comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Sed quia malo opere idẽ. tenebroso delec¬
tant᷑ facientes. sec utura ẽ. autẽ poena
quae torqueat. ideo dñs ubi dicit tene-
stridor dentiũ. Ne. talib oblectatio¬
nib: qualib hic iniqui ꝑfruuntur.
quando infidelitate atq in iusticia
ten ebrescunt. etiã in illo supplicio se
usuros clem̃ter existiment. Quia enĩ
uolentes in iuste utunt᷑ bonis. iuste no¬
lentes cruciabunt᷑ malis. Unde possunt etiã
tenebrae ex teriores intelligi. penae corpora¬
les. Corpus quippe ẽ. animȩ exterius ut
sint anime mala quib a caritatis lumi¬
ne auersa in peccatis oblectat᷑ in teriores
tenebrae. Corporis autẽ mala quibus
a et̃ nis infine torquebit᷑: ex teriores tenebrȩ
quas solas timent qui seruili adhuc timore
detinent᷑. Nã sieis liceret in illis exteris
& illuminari. x in herere illi ꝑcaritatẽ.
Qui timor ñ cruciat. sed tenaciorẽ facit
Animã boni illius. Quod si dimiserit .

Expanded text:
Sed quia malo opere, id est tenebroso delecSed quia malo opere, id est tenebroso delectantur facientes, secutura est autem poena, quae torqueat, ideo dominus ubi dicit \'tenestridor dentium\', ne talibus oblectationibus. qualibus hic iniqui perfruuntur, quando infidelitattenebrescunt, etiam in illo supplicio se usuros dementer existiment. Quia enim volentes injuste utuntur bonis, juste nolentes cruciabuntur malis; unde possunt etiam tenebrae exteriores intelligi poenae corporales. Corpus quippe est animae exterius, ut sint animae mala, quibus a charitatis lumine aversa mens, in peccatis oblectatur, exteriores tenebrae; corporis autaeternis in finem torquebitur, exteriores tenebrae. quas solas timent, qui seruili adhuc timore detinentur. nam si eis liceret in illis exteris, et inluminari et inhaerere illi per caritatem, qui timor animam boni illius; quod si dimiserit,
Abbreviated transcription (Latin):
ex teriores. Plus enĩ ab illa caritate a¬
uersi. & in suũ fastũ obstinationẽque
ꝓgressi sunt: & qm̃ extremo iudicio
dicturus ẽ xp̃s eis quos ad sinistrã dis¬
cernet : Ite in ignẽ aet̃nũ qui paratus ẽ.
diabolo & angłis eius: his malignis spiri¬
tib c̃ iungendos sique dãpnandos dicit ituros
in tenebras ex teriores. id ẽ. in societatẽ pȩnalẽ
diaboli & angłorũ eius. Huic penȩ contra¬
riũ ẽ. qđ bono seruo dicit᷑. intra ingaudiũ¬
dnĩ tui. Ut quanto sunt istȩ tenebrȩ ex¬
teriores. tanto sit lum̃ illud interius.
Non haec ꝑ locorũ int̃ualla in ani fantas¬
mate cogitanda sunt. Localia spacia
ñ occupant. nisi corporũ moles. Nonẽ
hoc sp̃s uite. ñ ẽ hoc anima rationalis.
Multominus dis̃ om̃iũ benignissimus con
ditor. & iustissimus ordinator: uolunta¬
tib & effectibus ista uel ꝓpinquare uel
longe fieri. uel intrare. uel exire dicunt᷑.

Expanded text:
exteriores; plus enim ab illa caritate aexteriores; plus enim ab illa caritate auersi et in suum fastum obstinationemque progressi sunt. et quoniam extremo iudicio dicturus est Christus eis, quos ad sinistram discernet: Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius, his malignis spiritibus coniungendos simulque damnandos dicet ituros in tenebras exteriores, id est in societatem poenalem diaboli et angelorum eius. huic poenae contrarium edomini tui, ut, quanto sunt istae tenebrae exteriores, tanto sit lumen illud interius. non haec per locorum interualla inani phantasmate cogitanda sunt. localia spatia non occupant nisi corporum moles. non est hoc spiritus uitae, non est hoc anima rationalis, multo minus deus, omnium benigniditor et iustissimus ordinator. uoluntatibus et affectibus ista uel propinquare uel longe fieri uel intrare uel exire dicuntur.\'
Abbreviated transcription (Latin):
qua suꝑ gredit᷑ omnẽ fantasiã quã uo¬
lutat animus haustã desensibus corporis
Sed quẽ ad modũ in ipsis corporib ea quae
inferiora sunt sicut t̃ra. & a qua & ipse
aer meliora siunt participatione melioris
idẽ. cũ luce illuminant᷑ & feruore uege¬
tant᷑: sic in corporea creaturae rationales.
ipsius creatoris participatione meliores
cũ ei coherent purissima & scĩs sima cari¬
tate. quã om̃i modo si caruerint tene¬
brescent. & obdurescent quodã modo.
ro inde in fideles homines tenebrae sunt.
qui ꝑfidẽ conuersi addñm. quadã p̃missa
illuminatione. lux fiunt. Inqua ꝑficien¬
do. si ex fide ad spetiem ꝑuenerint: ut id
qđ credunt etiã ꝑspicere. sicut tantũ bonũ
potest conspicimereant᷑. ꝑ fectã recipient
imaginẽ dĩ. Talibus enĩ. dicit apłs.
uistis aliquando tenebrȩ. nunc autẽ
luxx indño. Porro diabolus & angłi eius
tenebrae sunt infidelibus hominibus

Expanded text:
qua supergreditur omnem phantasiam, quam uoqua supergreditur omnem phantasiam, quam uolutat animus haustam de sensibus corporis. sed quem ad modum 10 ipsis corporibus ea, quae inferiora sunt, sicut terra et aqua et ipse aer, meliora fiunt participatione melioris, id est cum luce inluminantur et feruore uegetantur, sic incorporeae creaturae rationales ipsius creatoris fiunt participatione meliores, cum ei cohaerent purissima et sanctissima caritate; quam omni modo si caruerint, tenebrescent et obdurescent quodam modo. Proinde infideles homines tenebrae sunt. qui per fidem conuersi ad deum quadam praemissa inluminatione lux fiunt. in qua proficiendo si ex fide ad speciem peruenerint, ut id, quod credunt, etiam conspicere. sicut tantum bonum potest conspici, mereantur, perfectam recipient imaginem dei; talibus enim dicit apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino. porro diabolus et angeli eius tenebrae sunt infidelibus hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
dante ini quitate friguerant. & quodã
modo congelauerant. Hinc enĩ euangłiũ
dicit. Qm̃ habunda bit iniquitas. refriges¬
cet caritas multorũ. At uero flante austror
glaties resoluit᷑. & torrentes fluent. idẽ.
peccatis remissis popłi. ad xp̃m caritate
concurrunt. Hinc & libi scriptũ ẽ.Sicut
glaties insereno: ita soluent᷑ peccata tua.
Pro inde rationalis creatura. siue in angłico
ad in cõmutabilebonũ. fiat beata. Unde
si auertat᷑. misera ẽ. Auersio eius uitiũ
eius. & c̃ uersio uirtus eius est. Natura
ergo non ẽ. mala. quia creatura sp̃s uitae
rationalis. etiã priuatabono cuius parti¬
cipatione beatificat᷑. idẽ. etiã uitiosa
melior ẽ corpore. qͦd sũ mũ ẽ in corporib
id ẽ. hac luce quȩ sentit᷑ oculis carnis. quia
& ipse corpis. Om̃i autẽ corpore. quaelibet
in corporea natura prȩstantior ñ mole
quia ñ nisi corporeũ ẽ. moles. sedui quadã

Expanded text:
dante iniquitate friguerant et quodam dante iniquitate friguerant et quodam modo congelauerant. hinc enim et euangelium dicit: Quoniam abundabit iniquitas, refrigescet caritas multorum. at uero flante austro glacies resoluitur et torrentes fluunt, id est peccatis remissis populi ad Christum caritate concurrunt. hinc et alibi scriptum est: Sicut glacies in sereno ita soluuntur peccata tua. Proinde rationalis creatura siue in angelico ad incommutabile bonum, fiat beata; unde si auertatur, misera est. auersio eius uitium eius et conuersio uirtus eius est. natura ergo non est mala, quia creatura spiritus uitae rationalis etiam priuata bono, cuius participatione beatificatur, id est etiam uitiosa melior est corpore, quod summum est in corporibus, id est hac luce, quae sentitur oculis carnis, quia et ipsa corpus est, omni autem corpore quaelibet incorporea natura praestantior non mole, quia nonnisi corporum est moles, sed ui quadam,
Abbreviated transcription (Latin):
lat᷑. ñ inflat᷑. Ideo ñ aemulat᷑: quia non
inflat᷑. Ubi enĩ p̃cedit inflatio. c̃tinuo
sequit᷑ emulatio qm̃ suꝑbia mater est
inuidentiae. Diabolus igit᷑ & angłi eius.
Aluce atq feruore caritatis auersi.
& nimis in suꝑbiã inuidiãq ꝓgressi.
uelut glatiali duritia torpuerunt.
Et ideo ꝑfigurã. tãquã in aquilone ponun¬
t᷑. Unde cũ generihuma nodia bolus in¬
cubaret. uentura grã saluatoris dicit᷑ iN
cantico canticorũ. Ecurge aquilo & ueni
Auster. ꝑfla ortũ meũ. & fluent aromata
Edcurge ut atuopondere releua t erigant᷑.
quorũ animas p̃mendo curuasti. Et ueni
Auster inquit. spm̃ inuocans grã flantẽ
de meridie. uelut aparte feruida & lumi¬
nosa ut fluant aromata. Unde apłs
Hinc etiã dicit᷑ in quodã psalmo. Conueste
dnẽ captiuitatẽ nrãm . sicut torrens it
austro. Captiuitatẽ scilicet qui sub diabelo
taquã sub aquilone tenebant᷑. ubi abun-¬

Expanded text:
latur, non inflatur; ideo non aemulatur, quia non latur, non inflatur; ideo non aemulatur, quia non inflatur; ubi enim praecedit inflatio, continuo sequitur aemulatio. quoniam superbia mater est inuidentiae. Diabolus igitur et angeli eius a luce atque feruore caritatis auersi et nimis in superbiam inuidiamque progressi uelut glaciali duritia torpuerunt. et ideo per figuram tamquam in aquilone ponuntur. unde, cum generi humano diabolus incubaret, uentura gratia saluatoris dicitur in cantico canticorum: Exsurge, aquilo, et ueni, auster, et perfla hortum meum et fluent aexsurge, ut a tuo pondere releuati erigantur, quorum animas premendo curuasti; et ueni, auster, inquit spiritum inuocans gratiae flantem de meridie uelut a parte feruida et luminosa, ut fluant aromata. unde aposthinc etiam dicitur in quodam psalmo: Oonuerte, domine, captiuitatem nostram sicut torrens in austro, captiuitatem scilicet, qua sub diabolo tamquam sub aquilone tenebantur, ubi abun
Abbreviated transcription (Latin):
Dequibus int̃ alia requi sisti. uenientib.
aboriente & occidente multis. qui re¬
cũbant cũ abrahã & isalac. & iacob. in
regno caelorũ. Sunt enĩ modo in exteris
tenebris. unde correctio desperanda nonẽ.
Quã si contẽpserint. ibunt intenebras exteri¬
ores ubi correctionis locus nerit qm̃ ds̃
cordis ñ istorũ qui incarne sunt oculorũ.
nec omĩno talis huius uisibilis lucis
fantasia cogitat᷑. quã quã & ibi ẽ uidere.
sedlonge alit̃. longe dissimilit̃. Qualis enĩ
lux ẽ ipsa caritas. quis uerbis explicat.
quis earũ rerũ quae sensib corporis ad ia¬
cent ullo demonstrat exẽplo: Anforte
lux caritas ñ est: Audi apłm iohannẽ.¬
qm̃ ds̃ luxẽ. & tenebrae in eonon sunit
ullae. Quirursus dicit. Ds̃ caritas est.
nobis. Itẽ dicit. Qui odit frẽm suũ. in
tebris ẽ. usq ad huc. Iste sunt tenebrae.
inquas diabolus & angłi eius multũ suꝑ¬
biendo ꝓ gressisunt. Caritas enĩ ñ aemu¬

Expanded text:
de quibus inter alia requisisti, uenientibus de quibus inter alia requisisti, uenientibus ab oriente et occidente multis, qui recumbant cum Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum. sunt enim modo in exteris tenebris, unde correctio desperanda non est. quam si contemserint, ibunt in tenebras exteriores, ubi correctionis locus non erit, quoncordis, non istorum qui in carne sunt oculorum. nec omnino talis huius uisibilis lucis phantasia cogitatur, quamquam et ibi est uidere, sed longe aliter, longe dissimiliter. qualis enim lux est ipsa caritas, quis uerbis explicat? quis earum rerum, quae sensibus corporis adiacent, ullo demonstrat exemplo? an forte lux caritas non est? audi apom deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae, qui rursus dicit: Deus caritas est. nobis. item dicit: Qui odit fratrem suum, in tenebris est usque adhuc. istae sunt tenebrae, in quas diabolus et angeli eius multum superbiendo progressi sunt. caritas enim non aemu
Abbreviated transcription (Latin):
baptisma ñ incipit ad eẽ. qđ deerat sed ꝓdec̃
qđ in erat. sic & hereticis unde cr̃prianus
& qui cũ eo senserunt catholicae eccła quã
noluerunt p̃cidere . ñ potuerunt prȩ¬
scribere. Quod uero alit̃ sapuerunt. ñ
ex pauescimus. quia cũ eis uenera mur
& petrũ. Quod autẽ abnitate non
recesserunt. gaudemus. quia cũ eis aedi¬
ficamur in petra.
imore itaq casto ꝑ manenti
in scłm scđi. timeat dm̃ om̃e sem̃ isrł.
Timeant quẽ diligunt ñ alta sapiendo
sed humilib consentiendo. cũ timore &
tremore suã ipsorũ salutẽ operent᷑.
D s̃ enĩ qui operat᷑ in eis & uelle operari
ꝓbona uoluntate. haec ẽ. iusticia dĩ.
Hoc ẽ qđ ds̃ donat homini. cũ iustificat
impiũ. Hanc dĩ iusticiã ignorantes
suꝑbi iudei. & suã uolentes constituere.
iusticiae dĩ ñ sunt subiectii Ac suꝑbia
deiciunt᷑. ut humilis inserat᷑ oleaster.
& illi ibunt intenebras ex teriores.

Expanded text:
baptisma non incipit adesse quod deerat, sed prodesse baptisma non incipit adesse quod deerat, sed prodesse quod inerat, sic et haereticis. Unde Cyprianus, et qui cum eo senserunt, catholicae Ecclesiae quam noluerunt praecidere, non potuerunt praescribere. Quod vero aliter sapuerunt non expavescimus, quia cum eis veneramur et Petrum: quod autem ab unitate non recesserunt gaudemus, quia cum eis aedificamur in Petra. imore itaque casto permanenti in saeculum saeculi timeat deum omne semen Israhel. timeant quem diligunt non alta sapiendo, sed humilibus consentiendo, cum timore et tremore suam ipsorum salutem operentur. deus est enim, qui operatur in eis et uelle et Operari pro bona uoluntate.. Haec est iustitia dei, hoc est quod deus donat homini, cum iustificat impium; hanc dei iustitiam ignorantes superbi Iudaei et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti; hac superbia deiciuntur, ut humilis inseratur oleaster, et illi ibunt in tenebras exteriores,
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ sit catholica unitas diligenda. ut
in eo qđ alit̃ sapiebant donec dñs idquoq
reuelaret tolerarent potius diuersa
sentientes quã se ab eis nefarioscis mate
separarent. ubi donatistarũ prorsus ora
claudunt᷑. etiã si de maximi anistis nihil
dicamus. Si enĩ malibonos inunitate
contaminant nullã iã eccłam cui socia¬
ret᷑ uel ipse cỹprianus inuenit. Si autẽ
mali bonos in unitate ñ maculant. nullã
causã separationis sacrilegos donatista
ꝓponit. Baptismũ autẽ si habent & tradurt.
alii tã multi qui operant᷑ opera cartus
qualia qui agunt regnũ dĩ ñ possidebunt.
habent a ͤ tradunt & heretici qui inter
illa opera numeratisunt. Quod quia
recedendo ñ amiserunt. & tradere ma¬
nendo potuerunt. Sedtam infructuosȩ
atq in utilit̃ tales talibus. quã & illi
cȩteri pares eorũ in quit regnũ dĩ ñ posside¬
bunt. Et quẽ ad modũ illis correctis

Expanded text:
quantum sit catholica unitas diligenda, ut quantum sit catholica unitas diligenda, ut in eo quod aliter sapiebant, donec Deus id quoque revelaret, tolerarent potius diversa sentientes, quam se ab eis nefario schismate separarent: ubi Donatistarum prorsus ora clauduntur, etiam si de Maximianistis nihil dicamus. Si enim mali bonos in unitate contaminant, nullam jam Ecclesiam cui sociaretur vel ipse Cyprianus invenit; si autem mali bonos in unitate non maculant, nullam causam separationis sacrilegus Donatista proponit. Baptismum autem si habent et tradunt alii tam multi qui operantur opera carnis, qualia qui agunt, regnum Dei non possidebunt: habent ac tradunt haeretici, qui inter illa opera enumerati sunt, quod quia recedendo non amiserunt, et tradere manendo potuerunt; sed tam infructuose atque inutiliter tales talibus, quam et illi caeteri patres eorum, in eo quod regnum Dei non possidebunt; et quemadmodum illis correctis
Abbreviated transcription (Latin):
infirmitate sectantes. aduersus hereti¬
cos uel scis maticos enodemus. quos p̃cisos¬
ab unitate quã tenuit. & arescentes a
caritate dĩ qua uiguit . & lapsos abhumi¬
litate qua stetit. tanto amplius imꝓbat
atq condẽ nat. quanto magis eos nouit
ad insidi andũ ꝑscrutarũ uel qđ scripsit.
& ad pacificandũ imitari nolle qđ fecit
Sicut illi quise xpĩ anos natarenos noꝵ
& more iudaico carnalia p̃putia circũ¬
cidunt. nati heretici ex illo herrore in
quẽ petrus deuians a paulo reuocatus ẽ.
in hoc adhuc usq ꝑsistunt. Si cut ergo illi
coronato insua ꝑuersitate p̃cisi ab ȩcła
remanserunt. sic istis cỹpriano ꝑhabun¬
dantiã caritatis insorte scõrũ passiotais
caritate suscepto se ipsos exules caritatis
agnoscunt. & contra unitatis patriã pro
suis calũniis ciuẽ unitatis opponunt.
CORRECTIS BAETISMUSNONINCIPIT
ADESSE QUIDE ERAT. SEOPROD ESSEQUI
IERAT. SIC ET IN HERETICIS. EXEODE

Expanded text:
nostra infirmitate sectantes aduersus haeretinostra infirmitate sectantes aduersus haereticos uel schismaticos enodemus, quos pab unitate quam tenuit, et arescentes a charitate qua viguit, et lapsos ab humilitate qua stetit, tanto amplius improbat atque condemnat, quanto magis eos novit ad insidiandum perscrutari velle quod scripsit, et ad pacificandum imitari nolle quod fecit. Sicut illi qui se christianos Nazarenos vocant, et more judaico carnalia praeputia circumcidunt; nati haeretici, ex illo errore in quem Petrus devians a Paulo revocatus est, in hoc adhuc usque persistunt. Sicut ergo illi, coronato, in sua perversitate praecisi ab Ecclesia remanserunt, sic isti, Cypriano per abundantiam charitatis in sortem sanctorum passionis claritate suscepto, seipsos exsules unitatis agnoscunt, et contra unitatis patriam pro suis calumniis civem unitatis opponunt. correctis baptismus non incipit adesse quod deerat, sed prodesse quod inerat, sic et in haereticis; ex eode
Abbreviated transcription (Latin):
SAREDAUNETUR EXUBRO UII OE
ERius uniuersitate ȩccłe BΑΡTISMΟ
catholicȩ placuit. ut heretici uel scis¬
matici qui iã xxp̃i baptismũ illic unde
ueniunt acceperunt. in catholicã cõmunio¬
nẽ cũ illo ad mittant᷑ ab errore suo correcti
in caritate radicati atq fundati. ut qđ
Attinet ad baptismi sacram̃tũ ñ ad sit qđ
deerat. sed ꝓsit qđ inerat. Beatus quidem
cyprianus iã corpore qđ corrũpit᷑ non
Aggrauante animã nec deprim̃te t̃rena
in habitatione sensũ multa cogitantẽ. serenꝰ
ꝑspicit ueritatẽ quã meruit adipisci ꝑcari¬
tatẽ. Ad iuuet itaq nos orationib suis
in istius carnis mortalitateꝰ tã quã in cali¬
ginosa nube laboramus ut donante dño
bona eius quantũ possumus imitemur
Siquid autẽ alit̃ sensit & quibusdã frĩbus
collegisq ꝑ suasit. qđ nunc eo quẽ diligent̃
iã cernit. nos longe impares meritis suis
eccłe tam̃ catholicae auctoritatẽ cuius ipse

Expanded text:
sare, damnentur; ex libro VII de sare, damnentur; ex libro VII de erius uniuersitati ecclesiae catholicae placuerit, ut haeretici uel schismatici, qui iam Christi baptismum illic unde ueniunt acceperunt, in catholicam communionem cum illo admittantur ab errore suo correcti, in caritate radicati adque fundati, ut, quod adtinet ad baptismi sacramentum, non adsit quod deerat, sed prosit quod inerat. et beatus quidem Cyprianus, iam corpore quod corrumpitur non adgrauante animam nec deprimente terrena inhabitatione sensum multa cogitantem, serenius perspicit ueritatem, quam meruit adipisci per caritatem. adiuuet itaque nos orationibus suis in istius carnis mortalitate tamquam in caliginosa nube laborantes, ut donante domino bona eius quantum possumus imitemur. si quid autem aliter sensit et quibusdam fratribus collegisque persuasit, quod nunc eo quem dilexit reuelante iam cernit, nos longe inpares meritis suis ecclesiae tamen catholicae auctoritatem, cuius ipse
Abbreviated transcription (Latin):
cũ demagis loqueret᷑ quorũ tam̃ inquit p̃ci¬
puos ostentans & formã uerbi negat conspici
posse. & angłos ueros dicit sedieius a sistere.
Inquo & plato pari ratione consensit. & unũ
dm̃ seruans cȩteros anglos uel demonas
dicit. Hermes quoq trimegistus unũ dm̃
loquit᷑ & eũ in cõprehensibilẽ atq in aestima¬
bilẽ confitet᷑. Si ergo isti uenissent ad ꝑci¬
piendũ xp̃i anã salutẽ : ñ eis utiq diceret᷑:
Hoc malũ habetis uel falsũ habetis. senl plane
merito diceret᷑ . Hoc uobis quã uis integrũ
& uerũ. nihil tam̃ ꝓdec̃e. nisi ad xpĩ grãm
ueni retis. Siergo in ipsis ethnicis potest
Aliquid diuinũ inueniri recteq apꝓbari.
quã uis eis salus & adhuc axp̃o p̃standa
sit. ñ oportet nos ita moueri etiã si peio-
res sint heretici. ut qđ in eis malũ ipsorũ
ẽ. uel minus corrigere. & qđ incis bonũ
ẽ. xpĩ: nolimus agnoscere ccxxvI
DE GPĨSUODCARITATE CIPIANIHiUI
PERIUUS SHTHETIA SE UOLUN EXCU¬

Expanded text:
cum de magis loqueretur, quorum tamen, inquit, praecipuus Ostanes et formam ueri dei negat conspici posse et angelos ueros sedi eius dicit adsistere. in quod et Plato pari ratione consentit et unum deum seruans ceteros angelos uel daemonas dicit. Hermes quoque Trimegistus unum deum loquitur et eum inconprehensibilem adque inaestimabilem confitetur. si ergo isti uenissent ad percipiendam christianam salutem, non eis utique diceretur: <hoc malum habetis\' uel \'falsum habetis,\' sed plane merito diceretur: hoc uobis quamuis integrum et uerum nihil tamen prodesset, nisi ad Christi gratiam ueniretis.\' si ergo in ipsis ethnicis potest aliquid diuinum inueniri recteque adprobari, quamuis eis salus adhuc a Christo praestanda sit, non opres sint haeretici, ut quod in eis malum ipsorum est velimus corrigere, et quod in eis bonum est Christi nolimus agnoscere. CAPUT CCXXVI. Quod charitate Cypriani hi qui per illius sententiam se volunt excu
Abbreviated transcription (Latin):
quis autẽ ruinã eẽ. ñ uideat quando fit
mandati euidens atq indubitata trans¬
gressio: ꝓpt̃ hoc ds̃ illud ꝓhibuit. quod
cũ eẽt ad missũ nulla de fendi posset
imaginatione iusticiae. & audeo dicere
suꝑbis eẽ. utile cadere in aliquod a ꝑtũ
manifestũq peccatũ. unde sibi displice¬
ant. quiiã sibi placendo ceciderant.
Salubrius enĩ petrus sibi dis plicuit quan¬
do fleuit. quã sibi placuit quando p̃sup¬
sit. Hoc dicit & sacer psalmus. Imple
tibus nom̃ tuũ. qui sibi placuerant queren¬
do suũ. Sed ẽ. peior dã nabiliorq suꝑbia.
qua etiã inpeccatis manifestis. suffragiũ
ex cusationis inquirit᷑. Sicut illi primi
homines. quorũ & illa dixit serpens sed uoẽ
me & manducaui. & ille dixit. mulier
quã dedisti mecũ haec mĩhi dedit deligno
& edi. Nusquã hic sonat petitio ueniȩ.
nus quã imploratio medicine.

Expanded text:
Quis autem ruinam esse non uideat, quando fit Quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati euidens adque indubitata transgressio? Propter hoc Deus illud prohibuit, quod cum esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae. Et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. Salubrius enim Petrus sibi dispdo flevit, quam sibi placuit quando praesumpsit: hoc dicit et sacer Psalmus: « Impltibus nomen tuum, quod sibi placuerant quaerendo suum. Sed est pejor damnabiliorque superbia quaerentium in peccatis manifestis suffragium excusationis, inquirentes sicut illi primi homines, quorum et illa dixit: « Serpens seduxit me, et manducavi , » et ille dixit: « Mulier quam dedisti sociam, ipsa mihi dedit de ligno et comedi. » Nusquam hic sonat petitio veniae, nusquam imploratio medicinae.
Abbreviated transcription (Latin):
anifesto ergo aꝑtoq peccato ubi factũ ẽ.
qđ ds̃ fieri ꝓhibuerat. diabolus homi nẽ
Hinc enĩ & delecta uit qđ dictũ ẽ. erias sicut
dii. Qđ melius eẽ. possent. sũ mo ueroq
principio coherendo ꝑ obȩdientiã ñ suum
sibi existendo principiũ ꝑ superbiã. Du
enĩ creati ñ sua ueritate liligit ab illo¬
qui ei uere sufficit. de ficit. Illud itaque
malũ quo cũ sibi homo placet tã quã sit
& ipse lum̃. auertit᷑ ab eo lumine qđ eis
placeat. & ipsesit lum̃. Illud in quã malũ
p̃cessit in abdito. ut sequeret᷑ hoc malũ
qđ ñ ꝑpetratũ ẽ. inaꝑto. Uerũ ẽ. enĩ quod
scriptũ ẽ. Ante ruinã exaltat᷑ cor & ante
głam humiliat᷑. Illa ꝑrsus ruina qua̧ fit
inocculto. p̃cedit hanc ruinã quaȩ ẽ. iti
ma ni festo. dũ illa ruma eẽ . ñ putatur.
Quis enĩ exaltationẽ ruinã putat. cũ iã
ibi sit defectus. quo ẽ. relictus ex celsus

Expanded text:
Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est quod Deus fieri prohibuerat, Diabolus hominem nHinc enim et ddi. Quod melius esse possent summo ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi existendo principium per superbiam. Di enim creati non sua ueritatequi ei vere sufficit, deficit. Illud itaque malum, quo cum sibi homo placet, tanquam sit et ipse lumen, avertitur ab eo lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen: illud, inquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc malum quod perpetratum est in aperto. Verum est enim quod scriptum est: Ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. Illa prorsus ruina, quae fit in occulto, praecedit ruinam, quae fit in manifesto, dum illa ruina esse non putatur. Quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit defectus, quo est relictus Excelsus?
Abbreviated transcription (Latin):
baptitaret sed discipuli eius: reliquit iu deã
t̃rã. & abiit iterũ in galileã. Tuncergo
quando abhyerosolimis exut cũ discipłis
suis in iudeã. & illic morabat᷑ cũ eis. bap¬
tizabat ñ ꝑse ipsũ sed ꝑdiscipulos suos. quos
in telligimus iã fuisse baptieatos si ue bap-
tismo iohis sicut ñ nulli arbitrant᷑. si ue
qđ magis credibile ẽ. baptisino xp̃i. Neq
enĩ ministeriũ baptigandi defugeret.
ut haberet baptizatos seruos ꝑ quos cȩteros
baptizaret. qui ñ defugit memorabilis
illius humilitatis minis teriũ quando
eis lauit pedes. & petenti petro ut non
tantũ pedes. uerũ etiã manus & ca put
eilauaret. respondit. Quilotus ẽ non
indiget nisi ut pedet lauet. sed ẽ. mundus
totus. Ubi intelligit᷑. qđ iã petrus
fuerat baptizatus. ccxxxii. QUob
SUPERBISUEL OCCUIIE PECCANTI¬
BUS NTIIESIT CADERE INA PERTŨ
MANIFES TŨAUE PECCATŨ EX UBRO
DE CIUITA TE SĨ.

Expanded text:
baptizaret, sed discipuli eius — reliquit Iudaeam baptizaret, sed discipuli eius — reliquit Iudaeam terram et abiit iterum in Galilaeam: tunc ergo, quando ab Hierosolymis exiit cum discipulis suis in Iudaeam et illic morabatur cum eis, baptizabat non per se ipsum, sed per discipulos suos, quos intellegimus sicut nonnulli arbitrantur, siue. quod magis credibile est, baptismo Christi. neque enim ministerium baptizandi defugeret, ut haberet baptizatos seruos, per quos ceteros baptizaret, qui non defugit memorabilis illius humilitatis ministerium, quando eis lauit pedes et petenti Petro. ut non tantum pedes uerum etiam manus et caput ei lauaret, respindiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus; ubi intelligitur quod jam Petrus fuerat baptizatus. CAPUT CCXXXII. 25 Quod superbis vel occulte peccantibus utile sit cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum; ex libro XIV de Civitate Dei.
Abbreviated transcription (Latin):
do baptizatȩ sunt plebes ecclesiarũ in
hrerłm & insamaria. Quando autẽ
baptizatȩ sunt aliae plebes gentiũ quib.
illã dñi sententiã. Nisi quis renatus
fuerit exaqua & spũ scõ. ñ in trabit iN
regnũ caelorũ. Utrũq autẽ dedño scriptũ
ẽ. & quia baptitabat plus quã ioħs. &
quia ipse ñ baptizabat sed discipłi eius.
ut in telligeremus & ipsũ qui dẽ baptitasse
p̃sentia maiestatis. ñ tam̃ ipsũ baptizasse
manibus suis. Ipsius enĩ erat baptismi
sacram̃tũ: ad discipłlos autẽ baptizandi
mi nis teriũ ꝑtinebat. Tunc ergo quando
dicit ioħs euangelista in euangelio suo.
post haec exiit ibs & discipłi eius in iudȩã
t̾rã & illic morabat᷑ cũ eis & baptizabat.
tunc paulo post de illo loquens ait. Utergo
cognouit iħs quia audierant pharisei
qđ iħs plures discipulos haberet & baptiza¬
ret plures quã ioħs. quã quã iłis ipse non

Expanded text:
do baptizatae sunt plebes Ecclesiarum in do baptizatae sunt plebes Ecclesiarum in Hierusalem et in Samaria; quando autem baptizatae sint aliae plebes gentium, quibuillam Domini sententiam: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum. Vtrumque autem de domino scriptum est, et quia baptizabat plus quam Iohannes, et quia ipse non baptizabat, sed discipuli eius, ut intellegeremus et ipsum quidem baptizasse praesentia maiestatis, non tamen ipsum baptizasse manibus. ipsius enim erat baptismi sacramentum, ad discipulos autem baptizandi ministerium pertinebat. tunc ergo, quando dicit Iohannes euangelista in euangelio suo: post haec exiit Iesus et discipuli eius in Iudaeam terram et illic morabatur cum eis et baptizabat, tunc paulo post de ipso loquens ait: ut ergo cognouit Iesus, quod audierunt pharisaei, quod Iesus plures discipulos haberet et baptizaret plures quam Iohannes — quamquam Iesus ipse non
Abbreviated transcription (Latin):
circũ cisione carnis scm̃ baptismũ dedit
& aꝑ tissime dixit. siquis ñ renatus fuerit
ex a qua & spũ scõ ñ intrabut in regniũ
caelorũ: iã ñ debemus querere quando
quisq fuerit bapti xatus. sed quos cũ que
Ad regnũ caelorũ ñ nisi bapticatos intelli¬
gere debemus. nisi forte quos angustia
passionis inuenit. & nolentes negare xp̃m
Antequã baptizarent᷑ occisi sunt. quibus
ipsa passio ꝓbaptis modeputata ẽ. Sed nũ qͥd
hoc possumus de apłis dicere. qui usque
ad eo largũ tẽpus habuerunt quo bapti¬
zarent᷑. ut alios etiã baptita uerint :
Sed ñ omĩa quae facta sunt. eaã scripta in¬
ueni unt᷑. uerũ ta m̃ facta eẽ. excȩteris
docum̃tis ꝓbant᷑. Scriptũ ẽ quando
baptizatus ẽ. apłs paulus & ñ scriptũ ẽ
quando baptizati sunt alii apłi. Uerũ
ta m̃ etiã ipsos baptizatos intelligere
debemus. quẽ ad modũ scriptũ est quan-¬

Expanded text:
circumcisione carnis sanctum baptismum dedit circumcisione carnis sanctum baptismum dedit et apertissime dixit: si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum. iam non debemus quaerere, quando quisque fuerit baptizatus. sed, quoscumque ad regnum caelorum, nonnisi baptizatos intellegere debemus, nisi forte quos angustia passionis inuenit et nolentes negare Christum, antequam baptizarentur, occisi sunt, quibus ipsa passio pro baptismo deputata est. sed numquid hoc possumus de apostolis dicere, qui usque adeo largum tempus habuerunt, quo baptizarentur, ut alios etiam baptizauerint? sed non omnia, quae facta sunt, etiam scripta inueniuntur; uerum tamen facta esse ei ceteris documentis probantur. scriptum est, quando baptizatus sit apostolus Paulus, et scriptum non est, quando baptizati sint atamen etiam ipsos baptizatos intelligere debemus, quemadmodum scriptum est, quan
Abbreviated transcription (Latin):
uersatus ẽ. cũ eis. Ioħs quide baptiza uit
aqua uos autẽ baptizabimini spũ scõ
quẽ accepturi estis ñ post multos hos
dies. usq ad pentechosten. Alii autem
codices habent. Uos autẽ spũ scõ incipietis
baptizari. Ad rẽ. nihil int̃est. Nã in quib¬
cũq codicib inueniunt᷑ bapti zabitis. aut
incipietis baptizare. m̃dosi sunt qui ex
gecis facillime conuincunt᷑. Si autem
dicimus a qua ñ fuisse baptizatos. metu¬
endũ ẽ. negrauit̃ in eis erremus. nedemus
hominib: auctoritatẽ contẽ nendibap¬
asmũ. quẽ usq ad eo ñ contẽnendũ ipsa
a posto lica disciplina cõm̃dat. ut cornelius
cen turio & hi qui cũ illo erant. etiã accep¬
to spũ scõ fuerint baptizati. Sicut antiqͥ
iusti si ñcircũ ciderent᷑. ñ erat eispeccatũ.
Postea uero quã iussit ds̃ ut circũ cideret᷑
Abra hã. eiusq posteritas. iã siñ fieret graue:
in ȩccła sua sacram̃tũ noui testa m̃ti ꝓ

Expanded text:
eis: Iohannes quidem baptizauit aqua, uos autem baptizabimini spiritu sancto, quem accepturi estis non post multos hos dies usque ad pentecosten. alii autem codices habent: uos autem spiritu sancto incipietis baptizari\', ad rem nihil interest. nam in quibuscumque codicibus inueniuntur \'baptizabis\' aut \'incipietis baptizare\', mendosi sunt, qui ex Graecis facillime conuincuntur. si autem dicimus aqua non fuisse baptizatos, metuendum est, ne grauiter in eis erremus, ne demus hominibus auctoritatem contemnendi baptismum. quem usque adeo non contemnendum ipsa apostolica disciplina commendat, ut Cornelius centurio et hi, qui cum illo erant. etiam iam accepto spiritu sancto fuerint baptizati. Sicut antiqui iusti si non circumciderentur, non erat eis peccatum, postea uero quam iussit deus, ut circumcideretur Abraham eiusque posteritas, iam si ecclesia sua sacramentum noui testamenti pro
Abbreviated transcription (Latin):
tuit enĩ eũ negasse xp̃m. qđ eius indicant
lacrime. Sic enĩ scriptũ ẽ. quia fleuit
amare. Nondũ enĩ fuerant resurrec¬
tione dni confirmati. & illo ad uentu
sp̃s scĩ qui apparuit die pentechostes.
uel illa inspiratione quã de monstrauit
dñs post quã resurrexit amortuis. cũ
insufflauit in corũ faciem dicens accipite
sp̃m scm̃. Unde recte dici potest. quia
cũ petrus nega uit dnm̃. ñdũ fueraNit
apłi baptizati ñ tam̃ aqua sed spũ scõ.¬

Expanded text:
tuit enim eum negasse Christum, quod eius indicant tuit enim eum negasse Christum, quod eius indicant lacrimae; sic enim scriptum est, quia fleuit amare. nondum enim fuerant resurrectione domini confirmati et illo aduentu spiritus sancti, qui apparuit die pentecostes, uel illa inspiratione. quam demonstrauit dominus, posteaquam resurrexit a mortuis, cum sufflauit in eorum faciem dicens: Accipite spiritum sanctum. Unde recte dici potest, quia, cum Petrus negauit dominum, nondum fuerant apostoli baptizati non tamen aqua sed sp
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃tũ ad eius tutelã. ad uersus contrarias
potestates & tantũ ualebit ut si ante maioris
usu ex hac uita migrauerit. ꝑ ipsũ sacram̃¬
tũ cõm̃dante ȩcclae caritate ab illa con¬
dẽ natione quae ꝑ unũ hominẽ intrauit
in mundũ. xp̃i ad uutorio liberet᷑. Hoc
qui ñ credit & fieri ñ posse arbitrat᷑. ꝓfecto
in fidelis ẽ. & si habeat fidei sacramentũ
Longeq melior ẽ ille paruulus. qui etiã si
fidẽ ñdũ habet in cogitatione. ñ ei ta men
obicẽ contrariae cogitationis opponit.
unde sacram̃ tũ eius salubriter ꝑcipit.
ccxxxii. ANAPŨ EUERINT BAPTITA¬
Iescio quale cor habeat
qui cũ apłos baptizatos dicat. petrũ
bapa atũ negat. Q uod autẽ dicit᷑
petrus egisse p̾enitentiã cauendũ ẽ. ne
ita putet᷑ egisse. quo modo agunt in ex da
qui ꝓprie penitentes uocant᷑. Et quis
hoc ferat ut primũ apłorũ int̾tales
penitentes numerandũ putemus: Peni¬

Expanded text:
sacramentum ad eius tutelam aduersus contrarias sacramentum ad eius tutelam aduersus contrarias potestates et tantum ualebit, ut, si ante maioris usum ex hac uita emigrauerit, per ipsum sacramentum commendante ecclesiae caritate ab illa condemnatione, quae per unum hominem intrauit in mundum, christiano adiutorio liberetur. hoc qui non credit et fieri non posse arbitratur, profecto infidelis est, etsi habeat fidei sacramentum, longeque melior est ille paruulus, qui etiam si fidem nondum habet in cogitatione, non ei tamen obicem counde sacramentum ejus salubriter percipit. C. CXXX. Aliorum fides in baptinescio. quale cor habeat. qui, cum apostolos baptizatos dicat. Petrum baptizatum negat. Quod autem dicitur Petrus egisse paenitentiam, cauendum est, ne ita putetur egisse, quo modo agunt in ecclesia. qui proprie paenitentes uocantur. et quis hoc ferat, ut primum apostolorum inter tales paenitentes numerandum putemus? paeni
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ita sacram̃ tũ fidei fides ẽ. Nihil ẽ. autẽ
aliud credere . quã fidẽ habere. Ac perhoc
cũ respondet᷑ paruulũ credere. qui fidei ñdũ
habet affectũ. respondet᷑ fidẽ habere ꝓpt̃
fidei sa cram̃tũ. & conuertere se ad dm̃
ꝓpt̃ conuersionis sacram̃tũ quia & ipsa
responsio ad celebrationẽ ꝑtinet sacram̃ti
sepulturã significauimus sed prsus ait
consepulti sumus. Sacram̃tũ ergo tantȩ
rei. ñ nisi eiusdẽ rei uocabulo nũ cupauit.
Itaq paruulũ & si nondũ fides illa quae
incredentiũ uoluntate consistati iã tam̃
ipsius fidei sacram̃tũ fidelẽ facit. Nã sicut
credere respondent᷑. ita etiã fideles uocant᷑.
ñ rem ipsã mente annuendo. sed ipsius
rei sacram̃tũ ꝑcipiendo. Cũ autẽ sapere
homo cȩperit. ñ illud sacram̃tũ repetit.
sed intelligit. eiusq ueritati c̃sona etiã uolun-¬
tate coaptabit᷑. Hocquã diu ñ potest. ualebit

Expanded text:
est, ita et sacramentum fidei fides est. Nihil est autem est, ita et sacramentum fidei fides est. Nihil est autem aliud credere, quam fidem habere. Ac per hoc cum respondetur parvulus credere, qui fidei nondum habet affectum, respondetur fidem habere propter fidei sacramentum, et convertere se ad Deum, propter conversionis sacramentum, quia et ipsa responsio ad celebrationem pertinet sacramenti,sepulturam signiconsepulti sumus. sacramentum enim tantae rei non nisi eiusdem rei uocabulo nuncupauit. Itaque paruulum etsi nondum fides illa, quae in credentium uoluntate consistit, iam tamen ipsius fidei sacramentum fidelem facit. nam sicut credere respondentur, ita etiam fideles uocantur, non rem ipsam mente annuendo, sed ipsius rei sacramentum percipiendo. cum autem sapere homo coeperit, non illud sacramentum repetit, sed intellegit eiusque ueritati consona etiam uoluntate coaptabitur. hoc quamdiu non potest, ualebit
Abbreviated transcription (Latin):
nisi ꝑ priã pietate si aetatis accessũ tã
malus euaserit. Tunc enĩ etiã ꝓpria
incipi et habere peccata. qua non rege¬
neratione auferantꝰ. sed alia curatione
sanent᷑. Uerũ tamen recte dicunt᷑ paren¬
tes uel qui cũq maiores filios seu quos libet
paruulos baptizatos. demoniorũ sacrile¬
gio obligare conantes. spiritaliter
homicidȩ. Nã in illis quidẽ in t̃fectionẽ
ñ faciunt. sed quantũ in ipsis ẽ. int̾ fectores
fiunt. Recte illis dicit᷑. quando ab hoc scelere
ꝓhibent᷑. Nolite occidere paruulos ur̃os.
Nonquia ille ex tingui potest. sed quantũ
in ipsis ẽ. ex tinctores eius merito dicunt᷑.
qui sic agunt ut extinctũ uelint. Si enĩ
sacram̃to quandã similitudinẽ rerũ
earũ quarũ sacram̃ta sunt ñ haberent:
omĩno sacra m̃ta ñ essent. Exhac autẽ
similitudine plerũq iã ipsarũ rerũ nomi
nae. sacram̃tũ sanguinis xp̃i sanguis xp̃i

Expanded text:
nisi propria impietate, si aetatis accessu tam nisi propria impietate, si aetatis accessu tam malus euaserit. tunc enim etiam propria incipiet habere peccata, quae non regeneratione auferantur, sed alia curatione sanentur. Verum tamen recte dicuntur parentes uel quicumque maiores filios seu quoslibet paruulos baptizatos daemoniorum sacrilegio obligare homicidae: nam in illis quidem interfectionem 24 non faciunt, sed, quantum in ipsis est, interfectores fiunt; recte illis dicitur, quando ab hoc scelere prohibentur: Nolite occidere parvulos vestros; dnguere. Non quia ille exstingui potest, sed quantum in ipsis est exstinctores ejus merito dicuntur qui sic agunt ut exstinctum velint; si enim sacramenta quamdam similitudinem rerum earum quarum sacramenta sunt non haberent, omnino sacramenta non essent. Ex hac autem similitudine plerumque jam ipsarum rerum nomiisti sanguis Christi
Abbreviated transcription (Latin):
paruulo oblato. Quando autẽ in paruulũ
maiores peccant offerentes eũ atq obli¬
gare conantes demonũ sacrilegis uinculis.
ñ ẽ. Anima utrorũq cõmunis. ut etiã
culpã possint habere cõmunẽ. Nonenĩ
sic cõmunicat᷑ culpa ꝑ alterius uolunta¬
tẽ. quẽ ad modũ cõmunicat᷑ grã ꝑscĩ sp̃s
unitatẽ. Potest enĩ & in hoc & in illo
homine eẽ. unus sp̃s sc̃s. etiã si in uicẽ
nesciant ꝑ quẽ sit utriusq grã cõmunis.
Non autẽ potest sp̃s hominis eẽ. & huius
& illius. ꝑ quẽ peccante altero & altero
ñ peccante . sit tam̃ culpa cõmunis. Ac
ꝑ hoc potest paruulus semel exparentũ
carne generatus dĩ spũ regenerari. ut ex
illis obligatio contracta soluat᷑. Non
potest autẽ dĩ spũ semel regeneratus. ex
parentũ carne generari. ut obligatioquȩ
soluta ẽ iterũ contrahat᷑. Et ideo semel
ꝑceptã paruuilus xp̃i grãm. ñ amittit.

Expanded text:
paruulo oblato. quando autem in paruulum paruulo oblato. quando autem in paruulum maiores peccant offerentes eum atque obligare conantes daemonum sacrilegis uinculis, non est anima utrorumque communis, ut etiam culpam possint habere communem. non enim sic communicatur culpa per alterius uoluntatem, quem ad munitatem. potest enim et in hoc et in illo homine esse unus spiritus sanctus, etiam si inuicem nesciant. per quem sit utriusque gratia communis; non autem potest spiritus hominis esse et huius et illius, per quem peccante altero et altero non peccante sit tamen culpa communis. ac per hoc potest paruulus semel ex parentum carne generatus dei spiritu regenerari, ut ex illis obligatio contracta soluatur; non potest autem semel dei spiritu regeneratus ex parentum carne regenerari, ut obligatio, quae soluta est, iterum contrahatur. et ideo semel perceptam paruulus Christi gratiam non amittit
Abbreviated transcription (Latin):
mea ẽ. & anima filii mea ẽ. Iã itaq cũ homo
in se ipso ẽ. ab eo qui genuit alt̾ effectus. pecca¬
to alterius sine sua consensione ñ tenet᷑
obnoxius. Traxit ergo reatũ quia unus
erat cũ illo a quo traxit. quando quod
traxit adimissũ est. Nonautẽ trahit
uiuente. iã ẽ. unde dicat᷑. Anima quae
pecca uerit. ipsa moriet᷑. Ut autẽ possit
regenerari ꝑ officiũ uoluntatis alienae.
cũ offert᷑ consecrandus. facit hoc unus
sp̃s unde regenerat᷑ oblatus. Nonenĩ
scriptũ ẽ. nisi quis renatus fuerit exparen¬
tũ uoluntate. aut ex offerentiũ uel
mi nistrantiũ fide. sed nisiquis renatus
fuerit ex aqua & spu scõ. A qua igitur
ex hibens forinsecus sacram̃tũ gratiae.
& sp̃s operans intrinsetus beneficiũ grã.
soluens uinculũ culpae. retoncilians
bonũ naturae. regenerans hominẽ in uno
xp̃o ex uno adã generatũ. Regenerans
ergo sp̃s in ma iorib offerentibus & paruulol

Expanded text:
mea est et anima filii mea est. iam itaque cum homo mea est et anima filii mea est. iam itaque cum homo in se ipso est ab eo, qui genuit, alter effectus, peccato alterius sine sua consensione non tenetur obnoxius. traxit ergo reatum, quia unus erat cum illo et in illo, a quo traxit, quando, quod traxit, admissum est; non autem trahit uiuente iam est, unde dicatur: Anima, quae peccauerit, ipsa morietur. Ut autem possit regenerari per officium uoluntatis alienae, cum offertur consecrandus, facit hoc unus spiritus, ex quo regeneratur oblatus. non enim scriptum est: <Nisi quis renatus fuerit ex parentum uoluntate\' aut \'ex offerentium uel ministrantium fide sed: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu. aqua igitur exhibens forinsecus sacramentum gratiae et spiritus operans intrinsecus beneficium gratiae, soluens uinculum culpae, reconcilians bonum naturae regenerant hominem in uno Christo ex uno Adam generatum. regenerans ergo spiritus in maioribus offerentibus et paruulo
Abbreviated transcription (Latin):
ueris a me utrũ parentes baptizatis
paruulis suis noceant. cũ eosde moni¬
orũ sacrificiis sanare conant᷑. Et si non
nocent. quomodo eis ꝑsit cũ baptizant᷑
parentũ fides. quorũ eis ñ potest ob eẽ.
ꝑfidia. Vbi respondeo tantã illius sacra¬
m̃ti hoc ẽ. baptismi salutaris eẽ . uirtutẽ
in scã cõpage corporis xp̃i. ut semel gene¬
ratus ꝑ aliorũ carnalẽ uoluptatẽ cũ semel
regeneratus fuerit ꝑ aliorũ spiritalem
uolunta tẽ. de inceps ñ posse uinculo alie¬
ne iniquitatis obstringi. cui nulla sua
uoluntate c̃sentit. Et anima enĩ patris¬
mea ẽ inquit. & anima filumea ẽ Anima
quae pecca uerit. i psa morietꝰ. Non autẽ
peccat ipsa cũ parentes ei om̃i no nescienti.
uel quilibet alius adhibet sacrilegia
demoniorũ. sed ideo ex adã traxit quod
sacra m̃ti illius grã solueret᷑. quia ñdũ
erat anima separatĩ uiuens. id ẽ. altera
Anima dequa diceret᷑. & anima patris

Expanded text:
eris a me, utrum parentes baptizatis paruulis suis noceant, cum eos daemoniorum sacrificiis sanare conantur, et, si non nocent, quo modo eis prosit, cum baptizantur, parentum fides, quorum eis non potest obesse perfidia. ubi respondeo tantam illius sacramenti, hoc est baptismi salutaris esse uirtutem in sancta compage corporis Christi, ut semel generatus per aliorum carnalem uoluptatem, cum semel regeneratus fuerit per aliorum spiritalem uoluntatem, deinceps non possit uinculo alienae iniquitatis obstringi, cui nulla sua uoluntate cmea est, inquit, et anima filii mea est: anima quae peccaverit ipsa morietur. Non autem peccat ipsa, cum puel quilibet alius adhibet sacrilegia daemoniorum, sed ideo ex Adam traxit, quod sacramenti illius gratia solueretur, quia nondum erat anima separatim uiuens, id est altera anima, de qua diceretur: Et anima patris
Abbreviated transcription (Latin):
quae ab illo qđ trans uersũ figit᷑ sursũ uersus
relinquit᷑. hoc ẽ. ad caput crucifioci. quia
bene sperantiũ suꝑ na ex s pectatio ẽ. Iã uero
illud ex ligno qđ ñ apparet qđ fixũ occultat᷑
unde totũ illud exxurgit. ꝑfunditatẽ signi¬
ficat gratuite gãe. in quo multorũ in ge¬
nia conterunt᷑. id in uestigare conantia
ut ad extremũ eiicat᷑. Ohomo. tu
quis es qui respondeas dõ: Uiuent ergo
corda saturatorũ pauperũ in scłm scłi.
hoc ẽ. humiliũ. caritate flagrantium.
ñ sua quęrentiũ. sed scõrũ societate gau¬

Expanded text:
quae ab illo quod transuersum figitur sursum uersus quae ab illo quod transuersum figitur sursum uersus relinquitur, hoc est ad caput crucifixi, quia bene sperantium superna exspectatio est. iam uero illud ex ligno, quod non apparet, quod fixum occultatur, unde totum illud exsurgit, profunditatem significat gratuitae gratiae, in qua multorum ingenia conteruntur id uestigare conantia, ut ad extremum eis dicatur: o homo, tu quis es, qui respondeas deo? uiuent ergo corda saturatorum pauperum in saeculum saeculi, hoc est humilium caritate flagrantium, non sua quaerentium, sed sanctorum societate gau
Abbreviated transcription (Latin):
scło ꝑ fecta & plena caritas sine ulla maloꝵ
tolerantia. ñ fide credit qđ ñ uidet. nec spe
desiderat qđ tenet. sed in aet̃nũ ueritatis
in cõmutabilẽ speciem contẽplabitur.
Cuiussine fine qui etũ opuserit laudare
qđ amat. & amare qđ laudat. De hinc
consequent̃ dicit. Scire etiã suꝑ eminentẽ
scientiã caritatis xp̃i. ut impleamini in
omnẽ plenitudinẽ dĩ. In hoc mysttrio.
figura crucis ostendit᷑. Qui: enĩ quia
uoluit mortuus ẽ. quomodo uoluit mor¬
tuus ẽ. Non frustra igit᷑ tale genus mortis
elegit: nisi ut in eo quoq latitudinis huius
& longitudinis & alticudinis & ꝓfundita¬
tis magister existeret. Nã latitudo est in
eo ligno quo transuersũ desuꝑfigit᷑. Hoc
adbona opera ꝑtinet. quia ibi extendunt᷑
manus. Longitudo in eo qđ abi psoligno
usq ad t̃rã conspicuũ ẽ. Ibi enĩ quodã modo
tati tribuit᷑. Altitudo ẽ. in ea ligni parte

Expanded text:
saeculo perfecta et plena caritas sine ulla malorum saeculo perfecta et plena caritas sine ulla malorum tolerantia non fide credit, quod non uidet, nec spe desiderat, quod non tenet, sed in aeternum ueritatis incommutabilem speciem contemplabitur, cuius sine fine quietum opus erit laudare. quod amat, et amare, quod laudat. de hac consequenter dicit: Scire etiam supereminentem scientiam caritatis Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem dei. In hoc mysterio figura crucis ostenditur. qui enim, quia uoluit, mortuus est, quo modo uoluit, mortuus est. non frustra igitur tale genus mortis elegit, nisi in eo quoque latitudinis huius et longitudinis et altitudinis et profunditatis magister existeret. nam latitudo est in eo ligno, quod transuersum desuper figitur; hoc ad bona opera pertinet, quia ibi extenduntur manus. longitudo in eo, quod ab ipso ligno usque ad terram conspicuum est; ibi enim quodam modo tati tribuitur. altitudo est in ea ligni parte,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ cõ moda priuata sectantes. sed in cõ¬
mune ubi salus om̃iũ ẽ. c̃sulentes.
ã de ipso pane quotales saturant᷑. quodã
loco apłs dicit. Unus panis. unũ corpus
multi sumus. Quid ergo cõprehendere :
Quaesit inquit latitudo sicut iã diccit in
bonis operibus. quib beni uolentia porri¬
git᷑. usq ad diligendos inimicos. Et longi¬
tudo: ut longanimitate ꝓhac lati tudine.
molestiae tolerent᷑. Et altitudo ut phis
Aet̃ nũ qđ in suꝑnis est p̃miũ . ñ uanũ
Aliquod tẽporale speret᷑. Et ꝑfundũ. unde
gratuita grã dĩ scđm secretũ & abditum
uoluntatis eius existit. Ibi enĩ radicati
ibi fundati sumus. Radicati. ꝓpt̃ agri¬
culturã. Fundati ꝓpt̃ aedificationem
Auae qm̃ ñ ẽ. abhomine. dicit alio loco idẽ
apł̃s. Dĩ agri cultura. dĩ edificatio estis
Hoc totũ agit᷑. cũ in hac peregrinatioNe
fides ꝑdilectionẽ operat᷑. in futuro autẽ

Expanded text:
non commoda priuata sectantes sed in comnon commoda priuata sectantes sed in commune, ubi salus omnium est, consulentes; nam de ipso pane. quo tales saturantur, quodam loco apostolus dicit: Unus panis, unum corpus multi sumus. quid ergo comprehendere? quae sit, inquit, latitudo, sicut iam dixi, in bonis operibus. quibus beniuolentia porrigitur usque ad diligendos inimicos. et longitudo, ut longanimitate pro hac latitudine molestiae tolerentur, et altitudo, ut pro his aeternum quod in supernis est praemium, non uanum aliquid temporale speretur. et profundum, unde gratuita gratia dei secundum secretum et abditum uoluntatis eius existit. ibi enim radicati, ibi fundati sumus, radicati propter agriculturam, fundati propter aedificationem; quae quoniam non est ab homine, dicit alio loco idem apostolus: Dei agricultura, dei aedificatio estis. hoc totum agitur, cum in hac nostra peregrinatione fides per dilectionem operatur. in futuro autem