comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cuinam religioni ammas nr̃as purgandas in¬
staurandasq tradamus.Pculdubio a catholica
eccła sum̃dum exordium. Plures enim iã xͥan
sunt: quã si iudei simulachroꝵ cultorib adiun¬
gantur. E orũdemautẽ xͥanorũ cum sint hereses
plures.atq omnes se catholicos uelint uidi. ali¬
osq preter se hereticos nominent: una ẽ ȩccl̃a ut
omnes concedunt. si totum orbem considẽs refer
dior multitudine: ut autẽ qui nouerunt affirmãt
&ẽ ueritate sincerior cet̾is omnib. So de ueritate
alia questio ẽ. qd autẽ querentib satis ẽ. una ẽ
catholica cui hereses aliȩ diu̾sa nomina imponũt.
cum ipse singłe propͥis uocabulis que negare
ũ audent appellent᷑. Ex quo intelligi datur iu¬
dicantib arbitris quos nulla impedit gratia:
cui sit catholicum nom̃ ad quod omnes ambi¬
unt tribuendum. So ne id loquacissime ac su¬
ꝑfluo quispiã disserendum putet: una ẽ certe

Expanded text:
cuinam religioni animas nostras purgandas incuinam religioni animas nostras purgandas instauran dasque tradamus. procul dubio a catholica ecclesia sumendum exordium. plures enim iam christiani sunt, quam si Iudaei simulacrorum cultoribus adiungantur. eorundem autem christianorum, cum sint haereses plures atque omnes se catholicos uelint uideri aliosque praeter se haereticos nominent, una est ecclesia, ut omnes cotior multitudine; ut autem qui noverunt affirmant, etiam veritate sincerior caeteris omnibus. Sed de veritate alia quaestio est: quod autem quaerentibus satis est, una est Catholica, cui haereses aliae diversa nomina imponunt, cum ipsae singulae propriis uocabulis, quae negare non audeant, appellentur. ex quo intellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe,
Abbreviated transcription (Latin):
do:aut alicutꝰ legis sanctio. aut adũsantium po¬
tentia. aut sacrator ꝑsona uilis. aut fama tͥpi.
aut institutionis nouitas. aut occulta professio.
Nicħ horum ẽ. Omna diuina ⁊humana iura ꝑmit¬
tunt querere catholicam fidem: tenere aut̃ & cole
re ꝑhumanum certe ius lica. si de diumno quãdiu
erramus incertum ẽ. Nemo imbecillitatẽ derret
inimicus: quã quã ueritas atq animȩ salus si dil¬
genter quesita. aut ubi tutissime lica inuenta ñ
fũit. cũ quouis discrimine queri debeat. Om̃iũ
dignitatum & potestatum gradus huic diuino
cultui deuotissime inseruiunt. Honestissimum
ẽ religionis nomen: & preclarissimũ. Q d ĩpedit
tande ꝑscrutari atq discutere pia & sedula inue¬
stigatione. utrum hic sit ulud qq̃ sincerissime nos¬
se & custodire paucos neccesse ẽ. ꝙ̃si omniũ in id
gentium uoluntas fauorq conspute: Que cum
ita sint: fac nos ut dixinus nunc pͥmũ querere

Expanded text:
do aut alicuius legis sanctio aut aduersantium podo aut alicuius legis sanctio aut aduersantium potentia aut sacratorum persona uilis aut fama turpis aut institutionis nouitas aut occulta professio? nihil horum est. omnia diuina et humana iura permittunt quaerere catholicam fidem: tenere autem et colere per humanum certe ius licet. si de diuino quamdiu erramus, incertum est: nemo inbecillitatem nostram terret inimicus - quamquam ueritas atque animae salus si diligenter quaesita, ubi tutissime licet, inuenta non fuerit, cum quouis discrimine quaeri debeat - omnium dignitatum et potestatum gradus huic diuino cultui deuotissime inseruiunt; honestissimum est religionis nomen et praeclarissimum. quid inpedit tandem perscrutari atque discutere pia et sedula inuestigatione. utrum hic est illud. quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi omnium in id gentium uoluntas fauorque conspiret? . Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere,
Abbreviated transcription (Latin):
tinentur gesta ẽẽ dicuntur. Qͥd tale fecimus ho¬
norate: Eet tam̃ religionem forte sc̃isimã. adhue
enim quasi dubitandũ sit loquor cuiꝰ opimo iã
totum iã orbem t̃rarum occupauit. miserrimi
pueri pro nr̃o arbitrio iudicioq damnauimus.
Qͥ d. si illa que nonnullos impitos in eisdem sc̃ͥp¬
turis uidentur offendere. eo sunt ita posita ut
cum res abhorrentes a sensu qualiumẽq homi¬
num. ne dum prudentiũ atq scõrum legentuꝵ:
secretam significationẽ multo studiosius quere¬
remus : Nonne cerns ut catamitum bucolicor
cui pastor durus effluxit. eonentur homines in¬
terpretar: & alexin puerum in quẽ plado ãcarm̃
amatorium fecisse dr̃. nescio quid magnum sig¬
nificare. S imꝑitorum iudicium fugere affir¬
ment:cũ sine sacrilegio ullo poeta uberrimus.
uideri possit libidinosas cantiunculas edidisse:
S reuera iruocabat nos atq phibebat a queren¬

Expanded text:
continentur. gesta esse dicuntur. quid tale fecimus, Hocontinentur. gesta esse dicuntur. quid tale fecimus, Honorate? et tamen religionem fortasse sanctissimam — adhuc enim quasi dubitandum sit loquor — cuius opinio totum iam terrarum orbem occupauit, miserrimi pueri pro nostro arbitrio iudicioque damnauimus. quid? si illa, quae nonnullos inperitos in eisdem scripturis uidentur offendere, eo sunt ita posita, ut cum res abhorrentes a sensu qualiumcumque hominum, nedum prudentium atque sanctorum, legerentur, secretam significationem multo studiosius quaereremus? nonne cernis, ut Catamitum bucolicorum, cui pastor durus effluxit, conentur homines interpretari et Alexim puerum, in quem Plato etiam carmen amatorium fecisse dicitur, nescio quid magnum significare, sed inperitorum iudicium fugere adfirment, cum sine ullo sacrilegio poeta uberrimus uideri possit libidinosas cantiunculas edidisse? Sed reuera reuocabat nos atque prohibebat a quaeren
Abbreviated transcription (Latin):
uidentur captare: tu in eos libios qui quo quomͦ se
habeant. sc̃i tam̃ diuinarũq rerum pleni prope
totius gencris humani confessione diffamantur
sine duce irriuis. &. de his sine preccptore audes fer¬
re sententiam: neq si t̾ aliqua occurrant quȩ uide¬
bantur absurda. tarditatem tuam & putrefactũ
tabe hui mundi animum quał om̃ium stultoꝵs
ẽ accusas potius quã eos qui fortasse a talibus
intelligi nequeunt: Quereres aliquẽ pium simł
& doctum. uł qui tał ẽẽ multis consentientibus
diceret᷑. cuiꝰ & preceptis melior. & doctrina periti¬
or fieres. Non facile reppiebatur. Cum labore in¬
uestigaret᷑. Deerat in ea terra qua in colebas. Que
causa utilius cogert peregrinari: In continenti
prorsus latebat. aut ñ erat. Nauigaret᷑. Si in pro¬
pinquo trans mare ñ inuenebat᷑: progredereris
usq ad illas terras in quib ea quȩ illis librisꝯ

