comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
incussit horrorẽ ñ solũ quia hoc ibi sentie¬
bat. ub nũquã antea tale aliquid sense¬
rat: uerũ etiã qd pudendus motus de p̃¬
cepti transgressione ueniebat. Ibi enĩ sen¬
sit qua prius grã uestiret᷑: quando insua
nuditate nichil in decens patiebat᷑. Deniq
illa conturbatione ad folia ficulnea cu¬
currerunt: quȩ forte ꝑcurbati prima in¬
uenerunt. Pitomata idẽ succinctoria con¬
suerunt. & quia głanda deseruerant: pu¬
denda texerunt. Nec arbitrm eos cogitas¬
se aliquid millis foliis qd talib congrueret
condegi mẽbra prurientia. s occulto instinc¬
tu. Ad hoc illa conturbatione conpulsift̃.
ut etiã talis penȩ suȩ significatio anescien¬
tib fieret: quȩ peccatorũ facta conuince̾t.
&e doceret scripta lectorẽ. Misteriũ aut̃ huiꝰ
arboris subqua nathanael adhuc positũ¬
dñs uidit: beatus ambrosius breuit̃ quidẽs
patent̾ exposuit dicens. Beati qui subuite

Expanded text:
incussit pudorem: non solum quia hoc ibi sentieincussit pudorem: non solum quia hoc ibi sentiebat, ubi nunquam antea tale aliquid senserat, verum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione veniebat. Ibi enim sensit qua prius gratia vestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur; denique illa conturbatione ad folia ficulneae cucurrerunt, quae forte perturbati prima invenerunt, perizomata, id est, succinctoria consuerunt, et quia glorianda deseruerant, pudenda texerunt. Nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis quod talibus congrueret contegi jam membra prurientia, sed occulto instinctu ad hoc illi per conturbationem compulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret, quae peccatorem facta convinceret, et doceret scripta lectorem. Mysterium autem hujus arboris, sub qua Dominus vidit, S. Ambrosius breviter quidem, sed patenter exposuit dicens: « Beati qui sub vite
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s delectationi consentit. unde serpens
praua suggessit. Eua aut̃ quasi caro se
delectationi subdidit. adam uero uelut
sp̃s suggestione & delectatione suꝑatꝰ as¬
sensit. Suggestione itaq peccatũ agnosci
mus. delectatione uincim. consensu etiam
incorde: quatuor consũmat᷑ in oꝑe. Incorde
nãq suggestione. delect᷑atione. consensu.
& defensionis audatia ꝑpetrat᷑. fit enim
suggestio ꝑ aduersariũ. delectatio ꝑ car¬
nem. consensus ꝑ spm̃. defensionis auda¬
peccatũ consũmat᷑ in oꝑe. Primũ nãq
latens culpa agit᷑: post etiam ante oculoͤ
hominũ sine confusione reatus aꝑit᷑: De
hinc inconsuetudinẽ ducit᷑: Ad extremũ
quoq uel false spez seductionib uel obsti¬
natione misere de sꝑationis enutrit᷑.
Uq cognouissent se ẽẽ nudos: con¬
suerunt folia ficus. feceruntq fibi
ꝑiromata. Anima rationabilis. bestialẽ
motũ inmenbris suȩ carnis erubuit. eiq

Expanded text:
victus delectatione consentit. Unde et serpens victus delectatione consentit. Unde et serpens prava suggessit. Heva autem quasi caro se delectatione subdidit, Adam vero velut spiritus suggestione, delectatione superatus, assensit. Suggemus, delectatione vincimur, consensu etiam in corde, quatuor consummatur in opere. In corde namque suggestione, delectatione, consensu, et defensionis audacia perpetratur. Fit enim suggestio per adversarium, delectatio per carnem, consensus per spiritum, defensionis audapeccatum consummatur, in opere: Prius namque latens culpa agit, postmodum etiam ante oculos hominum sine confusione reatus aperitur, ac hinc in consuetudinem ducitur, ad extremum quoque aut falsae spei seductionibus vel obstinatione miserae desperationisue cognovissent esse se nudos, consuerunt folia ficus, feceruntque sibi perizomata. Anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit, eique
Abbreviated transcription (Latin):
tur adducere: ut interior oculus obscuret᷑.
Lidit gͥ mulier qd̾ bonũ eẽt lignum:
tulitq defructu illiꝰ & comedit. Mulier co¬
medit antea &e ñ uir. ideo quia faciliꝰ car¬
pisci. Ut enĩ munda mens incogitatione
seruet᷑: alasciuia uoluptatis suȩ deprimen¬
dist̃ oculi. quasi quidã raptores aculpa. Neq
eni eua lignũ uecitũ contigisset: nisihoc pͥꝰ
incaute respiceret. Hinc gͦ pensandũ est.
quanto debemꝰ moderamine erga illicita
uisa restringere nos qui mortalit uiuimꝰ:
sice mat̾ uiuentiũ ꝑ ocłos admortẽ uenit.
hinc etiam subuide uoce quȩ exteriora ui¬
dendo concupiscens. bona interiora ꝑdi¬
derat. ꝓpħa dicit. Oculus m̃s depredatꝰ ẽ
rente didicimꝰ quia trib modis om̃is cul¬
pe nequiciã ꝑpetramꝰ: suggestione scilicet¬
delectatione. consensu. Primũ itaq phos¬
tur. Insidiator enĩ praua suggerit. caro se
delect̾ationi subicit. atq ad extremũ uictꝰ

Expanded text:
tur adducere, ut interior oculus obscuretur. tur adducere, ut interior oculus obscuretur. Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum, tulitque de fructu illius et comedit. Mulier comedit antea et non vir, ideo, quia facilius carpisci. Ut enim munda mens in cogitatione servetur a lascivia voluptatis suae, deprimendi sunt oculi, quasi quidam raptores, a culpa. Neque enim Heva lignum vetitum contigisset, nisi hoc prius incaute respiceret. Hinc ergo pensandum, quanto debemus moderamine erga illicita visum restringere, nos qui moraliter vivimus, si et mater viventium per oculos ad mortem venit. Hinc etiam sub Judae voce qui exteriora videndo, non concupiscens bona, interiora perdiderat, propheta dicit: Oculus meus depraedatus est rente didicimus quia tribus modis omnis culpae nequitia perpetratur, suggestione scilicetdelectatione, tur. Insidiator enim prava suggerit, caro se delectationi subjicit, atque ad extremum spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
& inipso homine tanquã in arbore quȩ
plantata ẽ. inmedio paradisi eam di noscen¬
tiam demonstrare. contra hunc serpentẽ
clamat apłs cũ dicit. Metuo ne sicut etiã
euam serpens seduxit astucia sua: ita et¬
sensus ur̃i corrũpant᷑. Seducit᷑ aut̃ uerbis
huius serpentis carnalis concupiscentia¬
is ut ñ comederetis exom̃i ligno para di¬
N. Sic hereticorũ curiosa cupiditas. sic pͣ
torũ carnaliũ corda succendunt dicentes.
Quare fugistis sententiã habere lacitantem:
Noua semꝑ ex quirite: boni maliq scientiã
penetrate. Unde apud salomonẽ mulier illa
hereticorũ speciem tenens: dicit. Aquȩ fur¬
tiue dulciores sunt: ce panis abscondicus
tici diuinitatis meritũ prosicent᷑. atq scien¬
tiȩ pollicitatione decipiunt. ce reprehen¬
dunt eos siquos simplicit̾ eredentes inuene¬
rint. & quia omnino carnalia ꝑsuadent:
quasi ad carnalia oculorũ aꝑtionẽ conan¬

