comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Scđ̃m formã dĩ sic̃ ħt pat̾ uitam in sem& ipso: sic dedit si¬
lio hab̾e uitam in sem& ipso: scđ̃m formã serui tristis est
anima qꝰ usq ad mortẽ. & pat̾ inquit si fieri pot̾. trauseat¬
ame hic calix. Scđ̃m formã dĩ ipse ẽ uetus d̾s & uita
t̾na: scãm formã serui factꝰ ẽ obediens usq ad mortem.

Expanded text:
formam dei, sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso; secundum formam serui tristis est anima eius usque ad mortem et: pater, inquit, si fieri potest, transeat hic calix; secundum formam dei ipse est uerus deus et uita aeterna; secundum formam serui
Abbreviated transcription (Latin):
uult intelligi. subiecta dõ uniu̾sa creatura. & ipsa in qua
filiꝰ dĩ. filiꝰ hominis faccus ẽ. quia scđ̃m hanc & ipse filiꝰ
tunc subiectus illi erit. qui ei subiecit omĩa. ut sit d̾s
omĩa in om̃ib. Alioquin si filiꝰ d̾i. iudex in forma qua eqͣ¬
lis ẽ pat̾. &̃ impiis cum iudicaturꝰ ẽ apparebit: quid ẽ qͦd
ꝓ magno dileccori suo pollicet᷑ dicens. & ego diligam eum
& ostendam me ipsum illi: Quappt̾ filtꝰ hominis iudica¬
turus ẽ. nec tam̃ ex humana potestate: s ex ea qua filiꝰ
dĩ ẽ. Et rursus filiꝰ dĩ iudicaturus ẽ: nec tam̃ in ea for¬
ma apparens in qua d̾s ẽ ȩqualis patͥ. s in ea qua filius
hominis ẽ. Itaq utrumq dici pot̾. & filiꝰ hominis ui

Expanded text:
uult intellegi, subiecta deo uniuersa creatura et ipsa, in qua uult intellegi, subiecta deo uniuersa creatura et ipsa, in qua filius dei filius hominis factus est, quia secundum hanc et ipse filius tunc subiectus illi erit, qui ei subiecit omnia, ut sit deus omnia in omnibus. alioquin si filius dei iudex in forma, in qua aequalis est patri, etiam impiis cum iudicaturus est apparebit, quid est quod pro magno dilectori suo pollicetur dicens: et ego diligam eum et ostendam me ipsum illi? quapropter filius hominis iudicaturus est, nec tamen ex humana potestate, sed ex ea qua filius dei est; et rursus filius dei iudicaturus est, nec tamen in ea forma apparens., in qua deus est aequalis patri, sed in ea qua filius hominis est. Itaque utrumque dici potest, et: filius hominis i
Abbreviated transcription (Latin):
tamꝰ ipse homo udicaturꝰ ẽ. sic̃ dns glȩ crucifixͦ ẽ. Ita enĩ
aꝑte dic̃. Cum uen̾it filiꝰ hominis in gła sua. & om̃s angłi
cũ eo. tunc congregabunt᷑ ante eum om̃s gentes: & cet̾a quȩ
de futuro iudicio usq ad ultimã sententiã in eo loco p̃dica¬
tur. Et uidei quippe qui in malitia ꝑieuerantes in illo
iudicio puniendi sunt: sic̃ alibi scriptum ẽ: uidebunt in
quẽ pupugert̃. Cũ enĩ & boni & mali uisuri sunt iudicẽ
uiuoꝵ & mortuoꝵ: ꝓculdubio eum uidere mali ñ pote¬
runt. nͥ scđ̃m formã qua filiꝰ hominis ẽ. s tam̃ in claritate
in qua iudicabit. ñ in humilitate in qua uidicatꝰ ẽ. Cȩterũ
illam dĩ formam in qua ȩqualis ẽ patͥ: ꝓculdubio impii
ñ uidebunt. N enim sunt mundicordes. Beati enĩ mundi¬
cordes: qm ipsi dm̃ uidebunt. Et ipsa uisio ẽ facie ad faci¬
em: quȩ summũ p̃miũ ꝓmittit᷑ iustis. Et ipsa fiet cũ
tradet regnum dõ & patri: in quo & suȩ formȩ uisionẽ

Expanded text:
 gloriae crucifixus est. ita enim aperte dicit: cum uenerit filius hominis in gloria sua et omnes angeli cum eo, tunc congregabuntur ante eum omnes gentes et cetera, quae de futuro iudicio usque ad ultimam sententiam in eo loco praedicantur. et Iudaei quippe, qui in malitia perseuerantes in illo iudicio puniendi sunt, sicut alibi scriptum est, uidebunt in quem pupugerunt. cum enim et boni et mali uisuri sint iudicem uiuorum et mortuorum, procul dubio eum mali uidere non poterunt nisi secundum formam, qua filius hominis est, sed tamen in claritate, in qua iudicabit, non in humilitate, in qua iudicatus est. ceterum illam dei formam, in qua aequalis est patri, procul dubio impii non uidebunt. non enim sunt mundicordes; beati enim mundicordes, quoniam ipsi deum uidebunt. et ipsa uisio est faciem ad faciem, quae summum praemium promittitur iustis, et ipsa fiet, cum tradet deo regnum et patri. in quo et suae formae uisionem
Abbreviated transcription (Latin):
cam illum ad uos. Qua in questione pͥmũ quero: unde
& quo missus sit filius. Ego inquit a patre exii & ueni
in hunc mundum. Ergo a patre exire & uenire ĩ hunc
mundum: hoc ẽ mitti. Qd gͥ ẽ. qͦd de illo idẽ ipse euan
ꝓpria uenit. Illuc utiq missus ẽ: quo uenit: Acsi in hc̃
mundũ missus ẽ. quia exiit a patre. & uenit in hunc
mundũ & in hoc mundo erat: illuc gͦ missus ẽ uͥ erat.
Nam & illud qͦd scriptum ẽ in ꝓph̃a dđm dicere. celiun
&e terrã ego impleo. si de filio dictum ẽ. ipsum enim
qui ait. Celum & terram ego impleo. Si autẽ de
patre dictum ẽ. uͥ ẽẽ potuit sine u̾bo suo & sine
sapientia sua. quȩ ꝑtendit afine usq in finẽ fortit̾. &
disponit omnia suauit̾: S neq sine sp̃u sco usꝗͣ ẽẽ¬

Expanded text:
tam eum ad uos." qua in quaestione primum quaero, unde tam eum ad uos." qua in quaestione primum quaero, unde et quo missus sit filius. ego, inquit, a patre exii et ueni in hunc mundum. ergo a patre exire et uenire in hunc mundum, hoc eat mitti. quid igitur est quod de illo idem ipse euangpropria uenit. illuc utique missus est, quo uenit; at si in hunc mundum missus est, quia exiit a patre et uenit in hunc mundum et in hoc mundo erat, illuc ergo missus est, ubi erat. nam et illud quod scriptum est in propheta deum dicere: caelum et terram ego impleo, si de filio dictum est — ipsum enim quia ait: caelum et terram ego impleo. si autem de patre dictum est, ubi esse potuit sine uerbo suo et sine sapientia sua, quae pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauit
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa quȩ ħt pat̾. ipsius sunt: manifestum ẽ. quia
cum sp̃c sc̃s glorificat filium: pater glorificat fili¬
filium. quẽ glorificat pat̾. Od si ille qui glorificat.
eo quẽ glorificat maior ẽ: sinant ut ȩquales sint.
qui se inuicẽ glorificant. Scriptum ẽ autem: qͦd &
filiꝰ glorificet patrem. Ego te inquit glorificaui suꝑ
terram. Sane caueant. ne putet᷑ sp̃c sc̃s maior ambo¬
bus: quia glorificat filium. quẽ glorificat pat̾: ip¬
im autẽ nec a patre. nec a filio glorificari scͥptũ ẽ.
Quomͦ intelligenda sit missio siue filii. siue
ed in his conuicti: ad illud se conu̾tunt sp̃c sc̃i .u¬
ut dicant. maior ẽ qui mittit. ꝗͣ qui mitcit᷑.
Ainde maior ẽ pat̾ filio: quia filius a patre se missũ
illo dix̃ iħc. quẽ mittit pat̾ in nomine meo. Et
spc̃ sc̃i utroq minor ẽ: quia & pat̾ eum mit cit
sic̃ cominemorauimꝰ. & filiꝰ: cum dic̃. Si aut̃ abiero. mit¬

