comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erit arida. id: sidiens ymbrem celestem diumoꝵr
mandatoꝵ: Qui populus unum din colendo
tan quam terra irrigata fructus utiles possit
quia & tercia etas id÷ adolescentia.filios hr̃ȩ
iam potest. & ido ad abraham dictum est.
padrem multarum gentium pofui te. & au¬
gebo de nimis ualde. & ponam de ingentes
& reges de de exient: & ponam destamentũ
meum inter me & inder semen tuum pꝰ de
in generationes eoꝵ in destam̃tum ȩxernum
ut sim tͥds & semini tuo post de: & dabo tͥ
& semini tuo post de derram inqua habitaᷤ.
omnem terram canaan in possessionem e¬
ternam. & ero illis ds. Hȩc etas porrigitur
ab abraham usq ad dauid: quatuordecim
generationib. huius uespera ẽ in populi
peccatis. quibus diuina mandata pret̾ibat̃.
usq ad malitiam pessumi regis saulis& inde
fit mane regnum dauid. Hec etas simił
iuuentutis ẽ. Et reuera inder omnes etates

Expanded text:
it arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum it arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus utiles posset quia et tertia aetas, id est adolescentia filios habere jam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes eorum in testamentum aeternum; ut sim tibi Deus, et semini tuo post te: et dabo tibi et semini tuo post te terram in qua habitas, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus . Haec aetas porrigitur ab Abraham usque ad David quatuordecim generationibus. Hujus vespera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimi regis Saül. 38. 4a AETAS. Et inde fit mane regnum David. Haec aetas similis juventutis est. Et revera inter omnes aetates
Abbreviated transcription (Latin):
aliis generationib decem. & bene comparat᷑
scdõ diei quo factum ẽ firmam̃tum inder
aquam & aquam:quia & archa in qua erat
noe cum suis. firmam̃tum erat inter aquas
inferiores in quib natabat. & suꝑiores qͥbꝰ
compluebat᷑. Nȩc etas non diluuio delet᷑:
quia & puericia nostra. non obliuione t̃git᷑
de memoria. Meminimus enim nos pu¬
eros fuisse: infantes audẽ non meminmuᷤ
Huius uesꝑa ẽ confusio linguarum. in eisqͥ
turrem faciebant. Et fit mane ab abrahã.
Sed nec ista etas scđ̃a generauit populum
Mane ergo fit ab abraham: & succedit etaᷤᷤ
tercia similis adolescendi&: & bene comparat᷑
diei dercio: quo ab aquis terra separata est:
Ab omnib enim gentibus quarum error in¬
stabilis & uanis simulacrorum doctrinis. ta¬
quam uentis omnibus mobilis maris noĩe
bene significatur. Ab hac ergo gentium ua¬
nitate. & huius scłi fluctibus separatus ẽ ppłs
di.per abraham.tan quam terra cum apparu¬

Expanded text:
aliis generationibus decem. Et bene comparatur aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluvio deletur, quia et pueritia nostra non oblivione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Hujus vespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generavit populum . 37. 3a AETAS. Mane ergo fit ab Abrah., et succedit aetas tertia similis adolescentiae. Et bene comparatur diei tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et vanis simulacrorum doctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium vanitate et hujus saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparu
Abbreviated transcription (Latin):
ministrat. Sed quare septimo die requies ista
tribuatur: diligentius considandum arbitror:
Sideo enim per dotum textum scripturarũ
diuinarum sex quasdam etates operosas
certis quasi limitibus suis eẽ distinctas. ut̃
in septima speretur requies: & casdem sex
ctates habere similitudinẽ istoꝵ sex dicrum
in quibus ca fact̾a sunt quȩ dñm fecisse sc̃p¬
tura cominemorat. Primordia enim geñis
humani in quib ista luce frui cepit. bene cõ¬
parantur primo diei. quo ds fecit lucem:
Hec etas tanquam infantia deputanda ipsiꝰ
uniuersi scłi. Qd tamquam unum hominẽ
pro portione magnitudinis sue cogitare
debemus: quia & unusquisq homõ quan
do nascitur & exit ad lucem. primã etatẽ
agit in infantiam. Hex tenditur ab adam¬
usq ad noe. genadionibus decem. Quasi ues-¬
pera huiꝰ diei fit diluuio: quia & infantia nr̃a
cipit mane ademporib noe. Scd̃a etas taꝗͣ
pueritia & tenditur hec etas usq ad abrahã:

Expanded text:
ministrat. ministrat. tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum divinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius universi saeculi, quod tanquam unum hominem proportione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque homo cum primo nascitur, et exit ad lucem, primam aetatem agit infantiam. Haec tenditur ab Adamad Noe generationibus decem. Quasi vespera hujus diei fit diluvium; quia et infantia nostra cipit mane a temporibus Noe secunda aetas tanquam pueritia, et tenditur haec aetas usque ad Abraham
Abbreviated transcription (Latin):
cientes occultando faciebat. Scd̾m hanc figu¬
ram etiam patrem solum scire dixit ipsum¬
diem: quia eundem filium scire faceret. Ex
hac figura multe questiones in diuinis
scripturis eis qui iam genus locutionis
huius nouerunt sine ulla difficultate sol¬
uuntur. Talibus locutionib abundat &̃¬
nr̃a consuetudo cum dicimus letum diem.
quia nos letos facit: & pigrum frigus qr
nos pigros facit: & fossam cecam.quia nos
cam non uidemus: a linguam politam.qr
uerba polita facit. Postremo etiam qͥetum
ab omnib molestus dempus dicimus. in qͦ
nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sic
& ds requieuisse dictus ẽ ab omnib oꝑibus
suis quȩ fecit bona ualde. quia in illo requi¬
escemus ab omnib operib nris si oꝑa bona
feccrimus: quia & ipsa bona opera nr̃a illi
tribuenda sunt qui uocat. qui precipit. qui
uiam ucritatis ostendit: qui ut & udimus in¬
uitat. & uires impendit: & eaque imꝑac sub¬

Expanded text:
cientes occultando faciebat. Secundum hanc figucientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus, in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sed et Deus requievisse dictus est ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, quia in illo requiescemus ab omnibus operibus nostris, si opera bona fecerimus: quia et ipsa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implendi ea quae imperat, sub
Abbreviated transcription (Latin):
tenda est atq discenda. Quid enim aliud si¬
gnificat quod dicitur ds requieuisse abom¬
nibus oꝑib suis quȩ fecit bona ualde: nisi reqͥ¬
em nr̃am quam nobis daturus ẽ ab om̃ib oꝑibꝰ
nris. si & nos bona opera fecerimus: Sedm ip¬
sam figuram locutionis. dicit & apłs. Quid
enim oremus sicut oportet nescimus: s ipse
enim sp̃c sc̃s gemit quasi indigeat aut angu¬
stias patiatur. qui scđm din interpellat pro
scĩs: s quia ipse nos monet ad orandum. cũ
gemimus. quod ipso monente nos facimus.
ipse facere dictus ẽ. Sic dicitur etiam illud.
temptat uos dominus ds ur ut sciat si dili¬
gitis eum. Non enim ut sciat ipse quem
nichil latet: s ut scue nos faciat quantũ
in eius dilectione profecerimus. temptari
nos permittit. Scđ̾m ipsam locutionem.
dicit & dñs nr̃ nescire se diem & horam de
fine scłi. Quid enim potest ẽẽ quod ille nes¬
tabat: nescientem se esse dixit: quia illos ne ᷤᷤ¬

Expanded text:
tenda atque discenda est. Quid enim aliud sitenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur Deus requievisse ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, nisi requiem nostram, quam nobis daturus est ab omnibus operibus nostris, si et nos bona opera fecerimus? Secundum ipsam figuram locutionis dicit et Apostolus: Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus; sed ipse enim Spiritus sanctus gemit, quasi indigeat, aut angustias patiatur, qui secundum Deum interpellat pro sanctis: sed quia ipse nos movet ad orandum cum gemimus, quod ipso movente nos facimus, ipse facere dictus est. Sic dicitur etiam illud: Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligitis eum . Non enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem dicit et Dominus noster, nescire se diem et horam de fine saeculi . Quid enim potest esse quod ille nesulis, nescientem se esse dixit, quia illos nes
Abbreviated transcription (Latin):
ut as requiesceret: An forte oꝑibus sex dierũ
fatigatus & lassatus erat: Adducunt etiam
dñi destimonium: ubi ait. Pater m̃s usq nẽ
oꝑatur: & hinc multos impitos decipiunt.
quib ꝑsuadere conantur nouum testam̃tũ
ueteri destamento adusari. S sicut illi quibꝰ
dñs dicit. pater nis usq nunc oꝑatur carna¬
liter opinabant᷑ ixquiem di. & carnaliter sab¬
batum obseruantes. non uidebant quid illius
diei significatio figuraret: sic & isti diuersa qͥde
uoluntate. partaer tamen non intelligunt sabbi
sacramenta. Et illi enim carnaliter obseruando.
& isti carnaliter execrando sabbatum non noue¬
runt. Transeat ergo unus qͥsq ad xp̃m: ut au¬
feratur uelamen sicut apls dicit.elamen it
aufertur quando similitudinis & allegorie o¬
perimendo ablado ueritas nudatur. ut possit̃
uideri. Primo ergo locutionis huiꝰ regła in mul¬
tis diuinarum script̾arum locis animaduer¬

Expanded text:
ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento adversari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur velamen, sicut Apostolus dicit . Velamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur, ut possit videri. 34. Primo ergo hujus locutionis regula in multis divinarum Scripturarum locis animadver
Abbreviated transcription (Latin):
uniũsum aliquid conueniunt. atq concurit̃.
l niũsum aute ab unitate nomen accepit. Qd
si manichei considarent: laudarent uniu̾sitati
auctorem & conditorem din. & quod eos propt̃
conditionem nr̃ȩ mortalitatis in parte offendic̃
redigerent ad uniu̾sitatis pulchritudinẽ: & ui¬
derent quemadmodum ds fecit omnia ñ solũ
bona setiam bona ualde quia etiam in sermo¬
ne aliquo ornato atq composito si conside¬
mus singłas silabas. uel etiam singłas lnttas
quȩ cum sonuerint statim transeunt. non in
eioe cum inuemȩmus quod delectet atqo ad̾
luudandum sit. totus enim ille sermo non de
singlis sillabis aut littis. sed de omnib pulchei
ridere. quod scriptum ẽ dm̃ consuminato ce¬
lo ee terra & omnib quȩ fecit. requieuisse die
septimo ab omnib oꝑibus suis. & benedixisse
diem septimum & sc̃ificasse eum: quia requieur̃
ab oꝑibus sins. Bicunt enim. Quid opus erat

Expanded text:
universum aliquid conveniunt atque concurrunt. universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pulcher ridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat
Abbreviated transcription (Latin):
ualde. Cum enim de singłis ageret: dicebat
tantum. uidit ds quia bonum ẽ. Cum autẽ
de omnib diccretur: parum fuit dicere bona:
nisi adderetur & ualde. Si enim singła opera
di considantur a prudentib. inueniunt᷑ hr̃e
laudabiles mensuras. & numeros. & ordines.
in suo quoq genere constituta: quandomagis
omnia simul. id: ipsa uniũsitas. quȩ istis sin¬
gulis in unum collatis impletur: Om̃is enĩ
pulchritudo quȩ partib constat: multo est
laudabilior in doto. quam in parte. Sicut in
corpore humano si laudamus oculos solos.
si nasum solum. si solas genas. aut solum cap̃.
aut solas manus. aut solos pedes. & cet̾a si pul¬
chra singła & sola laudamus: quantomagis
totum corpus. cui om̃ia mẽnbra que singula
pulchra sunt. conferunt pulchritudinẽ suam.
ita ut manus pulchra quȩ etiam sola laudaba¬
tur in corpore. si separetur a corpore & ipsa a¬
mittat grãm suam. & cetera sine illa honesta

Expanded text:
valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Vidit Deus quia bonum est: cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et caetera sine illa inhonest
Abbreviated transcription (Latin):
quilla. cum omnes motus eius rationi uitadiq
consentiunt: & uocantur gaudia. & amores
scĩ. & casti & boni. Si audẽ non consentiunt: ni¬
chilominus dum negligenter reguntur. cõsein¬
dunt & dissipant animum. & faciunt uitam
miserrimam. & uocantur perturbationes. &
libidines e concupiscentiȩ male: de quibus nob¬
iam precipitur ut eas cum quanto possumꝰ
labore crucifigamus in nobis. donec absorbe
ẽe hec intelligenda: quia herbe uirides. & lig¬
na fructifera. omni generi bestiarum. & om¬
nib uolatilib & omnib serpentib in genesi dan¬
tur ad cibum: cum uideamus leones. & accipi¬
tres. & miluos. & aquilas. non pasci nͥ carnbus.
& int̃fectione alioꝵ animaliũ. Qd̃ etiam de ñ¬
nullis serpentib credo qui sunt in arenosis
& desertis locis: uͥ nec herba nec lignũnascitur. Sa
ne non ẽ negligent̃ preceundum. qd̃ dictum ẽ
& uidit ds omnia quecumq fecit ẽẽ bona

