comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
guȩ appellantur gentium quarũ nr̃a latina ẽ. quis¬
quis in quã hoc intelligere pot̾. ẽ pot̾ uidere ꝑ hoc
speculum. atq in hoc eniginate aliꝗͣ uerbi illius similitu
dinem. de qͦdictum ẽ. In pͥncipio erat u̾bum. & uerbum
erat apud đm. & d̾s erat u̾bum. Hecesse ẽ enim cũ uer¬
bum loquim᷑. idest qͦd scimus loquimur. ex ipsa scien¬
tia quã memoria tenemus nascat᷑ ubum qͦd eiꝰ modi
sit omnino. cuius modi ẽ illa scientia de quanascitur.
formata quippe cogitatio ab eare quã scimꝰ: u̾bũ ẽ qͦd in
corde dicimus. quod nec grecum ẽ nec latinum. nec lin¬
guȩ alicuius alterius. S cum id opus ẽ in eorum quib
loquimur ꝑferre notitiam: aliqͦd signũ qͦ significetur
assumitur. Et plerunq sonus. aliq̾n &̃ nutus. ille au¬
rib. ille oculis exhibetur: ut ꝑ signa corporalia õ cor¬
poris sensib u̾bum quod mente gerimus innotescat.

Expanded text:
guae appellantur gentium, quarum nostra latina est: quisguae appellantur gentium, quarum nostra latina est: quisquis, inquam, hoc intelligere potest, jam potest videre per hoc speculum aum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum . Necesse est enim cum verum loquimur, id est, quod scimus loquimur, ex ipsa scientia quam memoria tenemus, nascatur verbum quod ejusmodi sit omnino, cujusmodi est illa scientia de qua nascitur. Formata quippe cogitatio ab ea re quam scimus, verbum est quod in corde dicimus: quod nec graecum est, nec latinum, nec linguae alicujus alterius; sed cum id opus est in eorum quibus loquimur perferre notitiam, aliquod signum quo significetur assumitur. Et plerumque sonus, aliquando etiam nutus, ille auribus, ille oculis exhibetur, ut per signa corporalia etiam corporis sensibus verbum quod mente gerimus innotescat.
Abbreviated transcription (Latin):
emittitur: Hic certe aꝑtissime demonstrauit os corpo¬
ris. At in eo qͦd sequit᷑ os cordis ostendens. quȩ autẽ proce
cet̾a. Qͥd hac expositione lucidiꝰ: Nec cam̃ quia dicimꝰ
locutiones cordis. ẽe cogitationes: iõo ñ st̾ &̃ uisiones ex¬
ortȩ de noticie uisionib quando uerȩ st̃. foris enim cũ ꝑ
corpꝰ hȩc fiuint: aliud ẽ locutio. aliud insio. Int̾ autẽ cum
cogitamꝰ: uttumq unum ẽ. sic̃ auditio & uisio duo quedã
sunt int̾ se distantia insensib corporis. in animo autẽ ñ
ẽ aliud atq aliud uidere & audire. Ac ꝑhoc cum locutio
tas. dixerunt inquit intra se: hic blasphemat. Deinde
subiunxit. & cũ uidissoe iħo cogitationes eoꝵ Uidit gͦ qͦd
dyxerunt. Uidit enĩ cogitatione sua cogitationes eorum
sonorum eĩ imagines cogitatione uoluant᷑. hoc ẽ enĩ
qͦd ad nullam ꝑtin&e linguam. earũ scilicet quȩ lin¬

Expanded text:
emittitur? Hic certe apertissime demonstravit os corpoemittitur? Hic certe apertissime demonstravit os corporis. At in eo quod sequitur os cordis ostendens, Quae autem, inqui , etc. Quid hac expositione lucidius? Nec tamen quia dicimus locutiones cordis esse cogitationes, ideo non sunt etiam visiones exortae de notitiae visionibus, quando verae sunt. Foris enim cum per corpus haec fiunt, aliud est locutio, aliud visio: intus autem cum cogitamus, utrumque unum est. Sicut auditio et visio duo quaedam sunt inter se distantia in sensibus corporis, in animo autem non est aliud atque aliud videre et audire: ac per hoc cum locutio tas: Dixerunt, inquit, intra se, Hic blasphemat; deinde subjunxit, Et cum vidisset Jesus cogitationes eorum. Vidit ergo quae dixerunt. Vidit enim cogitatione sua cogitationes eorum, sonorum ejus imagines cogitatione volvantur: hoc enim est quod ad nullam pertinet linguam, earum scilicet quae lin
Abbreviated transcription (Latin):
tationes eoꝵ: respondens dixit ad illos. Oid cogitatis in
cordib ur̃is: Quale ẽ in libro sapientiȩ. dixerunt cogi¬
tantes: tale hic ẽ cogitauerunt dicentes. Et illic enĩ
&e hic ostendit᷑ intra se. atq incorde suo dicere: id ẽ co¬
gitando dicere. Dixert̾ quippe intra se: & dictum ẽ eis
quid cogitatis. Et de illo diuite. cuius uberes fructus
ager atculit: ait ipse dñs. Et cogitabat intra se dicens.
Quedã gͦ cogitationes: locutiones sunt cordis. Qdita
hominẽ: s qͦd ꝓcedit exore hoc comquinat hominẽ.
Una sententia: duo quedam hominis ora cõplex ẽ:
unũ corporis. alterum cordis. Nam utiq unde illi homi¬
nem putauert̾ inquinari: in os intrat corporis. Unde autẽ
dñs dix̃ inquinari hominẽ: de cordis ore ꝓcedit. Ita quippe
exposuit ipse qͦd dixerat. Nam paulopꝰ de hac re discipłis
suis. adhuc & uos inquit sine intellectu estis. Hon intelli¬
gitis qui om̃e qͦd in os intrat. inuentrẽ uadit. & in secessũ

Expanded text:
esus, respondens dixit ad illos: Quid cogitatis in cordibus vestris ? Quale est in libro Sapientiae, Dixerunt cogitantes; tale hic est, Cogitaverunt dicentes. Et illic enim et hic ostenditur, intra se atque in corde suo dicere, id est, cogitando dicere. Dixerunt quippe intra se, et dictum est eis, Quid cogitatis? Et de illo divite cujus uberes fructus ager attulit, ait ipse Dominus, Et cogitabat intra se, dicens . 18. Quaedam ergo cogitationes locutiones sunt cordis, ubi ethominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem. Una sententia duo quaedam hominis ora complexus est, unum corporis, alterum cordis. Nam utique unde illi hominem putaverant inquinari, in os intrat corporis: unde autem Dominus dixit inquinari hominem, de cordis ore procedit. Ita quippe exposuit ipse quod dixerat. Nam paulo post de hac re discipulis suis: Adhuc et vos, inquit, sine intellectu estis? Non intelligitis quia omne quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum
Abbreviated transcription (Latin):
cogitantes ñ recte. Exposuit enim quid sit. dixert ap̾
se: cum addidit cogitantes. Huic simile ẽ in euangłio
qͦd qͥdam scribȩ cũ audissent adño dictũ paralitico. con¬
fide fili remitcunt᷑ tͥ peccata tua: dixert̾ intra se. Hic blas