Expanded text:
et in ipso homine tanquam in arbore, quae et in ipso homine tanquam in arbore, quae plantata est in medio paradisi, etiam dignoscentiam demonstrare. Contra hunc serpentem clamat Apostolus, cum dicit: Metuo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita sensus vestri corrumpantur . Seducitur autem verbis hujus serpentis carnalis nostra concupiscentiaDeus ut non comederitis ex omni ligno paradisi? Sic et haereticorum curiosa cupiditas, sic pratorum carnalium corda succendunt, dicentes: Quare fugitis scientiam habere latentem? nova semper exquirite, boni malique scientiam penetrate. Unde apud Salomonem mulier illa haereticorum sententiam tenens, dicit: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus tici divinitatis meritum profitentur, atque scientiae pollicitatione decipiunt et reprehendunt eos, si quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnia carnalia persuadent, quasi ad carnalis oculorum adapertionem conan
Abbreviated transcription (Latin):
quoq homine gerit᷑ inocculto quodam
secretoq conugio. Suggestionẽ quippe:
serpentẽ accipimus. Mulierẽ: anmalẽ
corporis sensũ. Rationẽ aut̃: uirũ. Quan¬
do gͦ occurrit mala suggestio: quasiser¬
pens loquit᷑. S si sola cogitatio delecte¬
tur. illiꝰ suggestione &e ratione refrenan
te. consensus explendi oꝑis ñ succedat:
sola mulier uidet᷑ comedisse illicitum.
lier dedisse uiro cibũ uidet᷑. Illecebre enĩ
consentire: deligno prohibito ẽ mandu¬
care. Tunc quippe ure ab eata uita tan¬
quã aparadiso expellit᷑ homo:. peccatũq
imputat᷑ ei etiã si ñ sequat᷑ effectus. Quia
ce si ñ est infactis culpa. in consensione
tam̃ rea denet᷑ conscientia. Hȩc scdin ana¬
gogen ceterũ iuxta metaphoram. Poterit
serpens iste hereticorũ uersutiã designare.
Non nulli enĩ loquatius atq subtilius
promittunt illicita curiositate. secretorũ
ad aꝑtionẽ atq scientiam boni & mali:

Expanded text:
quoque homine geritur in occulto quodam quoque homine geritur in occulto quodam secretoque conjugio. Suggestionem quippe per mulierem accipimus, mulierem vero animalem corporis sensum, rationem autem virum. Ergo quando occurrit mala suggestio, quasi serpens loquitur; sed si sola cogitatio oblectetur, illius suggestionis et refrenantur ratione, consensus explendi operis non succedat. Sola mulier videtur comedisse illicitum; lier cibum dedisse viro videtur. Illecebra enim consentire de ligno prohibito, manducare est. Tunc quippe jure a vita beata tanquam a paradiso expellitur homo, peccatumque ei imputatur, etiam si non subsequatur effectus, quia et si non est in factis culpa, in consensione tamen rea tenetur conscientia. Haec secundum anagogen; caeterum juxta metaphoram poterat callidus serpens iste haereticorum versutiam designare. Nonnulli enim loquacius atque subtilius promittunt illicita curiositate secretorum adapertionem atque scientiam boni et mali,
Abbreviated transcription (Latin):
si cadens ad oraueris me. S eisdẽ modis
aditii captus exeat. quo nos intromissus te¬
nebat. Qui comedit: & aꝑti sunt ocłi am¬
borũ. Quo nisi ad inuicẽ concupiscendum
ad peccat penam carnis ipsius morte concep¬
tam: ut iam cẽt corpus ñ animale tantum.
qd poterat si obedientiam c̃seruarent in
meliorẽ spũalemq habitũ sine morte mu¬
tari:s iam copus mortis in quo lex repug¬
naret inmenbris. legi mentis. Neq em̃ clau¬
sis ocłis fact̾i erant: nec inparadiso delicia¬
rũ ceci palpantesq oberrabant. Tale est il
hominũ ad qd̾ antea ñ patebant. quãuis
ad alia paterent. Serpens aut̃ ille sapien¬
tior omniũ bestiarũ: indicat diabolũ. Qui
inde serpens dr. qd̾ uolubili. uerset᷑ astu¬
tia. S quid est qd̾ ipse ꝑmulierem dece¬
nr̃a seduc ad peccatũ nisi precedente de¬
lectatione &e carnali infirmitatis affec¬
tu: que magis debet obtẽꝑare rationi
tanquã uiro dominanti. Hoc eñ inuno¬

Expanded text:
s dibus ipso aditu captus exeat quo nos aditu intromissus tenebat. Qui comedit, et aperti sunt oculi amborum, quo, nisi adinvicem concupiscendum? ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam? ut jam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si obedientiam conservarent, in meliorem spiritualemque habitum sine morte mutari, sed etiam corpus mortis, in quo lex in membris repugnaret legi mentis. Neque enim clausis oculis facti erant, et in paradiso deliciarum caeci palpantesque oberrabant. Tale est illhominum, ad quod antea non patebant, quamvis ad alia paterent. Serpens autem ille, sapientior omnium bestiarum, indicat diabolum, qui inde serpens dicitur, quod volubili versetur astutia. Sed quid est quod ipse per mulierem decenostra seduci ad peccandum, nisi praecedente delectatione carnali infirmitatis affectu, qui magis debet obtemperare rationi tanquam viro dominante. Hoc enim in uno
Abbreviated transcription (Latin):
Insidiat᷑ calcaneo: cũ infine uite presen¬
tis nos raꝑe satagit. Calcaneo nanq qui
finis est corporis: ñ ĩ merito finis uite nr̃e
designat. Qd̾ utrũq ipsa quoq serpentis
conditio. figurate denuntiat: Qd ce conderi
solet abom̃ib qui possunt: et ipse feriendĩ
hominũ uestigiis insidiari ñ definit. Qui¬
ce inidam aut̃ hoc qd̾ predictũ est. inimi¬
tat citias ponã int̾te &e mulierẽ: deuir¬

Expanded text:
Insidiatur calcaneo, cum in fine vitae praesenInsidiatur calcaneo, cum in fine vitae praesentis, nos rapere satagit. Calcaneo namque, qui finis est corporis, non immerito finis vitae nostrae designatur: quod utrumque ipsa quoque serpentis conditio figurate denuntiat, qui et conteri solet ab omnibus qui possunt, et ipse feriendis hominum vestigiis insidiari non desinit. Quidam autem hoc quod dictum est: Inimicitias ponam inter te et muliere
Abbreviated transcription (Latin):
genus humanũ. Sem̃ diaboli. preuarica¬
des sunt angłi: qui exemplo sunt illius¬
supbie deprauati. Semen illiꝰ ẽ puersa
suggestio. Semen mulieris fructus boni
oꝑis: quo peruerse suggestioni resistitur.
huius aut̃ serpentis ac seminis eiꝰ memo¬
rati immicitiam quantã genus humanũ
toleret: quantã adu̾sus eũ inimicitiã om̃s
elect᷑i rect̾e uiuendo exerceant: cunct᷑is so¬
le clarius fidelib constat. Cuius signum
immititiȩ innatura etiã apparet irratio¬
naus serpentis: qui cunctis animanti¬
bus ce bestuis terre. pio insita sib peste ue¬
eẽ credendũ est.Ipsa conteret caput
tuũ: & tu insidiaberis calcaneo eiꝰ. non
Mulier conterit caput serpentis: cũ eccłia
inipso mox inicio deprehensas abigit:
liando resistit. Iniciũ om̃is peccati suꝑ¬
bia. Et serpens insidiat᷑ calcaneo eiꝰ: quia
circuiens eccłiam diabolus ut leo rugi¬
gressus bone act̾ionis nr̃e act̾ionis eu̾tat.

Expanded text:
est genus humanum, semen diaboli praevaricaest genus humanum, semen diaboli praevaricatores sunt angeli, qui exemplo sunt s depravati. Semen illius est perversa suggestio: semen mulieris fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistitur. Hujus autem serpentis ac seminis ejus memorati inimicitiam quantum genus humanum toleret, quantam adversus eum inimicitiam omnes electi recte vivendo exerceant, cunctis sole clarius fidelibus constat. Cujus signum inimicitiae in natura etiam apparet irrationabilis serpentis, qua cunctis animantibus et bestiis terrae pro insita sibi peste veesse credendum est. Ipsa conteret caput tuum, et insidiaberis calcaneo ejus. Mulier conterit caput serpentis, cum Ecclesiin ipso mox initio deprehensas abigit, liando resistit: initium enim omnis peccati superbia. Et serpens insidiatur calcaneo mulieris, quia circuiens Ecclesiam diabolus velut leo rugigressus bonae nostrae act
Abbreviated transcription (Latin):
rit. Repit &e uentre: cũ eos ingluuie su¬
ꝑatos. ad estũ libidinis excitat. Omnia
nanq que repunt: copus ꝑt̾ram trahunt.
corpus aut̃ diaboli. st̃ om̃s reprobi. & ipse
pecctore ce uentre suo repit: cũ ꝑ iniquas
cogitationes. uel illecebras comestionis ac
luxurie. ad infima deprimit. Beuorat aut̃
terrã. cũ errore peccantiũ pascit᷑ ac delect̾at᷑:
hiqui t̾rena sapiunt indicant᷑. Quomͦ in
seqͥntib ad̃ ddr. terra es. & int̾rã ibis: Qd nr̃a
transiatio habet quia puluis es. & inpul¬
uerẽ reuerteris. Incuiꝰ signũ deuoationis
spũalis. ipse etiã serpens irrationalis qͦ
ad decipiendũ hominẽ uelut organo suo
usus est diabolus. nunc terrã materialem
comedere iubet᷑. cui prius una cũ ceteris
animantib terrȩ herbis &e lignorũ fruct̾i¬
b uesci concessũ erat. INimicitiase
ponã int̾te &e mulierẽ: &e semen tuũ ⁊ at.¬
&e semen illius. Sem̃ mulieris ẽ. totum

Expanded text:
rit. Repit et ventre, cum eos ingluvie surit. Repit et ventre, cum eos ingluvie superatos in aestum libidinis excitat. Omnia namque quae repunt corpus per terram trahunt. Corpus autem diaboli sunt omnes reprobi; et ipse pectore et ventre suo repit, cum per iniquas cogitationes, vel illecebras comessationis ac luxuriterram, cum errore peccantium pascitur ac delectatur, hi qui terrena sapiunt, indicantur, quomodo in sequentibus Adae dicitur: Terra es, et in terram ibis, quod nostra translatio habet: Quia pulvis es et in pulverem reverteris. In cujus signum devorationis spiritalis ipse etiam serpens irrationalis, quo ad decipiendum hominem velut organo suo usus est diabolus, nunc terram materialem comedere jubetur, cui prius una cum caeteris animantibus terrae herbis et lignorum fructu vesci concessum erat. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Semen mulieris totum
Abbreviated transcription (Latin):
tuus. & ꝑ molẽ iã malȩ consuetudinis se
pultus. qui intra conscientiã suam abscõ¬
sus. iacet ꝑnequiciam: aseipso foras exeat
ꝑ confessionẽ. Mortuo eñi ueni foras dicit᷑.
ut ab excusadione & occultatione pecca¬
ti. ad excusationẽ suam me ꝓprio exire ꝓ¬
uocet᷑. Unde dauid abilla tanti morte
facinoris reuiuiscens. ad uocẽ dñi quasi
foras exiit: dũ ꝑnathan. correptꝰ qd̃ fecerat
qui iam ex peccato impietatis ce suꝑbiȩ
sue. igni destinatus fuerat. Hinc uͦ qd̾ ser
his uerbis temptato ille describit᷑: qualiᷤ
generi humano futurus eẽt.
Suꝑ pectus tuũ gradieris: & terrã come¬
des cunctis dieb uitȩ tuę. Suꝑ pect̾us qͥp¬
pe suum graditꝰ serpens: quia om̃s gressꝰ
diaboli nequitie sunt & fraudes. Nam
inpect̾ore calliditatẽ et uersutias cogita¬
tionũ eiꝰ indicat. quib ad eos quos uult
decipere serpit:pro quo antiqua transla¬
tio habet pectore ce uentre repes. Repit

Expanded text:
 per molem malae consuetudinis jam sepultus, quia intra conscientiam suam absconsus jacet per nequitiam, a seipso foras exeat per confessionem. Mortuo enim Veni foras dicitur, ut ab excusatione et occultatione peccati ad accusationem suam ore proprio exire provocetur. Unde David facinoris reviviscens ad vocem Domini quasi foras exiit, dum, per Nathan correptus, quod fecerat us, qui jam ex peccato impietatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat. Nunc ergo quod serpehis verbis tentator ille describitur, qualis generi humano futurus esset. Super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae, etc. Super pectus quippe suum graditur serpens, quia omnes gressus diaboli nequitiae sunt et fraudes. Nam in pectore calliditatem et versutias cogitationum ejus indicat, quibus ad eos quos vult decipere, serpit. Pro quo antiqua translatio habet: Pectore et ventre repes. Repit
Abbreviated transcription (Latin):
Unde nunc quoq humani generis rami
ex hac adhuc radice amaritudinẽ trahunt.
ce cũ deuitio suo quisq arguit᷑ sub defensio¬
nis uerba. quasi subquedã arborũ folia abs¬
condit. & uelut ad quędã excusationis
sue opaca secreta faciem sui conditoris fu¬
git: dũ ñ uult cognosci qd̾ fecit. In qua oc
cultatione ñ se dño s dñm sibi abscondit.
Quo contra cuiq peccatori. iam exordiũ
illuminationis ẽ humilitas confessionis.
quia sibi iam parcere innuit. qui malum
ñ erubescit confiteri qd̾ fecit. & qui defen¬
dendo accusari potuit. accusando se ce¬
lerrime defendit. Unde &e lazaro mortuo

Expanded text:
Unde nunc quoque humani generis rami ex hac adhuc radice amaritudinem trahunt, ut cum de vitio suo quisque arguitur, sub defensionis verba, quasi sub quaedam se arborum folia abscondit, et velut ad quaedam excusationis suae opaca secreta faciem Conditoris fugit, dum non vult cognosci quod fecit. In qua videlicet occultatione non se Domino, sed Dominum abscondit Quo contra cuique peccatori jam exordium illuminationis est humilitas confessionis, quia sibimetipsi jam parcere renuit qui malum non erubescit confiteri quod fecit, et qui defendendo accusari potuit, accusando se celerrime defendit. Unde et mortuo Lazaro
Abbreviated transcription (Latin):
potestate:. primũq cẽ &e maximũ uiciũ
cumons ad ruinam. sua potestate uelle
uti. cuius uitii nom̃ est. inobedientia. Non
cogitaret: nisi ei aliquid iuberet᷑. Arbor
itaq: illa non erat mala. s appellata est
scientie dinoscendi bonũ &e malũ. quia
si post prohitionẽ ex illa homo ederet:
imilla erat ꝑrecepti transgressio futura.
inqua homo ꝑ exꝑimentũ pene discẽt
qͥd int̾eẽt int̾ obedientiȩ bonũ.: & in obe
dientiȩ malũ. Pro inde &e hoc non infi¬
gura dictũ. s uere qd̾ dã lignum accipi¬
endũ est. cui ñ de fructu ł pomo qđ inde
nasceretur: s ex ipsa re nomen inpo¬
sitũ est. quȩ illo contra uetitũ tact̾o erat
secutura. Et fluinus egrediebatur
de loco uoluptatis adirrigandũ paradi¬
sum. id est ligna illa pulchra &e fructuosa.
quȩ omnẽ terram regionis illiꝰ opacabat̃.
ad eo fact̾itatũ odine credendũ ẽ quo in
hac quã nos incolimus terra mlus irrigat

Expanded text:
potestate; primumque esset et maximum tumoris potestate; primumque esset et maximum tumoris vitium ad ruinam sua potuti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non itaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter odientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed vere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu vel pomo quod inde nasceretur, sed ex ipsa re nomen impositum est, quae, illo contra vetitum tacto, fuerat secutura. » Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Id est ligna illa pulchra atque fructuosa quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat
Abbreviated transcription (Latin):
figura idẽ xp̃i. dequo in laude sapientiȩ dr
lignũ uitȩ est his qui apprehenderint eã.
Et in apocalipsi. Qui uicerit: dabo ei edere
deligno uite qd̾ est inparadiso dei mei.
Qd est aperte dicere. Qui uicerit tẽptatio¬
nẽ serpentis antiqui aquo uictus ẽ adam.
tur: idoq nullo possit mortis incursu at
ni promittere dignatus est. Sequit᷑ ut in¬
deamus deligno scientie dinoscendi bo¬
nũ&e malũ. Prorsus hoc lignũ erat
uisibi  Le ce corporale. sicut arbores
cetere. Qd gͦ lignũ eẽt ñ est dubitandum:
sed cur hoc nom̃ acceperit requirendum.
Michi etiam que consideranti. dici ñ po¬
test quantũ placeat illa sententia ñ fuis¬
se illam arborẽ cibo noxiam: neq qui fe¬
cerat omnia ualde bona. in paradiso in¬
stituerat aliquid mali: s malũ fuisse ho¬
mini transgressionẽ precepti. Oporte baĩ
aut ut homo sub dño deo positus aliun¬
de prohiberet᷑. ut ei promerendi dnĩn
omni creature rationabili agenti subdi

Expanded text:
i aeternam. De quo in laude sapientiae: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam. Et in Apocalypsi Joannes: Qui vicerit, dabo ei edere de ligno vitae, quod est in paradiso Dei mei: Quod est aperte dicere: Qui vicerit tentationem serpentis antiqui, a quo victus est Adam, tur, ideoque nullo possit incursu mortis attni promittere dignatus est. Sequitur ut videamus de ligno scientiae dignoscendi bonum et malum. Prorsus et hoc lignum erat visibile et corporale sicut arbores caeterae. Quod ergo lignum esset, non est dubitandum, sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. Mihi autem etiam aeque consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo obnoxiam. Neque enim qui fecerat valde bona omnia in paradiso instituerat aliquid mali, sed malum fuisse homini transgressione praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus, alicunde prohiberetur, ut ei promerendi esset omni creaturae rationali agenti sub Dei
Abbreviated transcription (Latin):
illa que natauit int̾ pluuiam &e maria. Huiꝰ
uesꝑa fit confusio linguarũ. Terciũ scłm fac¬
tum est. quando separauit popłm suum
agentib ꝑ abraham discernens eũ quasi
aridam abaquis ut proferret germ̃ herba¬
rũ atq lignorũ: idẽ scõs &e fruct᷑us scãrum
scripturarũ. Huiꝰ uesꝑa fuit peccatũ &e mi¬
litia pessimi regis saul. Inde quartũ scłm
naria infurmamento cęli. idẽ insplendorẽ
regni tanquã solis excellentiam. &e lune spe
catis regum. quib gens illa meruit capti¬
inaquis &e uolatilia cęli. quia tunc iudei
unt̃ gentes tanquã inmari uiuere cepert̃
nec habebant stabilẽ locũ tanquã aues
uolantes. Huiꝰ diei tanquã uesꝑaẽ mul¬
tiplicatio peccatorũ in popło iudeorum
quando sic excecati st̃. ut etiã dnm̃ iħm
non possent cognoscere. Iamsextũ scłm¬
sexta die primus homo adam delimo
terrȩ adimaginẽ di formatus est. sic inista¬

Expanded text:
illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus vespera fit confusio linguarum. Tertium saeculum factum est, quando separavit populum suum a gentibus per Abraham, discernens eum quasi aridam ab aquis, ut proferret germen herbarum atque lignorum, id est, sanctos et fructus sanctarum Scripturarum. Hujus vespera fuit peccatum atque malitia pessimi regis Saul. Inde quartum coepinaria in firmamento coeli, id est, splendorem regni tanquam solis excellentiam, et tanquam lunae speccatis regum, quibin aquis, et volatilia coeli, quia tunc Judaei inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, nec habebant stabilem locum, tanquam volantes aves. Hujus diei quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, quando sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Jesum non possint agnoscere. sexta die primus homo Adam de limo terrae ad imaginem Dei formatus est, sic in ista
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑa qualit̾ ineccłia spũalit̃ intelligantur.
explicata sunt. Beinde quid infigurã scłi
significent: subiciendũ est. Sex dieb con¬
sũmauit ds omnia oꝑa sua: & inseptimo
requieuit. Sex etatib humanũ genus in hoc
scło ꝑsuccessiones temporũ dei oꝑa insinuant.
Quarũ prima ẽ. abadam usq ad noe. Scdã
anoe: usq ad abraham. Tercia aut: ab abra¬
ham usq ad dauid. Quarta adauid: usq ad
transinigrationẽ babilonis. Quinta deniq.
uero intelligitur: in requie scõrum quȩ sci¬
licet non habet uesꝑam: quia eam iam
nullus t̃minus claudet. Pgamus gͦ breuit̃
ꝑom̃s mundi huiꝰ etates. & replicantes o¬
dinem temporũ eorũ misticȩ eiuis differenti¬
as diftinguamus. Primo eñi scło fact̾us est
tanquã lux homo inparadiso. inqua ȩtate
filios dei inlucis nomine diuidit ds afiliis
hominũ. qͣsi a tenebris fit gͦ huius uespera¬
diei diluuiũ. Scdm seculũ. factũ est quasi
firmamentũ int̾ aquã &e aquã. archa utiq

Expanded text:
opera, qualiter in Ecclesia spiritaliter intelligantur, explicata sunt, deinde quod in figuram saeculi significent, subjiciendum est. Sex diebus consummavit Deus omnia opera sua, et septimo requievit. Sex aetatibus humanum genus in hoc saeculo, per successiones temporum Dei opera insinuant: quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem Babyloniae, quinta deinde vero intelligitur in requie sanctorum, quae scilicet vesperam non habet, quia eam jam nullus terminus claudit. Pergamus ergo breviter per has mundi omnes aetates, replicantes ordinem temporum earum, et mystice ejus differentias distinguamus. Primo enim saeculo factus est tamquam lux homo in parfilios Dei lucis nomine dividit Deus a filiis hominum, quasi a tenebris; fitque hujus diei vespera diluvium. Secundum saeculum factum est, quasi firmamentum inter aquam et aquam: arca utique
Abbreviated transcription (Latin):
bulos germinat nobis: quia ꝑcarnis con¬
cupiscentiã ꝓpagati. punctiones &e incen¬
tiua uitioꝵ de ipsa carne patimꝰ. Cũ male¬
dictionis iaculũ diuma uox graui statuat
ultione plect̾endũ. ita ut regni quoq celes¬
tis aditũ claudat. qͥd ẽ qd̾ ñẽ peccante homi¬
ne int̾rȩ maledict̾ione diuina uoce hoc qd̾
homo facere ꝓhibet̾ infertur. S sciendum
Alit̃ eñi maledictum ꝓfert̾ iudicio usticiȩ:
alit̾ liuore uindict̾e. Maledictũ quippe
uudicio iusticiȩ ipso primo homine peccan
⁊ platum ẽ: eũ audiut maledict᷑a terra in
opere tuo. Maledictũ quippe iudicio us¬
ticie profert᷑: cũ ad abraham dr. Maledicã
maledicentib tibi. Rursũ quia maledic

Expanded text:
bulos germinat nobis, quia per carnis conbulos germinat nobis, quia per carnis concupiscentiam propagati, punctiones et incentiva vitiorum de ipsa carne patimur. Cum maledictionis jaculum divina vox gravi instruat ultione plectendum, ita ut regni quoque coelestis aditum claudat, quid est quod nunc peccante homine, in terrae maledictione divina voce hoc facere prohibetur, infertur? Sed sciendum Aliter enim maledictum profertur judicio justitiae, aliter livore vindictae. Maledictum quippe judicio justitiae ipso primo homine peccante prolatum est, cum audivit : Maledicta terra in opere tuo. Maledictum justitiae judicio profertur, cum ad Abraham dicitur: : Maledicam maledicentibus tibi. Rursum quia
Abbreviated transcription (Latin):
em̃ primi hominis terra maledict᷑a est
ut spinas pareret. ñ ut ipsa penas senti¬
ret. que sine sensu ẽ. s ut peccati humani
crimen sẽꝑ hõib ante ocłos poneret qd̾ ad mo¬
dei precepta conuerti. Nam & herbe uene¬
nose adpenã uel ad exercitationẽ morta¬
uum creade sunt: & hoc totũ propt̃ pecca¬
tũ quia mortales post peccatũ facti sumꝰ.
Pinfructuosas quoq arboxes insinuatur
hominib. ut intelligant quã sit erubes¬
cendũ sine fruct̾u bonorũ oꝑum eẽ inagro
dei. hoc ẽ ineccłia: ut timeant ne deserat
illos ds. qd̾ &e ipsi magris suis infructuo¬
sas arboxs deserunt. nec aliquã eis curã
adhibent. Ante peccatũ gͦ hominis ñ est
scriptũ qd̾ terra protulerit nisi herbã pa¬
buli. & ligna fructuosa. Post peccatũ aũ.
uidemus multa arida & infructuosa nas¬
ci. propt̾ eam uidelicet quã diximus causã.
Alistice uͦ terra quȩ in oꝑe preuaricatio¬
nis ade maledicta ẽẽ ꝑhibet᷑. ñ alia meliꝰ

Expanded text:
m enim hominis terra maledicta est ut spinas pareret, non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admoDei praecepta converti. Nam et herbae venenosae ad poenam vel ad exercitationem mortalium creatae sunt. Et hoc notandum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas quoque arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum eDei, hoc est, in Ecclesia, et ut timeant ne deserat illos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo nominis non est scriptum quod terra protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa; post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa nasci, propter eam videlicet quam diximus causam. Mystice vero, terra quae in opere praevaricationis Adae maledicta
Abbreviated transcription (Latin):
em̃i reliquit patrẽ. ñ quia deseruit & reces¬
sit apatre. s quia ñ in ea forma apparuit
hominib inqua ȩqualis ẽ patri. Quomͦ re¬
liquit matrẽ: Relinquendo sinagogã¬
de qua scđm carnẽ natus ẽ. & inherendo
eccłiȩ quã ex omnib gentib congregauit.
ut pace noui cestamenti eeñt duo in car¬
ne una. Quia cũ sit ds apud patrẽ dĩn.
factus est ꝑ carnẽ particeps nr̃. ut illiꝰ
capitis corpus ẽẽ possimus.¬

Expanded text:
m, reliquit Patrem, non quia deseruit, et recessit a Patre; sed quia non in ea forma apparuit hominibus in qua aequalis est Patri. Reliquit autem matrem, relinquendo synagogade qua secundum carnem natus est, et inhaerendo Ecclesiae quam ex omnibus gentibus congregavit, ut pace novi testamenti essent duo in carne una; quia cum sit Deus apud Patrem Deum, factus est per carnem particeps noster, ut illius capitis corpus esse poss
Abbreviated transcription (Latin):
lucaris: qd̾ grecus habet sotheriu. Unde ce inpsal
tarem: ubi uidendũ est. ne forte ille significetur
de quo dixit symeon:qm̃uidert̃ ocłi mei salitta¬
re cuũ. Hunc eñi &e psalmꝰ cõmendat ubi legit᷑.
bene nuntiate diem ex die salutare eiꝰ. Quidẽ
eñi aliud sidiligentiꝰ atdendamꝰ. qd ait diemex
die᷑ nisi lum̃ exlumine: Hoc ẽ dm̃ exdõ: qd̾ est
unigenitus filiꝰ.
umens aut̃ moyses dimidiam partẽ san¬
guinis infudit incraterẽ: & partẽ reliquã
sanguinis infudit ad altare. Et accipiens librũ
testam̃ti. recitauit inaures popłi. Notandũ aũt
nunc pͥmum sacrificasse moysen euident̃ scriptu¬
ram dicere: exquo ex egypto eductus ẽ popłs. On
eum aliqua ambiguitate qd̃ immolauerit đo.
Etaduertendum librũ testamenti cũ sanguie
hostie recitari: in quo libro illas iustificationeᷤ
conscriptas debemus accipe. Nam decalogi lagls
mabilis lapidcis fusse conscraxt en ocueduno

Expanded text:
lutaris, quod Graecus habet σωτηρίου Unde in psalmlutaris, quod Graecus habet σωτηρίου Unde in psalmtarem". ubi uidendum est, ne forte ille significetur. de quo dixit Symeon: quoniam uiderunt oculi mei salutare tuum. hunc enim et psalmus commendat ubi legitur: bene nuntiate diem ex die salutare eius. quid est enim aliud. si diligentius adtendamus, quod ait: diem ex die, nisi lumen ex lumine, hoc est deum ex deo, quod est unigenitus filius ? Sumens autem Moyses dimidiam partem sanguinis infudit in craterem; et partem reliquam sanguinis adfudit ad altare. et accipiens librum testamenti recitauit in aures populi. notandum est nunc primum sacrificasse Moysen euidenter scripturam dicere, ex quo ex Aegypto eductus est populus. s cum aliqua ambiguitate, quod immolauerit deo. et aduertendum librum testamenti cum sanguine hostiae recitari, in quo libro illas iustificationes conscriptas debemus accipere. nam decalogum legis in tabulis lapideis fuisse conscriptum po
Abbreviated transcription (Latin):
filiis isrł dicuntur offerre holocausta. quiañs
fontiũ est. uite ꝓfectionẽ appetere. Ceterũ qui
adhuc infans est. hoc ẽ rudis infide. uelquem
senectus debilitat. idẽ quẽ consuetudo carm¬
lis premit: ñ est habilis adholocausta dño ost¬
renda: s mandata legis inferiora seruet ꝑque
saluetur. Unde ipsa ueritas in euangłio scisei¬
tanti de salute sua primũ respondit Siuis in¬
quit aduitam ingredi: serua mandata. Et
paulopost deꝑfectione calit̃ docet:siuis inqͥt
ꝑfectus e̾ẽ. uade & uende omnia que habes et
da pauꝑibr: et habebis chesaurũ incelo. de ue¬
ni sequere me. Uictimas gͦ pacificas dño offer
uitulos: qui cõpressis incentiuis uitiorũ. iocũ¬
ditatẽ bonorum opum pacifica mente exhibet
deo. Hotandũ aut̃ qd̾ scd̃m aliam edicionem
ita legit᷑: & immolauerunt hostias salutatis
deo. Non dixit hostiam salutarẽ. s hostiam sa¬

Expanded text:
filiis Israel dicuntur offerre holocausta, quia non nisi filiis Israel dicuntur offerre holocausta, quia non nisi fortium est vitae perfectionem appetere. Caeterum qui adhuc infans est, hoc est rudis in fide, vel quem senectus debilitat, id est, quem consuetudo carnalis premit, non est habilis ad holocausta Domino offerenda, sed mandata legis inferiora servet, per quae salvetur. Unde ipsa Veritas in Evangelio sciscitanti de salute sua, primum respondit: Si vis, inquit, ad vitam ingredi, serva mandata. Et paulo post de perfectione taliter docet: Si vis, inquit, perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo: et veni, sequere me . Victimas ergo pacificas Domino offert vitulos, qui compressis incentivis vitiorum, jucunditatem bonooperum pacifica mente exhibet Deo. Notandum autem quod secundum aliam editionem ita legitur: Et immolaverunt hostiam salutaris Deo. Non dixit hostiam salutarem, sed hostiam sa
Abbreviated transcription (Latin):
S uidendume. utrum iste popłs illifilio simili
inueniatur:quipatri iubenti dixit:. ibo inuine¬
am: & ñ iit. Gendes eñĩ que dm̃ penitus contẽp¬
serunt: postea ꝑ uniꝰ obedientiam iustificatẽ: que
cripsit aut̃ moyses uniuersos sermones
dñi: &e mane consurgens edificauit altare
adradices montis: et duodecim citulos ꝑduode¬
cimtrib ifrł. Notandũ qd moyses edificauit al¬
tare sub monte: & duodecim lapides. induode¬
cim trib ifrł̃. Intelligit᷑ eñĩ exduodecĩ lapidib
altare edificatũ. significasse ipsum popłm ẽẽ alta¬
re dei: sicut est cemplumdi. Alit̃. Ad radices mõ¬
tis moyses altare edificat: & duodecim ciculos ꝑdu
odecim trib isrł ponit: cũ lex diuina ante ascen¬
gionis formare. Misicq iuuenes de filiis isrł. &ob¬
culerunt holocausta. immolaueruntq uictimaᷤ
pacificas dño uitulos. Holocaustũ dño offert:
qui semet ipsũ dño dedicat. Et bene iuuenes de

Expanded text:
sed uidendum est, utrum iste populus illi filio similis sed uidendum est, utrum iste populus illi filio similis inueniatur qui patri iubenti dixit: ibo in uineam et non iit. gentes enim, quae dominum penitus contemserunt, postea per unius oboedientiam iustificatae, qScripsit autem Moyses universos sermones Domini; et mane consurgens aedificavit altare, ad radices montis, et duodecim titulos per duodecim tribus Israel . Notandum quod Moyses aedificavit altare sub monte, et duodecim lapides in duodecim tribus Israel. Intelligitur enim ex duodecim lapidibus altare aedificatum, significasse ipsum populum esse altare Dei, sicut est templum Dei. Aliter: Ad radices montis Moyses altare aedificat, et duodecim titulos per duodecim tribus ponit Israel, cum lex divina ante ascengionis formare. Misitque juvenes de filiis Israel, et obtulerunt holocausta: immolaveruntque victimas pacificas Domino vitulos. Holocaustum Domino offert qui seipsum Deo dedicat. Et bene juvenes de
Abbreviated transcription (Latin):
oeranle sune poplo adodseruandu. Ieip¬
unt aut̃ quantũ ipsa uerba scripture indicant.
unde hoc nom̃ iustificationũ exorsumẽ. abillo
seruo hebreo. cuiauris adpostem ꝑtunditur.
Inquib omnib iustificationib considandũ
est:que inde adagendam uitam & morũ bo¬
norum conuersationẽ duci possint. Multa qͥppe
meiᷤꝰ sũt sacramenta significantia potiꝰ aliquid
quã uitam nrãm instruentia. Iustificationes
sane latini int̃pretes eas ẽẽ dixerunt: que greci
dicedmata appellant. Notandum ẽ qd iterũ
popłs ita respondet: omna uerba que locutꝰ ẽ
dñs faciemus & audiem: cũ uideat᷑ ordo pꝰtulare:
ut dic̾etur. audiemꝰ ⁊ faciemꝰ. S mir̃ nisi aliqͥs sensus
hic latet. Nam si audiemꝰ ꝓ eo positum ẽ qd̾ ẽ intelli¬
gimꝰ: pͥus oport̾e ũb cłi redde faciendi seruitutẽ: ut ad
uitelligntiã earũ rerũ qͤ ip̃o p̃cipiente fiunt m̾ito
deuotionis qua ñ contempta s facta st̃. ip̃e ꝑducat.

Expanded text:
ae sunt populo ad obseruandu quantum ipsa uerba scripturae indicant. unde hoc nomen iustificationum exorsum est, ab illo seruo hebraeo cui auris ad postem pertunditur. in quibus omnibus iustificationibus considerandum est, quae inde ad agendam uitam et morum bonorum conseruationem duci possint. multa quippe in eis sunt sacramenta significantia potius aliquid quam uitam nostram instruentia. iustificationes sane latini interpretes eas esse dixerunt, quae graeci Stxa-.wjiata appellant. Notandum est quod iterum populus ita respondet: omnia uerba quae locutus est dominus faciemus et audiemus, cum uideatur ordo postulare, ut diceretur: "audiemus et faciemus". sed mirum nisi aliquis sensus hic latet. nam si audiemus pro eo positum est quod est intellegemus, prius oportet uerbis dei reddere faciendi seruitutem, ut ad intellegentiam earum rerum, quae ipso praecipiente fiunt, merito deuotionis, qua non contemtae, sed factae sunt, ipse perducat.
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ cortinarũ .xxuͦiii. erat cubitorũqui ẽ mi¬
merus quat̾nariꝰ septies ductus. Septenario aut̃
numero propt̃ diem sabbati. solet requies et̃na
scõrum sigurari. Longitudo gͦ cortinarũ in quat̃
dequib diximus uirtutũ padientia longa¬
nimis scẽ eccłie adrequiem tendic eternam.
Est & aliud induodetricenario numero sacra¬
mentum: eqͤ adseptenariũ ꝑtinens. Si enm
abuno usq adseptẽ om̃s inmedio numeros
pleno ordine numerare uolueris: xx& uiͦii.
cõplebis. Unum nanq & duo & tria. et quatu¬
or & quinq. et sex & septem.fiunt .xxuiiͦi. Quia
gͦ in partib septenarii numeri uicesimꝰ & octa
uus inuenit᷑. merico in eo cotinarũ longitu¬
do continet᷑: qm̃ fides & patientia sc̃orũ. uitu¬
tum uarietate distincta. inomnib que agit
aut patitur: ñ humani głiam fauoris.s super¬
ne beatitudinis requiem expectat. Hinc est
eñi qd̾ huiꝰ numeri psalmus inconsũmatione

Expanded text:
autem cortinarum viginti octo erat cubitorum: qui est nuautem cortinarum viginti octo erat cubitorum: qui est numerus quaternarius septies ductus. Septenario autem numero propter diem sabbati, solet requies aeterna sanctorum figurari. Longitudo ergo cortinarum in quater de quibus diximus virtutum potentia longanimis sanctae Ecclesiae ad requiem tendit aeternam. Est et aliud in duodetricenario numero sacramentum aeque ad septenarium pertinens. Si enim ab uno usque ad septem omnes in medio numeros pleno ordine numerare volueris, viginti et octo complebis. Unum namque et duo, et tria, et quatuor, et quinque, et sex, et septem, fiunt viginti octo. Quia ergo in partibus septen merito in eo cortinarum longitudo continetur, quoniam fides et patientia sanctorum virtutum varietate distincta, in omnibus quae agit aut patitur, non humani gloriam favoris, sed supernae beatitudinem quietis exspectat. Hinc est enim quod hujus numeri psalmus in consummatione
Abbreviated transcription (Latin):
quacuior cornarũ colorior quataor iuestsica¬
ciones er primunt̃ electorũ. Inbysso ⁊e sosũ
Caro castiate renidens macinto mens siro¬
ua desiacrans in purpura edro passionib
Rublacens incoccõbistineto mens int passi¬
cubitos. laticudo quatuor eubitdũ eti. In
iongitudine cortinarĩ ionganimis ecdis
soi pacientia: inl atitudin amplicudo cep¬
mitur caritatis. Quelatitudo aptẽ quacuorerat
cubitorũ: quia quatuor sunt euangłiorũ libri
in quib dñinr̃ redemptoris exemplis ac uerb̃.
qualit eadem caritas sit tenenda docem: &
quatuor uirtudes. inquarũ oꝑatione eadem ẽ
caritas exercenda: idẽ temꝑantia. forticudo.
iusticia. prudentia: ut uidelicet incorrupta
indõ caritas atq integra custodiat᷑. qd ẽ tem¬
ꝑantie: nullis frangat᷑ in cõmodis qd̃ ẽ forcitu¬
nis: nulli alii seruiat qd̃ ẽ iusticie: uigilet in
discernendis reb. ne fallacia dolusue paula¬
tim subripiat qd̃ est prudentie. Longitudo

Expanded text:
cationes exprimuntur electorum. In bysso retorta, caro castitate renitens. In hyacintho, mens superna desiderans. In purpura, caro passionibus subjacens. In cocco bis tincta, mens inter passicubitos: latitudo quatuor cubitorum erit. In longitudine cortinarum longanimis Ecclesiae sanctae patientia, in latitudine amplitudo r charitatis. Quae latitudo apte quatuor erat cubitorum: quia quatuor sunt Evangeliorum libri, in quibus Domini redemptoris nostri exemplis ac verbis qualiter eadem charitas sit tenenda docemur. Et quatuor virtutes, in quarum operatione eadem est charitas exercenda, id est, temperantia, fortitudo, justitia, prudentia: videlicet incorrupta in Deo charitas atque integra custodiatur, quod est temperantiae; nullis frangatur incommodis, quod est fortitudinis; nulli alii serviat, quod est justitiae; vigilet in discernendis rebus, ne fallacia dolusve paulatim subrepat, quod est prudentiae. Longitudo
Abbreviated transcription (Latin):
Pabernacsm dñi sit excortinis diuersa coloy
ipere uariatis. quia sc̃a uniuersalis eccbia ex
multis elcctorum ꝑsonis. ex mults ꝑorbex
n est: toca in sola dei ce proximi aiecdione que
Ac calogo legis est cõprehensa subsistic. Leꝙ
alit quisqua pocest ueracit̃ ad ecelie me bonit¬
Qtt enonisi in cego code e eumꝑque ednti¬
catur & cos in quib edificat᷑ eccłia. hoc ẽ dm
ocietos eiꝰ amare didicerit. Uariulaũs eols¬
torum decor quo cedem sunt cortine disinele
uatiarumẽ grã untucũ. quib sc̃d ecclia mira¬
uli de prosus celesti arte copositarinconspee¬
dusui resplendet auctoris. Bisus gͦ quede tra
quidem ontur. s eruta de terra longo ererdeio
iecandi. tundendi. pingandi. coquendi. &e nẽ¬
ai gramincũ solec ꝑdere & candidurabes e ne¬
cioe colorem: corpora designat casticatis niti
Mdecoe Quecũ caris quide illecebris nas¬
centia magno continentie labore qurate iati¬
uum exudant humorem: at& ad decor̃e do

Expanded text:
abernaculum Domini fit ex cortinis diversa colorum specie variatis; quia sancta universalis Ecclesia ex multis electorum personis, ex multis per orsa est, tota in sola Dei et proximi dilectione quae decalogo legis est comprehensa subsistit. Neque aliter quisquam potest veraciter ad Ecclesiae membnisi integro corde, et eum per quem aedificatur, et eos in quibus aedificatur Ecclesia, hoc est Deum et electos ejus amare didicerit. Varius autem colorum decor quo eaedem sunt cortinae distinctae, variarum est gratia virtutum, quibus sancta Ecclesia mirabili ac prorsus coelesti arte composita in conspectu sui resplendet auctoris. Byssus ergo quae de terra quidem oritur, sed eruta de terra longo exercitio siccandi, tundendi, purgandi, coquendi et nendi, gramineum solet perdere, et candidum in se recipere colorem, corpora designat castitatis nitida decore. Quae cum carnis quidem illecebris nascentia, magno continentiae labore quasi nativum exsudant humorem, atque ad decorem Deo
Abbreviated transcription (Latin):
ugentius inspiciamus utriusq domꝰ edifica¬
dio & cotius eccłie presentis statũ mistice de¬
scribit: que abinidio mundane condidionis
usq adultimũ qui infine mundi nasciturus
est. electum semꝑ edificari ñ desinit: & futu¬
re quoq głã uite qua nunc exparte fruitur.
s post huius cerminũ scł̃i momnib suis men¬
bris inec̃num fruitura ẽ. mirabili figurarum
uarietate de pingit.Unde nos aliqua detaber¬
nacło dño opitulante dicturi: primo ipsum
inuocanteshumili etiam prece deposcimꝰ reue¬
lare ocłos cordis nr̃iut considare queamꝰ mirabi¬
ua delege eiꝰ: de inpreciosorũ decore metallorum
ac uestimentorũ intelligamus ornatum nobis
morũ fide ac deuotione fulgentiũ ẽẽ. cõmenda¬
tum. Neq eñi nobis alit̃ sermo ille apłicus po¬
test conuenire quo ait̾. uos eñi estis cemplũ di
uiui. sicut dicit ds. qm̃ inhabitabo inillis &
int̃ eos ambulabo: & qd̾ ioħs audiuit uocem¬

Expanded text:
ligentius inspiciamus, utriusque domus aedificaligentius inspiciamus, utriusque domus aedificationem, et totius Ecclesiae praesentis statum mystice describit, quae ab initio mundanae conditionis, usque ad ultimum qui in fine saeculi nasciturus est electum, semper aedificare non desinit, et futurae quoque gloriam vitae, qua nunc ex parte fruitur, sed post hujus terminum saeculi, in omnibus suis membris, in aeternum fruitura est, mirabili figurarum varietate depingit. Unde nos aliqua de tabernaculo Domino opitulante dicturi, primo ipsum invocantes, humili etiam prece deposcimus, revelare oculos cordis nostri, ut considerare queamus mirabilia de lege ejus, et in pretiosorum decore metallorum ac vestimentorum intelligamus ornatum nobis morum, fide ac devotione fulgentium, esse commendatum. Neque enim nobis aliter sermo ille apostolicus potest convenire, quo ait: Vos enim estis templum Dei vivi sicut dicit Deus: quoniam inhabitabo in illis, et inter eos ambulabo .
Abbreviated transcription (Latin):
ntaps ulei petuo aisolui qucat inconspec¬
tu etiam sui conditonis ac regis ad inuicẽ copu¬
landa. Item figura utriusq scũarii pocest ita¬
generalit distingui. Opus tabernacłi cempus
sinagoge.hoc est antiq dei plebis:opus uero
cempli eccłiam. idẽ illam electorũ multitu¬
dinẽ que post incarnationẽ dñicam adfidẽ
uenit significat: qm̃ uidelicet tabernacłm
moyses cũ solahebreorũ plebe consũmauit:
templum uͦ salomon collecta proselitorum
multitudine ꝑfecit: ad iuuante eũ rege tẏrio
cũ aitificib suis qui neq nacura iudei. neq
professione fuerunt. constat eñi quia priore di
popło doctores ñnisi ex ipsa eorum gende prefu¬
erunt. At uero eccłie rectoes primi quidem fu¬
ere dehebreis:ucrũ mox crescente ea ac dilata
ta ꝑobem etiam degentib structores sunt eius
exortĩ.adeo ut ipse quoq euangłista lucas ac
chimoteus. & ticus. uir apłici deuocatione gen-¬
tium ad presulatum eiꝰ ꝑuenerint. Uerũ si di¬

Expanded text:
ne perpetuo dissolvi queat, in conspetu etiam sui conditoris ac regis, ad invicem copulanda. Item figura utriusque sanctuarii potest generaliter ita distingui, ut opus tabernaculi tempus synagogae, hoc est antiquae Dei plebis, opus vero templi, Ecclesiam, id est, illam electorum multitudinem, quae post incarnationem Dominicam ad fidem venit, significet: quomodo videlicet tabernaculum Moyses cum sola Hebraeorum plebe consummavit, templum vero Salomon collecta proselytorum multitudine perfecit, adjuvante eum rege Tyrio cum artificibus suis qui neque natura Judaei, neque professione fuerunt. Constat enim, quia priori Dei populo doctores, non nisi ex ipsa eorum gente praefuerunt. At vero Ecclesiae rectores primi quidem fuerunt de Hebraeis; verum mox crescente ea ac dilata per orbem, etiam de gentibus structores sunt ejus exorti, adeo ut ipse quoque evangelista Lucas, et Timotheus ac Titus viri apostolici, de vocatione gentium, ad praesulatum ejus pervenerint. Verum si di