Expanded text:
quilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique quilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si autem non consentiunt, nihilominus dum negligenter geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis, donec absorbeahaec esse intelligenda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum videamus leones, et accipitres, et milvos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec lignum nec herba nascitur. CAne non est negligenter praetereundum quod dictum est, Et vidit Deus omnia quaecumque fecit, esse bona
Abbreviated transcription (Latin):
habete potestatem piscium maris & uoladilium
cȩli. & repentium om̃ium quȩ repunt suꝑ t̾rã:
saluo quidem intellectu quo manifestatum est
omnib animalibus his hominẽ ratione dñari:
recte tam̃ intelligitur etiã spiritaliter. ut omneᷤ
affectiones & motus animi quos habemus. istis
animalib similes subditos hab̾emus. & eorũ
dominaremur ꝑ demperantiam & modestiam:
Cum enim ñ reguntur isti motus. erum punt¬
& pergunt in fedissimas consuetudines: & per
diũsas ꝑnitiosasq delectationes nos rapiunt:
& faciunt similes om̃i generi bestiarum. Cum
autẽ reguntur & subiciuntur. omnino mansu¬
escunt: & nobcum concordider uiuunt. Non
enim alieni a nobis sunt motus animi nostri:
Pascuntur etiam nob̃cum cognitione rationũ.
& moꝵ optimoꝵ. & uite ȩternȩ: tan quã herb̃
seminalib. & lignis fructiferis. & herbis uiri¬
dibus. & hȩc ẽ hominis uita beata atq tran¬

Expanded text:
Habete potestatem piscium maris, et volatilium Habete potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tran
Abbreviated transcription (Latin):
camini &s generate & replete terram. iectissime
queritur quẽadmodum accipienda sit con¬
iunctio masculi & feminȩ ande peccatum: &
ista benedictio qua dictum ẽ crescite & multi¬
plicamini. & generate & replete terram. utrũ
carnalider an spiritalit accipienda sit. Licet e¬
nim eam nob̃ etiam spiritalit̃ acciꝑe: ut in car¬
nalem fecunditatẽ post peccatum conuersa
ẽẽ credatur. Erat enim prius ista comunctio
masculi & feminȩ. huius ad regendum. illius
ad optemperandum accõmodata: & spiritaliũ
fetus intelligibilium & immortalium gaudioꝵ.
Replens terram. id ÷ unuificans corpus: & do¬
minans eius. id÷ ita subiectum habens ut nul¬
lam ex eo adu̾sitatem. nullam molestiam pat̾et᷑.
Qd̾ id̃o sic credendum ẽ: quia nondum erant
filii scłi huius lucis ante quam peccarent. Filii
enim scłi huiꝰ generant & generantur. sic̃ dñs
dicit: cum incomꝑatione futurȩ uitȩ que nob̾
promittitur. carnalem istam generationẽ con¬

Expanded text:
 generate, et replete terram; rectissime ur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem con
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ uespera. & factum ẽ mane: dies unus:
Et hic calumpniant̾ manichei: dum putant
ita dictum cẽ. quasi a uespera dies ceperit:
Non intelligunt oꝑationem illam qua lux
facta ẽ. & diuisum e inter lucem & denebras: &
uocata ẽ lux dies. & tenebre nox. Hanc gͦ totã
oꝑationem ñ intelligunt ad diem ꝑtincre. ꝑ
hanc aute oꝑationem tanquã finito dic. fa¬
cta ẽ uespera. S quia etiã nox ad diem suũ
ꝑtinet. non dicitur transisse dies unus. nisi
ctiã nocte transacta cũ factum ẽ mane. Sic
deiceps reliqui dies computant᷑ amane usq
in mane. Nunc enim qđ factum ẽ mane &
transactus ẽ unus dies: incipit oꝑatio que
sequitur ab ipso mane qd iam factum ẽ. Et
post ipsam oꝑationem fit uesꝑa. deinde ma¬
ne. & transit altera dies: atq ita deincepscet̃
dies transeunt. Et dixit ̾s. fiat firmam̃itũ¬

Expanded text:
facta est vespera, et factum est mane dies unus. facta est vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt. CAPUT XI.-- Aquae ut firmament
Abbreviated transcription (Latin):
silentium: sic recte in multis diuinarũ scrip¬
turarum locis ds dr̃ facere tenebras: quia lu¬
cem quib uult temporib & locis. uel non
donat. uel detrahit. Hoc audẽ totum ad indel¬
lectum nr̃m dictum ẽ. Qua enim lingua uo¬
cauit ds̃ lucem diem & tenebras noctem. u¬
trum hebrea an greca. an latina. an aliqua
alia & sic omnia quȩ uocauit queri potest
qua lingua uocauerit. S apud dm̃ purus
intellectus ẽ: sine strepitu & diu̾sitate lingua¬
rum. Uocauit autẽ dictum ẽ. uocari fecit:
quia distinxit omnia sic & ordinauit. & ut
discerni possint & nomina acciꝑe.S postea
suo loco requiremus utrũu̾e sic ẽ accipiendũ
quia uocauit ds: qin quantum accedimus
in scripturis. & in eis adsuescimus. tantũ nob̃
locutiones earum innodescunt. Sic enim di
cimus ille pat̾familias edificauit istã domũ.
id. ẽ edificari fecit. & multa talia per omnes
libros diuinarũ scripturarũ inueniuntur. &¬

Expanded text:
silentium, sic recte multis divinarum Scripsilentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic encimus: Ille paterfamilias aedificavit istam domum, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
alia quȩ ad se ꝑtinere dicunt non nouerint:
Qd̾ enim miratur dñs non nob̃ mirandum ẽẽ
significat: quib adhuc opus ẽ sic moueri.
Omnes gͥtales motus eius non perturbati ãt
signa sunt: s docentis magistri. Sic sunt &
uerba uet̃is destamenti. quȩ non din infirmũ
docent. s nr̃e infirmitati blandiunt᷑. Nichil
eni de dõ digne dici potest: nobis tam̃ ut nu¬
triamur & ad ea pueniamus quȩ nullo hu¬
mano sermone dicipossunt. ea dicunt quȩ
bras uocauit noctem. Hic non dictum ẽ fecit
ds tenebias. quia tenebre sicut suꝑius dictũ
ẽ lucis absentia ẽ: distinctio tam fact̾a ẽ int̾̃
lucem & tenebras. quẽadmodũ nos claman¬
do facimus uocem: silentium aute ñ sonando fa¬
cimus: quia cessatio uocis silentium ẽ. Distimn¬
guimus tam̃ sensu quodã inter uocem & si¬
lentium: & illud uocamus uocem. & istud si¬
lentium. Quẽadmodũ gͦ recte dicimus facẽ

Expanded text:
illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae bras vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere
Abbreviated transcription (Latin):
poliendo. quo adusq ad artis regulam ꝑduca¬
tur quantum potest & placeat artifici suo:
Nun qͥd gͣ quia placet ei qd̾ fecit: ido ñ noue¬
rat bonum: Prorsus nouerat intus animo. uͥ
ars ipsa pulchrior ẽ. quam illa quȩ arte fabri¬
cacur. So qd̾ uidet artifex intus in arte hoc fo¬
ras probat in oꝑe: & hoc ẽ ꝑfectum qd̾ artifici
suo placet S idit gͣ ds lucem quia bona e. Qͥ¬
bus uerbis non ostenditur eluxisse dõ insolitũ
bonum: s placuisse ꝑfectum. Qd si dictum
esset miratus ẽ ds lucem quia bona ẽ. qͣntum
clamarent. quantum litigarent: Admiratio
enum reuera de rebus insꝑatis nasci solet. Et
autẽ in illis feecrat ipsam fidem: nisi ipse qui cã
mirabatur: Qd si & alius cam fecisset: ut qͥd
miraretur qui prescius erat: Si soluunt mani¬
chei questionẽ istam: uideant quia & illã sol¬
ucre possunt. Si autẽ non soluunt: quid ista
reprehendunt quȩ ad se nolunt ꝑtiuere. cum

Expanded text:
poliendo quousque ad artis regulas perducapoliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum
Abbreviated transcription (Latin):
bulo intelligere. Dictum ẽ ergo cȩlum & t̾ra:
quia inde futurum crat cęlum & terra. Di¬
cta ẽ terra iniusibilis & incomposita. & tene¬
bre suꝑ abyssum. quia informis erac. & nulla
spetie cerni aut tractari poterat: etiã sieẽt hõ
qui uideret atq tractaret. Dicta ẽ aqua: qr
facilis & ductilis subiacebat oꝑanti. ut de
illa omnia formarent᷑. S sub his omnib no¬
minib mat̾ia erat inuisa & informis: de qua
& facta ẽ lux. hoc non solent reprehende ma¬
nichei: s illud qd sequitur. & uidit ds lucem¬
quia bona ẽ: Dicunt enim. Ergo ñ nouerat
as lucem: aut non nouerat bonum: Miseri
homines quib displicet qd do placuerunt o¬
pera sua: cũ uideant etiã homine artificem u̾¬
bigratia lignarium fabrum. quamuis in com¬
paratione sapientiȩ & potentiaedi pene nulluᷤ
sit. tam̃ tam diu lignum cedere atq tracłare.
dolando asciando planando. uel tornando aq:

Expanded text:
bulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, bulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucemquia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque
Abbreviated transcription (Latin):
cȩt̾a. In uisibilem autẽ dixit. propt̃ obscurita¬
tem: & incomposita propt̃ informitate. Pan¬
dem ip̃sam mat̾iam etiã aquam appellauit
suꝑ quam ferebatur sp̃c dĩ. sicut suꝑfertur
rebus fabricandis uoluntas artificis. Qđ & si
paucoꝵ intelligentia potest attingere: huma¬
nis tam̃ uerbis nescio utrum uel a paucis ho¬
minib possit exponi. Proptea uͦ non absurde
etiã aqua dicta ẽ ista mat̾ia: quia omnia que
in terra nascuntur. siue animalia. siue arboreᷤ
uel herbe. & siqua similia ab humore incipi¬
unt formari atq nutriri. Hec ergo omnia
siue celum & terra. siue terra inuisibilis &
incomposita. & abyssus cum denebris. siue
aqua suꝑ quam sp̃c ferebatur. nomina sunt
informis materiȩ. ut res ignota notis uoca¬
bulis insinuaret᷑ imꝑitiorib: & ñ uno uoca¬
bulo s multis: ne si unum ẽẽt hoc ẽẽ putare¬
tur qd consueuerant homines in illo uoca¬

Expanded text:
caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritacaetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita et abyssus cum tenebris, sive aqua super quam Spiritus ferebatur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueverant homines in illo voca
Abbreviated transcription (Latin):
li & derrȩ. cum inconfusa adhucẽẽt cęli & t̾rȩ
mat̾ia. S quia certum erat inde futurum
ẽẽ cȩlum & terram: iam & ipsa mat̾ia cȩlum
& terra appellata ẽ. Isto genere locutionis &̃
dñs locutus ẽ cum dixit. iam ñ dico uos ser¬
uos: quia seruus nescit quid facit dñs eius:¬
Yos autẽ dixi amicos: quia omnia quȩcũq
audiui a patre meo nota feci uob̾. Non qr
iam factum erat: s quia certissime futurũ
erat. Nam post paululum dicit illis. Ad
audiui apatre meo nota feci uob̃: nisi quia
se sciebat hoc eẽ facturum: Sic etiã cȩlum &
terram potuit dici mat̾ia unde nondũ erat
factum cęlum & derra: s tam̃ non aliunde fa¬
ciendum erat. Innumerabiles tales locutio
nes in scripturis diuinis inueniunt᷑. sicut in
etiã terramĩuisibilem atq incompositã uo¬
lui ⁊ appellare: quia inder om̃ia elementa
mundi derra uidetur minus spetiosa quam

Expanded text:
li et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae li et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat dicos, quia omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhaudivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciennes in Scripturis divinis inveniuntur, sicut in etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam
Abbreviated transcription (Latin):
opera sua. Si enim ñ adiuuentur a mat̾ia
possunt facere. cum mat̾iam ipsam ñ ipsi
faciant. Non enim faber facit lignum: sed
de ligno aliqͥd facit. Sic ⁊ cet̾i omnes huimo¬
di opifices. Omp̃s audẽ ds nulla arte adiuua¬
dus erat quam ipse non fecerat: ut qd uole¬
bat efficeret. Si enim ad cas res quas facere
uolebat. adiuuabat eum aliqua res quam
ipse non fecerat. ñ erat omp̃s: qd̃ sacrilegum
ẽ credere. Informis gͦ illa mat̾ia quam de
nichilo ds fecit. appeliata ẽ primo cȩlum &
terra: & dictum ẽ. In principio fecit ds̃ cȩlũ
& derram. Non quia iam hoc erat:s quia hoc
ẽẽ poterat. Nam & celum postea scribitur
factum. quẽadmodum si semen arboris con¬
siderantes. dicamus ipͣsi ẽẽ radices & robur.
& ramos. & fructus & folia. non quia iã sunt.
s quia inde futura sunt: sic dictum ẽ in pͥn¬
cipio fecit ds̃ celum & t̾ram. quasi semen ce¬

Expanded text:
opera sua. Si enim non adjuventur ea materia, opera sua. Si enim non adjuventur ea materia, possent facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit: sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens, quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia, quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coe
Abbreviated transcription (Latin):
& condidit ds̃. Id̾o autẽ nominib uisibiliũ
rerum hec appellata sunt propt̃ paruuloꝵ
infirmitatẽ: qui minus idonei sunt inuisibi¬
lia comprehendere. Primo g̃ materia facta ẽ
confusa & informis. unde omnia fierent quȩ
distincta atq formata sunt: qd̃ credo agre¬
cis chaos appellari. Sic enim & alio loco
legimus dictum in laudib dĩ: qui fecisti
mundum de materia informi. Qđ aliqui
codices hñt de materia inuisa. Et ido ds̃
rectissime credit᷑ om̃ia de nchilo fecisse: qr¬
etiã si omnia formata de ista maderia fact̃a
sunt. hec ipsa tam̃ mat̾ia de nichilo omni¬
no facta ẽ. Non enim debemus ẽẽ similes
istis qui om̃ipotentẽ dm̃ non credunt aliqͥd
de nichilo facere potuisse: cum considerant
fabros. & quoslibet opifices non posse aliqͥd
fabricare. nisi habuerint unde fabricent: &¬
ligna enim adiuuant fabros. & argentum
adiuuat argentarium: & aurum aurificem.
& terra figulum adiuuat: ut possit ꝑficẽ

Expanded text:
condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent, quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei: Qui fecisti mundum de materia informi, etc. Quod aliqui codices habent de materia invisa, et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia omnino de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent: ligna enim et adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere
Abbreviated transcription (Latin):
idest dm̃: de quo uerisame dictum ẽ. qd omnia
in mensura & numero & pondere disposuerit:
Sic fortasse ub̃iorem fructum capies cum dĩn
iaudas in humilitate formicȩ: quã cum transis
fluuium in alicuiꝰ iumenti altitudine. Et dix̃¬

Expanded text:
id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit . Sic fortasse uberiorem capies fructum, cum Deum laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluvium in alicujus jumenti altitudine.
Abbreviated transcription (Latin):
ritis imputarent. Et cerde omnia animalia aui
utilia sunt nob̃: aut ꝑniciosa. aut suꝑflua. Ad¬
uersus utilia: non habent qͥd dicant. Be perni¬
tiosis autẽ uel punimur. uel exercemur. uel t̾re¬
mur: ut ñ istam uitam multis ꝑiculis & labori¬
bus subditam. s aliam meliorẽ ubi summa est
securitas. diligamus & desideremus: & eam nob
pietatis meritis comparemus. De suꝑfluis uͦ
quid nob ẽ querere: Si tibi displicet quod non
prosunt: placeat qd̾ non obsunt quia & si
domui nr̃ȩ non sunt necessaria. eis tamñ com¬
pletur huiꝰ unu̾sitatis integritas: quȩ mulco
maior ẽ quam domus nr̃a & multo melior:
hanc enim multo melius administrat ds. quã
unus quisq nr̃m domũ suamsysurpa gucilia.
caue ꝑniciosa: relinque suꝑflua: in omnib dam
cum mensuras & numeros & ordinem uides. ar¬
tificem quere: nec alium inuenies nisi uͥ summa
mensura & sũmus numerus. & sũmus ordo est.

Expanded text:
ritis imputarent. Et certe omnia animalia aut ritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimur, vel exercemur, vel terremur, ut non vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam meliorem, ubi securitas summa est, diligamus et desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est,
Abbreviated transcription (Latin):
& administrator p̃dicatur ds. audent multare¬
prehendere. quorum causas ñ uident: & in o¬
perib atq instrum̃tis omĩpotentis artificis
uolunt se uideri scire qd̃ nesciunt. Ego uͦ fa
teor me nescire. mures & rane quare create
sunt:aut musce aut u̾miculi. Uideo tamen
om̃ia in suo genere pulchra eẽ. quãuis propt̃
alicuiꝰ animalis corpus & membra considero. nͥ
non mensuras & numeros. & ordinem inueniam.
ad unitatem concordie ꝑtinere: que omĩa uñ
ueniant non intelligo. nisi asumma mensura.
& numero & ordine. quȩ in ipsa dĩ sublimita¬
te incominutabili atq eterna consistunt. Qd
si cogitarent isti loquacissimi & ineptissimi. ñ
nobis dedium facerent: s ipsi considando pul¬
chricudines omnes. & summas & infimas. dm̃n
artificem ubiq laudarent: & qm̃ nusquã offen¬
ditur ratio. sic ubi forte carnalis sensus offendit᷑
ñ rerum ipsarum uitio. s nĩȩ mortalitatis me¬