Expanded text:
cogitantes non recte . Exposuit enim quid sit, Dixerunt apud cogitantes non recte . Exposuit enim quid sit, Dixerunt apud se, cum addidit, cogitantes. Huic simile est in Evangelio, quod quidam Scribae cum audissent a Domino dictum paralytico, Confide, fili, remittun
Abbreviated transcription (Latin):
& habemus in notitia &ẽ si ñ cogitem᷑. siue ad
contemplatiuam scientiam ꝑtineant quã proprie sa¬
pientiam: siue ad actiuam quam ꝓprie scientiã nun¬
cupandam ẽt̃ dissetui. Simul enim utrũq mentis ẽ
unius: & imago dĩ una. Cum uͦ de inferiore distinetius
& scorsum agitur: tunc ñẽ uocanda imago di. ꝗͣuis in ea
tercio decimo uolumine ostendimꝰ. Nec gͦ simul de uniu̾¬
sa scientia hominis loquim᷑: in qua nob̾ nota st̃ quȩcũq
sunt nota. qͣutiq uera sunt. alioquin: nota ñ eẽnt. Ne¬
ino enim falsa nouit: nͥ cũ falsa ẽẽ nouit. Qod si nouit.
uerum nouit. Uerum ẽ enĩ: qͦd illa falsa sint. De his gͦ nẽ
disserimꝰ. quȩ nota cogitamꝰ. & nota st̃ nob̃. &̃ si n̾ cogiten¬
tur a nob. S certe si ea dicere uelimꝰ: nͥ cogitata ñ possumꝰ.
Ham ae si u̾ba ñ sonent: qͥ in corde suo dic̃ utiq cogitat
Unde illud ẽ in libro sapientiȩ. Oixerunt impũ ap̃ se

Expanded text:
d contemplativam scientiam pertineant, quam proprie sapientiam, sive ad activam, quam proprie scientiam nuncupandam esse disserui. Simul enim utrumque mentis est unius, et imago Dei una. Cum vero de inferiore distinctius et seorsum agitur, tunc non est vocanda imago Dei, quamvis et tertio decimo volumine ostendimus . Nunc ergo simul de universa scientia hominis loquimur, in qua nobis nota sunt quaecumque sunt nota: quae utique vera sunt, alioquin nota non essent. Nemo enim falsa novit, nisi cum falsa esse novit: quod si novit, verum novit; verum est enim quod illa falsa sint. De his ergo nunc disserimus quae nota cogitamus, et nota sunt nobis etiam si non cogitentur a nobis. Sed certe si ea dicere velimus, nisi cogitata non possumus. Nam etsi verba non sonent, in corde suo dicit utique qui cogitat. Unde illud est in libro Sapientiae: Dixerunt apud se
Abbreviated transcription (Latin):
enim ẽ & ipse memoria. sua intelligentia. sua dilectio.
hab&e memoriam. & filium intelligentiam. & se dilec¬
tionem. Heq enim sapientia eẽt. si alius ei meminis¬
set. eiq alius intelliger&. ac tantummͦ sibi ipse dili¬
geret. s ipse hab& hec tria. & ea sic hab&. ut hec ipsa
ipse sit. Ueruntamen ut ita sit: inde illi ẽ unde pro¬
cedit. Quis gͦ hominum potest istam sapientiã qua
nouit d̾s omnia ita ut nec ea quȩ dicuntur prete¬
rita ibi pareant. nec ea quȩ dicuntur futura quasi de¬
sint expectentur ut ueniant. s & preterita & futura
cum p̾sentib sint cuncta p̾sentia. nec singula cogiten¬
tur. & ab aliis ad alia cogitando transeat᷑. s uno ospectu
simul presto sint uniu̾sa: Qs inꝗͣ hominũ cõprehendit
istã sapientiã. eandẽ prudentiam. eandẽq scientiã. qnqͥdẽ

Expanded text:
enim est et ipse memoria, sua intelligentia, sua dilectio; enim est et ipse memoria, sua intelligentia, sua dilectio; habet memoriam, et Filium intelligentiam, et se dilectionem; neque enim sapientia esset, si alius ei meminisset, eique alius intelligeret, ac tantummodo sibi ipse diligeret: sed ipse habet haec tria, et ea sic habet, ut haec ipsa ipse sit. Verumtamen ut ita sit, inde illi est unde procedit. 13. Quis ergo hominum potest istam sapientiam qua novit Deus omnia, ita ut nec ea quae dicuntur praeterita, ibi praetereant, nec ea quae dicuntur futura, quasi desint exspectentur ut veniant, sed et praeterita et futura cum praesentibus sint cuncta praesentia; nec singula cogitentur, et ab aliis ad alia cogitando transeatur, sed in uno conspectu simul praesto sint universa: quis, inquam, hominum comprehendit istam sapie
Abbreviated transcription (Latin):
consequent̾ est & intelligens pat̾ ea quaipse sua ẽ intelli¬
gentia: neq cnuim eẽt sapiens qui non eẽt intelligens.
filius autem intelligentia patris de intelligentia genit᷑
quod ẽ pater. Hoc & de memoria non inconuenienter
dici potest. Quomodo ẽ enim sapiens qui nichil memi¬
nit. uł sui non meminit: inde quia sapientia pat̾.
sapientia filius: sicut sibi meminit pat̾ ita & filius.
Et sicut sui & filii meminit pat̾ memoria ñ filii s
sua: ita sui & patris meminit filius. memoria ñ patris.
s sua. Dilectio quoq ubi nulla ẽ. quis ullam dicat eẽ
sapientiam: Ex quo colligitur ita ẽẽ patrem dilecti¬
onem suam: ut intelligentiam & memoriam suam.
Ecce gͦ illa tria. idest memoria. intelligentia. dilectio.
seu uoluntas. in illa summa & immutabili essentia
Et quia filius quoq sapientia ẽ genita de sapientia:
pates ei meminit. nec sp̃c sc̃s ei diligit. s ipse sibi. Sua

Expanded text:
consequenter est et intelligens Pater ea qua ipse sua est intelliconsequenter est et intelligens Pater ea qua ipse sua est intelligentia; neque enim esset sapiens qui non esset intelligens: Filius autem intelligentia Patris de intelligentia genitus quod est Pater. Hoc et de memoria non inconvenienter dici potest. Quomodo est enim sapiens qui nihil meminit, vel sui non meminit? Proinde, quia sapientia Pater, sapientia Filius, sicut sui meminit Pater, ita et Filius: et sicut sui et Filii meminit Pater, memoria non Filii, sed sua; ita sui et Patris meminit Filius, memoria non Patris, sed sua. Dilectio quoque ubi nulla est, quis ullam dicat esse sapientiam? Ex quo colligitur ita esse Patrem dilectionem suam, ut intelligentiam et memoriam suam. Ecce ergo tria illa, id est, memoria, intelligentia, dilectio sive voluntas in illa summa et immutabili essentia Et quia Filius quoque sapientia est genita de sapientia, Pater ei meminit, nec Spiritus sanctus ei diligit, sed ipse sibi: sua
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃s caritas & sua & patris & filii. Qͥs hȩc in illa trinita¬
te opinari ut affirmare p̃sumat: Si enim ibi solus
filius intelligit. & sibi & patri & spũi scõ. ad illam redit᷑
absurditatem ut pat̾ non sit sapiens de seipso. s de fi¬
lio. nec sapientia sapientiam genuerit. s ea sapien¬
tia pater dicatur sapiens eẽ quam genuit. Ubi enĩ
non ẽ intelligentia: nec sapientia potest ẽẽ. Ac per
hoc si pater non intelligit ipse sibi. s filus intellig̾
patri: ꝓfecto filius sapientem facit patrẽ. Et si hoc ẽ
dõ ẽẽ quod saꝑe. & ea illi essentia ẽ quȩ sapientia: non
filius apatre quod uerum ẽ. s a filio potius ht̃ pater.
essentiam. qued absurdissimum & falsissimum ẽ. Hanc
absurditatem nos in libro septimo discussisse. conui¬
cisse. abiecisse certissimum ẽ. E st gͦ d̾s pat̾ sapiens.
ea qua ipse sua ẽ sapientia & filius sapientia patris
de sapientia quod ẽ ꝑat̾ de quo ẽ filius genitus. Quocura

Expanded text:
sanctus charitas et sua et Patris et Filii? Quis haec in illa Trinitate opinari vel affirmare praesumat? Si enim solus ibi Filius intelligit, et sibi et Patri et Spiritui sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de se ipso, sed de Filio; nec sapientia sapientiam genuerit, sed ea sapientia Pater dicatur sapiens esse quam genuit. Ubi enim non est intelligentia, nec sapientia potest esse: ac per hoc si Pater non intelligit ipse sibi, sed Filius intelligit Patri, profecto Filius Patrem sapientem facit. Et si hoc est Deo esse quod sapere, et ea illi essentia est quae sapientia, non Filius a Patre, quod verum est; sed a Filio potius habet Pater essentiam, quod absurdissimum atque falsissimum est. Hanc absurditatem nos in libro septimo discussisse, convicisse, abjecisse certissimum est . Est ergo Deus Pater sapiens, ea qua ipse sua est sapientia, et Filius sapientia Patris de sapientia quod est Pater, de quo genitus est Filius. Quocirca
Abbreviated transcription (Latin):
lent plurimũ. ñ sol& eoꝵ ꝓuidentia s memoria p̾di¬
cari. fieri ista in animo uł ab animo nr̃o nouimus.
&e certissun sumꝰ. Quomͦ autẽ fiant. quanto attentiꝰ
uoluerimus aduert̾e. tantomag̃ nr̃ & sermo succum¬
bit. & ipsa non ꝑdurat intentio. ut ad liquidũ aliqͥd
nr̃a intelligentia & si non lingua ꝑueniat. Et pu
tamus nos utrũ dĩ ꝓuidentia eadem sit quȩ memoria.
& intelligentia. qui ñ singła cogitando aspicit. s una
ȩterna & immutabili & ineffabili uisione complectit᷑.
cuncta qͥ nouit. tanta m̃tis infirmitate posse cõphen¬
dere: In hac gͦ difficultate & angustiis: lib& exclama¬
ualuit. n potero ad illã. Ex hoc inquit intelligo ꝗͣ
sit mirabilis & in comprehensibilis scientia tua. qua
me fecisti: q̾n nec me ipsum comp̾hendere ualeo quẽ
fecisti. Et tamen in meditatione mea exardescit ig¬
nis: ut queram faciem tuam semꝑ. De speculo in quo¬

Expanded text:
lent plurimum, non solet eorum providentia, sed memoria praedilent plurimum, non solet eorum providentia, sed memoria praedicari. Fieri ista in animo vel ab animo nostro novimus, et certissimi sumus: quomodo autem fiant, quanto attentius voluerimus advertere, tanto magis noster et sermo succumbit, et ipsa non perdurat intentio, ut ad liquidum aliquid nostra intelligentia, et si non lingua, perveniatamus nos utrum Dei providentia eadem sit memoria et intelligentia, qui non singula cogitando aspicit, sed una aeterna, immutabili, atque ineffabili visione complectitur cuncta, quae novit tanta mentis infirmitate posse comprehendere. In hac igitur difficultate et angustiis libet exclamavaluit, sit mirabilis et incomprehensibilis scientia tua qua me fecisti, quando nec meipsum comprehendere valeo quem fecisti: et tamen in meditatione mea exardescit ignis, ut quaeram faciem tuam semper. » CAPUT VI. U
Abbreviated transcription (Latin):
intelligentiȩ nr̃ȩ adsunt: possumꝰ utcumq cspic̾e. Ea
uͦ quȩ absunt. ⁊ tam̃ asfuerunt: ꝑmemoriã nouimꝰ
quȩ obliti ñ sumꝰ. Nec ex futuris p̾terita. s futura ex
pret̾itis: ñ tam̃ firma cognitione conicimꝰ. Nã quasdã
cogitationes nr̃as quas futuras uelut manifestiꝰ atq
certius proximas quasq conspicimꝰ: memnoria faciente
id agimꝰ cũ agere ualemꝰ. quantũ ualemꝰ. qͣ uidet᷑ ñ adea
q̃ futura sunt. s ad p̾t̾ita ꝑtin̾e. Qd licae exꝑiri in eis dic
tis uł canticis. quoꝵ seriẽ memorit̾ reddimꝰ. Hisi enim
pͥuiderem᷑ eogitatione qͥ sequit᷑ ñ utiq dicerem̃. Et ca¬
men ut p̃uideamus: non ꝓuidentia nos instruit. sed
memoria. Nam donec finiatur om̃e ꝗͦd dicimus. siue
canimus: nichil ẽ qͦd non prouisũ ꝓspectumq ꝓferat᷑.
Et cam̃ cum id agimꝰ non dicim᷑ ꝓuident᷑. s memorit̾
canere uł dicere. Ec qui hoc in multis ꝓferendis ua¬

Expanded text:
possumus utcumque conspicere: ea vero quae absunt, et tamen adfuerunt, per memoriam novimus, quae obliti non sumus. Nec ex futuris praeterita, sed futura ex praeteritis, non tamen firma cognitione conjicimus. Nam quasdam cogitationes nostras, quas futuras velut manifestius atque certius proximas quasi prospicimus, memoria faciente id agimus, cum agere valemus quantum valemus, quae videtur non ad ea quae futura sunt, sed ad praeterita pertinere. Quod licimus. Nisi enim praevideremus cogitatione quod sequitur, non utique diceremus. Et tamen ut praevideamus, non providentia nos instruit, sed memoria. Nam donec finiatur omne quod dicimus, sive canimus, nihil est quod non provisum prospectumque proferatur. Et tamen cum id agimus, non dicimur providenter, sed memoriter canere vel dicere; et qui hoc in multis ita proferendis va
Abbreviated transcription (Latin):
ut comitat᷑ ad dr̃m: tanꝗͣ ad eam lucẽ qua ẽ cũ ab illo
auerteret᷑ quodammꝰ tangebat᷑. Nã hinc ẽ qͦd eẽ impii cogi¬
tant ȩt̾nitatẽ. & multa recte rep̃hendunt. recteq laudant in
hominũ morib. Qib ea tandẽ regulis iudicant. nͥ in quib ui
bio m̃te ista uideant᷑. eorumq m̃tes constet eẽ mutabiles. has
uͦ regulas immutabiles uideat. quisqͥs in eis & hoc uidere po-¬
tuerit. nec in habitu suȩ m̃tis cum illȩ regulȩ sint iusticiȩ.
m̃tes uͦ eorũ eẽ constet iniustas. Ubinã sunt iste regłe scrip¬
tȩ. uͥ quid sit iustum. & iniustus agnoscit. ubi cernit ha-¬
bendum eẽ. qͦd ipse ñ ht̃: Ubi gͦ scriptȩ sunt nͥ in libro
ẽ qui ab illa luce au̾tit᷑. aqua tam̃ tangitur. Q autẽ nec
uid& quẽ admodũ sit uiuendum: extusabilius qͥdem pec¬
cat. quia ñ ẽ transgressor legis incognitȩ. S &ẽ ipse splen¬

Expanded text:
ut convertatur ad Dominum, tanquam ad eam lucem qua etiam cum ab illo ut convertatur ad Dominum, tanquam ad eam lucem qua etiam cum ab illo averteretur quodamnt et multa recte reprehendunt recteque laudant in hominum moribus. quibus ea tandem regulis iudicant nisi naturalibusbio mente ista videantur, eorumque mentes constet esse mutabiles, has vero regulas immutabiles videat, quisquis in eis et hoc videre potuerit; nec in habitu suae mentis, cum illae regulae sint justitiae, mentes vero eorum constet esse injustas. Ubinam sunt istae regulae scriptae, ubi quid sit justum et injustus agnoscit, ubi cernit habendum esse quod ipse non habet? Ubi ergo scriptae sunt, nisi in libro est qui ab illa luce avertitur, a qua tamen tangitur. Qui autem nec videt quemadmodum sit vivendum, excusabilius quidem peccat, quia non est transgressor cognitae legis: se
Abbreviated transcription (Latin):
tu posse se surgere. ñ nisi suo uoluntario defectu cadere
potuisse. Non sane reminiscit᷑ beatitudinis suȩ: fuit quip¬
pe illa & ñẽ: eiusq ista penitꝰ oblita ẽ. idõq nec cõmemo¬
rari potest. Credit autẽ de illa fide dignis litteris di sui ꝑ
eiꝰ ꝓpħam conscriptis narrantib de felicitate paradisi: atq
illud pͥmũ & bonum hominis & malũ historica traditiõe
indicantib. dñi autẽ di sui reminiscitur. Ille quippe sẽꝑ ẽ.
nec fuit. & ñ ẽ. nec ẽ & ñfuit. s sic̃ nunꝗͣ ñ erit. ita nunꝗͣ
ñ erat. & ubiq totꝰ ẽ. P ropt̾ qͦd ista in illo & uiuit & moue¬
tur. & est. & idõ eius reminisci potest: non quia hoc recor¬
datur. quod eum nouerat in adam. aut alibi alicubi ante
huius corporis uitam. aut cum pͥmum facca ẽ ut insere¬
retur huic corpori. Hicħ enim hoꝵ omnino reminiscit᷑.
Quicqͥd hoꝵ ẽ: obliuione deletum ẽ. S commnemoratur

Expanded text:
tu posse se surgere, nonnisi suo voluntario defectu cadere tu posse se surgere, nonnisi suo voluntario defectu cadere potuisse. Non sane reminiscitur beatitudinis suae: fuit quippe illa et non est, ejusque ista penitus oblita est; ideoque nec commemorari potest. Credit autem de illa fide dignis Litteris Dei sui, per ejus prophetam conscriptis, narrantibus de felicitate paradisi, atque illud primum et bonum hominis et malum historica traditione indicantibus. Domini autem Dei sui reminiscitur. Ille quippe semper est, nec fuit et non est, nec est et non fuit: sed sicut nunquam non erit, ita nunquam non erat. Et ubique totus est: propter quod ista in illo et vivit, et movetur, et est : et ideo reminisci ejus potest. Non quia hoc recordatur, quod eum noverat in Adam, aut alibi alicubi ante hujus corporis vitam, aut cum primum facta est ut insereretur huic corpori: nihil enim horum omnino reminiscitur; quidquid horum est, oblivione deletum est. Sed commemoratur,
Abbreviated transcription (Latin):
certe ñ dubitat. qm misera ẽ & beata ẽẽ desid̾at. nec
ob aliud fieri sꝑat hoc posse. nisi qi ẽ mutabilis. Nã si mutabi¬
lis ñ eẽt : sic ex beata misera. sic ex misera beata eẽ ñ poss&e.
Et quid eã feciss& miseram sub omĩpotente & bono dõ. nͥ
peccatum suũ. & uisticia dñi sui: Et qͥd eã facioe beatam.
nͥ meritum suũ. & p̃miũ dñi sui: S & meritũ eiꝰ gr̃a ẽ illiꝰ:
cuiꝰ p̾mium erit beatitudo eꝰ. Iusticiã quippe sͥ dare ñ potest:
quã ꝑditam ñ ħt. Hanc enĩ cum homo conderet᷑ accepit:
& peccando utiq ꝑdidit. Accepit gͦ iusticiã: ꝓpt̾ quã beati¬
tudinẽ acciꝑe mereat᷑. Unde ueracit̾ ei dr ab apło: quasi de
suo bono suꝑbire incipienti. Qͥd enĩ habes qͦd ñ accepisti:
Si autẽ & accepisti. quid głaris quasi ñ acceꝑisꝰ Quando
autẽ bene recordat᷑. dñi sui sp̃u euis accepto: sentit omnino
quia hoc discit intimo magisterio: non nͥ eiꝰ graturto effec¬

Expanded text:
certe non dubitat, quoniam misera est, et beata esse desiderat: nec ob aliud fieri sperat hoc posse, nisi quia est mutabilis. Nam si mutabilis non esset, sicut ex beata misera, sic ex misera beata esse non posset. Et quid eam fecisset miseram sub omnipotente et bono Domino, nisi peccatum suum et justitia Domini sui? Et quid eam faciet beatam, nisi meritum suum et praemium Domini sui? Sed et meritum ejus gratia est illius, cujus praemium erit beatitudo ejus. Justitiam quippe dare sibi non potest quam perditam non habet. Hanc enim, cum homo conderetur, accepit; et peccando utique perdidit. Accipit ergo justitiam, propter quam beatitudinem accipere mereatur. Unde veraciter ei dicitur ab Apo Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? Quando autem bene recordatur Domini sui, Spiritu ejus accepto, sentit omnino, quia hoc discit intimo magisterio, nonnisi ejus gratuito affec
Abbreviated transcription (Latin):
in qͦuident᷑ quȩ oculis carnalib ñ uident᷑. Et camen
uir tantꝰ. tãq spiritalis. uidemus nc inquit ꝑspeculũ
in eniginate. tunc autẽ facie ad faciem. Quale sit & qͦd
sit hoc speculũ siqueramꝰ: ꝓfecto illud occurrit. qͦd in
speculo nisi imago ñ cernit᷑. Hoc gͦ facere conati sumꝰ
ut ꝑ hãc imaginẽ qͦd nos sumꝰ. uideremꝰ utrũq a qͦ fac¬
ti sumꝰ. tanꝗͣ ꝑ speculii. Hoc significat &̃ illud qͦd ait

Expanded text:
et tamen vir tantus tamque spiritualis, Videmus nunc, inquit, per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem . Quale sit et quod sit hoc speculum si quaeramus, profecto illud occurrit, quod in speculo nisi imago non cernitur. Hoc ergo facere conati sumus, ut per imaginem hanc quod nos sumus, videremus utcumque a quo facti
Abbreviated transcription (Latin):
pecori. cui sapientia non inest. duo uͦ ista sapientia scili¬
cet atq pocentia. ita sunt int̾ se in homine comꝑata.
ut sc̃a scriptura diceret. melior ẽ sapiens ꝗͣ fortis. spacio¬
sa porro &̃ corpora dici solent. unũ ex his quatuor qͦd de¬
ginus sapiens eligat᷑. quãnis hȩc quatuor in dõ ñ ȩqua¬
lia dicenda sint. Nomina enim quatuor.: res autẽ unaẽ.
Detertiis uͦ ultimis quatuor quãuis in dõ item sit uistũ
eẽ. qͦd bonum qͦd beatum. idemq sp̃m ẽẽ qͦd iustũ. & bonĩ
&e beatum eẽ: tamen quia in hominib pot̾ eẽ sp̃c ñ beat᷑.¬
stus & bonus sp̃c ẽ: & hoc poti eligamus. qͦd nec in homi

Expanded text:
pecori, cui sapientia non inest; duo vero ista, sapientia scilipecori, cui sapientia non inest; duo vero ista, sapientia scilicet atque potentia, ita sunt inter se in homine comparata, ut sancta Scriptura diceret, Melior est sapiens quam fortis ; speciosa porro etiam corpora dici solent: unum ex his quatuor quod eligimus, sapiens eligatur: quamvis haec quatuor in Deo non inaequalia dicenda sint; nomina enim quatuor, res autem una est. De tertiis vero ultimis quatuor, quamvis in Deo idem sit justum esse quod bonum, quod beatum, idemque spiritum esse quod justum et bonum et beatum esse: tamen quia in hominibus potest estus
Abbreviated transcription (Latin):
immutabilis. uiuiis. sapiens. potens. speciosus. iustus.
tantummͦ uidet᷑ significare substantiã. cetera uͦ. huuiꝰ
substantiȩ qualitates. S ñ ita ẽ: in illa ineffabili simpli¬
ciq natura. Q equid enim scđm qualitates illic dici
uidetur: scd̾m substantiam uł incelligentiã ẽ intel¬
ligendum. Absit autẽ ut sp̃c scđm substantiã dicatur
d̾s. & bonus scđm qualitatẽ. s utrũq scđm substan
tiam. Sic omĩa cęt̾a quȩ cominemorauimꝰ. unde in
suꝑiorib libris multa iam diximͦ. De quatuor gͥ pri
mis que mͦ anobis enumerata atq digesta sunt idest
eternus. immortalis. incorruptibilis. immutabilis.
unum aliquid eligamus: quia unum quatuor ista
significant. sic̃ iam disserui. ne ꝑmulta distendatur
intentio. & illud potiꝰ qͦd positum ẽ pri idest eternus.
Hoc faciamꝰ & de quatuor scđis quȩ restant: uiuuis. sapi¬
ens. potens. speciosus. Ec qm uita qualiscumq inest &¬

Expanded text:
immutabilis, vivus, sapiens, potens, speciosus, iustus, immutabilis, vivus, sapiens, potens, speciosus, iustus, tantummodo videtur significare substantiam: caetera vero, hujus substantiae qualitates; sed non ita est in illa ineffabili simplicique natura: quidquid enim secundum qualitates illic dici videtur, secundum substantiam vel essentiam est intelligendum. Absit autem ut spiritus secundum substantiam dicatur Deus, et bonus secundum qualitatem: sed utrumque secundum substtiam. Sic omnia cetera quae commemoravimus, unde in superioribus libris multa iam diximus.» De Trimis quae modo a nobis enumerata atque digesta sunt, id est, aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, unum aliquid eligamus; quia unum quatuor ista significant, sicut jam disserui; ne per multa distendatur intentio, et illud potius quod positum est prius, id est, aeternus. Hoc faciamus et de quatuor secundis, quae sunt, vivus, sapiens, potens, speciosus. Et quoniam vita qualiscumque inest et
Abbreviated transcription (Latin):
ĩmutabilis d̾s: sine initio. sine fine. conseqͣnt̾ ẽ in cor¬
ruptibilis. Una gͦ eademq res đr. siue dicat᷑ eterñ ds̃
siue ĩmortalis. siue incorruptibilis. sitie miuitabilis.¬
Itẽq cũ dicit᷑ uiuens & intelligens qͦdẽnutiq sapiens.
hoc idem dicit᷑. Hon enĩ ꝑcepit sapientiã qua eẽt sapieis:
s ipse sapientia ẽ. Et hec uita eadẽq uirtus siue poten¬
tia eadẽq species: qua potens atq speciosus dr. Od enĩ
potentiꝰ & speciosius sapientia que attingit a fine usq
ad finem fortit̾. & disponit omĩa suauit᷑. bonitas &̾ atq¬
tamꝗͣ duȩ diu̾sȩ sint qualitates dĩ. una bonitas alia
iusticia: Honutiq. S quȩ iusticia. ipsa bonitas. &e q̃
bonitas ipsa beatitudo. Incorporalis autẽ ut in corpore¬
us. idõ dicit᷑ d̾s: ut sp̃o credatur ut intelligat᷑ eẽ ñ corp̾.
Proinde si dicamus ȩternus. immortalis. incorruptibili

Expanded text:
immutabilis Deus, sine initio, sine fine; consequenter et incorimmutabilis Deus, sine initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Una ergo eademque res dicitur, sive dicatur aeternus Deus, sive immortalis, sive incorruptibilis, sive iitemque cum dicitur, vivens, et intelligens, quod est utique sapiens, hoc idem dicitur. Non enim percepit sapientiam qua esset sapiens, sed ipse sapienda est. Et haec vita, eademque virtus sive potentia, eademque species, qua potens, atque speciosus dicitur. Quid enim potentius et speciosius sapientia, quae attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter Sap.  duae diversae sint qualitates Dei ·, una, bonitas; alia, iustitia? Non utique: sed quae iustitia, ipsa bonitas; et quae bonitas, ipsa beatitudo. Incorporalis autem vel incorporeus ideo dicitur Deus, ut spiritus credatur vel intelligatur esse, non corpus. Proinde si dicamus, aeternus, immortalis, incorruptibilis,
Abbreviated transcription (Latin):
tͥnitatem quȩ ds ẽ inquiramꝰ. Neq enĩ diuinoꝵ li¬
broꝵ tantunimͦ auctoritas eẽ dm̃ p̾dicat: s om̃is que
nos circumstat. ad quã nos &̃ ꝑtinemꝰ. uniu̾sa ipsa rerũ
natura ꝓclamat. hab̾e se p̾stantissimum conditorem
qͥ nob̾ m̃tẽ rationemq naturalem dedit. qua uiuentia
ñuiuentib. sensu p̾dita ñsentientib. intelligentia ñ
intelligentib. immortalia mortalib. impotentib¬
Spotentia. iniustis iusta. speciosa deformib. bona malis.
incorruptibilia corruptibilib. immutabilia muta¬
bilib. inuisibilia uisibilib incorporalia corporalib.
beata miseris p̾ferenda indeam̃. Ac ꝑhoc qͥm reb creatis
creatorem sine dubitatione p̃ponimus: oportet ut eum
& summe uiuere. & cuncta sentire atq intellig̾e. & mori
corrumpi. mutariq ñ posse. nec corpꝰ eẽ. s sp̃m om̃ĩum

Expanded text:
em quae Deus est inquiramus. Neque enim divinorum Librorum tantummodo auctoritas esse Deum praedicat, sed omnis quae nos circumstat, ad quam nos etiam pertinemus, universa ipsa rerum natura proclamat, habere se praestantissimum Conditorem, qui nobis mentem rationemque naturalem dedit, qua viventia non viventibus, sensu praedita non sentientibus, intelligentia non intelligentibus, immortalia mortalibus, impotentibus potentia, injustis justa, speciosa deformibus, bona malis, incorruptibilia corruptibilibus, immutabilia mutabilibus, invisibilia visibilibus, incorporalia corporalibus, beata miseris praeferenda videamus. Ac per hoc quoniam rebus creatis Creatorem sine dubitatione praeponimus, oportet ut eum et summe vivere, et cuncta sentire atque intelligere; et mori, corrumpi, mutarique non posse; nec corpus esse, sed spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
poris. Nec solum numeri sillabarũ. uerum &̃ modi
cantilenarum. cũ sint corporales. & ad eum qͥ uocatur
auditus. sensum corporis ꝑtinentes. ꝑ incorporeas quas¬
dam imagines suas. presto sunt cogitantib. & tacite
cuncta ista uoluentib. S transeunda st̃ hec. ut ad il¬
lud ꝑueniatur hominis u̾bum: ꝑ cuius qualẽcumq
similitudinem. sicut in enigmate uideatur uttumq¬