Expanded text:
omnia, quae habet pater, ipsius sunt: manifestum, quia, omnia, quae habet pater, ipsius sunt: manifestum, quia, cum spiritus sanctus glorificat filium, pater glorificat filifilium, quem glorificat pater. quod si ille qui glorificat eo quem glorificat maior est, sinant, ut aequales sint qui se inuicem glorificant. scriptum est autem, quod et filius glorificet patrem. ego, inquit, te glorificau i super terram. sane caueant, ne putetur spiritus sanctus maior ambobus, qui glorificat filium, quem glorificat pater, ipse autem nec a patre nec a filio glorificatur. CCXXXIII QVOMODO INTELLEGENDA SIT MISSIO SIVE FILII SIVE ed in his conuicti ad illud se conuertunt, ut dicant: "maior est qui mittit quam qui mittitur; proinde maior est pater filio, quia filius a patre se missum illo dixit Iesus: quem mittet pater meus in nomine meo; et spiritus sanctus utroque minor est, quia et pater eum mittit, sicut commemorauimus, et filius, cum dicit: si autem abiero, mit
Abbreviated transcription (Latin):
arximꝰ. cũ autẽ uen̾it paracditꝰ quẽ ego mittam uobis
a patre sp̃m u̾itatis qui a patre ꝓcedit. ille testimoni¬
um ꝑhibebit de me: cedendo itaq a patre đr: ñ
loqui a semae ipso. Et sicut nͣ ex eo fit ut minor sit
filiꝰ. quia dix̃ ñ pot̾ filiꝰ ase facere quicꝗͣ nͥ qͦd ui¬
derit patrem facientẽ. ñ enim hoc ex forma serui
dixit. s ex forma d̾i sic̃ iam ostendimus. hȩc autem
u̾ba ñ indicant. qͦd minor sit. s qͦd de patre sit: ita
ñ hinc efficit᷑. ut minor sit sp̃c sc̃s. quia dictũ ẽ
de illo. ñ enim loquetur a sem&e ipso. s quecumq
audi&e loquetur. Scđm hoc enim dictum ẽ: qͦd de¬
a patre ꝓcedat. cur ñ ambo filii dicantur. nec ambo
geniti. s ille unus filius unigenit᷑. hic autẽ spc̃ sc̃s nec
filius nec genitus. quia si genitꝰ. utiq filius: alio lo¬
co si ds̃ donau̾it & quantum donau̾it disseremus.
patrem filio maiorẽ: quia dix̃ filius. pat̾ clarifica

Expanded text:
quem ego mittam uobis a patre, spiritum ueritatis, qui a patre procedet, ille testimonium perhibebit de me? procedendo itaque a patre dicitur non loqui a semet ipso; et sicut non ex eo fit, ut minor sit filius, quia dixit: non potest filius a se facere quicquam, nisi quod uiderit patrem facientem — non enim hoc ex forma serui dixit, sed ex forma dei, sicut iam ostendimus; haec autem uerba non indicant, quod minor sit, sed quod de patre sit — ita non hinc efficitur, ut minor sit spiritus sanctus, quia dictum est de illo: non enim loquetur a semet ipso, sed quaecumque audierit loquetur; sa Patre procedat, cur non ambo Filii dicantur, nec ambo geniti, sed ille unus Filius unigenitus, hic autem Spiritus sanctus nec filius nec genitus, quia si genitus utique Filius, alio loco, si Deus donaverit, et quantum donaverit, disseremus trem filio maiorem, quia dixit filius: pater, clarifica
Abbreviated transcription (Latin):
propt̾ formã serui quã accepit. qui ẽ filiꝰ dĩ ꝓpter¬
dĩ formã in qua ẽ: ñ diceret apłs paulus de pͥncipib huiꝰ
faceret. & hominẽ đm. Qd tam̃ ꝓpt̾ qͥd. & quid scđm
quid dicat᷑: adiuuiante dño ptudens & oiligens e pius
lector intelligit. Nam ecct diximꝰ quia scđm id qͦd d̾s ẽ.: glo¬
crucifixus ẽ: quia recte dr̃ & d̾s crucifix. ñ ex uirtute diui¬

Expanded text:
propter formam serui, quam accepit, qui est filius dei propter formam dei, in qua est, non diceret apostolus Paulus de principibus huius faceret et hominem deum. quid tamen propter quid et quid secundum quid dicatur, adiuulector intelligit. Nam ecce diximus: Quia secundum id quod Deus est glocrucifixus est; quia recte dicitur: Et Deus crucifix
Abbreviated transcription (Latin):
ebat: qͦd ꝑ illum scire ñ poterant. Et hoc solum se scire
dicebat: q̃d eos ꝑ illum scire oportebat. Deniq sciebat int̾
ꝑfeccos: qͥd int̾ paruulos nesciebat. Ibi quippe ait. Sapi¬
entiam loquimur int̾ ꝑfectos. Eo namq genere locutio¬
nis nescire quisq dicit᷑ qͦd occultat: quo đr fossa ceca
quȩ occulta ẽ. Neq enim aliqͦ gen̾e locunt᷑ scripturȩs
quod in consuetudine humana ñ inueniat᷑: qͥa utiq
hominib locunt᷑. Scđ̃m formam dĩ dictum ẽ ante
om̃s colles genuit me: idest ante om̃s altitudines crea¬
turarum. ⁊ ante luciferum genui te. idest ante omĩa
formã d̃i diẽ ego sum ueritas. & salm tormã setui ego
sum uia. Quia enim ipse ẽ pͥmogenit᷑ a mortuis: iter fecit
eccłs suȩ ad regnum di. ad uitam etnã cui caput ẽ ad in¬
mortalitatẽ &̃ corporis. & idõ creatus ẽ in pͥncipio uiarũ dĩ

Expanded text:
ebat quod per illum scire non poterant, et hoc solum se scire ebat quod per illum scire non poterant, et hoc solum se scire dicebat quod eos per illum scire oportebat. denique sciebat inter perfectos quod inter paruulos nesciebat; ibi quippe ait: sapientiam loquimur inter perfectos. eo namque genere locutionis nescire quisque dicitur quod occultat, quo dicitur fossa caeca quae occulta est. neque enim aliquo genere locuntur scripturae, quod in consuetudine humana non inueniatur, quia utique hominibus locuntur. Secundum formam dei dictum est: ante omnes colles genuit me, id est ante omnes altitudines creaturarum, et: ante luciferum genui te, id est ante omniaformam dei dixit: ego sum ueritas, secundum formam serui: ego sum uia. quia enim ipse est primogenitus a mortuis, iter fecit ecclesiae suae ad regnum dei, ad uitam aeternam, cui caput est ad immortalitatem etiam corporis; ideo creatus e
Abbreviated transcription (Latin):
angł̾i in celo. neq fileꝰ nisi pat̾. Hoc enim uescit.
quod nescientes facit: ioest qͦd ñ ita sciebat: ut tunc disci¬
pulis indicarit. Sic̃ dictum ẽ ad abraham: nunc cognoui
quia times dm̃: idest nunc feci ut cognosceres: quia &
ipse sibi in illa temptatione ꝓbat᷑ innotuit. Nam & illud
utiq ꝓditurus erat discipłis tempore oportuno: de quo
futuro camꝗͣ p̾terito loquens ait. Iam ñ dicam uos ser¬
uos s amicos. Seruus enim nescit uoluntatem dñi sui.
Uos autẽ dixi amicos: quia omĩa quȩ audiui a patre
meo. nota feci uob̃. qͦd ñ dum fecerat. S quia certo fac¬
turus erat: quasi iã feciss& locutꝰ ẽ. Ipsis etenĩ ait. Multa
habeo uob̾ dicere. s ñ potestis portare mͦ. Int̾ quȩ : intelli¬
git᷑ & de die & hora. Ham & apłs neq enĩ iudicaui me
te ñ poterant: quib eẽ paulo pꝰ dic̃. Hon potui uob̾ loqui
quasi spiritalib. s quasi carnalib. Hoc gͦ int̾ illos nesci¬

Expanded text:
angeli in coelo, neque Filius, nisi Pater. Hoc enim nescit quod nescientes facit, id est quod non ita sciebat ut tunc discipulis indicaret, sicut dictum est ad Abraham: Nunc cognovi quia times Dipse sibi in illa temtatione probatus innotuit. nam et illud utique dicturus erat discipulis tempore opportuno, de quo futuro tamquam praeterito loquens ait: iam non dicam uos seruos, sed amicos; seruus enim nescit uoluntatem domini sui, uos autem dixi amicos, quia omnia, quae audiui a patre meo, nota uobis feci; quod nondum fecerat, sed quia certo facturus erat, quasi iam fecisset locutus est. ipsis enim ait: multa habeo uobis dicere, sed non potestis illa portare modo, inter quae intellegitur et de die et de hora. nam et apostolus: neque enim iudicaui me, te non poterant. quibus etiam paulo post dicit: non potui uobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus. hoc ergo inter illos nesci
Abbreviated transcription (Latin):
scripturarum testimoniis. quib ut dixi pͥores¬
nr̃i copiosius usi expugnauerunt hereticorum tales ca¬
lumpnias uł attores.: insinuatͥ fioĩ nr̃e untas. & ãlitas
trintatis. S quia multa in scĩs libris ꝓpt̾ in carnationẽ u̾bi
d̃i. quȩ ꝓ salute nr̃a reparanda facta ẽ. ut mediator dĩ ⁊ homi¬
num eẽt homo xp̃o iħs ita dicunt᷑ ut maiorẽ filio patrẽ sig¬
nificent. uł cẽ aꝑtissime ostendant: errauerunt homines
minus diligent̾ scrutantes uł intuentes uniu̾sam seriẽ scͥp¬

Expanded text:
scripturarum testimoniis, quibus, ut dixi, priores copiosius usi expugnauerunt haereticorum tales calumnias uel errores, insinuatur fidei nostrae unitas et aequalitas trinitatis. sed quia multa in sanctis libris propter incarnationem uerbi dei, quae pro salute nostra reparanda facta est, ut mediator dei et hominum esset homo Christus Iesus, ita dicuntur, ut maiorem filio patrem significent uel etiam apertissime ostendant: errauerunt homines minus diligentes, scrutantes uel intuentes uniuersam seriem scrip
Abbreviated transcription (Latin):
templer deleccationem dni. unus gͦ ds ipse ẽ solꝰ bonus
ad hoc quia nemo eum uidit ad luctum & planctum.
s tantum ad salutem & letitiam ueram. Scđ̾m illam
formã si me intelligis: boniis sum. Si aut̃ scđm hanc
solam. quid me int̾rogas de bono. si int̾ illos eris qui
uidebunt in quẽ pupugerunt: Et ipsauisio malũ
eis erit. quia penalis erit. Ex ista sententia dixisse
dñm quid me int̾rogas de bono. nemo bonus nͥ unꝰ
ds̃: his docum̃tis quȩ cominemoraui ꝓbabile ẽ: qr¬

Expanded text:
em em domini - unus ergo deus ipse est solus bonus ad hoc, quia nemo eum uidebit ad luctum et planctum, sed tantum ad salutem et laetitiam ueram. secundum illam formam si me intellegis, bonus sum; sin autem secundum hanc solam, quid me interrogas de bono? si inter illos eris qui uiderunt in quem pupugerunt, et ipsa uisio malum eis erit, quia poenalis erit. Ex ista sententia dixisse Dominum Quid me interrogas de bono? Nemo bonus, nisi unus Deus, his documentis quae commemoravi probabile e
Abbreviated transcription (Latin):
sermonẽ meum seruabit. & pat̾ m̃s diliget illum. & ad illũ
ueniemꝰ. & mansionem apud illum faciemus. Ecce qr ñ so¬
lum se ipsum ostendit ei a qͦ diligit᷑: quia simul cum patre
uenit ad eum. & marisionẽ fac̃ apud eum. an forte putabit᷑
mansionem in dilectore suo facientib patre & filio. exlu
& nostis illum uos. quia uobiscũ man&. & in uobis ẽ÷
Non itaq ab hac mansione separat᷑ ẽ: de quo dictũ ẽ. uo¬
biscum manae. & in uobis ẽ. Nisi forte quisꝗͣ sic absuroꝰ
ẽ. ut arbitret᷑ cum pat̾ & filius uenerint ut mansionẽ¬
faciant apud dilectorem suum. discessurum inde sp̃m
carnali cogitationi: occurrit scriptura. Paulo qͥppe su¬
ꝑius ait. Et ego rogabo patrẽ. & alium ad uocatum da¬
bit uob̃. ut uob̃̾cum sit inȩt̾num. Hon gͦ discedet patre
& filio uenientib. s in eadem mansione cũ ipsis erit
inet̾num. qr nec ille sine ipsis uenit. nec illi sine illo.

Expanded text:
sermonem meum servabit; et Pater meus diliget illum, et ad eum sermonem meum servabit; et Pater meus diliget illum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Ecce quia non solum se ipsum ostendit ei a quo diligitur, quia simul cum Patre venit ad eum, et mansionem facit apud eum. 19. An forte putabitur mansionem in dilectore suo facientibus Patre et Filio exclvidet illum: nostis illum vos, quia vobiscum manet, et in vobis est? Non itaque ab hac mansione separatus est, de quo dictum est, vobiscum manet, et in vobis est. Nisi forte quisquam sic absurdus est, ut arbitretur, cum Pater et Filius venerint ut mansionem apud dilectorem suum faciant, discessurum inde Spiricarnali cogitationi occurrit Scriptura: paulo quippe superius ait, Et ego rogabo Patrem, et alium advocatum dabit vobis ut, vobiscum sit in aeternum . Non ergo discedet Patre et Filio venientibus, sed in eadem mansione cum ipsis erit in aeternum; quia nec ille sine ipsis venit, nec illi sine ipso.
Abbreviated transcription (Latin):
Qui ht̃ mandata mea. & custodit ea: ille ẽ qui me diligit.
Qͥ autẽ me diligit. diliget᷑ a patre meo: & ego diligam eũ. &
ostendam me ipsum illi. Nunqͥd hic qi ñ dix̃ ostendã illi &
patrem. ioõ separauit &e patiẽ S qi uerũ ẽ ego & pat̾ unum
sumus: cũ pat̾ ostendit᷑. & filius ostendit᷑ qui in illo ẽ: & cum
filius ostendit᷑. &̃ pat̾ ostenditur qͥ in illo ẽ. Sic̃ gͦ cũ ait. &
ostendam illi me ipsum. intelligitur quia ostendit & patrẽ:
ita & in eo qͦo dr. cum tradiderit regnum dõ & patri. intellig̃t
qr ñ adimit sibi. qm̃ cum ꝑduxerit credentes ad c̃templatio¬
nem dĩ e patris pfeto ꝑouce ad contemplationẽ suam.
qui dix̃. lostendam illi me ipsum. Et idõ c̃sequert̾ eũ oixis¬
set illi uidas. dñe quid factum ẽ. quia ostensurus es te nob̃
& ñ huic mundo. respondit iħc & dix̃. illi. Siquis me dilig̃.

Expanded text:
Qui habet mandata mea et custodit ea, ille est qui diligit me. Qui habet mandata mea et custodit ea, ille est qui diligit me. Qui autem me diligit, diligetur a Patre meo; et ego diligam eum, et ostendam me ipPatrem, ideo separavit Patrem? Sed quia verum est, Ego et Pater unum sumus; cum Pater ostenditur, et Filius ostenditur qui in illo est; et cum Filius ostenditur, etiam Pater ostenditur qui in illo est. Sicut ergo cum ait, Et ostendam me ipsum illi, intelligitur quia ostendit et Patrem; ita et in eo quod dicitur, Cum tradiderit regnum Deo et Patri, intelligitur quia non adimit sibi. Quoniam cum perducet credentes ad contemplationem Dei et Patris, profecto perducet ad contemplationem suam, qui dixit, Et ostendam illi me ipsum. Et ideo consequenter, cum dixisset illi Judas, Domine, quid factum est, quia ostensurus es te nobis, et non huic mundo? respondit Jesus, et dixit illi: Si quis diligit me,
Abbreviated transcription (Latin):
piens. Oportebat gͦ ut auferretur ab oculis eorum forma
serui: quam intuentes hoc solum ẽẽ xp̃m putabant qͦd
uidebant. Inde ẽ & illuo qͦd ait. Si diligeretis ine gaudetis
q̃m eo ad patrẽ: quia pat̾ maior mne ẽ. idest ꝓpt̾ea me opor¬
tet ire ad patrẽ. quia dum me ita uidetis. & ex hoc qͦd uide¬
tis estimatis qͦo minor sim patre. atq ita cirta creaturã suscep¬
tumq habitũ occupati. equalitatẽ quã cum patre habeo ñ ĩtel¬
ligitis. Inde ẽ & illuo. Noli me tangere. ñdum enĩ ascendi ad
patrẽ icũ. Laccus enim: tamꝗͣ finem fac̃ motionis. Idõq no¬
lebat in eo eẽ finem intenti cordis in se: ut hoc qͦd uidebatur
tantummꝰ putaret᷑. Ascensio aut̃ ad patrẽ erat. ita uicd̾i sicut
equalis ẽ patͥ: ut ibi eẽt finis uisionis. que sufficit nob̃̾ ali
quando. Itẽ de filio solo dr̃. qͦd ipse sufficiat: & in eiꝰ uisione
merces tota ꝓmittit᷑ delectationis & desiderii nr̃i. sic̃ ait.

Expanded text:
I. Oportebat ergo, ut auferretur ab oculis eorum forma serui, quam intuentes hoc solum esse Christum putabant quod uidebant. inde est et illud quod ait: si diligeretis me, gauderetis, quoniam eo ad patrem, quia pater maior me est, id est ptet ire ad Patrem, quia dum me ita videtis, ex hoc quod videtis, aestimatis quia minor sum Patre, atque ita circa creaturam susceptumque habitum occupati, aequalitatem quam cum Patre habeo non intelligitis. Inde est et illud: Noli me tangere; nondum enim ascendi ad patrem meum. tactus enim tamquam finem facit notionis, ideoque nolebat in eo esse finem intenti cordis in se, ut hoc quod uidebatur tantummodo putaretur. ascensio autem ad patrem erat ita uideri, sicut aequalis est patri, ut ibi esset finis uisionis, quae sufficit nobiquando item de Filio solo dicitur, quod ipse sufficiat, et in ejus visione merces tota promittitur dilectionis et desiderii nostri. Sic enim ait:
Abbreviated transcription (Latin):
in forma dĩ eẽt. ñ rapinam arbitratꝰ ẽ eẽ ȩqualis dõ. s se¬
met ipsum exinaniuit formã serui accipiens. in similitu
dine hominũ factꝰ. & habitu inuentꝰ ut homo. E st gͦ dĩ
filius dõ patri natura equalis: habitu minor. In forma
enim serui quã accepit: minor ẽ patre. In forma autẽ
dĩ in qua erat cẽ anteꝗͣ hanc accepiss&e: ȩqualis ẽ patri.
In forma dĩ: u̾bum ꝑ qͦd facta sunt omĩa. In forma aũ
serui: factus ex muliere. faccus sub lege. ut eos qui sub
lege erant redimer&e. Proinde in forma dĩ fecit hominẽ.
in forma serui. factꝰ ẽ homo. Nam si pat̾ tantum sine
filio feciss&e hominem: ñ scriptum eẽt. faciamus homi¬
nem ad imaginẽ & similitudinem nr̃ãm. Ergo qr for

Expanded text:
in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, sed sein forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, sed semet ipsdinem hominum factus, et habitu inventus ut homo . Est ergo Dei Filius Deo Patri natura aequalis, habitu minor. In forma enim servi quam accepit, minor est Patre: in forma autem Dei in qua erat etiam antequam hanc accepisset, aequalis est Patri. In forma Dei, Verbum per quod facta sunt omnia : in forma autem servi, factus ex muliere, factus sub Lege, ut eos qui sub Lege erant, redimeret . Proinde in forma Dei fecit hominem; in forma servi factus est homo. Nam si Pater tantum sine Filio fecisset hominem, non scriptum esset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram . Ergo q
Abbreviated transcription (Latin):
minorẽ filium eẽ ꝗͣ pat̾ ẽ: quia scriptũ ẽ ipso dño dicente.
Pat̾ maior me ẽ. Ueritas autẽ ostendit scđm istum modũ:
ẽ seipso minorẽ filium. Quomͦ enĩ ñ ẽ se ipso minor factꝰ
ẽ. qͥ semae ipsum exinaniuit formã serui accipiens: Neq
enim sic accepit formã serui. ut amitteret formã dĩ in qͣ
erat ȩqualis patri. Si gͦ ita accepta ẽ forma serui. ut non
amitteret᷑ forma dĩ. cum & in forma serui & in forma dĩ
idem ipse sit filius unigenitꝰ dĩ patris. in forma dĩ ęqua¬
lis patri. in forma serui mediator dĩ & hominũ homo
ior ẽ. in forma autẽ serui &̃ se ipso minor ẽ: Non itaq
immerito scriptura utrumq dic̃: & equalem patri filiũ
& patrẽ maiorem filio. Illud enim propt̾ formam dĩ: hoc
autem propt̾ formam serui sine ulla confusione intelligit᷑
Et hȩc nob̾ regula ꝑ om̃s scãs scripturas dissoluendȩ huiꝰ
manifestius ista distinctio commñdat᷑. Ait enim. Qi cum

Expanded text:
ium, quam pater est, quia scriptum est ipso domino dicente: pater maior me est. ueritas autem ostendit secundum istum modum etiam se ipso minorem filium; quomodo enim non etiam se ipso minor factus est qui semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens? neque enim sic accepit formam serui, ut amitteret formam dei, in qua erat aequalis patri. si ergo ita accepta est forma serui, ut non amitteretur forma dei, cum et in forma serui et in forma dei idem ipse sit filius unigenitus dei patris, in forma dei aequalis patri, in forma serui mediator dei et hominum, homior est, in forma autem serui etiam se ipso minor est? non itaque immerito scriptura utrumque dicit, et aequalem patri filium et patrem maiorem filio; illud enim propter formam dei, hoc autem propter formam serui sine ulla confusione intellegitur. et haec nobis regula per omnes sanctas scripturas dissoluendae huius , ubi manifestius ista distinctio commendatur. ait enim: qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ. s. tantum patris & filii sp̃c. patri &e filio ã ipse coeqͣ¬
lis. & ad trinitatis ꝑtinens unitatẽ. Non tam̃ eandẽ tri¬
nitatem natam de uirgine maria. & sub pontio pilato
crucifixam & sepultam. tercio die resurrexisse. & in celũ
ascendisse: s tantummꝰ filium. nec eandẽ trinitatẽ des¬
cendisse in specie columbȩ suꝑ iħm baptizatum. aut
die perthecostes post ascensionem dñi sonitu facto de glo.
quasi ferretur flatus uehemens. & linguis diuisis uelut
ignis: s tantummnͦ sp̃m scm. Nec eandẽ trinitatẽ dixisse
de çęlo. tu es filius incus siue cum baptrzat᷑ ẽ a iohanne.
siue in monte quando cum illo erant tres discipłi. aut
quando sonuit uox dicens. & clarificaui & rerũ clari¬
ficabo: s tantumm᷑ patris uocẽ. fuisse ad filium factã.

Expanded text:
itus, Patri et Filio etiam ipse coaequitus, Patri et Filio etiam ipse coaequalis, et ad Trinitatis pertinens unitatem; non tamen eamdem Trinitatem natam de Maria Virgine, et sub Pontio Pilato crucifixam et sepultam tertia die resurrexisse, et in coelum ascendisse, sed tantummodo Filium; nec eandem Trinitatem descendisse in specie columbae super Jesum baptizatum, aut die Pentecostes post ascensionem Domini sonitu facto de coelo, quasi ferretur flatus vehemens, et linguis divisis, velutiritum sanctum; nec eandem Trinitatem dixisse de coelo: Tu es filius meus, sive quum baptizatus est a Joanne, sive in monte, quando cum illo erant tres discipuli, aut quando sonuit vox dicens:  Et clarificavi, et iterum clarificabo: sed tantummodo Patris vocem fuisse ad Filium factam,
Abbreviated transcription (Latin):
libris meis me sensisse homines putant. qͦo ego ñ sensi
atq id ipsum falsum alteri displicet. alteri placet. malĩ
ine rep̃hendi a reprehensore falsitatis. ꝗͣ ab cius laudato¬
re laudari. Ab illo enim ꝗͣuis ego ñ recte qͥ hoc ñ senserĩ:
error tamen ipse uituꝑatur recte. A b hoc autẽ nec ego
recce laudor. a quo existimor id sensisse qͦd uituꝑat ue¬
ritas: nec ipsa sententia quam uituꝑat ueritas. Frgo in
nomine domini susceptum opus aggredim᷑. Quȩ ẽẽ ꝓͥa
de trinitate quȩ ds ẽ diuinoꝵ librorum
ueterum & nouoꝵ catholici tractatores. hoc intenderunt
substantiȩ inseparabili equalitate. diuinam insinuent
unitatẽ. id̃õq ñ sint tres dii. s unus d̃s. ꝗͣuis pat̾ filium
genuerit. & idõ filiꝰ ñ sit qui pat̾ c̃.: filiusq a patre sit ge¬
nitus. & idõ pat̾ ñ sit qui filius ẽ: sp̃cq sc̃s nec pat̾ sit nec

Expanded text:
libris meis me sensisse homines putant quod ego non sensi, libris meis me sensisse homines putant quod ego non sensi, atque idipsum falsum alteri displicet, alteri placet, malim me reprehendi a reprehensore falsitatis, quam ab ejus laudatore laudari. Ab illo enim quamvis ego non recte, qui hoc non senserim, error tamen ipse recte vituperatur: ab hoc autem nec ego recte laudor a quo existimor id sensisse quod vituperat veritas, nec ipsa sententia quam vituperat veritas. Ergo in nomine Domini susceptum opus aggrediamur. CAPUT IV. 7.de Trinitate, quae Deus est, divinorum Librorum veterum et novorum catholici trsubstantiae inseparabili aequalitate divinam insinuent unitatem. Ideoque non tres dii, sed unus Deus, quamvis Pater Filium genuerit, et ideo Filius non sit qui Pater est, Filiusque a Patre sit genitus, et ideo Pater non sit qui Filius est; Spiritusque sanctus nec
Abbreviated transcription (Latin):
ammonitiones. siue ꝑ manifesta eloquia sua. siue ꝑ frat̾naᷤᷤ
sermocinationes. Hoc oro. & hoc depositum desiđiumq incũ
penes ipsum habeo. qͥ mͥ satis idoneus ẽ. & custodire quȩ de¬
dit: & reddcre quȩ ꝓmisit. Arbitror sane ñnullos tardio¬
res in quib dam locis librorum meorum opinaturos me
sensisse qͦd ñ sensi: aut ñ sensisse qͦd sensi. Quorum errorẽ
mͥ tribui ñ debere quis nesciet. si uelut me sequentes neq
adp̃bendentes. deuiauerint in aliquam falsitatem. dum ꝑ¬
quedam densa c opaca cogor uiam carꝑe. quando quio ẽ
nec ipsis scĩs diuinorum libroꝵ auctoritatib ullom qͥsq̃
recte tribuerit tam multos & uarios errores hereticoꝵ. cũ om̃s
ex eisdem scripturis falsas atq fallaces opiniones suas conen¬
tur defende. Ammona&e me plane ac mͥ iub& suauissi¬
mo imꝑio lex xp̃i hoc ẽ caritas: ut cũ aliquid falsi in

Expanded text:
admonitiones, sive per manifesta eloquia sua, sive per fraternas admonitiones, sive per manifesta eloquia sua, sive per fraternas sermocinationes. Hoc oro, et hoc depositum desideriumque meum penes ipsum habeo, qui mihi satis idoneus est custodire quae dedit, et reddere quae promisit. 6. Arbitror sane nonnullos tardiores, in quibusdam locis librorum meorum opinaturos me sensisse quod non sensi, aut non sensisse quod sensi. Quorum errorem mihi tribui non debere quis nesciat, si velut me sequentes neque apprehendentes deviaverint in aliquam falsitatem, dum opaca viam carpere: quandoquidem nec ipsis sanctis divinorum Librorum auctoritatibus ullo modo quisquam recte tribuerit tam multos et varios errores haereticorum; cum omnes ex eisdem Scripturis falsas atque fallaces opiniones suas conentur defendere? Admonet me plane ac mihi jubet suavissimo imperio lex Christi, hoc est charitas, ut cum aliquid falsi in
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa ꝑueniat. ad alios sic. ad alios autẽ sic: acsi ille qͥse
ista ñ intellexisse conquerit᷑. nulla uniꝗͣ de talib reb
diligent᷑ & acute disputata intellig̾e potuit. secũ agat
uocis & studiis ut ꝓficiat: ñ mecũ querelis & conuiciis
ut taceã arguat. Qͥ uͦ hec legens dic̃. intelligo qͥoem qͥd dictũ
sit. s ñ uere dictum ẽ: afferat ut placet sententiã suam. &
ubrimũ fructum laboris huius mei ceꝑo. Qod si mͥ ñ potu¬
erit: quib id potuerit me uolente ac libente p̃stiterit. Ego
tam̃ in lege dñi meditor: si ñ die ac nocte. saltem qͥb tẽpoꝵ
particulis possum: & meditationes meas ne obliuione fugi¬
ant stilo alligo. sꝑans de miscđ̾ia dĩ. qͦd in om̃ĩb ueris quȩ
carta mͥ sunt. ꝑscuerantem me faci&. Siquid autẽ alit̾ sapio:
id quoq mͥ ipse reuelabit. suic ꝑ occultas inspirationes atq

Expanded text:
ipsa perveniat; ad alios sic, ad alios autem sic. At si ille qui se ipsa perveniat; ad alios sic, ad alios autem sic. At si ille qui se ista non intellexisse conqueritur, nulla unquam de talibus rebus diligenter et acute disputata intelligere potuit; secum agat votis et studiis ut proficiat, non mecum querelis et conviciis ut taceam. Qui vero haec legens dicit, Intelligo quidem quid dictum sit, sed non vere dictum est; asserat, si placet, sententiam suam, et uberrimum fructum laboris hujus mei cepero. Quod si mihi non potuerit, quibus id potuerit, me volente ac libente praestiterit: ego tamen in lege Domini meditor, si non die ac nocte , saltem quibus temporum particulis possum; et meditationes meas, ne oblivione fugiant, stilo alligo: sperans de misericordia Dei, quod in omnibus veris quae certa mihi sunt, perseverantem me faciet; si quid autem aliter sapio, id quoque mihi ipse revelabit , sive per occultas inspirationes atque
Abbreviated transcription (Latin):
ligo: locutionem meã rephendit. ñ fidem. Et forte uere potu¬
it dici planius: uerum tam̃ nullus hominum ita locutꝰ ẽ.
ut in omnib ab om̃ib intelligeret᷑. Uideat gͦ cui hoc in
sermone meo displic&e: utrum alios in talib reb questio¬
nibq uersatos intelligat. cum me ñ intelligit. Asi ita ẽ.
ponat librum meum. uł &̃ si hoc uidet᷑ abiciat: & eis potiꝰ
quos intelligit. oꝑam &e tempiis impendat. Non tam̃ ꝓpte¬
rea putet me tacere debuisse: quia ñ tam expedite ac di¬
lucide. ꝗͣ illi quos intelligit eloqui potui. Neq enĩ omĩa
quȩ ab omnib conscribuntur. in omĩum manꝰ ueniunt.
Ec fieri potest. ut ñnulli qui cẽ hȩc nr̃a intellig̾e ualent
illos planiores ñ inueniant libros. & in isto saltẽ inci¬
dant. idõq utile ẽ plures aplurib fieri diu̾so stilo. non
diu̾sa fide. cẽ de questionib eisdem. ut ad plurimos res

Expanded text:
ligo; locutionem meam reprehendit, non fidem: et forte vere potuligo; locutionem meam reprehendit, non fidem: et forte vere potuit dici planius; verumtamen nullus hominum ita locutus est, ut in omnibus ab omnibus intelligeretur. Videat ergo cui hoc in sermone meo displicet, utrum alios in talibus rebus quaestionibusque versatos intelligat, cum me non intelligit: et si ita est, ponat librum meum, vel etiam, si hoc videtur, abjiciat; et eis potius quos intelligit, operam et tempus impendat. Non tamen propterea putet me tacere debuisse, quia non tam expedite ac dilucide quam illi quos intelligit, eloqui potui. Neque enim omnia quae ab omnibus conscribuntur, in omnium manus veniunt: et fieri potest ut nonnulli qui etiam haec nostra intelligere valent, illos planiores non inveniant libros, et in istos saltem incidant. Ideoque utile est, plures a pluribus fieri diverso stilo, non diversa fide, etiam de quaestionibus eisdem, ut ad plurimos res
Abbreviated transcription (Latin):
& ordinẽ redeant: iam sentientes ꝗ̃ salubrit̾ in scã eccł̃a
medicina fidelium c̃stituta sit: ut ad ꝑceptionẽ in cõmu¬
tabilis ueritatis inbecillam m̃tẽ obseruata pietas san&.
ne in opinionẽ noxiȩ falsitatis. temeritas in ordinata pre¬
cipitet. Nec pigebit autẽ me sicubi hesito querere: nec
pudebit sicubi erro discere. De diu̾so iudicio legentium
tat querat mecum. ubi errorẽ suum cognoscit:
redeat adme. ubi meum: reuocet me. Ita in grediam᷑ simul
caritatis uiam. tendentes ad cum de q̃ dictum ẽ. querite
facie ci semꝑ. e hoc placitũ piũ atq tutũ corã dño d̃õ nr̃o
cum omnib inierim qui ea quȩ scribo legunt. & in omnib
scriptis meis maximeq in his ubi querit᷑ unitas trinitatis.¬
nec laboriosius aliquid querit᷑. nec fructuosiꝰ aliqͥd inuenit᷑.
Quisquis gͦ cum legit dic̃. ñ bene hoc dictum ẽ. qm̃ ñ intel¬

Expanded text:
et ordinem redeant, jam sentientes quam salubriter in sancta Ecclesia et ordinem redeant, jam sentientes quam salubriter in sancta Ecclesia medicina fidelium constituta sit, ut ad perceptionem incommutabilis veritatis imbecillem mentem observata pietas sanct, ne in opinionem noxiae falsitatis temeritas inordinata praecipitet. Nec pigebit autem me, sicubi haesito, quaerere; nec pudebit, sicubi erro, discere. CAPUT III. 5. Quid tat, quaerat mecum: ubi errorem suum cognoscit, redeat ad me; ubi meum, revocet me. Ita ingrediamur simul charitatis viam, tendentes ad eum de quo dictum est, Quaerite faciem ejus semper . Et hoc placitum pium atque tutum coram Domino Deo nostro cum omnibus inierim, qui ea quae scribo legunt, et in omnibus scriptis meis, maximeqnec laboriosius aliquid quaeritur, nec fructuosius aliquid invenitur. Quisquis ergo cum legit dicit, Hoc non bene dictum est, quoniam non intel
Abbreviated transcription (Latin):
datur. intelligat᷑: ut ñ quasi nr̃is excusationib illudant᷑.
s re ipsa exꝑiant᷑. & ẽẽ illud summũ bonũ. qͦd purgatissi¬
mis mentib cernit᷑. & a se ꝓpt̾ea cerni comp̃hendiq ñ posse.
quia m̃tis humanȩ acies inualida. in tam excellenti luce
ñ figit᷑. nͥ ꝑ iusticiam fidĩ nutrita uegecetur. S pͥmũ scd̾m
auctoritatẽ scripturarum sc̃arũ. utrũ ita se fides habeat
demonstrandum ẽ : deinde si uoluerit & adiuuauerit d̃.
istis garrulis ratiocinatorib elatiorib ꝗͣ capaciorib atq
idõ morbo ꝑiculosiore laborantib. sic fortasse seruiemus.
ut inueniant aliquid unde dubitare ñ possint. & ob hoc
in eo qͦd inuenire nequiuerint. de suis m̃tib potiꝰ ꝗͣ de ipsa
ueritate. uł de nr̃is disputationib conquerant᷑. atq ita si
quid eis erga dm uł amoris ẽ uł timoris. ad initium fidĩ

Expanded text:
datur, intelligatur; ut non quasi nostris excusationibus illudantur, datur, intelligatur; ut non quasi nostris excusationibus illudantur, sed reipsa experiantur, et esse illud summum bonum quod purgatissimis mentibus cernitur, et a se propterea cerni comprehendique non posse, quia humanae mentis acies invalida in tam excellenti luce non figitur, nisi per justitiam fidei nutrita vegetetur. Sed primum secundum auctoritatem Scripturarum sanctarum, utrum ita se fides habeat, demonstrandum est. Deinde si voluerit et adjuverit Deus, istis garrulis ratiocinatoribus, elatioribus quam capacioribus, atque ideo morbo periculosiore laborantibus, sic fortasse serviemus, ut inveniant aliquid unde dubitare non possint, et ob hoc in eo quod invenire nequiverint, de suis mentibus potius quam de ipsa veritate, vel de nostris disputationibus conquerantur: atque ita si quid eis erga Deum vel amoris est vel timoris, ad initium fidei
Abbreviated transcription (Latin):
pariuilis in xp̃o lac uob̃ potum dediñ escam. Nondũ enĩ
irascunt᷑: & sibi contumeliose diciputant. Et plerũq ma¬
lunt credere eos potiꝰ a quib hȩc audiunt. ñ hab̃e qͦd dicant.
ꝗͣ se caꝑe ñ posse qͦd dixerint. Et aliquando afferimus eis
rationẽ. ñ quam petunt cum de dõ querunt. quia nec ipsi
eam ualent sumere. nec nos fortasse uł adp̃hendere uel
ꝓferre: s qua demonstret᷑ eis ꝗ̃ sint in habiles. minimeq
idonei ꝑcipiendi qͦs exigunt. S quia ñ audiunt qͦd uo¬
lunt. aut callide nos agere putant. ut nr̃ãm occultemꝰ
imꝑitiam. aut malitiose qͦd cis inuideamus peritian:
atq ita indignantes ꝑturbatiq discedunt. Ordo dispu
adiuuante dũo do nr̃o suscipiem̃. & eam ipsa
quã flagitant quantũ possumꝰ reddere rationẽ.
quod trinitas sit unus solus & uerus ds̃. & ꝗͣ recte pat̾ ⁊ filiꝰ¬
& sp̃c sc̃s unus eiusdemq substantiȩ uł essentiȩ dicat᷑. cre¬

Expanded text:
Christo, lac potum dedi vobis, non escam: nondum enim busdam, irascuntur, et sibi contumeliose dici putant; et plerumque malunt credere eos potius, a quibus hoc audiunt, non habere quod dicant, quam se capere non posse quod dixerint. Et aliquando afferimus eis rationem, non quam petunt cum de Deo quaerunt; quia nec ipsi eam valent sumere, nec nos fortasse vel apprehendere vel proferre: sed qua demonstretur eis quam sint inhabiles minimeque idonei percipiendo quod exigunt. Sed quia non audiunt quod volunt, aut callide nos agere putant ut nostram occultemus imperitiam, aut malitiose quod eis invideamus peritiam; atque ita indignantes perturbatique discedunt. CAPUno Deo nostro suscipiemus et eam ipsam quam flagitant, quantum possumus, reddere rationem, quod Trinitas sit unus et solus et verus Deus, et quam recte Pater et Filidicatur, cre
Abbreviated transcription (Latin):
s eo isu uidet᷑: quo iã qͥ uident. ñ homines. s ultra ho¬
mines sunt. Recte gͦ ipse ds trinitas intelligit᷑. beatꝰ &
solus potens. ostendens aduentum dñi nr̃i iħu xꝑi tem
porib ꝓpriis. Sic enim dictum ẽ solus ht̃ immortalita¬
tem: quomͦ dictum ẽ qui fac̃ mirabilia solus. Qod uelĩ
scire: de qͦ dictum accipiant. Si de patre tantũ. quomͦ gͦ

Expanded text:
iam qui uident, non homines, sed ultra homines sunt. recte ergo ipse deus trinitas intellegitur beatus et solus potens, ostendens aduentum domini nostri Iesu Christi temporibus propriis. sic enim dictum est: solus habet immortalitatem, quomodo dictum est: qui facit mirabilia solus. quod uelim scire,
Abbreviated transcription (Latin):
hab&e immortalitatẽ: cum & anima mͦ qͥdam immortalis eẽ
dicat᷑. & sit. Non autẽ diceret solus hab&e: nsi quia uera in¬
mortalitas in commutabilitas ẽ. quã nulla potest habere
creatura. qm̃ solius creatoris ẽ. Hoc & iacob dic̃. Om̃e datũ
oꝑtimũ & omne donum ꝑfectum de sursũ ẽ descendens apa-¬
tre luminũ. apud quẽ ñ ẽ commutatio: nec mom̃ti obum¬
bratio. Hoc & dauid. Mutabis ea & mutabunt᷑: tu autem
idem ipse es. Proinde substantiã dĩ sine ulla sui commuta¬
tione mutabilia facientẽ. & sine ullo suo temporali motu.
temparalia creantẽ: intueri & plene nosse difficile ẽ. Et idõ
ẽ uecessaria purgatio m̃tis nr̃ȩ: qua illud ineffabile ineffa¬
bilit̾ uideri possit. Qua nondum p̃diti fide nutrimͣ. & per
quedam tolerabiliora. ut ad illud capiendum apti &e habi¬
les efficiamur. itinera ducimur. Unde apłs in xp̃o qͥdem¬

Expanded text:
habet immortalitatem : cum et anima modo quodam immortalis esse dicatur et sit, non diceret, solus habet, nisi quia vera immortalitas incommutabilitas est, quam nulla potest habere creatura; quoniam solius est Creatoris. Hoc et Jacobus dicit: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, apud quem non est commutatio, nec momenti obumbratio . Hoc et David: Mutabis ea, et mutabuntur; tu vero idem ipse es . 3. Proinde substantiam Dei sine ulla sui commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu temporalia creantem, intueri et plene nosse difficile est: et ideo est necessaria purgatio mentis nostrae, qua illud ineffabile ineffabiliter videri possit; qua nondum praediti, fide nutrimur, et per quaedam tolerabiliora, ut ad illud capiendum apti et habiles efficiamur, itinera ducimur. Unde Aposto
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ quãuis iam gr̃a eiꝰ renatis. s adhuc carnalib & anima¬
lib tamꝙͣ paruulis in xp̃o. ñ ex diuina uirtute in qua eqͣ¬
lis ẽ patri. s ex humana infirmitate ex qua crucifixͦ ẽ
comm̃daint. Ait namq. Neq enim uidicaui me scire.
aliquid in uob̾: nisi iħm xp̃m. & hunc crucifixum. De

Expanded text:
uamvis jam gratia ejus renatis, sed adhuc carnalibus et animalibus, tanquam parvulis in Christo, non ex divina virtute in qua aequalis est Patri, sed ex humana infirmitate ex qua crucifixus est, commendavit. Ait namque: Neque enim judicavi me scire aliquid in vobis, nisi Jesum Ch
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ creatura sp̃c sc̃s. Quia cui corpus nr̃m templũ exhibe.¬
mus. necẽt ẽ ut huic eam seruitutem debeamus. qua ñ nͥ
dõ seruiendum ẽ: quȩ grece appellatur latria. unde con¬
sequenter dicit. glorificate gͦ d̾m in corpore ur̃o. uii.¬

Expanded text:
non est creatura spiritus sanctus, quia cui corpus nostrum templum exhibenon est creatura spiritus sanctus, quia cui corpus nostrum templum exhibemus, necesse est, ut huic eam seruitutem debeamus, qua non nisi deo seruiendum est, quae graece appellatur wreeia. unde consequenter dicit: glorificate ergo et portate deum i
Abbreviated transcription (Latin):
rabis: & illi soli seruies. Nam hoc distinctius in greca scͥp¬
tura inuenitur. latreusys enim ht̃. Porro si tali seruitu¬
te seruire creaturȩ ꝓhibemur. quandoqͥdẽ dictũ ẽ. dñm
đm tuum adorabis. & illi soli seruies. unde apł̃s dete¬
statur eos qui coluert̃ & seruierunt creaturȩ potiꝰ ꝗͣ crea¬
tori: non ẽ utiq creatura sp̃c sc̃s. cui ab omĩb scĩs talis
seruitꝰ exhibetur dicente apło. nos enim sumus circũcisio
spũi dĩ seruientes. qͦd ẽ in greco latreuontes. Plures enim
codices &̃ latini sic habent. qui sp̃ui dĩ seruimus. greci aut̃
om̃s aut pene om̃s. In ñnullis autem exemplarib latinis
inuenimus: ñ sp̃ui dĩ seruimus. s spu dõ seruimꝰ. S qui
in hoc errant. & auctoritati grauiori cedere decrectant.
numqͥd & illud uarium in codicib reꝑiunt. nescitis qr
audeat menbra xp̃i templũ eẽ creaturȩ minoris scđm ip¬

Expanded text:
rabis, et illi soli servies . Nam hoc distinctius in Graeca Scriprabis, et illi soli servies . Nam hoc distinctius in Graeca Scriptura invenitur, λατρεύσεις enim habet. Porro si tali servitute creaturae servire prohibemur, quandoquidem dictum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Unde Apostolus detestatur eos, qui coluerunt et servierunt creaturae potius quam creatori—non est utique creatura spiritus sanctus, cui ab omnibus sanctis talis seruitus exhibetur dicente apostolo: nos enim sumus circumcisio, spiritui dei seruientes, quod est in graeco XatQetovreg; plures enim codices etiam latini sic habent: qui spiritui dei seruimus; graeci autem omnes ant paene omnes. in nonnullis autem exemplaribus latinis inuenimus non spiritui dei seruimus, sed spiritu deo seruimus. sed qui in hoc errant et auctoritati grauiori cedere detractant, numquid et illud uarium in codicibus reperiunt: nescitis, quaudeat membra Christi templum esse creaturae minoris secundum ip
Abbreviated transcription (Latin):
pat᷑ quem ñ fec̃ ipse filiꝰ: non omĩa ꝑ filium facta suts.
aut si omĩa ꝑ filium facca sunt. ipsegͥ factus ñ ẽ. ut cũ
patre faceret omĩa quȩ facta sunt. Quamꝗ̃ nec ab ipso u̾bo
tacuerit apłs. & aꝑtissime omnino dixerit. qui cũ in for-¬
ma dĩ eẽt. non rapinam arbitrat᷑ ẽ eẽ ȩqualis dõ. hic dm̃
propͥe patrem appellans: sic̃ alibi. caput autẽ xp̃i ds̃.
nos qui hȩc disputauerunt. abundantꝰ usi sunt. quia & ip¬
se ds̃ & ñ creatura. qͦd si ñ creatura. ñ tantũ ds. nã & hoĩes
& in trinitatis unitate consubstantialis & coȩternus. Ala¬
xime uͦ illo loco satis claret. qͦd sp̃c sc̃s ñ sit creatura: ubi
iubemur ñ seruire creaturȩ. s creatori. Non eo mͦ qͦ iubem᷑
ꝑ caritatẽ seruire inuicem qͦd ẽ grece deleusyn. s comͦ quo
qui simulachris eam seruitutẽ exhibent. quȩ debetur deo.
Scđ̃m hanc enim seruitutẽ dictum ẽ. dñm dm̃ tuũ ado¬

Expanded text:
lius, non omnia per filium facta sunt; at omnia per filium facta sunt: ipse igitur factus non est, ut cum patre faceret omnia, quae facta sunt. quamquam nec ab ipso uerbo tacuerit apostolus et apertissime omnino dixerit: qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, hic deum proprie patrem appellans, sicut alibi: caput autem Christi denos qui haec disputauerunt abundantius usi sunt, quia et ipse deus, et non creatura. quod si non creatura, non tantum deus — nam et homines et in trinitatis unitate consubstantialis et coaeternus. maxime uero illo loco satis claret, quod spiritus sanctus non sit creatura, ubi iubemur non seruire creaturae, sed creatori, non eo modo, quo iubemur per caritatem seruire inuicem, quod est graece dovXeveiv, sed eo moqui simulacris eam servitutem exhibent quae debetur Deo. Secundum hanc enim servitutem dictum est: Dominum Deum tuum ado
Abbreviated transcription (Latin):
modi falsitatib humanus animꝰ purgaret᷑: sca scriptura par¬
uulis congruens. nulliꝰ generis rerum u̾ba uitauit. ex quib
quasi gracdatĩ ad diuina atq sublimia. nr̃ intellectꝰ uelit nu¬
tritus assurgerae. Nam & u̾bis ex reb corporalib sumptis
usa ẽ cũ de dõ loqueret᷑: uelut cum ait. Sub umbraculo ala¬
rũ tuarũ ꝓtege me. Et de spiritali creatura multa transtu¬
lit. quib significaret illud qͦd ita ñ eẽt. s ita dici opus eĩt.
sicuti ẽ. ego sum ds relans. & penitet me hominẽ fecisse.
De reb autẽ quȩ omnino ñ sunt. ñ traxit aliqua uocabu¬
la. quib uł figurarae locutiones. uł spiraret enigniata.
Unde ꝑniciosius & inanius euanescunt: qui t̾cio illo ge¬
nere erroris. aueritate secluduntur. hoc suspicando dedõ.
qͦd neq in ipso. neq in ulla creatura inueniri potest. Reb
enim quȩ in creatura reꝑiunt᷑: solet scriptura diuina ue¬
lut infantilia oblectam̃ta formare: quib infirmoꝵ ad

Expanded text:
modi falsitatibus humanus animus purgaretur, sancta Scriptura parvulis congruens, nullius generis rerum verba vitavit, ex quibus quasi gradatim ad divina atque sublimia noster intellectus velut nutritus assurgeret. Nam et verbis ex rebus corporalibus sumptis usa est, cum de Deo loqueretur; velut cum ait, In tegmine alarum tuarum protege me . Et de spirituali creatura multa transtulit, quibus significaret illud quod ita non esset, sed ita dici opus esset; sicuti est, Ego sum Deus zelans ; et, Poenitet me hominem fecisse . De rebus autem quae omnino non sunt, non traxit aliqua vocabula, quibus vel figuraret locutiones, vel spissaret aenigmata. Unde perniciosius et inanius evanescunt, qui tertio illo genere erroris a veritate secluduntur, hoc suspicando de Deo, quod neque in ipso, neque in ulla creatura inveniri potest. Rebus enim quae in creatura inveniuntur, solet Scriptura divina velut infantilia oblectamenta formare, quibus infirmorum ad