Expanded text:
et administrator praedicatur Deus, audent multa reet administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire qteor me nestire, mures et rane quare create sint aut musce aut vermiculi. Video tamen omnia in suo genere pulcra esse, quamvis propter alicuius animalis corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordie pertinere. Que omnia, unde veniant, non inteet numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis me
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ hominib non sunt necessaria: multa etiã
perniciosa sunt & timenda: S cum ista di¬
cunt ñ intelligunt quẽadmodũ om̃ia pul¬
chra sint conditori & artifici suo. qui omnib
utitur ad gubnationẽ uniu̾sitatis: cui summa
lege dominat᷑. Si enim in alicuiꝰ opificis offici¬
nam imꝑitus intrauerit. uidet ibi multa instru¬
menta quoꝵ causas ignorat: & si multum est
insipiens. suꝑflua putat. Iam uͦ si in fornacem
incautus ceciderit.aut ferramento aliquo acu¬
to cum id male tractat. se ipsum uulnerauerit.
etiã ꝑnitiosa & noxia existimat ibiẽe multa:
Quoꝵ tam̃ usum qm̃ nouit artifex. insipien¬
tiam eiꝰ irridet: & uerba inepta non curans of¬
ficinam suam instanter exercet. Et̃ tam̃ tam
stulti sunt homines ut apud artificẽ hominẽ
non audean uituꝑare quȩ ignorant: s cũ ea
uiderint. credant necessaria & propt̃ usus ali¬
quos instituta. In hoc audẽ mundo cuiꝰ conditor

Expanded text:
quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam ejus irridet, et verba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant vituperare quae ignorant, sed cum ea viderint credant esse necessaria, et propter usus aliquos instituta: in hoc autem mundo cujus conditor
Abbreviated transcription (Latin):
no indegras inueniebant. Qd̾ fieri ñ posset. si
uentum aut pluuiã locus ille pateret᷑. deinde
quia denuitas acris illius qui ibi ẽ non eos in¬
spirabat. durare ibi ñpoderant nisi spongias
humectas narib applicarent. unde crassiorẽ
& consuetum spm ducerent. Higͦ indicauert̃
etiã nullam se auem in eo loco aliquando u¬
disse. Non itaq immerito ñsolum pisces & ce¬
tera quȩ inaquis sunt animalia. s aues etiã
de aquis natas eẽ fidelissima scripta cõmemorat̃:
quia ꝑistum aerẽ uolare possunt. qui de ma
at terra animã uiuam scđm unum qđq genꝰ:
quadrupedũ & serpentium. & bestiarum terrȩ.
Et sic factum ẽ. Et fecit ds bestias terrȩ scđm
genus. & pecora scđm genus. & om̃ia repentia
terrȩ sccłigenꝰsuum. Et uidit ds quia bona sc̃.
Solent etiam istã manichei cõmouere questi¬
onem ut dicant. Quid opus erat ut tã multa
animalia ds faceret siue in aquis siue in terra.

Expanded text:
no integras inveniebant: quod fieri non posset, si no integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de marat terra animam vivam secundum unumquodque genus quadrupedum et serpentium et bestiarum terrae. Et sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra,
Abbreviated transcription (Latin):
ea quȩ in aquis uiuunt. s etiã ea quȩ in aere
uolitant. & om̃ia pennata de aqͥs nata scriptũ
sit. S sciant omnes quos hȩc mouent istũ
derem nebulosum & humidum in quo aues
uolant. a doctissimis hominib qui hȩc dili¬
gender inquirunt: cũ aquis solere deputari.
Concrescit enim & crassus efficitur exalatio¬
nibus. & quasi uapor est maris & teriȩ: & de
ipso humore pinguescit quodammꝰ. ut uolat᷑
auium portare possit. Ido ꝑ noctes serenas
etiam rorat: cuius roris gutte mane in her¬
bis inueniunt᷑. Nam mons ille macedonie
qui olimpus uocatur. tante altitudinis esse
dicit᷑. ut in eius cacumine nec uentus sentiat᷑.
nec nubes se colligant: quia excessit altitudi¬
ne sua totum istum aerem humidum in quo
aues uolant. Et id̃o nec aues ibi uolare asse¬
uerantur. Qd̃ ab eis proditum dr. qui ꝑ singło
annos solebant nescio quoꝵ sacrificioꝵ causa
memorati montis cacumen ascendere: & ali¬
quas notas in puluere scribere.quas alio an¬

Expanded text:
ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio an