated transcription (Latin):
calicem: et petrum qui calicem ti¬
mebat accusat. Quid hac stulticia
prudentius. uarietate distinctuis. sa¬
pientia obscuruis. quam fecit ds̃ in
risq scđm ordinem iuncturamq
sermonis. et eccła facta intelligi pos¬
nos genere neutrali in latino ser-¬
mone ꝓpositum habemus expressã:
tamen sapientia magis in xp̃o fa¬
cta potest resonare quam cetera:
fatuum quippe dĩ: sapientius ẽ ho¬
minibus. Quod si in xp̃o scđ̾m mis¬
ticos intellectus dicitur facta sapi¬
entia: intelligant arriani frustra
se de illo testimonio glari in
quo sapientia ininitio uiarum dĩ cre¬
atam se et genitam loquitur et fun¬
datam. Et utiq uixta illos. si crea¬
ta ẽ. nata eẽ non potuit. Si autem
nata ẽ: quomodo et fundata dicit
et creata: In quo habemus fidutiam
et accessum inconfidentiam ꝑ fidẽ
eius. Nichil nobis ita potest addm̃
non reprehenderit. Confidentia quȩ¬
ẽ quam habemus ad dm̃. nisi sermo

Expanded text:
calicem, et Petrum quia calicem ticalicem, et Petrum quia calicem timebat, accusat. Quid hac stultitia prudentius, varietate distinctius, sapientia obscurius, quam fecit Deus inrisque secundum ordinem juncturamque sermonis, et Ecclesia facta intelligi posnos genere neutrali in Latino sermone propositum habemus expressam: tamen sapientia magis in Christo facta potest resonare quam caetera. Fatuum quippe Dei sapientius est hominibus . Quod si in Christo secundum mysticos intellectus dicitur facta sapientia , intelligant Ariani frustra se de illo testimonio gloriari, in quo sapientia in initio viarum Dei creatam se et genitam loquitur et fundatam. Et utique juxta illos creata est, nata esse non potuit. Si autem nata est, quomodo et fundata dicitur et creata? In quo habemus fiduciam, et accessum in confidentia per fidem ejus. Nihil nobis ita potest ad Deunon reprehenderit, confidentiam habemus ad Deum , nisi sermo,
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i: non solum nobis sed et ange¬
lis cunctisq incȩlo uirtutibus pro¬
fuit. et aꝑuit sacramentum quod
ante nesciebant. Deniq ad cȩlum
cum corpore dñm reuertentem:
mirantur et dicunt. Quis tste qui
ascendit de edom. fuluida uestim̃¬
ta eus ex bosor: Sic formosus in
stola candida. Et in alio loco. Quis
ẽ iste rex glȩ: dñs urtutum ipse
ẽ rex gle. Non putemus igitur in
ȩxcła eẽ simplicem fidem. sed mul¬
tiplicem. et multifariam eẽ sapientiam:
ut non solum uaria sit. sed multa ua¬
rietate distincta. Respicis cunas xp̃i:
uide pariter et cȩlum. Uagientem
in presep. intueris infantem: sed an¬
gelos sumul ausculta laudantes. Hero¬
des ꝑsequitur: sed adorant magi. Ig¬
norant pharisei: sed stella demons¬
trat. Baptizatur a seruo: sed uox
desuꝑ dĩ intonantis auditur. Aquis
mergitur: sed columba descendit.
immo sp̃s incolumba. Ad passionem
uenit: et pati timet. Hult transire

Expanded text:
Christi non solum nobis, sed et angeChristi non solum nobis, sed et angelis cunctisque in coelo virtutibus profuit, et aperuit sacramentum quod antea nesciebant. Denique ad coelum 595 cum corpore Deum revertentem mirantur, et dicunt: Quis est iste qui ascendit de Edom, fulvida vestimenta ejus ex Bosor, sic Al. hic formosus in stola candida . Et in alio loco: Quis est iste rex gloriae? Dominus virtutum ipse est rex gloriae . Non putemus igitur in Ecclesia esse simplicem fidem, sed multiplicem et multifariam esse sapientiam, ut non solum varia sit, sed multa varietate distincta. Respicis cunas Christi: vide pariter et coelum. Vagientem in praesepe intueris infantem: sed angelos simul ausculta laudantes. Herodes persequitur, sed adorant Magi . Ignorant Pharisaei, sed stella demonstrat. Baptizatur a servo: sed vox desuper Dei intonantis auditur . Aquis mergitur: sed columba descendit, immo Spiritus in columba . Ad passionem venit, et pati timet, vult transire
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃o iħu dño nr̃o. Auxta donum
gratiȩ dĩ quȩ data ẽ apostolo ut
cuangłi ⁊aret inuestigabiles diuiti¬
as. xp̃i. et doceret ingentibus mis¬
terium quod aseculis fuerat igno¬
ratum. Idcuco idipsũ sacramentũ
ei ẽ reuelatum: ut non solum genti
tia dĩ: quȩ uixta ꝓpositũ ueterũ
seculorũ olim destinata. nunc con¬
simmata uiaetur in xp̃o. Si aũt¬
principatibus et potestatibus incelis
quas scãs ministrasq dĩ acciꝑe debe¬
mus. licet quidam principem aeris
istius et angłos eiuis interpretentur.
Ignota fuit multiplex sapientia dĩ
que nunc eis ꝑ eccłam reuelata est.
quantomagis patriarchis et ꝓpħis
ignota fuerit quos supra non igno¬
rasse misterium xp̃i. sed ita ut apo¬
stolos nescisse monstrauimus: Mul¬
tiplex quippe sapientia dĩ quȩ ser
ꝑ ȩccłam dĩ nunc et principatibus
et potestatibus reuelata ẽ: quam
olim ds futuram insua mente decre-¬
uerat. et nunc eẽ ꝑfectam ex eo qđ
iudemus agnoscimus. Crux itaq

Expanded text:
omino nostro. Juxta donum gratiae Dei, quae data est Apostolo, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret in gentibus mysterium quod a saeculis fuerat ignoratum: idcirco idipsum sacramentum ei est revelatum, ut non solum gentibtia Dei, quae juxta propositum veterum saeculorum olim destinata, nunc consummata videtur in Christo. Si autprincipatibus et potestatibus in coelis, quas sanctas ministrasque Dei accipere debemus licet quidam principem aeris istius et angelos ejus interpretentur, ignota fuit multiplex sapientia Dei, quae nunc eis per Ecclesiam revelata est, quanto magis patriarchis et prophetis ignota fuit, quos supra non ignorasse mysterium Christi, sed ita ut apostolos, nescisse monstravimus? Multiplex quippe sapientia Dei, quae sermoEcclesiam Dei nunc et principatibus et potestatibus revelata est. Quam olim Deus futuram in sua mente decreverat, et nunc esse perfectam ex eo quod videmus, agnoscimus. Crux itaque
Abbreviated transcription (Latin):
concorporales et conparticipes pro¬
missionis in xp̃o iħu ꝑ euangłin¬
cuius factus ẽ paulus minister. se¬
cundum donũ gratiȩ dĩ quȩ data
ẽ ei uixta oꝑationem uirtutis euis.
Scio appositionem coniunctionis
ꝑ quam dicitur coheredes. et con¬
corporales et conparticipes: inde¬
coram facere in latino sermone sen¬
tentiam. Sed quia ita habentur
ingreco. et singuli sermones.silla¬
bȩ. apices. puncta. indiuinis scrip¬
turis plena sunt sensibus: ꝓptea
magis uolumus in compositione in¬
structuraq uerborum quam intelli¬
gentia ꝑiditari. Gentes igitur cohe¬
redes sunt isrłi: siue quod melius ar-¬

Expanded text:
concorporales, et comparticipes proconcorporales, et comparticipes promissionis in Christo Jesu per Evangfactus est Paulus minister, secundum donum gratiae Dei, quae data est ei juxta operationem virtutis ejus. Scio appositionem conjunctionis ejus, per quam dicitur, cohaeredes, et concorporales, et comparticipes, indecoram facere in Latino sermone sententiam. Sed quia ita habetur in Graeco, et singuli sermones, syllabae, apices, puncta, in divinis Scripturis plena sunt sensibus, propterea magis volumus in compositione structuraque verborum, quam intelligentia periclitari. Gentes igitur cohaeredes sunt Israeli, sive quod melius ar
Abbreviated transcription (Latin):
keq eñi om̃s exemplo salomonis
de natura bestiarum et uolucrum
et herbarum similiter sunt loqͥuu¬
ti: ut disputarent acedro libani
usq ad s sopum quȩ exit ꝑparietẽ.
E contrario salomon non ita forsi¬
tan uideret ut moyses om̃s speties
uictimarum et culturȩ dĩ. nec ei fa¬
tie ad fatiem dñs sit loquutus. nec uaso¬
rum tantam uł habuerit uł intelle¬
xerit suppellectilem. quorũ typum
illi inmonte dñs ostendit. Et quomͦ
patriarchȩ et ꝓpħȩ habuerunt ali¬
qua quȩ apostolos non habuisse
credendum ẽ: sic econtrario ꝓ opor¬
tunitate temꝑis et ꝓ ęuangłii pre¬
dicatione. habuerunt apostoli ma¬
gis notum mysterium xp̃i. Quod
scierunt quidem et scĩ antiquitus
uiri. sed non ita ut apostoli quibus
predicandi necessitas incumbebat.
Quod ẽ aũt hoc mẏsterium. quod
sicut nunc aliis generationibus nõ
fuit reuelatum: utiq illud quod
sequitur. Esse gentes coheredes et

Expanded text:
Neque enim omnes in exemplum Salomonis Neque enim omnes in exemplum Salomonis de naturis bestiarum et volucrum, et herbarum similiter sunt locuti, ut disputarent a cedro Libani, usque ad hyssopum, quae exiit per parietem. Econtrario Salomon non ita forsitan viderit, ut Moyses omnes species victimarum, et culturae Dei; nec ei facie ad faciem sit locutus Dominus, nec vasorum tantam vel habuerit, vel intellexerit supellectilem, quorum typum illi in monte Dominus ostendit . Et quomodo patriarchae, et prophetae habuerunt aliqua quae apostolos non habuisse credendum est: sic econtrario pro opportunitate temporis, et pro Evangelii praedicatione, habuerunt apostoli magis notum mysterium Christi. Quod scierunt quidem et sancti antiquitus viri, sed non ita ut apostoli, quibus praedicandi necessitas incumbebat. 591 Quod est autem hoc mysterium, quod, sicut nunc, aliis generationibus non fuit revelatum? Utique illud quod sequitur, esse gentes cohaeredes,
Abbreviated transcription (Latin):
salomonem et retro patriarchis uox
diuina pollicita sit: Qui de se quoq
ipse loquitur confidenter. Ds docu¬
it me sapientiam: et intellectum
scõrĩ cognoui. Necnon et dauid
de scientia occulti misterii gloriatur.
dicens. Incerta et occulta sapientiȩ
tuȩ manifestasti michi. & ad eum
qui sibi de sapientia subplaudebat:
ds̃ loquitur ꝑ ꝓpħam. Numquid tu
sapientior es cdaniele: Aut ille igit
de quo supra iam disseruimus tenen¬
dis ẽ sensus. ita patriarchas et pro¬
pħas ut nunc apostolis reuelatum
ẽ.xp̃i ignorasse misterium. quia
aliud sit tenere quid manibus. ali
dicendum quomodo non sunt simi¬
les facies faciebus. sic nec corda ẽẽ
cordibus. et uxta apostolum di¬
uersa eẽ carismata: alium babere
ꝓpħiam. alium genera linguarum.
alium dona curationum. alium opi¬
tulationes et gubernationes. Illum
ẽẽ sapientem: hunc fidelem. Istum
pollere scientia secretorum: illum
simplici tantum fide eẽ contentũ.

Expanded text:
Salomonem, et retro patriarchis vox Salomonem, et retro patriarchis vox divina pollicita sit? qui de se quoque ipse loquitur confidenter: Deus docuit me sapientiam, et intellectum sanctorum cognovi . Necnon et David de scientia occulti mysterii gloriatur, dicens: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi . Et ad eum qui sibi de sapientia supplaudebat, Deus loquitur per prophetam: Numquid tu sapientior es Daniele . Aut ille igitur de quo jam supra disseruimus, tenendus est sensus, ita patriarchas et prophetas, ut nunc apostolis revelatum est, Christi ignorasse mysterium, quia aliud sit tenere quid manibus, aliudicendum, quomodo non sunt similes facies faciebus, sic nec corda esse cordibus; et, juxta Apostolum, diversa esse charismata, alium habere prophetiam, alium genera linguarum, alium dona curationum, alium opitulationes et gubernationes, illum esse sapientem, hunc fidelem, istum pollere scientia secretorum, illum simplici tantum fide esse contentum .
Abbreviated transcription (Latin):
sed sic quomodo nc̃ resatũ est scĩs
euis et apostolis: nescisse patriar
com pleta. Uñ &e iohãneᷤ ꝓpt̾ea ma¬
ior ꝓpħis omibus dicitur: quia
quem cȩteri ꝓpħauerunt. ipse cot¬
spexerit et digito demonstrauerit.
dicens. Cece agnus dĩ ecce qui
tollit peccata mundi. luxta quem
sensum: et illud exponi potest.
cupiebant: quȩ futura cognoue¬
rant. Quod si nesciebant uentu¬
ra. quomodo desiderare poterant
que penitus ignorabant: Legimus
in regnorum libris. dñm salomoni
in somnio pollicentem atq dicen¬
tem. Pro eo quod petisti ame uer¬
bum istud. et non petisti tibi di¬
es multos. neq postulasti diuitias.
nec animas inimicorũ tuoꝵ. sed
petisti ut intelligeres et audires ui¬
ditium: ecce feci uerbum tuum. et
dedi tibi cor prudens et sapiens.
non surget similis tibi. Et quomo¬
do quidam putant apostolis xp̃i
reuelatum eẽ misterium quod ig¬
notum fuerit salomoni. cum apo¬
stolis om̃ibus sapientiorem fuisse

Expanded text:
: sed sic quomodo nunc revelatum est sanctis : sed sic quomodo nunc revelatum est sanctis ejus et apostolis, nescisse patriarccompleta. Unde et Joannes propterea major prophetis omnibus dicitur : quia quem caeteri prophetaverunt, ipse conspexerit, et digito demonstrarit, dicens: Ecce Agnus Dei: ecce qui tollit peccata mundi . Juxta quem sensum et illud exponi potest: cupiebant, quae futura cognoverant. Quod si nesciebant ventura, quomodo desiderare poterant, quae penitus ignorabant? Legimus in Regnorum libris, Dominum 590 Salomoni in somnio pollicentem atque dicentem: Pro eo quod petiisti a me verbum istud, et non petiisti tibi dies multos, nec postulasti divitias, nec animas inimicorum tuorum, sed petisti ut intelligeres, et audires judicium: ecce feci verbum tuum, et dedi tibi cor prudens et sapiens snon surget similis tibi . Et quomodo quidam putant apostolis Christi revelatum esse mysterium, quod ignotum fuerit Salomoni, cum apostolis omnibus sapientiorem fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
pensatio: inconsequentib indica¬
tur. Fiat manus tua suꝑ iurũ dex¬
tere tuȩ: et suꝑ filium hominis quẽ
confirmasti tibi. Aut igitur iuxta
montanũ. patriarchas et ꝓpħas.
in extasi locutos accipiendum. et
nescisse quod dixerint: aut si hoc
utiq quȩ loquuti sunt. Et si intel¬
lexerunt: queritur quomodo nunc
paulus dicat. quod aliis generatio¬
nibus non fuit notum. fuisse xp̃i
apostolis reuelatum. Aut igitur
illud ẽ respondendum quod cau¬
te paulus signanterq testatus sit.
filiis hominum ignotum fuisse
misterium. non filiis dĩ ad quoslo¬
quitur. ego dixi dii estis. et filii
excelsi om̃s. quod scilicet hi qui
sp̃m adoptionis cȩperint de qui¬
bus patriarchȩ et ꝓpħȩ fuerunt
dĩ scirent sacramentum. aut si hoc
non recipitur. et nimium uiolen¬
tum et coactum uidetur. illuc
sermo transibit. ut dicat. non de¬
finite et generalit̃ dixisse paci¬
lum aliis generationibus fuisse

Expanded text:
pensatio in consequentibus indicapensatio in consequentibus indicatur: Fiat manus tua super virum dexterae tuae, et super filium hominis quem confirmasti tibi . Aut igitur juxta Montanum, patriarchas et prophetas in ecstasi locutos accipiendum, et nescisse quae dixerint: aut si hoc utique quae locuti sunt. Et si intellexerunt, quaeritur quomodo nunc Paulus dicat, quod aliis generationibus non fuit notum, fuisse Christi apostolis revelatum. Aut igitur illud est respondendum, quod caute Paulus signanterque testatus sit, filiis hominum ignotum fuisse mysterium, non filiis Dei, ad quos loquitur: Ego dixi: dii estis, et filii Excelsi omnes . Quod scilicet hi qui spiritum adoptionis acceperint, de quibus patriarchae, et prophetae fuerint, Dei scierint sacramentum. Aut si hoc non recipitur, et nimium violentum et coactum videtur, illuc sermo transibit, ut dicat non definite et generaliter dixisse Paulum aliis generationibus ignotum
Abbreviated transcription (Latin):
iacob. et moy ses. ȩsaias. et cȩteri
ꝓpħȩ illud ignorauerint annon:
a quibus eẽ predictum aduentum
xp̃i et uocationem gentium scrip¬
tura commemorat. Abraham quippe
uidit diem eius et lȩtatus ẽ: et dicit᷑
ei. Benedicent᷑ in semine tuo om̃s
gentes. Et iacob qui oriendus eẽt
ex uda ꝓpħice loquitur.: et ipse
erit expectatio gentium. Moy ses
quoq maiores diuitias egipti thes¬
auris obꝓbrium xp̃i arbitratus
ẽ. Et ȩsaias. Ecce inquit uirgo in
utero concipiet et pariet. Et alibi.
Erit uirga iesse. et qui surget ad
regnandum ingentibus. in ipso
pauca de psalmis dixisse sufficiat.
Adorabunt in conspectu eiꝰ õs fami¬
liȩ gentium. Et iterum. Om̃s gen¬
tes seruient ei. & adhuc manife¬
stius. de populo isrł et de dño sal¬
uatore. Uisita uineam istam. et ꝑ¬
fice eam quam plantauit dexte¬
ra tua: et suꝑ filiũ hõiᷤᷤ quẽ confir¬
masti tibi. Cuius etiã corꝑis dis¬

Expanded text:
Jacob et Moyses, Isaias, et caeteri Jacob et Moyses, Isaias, et caeteri prophetae illud ignoraverint, an non? A quibus esse praedictum adventum Christi et vocationem Gentium, Scriptura commemorat. Abraham quippe vidit diem ejus, et laetatus est , et dicitur ei: Benedicentur in semine tuo omnes gentes . Et Jacob de eo qui oriundus esset ex Juda prophetice loquitur: Et ipse erit exspectatio gentium . Moyses quoque majores divitias Aegypti thesauris, opprobrium Christi arbitratus est. 589 Et Isaias: Ecce, inquit, virgo in utero concipiet, et pariet . Et alibi: Erit virga Jesse, et qui surget ad regnandum gentibus: in ipso pauca de Psalmis dixisse sufficiat: Et adorabunt in conspectu ejus omnes familiae gentium . Et iterum: Omnes gentes servient ei . Et adhuc manifestius de populo Israel, et de Domino Salvatore: Visita vineam istam, et perfice eam quam plantavit dextera tua, et super filium quem confirmasti tibi . Cujus etiam corporis dis
Abbreviated transcription (Latin):
rium sicut prescripsi in modico.
Uere enĩ siquis suꝑiora huius epłe
contempletur: udebit ei reuelata
misteria. Quorũ partem quandam mo¬
dicam suo sermone ꝑstrinxit: non
tam totum quod nouerat ꝓferens:
quam ostendens ex modico quid ta¬
ceret. Prout potestis inquit legentes
intelligere sensum meũ: siue sapi¬
entiam in misterio xp̃i. Hoc ẽ illud
quod in prefatione diximus: nul¬
lam epistolarum pauli tanta habe¬
re misteria. tam reconditis sensibus
inuoluta: quos et apostolus nosse se
glãtur. & nob̃ indicatoᷤᷤb̾uit ostendit.
ut attñtiꝰ q̃ sunt septa relegamus. E
scĩs eus. et apostolis. et ꝓpħis in sp̃u
eẽ gentes coheredes et concorꝑ ales
et conparticipes promissionis in
xp̃o. ꝑ euangłm cuius factus sum
minister scđm donum gratiȩ dĩ
quȩ data ẽ michi uixta oꝑationẽ
ex parte supra apostolus executus
ẽ. quomodo aliis generationibus
fuerit ignotum: plenius retractan¬
dum uidetur. utrum ne abraham

Expanded text:
sicut praescripsi in modico. Vere enim si quis superiora hujus epistolae contempletur, videbit ei revelata mysteria, quorum partem quamdam modicam suo sermone perstrinxit: non tam totum quod noverat proferens, quam ostendens ex modico quid taceret. Prout potestis, inquit, legentes intelligere sensum meum, sive sapientiam in mysterio Christi. Hoc est illud quod in praefatione diximus: nullam Epistolarum Pauli tanta habere mysteria, tam reconditis sensibus involutam, quos et Apostolus nosse se gloriatur, et nobis indicatos breviter ostendit, ut attentius quae sunt scripta, relegamus. Etsanctis ejus apostolis et prophetis in Spiritu, esse gentes cohaeredes, et concorporales, etper evangelium cuius factus sum minister secundum donum gratiae Dei quae data est mihi secundum operationem ex parte supra Apostolus exsecutus est, quomodo aliis generationibus fuerit ignotum, plenius retractandum videtur: utrumne Abraham,
Abbreviated transcription (Latin):
ni inomnẽ plenitudinẽ dĩ. Propte¬
rea inquit curuo genua mea ad pa¬
trẽ. ad cuiꝰ similitudinẽ oĩs incelo ũt̃
ra paternitas nominatur: depre¬
cans eum atq obsecrans: ut tribu¬
at uobis uirtutem głȩ suȩ id ẽ
maiestatis suȩ habere consortiũ.
confirmet in interiorem hominem.
lon enim corporis uires: sed ani

Expanded text:
 omnem plenitudinem Dei. Propterea, inquit, curvo genua mea ad Patrem, ad cujus similitudinem omnis in coelo et in terra paternitas nominatur, deprecans eum atque obsecrans, ut tribuat vobis virtutem gloriae suae, id est, majestatis suae habere consortium: confirmet in interiorem hominem. Non enim corporis vires, sed ani