comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bauerunt edificantes. hic factus ẽ in
capiit anguli : Adño factum ẽ istud&
est mirabile in ocłis nostris. Bed a
uomͦ inquit implebit᷑ hȩc ꝓpħia quȩ
lapidem ab ȩdificantib reꝓpbatum
in caput anguli dicit ẽẽ ponendum. nͥ qͥa
p̃dicandus. ut quasi lapis angularis ex
utroq ppło duos in se parietes iungat.
unumq sͥ templũ edificet: De hoc lapide
ait ysaias. Immitam in fundam̃ta syon
lapidem electũ. p̃ciosum. angularẽ. &
qui credidit in eum. ñ confundet᷑. Qui
aũt supra coloni. hic edificantes dieunt᷑.
quia qui plebem ad ferendos fructus
gnam. quasi domũ construere uidebant.¬

Expanded text:
baverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli? A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris . BEDA. Quomodo inquit, implebitur haec prophetia, quae lapidem ab aedificantibus reprobatum, in caput anguli dicit esse ponendum, nisi qupraedicandus, ut quasi lapis angularis, ex utroque populo duos in se parietes jungat, unumque sibi templum aedificet? De hoc lapide ait Isaias: Immittam in fundamenta Sion lapidem electum, pretiosum, angularem, et qui crediderit in eum non confundetur . Qui autem supra coloni, hic aedificantes dicuntur; ibi plebem ad ferendos vitae frgnam quasi domum construere, et
Abbreviated transcription (Latin):
ori meo. Benegͦ dictũ fuit abrahe. exi de
terra tua & de cognatione tua. id de u¬
daismo ⁊ de circuncisione intellige excun¬
dum ẽẽ. qui saluari uult. Nec solũ ndȩi
s nullus hominũ potest manducare lac
& mel dĩ. nͥ terrã & cognationẽ suã relin¬
quat. ut illud. Nisi quis reliquerit patrẽ
& matrẽ. ⁊ cet̾a: ñ potest ms eẽ discipłs.
Ite. Qui uult m̃s ẽẽ discipłs: ab neget

Expanded text:
ori meo . Bene ergo dictum fuit Abrahae, exi de ori meo . Bene ergo dictum fuit Abrahae, exi de terra tua et de cognatione tua, id est, de Judaismo et de circumcisione intellige exeundum esse qui salvari vult. Nec solum Judaei, sed nullus homo potest manducare lac et mel Dei, nisi terram et cognationem suam relinquat, ut illud, nisi quis relinquat patrem et matrem et caetera, non potest meus esse discipulus . Item: Qui vult meus esse discipulus, abn
Abbreviated transcription (Latin):
randiũ seu cena ẽ doctrina iusticie. &
uerba diuina. Manna figurã habens
uerbi in deserto. idd̃ dicebatur manna qd̃
hebraice dr̃ quid ẽ hoc: ut qͦtienscunq
audimꝰ u̾bum. admoneat nos ipsũ no¬
men requirere. quid ẽ hoc qd audimꝰ. Et
sicut cibum cũ masticauerimꝰ dimittimꝰ
in stomachũ: ita ⁊ u̾bum bene tractatũ
comm̃dandũ ẽ memoriȩ quasi stomacho.
Inuitatio fuit: quando ds dix̃ ad abrahã
Exi deterratua & de cognatione tua. &
ueni in terrã quã monstrauero tͥ. & dabo
tͥ illam.⁊ semini tuo. Quã terrã: Orien¬
talem. fluentẽ lac & mel. Qđ uerum ñ ẽ
de terra iudeȩ. nunquã enim illa fluxit
lac ⁊ mel. S ẽ terra rationalis quã xp̃e
suscepit. de cuius incarnatione lac ⁊ mel
ꝓcesserunt. Lac. id opus miraculoꝵ ꝑ
qđ rudes quasi pueri sustentant᷑. mel idl
eloquiũ doctrinȩ. ut ait ꝓpħa. Quã dulcia
faucib meis eloquia tua. suꝑmel & fauũ

Expanded text:
Prandium seu coena doctrina est justitiae et Prandium seu coena doctrina est justitiae et verba divina. Manna figuram habens verbi in deserto ideo dicebatur manna , quod Hebraice dicitur quid est hoc, ut quotiescunque audimus verbum admoneat nos ipsum nomen requirere: Quid est hoc quod audimus? Et sicut cibum cum masticaverimus, dimittimus in stomachum, ita et verbum bene tractatum commendandum est memoriae quasi stomacho. Invitatio fuit quando Dominus dixit ad Abraham: « Exi de terra tua et de cognatione tua, et veni in terram qutibi illam et semini tuo . Quam terram? Orientalem, fluentem lac et mel. Quod verum non est de terra Judaeae, nunquam enim illa fluxit lac et mel. Sed est terra rationalis quam Christus suscepit, de cujus incarnatione lac et mel profluxerunt. Lac, id est opus miraculorum, per quod rudes quasi pueri sustentantur; mel, id est eloquium doctrinae, ut ait Propheta: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum
Abbreviated transcription (Latin):
bolis audiunt: qd̾ aꝑte ñ merebant᷑ audi¬
re. Sciens dñs uoluntatẽ seuientiũ con¬
tra se:. nichilominꝰ tam̃ increpat illos. GREG.
Aexiste ds̃ ẽ pater. qui fecit nuptias filio
Qsuo. quando in utero uirginis eũ hu¬
manȩ naturȩ coniunxit. Quȩ comtinctio
exduab extitit naturis. ñ ex duab ꝑsomᷤ.
Aꝑtius dicipotest. Nuptiȩ st̃ societas xp̃i
& eccłȩ. tam ex iudȩis quã exgentib con¬
gregatȩ. huius sponsi thalamꝰ. fuit uterꝰ
uirginis. Congregatio iustoꝵ regnũ cȩlo¬
rum dr̃. quia in ea cȩlestes untutes regnanͭ.
quia sicut ille filio suo conumxit
eccłam: tta illa congregatio filios suos qͦs
dõ generat ꝑ uerbũ p̃dicationis: ꝑ fidei
sacram̃ta coniungit ecclȩ fidelium Et
uocauit plures. & hora cenȩ. N misit ser¬
uos suos uocare inuitatos ad nuptias. &
nolebant uenire.GR EGORIUS.¬
ucas describit subappellatione cenȩ
qd̾ matheus dicit prandium ẽẽ. cũ apud
antiquos cotidie ad horã nonã prandiũ

Expanded text:
bolis audiunt, quod aperte non merebantur audire. Sciens Dominus voluntatem saevientium contra se, nihilominus tamen increpat illos. Rex iste, Deus est Pater, qui fecit nuptias Filio suo, quando in utero Virginis eum humanae naturae conjunxit. Quae conjunctio ex duabus exstitit naturis, non ex duabus personis. Apertius dici potest: Nuptiae sunt societas Chrintibus congregatae. Hujus sponsi thalamus, fuit uterus Virginis. Congregatio justorum regnum coelorum dicitur, quia in ea coelestes virtutes regnant. quia sicut ille Filio suo conjunxit Ecclesiam, ita illa congregatio filios suos, quos Deo generat per verbum praedicationis, per fidei sacramenta conjungit Ecclesiae fidelium. Et vocavit plures, et hora coenae misit servos suos vocare invitatos ad nuptias, et nolebant venire. GREGOR. Lucas describit sub appellatione coenae, quod Matthaeus dicit prandium esse, cum apud antiquos quotidie ad horam nonam prandium
Abbreviated transcription (Latin):
fodiendo corda iudeoꝵ. & inde eiciendo
stercora uicioꝵ dedit eis ꝓpħias. ꝑ quaᷤᷤ
bona discernerent a malis. sic̃ intorcula¬
rimustũ discernit᷑ a uinaciis. & oleũ ab
amurca. & ꝑqͣs quasi a lacu mundarent᷑
a sordib prauoꝵ desidĩoꝵ Dauid & alios
ꝓpħas uulnerauer̃ in capite. id in corde
qd̃ caput dr̃ cogitationũ. uł in xp̃o qͥ ẽ¬

Expanded text:
fodiendo corda Judaeorum, et inde ejiciendo fodiendo corda Judaeorum, et inde ejiciendo stercora vitiorum, dedit eis prophetias, per quas bona discernerent a malis, sicut in torculari mustum discernitur a vinaceis, et oleum ab amurca: per quas quasi a lacu, mundarentur a sordibus pravorum desideriorum. David et alios prophetas vulneraverunt in capite, id est in corde, quod caput d
Abbreviated transcription (Latin):
test eos ꝑdere xp̃c. qui ñ credunt in eũ.
De quib ꝓpħa. Non sic impii ñ sic: s tan¬
quam puluis quẽ ꝓicit uentus a facie t̾rȩ.¬
dit: ꝑ assensum mali ⁊ contẽptsĩ dĩ cadit
suꝑ lapidẽ & confringit᷑. ut ñ rectꝰ ambu¬
let.s ñ om̃ino conteritur. Cui uͦ lapis iste
desuꝑ cum pena ꝑditionis irruet. qm̃ ne-¬
gat: penitꝰ conteret᷑. ut nec testa remaneat.
d̾ matheus torcular ponit. MAG¬
dicit marcus lacũ. quia sicut in tor¬
culari expͥmitur uinũ. sic in lacu expͥmit᷑
aqua dehumo. Torcular enĩ quasiuomit
mustũ: & humus quasi uomit lacũ. Pasti¬
nauit. id paxillauit uł plantauit. seu
qđ mͥ melius uidetur pastũ dedit. id fimo iͦ
pauit. Dat̃ ds̃ quasi fimo pauit filios isrł.
quando carnib quas ipsi cupiebant eos
satiauit. Unde illud. Manducauer̃ & sa¬
turati st̃ nimis. & desidium eoꝵ attulit eis.
ñ sunt fraudati a desidio suo. Fodit. id ẽ¬
terrã fodiendo fecit torcular uł lacũ. qͥa

Expanded text:
test eos perdere Christus, qui non credunt in eum. De quibus Propheta: Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie tedit, per assensum mali et contemptum Dei cadit super lapidem, et confringitur ut non rectus ambulet, sed non omnino conteritur. Cui vero lapis iste desuper cum poena perditionis irruet, quam negat, penitus conteretur, ut nec testa remaneat. Quod Matthaeus torcular ponit, dicit Marcus lacum, quia sicut in torculari exprimitur vinum, sic in lacu exprimitur aqua de humo. Torcular enim quasi vomit mustum, et humus quasi vomit lacum. Pastinavit, id est, paxillavit vel plantavit, seu quod mihi melius videtur pastum dedit, id est, fimo pavit. Pater Deus quasi fimo pavit filios Israel, quando carnibus quas ipsi cupiebant, eos satiavit. Unde illud: Manducaverunt et saturati sunt nimis, et desiderium eorum attulit eis, non sunt fraudati a desiderio suo . Fodit, id est, fodiendo terram, fecit torcular vel lacum, quia
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ quam parentes. Relinquit t̾ram suã.
qui carnis suȩ ñ sequit᷑ uoluptatẽ. Ex
tp̃re moysi cępit comuuiũ istito p̃parari.
quando lex data ẽ. Qđ conuiuiũ ita diu̾sis
specieb iusticiȩ decoratũ ẽ. sicut regale p̃¬
sidium diu̾sis cibis ornat᷑. Ex eodẽ tp̃re.
euiert inuitatores id ꝓpħe Et cepert᷑¬
simul om̃s excusare. Qui uenire nolue¬
runt excusant. & sic intcludunt sͥ ȩt̃aũ
conuiuiũ. qđ ds̃ ñ rogatus gratis offert
uolentib. Excusat om̃is qui plus t̾rena
quam celestia diligit. etiam si se ad cele

Expanded text:
elinquit terram suam, qui carnis suae non sequitur voluptatem. Ex tempore Moysi coepit convivium istud praeparari quando lex data est. Quod convivium ita diversis speciebus justitiae decoratum est, sicut regale prandium diversis cibis ornatur. Ex eodem tempore exierunt invitatores, id est prsimul omnes excusare. Qui venire noluerunt, excusant, et sic intercludunt sibi aeternum convivium, quod Deus non rogatus gratis offert volentibus. Excusat omnis, qui plus terrena quam coelestia diligit, etiamsi se ad coele
Abbreviated transcription (Latin):
locabit aliis agricolis. qui reddant ei fru¬
ucas responsionẽ sermonis eoꝵ ponit
dicentrum. absit. matħs aũt scđm res
& conscientia dixer̃. malos male ꝑdet.
ntelligamꝰ quosdã respondisse qd ma¬
theus cõmemorat. quosdã uͦ qđ lucas.
Tacuit nanq matħs breuitatis causa
qd̾ lucas ñ tacet. parabolã scilicet ñ ad
eos solos dictã. qui de potestate interro¬
gauerunt.s ad plebem. Qd matheus
ponit. aiunt illi. ñ ẽ accipiendũ illi plu¬
raliter. tanquã eoꝵ sit ista responsio
qui dñm de sua potestate dolose int̃¬
rogauerunt. s qđ in codicib grecis sine
ulla ambiguitate apparet: illi dictũ ẽ
singularit᷑. ich ipsi dño tales hoc auus
qui iam membra dñi erant. Iam enim
plures baptizauerat. Marcus ait. ꝑ-¬
det colonos inuoce ipsius dm̃i. potest
enim intelligi qd̾ cũ uerũ dixerint pͥus
illi. hoc etiam postea confirmauit dñs
qui ueritas ẽ. Hicit illis m̾e. Nunquã

Expanded text:
locabit aliis agricolis, qui reddant ei frulocabit aliis agricolis, qui reddant ei fruucas responsionem sermonis eorum ponit dicentium, absit. Matthaeus autem secuet conscientia dixerunt, malos male perdet. elligamus quosdam respondisse quod Matthaeus commemorat, quosdam vero quod Lucas. Tacuit namque Matthaeus brevitatis causa, quod Lucas non tacet, parabolam scilicet non ad eos solos dictam, qui de potestate interrogaverunt, sed ad plebem. Quod Matthaeus ponit, aiunt illi: non est accipiendum illi pluraliter, tanquam eorum sit ista responsio, qui Dominum de sua potestate dolose interrogaverunt; sed quod in codicibus Graecis sine ulla ambiguitate apparet, illi dictum est singulariter, id est, ipsi Domino tales hoc aiunt, qui jam membra Domini erant. Jam enim plures baptizaverat. Marcus ait, perdet colonos, in voce ipsius Domini: potest enim intelligi, quod cum verum dixerint illi prius, hoc etiam postea confirmavit Dominus qui
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ nec crucifixo & resuscitato a mortiuis dño
p̃dicantib apłis crede uoluer̃ s quasi
cadauer uile ꝓiecer̃. quia quantũ in se
erat a sius eum finib excludentes. gentib
Isuscipiendũ dedert̃. MaG.¬
tiq inuidia occidit quẽ in nulla
culpa dep̃hendit filium dĩ. s si definite
cognouissent qd eẽt filius dĩ. nunquã
dñm głȩ crucifixissent. Hinc petrꝰ apłs¬
ad illos. Scio fr̃s quia ꝑ ignorantiam
gessistis hoc malum : sic̃ & pͥncipes ur̃i.
Rem tam̃ impiam ẽẽ quam faciebant
ñ nescierunt. nec carnẽ tantũ ꝑseq̃bant᷑.
s eum qͥ ꝑcarnẽ oꝑabatur. Qđ gͦ intra se
dicunt hic ẽ heres: ceteroꝵ cõparatione
scõrũ dicunt. & quia iam multi credeban
ipsum eẽ qui in lege ꝓmissus erat. Quare
aut̃ ꝑuersi noluerunt credere. qd ratiõe
ñ poterant contradicere: Non ẽẽt uiciũ.
si ñ ratione careret. Cumgͦ uenerit dñs
uineȩ: quid faciet colonis istis: Aiunt
illi. Malos male ꝑdet. & umeam suam

Expanded text:
scitato a mortuis Domino, praedicantibus apostolis credere voluerunt, sed quasi cadaver vile projecerunt; quia quantum in se erat, a suis eum finibus excludentes, gentibus suscipiendum dederunt. Utique invidia occidit, quem in nulla culpa deprehendit Filium Dei, sed si definite cognovissent quod esset Filius Dei, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Sicut ad illos: Scio fratres quia per ignorantiam fecistis hoc malum, sicut et principes vestri . Rem tamen impiam esse quam faciebant, non nescierunt, nec carnem tantum persequebantur, sed eum qui per carnem operabatur. Quod ergo intra se dicunt, hic est haeres, caeterorum comparatione sanctorum dicunt, et quia jam multi credebant ipsum esse qui in lege promissus erat. Quare autem perversi noluerunt credere, quod ratione non poterant contradicere? Non esset vitium, si non ratione careret. Cum ergo venerit Dominus vineae, quid faciet colonis istis? Aiunt illi: Malos male perdet, et vineam suam
Abbreviated transcription (Latin):
Iamfestus patrisfami Hylanius.¬
ternȩ assistens in filio. tẽpore nidicii. Ue¬
nit etiam cotidiȩ aliis ꝑ beneficium gr̃ȩ.
aliis ad uindictam contumaciȩ. ueluti
tunc cũ a iudȩis ad gentes tulit regnũ
dĩ. id ÷ intelligentiam scripturarũ. Umca¬

Expanded text:
ifestus patrisfamiliestatis, assistens in Filio tempore judicii. Venit etiam quotidie aliis per beneficium gratiae, aliis et vindictam contumaciae, veluti tunc cum Judaeis ad gentes transtulit regnum Dei, id est intelligentiam Scripturarum.
Abbreviated transcription (Latin):
tiat:. ita declarat. Uua eoꝵ uua fellis: &
botrus amarissimꝰ. Feldraconũ umũ eoꝵ.
& uenenũ aspidũ insanabile. It̾um mi
quentis missionis. ut ad penitentiã ꝓuo¬
carentur. Alt seruus fuit dauid. qͥ post
moysen csi aliis psalmigraphis colonos
psalmodia conatus ẽ excitare ad bonũ
opus. Ipse etiam affectus contumelia
dimissus ẽ inanis. dicentib colonis. Quȩ
nob pars in dauid. aut q̃ hereditas in fi¬
lioysai: Qui quamius cesus sit ueneno¬
sis eoꝵ linguis: tam̃ ita exorauit. Ds̃ uir¬
tutũ conu̾̃tere. respice de cęlo. & uide &
uisita uined̃ istã. & ꝑfice eam quã plan

Expanded text:
 ita declarant. Uva eorum, uva fellis, et botrus amarissimus. Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile Iterum misquentis missionis, ut ad poenitentiam provocarentur. Alter servus fuit David, qui post Moysen cum aliis psalmographis colonos psalmodia conatus est excitare ad bonum opus. Ipse etiam affectus contumelia, dimissus et inanis, dicentibus colonis: Quae nobis pars in David? aut quae haereditas in filio Isai? Qui quamvis caesus sit venenosis eorum linguis, tamen ita exoravit: Deus virtutum, convertere; respice de coelo et vide, et visita vineam istam. Et perfice
Abbreviated transcription (Latin):
ius eius. alium cicidert̃. aliũ occiduis.
alium uͭ lapidauer̃. Cicidert̃ ut iere¬
miam. occidunt ut ysaiam. lapidauer̃
ut naboth & ⁊ achariam. quẽ int̾fecerus
int̃ templũ & altare. Naboth legimꝰ ñ mͦ
uulneratũ. s etiã ab eis extinctũ. Beoa
Dene tempꝰ fructuũ posuit ñ ꝓuentũ.
Inullus enĩ fructus uineȩ legis inuen¬
tus ẽ i multis uideis. Seruus primo mis¬
sus intelligitur legifer moyses. qui ꝑ qͣ¬
draginta annos a cultorib fructũ inqͥ¬
dimissus ẽ inams. Irritauer̃ enĩ moysen
in castris: & aaron sc̃m dñi. Et uexatꝰ
ẽ moyses ꝓpt̃eos: quia exacerbauer sp̃m

Expanded text:
s ejus, alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt. Ceciderunt, ut Jeremiam; occiderunt, ut Isaiam: lapidaverunt, ut Naboth et Zachariam, quem interfecerunt inter templum et altare . Naboth legimus non modo vulneratum, sed etiam ab eis exstinctum. BEDA. Bene tempus fructuum posuit, non proventum: nullus enim fructus vineae legis inventus est in multis Judaeis. Servus primo missus intelligitur legifer Moyses, qui per quadraginta annos a cultoribus vineae fructum inqudimissus est inanis. Irritaverunt enim Moysen in castris et Aaron sanctum Domini. Et vexatus est Moyses propter eos quia
Abbreviated transcription (Latin):
mias ait. Ego plantaui te uineã electã.
qmͦ conuersa es in uineã alienã : His
trib seruoꝵ gradib aꝑte in marco & lu¬
ca distinctis. om̃s doctores qui sub lege
fuert̃ intelligimꝰ. Unde alibi. Necesse ẽ
impleri om̃ia quȩ scͥpta ft̃ in lege moysi
& psalmis ⁊ ꝓpħis deme. Nouissime aũt
misit ad eos filium suũ dicens. Forsitan
Tuerebunt᷑ filiũ meũ. TeroN.
uid nesciat pat̾familias. qui d̾s pãt
hic intelligitur: S idõ ambigere dr̃. ut
libera uoluntas homim reseruet᷑. Oppo¬
namus arrio ⁊ eunomio. ecce pat̾ dr̃ igno¬
rare. & quicqͥd ꝓ patre respondint hoc
intelligant ꝓfilio. qui se dicit ignorare
consũmationis diem. Agricolȩ autẽ ui¬
dentes filium: dixer̃ intrase. Hic ẽ heres.
uenite occidamꝰ cũ. & habebimꝰ hereditatẽ eiꝰ¬

Expanded text:
avi te vineam electam, quomodo conversa es in vineam alienam? His tribus servorum gradibus aperte in Marco et Luca distinctis, omnes doctores qui sub lege fuerunt, intelligimus. Unde alibi: Necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi et psalmis et prophetis de me . Novissime autem misit ad eos filium suum, dicens: Forsitan verebuntur filium meum. HIERON. Quid nesciat paterfamilias, qui Deus Pater hic intelligitur? Sed ideo ambigere dicitur, ut libera voluntas homini reservetur. Opponamus Ario et Eunomio. Ecce Pater dicitur ignorare, et quidquid pro Patre responderint, hoc intelligant pro Filio, qui se dicit ignorare consummationis diem. Agricolae autem videntes filium, dixerunt intra se: Hic est haeres, venite, occidamu
Abbreviated transcription (Latin):
& iacob in regno dĩ Omĩs qui ceciđit
suꝑ lapidem istũ: confringetur. Suꝑ
quem aũt cecidit: conteret eũ. Lohanneᷤ
ui cadit fortiter. cadit cͥsostomus.¬
ꝓpt̾ duas causas. aut ꝓpt̃ pondus
suum. aut ꝓpt̃ altitudinẽ. Aꝑiani ca¬
dunt suꝑ lapidem peccando. s creden¬
tes in xp̃m stant suꝑ ipsũ. quasi suꝑ
ꝓprium fundam̃tum. Nec tantũ con¬
teruntur quantũ potest eos conterere
magnitudinẽ peccati criminalis. aut
ꝓpt̾ altitudiẽ dignitatis. ut clerici. mo¬
nachi. uiduȩ. uirgines. Lapisuͦ id xp̃c¬

Expanded text:
Omnis qui ceciderit super lapidem istum, confringetur. Super quem autem ceciderit, conteret eum. CHRYS. Quod cadit, fortiter cadit propter duas causas: aut propter pondus suum, aut propter altitudinem. Christiani cadunt super lapidem peccando; sed credentes in Christum, stant super ipsum quasi super proprium fundamentum. Nec tantum conteruntur quantum potest eos conterere magnitudinem peccati criminalis, aut propter altitudinem dignitatis, ut clerici, monachi, viduae, virgines. Lapis
Abbreviated transcription (Latin):
to enĩ melius ẽ licet lugubrẽ euenire¬
discordiã: quã ꝑ odiũ sanguinẽ fundi.
ude dñs alibi de hoc in. Ausus t̃.¬
terrogatus respondit. Hoc moy
uxor.cũ cogitaret libello repudii dato
iam sine ꝑiculo eam posse alt̾ nubere.
temerariam iracundiam facile tempe.¬
raret. ut & uxorẽ nullatenꝰ occidet. &
eam abicere uel penitus omitteret uel
differret. Qui gͦ dimittendi moras que¬
siuit. significauit se nolle discidiũ. Ilas̾.¬
idetur quia libellus int̾ cetera cau¬
sas repudii ⁊ licentiam nubendi al¬
teri continebat. cũ dñs oꝑa legis excedens
om̃s molestias excepta causa fornicationiᷤ
ꝓfide conugii sustineri ubieat. & adul¬
terȩ secło nubere uiro ꝓhibeat. Qđ siqͥs
talem duxerit priore uiro uuiente. sub
adulterii crimine sit. Propt̾ea in causa
fornicationis licet dimittere uxorẽ. quia
illa primo eẽ uxor noluit. quȩ fidẽ ma¬
rito ñ seruauit. & quia scriptura dicit.
Qui adulterã tenet. stultus ⁊ impius ẽ.

Expanded text:
to enim melius est, licet lugubrem, ediscordiam, quam per odium sanguinem fundi. Unde Dominus alibi de hoc interrogatus, respondit: Hoc Moysuxor, cum cogitaret libello repudii dato, jam sine periculo eam posse alteri nubere, temerariam iracundiam facile temperaret, ut et uxorem nullatenus occideret, et eam abjicere vel penitus omitteret vel differret. Qui ergo dimittendi moram quaesivit, significavit se nolle dissidium. Videtur quia libellus inter caetera, causas repudii et licentiam nubendi alteri continebat: cum Dominus opera legis excedens, omnes molestias, excepta causa fornicationis, pro fide conjugii sustineri jubeat, et adulterae secundo viro nubere prohibeat. Quod si quis talem duxerit, priore viro vivente, sub adulterii crimine sit. Propterea in causa fornicationis licet dimittere uxorem; quia illa primo esse uxor noluit, quae fidem marito non servavit, et quia Scriptura dicit: Qui adulteram tenet, stultus et impius est .
Abbreviated transcription (Latin):
uicqͥd gͦ diligis tantũ quantũ dex¬
trum oculũ qui carior ẽtͥ quam si¬
nister. si te impedit ad beatitudinẽ ꝓice
abs te. ne uitres ingehennã. Uel consili¬
Sarius
tinuis intelligittr oculus tuus dexter. qui
in diuinis te docet: Illum etiã respue. si
in aliquã heresim te conat᷑ inducere. Dex
tellige te ⁊ amicos tͥ famulantes. sicut
membra inuicẽ sͥ seruientia unũ corpuᷤ
sunt in quouis homine. Leronimu.¬
el ita. Quia de concupiscentia muli¬
eris dixerat. cogitationẽ & sensũ ad
diuersa uolitantẽ oculum nuncupauit.
ꝑ dexterã accipit micia uoluntatis ad
effectt̃. Ista quidẽ quasi animȩ membra
dicunt᷑ dextera comparatione corporis.
ciuus fragilitate ꝓcliuiores sumus ad
ocłm dextrũ contemplationis studi¬
um accipiunt. et ꝑ dexterã manũ acti¬
ue uitȩ occupationẽ. Cui ergo expedit.
de altero transeat ad altum .XXUIIIi.
ictux est autẽ. quicunq
dimiserit uxorẽ suã: det
illi libellũ repudii. Ego

Expanded text:
uid ergo diligis tantum quantum dexterum oculum, qui charior est tibi quam sinister: si te impedit ad beatitudinem, projice abs te, ne intres in gehennam. Vel consiliarius tuus intelligitur oculus tuus dexter, qui in divinis te docet. Illum etiam respue, si in aliquam haeresim te conatur inducere. Dextte et amicos tibi famulantes, sicut membra invicem sibi servientia, unum corpus sunt in quovis homine. HIERON. Vel ita: Quia de concupiscentia mulieris dixerat, cogitationem et sensum ad diversa volitantem, oculum nuncupavit, per dexteram accipit initium voluntatis ad effectum. Ista quidem quasi membra animae, dicuntur dextera comparatione corporis, cujus fragilitate procliviores sumus adlum dextrum, contemplationis studium accipiunt, et per dexteram manum activae vitae occupationem. Cui ergo expedit, de altero transeat ad alterum. CAPUT XXIX. Dictum est autem: Quicunque dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii. Ego
Abbreviated transcription (Latin):
patrifamilias. qui primos fecit no¬
uissimos. & nouissimos pͥmos. Ipse enĩ
xp̃c uerꝰ pat̾familias. totius humani
generis curã habens. om̃i tẽpore uniuer¬
sos ad culiurã uineȩ uocat. Qui qͣndo
ñ agnoscitur in secreto ẽ.s qͣndo agno¬
seitur: exit conducere oꝑarios. ex occulto
ꝓcedens ad noticiã. Uinea aut̃ ẽ ȩccła. q̃
ab abel iusto usq ad ultimũ electũ qͣsi
tot palmites mittit qͦt scõs ꝓfert. O ꝑarii
uͦ st̃ p̃dicatores. & unusqͥsq dũ fide re-¬
ct̾a ꝑsistit in diuinȩ legis obedientia.
Conuentione aũt facta cũ oꝑariis ex
denario diurno: misit eos in uineã suã.
onuentio fuit confirmaRemigiu
ta ꝓmissio. qd̾ ad imaginẽ dĩ
reformandi ẽent. si ȩcclã ȩdificando
decalogi mandatis insisterent. In dena¬
riogͥ figurã regis habente. qͥ olim ꝓ decẽ
nũmis computabat᷑. & obedientiȩ p̃miũ.
& quia ex decalogi obseruantia oꝑariis
datur. manifeste significat᷑ Et egressus

Expanded text:
paterfamilias, qui primos fecit novissimos, et novissimos primos. Ipse enim Christus, verus paterfamilias, totius humani generis curam habens, omni tempore universos ad culturam vineae vocat. Qui, quando non agnoscitur, in secreto est, sed quando agnoscitur exiit conducere operarios, ex occulto procedens ad notitiam. Vinea autem est Ecclesia, quae ab Abel justo usque ad ultimum electum, quasi tot palmites mittit, quot sanctos profert. Operarii vero sunt praedicatores, et unusquisque, dum fide recta persistit in divinae legis obedientia. « Conventione autem facta cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam. » Conventio fuit confirmata promissio quod ad imaginem Dei essent reformandi, si Ecclesiam aedificando Decalogi mandatis insisterent. In denario igitur figuram regis habente, qui olim per X nummos computabatur, et obedientiae praemium, et quia ex Decalogi observantia operariis datur, manifeste significatur. « Et egressus
Abbreviated transcription (Latin):
familias dicentes. Hinouissimi una
hora fecer̃. & pares illos nob fecisti. qui
portauimꝰ pondꝰ diei & estus: Gregoriꝰ.
Intiqui qui post longa inferm tẽpora
ad cȩlum ꝑuener̃. quasi postmurmu¬
rationem denariũ accipiunt. Nos autẽ

Expanded text:
milias, dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus? GREGOR. Antiqui qui post longa inferni tempora ad coelum pervenerunt, quasi post murmurationem denarium accipiunt, nos aute
Abbreviated transcription (Latin):
cint accepturi. Acceꝑunt aũt & ipsi sin¬
ĩgulos denarios. Remigius.¬
andẽ scilicet ȩt̾nitatẽ cum gentib
iustificatis. accipient retro uocati. confor¬
mati corpori claritatis xp̃i. Cũ tam̃ pͥmo
uenirent. quia ppłs dĩ ab micio extit̾an.
arbitrati st̃ qd̾ gentes pͥus ydolis serui

Expanded text:
essent accepturi. Acceperunt autem et ipsi sinessent accepturi. Acceperunt autem et ipsi singulos denarios. REMIG. Eamdem scilicet aeternitatem cum gentibus justificatis accipient retro vocati, conformati corpori claritatis Christi. Cum tamen primo venirent, quia populus Dei ab initio exstiterant, arbitrati sunt quod gentes p
Abbreviated transcription (Latin):
simi in labore.erunt primi in p̃mio. &
pͥm in labore. nouissimi in p̃mio. Et qͥa
denarius ille uita ȩt̾na ẽ: equales erunt
in ulta mercede pͥmi. sic̃ abel. noe. tanqͣm
pͥma uł t̾cia hora uocati ad regnũ: & no¬
uissimi qͥ ab aduentu corporeo dñi. quasi
in undecima hora sine aliqua tarditate
ꝑuemunt. Meritoꝵ quidẽ diu̾sitate ful¬
gebunt alius magis alius minꝰ. id̃õq pa¬
tfamilias ꝓmisit se daturũ singłis qd̃ ui¬
sium fuerit. Ueruntam̃ ȩqualis erit uita
ero factum ẽ. cuicunq finis uitȩ uenit.
Anouissims pat̾familias denarios redde
cepit. qui ad paradysi requiẽ prius lat᷑¬
nem quã petrũ ꝑdixxit. Qui latro & si ꝑ
ctatẽ ñ uenit ad undecimã: uenit tamen
sero ꝑ penã. Sic aliqͣndo pͥus remuneran¬
tursero uenientes qui pͥus decorporib
ereunt. quã qͥ in puericia uocati ft̃. Ue¬
nentes aũt & pͥmi: arbitrati st̃ qd̃ plus

Expanded text:
simi in labore, erunt primi in praemio; et simi in labore, erunt primi in praemio; et primi in labore, novissimi in praemio. Et quia denarius ille vita aeterna est, aequales erunt in illa mercede primi, sicut Abel, Noe, tanquam prima vel tertia hora vocati ad regnum, et novissimi, qui ab adventu corporeo Domini quasi in undecima hora sine aliqua tarditate perveniunt. Meritorum quidem diversitate fulgebunt, alius magis, alius minus, ideoque paterfamilias promisit se daturum singulis quod justum fuerit. Verumtamen aequalis erit vitaero factum est, cuicunque finis vitae venit. A novissimis paterfamilias denarios reddere coepit, qui ad paradisi requiem prius latronem quam Petrum perduxit . Qui latro, etsi per aetatem non venit ad undecimam, venit tamen sero per poenam. Sic aliquando prius remunerantur sero venientes, qui prius de corporibus exeunt, quam qui in pueritia vocati sunt. Venientes autem et primi, arbitrati sunt quod plus
Abbreviated transcription (Latin):
orpentes gͦ usq ad ultimã senectutẽ
recte increpantur de ocio. ut uł inultumᷤ
resipiscant. Nullus quippe conduxit ta¬
les licet uitȩ uias p̃dicaret. quia solnuis
dĩ ẽ intus docere. cui ñdum obedierunt.
Cum sero aũt factum ẽẽt. dicit dñs umer
dicit filio. uł filius sp̃ui sco. U oca oꝑa
rios & redde illis mercedem. incipiens
a nouissimms usq ad pͥmos Considera
quia sero ñ alio mane reddit mercedem.
Ergo adhuc stante scło isto udiciũ erit
ꝓpt̾ duas rationes. primũ quia uentu¬
ra beatitudo ẽ merces iusticie. deinde
ne peccatores uideant beatitudinẽ. di¬
cente ꝓpħa. Tollatur impius. ne uideat
głam dĩ Cum uenissent gͦ qui cirea
undecimã horã uenerant: accepunt
uamuis felicitatẽ resurrectiõis om̃s¬
simuliusti accepturi sint. tam̃ qͥa
alii accipient postunam horã. alii post
multas:. illi dicunt᷑ pͥores acciꝑe. qͥ post
modicũ temporis accipient. Itaq nouis¬

Expanded text:
orpentes ergo usque ad ultimam aetatem orpentes ergo usque ad ultimam aetatem recte increpantur de otio, ut vel in ultimis resipiscant. Nullus quippe conduxit tales, licet eis vias vitae praedicaret, quia solius Dei est intus docere cui nondum obedierunt. « Cum sero autem factum esset, dicit Dominus vineae dicit Filio, vel Filrios, et redde illis mercedem, incipiens a novissimis usque ad primos. Considera quia sero, non alio mane reddit mercedem. Ergo adhuc stante saeculo isto, judicium erit propter duas rationes. Primum, quia ventura beatitudo est merces justitiae; deinde, ne peccatores videant beatitudinem, dicente propheta: Tollatur impius ne videat gloriam Dei . Cum venissent ergo qui circa undecimam horuamvis felicitatem resurrectionis omnes justi simul accepturi sint, tamen quia alii accipient post unam horam, alii post multas; illi dicuntur priores accipere, qui post modicum temporis accipient. Itaque novis
Abbreviated transcription (Latin):
& dicit illis. Quid hic statis tota die oci¬
osi: Dicunt ei quia nemo nos conduxit.
Dicit illis. Ite & uos in uineam. Le R
Irima hora uolunt adammissũ in
uineã. & reliqs patarchas usq ad noe.
Tercia ipsũ noe. & reliqͦs usq ad circsĩci¬
sionem abrahe. Sexta ababraham usq
admoysen: quando lex data ẽ. Nona mo¬
ysen & ꝓpħas. undecima apłos & gentiũ
ppłm. qui prius tota die stabat ociosus.
rat israel dicens. hoc fac & uiues. s gen¬
tes nemo conduxit. Debitũ nanq erat ꝑ
orbem t̾rarum euangłium p̃dicari. &
gentes fidei iustificatione saluari. Alit̾.
ane. ẽ puericia. t̾cia adole GreG.¬
scentia. ꝓficiscens in altũ quasi sol.
Sexta iuuentus. nona senect̾us. undecuma:
idetur itaq pͥmȩ hore ẽẽ oꝑarios. sa¬
mulem & ierennam. et iohannẽ baptist̃.
Terciȩ. illos qͥ a pubtate dõ seruire cȩpe¬
rint. sexte. qui a matura ȩtate. none qui
iam declinante etate ad seniũ. undecime.
qui ultima senectute. GREGOriUS.¬

Expanded text:
a die otiosi? Dicunt ei: Quia nemo nos conduxit. Dicit illis: Ite et vos in vineam meam. » Prima hora, volunt Adam missum in vineam et reliquos patriarchas usque ad Noe; tertia, ipsum Noe et reliquos ad circumcisionem Abrahad Moysen, quando lex data est. Nona, Moysen et prophetas. Undecima, apostolos et gentium populum, qui prius tota die stabat otiosus, onduxerat Israel, dicens: Hoc fac, et vives , sed gentes nemo conduxit. Debitum namque erat per orbem terrarum Evangelium praedicari, et gentes fidei justificatione salvari. Aliter mane est pueritia; tertia, adolescentia proficiscens in altum quasi sol; sexta, juventus; nona, senectus; undecima, idetur itaque primae horae esse operarios Samuelem et Jeremiam, Joannem Baptistam; tertiae, illos qui a pubertate Deo servire coeperunt; sextae, qui a matura aetate; nonae qui jam declinante aetate ad senium; undecimae qui ultima senectute. T
Abbreviated transcription (Latin):
dit q̃ dĩ st̃ s quȩ diaboli. cetus ꝑ cuiꝰ ocłos
diabolus uidet. ñ ds̃: sic qͥ diabolo uiuit.
mortuus ẽ dõ. Raptor ñ ẽ ociosus. s mor¬
tuus. Ebriosus. fornicarius. ñ st̃ ociosi. s
mortui. Ille aũt qͥ nichil tollit. ẽ ociosus.
nisi de suis det impotentib. Uis ñ ẽẽ oci¬
osus: Si sine uxore es. ne q̃sieris uxorẽ.
s oꝑare uitem castitatis. Si dicis ñ possũ
abstinere. ostendo tͥ ut & uxorẽ habeas.
& castitatis uitẽ colas. Abstine te a men¬
struata & a pregnante. erubesce facere
qđ animalia ñ faciunt. Utqͥd seruus ac¬
cipiens mnam adño suo audiuit serue
nequã. et utqͥd missus ẽ in tenebras : Qͥa
nichil lucratus ẽ de ea. Sigͦ ille nonerit
impunis in die iudicii. qui ociosus ste¬
tit in foro. qͥd faciet peccator. & mnam
suã ꝑdens: It̾um aũt exiit circa sextam
& nonã horã. et fecit similit̃. Circa unde

Expanded text:
 cujus oculos diabolus videt, non Deus: sic qui diabolo vivit mortuus est Deo. Raptor non est otiosus, sed mortuus. Ebriosus, fornicarius non sunt otiosi, sed mortui; ille autem qui nihil tollit est otiosus, nisi de suis det impotentibus. Vis non esse oosus? Si sine uxore es, ne quaesieris uxorem, sed operare vitem castitatis. Si dicis, non possum abstinere, ostendo tibi ut et uxorem habeas, et castitatis vitem colas. Abstine te a menstruata et a praegnante. Erubesce facere quod animalia non faciunt. Ut quid servus accipiens mnam a Domino suo, audivit: Serve nequam? et ut quid missus est in tenebras? quia nihil lucratus est de ea. Si ergo ille non erit impunis in die judicii, qui otiosus stetit in foro, quid faciet peccator et mnam suam perdens? Iterum autem exiit circa sextam et nonam horam, et fecit similiter. Circa un
Abbreviated transcription (Latin):
ab eo & ueniens is quite & illũ inuita¬
uit dicat tͥ. Da huic locũ. & tc̃ incipias
cũ rubore nouissimũ locũtenere. Inten¬
dens qͦmͦ de pͥmis accubitib laborent.
uł intendens in doctrina sua. quomͦ de¬
militatẽ. ñ solum apud dm̃. s etiã apud
hoĩes. Et qm̃ hec admonitio ab euange¬
lista uocatur parabola: intuendum est
mo uicesimo pͥmo capitło. Simile factũ
ẽ regnum celoꝵ homini regi. qui fecit
nuptias filio suo. Ad has nuptias qui¬
libet inuitat᷑. id eccłẽ mebris conuntẽ.
ñ discumbat in pͥmo loco. hoc ẽ ñ extol¬
lat se głando de meritis sius. qͣsi subli¬
mior cet̾is. Studeat ueste nuptiali uesti
dat locũ. qui de aliis meliora cognoscens.
quicqͥd de sua oꝑatione celsũ sentiebat.
paruũ reputat. & cum ꝓpħa se humiliat
dicens. Pauꝑ sũ ego & in laborib a iuuen¬
tute mea. exaltatꝰ aũt humiliatꝰ sum &
conturbatꝰ. Merito cũ rubore pęnitens

Expanded text:
ens is qui te et illum vocavit, dicat tibi: da huic locum; et tunc incipias cum rubore novissimum locum tenere. Intendens quomodo de primis accubitibus laborarent, vel intendens in doctrina sua quomodo demilitatem non solum apud Deum, sed etiam apud homines. Et quoniam haec admonitio ab evangelista vocatur parabola, intuendum est mo vicesimo primo capitulo: Simile factum est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo. Ad has nuptias quilibet invitatus, id est Ecclesiae membris conjunctus, non discumbat in primo loco, hoc est, non extollat se gloriando de meritis suis, quasi sublimior caeteris. Studeat veste nuptiali vestirdat locum, qui de aliis meliora cognoscens, quidquid de sua operatione celsum sentiebat, parvum reputat et cum Propheta se humiliat, dicens: Pauper sum ego, et in laboribus a juventute mea, exsultatus autem, humiliatus sum et conturbatus . Merito cu
Abbreviated transcription (Latin):
ydor aqua uocat᷑. Est aũt humor sub¬
cutaneus de uicio uesicȩ natus. cũ infla¬
tione & anelitu fȩtido. ꝓpriumq ẽydro¬
pici. quantomagis abundat humore
inordinato. tanto amplius sitire. Eit
ideo recte comparat᷑ ei quẽ fluxus car¬
nalium uoluptatũ exub̃ans aggrauat.
cõparatur & diuiti auaro. qui quanto ẽ¬
copiosior diuitiis quib ñ bene utit᷑. tanto
ardentiuris talta concupiscit. L. Cͦ i xͦxiii.¬

Expanded text:
Est autem subcutaneus de vitio vesicae natus, cum inflatione et anhelitu foetido, propriumque est hydropici, quanto magis abundat humore inordinato, tanto amplius sitire. Et ideo recte comparatur ei quem fluxus carnalium voluptatum exuberans aggravat, comparatur et diviti avaro, qui quanto copiosior est divitiis quibus non bene utitur, tanto ardentius alia concupiscit. « Et
Abbreviated transcription (Latin):
inde. An ocłs tuus nequã ẽ qͥa egobonꝰ sũ¬
runt inqͥt nouissimi Remigius
pͥmi. & primi nouissimi. qd iude
de capite u̾tantur in caudã. & nos de cau¬
da mutemur in caput. Unde moyses
in deuteromio. A duena qͥ tecũ moratur
ascendet suꝑ te. ille erit in caput & tu
eris in caudam. Qd̾ tam̃ multi tam no¬
ussimi quã pͥmi reꝓbentur. terribili
sententia subdit᷑. Multi enimst̾ uocati
ad fidem. pauci uͦ electi ad regnũ. Cx¬

Expanded text:
uam est, quia ego bonus sum?--Erunt, inquit, novissimi primi, et primi novissimi: » quod Judaei de capite vertantur in caudam, et nos de cauda mutemur in caput. Unde Moyses in Deuteronomio: « Advena qui tecum moratur ascendet super te; ille erit in caput, et tu eris in caudam . » Quod tamen multi tam novissimi quam primi reprobentur terribili sententia subditur: « Multi enim sunt vocati » ad fidem, « pauci vero electi » ad regnum.
Abbreviated transcription (Latin):
erit tͥgła. nenc̃ ad plenũ uelis reciꝑe. qd̃
tͥ seruatur in fine. Hinc salomon ait.
hereditas ad quã festinat᷑ in principio:
benedictione carebit in nouissimo. In
hac etiã uita humilis sublimat᷑ in ȩccła
ad maiora dona sc̃i sp̃s impetranda.
uia om̃is qui se exaltat humilia¬
bitur. et qͥ se hiumliat exaltabit᷑.
ui se in caute de meritis alleuat. humi
de se de benefactis humilrat: exaltabi

Expanded text:
ria, ne nunc ad plenum velis recipere quod tibi serviatur in fine. Hinc Salomon ait: Haereditas ad quam festinatur in principio, benedictione carebit in novissimo . In hac etiam vita humilis sublimatur Ecclesia, ad majora dona Spiritus sancti impetranda. uia omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur. Qui se incaute de meritis allevat, humilde se de benefactis humiliat, exaltabi
Abbreviated transcription (Latin):
attritũ. asinus gentisẽ ppłm nulla rati¬
onedomitum. quasi animal stolidũ &
brutũ. hos ãputeo concupiscentiȩ salua¬
toi extrahit. om̃s enĩ peccauer. l.clxxxiii.
icebat aũt & ad inuitatos parabo¬
lam. intendens qͦmͦ pͥmos accubitꝰ¬

Expanded text:
attritum; asinus gentilem populum, nulla ratiattritum; asinus gentilem populum, nulla ratione domitum, quasi animal stolidum et brutum. Hos a puteo concupiscentiae Salvator extrahit, omnes enim peccaverunt . L. 178X Dicebat autem et ad invitatos parabolam, intendens quomodo primos accubit
Abbreviated transcription (Latin):
ĩc. dixit ad legisꝑitos & phariseos
dicens. Si licet sabbato curare ⁊ At illi
tacuerunt. Merito tacent. qͥ contrase
dictũ quicqͥd dixerit uident. Si enĩ cu¬
rare licet. cur obseruant si sabbatum
soluerit: Si ñ licet. cur pecora curant:
Dixit dicens. talis positio ẽ qͣlis expectaus
expectaui. significans ꝑseuerantiã lo¬
quentis. donec expleat qđ intendit. Ipse
ũ app̃hensũ sanauit eũ. ac dimisit. Et
respondens ad illos dix̃. Cuius ur̃m asinꝰ
autbos inputeum cadet. & ñ continuo
extrahet illũ die sabbati: Et ñ poterant
ad hec respondere illi. Ideo ante phari¬
scos ydropicũ sanat. & mox contra aua¬
riciam disputat. ut ꝑ eius egritudinem
corporis. millis expͥmeretur egritudo
m̃tis. & corporalis exemplo curationis
discerent sp̃ualit̾ curari. Congruenter
enã ydropicũ animali qd̃ cecidit. in pu¬
teum cõparat. humore enĩ laborabat.
Bos & asimis sapientes & hebetes signi¬
ficat. uł bos ppłm significat iugo legis

Expanded text:
 dixit ad legisperitos et ad Pharisaeos, dicens: Si licet Sabbato curare? At illi tacuerunt Merito tacent, qui contra se dictum quidquid dixerint, vident. Si enim curare licet, cur observant si Sabbatum solverit? si non licet, cur pecora curant? Dixit dicens, talis positio est, qualis exspectans exspectavi , significans perseverantiam loquentis, donec expleat quod intendit. Ipse vero apprehensum sanavit eum, ac dimisit. Et respondens ad illos, dixit: Cujus vestrum asaut bos in puteum cadet, et non continuo extrahet illum die Sabbati? Et non poterant ad hoc respondere illi. » Ideo ante Pharisaeos hydropicum sanat, et mox contra avaritiam disputat, ut per ejus aegritudinem corporis in illis exprimeretur aegritudo mentis, et corpdiscerent spiritualiter curari. Congruenter etiam hydropicum animali, quod cecidit in puteum, comparat: humore enim laborabat. Bos et asinus sapientes et hebetes significant, vel bos populum significat jugo legis
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ uerũ quia suꝑ aquas ambulauit:
respondeant qͦmͦ petrus ambulauit. qͦm
hominẽ ñ negant. Cũ cepisset mergi. ani¬
mi fides ardebat. s humana fragilitas
e dño quidẽ sic ait dionisruis in
opusculis de diuinis nominib. Ig¬
noramus qualit̃ de uirgineis sanguinib
alia lege pret̃ naturalẽ formabat᷑. ⁊ qͣsi
ñ infusis pedib corporale pondꝰ ⁊ mate¬
riale onus habentib deambulabat in
humidã ⁊ instabilẽ aquȩ substantiã.

Expanded text:
sse verum, quia super aquas ambulavit, respondeant quomodo Petrus ambulavit quem hominem non negant. Cum coepisset mergi, animi fides ardebat, sed humana fragilitas ino quidem sic ait Dionysius in Opusculis de divinis nominibus. Ignoramus qualiter de virgineis sanguinibus alia lege praeter naturalem formabatur; et quasi non infusis pedibus corporale pondus et materiale onus habentibus, deambulabat in humidam et instabilem aquae substantiam.
Abbreviated transcription (Latin):
mauert̃. quia magni timoris indicium
ẽ confusus clamor⁊ incertauox. Qd̃ aũt
turbati st̃ dñm tam̃ uidentes supͣmare
ambulantẽ. mystice insinuat. quia se¬
pe fit. ut cũ aliqͣ subito diutine tribu¬
lationis orit᷑ sedatio: ñ statim creditur
uera liberatio. Idõq ꝑmanente pͥori for¬
midine. intensa ad libationẽ dirigatur
oratio. quia ꝓpe ẽ dñs om̃ib inuocantib
cũ. Qd̃ u dixerunt fantasma eẽ. signifi¬
cat. qura quidã cedentes diabolo de xp̃i
aduentu dubitabant. Unde illud. Putas
inueniat filius hominis fidẽ in t̾ra :¬

Expanded text:
maverunt, quia magni timoris indicium maverunt, quia magni timoris indicium est confusus clamor et incerta vox. Quod autem turbati sunt, Dominum tamen videntes supra mare ambulantem, mystice insinuat; quia saepe fit ut cum aliqua subito diutinae tribulationis oritur sedatio, non statim creditur vera liberatio. Ideoque permanente priori formidine, intensa ad liberationem dirigatur oratio, quia prope est Dominus invocantibus eum . Quod vero dixerunt phantasma esse, significat quia quidam credentes diabolo, de Christi adventu dubitabant. Unde illud: Putas inveniat Filius hominis fidem in ter
Abbreviated transcription (Latin):
liberati. amplius ereptionis fue miracu¬
lum stuperent. & maiores grãs dnõ refer¬
rent. Idem fit in tempestatib passionũ
q̃ a ꝑfidis ingerunt᷑. Unde illud ȩccłe mar¬
tyriĩ certamine desudantis. Quare me
reppulisti: Quare tͥstis incedo. dũ affigit
ed qͦmͦ apłi intelligere potuer̃ dñm
uelle pret̾ire eos. nͥ quia in diu̾sum
ibat: Quis hoc mystice ñ aduertit: Qm̾
gͦ uolebat pret̾ire qͦs confirmauit. nisi
quia illa uoluntas pret̾eundi ad elicien¬
dum illũ clamorẽ ualebat. cui subueniri
oportebat: Di RA Et uidentes eũ
supra mare ambulantẽ. turbati st̃ di¬
centes quia fantasma ẽ. & p̃timore cla
mauert̃. Statimq iñe locutꝰ ẽ eis dicens.
habete fiduciã. ego sũ. nolite timere. Iex¬
on subunxit quiseẽt. quia uł ex
nota uoce pot̾ant eũ intelligere.
uł ex hoc qd̾ eũ ad moysen ita nouerant
locutũ. Hec dices filiis isrł. Qui ẽ mi¬
sit me ad uos. Pre timore nimirũ cla¬

Expanded text:
liberati, amplius ereptionis suae miraculiberati, amplius ereptionis suae miraculum stuperent, et majores gratias Domino referrent. Idem fit in tempestatibus passionum, quae a perfidis ingeruntur. Unde illud Ecclesiae, martyrii certamine desudantis: Quare me repulisti? Quare tristis incedo, dum affligit  apostoli intelligere potuerunt Dominum velle praeterire eos, nisi quia in diversum ibat? Quis hoc mystice non advertit? Quomodo ergo volebat praeterire quos confirmavit, nisi quia illa voluntas praetereundi, ad eliciendum illum clamorem valebat, cui subveniri oportebat. M. R. A. Et videntes eum supra mare ambulantem, turbati sunt, dicentes: Quia phantasmmaverunt. Statimque Jesus locutus est eis, dicens: Habete fiduciam; ego sum, nolite timere. Non subjunxit quis esset, quia vel ex nota voce poterant eum intelligere, vel ex hoc, quod eum ad Moysen ita noverant locutum: Haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos . Prae timore nimirum cla
Abbreviated transcription (Latin):
supramare. Et uolebat pret̾ire eos. lerx
ecte inuiti apłi recesserant a dño. ne
piclitarent᷑. Uigiliȩ militares in
spacia horarũ terna diuidunt᷑. Ergo
hic ostendit᷑ discipłos tota nocte ꝑiclita¬
tos. & in extremo noctis qđ designat con¬
sũmationẽ mundi. auxiliũ hab̾e a dño.
reditu claritatis. s ueniet tc̃ ad eccłam
uagam ⁊ naufragã. antixp̃i sp̃u fessam.
et totius scłi motib circumactã. Aliter¬
quia dũ se considãt hõ nichil iuenit
nͥ tenebras angustiarũ. et estus hostium
insurgentiũ. Cũ uͥ m̃tem ad supni p̃sidñ¬
lum̃ erigit. quasi int̾ umbras noctis re¬
pente ortũ luciferi conspicit. qindic̃ ꝓri
tres horas noctis. id: totã uigiliã matu¬
tinam illummare dr̃. Dñs in t̾ra uidit
suos laborantes in mari. & ñ mox eissu¬
currit. quia & si ad horã differre uidetur
auxiliũ tribulantib: tam̃ eos tandẽ cor¬
roborat. Hinc ẽ qd̾ ueniens uolebat p̃t̾ire
discipłos. ut ad horam turbati ⁊ continuo

Expanded text:
are. Et volebat praeterire eos. HIERON. Recte inviti apostoli recesserant a Domino, ne periclitarentur. Vigiliae militares in spatia horarum terna dividuntur. Ergo hic ostenditur, discipulos tota nocte periclitatos, et in extremo noctis, quod designat consummationem mundi, auxilium habere a Dominreditu claritatis, sed veniet tunc ad Ecclesiam vagam et naufragam, Antichristi spiritu fessam, et totius saeculi motibus circumactam. BEquia, dum se considerat homo, nihil invenit nisi tenebras angustiarum et aestus hostium insurgentium. Cum vero mentem ad superni praesidlumen erigit, quasi inter umbras noctis repente ortum luciferi conspicit, qui diem protres horas noctis, id est, totam vigiliam matutinam illuminare dicitur. Dominus in terra vidit suos laborantes in mari, et non mox eis succurrit; quia etsi ad horam differre videtur auxilium tribulatis, tamen eos tandem corroborat. Hinc est quod veniens, volebat praeterire discipulos, ut ad horam turbati, et continuo
Abbreviated transcription (Latin):
ne erat uita. ꝑ legem enĩ diuine ȩm̾nita¬
tis cognitio. mundi creatio. cursꝰ laben¬
tis scłi. & uera do seruiendi religio:hu¬
mano generi innotuit. Aũs q̃stionũ¬
austerũ saporẽ legis. quia eruditũ in le¬
ge cdi ppłm de ꝓmissione dñicȩ incarna¬
tionis nouȩ gr̃ȩ dulcedine pascebant.
quasi in uirtute aquȩ confouentes spẽ¬
humanȩ uitȩ. Hinc ẽ qd̾ dñs post resur¬
rectionẽ ait. Oportebat impleri om̃ia q̃
scripta st̃ in lege moysi ⁊ ꝓpħis.⁊ psal¬
mis deme. Hic qͦq p̃cipiens sͥ afferri
panes & pisces. mystice p̃cipit intellectũ
testam̃ti ueteris ad se referri. Albinus.¬
ene aũt ꝑ aquatilia figurantur
ꝓpħantes denr̃o ȩuo. in quoppłs fideliũ
sine aquis baptismi uiuere nullatenus
qui cibus ẽ ium̃toꝵ ⁊ rusticoꝵ. quia ru-¬
dib auditorib quasi grossiora cõmit¬
tenda st̃ p̃cepta. Animalis eñ hõ ñ ꝑci¬

Expanded text:
ne erat vita. Per legem enim divinae aeternitane erat vita. Per legem enim divinae aeternitatis cognitio, mundi creatio, cursus labentis saeculi, et vera Deo serviendi religio, humano generi innotuit. AUGUST. Iausterum saporem legis; quia eruditum in lege Dei populum de promissione Dominicae incarnationis, gratiae dulcedine pascebant, quasi in virtute aquae spem confoventes humanae vitae. Hinc est quod Dominus post resurrectionem ait: Oportebat impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de me . Hic quoque praecipiens sibi afferri panes et pisces, mystice praecipit intellectum Testamenti Veteris ad se referri. Bene autem per aquatilia figurantur prophetantes de nostro aevo, in quo populus fidelium sine aquis baptismi vivere nullatenus qui cibus est jumentorum et rusticorum; quia rudibus auditoribus, quasi grossiora commitenda sunt praecepta. Animalis enim homo non perci