Expanded text:
uidentur captare — tu in eos libros, qui quoquo modo se uidentur captare — tu in eos libros, qui quoquo modo se habeant, sancti tamen diuinarumque rerum pleni prope to tius generis humani confessione diffamantur, sine duce inruis et de his sine praeceptore audes ferre sententiam nec si tibi aliqua occurrunt, quae uideantur absurda, tarditatem tuam et putrefactum tabe huius mundi animum, qualis omnium stultorum est, accusas potius quam eos, qui fortasse a talibus intellegi nequeunt? quaereres aliquem pium simul et doctum. uel qui talis esse multis consentientibus diceretur, cuius et praeceptis melior et doctrina peritior fieres. non facile reperiebatur? cum labore inuestigaretur. deerat in ea terra, quam incolebas? quae causa utilius cogeret peregrinari? in continenti prorsus latebat aut non erat? nauigaretur. si in propinquo trans mare non inueniebatur, progredereris usque ad illas terras, in quibus ea, quae illis libris
Abbreviated transcription (Latin):
meritatem uecordiamq nr̃am arguat. quod non
apud eius magistros eam diligent̃ inuestigamus.
cuiꝰ inueniende nob eura magna in est. qͥd respondẽ
possimus. Det̾ruit me multitudo: cura studio li¬
balium artium uix huic presentiuitȩ aliqͥa cõmo¬
di afferentium. cur ab inquirenda pecuna. eurab
honore adipiscendo. cur deniq a comꝑanda &
retinenda bona ualitudine. pꝰtremo cur ab ipsa be¬
ate uite appetitione cum his omnes occupentus
pauei excellant. nulla deterrinit multitudo: At ab¬
sradda ibi dici uidebant᷑. Quib asserentib:. Nempe
inimicis. Qlibo causa: qualiba ratione ñ enim ħ
nunc queritur: tam̃ inimicis. Cum legerem ꝑ me
ipse cognoui. Ita ne ẽ: nulla imbutus poetica dis¬
ciplina: terentianũ. maronem. uł aurã sine magi¬
stro attingere ñ auderes. Asper. cornutus. donatꝰ.
& alii innumerabiles requirunt᷑: ut quilib& poe¬
ta possit intelligi: cuiꝰ carmina & theatri plausus

Expanded text:
meritatem uecordiamque nostram arguat, quod non meritatem uecordiamque nostram arguat, quod non apud eius magistros eam diligenter inuestigamus, cuius inueniendae nobis magna cura inest, quid respondere possimus? deterruit me multitudo? cur ab studio artium liberalium uix huic praesenti uitae aliquid commodi adferentium, cur ab inquirenda pecunia, cur ab honore adipiscendo, cur denique a conparanda et retinenda bona ualetudine, postremo cur ab ipsa beatae uitae adpetitione, cum his omnes occupentur, pauci excellant, nulla deterruit multitudo? At absurda ibi dici uidebantur. quibus adserentibus? nempe inimicis, qualibet causa, qualibet ratione — non enim hoc nunc quaeritur — tamen inimicis. cum legerem, per me ipse cognoui. itane est? nulla inbutus poetica disciplina Terentianum Maurum sine magistro adtingere non auderes, — Asper, Cornutus, Donatus et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet poeta possit intellegi, cuius carmina et theatri plausus
Abbreviated transcription (Latin):
gregib ꝑstrepant: Numqͥd nam imꝑitorum ꝑ¬
territi multitudine. quicũq boni oratores eua¬
dere uolunt. cecilii sibi potius aut eruci oronibꝰ
quã tullians cdandam oꝑam existimant. Hec
appetunt omnes. quȩ maiorum auctoritate
firmata sunt. Eadem imꝑitorũ turbe dicere
moliunt᷑: quȩ a paucis doctis discenda recepta
sumt. Assequunt᷑ autẽ ꝑpauciͥ agunt paucio¬
res: carescunt paueissum. Quid si tale quiaddã
ẽ uera religio: Qͥa si mulltitudo imꝑitorũ fre¬
quentat ȩccłas: Ss nullum argum̃tum ẽ. ideo
neminẽ illis mysteriis factum ẽẽ ꝑfectum. Et
tam̃ si tam pauei student eloquentiȩ quã pau¬
ci sunt eloquentes: nũquã nos parentes nr̃i ma¬
parte copiosa ẽ. ut id quod pauci adipisci posd̃
fortasse contempnimꝰ: Si enim uerissimus & sin¬
cerissimus cłi cultus quaus sit apud paucos. ap̃
sentit. qd̃ fieri posse quis dubita: quero siquis te¬

Expanded text:
gregibus perstrepant? numquidnam inperitorum pergregibus perstrepant? numquidnam inperitorum perterriti multitudine, quicumque boni oratores euadere uolunt, Caecilii sibi potius aut Eruci orationibus quam Tullianis nauandam operam existimant? haec adpetunt omnes, quae maiorum auctoritate firmata sunt. eadem inperitorum turbae discere moliuntur. quae a paucis doctis discenda recepta sunt; adsequuntur autem perpauci, agunt pauciores, clarescunt paucissimi. quid? si tale quiddam est uera religio. quid? si multitudo inperitorum frequentat ecclesias, sed nullum argumentum est ideo neminem illis mysteriis factum esse perfectum. et tamen si tam pauci studerent eloquentiae quam pauci sunt eloquentes, numquam nos parentes nostri maparte copiosa est, ut id, quod pauci adipisci possunt, fortasse contemnimus? si enim uerissimus et sincerissimus dei cultus, quamuis sit apud paucos, apudsentit-quod fieri posse quis dubitet? — quaero, si quis te
Abbreviated transcription (Latin):
suseptum. Querendi s̃ eredo huiꝰ rei si ulla ẽ ꝓ
fessores. F ac nos repperisse alios aliud opinantes.
& dnisitate opinionum ad se quenquã cupientes¬
drahere s inter hos excellere famȩ intim celebri¬
tate quosdam atq omnium pene occupatione
popłor Strum isti uerum teneant. magna que¬
stio ẽ. Se nonne pͥus sunt explorandi: ut q̃diu
trramus siquidẽ homines sumus. eũ ipso genere
humano errare uideamur: A is enim. ap̃ paucos
quosđa ẽ ueritas. Scis gͦ iam que sit: si scis ap̃
quos sit. Nonne dixeram paulo ante ut quasi
rudes queitiemus: S si ex ipsa ui ueritatr pau¬
eos cam tenere coniectas: qui uͦ sint nescis. Q a.
sta pauei sunt qui uerum sciunt. ut auctoritate
sua multitudinẽ teneant: unde se in illa secreta
erpedire & quasi cliquare paucitas possit: N ne
uidemus quã pauci sũmam eloquentiã conseq̃nt̃.
cum ꝑtotum orbem rethoꝵ scolȩ adolescentium