Expanded text:
poris: nec solum numeri syllabarum, verum etiam modi poris: nec solum numeri syllabarum, verum etiam modi cantilenarum, cum sint corporales, et ad eum, qui vocatur auditus, sensum corporis pertinentes, per incorporeas quasdam imagines suas praesto sunt cogitantibus, et tacite cuncta ista volventibus. Sed transeunda sunt haec, ut ad illud perveniatur hominis verbum, per cujus qualemcumque similitudinem sicut in aenigmate videatur utcumq
Abbreviated transcription (Latin):
signum ẽ uerbi q̃d intus lucet. cuimagis
uerbi competit nomen. Nam illud quod ꝓfert᷑ carnis ore:
uox uerbi ẽ. Uerbumq & ipsum dicitur: propt̾ illud a qͦ
ut foris apparerae assumptum est. Ita enim u̾bum nr̃m.
uax quodam mͦ corporis fit. assumendo eam inqua ma¬
nifestetur sensib hominum. sic̃ u̾bum dĩ caro factũ ẽ.
assum̃do eam in qua & ipsum manifestaret᷑ sensibus
hominũ. Et sic̃ uerbum nr̃m sit uox nec mutat᷑ in
uocem: ita u̾bum dĩ caro qͥdem factum ẽ. s absit ut in¬
carnem mutaret᷑. Assumendo quippe illam ñ in eam se
consumendo: & hoc nr̃m uox fit. & illud caro factũ es ł.
Quapropt̾ qui cupit ad qualemcũq sumilitudinẽ dei
uerbi. quãuis ꝑ multam dissimilitudinẽ ꝑuenire: ñ
intueatur u̾bum nr̃m quod sonat in aurib. nec quan¬
do uoce profert᷑. nec quando silentio cogitatur. Omĩ¬
um namq sonantium u̾ba linguarũ. &̃ in silentio cogi¬
tantur. & carmina ꝑcurrunt᷑ animo. tacente ore cor¬

Expanded text:
signum est verbi quod intus lucet, cui magis verbi competit nomen. Nam illud quod profertur carnis ore, vox verbi est: verbumque et ipsum dicitur, propter illud a quo ut foris appareret assumptum est. Ita enim verbum nostrum vox quodam modo corporis fit, assumendo eam in qua manifestetur sensibus hominum; sicut Verbum Dei caro factum est, assumendo eam in qua et ipsum manifestaretur sensibus hominum. Et sicut verbum nostrum fit vox, nec mutatur in vocem; ita Verbum Dei caro quidem factum est, sed absit ut mutaretur in carnem. Assumendo quippe illam, non in eam se consumendo, et hoc nostrum vox fit, et illud caro factum est. Quapropter quicumque cupit ad qualemcumque similitudinem Verbi Dei, quamvis per multa dissimilem, pervenire, non intueatur verbum nostrum quod sonat in auribus, nec quando voce profertur, nec quando silentio cogitatur. Omnium namque sonantium verba linguarum etiam in silentio cogitantur, et carmina percurruntur animo, tacente ore cor
Abbreviated transcription (Latin):
sicut ẽ uere u̾bum dĩ. Et innumerabilia similit̾ inscrip¬
turis dicunt᷑ de di uerbo: quod in sonis multarũ diuer¬
sarumq linguarũ ꝑ corda &e ora disseminant᷑ humana.
humana. S illud u̾bum dĩ querimus qualit̾cũq ꝑ hanc
similitudinẽ nunc uidere. de qͦ dictum ẽ. d̾s erat uerbũ.

Expanded text:
sicuti est vere verbum Dei . Et innumerabilia similiter in Scripturis dicuntur de Dei verbo, quod in sonis multarum diversarumque linguarum per corda et ora disseminatur humana. humana. Sed illud Verbum Dei quaerimus qualitercumque per hanc similitudinem nunc
Abbreviated transcription (Latin):
testimonia. quȩ paulo ante cõmemoraui. In agnitione gͥ dĩ
iusticiaq & sc̃itate u̾itatis. qui de die indiẽ ꝓficiendo renouat᷑
tanstert amorem a temporalib adȩt̾nia. auisibilib ad inuisi¬
bilia. acarnalib ad spiritalia. atq ab istis cupiditatẽ frenare
atq minuere. illisq se caritate alligare. diligent̾ insistit. Tan¬
tũ autẽ fac̾: quantũ diuinit̾ adiuuat᷑. Dĩ quippe sententia est.
sine me nicħ potestis fac̾e. In qͦ ꝓuectu & accessu tenentẽ me¬
diatoris fidẽ. cũ dies huniꝰ uitȩ ultimꝰ quẽq comꝑerit ꝑducend̾
adđm quẽ coluit. & ab eo ꝑficiendꝰ excipiet᷑ ab angłis scĩs
incorruptibile corpus in fine scłi. ñ ad penã. s ad głam recep¬
turꝰ. in hac quippe imagine tunc ꝑfecte erit d̾i similitudo.
quando di ꝑfecta erit uisio. De quo dic̃ apłs paulus. Uide¬
inus nunc ꝑspeculũ in eniginate: tunc autẽ facie ad faciem¬

Expanded text:
e paulo ante commemoravi. In agnitione igitur Dei, justitiaque et sanctitate veritatis, qui de die in diem proficiendo renovatur, transfert amorem a temporalibus ad aeterna, a visibilibus ad intelligibilia, a carnalibus ad spiritualia; atque ab istis cupiditatem frenare atque minuere, illisque se charitate alligare diligenter insistit. Tantum autem facit, quantum divinitus adjuvatur. Dei quippe sententia est: Sine me nihil potestis facere . In quo profectu et accessu tenentem Mediatoris fidem cum dies vitae hujus ultimad Deum quem coluit, et ab eo perficiendus excipietur ab Angelis sanctis, incorruptibile corpus in fine saeculi non ad poenam, sed ad gloriam recepturus. In hac quippe imagine tunc perfecta erit Dei similitudo, quando Dei perfecta erit visio. De qua dicit apostolus Paulus: Videmus nunc
Abbreviated transcription (Latin):
uamꝗͣ possit hoc aiohanne
apło aẽ de immortalitate corporis dictum uideri
Et in hac quippe similes erimus dõ. s tantumin
filio. quia solus intrinitate corpus accepit. in qͦ mortuus
filii d̾i. in qua sic̃ ille immortale corpus habebimꝰ. c̃formes
facti in hac parte ñ patris imaginis aut sp̃c scĩ. s tantũmͦ
filii. qua de hoc solo legitur. & fide sanissima accipit᷑: ũbũ
caro factum ẽ. Propt̾ qͦd apłs ait. quos ante p̃sciuit & p̾de¬

Expanded text:
uam possit hoc a Joanne apostolo etiam de immortalitate corporis dictum videri. Et in hac quippe similes erimus Deo, sed tantummodo Filio, quia solus in Trinitate corpus accepit, in quo mortuusFilii Dei, in qua sicut ille immortale corpus habebimus, conformes facti in hac parte, non Patris imaginis aut Spiritus sancti, sed tantummodo Filii, quia de hoc solo legitur, et fide sanissima accipitur, Verbum caro factum est . Propter quod Apostolus: Quos ante, inquit, prae
Abbreviated transcription (Latin):
tentur. quȩ nec corporalia sunt. nec corporalium simi¬
litudines sicut uirtutes & uicia. sicut ipsa deniq cogi¬
tatur. siue illa quȩ ꝑ disciplinas traduntur liberalesq
doctrinas: siue omĩum istorum causȩ suꝑiores atq
rationes innatura immutabili cogitent᷑. siue aẽ mala
& uana ac falsa cogitemus. uł non consentiente sensu

Expanded text:
itentur quae nec corporalia sunt, nec corporalium simiitentur quae nec corporalia sunt, nec corporalium similitudines, sicut virtutes et vitia, sicut ipsa denique cogitatio cogitatur; sive illa quae per disciplinas traduntur liberalesque doctrinas; sive istorum omnium causae superiores atque rationes in natura immutabili cogitentur; sive etiam mala et vana, ac falsa cogitemus, vel non consentiente sensu,
Abbreviated transcription (Latin):
litudinem tam̃ obscuram. & ad ꝑspiciendum difficilẽ.¬
Cum gͥ speculi & enigmatis nomine quȩcũq simili¬
tudines ab apło significatȩ intelligi possint. quȩ ac
modatius. ꝗͣ id quod imago eiꝰ ñ fiustra đr. Hemo
itaq miret᷑. &̃ in isto uidendi modo qui concessus est
huic uitȩ ꝑspeculum scilicet in enigiate laborare nos
ut quomͦcumq uideamus. Nom̃ qui ppe hic consona¬
ret eniginatis: si eẽt facilitas uisionis. Et hoc ẽ gran¬
dius enigia: ut ñ uideamus qͦd non uidere ñ possumꝰ
Quis enim non uid& cogitationẽ suam. & quis uidet
cogitationẽ suam: Non oculis carnalib dico: s ipso
interiore conspectui. Qͥs non eam uid&. & quis eam ui¬
det: Quando qͥdẽ cogitatio uisio ẽ animi quedã: siue
adsint ea quȩ oculis corporalib uideantur. uł ceteris
sentiant᷑ sensib siue non adsint. & eorum similitudi¬
nes cogitatione cernantur. siue nicħ eorum. s ea cog¬

Expanded text:
litudinem, tamen obscuram, et ad perspiciendum difficilelitudinem, tamen obscuram, et ad perspiciendum difficileCum igitur speculi et aenigmatis nomine quaecumque similitudines ab Apostolo significatae intelligi possint, quae accmodatius quam id quod imago ejus non frustra dicitur. Nemo itaque miretur etiam in isto modo videndi qui concessus est huic vitae, per speculum scilicet in aenigmate, laborare nos ut quomodocumque videamus. Nomen quippe hic non sonaret aenigmatis, si esset facilitas visionis. Et hoc est grandius aenigma, ut non videamus quod non videre non possumus. Quis enim non videt cogitationem suam? et quis videt cogitationem suam, non oculis carnalibus dico, sed ipso interiore conspectu? Quis non eam videt, et quis eam videt? Quandoquidem cogitatio visio est animi quaedam, sive adsint ea quae oculis quoque corporalibus videantur, vel caeteris sentiantur sensibus, sive non adsint, et eorum similitudines cogitatione cernantur; sive nihil eorum, sed ea cog
Abbreviated transcription (Latin):
promptu ẽ. Enigima ẽ autem ut breuit̾ explicem:
apłs : non in uerbis eam repperit. s in facto. cum ex duob
filiis abraȩ uno de ancilla. altero de lib̾a. quod non dic¬
tum. s &̃ factum fuit. duo testamenta intelligenda mon¬
strauit. Quod anteꝗͣ exponeret: obscurũ fuit. Proinde
allegoria talis quod ẽ generale nomen: possae speciali¬
ter enigina nominari. S quia non soli qui eas lute¬
ras nesciunt. quib discuntur tropi. querunt quid di¬
xerit apls. nunc in eniginate nos uidere: uerum cẽ
qui sciunt. quod sit illud enigina ubi nunc uidem us
nosse desiderant: ex utroq una ẽ inuenienda sententia.
& ex illo scilicet qͦd ait. uidemus nunc ꝑspeculũ: & ex
isto qͦd addidit. in enigmate. Una ẽ enim cũ tota sic
dr: uidemus nunc ꝑspeculum in enigiate. Proinde
quantũ mͥ uidetur. sicut nomine speculi inaginem
uoluit intelligi: ita nomine eniginatis. quãuis simi

Expanded text:
promptu est. Aenigma est autem, ut breviter explicem, promptu est. Aenigma est autem, ut breviter explicem, Apostolus, non in verbis eam reperit, sed in facto, cum e duobus filiis Abrahae, uno de ancilla, altero de libera, quod non dictum, sed etiam factum fuit, duo Testamenta intelligenda monstravit; quod antequam exponeret, obscurum fuit: proinde allegoria talis, quod est generale nomen, posset specialiter aenigma nominari. 16. Sed quia non soli qui eas litteras nesciunt, quibus discuntur tropi, quaerunt quid dixerit Apostolus, nunc in aenigmate nos videre; verum etiam qui sciunt, tamen quod sit illud aenigma ubi nunc videmus, nosse desiderant: ex utroque invenienda una est sententia; et ex illo scilicet quod ait, Videmus nunc per speculum; et ex isto quod addit, in aenigmate. Una est enim cum tota sic dicitur, Videmus nunc per speculum in aenigmate. Proinde, quantum mihi videtur, sicut nomine speculi imaginem voluit int
Abbreviated transcription (Latin):
solentissimum latine enuntiare. Unde qͥdam in terp̃¬
tes nr̃i. qͦd ait apłs. que sunt in allegoriam. nolentes
grecum uocabulum ponere: circum loquendi int̾pre¬
tati sunt dicentes: quȩ sunt aliud ex alia significantia.
Huius autẽ tropi. idest allegoriȩ plures sunt species.
in quib ẽ etiã quod d̾r enigma. Definitio autẽ ipsiꝰ
nominis generalis: om̃s eciam species complectatur ne¬
cesse ẽ. Ac ꝑ hoc sicut om̃is equus animal ẽ. non om̃e
animal equus ẽ: ita om̃e enigina allegoria ẽ. non om¬
nis allegoria enigma est. Quid ẽgͦ allegoria nisi tropꝰ
ubi ex alio aliud intelligitur: Quale illud ẽ ad thesa¬
lonicenses. Itaq non dormiamus sic̃ & çteri: s uigile¬
mus & sobrii simus. Nam qͥ dormiunt nocte dormi¬
unt: & qui in ebriantur. nocte in ebriantur. Hos aut̃
qui diei sumus: sobrii simus. S hȩc allegoria: non
ũ enigina. Nisi enim multum tardis: iste sensus in

Expanded text:
solentissimum latine enuntiare. Unde quidam interprsolentissimum latine enuntiare. Unde quidam interpretes nostri, quod ait Apostolus, Quae sunt in allegoria , nolentes graecum vocabulum ponere, circumloquendo interpretati sunt dicentes, Quae sunt aliud ex alio significantia. Hujus autem tropi, id est allegoriae, plures sunt species, in quibus est etiam quod dicitur aenigma. Definitio autem ipsius nominis generalis, omnes etiam species complectatur necesse est. Ac per hoc sicut omnis equus animal est, non omne animal equus est: ita omne aenigma allegoria est, non omnis allegoria aenigma est. Quid ergo est allegoria, nisi tropus ubi ex alio aliud intelligitur, quale illud est ad Thessalonicenses: Itaque non dormiamus sicut et caeteri: sed vigilemus, et sobrii simus. Nam qui dormiunt, nocte dormiunt; et qui inebriantur, nocte ebrii sunt: nos autem qui diei sumus, sobrii simus ? Sed haec allegoria non est aenigma. Nam nisi multum tardis iste sensus in
Abbreviated transcription (Latin):
creatis excellentissima. cum a suo creatore ab ĩpietate
iustificatur: a deformi forma in formosam transfor¬
matur. In forma ẽ quippe. & in ipsa impietate quan¬
to magis dampnabile uicium: tanto certius natura
laudabilis. Et propt̾ hoc addidit. de gła ingłam.¬
qua filii dĩ sumus: in głam qua similes ei erimus.
qm uidebimus sicuti ẽ. Quod uͦ adiunxit. tanꝗͣ a
domini sp̃u: ostendit grãm d̾i nobis conferri: tam
ȩc dicca sint propt̾ quod ait apłs. nos nunc ꝑ
speculum uidere. Quia uͦ addidit in enigma¬
ste: multis hoc incognitum ẽ qui eas litte¬
ras nesciunt. in quib ẽ doctrina quedam delocutio¬
num modis: qͦs greci tropos uocant. eoq greco uoca¬
bulo nos etiã utimur ꝓ latino. Sicut enim scemata
usitatius dicimus ꝗͣ figuras: ita usitatius tropos quã
modos. Singlorum autem modoꝵ siue tropoꝵ no¬
mina. ut singłis singła referant᷑: difficillimũ ẽ & in¬

Expanded text:
creatis excellentissima, cum a suo Creatore ab impietate creatis excellentissima, cum a suo Creatore ab impietate justificatur, a deformi forma formosam transfertur in formam. Est quippe et in ipsa impietate, quanto magis damnabile vitium, tanto certius natura laudabilis. Et propter hoc addidit, de gloriaqua filii sumus, in gloriam qua similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est . Quod vero adjunxit, tanquam a Domini Spiritu; ostendit gratia Dei nobis conferri tam ec dicta sunt propter quod ait Apostolus, nunc per speculum nos videre. Quia vero addidit, in aenigmate; multis hoc incognitum est qui eas litteras nesciunt, in quibus est doctrina quaedam de locutionum modis, quos Graeci tropos vocant, eoque graeco vocabulo etiam nos utimur pro latino. Sicut enim schemata usitatius dicimus quam figuras, ita usitatius dicimus tropos quam modos. Singulorum autem modorum sive troporum nomina, ut singula singulis referantur, difficillimum est et in
Abbreviated transcription (Latin):
głam tanꝗͣ adñi sp̃u. Speculantes dix. ꝑ specłm uidẽ¬
tes: ñ de specula ꝓspicientes. Qͦd in greca lingua ñ ẽ
ambiguũ: unde in latina translatȩ st̃ apłice littere.
Ibi quippe specłm uͥ apparent imagines rerum. ab spe¬
cula decinus altitudine longi aliquid intuem᷑. &̃ so¬
no u̾bi distant omnino: satisq apparae apłm ab specło.
ñ abspecula dixisse. głam dñi speculantes. Quod uͦ
ait in eandẽ inaginem transformam᷑. utiq imagi¬
nem dĩ uult intelligi. eandẽ dicens istam. ipsam sci¬
licet. idest quam speculamur. qui eadem imago ẽ &
decimo disseruimus. Cransformam̃ g̃ dix̃: de forma
in formam mutamur. aut quia transimꝰ de forma
obscura in formam lucidã. quia & ipsa obscura imago
ẽ d̾i. Et si imago : ꝓfecto &̃ gła. in qua homines creati
sumus p̾stantiores cet̾is animalib. De ipsa quippe hu¬
mana natura dictum ẽ. Uir quidem non deb& uelare
caput: cum sit imago & gła di. Quȩ natura in reb

Expanded text:
quam a Domini Spiritu . Speculantes dixit, per speculum videntes, non de specula prospicientes. Quod in graeca lingua non est ambiguum, unde in latinam translatae sunt apostolicae Litterae. Ibi quippe speculum ubi apparent imagines rerum, a specula de cujus altitudine longius aliquid intuemur, etiam sono verbi distat omnino; satisque apparet Apostolum a speculo, non a specula dixisse, gloriam Domini speculantes. Quod vero ait, In eamdem imaginem transformamur: utique imaginem Dei vult intelligi, eamdem dicens, istam ipsam scilicet, id est, quam speculamur; quia eadem imago est edecimo disseruimus. Transformamur ergo dicit, de forma in formam mutamur, atque transimus de forma obscura in formam lucidam; quia et ipsa obscura, imago Dei est; et si imago, profecto etiam gloria, in qua homines creati sumus, praestantes caeteris animalibus. De ipsa quippe natura humana dictum est, Vir quidem non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Quae natura in rebus
Abbreviated transcription (Latin):
remouere languoris. qͦd ꝑ omĩum fit indulgentiã pectato¬
rũ. scda ipsum sanare languorẽ qͦd fit paulatĩ ꝓficiendo
in renouatione huiiꝰ imaginis. Que duo demonstrant᷑ in
psalmo uͥ legit᷑. qͥ ꝓpiciꝰ fit om̃ib iniquitatib tuis: qͦd fit
inbaptismo. Deinde sequit᷑. qui sanat om̃s languores
tuos: quod fit cotidianis accessib cũ hec imago renouat᷑.
De quate apłs aꝑtissime locut᷑ ẽ dicens ⁊ si ȩxt̾ior ħo nr̃
corrumpit᷑: s int̾ior renouat᷑ de die indiẽ.Renouam autẽ in¬

Expanded text:
removere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatoremovere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatorum; secunda ipsum sanare languorem, quod fit paulatim proficiendo in renovatione hujus imaginis: quae duo demonstrantur in Psalmo, ubi legitur, Qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis; quod fit in Baptismo: deinde sequitur, Qui sanat omnes languores tuos ; quod fit quotidianis accessibus, cum haec imago renovatur. De qua re Apostolus apertissime locutus est, dicens: Et si exterior homo noster corru
Abbreviated transcription (Latin):
abscedit. Qdenĩ dicimꝰ sc̾m corp̾ mortuũ nͥcorpore uł in
corpore. ñ anima ut in anima mortuũ: Aut si dicamꝰ scd̾m
corpus ẽpulcher. aut scd̾m corpus fortis. ñ scđm animum.
qͥd ẽ aliud ꝗͣ corpore ñ animo pulcher aut fortis ẽ: Et in¬
numerabilit̾ ita loquim᷑. Non itaq sic intelligamꝰ scd̃m
imaginẽ eꝰ qui creauit cum: quasi alia sit imago scđm
quã renouat᷑. ñ ipsa quȩ renouatur. Quid int̾sit inter¬
ANE ista renouatio ñ mom̃to nitionem dei.¬
uno fit ipsius conu̾sionis: sic̃ mom̃to unofit illa
in baptismo renouatio in remissionẽ om̃iũ pec¬
catorũ. Heq enĩ uł unũ quantulũcũq remana: qͦd non
remittat᷑. S quẽ adinodũ aliud ẽ carere febrib. aliud
ab infirmitate quȩ febrib facta ẽ reualescere: itẽq ali¬
ud ẽ infixũ telum de corpore demere: aliud uulnꝰ qͦd
eo factũ ẽ. scda curatione sanare: ita pͥma curatio ẽ causã

Expanded text:
corpus mortuum, nisi corpore vel in corpore, non anima vel in anima mortuum? Aut si dicamus, secundum corpus est pulcher aut secundum corpus fortis, non secundum animum, quid est aliud quam corpore, non animo, pulcher aut fortis. Et innumerabiliter ita loquimur. Non itaque sic intelligamus secundum imaginem ejus qui creavit eum, quasi alia sit imago secundum quam renovatur, non ipsa quae renovatur. Ipsa enim iSane ista renovatio non momento uno fit ipsius conversionis, sicut momento uno fit illa in Baptismo renovatio remissione omnium peccatorum: neque enim vel unum quantulumcumque remanet quod non remittatur. Sed quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate, quae febribus facta est, revalescere; itemque aliud est infixum telum de corpore demere, aliud vulnus quod eo factum est secunda curatione sanare: ita prima curatio est causam