Expanded text:
susceptum. quaerendi sunt, credo, huius rei, si ulla est, susceptum. quaerendi sunt, credo, huius rei, si ulla est, professores. fac nos repperisse alios aliud opinantes et diuersitate opinionum ad se quemque trahere cupientes. sed inter hos excellere famae interim celebritate quosdam atque omnium paene occupatione populorum. utrum isti uerum teneant. magna quaestio est; sed nonne prius sunt explorandi, ut, quamdiu erramus, si quidem homines sumus, cum ipso genere humano errare uideamur? At enim apud paucos quosdam est ueritas. scis ergo iam quae sit, si scis, apud quos sit. nonne dixeram paulo ante, ut quasi rudes quaereremus? sed si ex ipsa ui ueritatis paucos eam tenere coniectas, qui uero sint, nescis, quid? si ita pauci sunt, qui uerum sciunt, ut auctoritate sua multitudinem teneant, unde se in illa secreta expedire et quasi eliquare paucitas possit? nonne uidemus, quam pauci summam eloquentiam consequantur, cum per totum orbem rhetorum scholae adulescentium
Abbreviated transcription (Latin):
gio. aut etiam id ipsum in eade religione uelle
inuenire. Animȩ gͥ causa: omnis religio. Nam
corporis natura quoqͥmͦ se habeat. nullam curã
ac sollicitudinẽ incutit ei presertim pꝰ mortem.
cuius anima tenuerit quo beata sit. Anme g
causa ut solius uł maxime uera si qua ẽ religio.
constituta ẽ. hec autẽ anima uideo quã ob cau¬
sam & obscurissimũ eẽ confiteor. errat tamen
acsuslta ẽ ut uidemus. donec adipiseat᷑ ꝓcipiatq
sapientiam: & fortasse ipsa ẽ uera religio. Nonte
ad fabulas mitto. Non aliqͥd eogo de meẽ crede.
animã nr̃am dico errore ac stulticia irretitam ac
demersam. uiam si qua ẽ querere ueritatis. Si
hoc in te non ẽ. da ueniam: & participare meẽ
queso sapientiam tuam. Sin id quod dico agnos¬
eis in te. simul obsecro queramus uerum. Puta
nos adhuc neminẽ audisse. euiuspiam religionis
insinuatorẽ. Ecce res noua ẽ a nob negotiumq

Expanded text:
gio, aut etiam id ipsum in eadem religione uelle gio, aut etiam id ipsum in eadem religione uelle inuenire. animae igitur causa omnis religio; nam corporis natura quoquo modo se habeat, nullam curam ac sollicitudinem incutit ei, praesertim post mortem, cuius anima tenuerit quo beata sit. animae igitur causa uel solius uel maxime uera, si qua est, religio constituta est. haec autem anima — uidero quam ob causam et hoc obscurissimum esse confiteor — errat tamen ac stulta est, ut uidemus, donec adipiscatur percipiatque sapientiam, et fortasse ipsa est uera religio. num te ad fabulas mitto? num aliquid cogo te temere credere? animam nostram dico errore ac stultitia inretitam et demersam uiam, si qua est, quaerere ueritatis. si hoc in te non est, da ueniam et participare mecum, quaeso, sapientiam tuam; sin id, quod dico, agnoscis in te, simul, obsecro, quaeramus uerum. Puta nos adhuc neminem audisse cuiuspiam religionis insinuatorem. ecce res noua est a nobis negotiumque
Abbreviated transcription (Latin):
mercedibus remanebunt. Qͣntum erat ut simi¬
lem beniuolentiã prebemus eis. ꝑ quos locutum
Se scilico intelligentissimi adolescentes. & miri
rationum exploratores ñ euolutis saltim illis
ltt̃is. non quesitis magistris. ñ aliquantum nr̃a
tarditate accusata. ñ deniq uł mediocri corde cõ¬
cesso eis qui husmodi litt̾as ꝑtotum orbem tã
longo tp̃r legi. custodiri. tractariq uoluerunt:
nicħ apud illos credendum putauimus eorũ qͥ
istis inimici infestiq sunt uoce commoti: apud
quos falsa pollicitatione rationis inaudita mi¬
lia fabularum credere & colere cogeremur. Sed
nunc qd institui ꝑagam si possum: & sic apud
te agam ut fidem catholicam ñ aꝑiam interim
ss ad scrutanda eius magna mysteria eis quoꝵ
animȩ sͥ curȩ sunt. spem diuini fructus & in¬
ueniendȩ ueritatis ostendam. Nemo dubitat
eum qui ueram religionem requirit: aut iã cre¬
dere immortalem eẽ animã eui prosit illa reli¬

Expanded text:
mercedibus remanebunt. quantum erat, ut simimercedibus remanebunt. quantum erat, ut similem beneuolentiam praeberemus eis, per quos locutum sed scilicet intellegentissimi adulescentes et miri rationum exploratores non euolutis saltem illis litteris, non quaesitis magistris. non aliquantum nostra tarditate accusata, non denique uel mediocri corde concesso eis, qui huiusmodi litteras per totum orbem tam longo tempore legi, custodiri tractarique uoluerunt, nihil apud illos credendum putauimus, eorum qui istis inimici infestique sunt uoce commoti, apud quos falsa pollicitatione rationis inaudita milia fabularum credere et colere cogeremur. Sed nunc quod institui peragam, si possum, et sic apud te agam, ut fidem catholicam non interim aperiam, sed ad scrutanda eius magna mysteria eis. quorum animae sibi curae sunt, spem diuini fructus et inueniendae ueritatis . ostendam. nemo dubitat eum, qui ueram religionem requirit, aut iam credere inmortalem esse animam, cui prosit illa reli
Abbreviated transcription (Latin):
dis eorum sententus & litt̾is. Propt̾ea quia si
uirgilium odissemus. ummo si ñ eum prius qͣ
intellectus ẽẽt maiorum nr̃oꝵs cõmendatiõe
diligeremus: nob̃ nũquam satis fier& de illis
eius questiomib innumerabilib quib gram¬
matici agitari & ꝑturbari solent: nec audiremꝰ
libenter qui cum eius laude illas expediret. s
ei faueremus qui ꝑ eas illum errasse ac delirasse
conaretur ostendere. Nunc uͦ cum eas multi
ac uarie pro suo quisq captu aperire conent᷑.
his potissimum plauditur. ꝑ quorũ expositi¬
onem melior inuenitur poeta: qui non solum
nicħ peccasse. s nicħ non laudabilider cecinisse
cẽ ab eis qui illum ñ intelligunt creditur. Itaq
in questiuncula magistro deficienti. & quid res¬
pondeat non habenti: succensemus potius qͣm
illum mutum uitio maronis putamus. lam
si ad defensionẽ suam pecc̃m tanti auctoris asse¬
rere uoluerit: uix apud eum discipuli uł datis

Expanded text:
dis eorum sententiis et litteris, propterea quia si dis eorum sententiis et litteris, propterea quia si Vergilium odissemus. immo si non eum, priusquam intellectus esset, maiorum nostrorum commendatione diligeremus, numquam nobis satis fieret de illis eius quaestionibus innumerabilibus, quibus grammatici agitari et perturbari solent; nec audiremus libenter, qui cum eius laude illas expediret, sed ei faueremus, qui per eas illum errasse ac delirasse conaretur ostendere. nunc uero cum eas multi ac uarie pro suo quisque captu aperire conentur, his potissimum plauditur, per quorum expositionem melior inuenitur poeta, qui non solum nihil peccasse, sed nihil non laudabiliter cecinisse ab eis etiam, qui illum non intellegunt, creditur. itaque in quaestiuncula magistro deficienti et quid respondeat non habenti suscensemus potius quam illum mutum uitio Maronis putamus. iam si ad defensionem suam peccatum tanti auctoris adserere uoluerit. uix apud eum discipuli uel datis
Abbreviated transcription (Latin):
pede ꝑcutiens. ecce solem dm̃q duum calco cla¬
mare cepit. Stulte omnino atq muliebrit. Qͥs
negat: Ss nonne tͥ tales udentur isti qui ea q̃
non intelligunt. aut cur aut omnino qualia sĩt.
quã uera dicentib similia. subtilia tam̃ intelli¬
gentibus atq diuina. magno impetu orationiᷤ
maledictis slacerantes. quia eis imꝑiti plaudunł̃.
aliquid se proficere existimant: quicquid ẽ mͥ
crede in scͥptis illis: altum & diuinum ẽ. In est
omnino ueritas & reficiendis instaurandisq
animis accõmodantissima disciplina. & plane
ita modificata. ut inde nemo haurire ñ possit
qd̾̃ s satis ẽ: si modo adhauriendum deuote
ac pie ut uera religio poscit. accedat. Quod ut tͥ
probem: multis rationib & longiore oratione
opus ẽ. Agendum enim tecum prius ẽ ut auẽ¬
tores ipsos ñ õderis: deinde ut ames. Et h
agendum quouis alio mͦ potius. quã exponẽ¬

Expanded text:
pede percutiens: ecce solem deumque tuum calco' clapede percutiens: ecce solem deumque tuum calco' clamare coepit. stulte omnino atque muliebriter — quis negat? — sed nonne tibi tales uidentur isti, qui ea, quae non intellegunt, aut cur, aut omnino qualia sint, quamue iacentibus similia, subtilia tamen intellegentibus atque diuina, magno inpetu orationis maledictisque lacerantes, quia eis inperiti plaudunt, aliquid se proficere existimant? quicquid est, mihi crede, in scripturis illis altum et diuinum est: inest omnino ueritas et reficiendis instaurandisque animis adcomodatissima disciplina et plane ita modificata, ut nemo inde haurire non possit. quod sibi satis est. si modo ad hauriendum deuote ac pie, ut uera religio poscit, accedat. quod ut tibi probem, multis rationibus et longiore oratione opus est. agendum enim tecum prius est, ut auctores ipsos non oderis, deinde ut ames; et hoc agendum quouis alio modo potius quam exponen
Abbreviated transcription (Latin):
dere posse profitent᷑: & eorũ sententiam require¬
re ab his qui conditorib illorum atq auct̾orib
ascerbissimũ nescio qua cogente causa bellum
indixerint. Qͥs enim umquã sͥ libros aristotilis
reconditos & obscuros ab eius inimico exponen¬
dos putauit: ut de his loquar disciplinis. in qͥbꝰ
lector fortasse sine sacrilegio labi potest: Quis
demq geometricas litt̾as archimedis legere ma¬
gistro epẏcuro aut discere uoluit: contra q̃s ille
multum ꝑtinaciter nicħ earum quãtũ arbitror
intelligens disserebat: An iste scͥpturȩ legis pla¬
nissimȩ s̃. in quas isti quasi uulgo expositas im¬
petum faciunt frustra & inaniter: Q m̃ similes
uidentur illi mulierculȩ. quam icde ipsi solent de¬
ridere. quȩ irata quod ei sol laudaretur iste. & a
manichea quada femina colendus cõmendaret᷑:
ut erat religiose simplex concita exiliuit: & eũ
locum quem sol ꝑfenestram illustrauerat. crebio

Expanded text:
dere posse profitentur, et eorum sententiam requiredere posse profitentur, et eorum sententiam requirere ab his, qui conditoribus illorum atque auctoribus acerbissimum nescio qua cogente causa bellum indixerunt. quis enim sibi umquam libros Aristotelis reconditos et obscuros ab eius inimico exponendos putauit, ut de his loquar disciplinis, in quibus lector fortasse sine sacrilegio labi potest? quis denique geometricas litteras Archimedis legere magistro Epicuro aut discere uoluit, contra quas ille multum pertinaciter nihil earum, quantum arbitror, intellegens disserebat? an istae scripturae legis planissimae sunt, in quas isti quasi uulgo expositas inpetum faciunt frustra et inaniter? qui mihi similes uidentur illi mulierculae, quam iidem ipsi solent deridere, quae irata, quod ei sol iste laudaretur et a manichaea quadam femina colendus commendaretur, ut erat religiose simplex, concita exiluit et eum locum, quem sol per fenestram inlustrauerat, crebro
Abbreviated transcription (Latin):
se. & magnos ac diuinos fuisse. & illam legẽ
dei iussu ac uoluntate ꝓmulgatam ẽẽ. & con¬
ditam credo: & id quaquã ꝑpauca eiꝰ generis
ubrorum sciam. persuadere tam̃ facile possũ
si michi equus & minime ꝑtinax animus ad¬
hibeatur: atti id faciam cum copia nob̾ data
fuit beniuolarũ aurium ac mentis tuȩ. s ħ
cum potero. Nunc autẽ nonne satis ẽ micbi
quoquomͦꝰ se ista res habeat. deceptum ñ fuisse:
Testor honorate conscientiã meã. & puris ani¬
mis in habitantẽ dm̃: nichil me existimare pͣ¬
dentius. castius. religiosius. quã sunt ille scͥpt̾ȩ
om̃s quas testamenti uetĩs nomine catholica ex¬
clesia retinet. Miraris noui. Non enim dissimul¬
re possum longe alit nob fuisse ꝑsuasum. Sed
nichil ẽ profecto temeritatis plenius. que nobis
tunc pueris inerat. quã quorũq librorũ exposi¬
tores deserere. qui eos se tenere ac disciplinis tra¬

Expanded text:
se et magnos ac diuinos fuisse et illam legem se et magnos ac diuinos fuisse et illam legem dei iussu ac uoluntate promulgatam esse et conditam credo et id, quamquam perpauca eius generis librorum sciam, persuadere tamen facile possum. si mihi aequus et minime pertinax animus adhibeatur. atque id faciam, cum copia nobis data rit beniuolarum aurium ac mentis tuae; sed hoc cum potero. nunc autem nonne mihi satis est, quoquo modo se ista res habeat, deceptum non fuisse? Testor, Honorate, conscientiam meam et puris animis inhabitantem deum nihil me existimare prudentius, castius. religiosius, quam sunt illae scripturae omnes, quas testamenti ueteris nomine catholica ecclesia retinet. miraris, noui. non enim dissimulare possum longe aliter nobis fuisse persuasum. sed nihil est profecto temeritatis plenius, quae nobis tunc pueris inerat, quam quorumque librorum expositores deserere, qui eos se tenere ac discipulis tra
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ littis gencri humano postitatiq consultũ:
Quãobrem uellem michi isti dicerent in quo
genere ponant eccłe catholicȩ quẽ putant erro¬
rem. Si in primo: graue omnino crimen. Sed
defensionẽ longinquã non requirit. Satis ẽ enĩ
negare ita nos intelligere: ut illi cum inuehunt̃
existimant. Si in scdo non minus graue ẽ: s ea¬
dem uoce refellentur. Si intercio: nullum crim̃
ẽ Age. ac deinde scͥpturas ipsas considera. Ꝙd
cnim libris obiciunt uet̾is quod dẽ testam̃ti:
Numqͥd nam qd̃ boni sunt. s male intelligunt᷑
a nobis: At cos ipsi non accipiunt. An quia
nec boni sunt. nec bene accipiunt᷑: At ħ supior
ddefensio satis expugnat. An illud dicent. qũã¬
uis bene a uob̃ accipiantur. mali sunt tam̃
Qd aliud quã uiuos cum quib res agitus
adusarios absolucre: atq olim mortuos cum
quib nulla contentio ẽ accusare: Ego qͥdem
ulos iiros & omnia utiliter memorie mandaᷤᷤ¬

Expanded text:
cuius litteris generi humano posteritatique consultum est. cuius litteris generi humano posteritatique consultum est. Quamobrem uellem mihi isti dicerent, in quo genere ponant ecclesiae catholicae quem putant errorem. si in primo, graue omnino crimen, sed defensionem longam non requirit; satis est enim negare ita nos intellegere, ut illi, cum inuehuntur, existimant. si in secundo, non minus graue est, sed eadem uoce refellentur. si in tertio, nullum crimen est. age ac deinde scripturas ipsas considera. quid enim libris obiciunt ueteris quod dicitur testamenti? numquidnam, quod boni sunt, sed male intelleguntur a nobis? at eos ipsi non accipiunt. an quia nec boni sunt nec bene accipiuntur? at hoc superior defensio satis expugnat. an illud dicent: quamuis bene a uobis accipiantur, mali sunt tamen? quid est aliud uiuos, cum quibus res agitur, aduersarios absoluere atque olim mortuos, cum quibus nulla contentio est. accusare? ego quidem illos uiros et omnia utiliter memoriae mandas
Abbreviated transcription (Latin):
cum & bona scripta s̃. & inbonam pardem ac¬
cipiuntur a legentibus. Id quoq tãm̃ adhuc
induo diuiditur. Non enim penitus excludit
errorem. Nam euenit plerunq ut cum bene
senserit scͥptor: bene õ lector sentiat. So aliud
quam ille. Et sepe melius. sepe inferius: utilit̃
tam̃. Cum autẽ & hoc sentimus qd̾ ille qũẽ legi¬
mus. & idem uitȩ bene agendȩ accõmodatissimũ:
cumulatissi me sese hab& ueritas. nec aliunde a¬
pitur falsitatis locus. Qd̾ genus cum de rebus
obscurissimis lectio ẽ rarissimum omnino ẽ. neq
id mea sententia liquido sciri. s tantum modo
credi potest. Quib enim argum̃tis absentis
uł mortui hominis uoluntatẽ ita colligam. ut
de illa iurare possim: cum &̃ si presens int̾roga¬
retur. multa ẽẽ possent quȩ si malus non essa:
officiosissime abscondet : liud autẽ nichil ad
rem cognoscendam ualere arbitror: qualis finit
ille qui scripsit. Honestissime tam̃ bonus credit̾.

Expanded text:
cum et bona scripta sunt et in bonam partem accum et bona scripta sunt et in bonam partem accipiuntur a legentibus. id quoque tamen adhuc in duo diuiditur; non enim penitus excludit errorem. nam euenit plerumque, ut cum bene senserit scriptor, bene etiam lector sentiat, sed aliud quam ille et saepe melius, saepe inferius.utiliter tamen. cum autem et hoc sentimus, quod ille quem legimus — et id est uitae bene agendae adcommodatissimum — cumulatissime sese habet ueritas nec aliunde aperitur falsitatis locus. quod genus cum de rebus obscurissimis lectio est, rarissimum omnino est neque id mea sententia liquido sciri, sed tantummodo credi potest. quibus enim argumentis absentis uel mortui hominis uoluntatem ita colligam, ut de illa iurare possim, cum etiam si praesens interrogaretur, multa esse possent, quae, si malus non esset, officiosissime absconderet? illud autem nihil ad rem cognoscendam ualere arbitror, qualis fuerit ille, qui scripsit; honestissime tamen bonus creditur,
Abbreviated transcription (Latin):
ne quisquã tam imꝑbus qui michi suecenseret.
cum hominis laudarem propositum atq uo¬
luntatem ꝑ illa ipsa uerba quȩ acceꝑam: Quid.
qd̃ &̃ iustus ierum existimator non dubitar&.
fortasse laudar opinionẽ ac uoluntatẽ meam:
cum & innocentia michi placeret. & homo de
homine in re dubia bene poticxistimarẽ cũ etiã
male diceret: quȩ cum ita sint: audi &̃ earũde
scͥpt᷑arum totidem conditiones & differentias.
Nam necesse ẽ totidem occurrant. Aut enim u¬
tiliter scͥpsit quispiam. & ñ utiliter ab aliquo in¬
telligitur: aut utrumq utiliter fit: aut utilit̃
intelligit lector. cum ille contra qui legitur sc̃p¬
serit. Horum trium pͥmum ñ improbo: ultimũ
ñ curo. Nanqͥ possum reprehende hominem
qui nulla culpa sua male intellectus ẽ: nec mo¬
ieste habere que quam legi qui uerum ñ uiderit.
cum obẽẽ legentib nichil uideam. Ynum gͥ
genus ẽ ꝓbatissimum & quasi purgatissimũ:

Expanded text:
ne quisquam tam inprobus. qui mihi suscenseret, ne quisquam tam inprobus. qui mihi suscenseret, cum hominis laudarem propositum et uoluntatem per illa ipsa uerba, quae acceperam? quid? quod etiam iustus rerum existimator non dubitaret fortasse laudare opinionem ac uoluntatem meam, cum et innocentia mihi placeret et homo de homine in re dubia bene potius existimarem, cum etiam male liceret. Quae cum ita sint, audi etiam earundem scripturarum totidem condiciones et differentias; nam necesse est totidem occurrant. aut enim utiliter scripsit quispiam et non utiliter ab aliquo intellegitur, aut utrumque inutiliter fit, aut utiliter intellegit lector, cum ille contra, qui legitur, scripserit. horum trium primum non inprobo, ultimum non curo. nam neque possum reprehendere hominem, qui nulla sua culpa male intellectus est, nec moleste habere quemquam legi, qui uerum non uiderit, cum obesse legentibus nihil uideam. unum igitur genus est probatissimum et quasi purgatissimum,
Abbreviated transcription (Latin):
bonum hominis uoluptatẽ ille corporis credit.
cum iste ñ se dederit tam turpi noxieq sententiȩ.
neq ob aliam causam ei placeat epicurꝰ. nisi qd̃
eum sensisse ñ putat. qd sentiri non opordeat:
Hic error ñ m̃ humanus ẽ: so sepe etiã homine
infantiam ita placere multis audientib dixit.
ut &r̃ iurauerit se simi lit̃ uelle uiuere. idq ita
in ꝓbaretur ut impudent̃ negarem: num rep̃¬
hendendus uiderer si eum existimarẽ eum hoc
diceret significare uoluisse sͥ placere in nocentiã.
& ab eis quib hominum genus inuolueret᷑ cu¬
piditatib animum alienum & exeo illum ma¬
gis magisq diligerẽ quã antea diligebam. &̃ si
fortasse ille in puerorũ etatibus libertatẽ quan
dam ĩ ludendo & cibando atq ignauum ociũ
stultus adamass&: fac enim eum eẽ defunctũ
pꝰquã hoc mn nunciatum ẽ. nec int̾rogari ame
potuisse qͥcquam ut aꝑira. sententiam sua essec¬

Expanded text:
bonum hominis voluptatem ille corporis credit; bonum hominis voluptatem ille corporis credit; cum iste non se dederit tam turpi noxiaeque sententiae, neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? Hic error non modo humanus est, sed saepe etiam homine infantiam ita placere multis audientibus dixerit, ut etiam juraverit se similiter velle vivere, idque ita mihi probaretur, ut impudenter negarem? num reprehendendus viderer, si eum existimarem, cum hoc diceret, significare voluisse, sibi placere innocentiam, et ab eis quibus hominum genus involveretur cupiditatibus animum alienum, et ex eo illum magis magisque diligerem, quam antea diligebam; etiamsi fortasse ille in puerorum dam in ludendo et cibando atque ignauum otium stultus adamasset? fac enim eum esse defunctum, postquam hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse quicquam, ut aperiret sententiam suam: esset
Abbreviated transcription (Latin):
genere ñ parum ẽ utilitatis ĩmosi diligentiꝰ con¬
sideres. totius legendi fructus ẽ integer. Primi
generis exemplum ẽ: ut si quisquã uerbi grã di¬
cat. & credat radamantum apud inferos audi¬
re & duudicare causas mortuors. eo qd̃ maro¬
nis in carmine id legerit. hic enim errat duo¬
bus modis: qd̾ & rem ñ credendam credit. neq
id putandus credidisse ille que legit. Alterũ
genus animadũti sic potest: Siquis quia lu¬
cretius animã ex athomis ẽẽ scribit. eamq pꝰ
mortẽ in eosdem athomos solui atq interire.
id uerum ac s credendum arbitretur. Nlam &
de auetoris sententia certum eẽ quandos eũ
Mquem erraret s cum quo erraret elegerit
Percio generi illud ÷ accõmodatum. siqͥs epicu¬
rum lectio eius in libris aliquo loco ubi conti
nentiam laudat. in uirtute illum sũmũ bonũ
posuisse asseueret: & ido non ẽẽ culpandum:
hunic enim quid obest error epicuri. si summũ

Expanded text:
genere non parum est utilitatis; immo si diligentius congenere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi generis exemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit. hic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem atomos solui atque interire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et de auctoris sententia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret, sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum: si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo loco, ubi continentiam laudat, in virtute illum summum bonum posuisse asseveret, et ideo non esse culpandum. Huic etiam quid obest error Epicuri, si summum
Abbreviated transcription (Latin):
sedulo & ordo rerum. & causȩ factorũ atq dicto¬
rum. & uetis testamenti ad nouum tanta con¬
gruentia. ut apex nullus qui ñ conson& relinq̃¬
tur: & figurarum tanta secreta ut omnia que
int̾pretando eruuntur. miseros ẽẽ cogant fat̾i
qui ħ uolunt ante condempnare quam disccre.
So ut omissa int̾im altitudine scientiȩ. sic agã
tecum quomͦ agendum arbitror cũ familiari
meo. id÷ sic̃ ego possum: ñ sic̃ doctissimos uiros
posse miratus sum: tria genera s̃ erroris quibꝰ
homines errant cum aliqͥd legunt. De singulis
dicam. Pinum genus ẽ. in quo id qd̃ falsum est
uerum putatur. cum aliud qui scripsit putau̾̃it.
Ait̾m ÷ quãuis ñ tam late patens. ñ tam̃ minus
noxium: cum id quod falsum ẽ uerum putat᷑.
id tam̃ putatur. qd̃ &̃ ille qui scripsit putauit:
T̃ ercium ẽ: cum ex alicno scͥpto intelligit᷑ aliquid
ueri. cum ħ ille qui scripsit ñ intellex̾it. In quo

Expanded text:
sedulo et ordo rerum et causae factorum atque dictosedulo et ordo rerum et causae factorum atque dictorum et ueteris testamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullus, qui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secreta, ut omnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere. Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid legunt. de singulis dicam. primum genus est, in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo
Abbreviated transcription (Latin):
obiurgat tamquã infideles: quia a seruitute cui
nr̃ erat in xp̃o. Ille gͥ pedagogum dedit hõibꝰ
quẽ timerent: qui magistrum postea. quẽ dilige¬
rent. In quib tam̃ legis preceptis atq manda¬
tis. quib nunc xͥanos uti fas ñ ẽ. quale uł sabb̃m
ẽ ł curũcisio. ł sac̾ficia ł siqͥd huiꝰ modi ẽ. tanta my¬
steria continentur. ut om̃is pius intelligat nieħꝰ
ẽẽ ꝑniciosius quã qͥcqͥd ibi ÷ accipi ad litteram.
hinc ÷ litt̾a occidit: sp̃c autẽ inuificat. Inde ẽ
id ipsum uelam̃ in lectione uet̾is testamenti
ob̾curum ÷ atq adoꝑtum. Statim quippe ide
apłs subicit. Cum autẽ transierĩt ad xp̃m: au¬
feretur uelam̃. Non enim ait auferetur lex aut
inutilia ibi degerent᷑. ablata s̃: s tegmen potiꝰ
quo utilia tegebant᷑. Hoc mͦ agitur cum his qͥ
studiose ac pie. ñ turbide atq improbe scͥpt᷑a¬
rum illarum sensum requirunt: demonstrat᷑q:

Expanded text:
obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cuiobiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cuinoster erat in Christo. ille igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione ueteris testamenti obscurum atque adopertum est. statim quippe idem apostolus subicit: cum autem transieris ad Christum, auferetur uelamen; non enim ait: auferetur lex aut inutilia ibi tegerentur, ablata sunt, sed tegmen potius, quo utilia tegebantur. hoc modo agitur cum iis, qui studiose ac pie, non turbide atque inprobe scripturarum illarum sensum requirunt, demonstraturque
Abbreviated transcription (Latin):
in Que autẽ sursum ẽ iherłm libera ẽ: quȩ ẽ mat̃
omnium nr̃m. hinc gͥ illi homines nimium
mali. dum frustrari legem conantur: eas scͥpt᷑as
approbare nos cogunt. Attendunt enim quod
dictum ẽ inseruitute eẽ eos qui sub lege sunt. ꝙ
id ultimum pre cet̾is uentilant. E uacuati estis
a xp̃o. qui in lege iustificamini: a gr̃a excidistis:
Nos omnia ħ uera eẽ credimus. nec illam legẽ
necessariam ẽẽ dicimus. nͥ eis quib ẽ adhuc utit
seruitus: id̃oq utilit̃ ẽẽ latam. quod homines
qui apeccatis reuocari ratione ñ poterant. tali
lege coercendi erant. penarum scł istarum que
uideri astultis possunt. minis atq troribus: a
quib gr̃a xp̃i cum liberat. ñ legem illã damnat.
so aliqñ nos obtemperare suȩ caritati. ñ seruire
timori legis inuitat. Ipsa ÷ gr̃a. id ÷ beneficium:
ꝗd ñ intelligunt sͥ uenisse diuinitꝰ. qui adhuc eẽ
cupiunt sub uinculis legis. Qͦs merito paulus

Expanded text:
. quae autem sursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uentilant: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. nos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc meũ ẽ quia p̃uenire uoluit. ñ temere
s uirtute & prescientia. Cȩterum nega ma¬
lum p̃terdm̃ ẽẽ. cum ꝑ precepta ostendit q̃
sunt alia quȩ pret̃ uoluntatem ipsius fi¬
unt. Preceptum ñ intercedit. nisi ubi est et
contrarietas. Libera facultas uiuendi. non
datur nisi ubi ẽ lapsus. scđm apłi rationẽ
quidicit. & uos cum eẽtis mortu delictis
& peccatis ur̃is inquib aliquando ambula

Expanded text:
Hoc meum est, quia praeuenire uoluit, non temere, Hoc meum est, quia praeuenire uoluit, non temere, sed uirtute et praescientia. ceterum nega malum praeter deum esse, cum per praecepta ostendit, quia sunt alia, quae praeter uoluntatem ipsius fiunt. praeceptum non intercedit, nisi ubi est et contrarietas; libera facultas uiuendi non datur, nisi ubi est lapsus secundum apostoli rationem, qui dicit: et uos cum essetis mortui delictis et peccatis uestris. in quibus a
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ut bonus est d̾s quia omĩa constituit. sic
iustus ẽ ut uindicet in peccatum. Cum gͦ
omĩa optime sint ordinata. que uidentur
nobis mnc aduersa eẽ. merito contigit ho¬
minis lapsi: qui legem dei seruare noluit.
Anime enĩ rationali que ẽ in homine. dedit
ds̃ liberum arbitriũ. Sic enĩ posset habere
merita. si uoluntate ñ necessitate bom esse¬
mus. Cum gͦ oporteat ñ necessitate s uolun¬
tate bonum eẽ. oportebat ut ds animȩ da¬
ret liberũ arbitriũ. Huic autem anime ob¬
tempanti legib suis. omĩa subiecit sine adu̾¬
sitate. ut ei cetera quȩ ds̃ condidit seruirent.
si et ipsa deo seruire uoluisset. Si autẽ ipsa
noluisset deo seruire: ea que illi seriiebant.
inpenam eius conuerterentur. Quare. si
recte om̃ia adeo ordinata sunt. & bona sun.
&e ds̃ non patitur malũ. fortunat̾us dixit.
Non patitur. s malũ p̃uenit ds̃. Aus dixit
A quo nichil passurus erat: fortun dixit.

Expanded text:
enim ut bonus est deus, quia omnia constituit. sic enim ut bonus est deus, quia omnia constituit. sic iustus est, ut uindicet in peccatum. cum ergo omnia optime sint ordinata, quae uidentur nobis nunc aduersa esse. merito contigit hominis lapsi, qui legem dei seruare noluit. animae enim rationali, quae est in homine, dedit deus liberum arbitrium; sic enim posset habere merita, si uoluntate. non necessitate boni essemus. cum ergo oporteat non necessitate, sed uoluntate bonum esse, oportebat, ut deus animae daret liberum arbitrium. huic autem animae obtemperanti legibus suis omnia subiecit sine aduersitate, ut ei cetera, quae deus condidit, seruirent. si et ipsa deo seruire uoluisset; si autem ipsa noluisset deo seruire, ut ea, quae illi seruiebant, in poenam eius conuerterentur. quare si recte omnia a deo ordinata sunt, et bona sunt et deus non patitur malum. FORT. dixit : Non patitur, sed malum praeuenit deus. AUG. dixit: A quo enim passurus erat ? FORT. dixit:
Abbreviated transcription (Latin):
ritas mendaciũ. nichil simile mors & uita.
nichil simile anima & corpus. & cętera istis
similia que & nominib & specieb distant
ab inuicẽ. & merito dixisse dñm nr̃m. ar.¬
bor quã non plantauit pater m̃s cęlestis e¬
radicabitur. & inignem mittetur. quȩ ñ af¬
feret fructus bonos. & cẽ arborem racticatã.
Hinc uere constat ex ratione rerum quod
due sunt substantie in hoc mundo. q̃ spe.¬
cieb & nominib constant. quarum ẽ una
Contraria ista q̃ te mouent ut aduersa sen¬
tiamus: ꝓpter peccotum nr̃m id est ꝓpt̾ pec¬
catum hominis contigerunt. Nam omnia
ds & bona fecit. & bene ordinauit. Pecca¬
tum autẽ non fecit. & hoc ẽ solum quod
dicitur malum. uoluntariũ nr̃m peccatũ.
&e aliud genus mali quod ẽ pena peccati.
Cum gͦ duo sint genera maloꝵ. peccatũ
& pena peccati. p̃eccatum ad dm̃ ñ perti¬
net.pęna peccati adiundicem ꝑtinet. Et¬

Expanded text:
ritas et mendacium, nihil simile mors et uita, ritas et mendacium, nihil simile mors et uita, nihil simile anima et corpus et cetera istis similia, quae et nominibus et speciebus distant ab inuicem, et merito dixisse dominum nostrum: arbor. quam non plantauit pater meus caelestis, eradicabitur et in ignem mittetur, quae non adferet fructus bonos, et esse arborem radicatam. hinc uero constat et ratione rerum, quod duae sunt substantiae in hoc mundo, quae speciebus et nominibus distant: quarum est unaContraria ista, quae te mouent, ut aduersa sentiamus, propter peccatum nostrum, id est propter peccatum hominis contigerunt. nam omnia deus et bona fecit, et bene ordinauit; peccatum autem non fecit et hoc est solum, quod dicitur malum, uoluntarium nostrum peccatum. est et aliud genus mali, quod est poena peccati. cum ergo duo sint genera malorum, peccatum et poena peccati, peccatum ad deum non pertinet, poena peccati ad uindicem pertinet.et
Abbreviated transcription (Latin):
Tantũ mem̃to me respondere adea quȩ int̃¬
rogas: te autẽ ad ea quȩ interrogo ñ respon¬
dere. Animã dico factam adeo. ut cętera
anime. Si autẽ queris unde fecit d̾s animã.
mem̃to confiteri me tecum ẽẽ dm̃ om̃ipo¬
tentem. Om̃ps autem nonẽ. qui querit ad¬
iuuari aliqua materia. unde faciat quod
uelit. Ex quo ẽ consequens. ut scđm fidem
nr̃am. omĩa que fecit ds ꝑ uerbum & sa¬
pientiam suã. de nichilo fecerit. Sic enĩ legi¬
mus. Ipse uissit & facta sunt. ipse mandauit
ꝯꝯstituta sunt. fortunatꝰ dixit. Ex iussione
constant uniuersa: august̾ dyxit. Ita cre-¬
do. S uniuersa que facta sunt. fortunatꝰ
dix̃. facta consonant:s: quia inconuenien¬
tia sibi sunt. Ac ꝑ hoc gͦ constat non ẽẽ unã
substantiam. licet ex unius iussione eadẽ
ad compositionem mundi huius & faciem
uenerint. Cȩterum reb ipsis parent. quia
nichil simile tenebre & lux. nichil simile ue¬

Expanded text:
Tantum memento me respondere ad ea, quae interTantum memento me respondere ad ea, quae interrogas, te autem ad ea, quae interrogo, non respondere. animam dico factam a deo, ut cetera oanimae. si autem quaeris, unde deus. fecit animam, memento confiteri me tecum esse deum omnipotentem. omnipotens autem non est, qui quaerit adiuuari aliqua materia, unde faciat quod uelit. ex quo est consequens, ut secundum fidem nostram omnia, quae deus fecit per uerbum et sapientiam suam, de nihilo fecerit. sic enim legimus: ipse iussit et facta sunt; ipse mandauit et constituta sunt. FORT. dixit: Ex iussione constant uniuersa? AUG. dixit: Ita credo, sed uniuersa, quae facta sunt. FORT.. dixit: Facta consonant, sed quia inconuenientia sibi sunt haec, per hoc ergo constat non esse unam substantiam, licet ex unius iussione eadem ad compositionem mundi huius et faciem uenerint. ceterum rebus ipsis paret, quia nihil simile tenebrae et lux. nihil simile ue
Abbreviated transcription (Latin):
nec ne. Quod nos fatemur & ostendimuᷤᷤ ex
saluatoris aduentu. ex ipsius sc̃a p̾dicatione.
ex ipsius lectione dum animis miscretur. et
scđm eius arbitrium anima uenisse dicitur.
ut eande de morte liberaret. & ꝑduceret
eam ad eternam głam & restitueret patri.
Quid uero de anĩma tu ipse dicis aut spe¬
ras: Utrum sit adeo nec ne. substantiam dei
ex qua neges ẽẽ animã nullis passionib pos.¬
se subiacere: august̃ dix. Animã sic negaui
ẽẽ substantiam dei ut negem ẽẽ illam deum.
s tam̃ ex deo auctore ẽẽ. quia facta ẽ ex deo.
Aliud ẽ quifecit: aliud quod fecit. Qui fe¬
cit corruptibił ẽẽ omĩno non potest. quod
autẽ fecit. omimodo ñ potest equale illi cẽ
qui fecit. fortunatꝰ dixit Nec ego dixi animã
similem eẽ deo. s quia dixisti facticiam ẽẽ
animã. & nichil preter dm̃: quero unde Nã
dđs. animȩ substantiã adinuenit. auõ dix̃.

Expanded text:
necne. quod nos fatemur et ostendimus ex necne. quod nos fatemur et ostendimus ex saluatoris aduentu, ex ipsius sancta praedicatione, ex ipsius lectione. dum animis miseretur et secundum eius arbitrium anima uenisse dicitur, ut eandem de morte liberaret et perduceret eam ad aeternam gloriam et restitueret patri. quid uero de anima tu ipse dicis aut speras, utrum sit a deo, necne? et substantiam dei, ex qua neges esse animam, nullis passionibus posse subiacere ? AUG. dixit: Animam sic negaui esse substantiam dei ut negem esse illam deum, sed tamen ex deo auctore esse. quia facta est a deo. aliud est qui fecit, aliud quod fecit; qui fecit, corruptibilis esse omnino non potest; quod autem fecit. omnimodo non potest aequale illi esse. qui fecit. FORT. dixit: Nec ego dixi animam similem esse deo. sed quia dixisti facticiam esse animam et nihil praeter deum, quaero, undenam deus animae. substantiam adinuenit. AUG. dixit: