comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tror meliora sentire. quã in ex¬
plorata culpare. Fortassis enĩ
amore mei fecit. sciens adme
ꝑuenire posse qͦd scripsit dũ
meis rebus errare me ñ uult. in
quibus se potius errare ñputat.
Et ideo debeo etiam eius habe¬
re gratam beniuolentiam: cuiꝰ
me necesse ẽ imꝓbare sententiã.
Ac ꝑ hoc ineis quȩ non recte
sapit ad huc. leniter corrigendꝰ
michi uidet᷑. ñ aspere detestan¬
dus. Presertim quia sicut au¬
dio nuꝑ catholicus factus ẽ.
quod ei gratulandum ẽ. Caruit
enim donatistarũ uel potius
rogatistarum diuisione et er¬
rore quo antea tenebatur: si
tamen catholicã ueritatem
sicut oportet intelligat: ut
uere de illius conu̾sione gau¬
deamus. Habet enim eloqͥũ
quo possit explicare que sentit.
ynde cum illo agendum ẽ. eiq
optandum ut recta sentiat.
ne faciat eẽ delectabilia quȩ
sunt inutilia : Et que diserta
dixerit uera dixisse tudeat᷑
quãuis et in ipso eloquio ha¬
beat multa emendanda. & a

Expanded text:
tror meliora sentire quam inextror meliora sentire quam inexplorata culpare. fortassis enim amore mei fecit sciens ad me peruenire posse quod scripsit, dum in eis rebus errare me non uult, in quibus se potius errare non putat. et ideo debeo etiam eius habere gratam beniuolentiam, cuius me necesse est inprobare sententiam. ac per hoc in eis quae non recte sapit adhuc leniter corrigendus mihi uidetur, non aspere detestandus, praesertim quia, sicut audio, nuper catholicus factus est, quod ei gratulandum est. caruit enim Donatistarum uel potius Rogatistarum diuisione et errore, quo antea tenebatur, si tamen catholicam ueritatem sicut oportet intellegat, ut uere de illius conuersione gaudeamus. I Habet enim eloquium, quo possit explicare quae sentit. unde cum illo agendum est eique optandum, ut recta sentiat. ne faciat esse delectabilia, quae sunt inutilia et quae diserta dixerit uera dixisse uideatur; quamuis et in ipso eloquio habeat multa emendanda et a
Abbreviated transcription (Latin):
quidem putasti me sic accep¬
turum quasi tu michi inuii¬
am feceris. notum faciendo
quod alius fecit. Quantum
aut̃ hoc absit ab animo meo
uide: uit ne abillo quidem me
passum iniuriam conquerar.
Cũ enim aliter quedam quã
ego saperet: nunquam debuit
recioere. Unde michi gratũ ẽẽ
debet quod ita ñtacuit: ut id
etiam legere possimus. Deberes
tu quidẽ tantum scribere po¬
tius adme.quã ad alterum de
me. Sed quod michi esset igno¬
tus: non ẽ ausus se michi in¬
gerere inmeorum refutatione
dictorum. Nec consulendum
me putauit: ubi sibi udetur
minime dubitandum. s pla¬
ne cognitã et certam tenere sen¬
tentiam. Obtemperauit aut̃
amico suo: aquo se ut scribe¬
ret dicit es̃ conpulsum. Et siqͥd
inter disputandũ qd̃ inmeã contume¬
liã redũdaret expressit: non eum
conuiciantis uoluntate credi¬
derim. s diu̾sa sentientis ne-¬
cessitate fecis se. ybi enim michi
animus erga me hominis igno¬
tus ẽ et incertus: melus arbi¬

Expanded text:
quidem putasti me sic accepquidem putasti me sic accepturum, quasi tu mihi iniuriam feceris notum faciendo quod alius fecit. quantum autem hoc absit ab animo meo, uide, ut ne ab illo quidem me passum iniuriam conquerar. cum enim aliter quaedam quam ego saperet, numquidnam debuit reticere ? unde mihi gratum esse debet, quod ita non tacuit, ut id etiam legere possimus. debuisse quis dixerit eum scribere potius ad me quam ad alterum de me; sed quod mihi esset ignotus, non est ausus se mihi ingerere in meorum refutatione dictorum. nec consulendum me putauit, ubi sibi uidetur minime dubitandam, sed plane cognitam et certam tenere sententiam. obtemperauit autem amico suo, a quo se, ut scriberet, dicit esse conpulsum. et si quid inter disputandum, quod in meam contumeliam redundaret, expressit, non eum conuiciantis uoluntate crediderim, sed diuersa sentientis necessitate fecisse. ubi enim mihi animus erga me hominis ignotus est et incertus, melius arbi
Abbreviated transcription (Latin):
inceritatẽ tuam
erga nos Renate
frater harissime. & fraternã
beniuolentiam ac mutue di¬
lectionis affectum ꝓbatum
quidem et antea tenebamus:
uerum nunc ꝓbatͥorem nob̃
amica diligentia de monstra¬
sti: quod michi duos libros
eius quidem hominis quem
penitus ignorabam. Nec ta¬
men ideo contempnendi. uĩ¬
centii uictoris. sic enim pre¬
notatum ibi nomen eius in¬
ueni. Proxime precerita estate
misisti: quamuis michi eo
quod absens fuissem. in au¬
tunni fine s int redditi. Quo¬
modo enim tu karissimus meus
possẽ uel deberes inmeam ñ
ꝑferre notitiam. cum in manꝰ
tuas uenissent. cuiuslibet
hominis qualescumq litterȩ.
licet ad alium scribentis ubi
tamen nomen comemoraret᷑ &¬
u legeretur meũ ita ut cõ¬
tra diceretur uerbis meis. quȩ
inquibusdã opusculis edidis¬
sem: hoc itaq fecisti. quod sin¬
cerissimus et dilectissimus ami¬
cus meus facere debuisti. Sed
hinc angor paululum. quod
ad huc tue scĩtati minus quã
uellem cognitus sum:quando

Expanded text:
inceritatem tuam erga nos, Renate frater carissime, et fraternam beniuolentiam ac mutuae dilectionis affectum probatum quidem et antea tenebamus, uerum nunc probatiorem nobis amica diligentia diligentia, quod mihi duos libros eius quidem hominis, quem penitus ignorabam. nec tamen ideo contemnendi, Vincentii Victoris — sic enim praenotatum ibi nomen eius inueni — proxime praeterita aestate misisti, quamuis mihi eo quod absens fuissem in autumni fine sint redditi. quomodo enim tu carissimus meus posses ucl deberes in meam non perferre notitiam, cum in manus tuas uenissent cuiuslibet hominis qualescumque litterae licet ad alium scribentis, ubi tamen nomen commemoraretur et legeretur meum, ita ut contradiceretur uerbis meis quae in quibusdam opusculis edidissem? hoc itaque fecisti, quod sincerissimus et dilectissimus amicus meus facere debuisti. Sed hinc angor paululum, quod adhuc tuae sanctitati minus quam uellem cognitus sum, quando
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ⁊ ecce cũnuibibus celi. ⁊ filiꝰ
hominis erat ueniens. Et usq
ad uetustum dierum ꝑuenit.
⁊ inconspectui eius p̃latus ẽ.
⁊ ipsi datus ẽ pͥncipatus.: ⁊ ho¬
lingue ipsi seruient. Potestas
euis potestas ꝑpetua. quȩ ñ¬

Expanded text:
tis, et ecce cum nubibus coeli, quasi filius hominis veniens, et usque ad vetustum dierum pervenit, et in conspectu ejus oblatus est: et ipsi datus est principatus et holinguae ipsi servient: et potestas ejus potestas
Abbreviated transcription (Latin):
sum retuli ad matrẽ. eiq suffecit:
nec dubitauit eẽ obediendum.
hoc etiã nossecuti sumus sed
qm̃ contingit maxime inafrica.
ut una eccła uel unͥus regionis
eccłe alios habeant sabbato¬
pͣndentes alios ieuinantes:
mos eorum michi sequendus
uidet᷑. quibꝰ eorũdẽ ppłorum
congregatio regenda cõmissa
ẽ. Qua ꝓpt̾ siconsilio meo. p̃ser¬
tim quia in hac causa plus for¬
te quã satis fuit te petente atq
urgente locutussum. libenter
ad quiescis: epõtuo inhacre noli
resistere.⁊quod facit ipse sine
ullo scrupulo uel dissceptatio¬

Expanded text:
sum retuli ad matrem, eique suffecit, sum retuli ad matrem, eique suffecit, nec dubitavit esse obediendum; hoc etiam nos secuti sumus. Sed quoniam contingit maxime in Africa, et una Ecclesia, vel unius regionis Eccprandentes alios ieiunantes. mos eorum mihi sequendus uidetur, quibus eorundem populorum congregatio regenda commissa est. quapropter si consilio meo, praesertim quia in hac causa plus forte, quam satis fuit, te petente atque urguente locutus sum, libenter adquiescis, episcopo tuo in hac re noli resistere et, quod facit ipse, sine ullo scrupulo uel disceptatio
Abbreviated transcription (Latin):
enumerare difficile ẽ. inuenit
inueste illiis filie regis hoc ẽ
eccła uarietatis locum. Indi¬
cabo tibi quid michi de hoc
requirenti responderit uene¬
randus ambrosuis. aquo bap¬
drratus sum. medio lanensis
ep̃s. Nã cum meadẽ ciuitate
mat̾ mea mecum eẽt. ⁊ nobis
ad huc cathecuminis parum
ista curantibꝰ illa sollicitudi¬
nem gereret utrum scđm mo¬
rem nrẽ ciuitatis sibi eẽt sabba¬
to ieuinandum. aneccłe medi¬
olanensis more pͣndendũ: ut hac
eam cunctatione liberarem᷑in¬
terrogaui hoc supradictum
hominem di. At ille. Quid pos¬
quã ipse facio: ubi ego putaue¬
ram nichil eũ ista responsione
p̃cepisse. nisi ut sabbato pran¬
deremus: hoc quippe ipsum fa¬
cere sciebã. S ille secutus adie¬
cit. Quando hic sum ñ ieuino
sabbato: quando rome sum ie¬
umo sabbato:⁊ad quãcũq ec¬
cłam ueneritis inquit. eius mo¬
rem seruate:: sipati scandalũ
ñ uultis aut facere. Hoc respõ¬

Expanded text:
enumerare difficile est, invenit enumerare difficile est, invenit in veste illius filiae Regis, hoc est Ecclesiae, varietatis locum; indicabo tibi, quid mihi de hoc requirenti responderit uenerandus Ambrosius, a quo baptizatus sum, Mediolanensis episcopus. nam cum in eadem ciuitate mater mea mecum esset et nobis adhuc catechumenis parum ista curantibus illa sollicitudinem gereret, utrum secundum morem nostrae ciuitatis sibi esset sabbato ieiunandum, an ecclesiae Mediolanensis more prandendum, ut hac eam cunctatione liberarem, interrogaui hoc supra dictum hominem dei. at ille: Quid posquam ipse facio? Ubi ego putaveram nihil eum ista responsione praecepisse, nisi ut Sabbato pranderemus; hoc quippe ipsum facere sciebam: sed ille secutus adjecit: Quando hic sum, non jejuno Sabbato, quando Romae sum, jejuno Sabbato: et ad quamcunque Ecclesiam veneritis, inquit, ejus morem servate, si pati scandalum non vultis aut facere. Hoc respon
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ uno anniu̾sario die luctum
discipulorum ⁊ ceteris sabbatis
quietis bonum: Duo quippe
sunt que uistorum beatitudinẽ
⁊ omĩs miserie finem sperari fa¬
ciunt mors ⁊ resurrectio mor¬
tuorum: In morterr quies ẽ. de
qua dicit᷑ ꝑ ꝓpħam. Plebs mea
intra incellaria tua. abscondere
pusillum. donec transeat ira
domini. Inresurectione in ho¬
mine toto idẽ incarne ⁊ spũ
ꝑ fecta felicitas: Hinc factum
ẽ. ut horun duorũ utrumq
ñ significandum puta retur la¬
bore ieunii. s potius refectio¬
nis hilaritate: Excepto pasca¬
li uno sabbato. quo discipulo¬
rum sicut diximus luctus pptͥ
rei geste memoriam fuerat ie¬
iunio ꝓlixiore signandus.
S qm̃ ñinuenimus ut iã supͣ
cõmemoraui ineuãgłicis ⁊ a¬
płicis litteris quȩ ad noui te¬
stamenti reuelationẽ ꝓprie ꝑ¬
tinent. certis diebꝰ aliquibus
euidenter p̃ceptum obseruan¬
da eẽ ieuinia. ⁊ ideo res quoq
ista sicut alie plurime quas

Expanded text:
et in uno anniuersario die luctum et in uno anniuersario die luctum discipulorum et ceteris sabbatis quietis bonum. duo quippe sunt, quae iustorum beatitudinem et omnis miseriae finem sperari faciunt, mors et resurrectio mortuorum. in morte requies est. de qua dicitur per prophetam: Plebs mea intra in cellaria tua, abscondere pusillum, donec transeat ira domini, in resurrectione autem in homine toto, id est in carne et spiritu perfecta felicitas. hinc factum est, ut horum duorum utrumque non significandum putaretur labore ieiunii sed potius refectionis hilaritate excepto paschali uno sabbato, quo discipulorum, sicut diximus, luctus propter rei gestae memoriam fuerat ieiunio prolixiore signandus. Sed quoniam non inuenimus, ut iam supra commemoraui, in euangelicis et apostolicis litteris, quae ad noui testamenti reuelationem proprie pertinent, certis diebus aliquibus euidenter pda esse jejunia; et ideo res quoque ista sicut aliae plurimae, quas
Abbreviated transcription (Latin):
atimorũ accesserunt discipli
ad iħ in dicentes. Ubi uis paremꝰ
tibi comedere pasca: Hoc gͦ die
intermisso. passus ẽ dñs quod
nullus ambigit. sexta sabbati.
Qua ꝓpt̾ ⁊ ipsa sexta recte ieui¬
nio de putatur. Ieuinia quippe
humilitatẽ significant. Unde
dictum ẽ. Et humiliabam ni
ieiunio animã meã. Sequitur
sabbatũ quo die caro xp̃i in mo¬
numento requieuit: sicut in pͥ¬
mis oꝑibꝰ mundi requieuit ds
illo die abomĩbꝰ oꝑibus suis.
diuarietas. ut alii sicut maxime
ppłi orientis ꝓpt̾ requiem signi¬
ficandã mallent. relaxare ie¬
unium: alii ꝓpt̾ humilitatem
mortis dnĩ ieuinare: sicut roma¬
na ⁊ ñnulle occidentis eccłȩ. Od
quidẽ uno die quo pasca cele¬
bratur ꝓpt̾ renouandã rei geste
memoriam. quia discipuli hu¬
manitus mortem dnĩ doluerũt.
sic abomĩbꝰ ieuinat᷑. ut etiam
illi sabbati ieiunium deuotis¬
sime celebrent. quiceteris ꝑ
totũ annum sabbatis prandẽt
Ytrumq uidelicet significãtes

Expanded text:
azymorum accesserunt discipuli ad Iesum dicentes: <Ubi uis paremus tibi comedere pascha?\' — hoc ergo die intermisso passus est dominus, quod nullus ambigit, sexta sabbati. quapropter et ipsa sexta recte ieiunio deputatur; ieiunia quippe humilitatem significant. unde dictum est: Et humiliabam in ieiunio animam meam. Sequitur sabbatum, quo die caro Christi in monumento requieuit, sicut in primis operibus mundi requieuit deus illo die ab omnibus operibus suis.  ueste uarietas, ut alii sicut maxime populi orientis propter requiem significandam mallent relaxare ieiunium, alii propter humilitatem mortis domini ieiunare sicut Romana et nonnullae occidentis ecclesiae, quod quidem uno die, quo pascha celebratur, propter renouandam rei gestae memoriam, qua discipuli humanitus mortem domini doluerunt, sic ab omnibus ieiunatur, ut etiam illi sabbati ieiunium deuotissime celebrent, qui ceteris per totum annum sabbatis prandent, utrumque uidelicet significantes
Abbreviated transcription (Latin):
quorũlibet etiam uita iustorũ:
quanto conuenientiꝰ semen
pessimum diceret᷑. quod nasce¬
ret᷑ impia uolumtate ⁊ moribꝰ
execrabilibꝰ pullularet. sed
cientem fructus malos Immo
uero huus talia sentientis.
tamquã male arboris iste ip¬
se sermo blasphemus. fructus
ẽ malus: Nam hominẽ malum
dixisse dñm arborem malam.
cuius fructus mali eẽnt opera
mala ⁊ hominẽ bonũarborẽ
bonã. cuius fructus boniẽẽnt
oꝑa bona. idẽ ipsas hominũ
uolumtates uel malã mali
hominis. uel bonã boni homi¬
nis. diu̾sas eẽ arbores diu̾sos
fructus ferentes: satis eiudent̃
ipse testatur. dicens Bonus
homo de bono thesauro cor¬
dis sui ꝓfert bona: ⁊ malus
homo demalo thesauro cordis
sui ꝓfert mala. Quomodo aut̃
diceret. aut facite arborẽ bonã
⁊ fructũ eius bonũ. aut facite
arborem malã ⁊ fructum eius
malum: nisi homo posset nũc
in hoc. nunc in illud mutata
uoluntate conuerti. S ipse ds¬

Expanded text:
quorumlibet etiam vita justorum; quorumlibet etiam vita justorum; quanto convenientius semen pessimum diceretur, quod nasceretur impia voluntate, et moribus exsecrabilibus pullularet? 47. Sed cientem fructus malos. Imo vero hujus talia sentientis tanquam malae arboris, iste ipse sermo blasphemus, fructus est malus. Nam hominem malum dixisse Dominum arborem malam, cujus fructus mali essent opera mala; et hominem bonum arborem bonam, cujus fructus boni essent opera bona ; id est, ipsas hominum voluntates, vel malam mali hominis, vel bonam boni hominis diversas esse arbores diversos fructus ferentes, satis evidenter ipse testatur, dicens: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala. Quomodo autem diceret, Aut facite arborem bonam, et fructum ejus bonum; aut facite arborem malam, fructum ejus malum ; nisi homo posset nunc in hoc, nunc in illud mutata voluntate converti? CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ablutus Detestimonio qͦq¬
ẽsaie ꝓpħȩ calumniat᷑ atq
blasphemat: eo quod dixerit
filios genui ⁊ exaltaui. ipsi aut̃
me spreuerunt.⁊ eosdẽ paulo
post appellauerit semenpessi
semen pessimum.Nesciens ob
hoc eos dici semen pessimum.
peccando degeneres extiterũt:
eorum filii facti. quorum im¬
mitatores eẽ uoluerunt. Unde
illis alio loco dicit᷑. Pater tuus
amoreus. ⁊ mat̾ tua cethea: Qua¬
rum gentiũ sũt impietatem
malitiãq sectati: ex quibus
tamen carnis originẽ ñduce¬
bant. S soluat iste questionẽ
euuangłicã: ubi dñs dicit. Si
uos cum sitis mali. nostis bona
data dare filiis ur̃is: quantoma¬
gis pater ur̃ qui incęlis ẽ dabit
bona petentib se: Bicat quem ad¬
modum sit bonus ds̃: malorũ
pater: Utrumq enim ueritas dix̃:
An non erant mali. quibꝰ ait :
sigͦ uos cum sitis maliͦ. An nõ
habebãt dm̃ bonum patrẽ
quibus ait: quantomagis pat̾
ꝓpt̾ pecoata sine quibus nõ ẽ
in hac infirmitate mortaliũ

Expanded text:
nus . De testimonio quoque Isaiae prophetae calumniatur atque blasphemat, eo quod dixerit: Filios genui et exaltavi; ipsi autem me spreverunt . Et eosdem paulo pos appellaverit semen pessimsemen pessimum, nesciens ob hoc eos dici semen pessimum, peccando degeneres exstiterant, eorum filii facti quorum imitatores esse voluerunt. Unde illis alio loco dicitur: Pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethaea : quarum gentium sunt impietatem malitiamque sectati, ex quibus tamen carnis originem non ducebant. Sed solvebat iste quaestionem evangelicam, ubi Dominus dicit: Si vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester, qui in coelis est, dabit bona petentibus se! Dicat quemadmodum sit bonus Deus, malorum pater: utrumque enim veritas dixit. Annon erant mali quibus ait, Si ergo vos, cum sitis mali? annon habebant Deum bonum patrem, quibus ait: Quanto magis Patepropter peccata sine quibus non est in hac infirmitate mortalium
Abbreviated transcription (Latin):
S istis ñplacet: ut d̾s bonus
mentes excecaret aliquorum.
Non enimattendunt salua¬
doris uerba dicentis Inuidi¬
cium ego inhunc mundum
ueni: ut qui ñuident uideãt.
et quiuident. cecifiant. Ille

Expanded text:
 istis non placet ut Deus bonus mentes excaecet aliquorum. Non enim attendunt Salvatoris verba dicentis: In judicium ego in hunc mundum veni, ut qui non vident, videant; et
Abbreviated transcription (Latin):
si errore uel infirmitate simili
laboret: hic infalitiã detestabi¬
lem uertit Deinde quero ad
romanos. corithios. galathas.
ephesios. colosenses. philipẽ¬
ses. tesalonicenses. quomodo
loquebat᷑ apłs. inqua illarũ
quinq ꝑsonarum eos ẽẽ de¬
putio gentes erant non in
circumcisione isrłite: Ad hos
quippe sibi distributũ ministe¬
rium fuisse testat᷑ ubi dicit
quod eribarnabȩ dexteras
societatis dederint. petrus
⁊ iacobꝰ & iohannes. ut ipse
quidẽ cum barnaba ad gentes:
illi aut̃ ad circũcisionẽ irent.
Et alio loco aꝑtissime dicit:
Quã diu ego sum gentium
apłs: i multis aliis locis ꝓpͥo
p̃dicabat: quid opus erat ut
taret ignaris uinculum. sicut
ista pestis arbitratur erroris.
aquo eos fuisse liberos magis
debuit gratulari: Quid op
erat ut ad romanos sic eẽt ex¬
orsus. paulus seruus xp̃iħu¬

Expanded text:
si errore vel infirmitate simili si errore vel infirmitate simili laboraret, hic in fallaciam detestabilem vertit. Deinde quaero, ad Romanos, Corinthios, Galatas, Ephesios, Colossenses, Philippenses, Thessalonicenses, quomodo loquebatur Apostolus? In qua illarum quinque personarum eos esse deputio Gentes erant, non in circumcisione Israelitae. Ad hos quippe sibi distributum ministerium fuisse testatur, ubi dicit quod ei et Barnabae dexteras societatis dederint Petrus et Jacobus et Joannes, ut ipse quidem cum Barnaba ad Gentes, illi autem ad circumcisionem irent . Et alio loco apertissime dicit, Quamdiu ego sum Gentium apostolus: et multis aliis locis proprio praedicabat, quid opus erat ut taret ignaris vinculum, sicut ista pestis arbitratur, erroris, a quo eos fuisse liberos magis debuit gratulari? Quid opus erat ut ad Romanos sic fuisset exorsus: Paulus servus Chri
Abbreviated transcription (Latin):
quinta ꝑsona hoc totum ꝓpt̾¬
ea molitus ẽ. ut siquando
aliquid de apłica ꝓferretur
epła ubi attestantur euãgłio
Non sapientibꝯ ⁊ ꝑfectis. sed
uideis locutũ fuisse quasi
iudeorum. ueleis qui sublege
eẽnt sunt. tãquã eẽt ⁊ ipse sub
lege. Ac ꝑhoc subdole atq
mendacit̾ simul antẽ se apud
imꝑfectos edifficare. quod a¬
pud ꝑfectos ñ mentiendo. s
uera dicendo destrueret, hãc¬
ei uidelicet erroris machina¬
tionem nescio quis fabritius
fabricauit: quẽ uelut magi¬
strum ueritatis rome se inue¬
nisse gloriat᷑ . Quis ñ hoc mon¬
strum ñ dico sensus xpĩands.
s qualiscumq humanꝰ exhor¬
icat: ꝑmo enim consideran¬
dũ ẽ. quã se fraudulentissimũ
⁊ mendacissimum ꝓfiteatur.
qui mentientẽ putat ⁊ laudat
apłm & quod ipse dixit ñ fal¬
lentis astu s cõpatientis affec¬
tu qui ad u̾sis animarũ morbis
tã misericorde corde subuenit.
quã sibi subueni uoluisset.

Expanded text:
quinta persona. Hoc totum propterquinta persona. Hoc totum propterea molitus est, ut si quando aliquid de apostolica proferretur Epistola, ubi attestantur Evangelio non sapientibus et perfectis, sed Judaeis locutum fuisse quasi Judaeum, vel eis qui sub Lege essent, tanquam esset et ipse sub Lege: ac per hoc subdole atque mendaciter simulantem se apud imperfectos aedificare, quod apud perfectos, non mentiendo, sed vera dicendo destrueret. Hanc videlicet ei erroris machinationem, nescio quis Fabricius fabricavit, quem velut magistrum veritatis Romae se invenisse gloriatur. Quis non hoc monstrum, non dico sensus christianus, sed qualiscumque humanus exhorreat? 4. Primo enim considerandum est quam se fraudulentissimum et mendacissimum profiteatur, qui mentientem putat et laudat Apostolum: et quod ille dixit, non fallentis astu, sed compatientis affectu, quia diversis animarum morbis tam misericordi corde subvenit, quam sibi subveniri voluisset,
Abbreviated transcription (Latin):
tis excludens adifficilioribꝰ
inchoare.nenouos ad huc ad
fidẽ ꝑ fecta doctrina turbaret:
Deinde uolens qua si ꝓbare
quod dixit. eumdẽ apłm dicẽ¬
tem cõmemorat Cum liber sĩ
exomĩbꝰ. omĩbꝰ me subieci. ut
plures. lucrifacerẽ: ⁊ factus
sum uideis tamquã uideus.
ut uideos lucrifaciam: ⁊ his
qui sublege sunt tamquam
qui sub lege eẽm cũ ipse ñ sim
sub lege: ut eos qui sub lege
sunt lucrifaciã⁊ his quisine
lege sunt. tamquã sine lege
cẽm. cum sine lege di ũsim. sed
sim in lege xpi. ut lucrifaciã
eos qui sine lege sunt factus
sum infirmis infirmus. ut in¬
firmos lucrifaciam Omĩbus
omiã factussum: ut om̃s lucri¬
faciã has quatuor ꝑsonas
uult intelligi inquibus a¬
alterã eorum qui sublege sunt.
Terciam eorum qui sine lege
sunt. Quartã infirmorum
serat hanc ut ad deret. alio
loco inquit suꝑuis iã dixit
sapientiam loquim interꝑee¬
fectos: ut ꝑfectorũ uideatur

Expanded text:
tis excludens a difficilioribus tis excludens a difficilioribus inchoare, ne novos adhuc ad fidem perfecta doctrina turbaret. Deinde volens quasi probare quod dixit, eumdem apostolum dicentem commemorat: Cum liber sim ex omnibus, omnibus me subjeci, ut plures lucrifacerem: et factus sum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifaciam; et iis qui sub Lege sunt, tanquam qui sub Lege essem, cum ipse non sim sub Lege, ut eos qui sub Lege sunt, lucrifaciam; et iis qui sine Lege sunt, tanquam sine Lege essem, cum sine Lege Dei non sim, sed sim in Lege Christi, ut lucrifaciam eos qui sine Lege sunt: factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacium; omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifaciam . Has quatuor personas vult intelligi, in quibus Aalteram eorum qui sub Lege sunt, tertiam eorum qui sine lege sunt, quartam infirmorum. serat: hanc ut adderet, Alio loco, inquit, superius jam dixit, « Sapientiam loquimur inter perfectos » ; ut perfectorum videatur
Abbreviated transcription (Latin):
tis. si dixerit homo patri aut
matri corbam. quod ẽ. donum
quodcumq ex me tibi ꝓfuerit.
⁊ ultra ñ dimittitis eum qͥcquã
facere patri suo aut matri.
rescindentes uerbum d̃i per
uillam dĩ eẽ legeni quã ꝓfanꝰ
iste blasphemat & iude¬
os habere suas traditio¬
nes alibri ꝓpheticis ⁊ legiti¬
mis alienas: Quas appellasse
niles ⁊ genealogias intermi¬
natas. Non hereticus s catho¬
licus lector intelligit. Porro
siuelim testimonia cuncta m¬
lege usi fuerint.⁊ ꝓphetis. quas
testamentum ꝑtinentibus cõ¬
firmet᷑ legis ac ꝓphetarum. ⁊
cõmendet᷑ auctoritas Proin¬
de excogitasse se existimat.
quo pacto subt̾ fugiat moles
głicis licteris delibris uete¬
uribus positorum. quibꝰ eius
uelit. nolit. ceruicata lingua
confitetirr: Ait quippe apłin
ꝓqualitatibꝰ ingeniorũ inqͥnq
ꝑsonis locutũ. In sinuans enĩ
rudi adhuc ppło inquit quȩ dĩ
sunt: ñ debuit aꝑfectioribus nciꝑ
⁊ consuetudinẽ abeis uetusta¬

Expanded text:
Si dixerit homo patri vel matri corban, quod est donum quodcunque est ex me tibi profuerit, et ultra non dimittitis eum quidquam facere patri suo vel matri, rescindentes verbum Dei per et illam Dei esse Legem quam profanus iste blasphemat, et Judaeos habere suas traditiones a Libris propheticis et legitimis alienas, quas appellasse aniles, et genealogias interminatas, non haereticus, sed catholicus lector intelligit. Porro si velim testimonia cuncta oli ejus Lege usi fuerint et Prophetis, quas Testamentum pertinentibus, confirmetur Legis ac Prophetarum et commendetur auctoritas. Proinde excogitasse se existimat, quo pacto subterfugiat moles tolicis Litteris de Libris veteribus positorum, quibus ejus, velit nolit, cervicata lingua conteritur. Ait quippe Apostolum pro qualitatibus ingeniorum in quinque personis locutum: Insinuans enim rudi adhuc populo, inquit, quae Dei sunt, non debuit a perfectioribus incipere, et consuetudinem ab eis vetusta
Abbreviated transcription (Latin):
etiam sicetera quȩ cõ memora¬
ui de hoc psalmo minus intel¬
ligunt: sufficiat eis quantum
ad p̃sentem quȩstionẽ attinet.
quia ds ꝓphetarum. qui deꝰ
pe eum nouerãt scĩ: qui ple¬
ni eiuis spũ ista dicebant᷑.
Vnde illud quod dauid ob¬
tulit ut ppło parceretͤ. umbra
erat futuri: qua significatũ ẽ.
qͦd ꝑuerum sacrificium cuius
illa figura erat. saluti ppłispi¬
ritalit̾ parcitur. Ipse enim

Expanded text:
etiam si caetera quae commemoraetiam si caetera quae commemoravi de hoc psalmo minus intelligunt, sufficiat eis quantum ad praesentem quaestionem attinet, quia Deus Prophetarum, qui Deuspe eum noverant sancti, qui pleni ejus Spiritu ista dicebant. Unde illud quod David obtulit, ut populo parceretur, umbra erat futuri, qua significatum est, quod per unum sacrificium, cujus illa figura erat, saluti populi spiritualiter parcitur. Ipse est
Abbreviated transcription (Latin):
psalmo Audi ꝓpłs meus ⁊lo¬
quar tibi isrł. ⁊ testificabor tibi
suꝑ sacrificia tua arguam
te. holocausta aut̃ tua. incõ¬
spectu meo sunt semꝑ. Non
accipiam dedomo tua uitu¬
los. neq degregibꝰ tuis hitcos.¬
Qm̃ mee sunt om̃s bestie silue
peccora inmontibꝰ.⁊ boues.
Cognoui omĩa uolatilia celi.¬
⁊ species agri mecum ẽ. Siesu¬
riero. ñdicam tibi: meus ẽ enĩ
or bis terre.⁊ plenitudo euis
Nunquid manducabo carnes
taurorum: aut sanguinem
hyrcorum potabo. Immola do
sacrificium laudis. ⁊ redde al¬
tissimo uota tua. Et iterum
infine psalmi eiusdẽ. Sacrifi¬
cium inquit laudis honorifi¬
cabit me:⁊ ibi uia. qua ostẽdã
illi salutare dđi: Iam dehoc sa¬
lutari di quod ipse sit xp̃s:
supra cõmemoraui atq mon¬
straui. Quod ẽ aut̃ sacratius
laudis sacrificium. quã iac
sacrificio sciunt: cuuis umbre
fuerant omiã pͥorum genera
sacrificiorũ: Isti aũt uaniloqͥ
rep̃hensores ueteris testam̃ti.

Expanded text:
PSALMA. Audi, populus meus, et loquar, Israel, et testificabor tibi,super sacrificia tua arguam te: holocausta autem tua in conspectu meo sunt semper. Non accipiam de domo tua vitulos: neque de gregib Meae sunt omnes bestiae silvae, pecora in montibus et boves, cognovi omnia volatilia coeli, species agri mecum est: si esuriero non dicam tibi: Meus est enim orbis terrae et plenitudo ejus. Numquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo? Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Et iterum in fine psalmi ejusdem: Sacrificium, inquit, laudis honorificabit me, et ibi via qua ostendam illi salutare Dei . Jam de hoc salutari Dei, quod ipse sit Christus, supra commemoravi atque monstravi . Quod est autem sacratius laudis sacrificium, quam in asacrificio sciunt, cujus umbrae fuerunt omnia priorum genera sacrificiorum. Isti autem vaniloqui reprehensores Veteris Testamenti,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ cogitant posse aliquẽ aliqͣn¬
do utrumq legere. & diuina
ope intellectũ utrumq lauda¬
re: fraudẽq istoꝵ atq maliti¬
am ueldolere tanquã hominũ
uelcauere camquã hereticor:
uel irridere tanquã imꝑitoꝵ
& suꝑborum

Expanded text:
n cogitant posse aliquem aliquann cogitant posse aliquem aliquando utrumque legere, et divina ope intellectum utrumque laudare; fraudemque istorum atque malitiam vel dolere tanquam hominum, vel cavere tanquam haereticorum, vel irridere tanquam imperitorum et superborum
Abbreviated transcription (Latin):
suo nuptias faceret inuenit
interdiscũbentes hominẽ non
habentem uestem nuptialem:
& eum pͥmo amici nomaei no¬
mine appellans manib & pe¬
dib colligatis mittiussit in
tenebras exteriores: moleste in¬
telligentib ñuidetur bonus.
Et si ipsum quisquã capitulũ
euuangłii ꝓponeret. & sicut facit
ad imantuis deuetere testam̃to.
ita euuangłium calumniose
accusatet. laudãs potius ue¬
teris cestament libros ubiscrip
tus conuiua intantum suppli¬
cium ꝓpter uestẽ mittitur &
hoc fraudulenta ꝑ uersitate
assidue faceret. ut omĩa loca
lenitatis deuetere destamento
colligeret. & loca seueritatis
denouo. & hec sibiaduersa eẽ
contenderet. laudans uetus &
rep̃hendens nouum: similiter
inueniret imperitos & duuna¬
rum scripturarum miserabi¬
liter ignaros quib: ꝑsuaderet
uetus potius testamentũ quã
nouum ẽẽ retinendũ: quod
cũ isti exalia parte faciunt.
id uetus iep̃hendentes quasi
contrarium nouo: miror quod

Expanded text:
suo nuptias faceret, inuenit suo nuptias faceret, inuenit inter discumbentes hominem non habentem uestem nuptialem et eum primo amici nomine appellans manibus et pedibus conligatis mitti iussit in tenebras exteriores. moleste intellegentibus non uidetur bonus. et si ipsum quisquam capitulum euangelii proponeret. et sicut facit Adimantus de uetere testamento, ita euangelium calumniose accusaret laudans potius ueteris testamenti libros, ubi scritus conuiua in tantum subplicium propter - uestem mittitur, et hoc fraudulenta peruersitate adsidue faceret. ut omnia loca lenitatis de uetere testamento colligeret et loca seueritatis de nouo, et haec sibi aduersa esse contenderet, laudans uetus et reprehendens nouum: similiter inueniret inperitos et diuinarum scripturarum miserabiliter ignaros, quibus persuaderet uetus potius testamentum quam nouum esse retinendum. quod cum isti ex alia parte faciunt, id est uetus reprehendentes quasi contrarium nouo. miror, quod
Abbreviated transcription (Latin):
đi qͦd e ipse. Nã ueteres utiq
scripturas exposuit post resur¬
rectionẽ discipłis incipiensa
ipsi discipłi igne se accepisse
confessi sunt: dicentes. Non ne
cor nr̃m erat ardens in uiaͥ cum
apperiret nobis scripturas: Ip¬
se ẽ ignis edax. Consumit enim
ueterem uitã diuinus amor &
innouat hominẽ: ut ex eo quod
łs ignis ẽ edax faciat ut eum
nos amenius: ex eo aut̃ quod ds¬
delans ẽ. ipse nos amet. Nolite
gͦ timere ignem quod ẽ đs: s ti¬
mete ignem que parauit here¬
ticis ds. Quod enim ad imantiꝰ
elegit deeuuangło locum quẽ
huic legis capitulo tamquam
contrarium apud imꝑitos obi¬
ceret ubiait dñs. nemo bonus
nisi unus ds. quoties inuenit᷑
bonitas di inuetere testamento:
quis numerare sufficiat: Unũ
tamen ponã: quod cotidie in
eccłiis cantatur. Confitemini
tido sicut manichei existimãt
uidetur ẽẽ contrarium: & tam̃
inlibris ueteris testamenti can-¬
tatur. Item rexille qui cũ filio

Expanded text:
dei, quod est ipse. nam ueteres utique dei, quod est ipse. nam ueteres utique scripturas exposuit post resurrectionem discipulis incipiens a ipsi discipuli ignem se accepisse confessi sunt dicentes: nonne cor nostrum erat ardens in uia. cum aperiret nobis scripturas? ipse est ignis edax: consumit enim ueterem uitam diuinus amor et innouat hominem, ut ex eo, quod deus ignis est edax. faciat, ut eum nos amemus, ex eo autem, quod zelans est. ipse nos amet. nolite ergo timere ignem, quod est deus, sed timete ignem, quem parauit haereticis deus. Quod enim Adimantus elegit de euangelio locum. quem huic legis capitulo tamquam contrarium apud inperitos obicerct, ubi ait dominus: nemo bonus, nisi unus deus, quotiens inuenitur bonitas dei in uetere testamento. quis numerare sufficiat? unum tamen ponam. quod cotidie in ecclesiis cantatur: confitemini ti deo, sicut Manichaei existimant. uidetur esse contrarium et tamen in libris ueteris testamenti cantatur. item rex ille. qui cum filio
Abbreviated transcription (Latin):
nisi uoluntas eastitatẽ custo¬
diens. ce corruptionẽ undicãs
coniugalem: Quo gͥ uerbo ni¬
si zelo di melius posset insinu¬
ari qͦd uocamur ad conuigiũ
di. & ñ uult nos turpiamore
corrumpi: & punit inpudicitiã
nrãm. ce diligit castitatem
Nonenim frustra etiam uul¬
go dicisolet: qui ñzelat ñ amai
ad hoc ꝑtinet etiã quod dictũ
ẽ. ignis edax. De quo disputan
ñ debeo: s ipsos potius interro¬
gare quẽ ignem dixerit dñs
se uenisse mittere in hunc mũ¬
dum. Hoc enim dictum ẽ in
euuangłio: quod illi accusare
ũpossunt. Nonut xp̃m hono¬
tent s ut decipiant xpĩanos.
Quod cumeis cõmemoratum fu-¬
erit quẽ ad modũ dñs dixerit
seridicunt. S illud aliudẽ. Qui¬
b respondemus. Et hoc aliud
e. nolimetuere. Nam ipse xp̃s
loquitur etiam inuetere testa.¬
mento cũ dicit ego sum ignis
edax: qui loquitur ineuuãgło
quod ignem uenerit inhunc
mundũ mittere: id uerbum

Expanded text:
nisi uoluntas castitatem custonisi uoluntas castitatem custodiens et corruptionem uindicans coniugalem ? quo igitur uerbo nisi zelo dei melius posset insinuari. quod uocamur ad coniugium dei et non uult nos turpi amore corrumpi et punit inpudicitiam nostram et diligit castitatem iJ non enim frustra etiam uulgo dici solet: qui non zelat. non amat. Ad hoc pertinet etiam quod dictum est: ignis edax: de quo disputare non debeo, sed ipsos potius interrogare.  quem ignem dixerit dominus se uenisse mittere in hunc mundum. hoc enim dictum est in euangelio, quod illi accusare non possunt, non ut Christum honorent, sed ut decipiant christianos. quod cum eis commemoratum fuerit, quemadmodum dominus dixerit:seri dicunt: sed illud aliud est. quibus respondemus: et hoc aliud est: noli metuere. nam ipse Christus loquitur etiam in uetere testamento. cum dicit: ego sum ignis edax. qui loquitur in euangelio. quod ignem uenerit in hunc mundum mittere. id est uerbum
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd uerbum sidiscutere cepero
ꝓprie me dixisse ñ uideo. Non
enim potest descendere. nisi qͦd
etiam de loco inlocum moueri
podest. Nam quidescendit:
locum suꝑiorem deserere & in¬
feriorẽ petere uidetur. Hĩ aut̃
sapientia cum tota ubiq p̃sto
sit: nullo pacto migrare de loco
in locum potest.De qua ioħs
in euuangło meluis ait: tamꝗͣ
dominici pectoris particeps.
Ait enim. In hoc mundo erat
& mundus ꝑ ipsum factus ẽ:
& mundus eũ ñcognouit. Et
tamen etiã ipse adiungit. &¬
dicit. Insua ꝓpria uenit. & sui
eum ñ receperunt. Quomodo
hic erat. & quomodo uenit:
nisi quia illa sublimitas inef¬
fabilis ut hominib congruat
humanissoni  significan¬
da ẽ: ut aut̃ dõs homines faci¬
at. diuino ẽ intelligenda silen¬
tio. Potest gͦ reddi ratio quare
ita dictum sit. ñ tamen potest
aliquid dedo digne dici. Quod
iđo iã indignum ẽ. quia potuit
dici. Tolle de delo errorem ce do¬
lorem: quid remanebit aliud

Expanded text:
quod verbum si discutere coepero, quod verbum si discutere coepero, proprie me dixisse non video; non enim potest descendere, nisi quod etiam de loco in locum moveri potest. Nam qui descelocum superiorem deserere et inferiorem petere uidetur. dei autem sapientia cum tota ubique praesto sit, nullo pacto migrare de loco in locum potest. de qua Iohannes in euangelio melius ait tamquam dominici pectoris particeps. ait enim: in hoc mundo erat et mundus per ipsum factus est et mundus eum non cognouit; et tamen etiam ipse adiungit et dicit: in sua propria uenit et sui eum non receperunt. quomodo hic erat et quomodo uenit, nisi quia illa sublimitas ineffabilis ut hominibus congruat, humanis sonis significanda est? ut autem deos homines faciat. diuino est intellegenda silentio. potest ergo reddi ratio, quare ita dictum sit; non tamen potest aliquid de deo digne dici, quod ideo iam indignum est, quia potuit dici. tolle de zelo errorem et dolorem, quid remanebit aliud
Abbreviated transcription (Latin):
etiam paganorũ concilient be¬
niuolentiã. huic aut̃ legis
capitulo illuid euuangłicum
opponit: ubi quidã accessit.
ad dñm & ait illi. Magister
bone quid faciens uitã eterã
possidebo: Cui respondit iħs.
Quid me interrogas de bono:
Nemo bonus nisi unus ð It ex
hoc uidelicet contrana ista eẽ
arbitremur. quia inlege dicit᷑
ds ignis edax ẽ & ds zelans: in
euuangłio aut̃ nemo bonus
nisi unus ds. Et de zeloquidẽ
iã responsum ẽ ñ sioeẽ ista uer¬
ba inscripturis posita: ut aliꝗͣ
di ꝑturbationẽ cruciatũue si¬
gnificent.S quia nichil dignũ
dee̾o dici potest: ꝓpt̾ea usq ad
ista ꝑuentum ẽ. Quȩ cũ homi¬
nes indigna eẽ putauerint. co¬
gantur discere etiam illa que
conuenienter de inesfabili di¬
uina excellentia se dicere existi¬
mant indigna eẽ maiestate di:
cuius sapientia cũ descensura
eẽt usq ad corpus humanum
prius usq ad humana uerba
descendit. Ecce dixi descendit:

Expanded text:
etiam Paganorum concilient beetiam Paganorum concilient benevolentiam. Huic autem Legis capitulo illud evangelicum opponit, ubi quidam accessit ad Dominum, et ait illi: Magister bone, quid faciens vitam aeternam possidebo? Cui respondit Jesus: Quid me interrogas de bono? Nemo bonus, nisi unus Deus . Ut ex hoc videlicet contraria ista esse arbitremur, quia in Lege dicitur, Deus ignis edax, et, Deus zelans; in Evangelio autem, Nemo bonus, nisi unus Deus. 2. Et de zelo quidem jam responsum est, non sic esse ista verba in Scripturis posita, ut aliquam Dei perturbationem cruciatumve significent, sed quia nihil dignum de deo dici potest, propterea usque ad ista peruentum est: quae cum homines indigna esse putauerint. cogantur discere etiam illa, quae conuenienter de ineffabili diuina excellentia se dicere existimant, indigna esse maiestate dei; cuius sapientia cum descensura esset usque ad corpus humanum. prius usque ad humana uerba desc
Abbreviated transcription (Latin):
lumniantur ñ ea nos ita intel¬
ligere ut illa solent irridere:
s quẽ admodum apłi omĩa
intelligentes pauca exposuerũt.
ut ad easdẽ regulas cetera po¬
steris intelligenda relinquerẽt.
dete ne obliuiscamini testam̃¬
tum di urĩ quod  scripsit: & fa¬
ciatis uobis effigies & imagi¬
nes: ad dit etiam dicens. ds ur̃
ignis ẽ edax & ds zelans. Hec
uerba descripturis hoc modo
ille adimantius ꝓposuit. Eius
enu calumnias refutandas re¬
fellendasq suscepimus. S et iã
suꝑuis de zelodi cũcalũniaret᷑:
puto satis ẽẽ responsum. Memi¬
nerimus tamen ñ solum ibi s eciã.
hic siceum de zelo di criminatũ
scripturas. ut aduingeret etiã
quod de simulacris ñcolendis
in illis libris p̾cipitur ad nõ do
nrõ: quasi ñ ob aluid rep̃hendat
zelum di nisi quod illo ipso
zelo acultu simulacrorum ꝓhi¬
bemur. Uult gͦ uideri fauere
se simulacris: qͦd ꝓptea faciũt.
ut miserrime ce uesane sue secte

Expanded text:
lumniantur, non ea nos ita intellumniantur, non ea nos ita intelligere, ut illa solent irridere; sed quemadmodum Apostoli omnia intelligentes pauca exposuerunt, ut ad easdem regulas caetera posteris intelligenda relinquerent. dete ne obliviscamini testamentum Dei vestri quod conscripsit, et faciatis vobis effigies et imagines: addit etiam dicens, Deus vester ignis est edax, et Deus zelans . Haec verba de Scripturis hoc modo ille Adimantus proposuit. Ejus enim calumnias refutandas refellendasque suscepimus. Sed et jam superius de zelo Dei cum calumniaretur, puto satis esse responsum. Meminerimus tamen non solum ibi, sed etiam hic, sic eum de zelo Dei criminatum Scripturas, ut adjungeret etiam quod de simulacris non colendis in illis libris praecipitur a Domino Deo nostro; quasi non ob aliud reprehendat zelum Dei, nisi quod illo ipso zelo a cultu simulacrorum prohibemur: vult ergo videri favere se simulacris. Quod propterea faciunt, ut miserrimae et vesanae suae sectae
Abbreviated transcription (Latin):
animis ñcuremus cũ quib ñ ha¬
bemus radionis aliquã societa¬
tem: tamen illud quod lex dixit
fundendũ eẽ sangiunem. nec
in escã assumendũ. quia sangius
ẽ anima eẽ positum dicimus sicut
alia multa &e pene omĩa scrip¬
turarum illarum sacramenta.
signis & figuris plena sunt
future p̃dicationis: quȩ iam ꝑ¬
ẽ. Sic ẽ enim sangius anima qͦ¬
modo petra erat xp̃s: sicut dicit
apłs. Bibebant enum despiri¬
taliconsequenti eos petra: petra
aut̃ erat xp̃s. Notum ẽ autem
filios isił petra ꝑcussa bibisse
aquã inheremo: de quib loq̃¬
batur apłs cum hoc diceret.
Nec tam̃ imit. ait petra signi¬
ficabat xpm̃: s ait petra erat
xp̃s. Que rursus ne carnaliter
acciperetur: spiritalẽ illã uo¬
cat. id eam spiritaliter intel¬
ligi docet longum ẽ & nunt
ñ necessarium sacramenta eius¬
dem legis exponere. nisi cũ bre¬
iuder possint. Sufficit autem
ut nouerint illi quidehis ca¬

Expanded text:
animis non curemus, cum quibus non haanimis non curemus, cum quibus non habemus rationis aliquam societatem: tamen illud quod Lex dixit, fundendum esse sanguinem, nec in escam assumendum, quia sanguis est anima, esse positum dicimus sicut alia multa; et pene omnia Scripturarum illarum sacramenta signis et figuris plena sunt futurae praedicationis, quae jam est. Sic est enim sanguis anima, quomodo petra erat Christus, sicut dicit Apostolus: Bibebant enim de spirituali sequente petra, petra autem erat Christus . Notum est autem filios Israel petra percussa bibisse aquam in eremo , de quibus loquebatur Apostolus, cum haec diceret; nec tamen ait, Petra significabat Christum; sed ait, Petra erat Christus. Quae rursus ne carnaliter acciperetur, spiritualem illam vocat; id est, eam spiritualiter intelligi docet. Longum est, et nunc non necessarium, sacramenta ejusdem Legis exponere, nisi cum breviter possint. Sufficit autem ut noverint illi qui de his ca
Abbreviated transcription (Latin):
misterium dico uob̃. Om̃s quidẽ
resurgemus: ñ tamen om̃s immu¬
tabimur. Inadomo: inictu ocłi:
innouissima tuba. Canet enim
tuba: & mortui resurgent incor¬
rupti & nos cõmutabimur. De¬
inde condexit & dicit etiam illud
qͦd paulo ante cõmemoraui: ut
ostendat qualis futura sit
ipsa immutatio. Statim
quippedicit. Opor: tet enim
corruptibile hoc iunduere in¬
corruptionem: & mortale hoc in¬
duere in mortalitatẽ. hinc gͦ appa
ret quia caro & sanguis regnũ
di ñ possidebit: quia cũ indue¬
rit incorruptionẽ. & immortali¬
tatem: iã ñ caro & sanguis erit.
s incorpus celeste mutabitur
Quod quidẽ ex occasione tracta.¬
uimus: quia huic quoq sententie
multum insidiari solent negan¬
tes corporꝰ resurrectionem. Nã
ista questio ñ decorpore s de ani¬
ma ꝓposita ẽ: quã putant sicac¬
cipi inlege. ut sangiis eẽ existi¬
metur:. quod nos nullo modo sic
intelligimus. S: quãus depecoꝵ

Expanded text:
mysterium dico uobis: omnes quidem mysterium dico uobis: omnes quidem resurgemus. non tamen omnes inmutabimur in atomo. in ictu oculi. in nouissima tuba. canet enim tuba et mortui resurgent incorrupti et nos commutabimur. deinde contexit et dicit etiam illud, quod paulo ante commemoraui, ut ostendat. qualis futura sit ipsa inmutatio. statim quippe dicit: oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere inmortalitatem. hincanguis regnum Dei non possidebunt, quia cum induerit incorruptionem et immortalitatem, jam non caro et sanguis erit, sed in corpus coeleste mutabitur. Quod quidem ex occasione tractavimus, quia huic quoque sententiae multum insidiari solent, negantes corporum resurrectionem. Nam ista quaestio non de corpore, sed de anima proposita est, quam putant sic accipi in Lege, ut sanguis esse existimetur: quod nos nullo modo sic intelligimus. Sed quamvis de pecorum
Abbreviated transcription (Latin):
& aliam terrestrium. Quod aut̃
sꝑitale dixit corpus inresurrecoi¬
one futurum: ñ ꝓpt̾ea putandũ
ẽ quod ñcorpus s sp̃s erit: sspi¬
ritale corpꝰ omnimodo spũi sub¬
ditum dicit. si ne aliqua cor¬
ruptio  ne uelmorte. Non
enim qm̃ modo qͦd habemꝰ
corpusam male appellat: ido
putandũ ẽ ñ illudeẽ corpꝰ s animã
Eigo quẽ ad modũ corpus ammale
nunc dicit᷑ quia subditũ ẽ anime
sꝑitale aut̃ ñdum dici podest.
quia ñdum spiritui plene sub¬
iectum ẽ. quã dui corrũpi potest.
sic & tunc sꝑitale uocabitur.
cum sꝑitui atq eternitati nulla
corruptione resistere poterit. Aut
si ad huc parum uidetur eẽ mon¬
stratum. quod sententiã istam
ꝓpt̾ immutationem que futura
ẽ apłs dixerit cũ ait. caro & san¬
guis regnum di hereditate pos¬
sidere ñ possunt: neq corruptio
incorruptionẽ hereditate pos¬
sidebit: attendite quid conti¬
nuo subitiat & ad iungat. Eoce

Expanded text:
et aliam terrestrium. Quod autem et aliam terrestrium. Quod autem spirituale dixit corpus in resurrectione futurum, non propterea putandum est, quod non corpus, sed spiritus erit: sed spirituale corpus omni modo spiritui subditum dicit, sine aliqua corruptione vel morte. Non enim quia quod modo habemus corpus animale appellas, ideo putandum non illud esse corpus, sed animam. ergo quemadmodum corpus animale nunc dicitur, quia subditum est animae, spiritale autem nondum dici potest, quia nondum spiritui plene subiectum est, quamdiu corrumpi adhuc potest: sic et tunc spiritale uocabitur, cum spiritui atque aeternitati nulla corruptione resistere poterit. Aut si adhuc parum uidetur esse monstratum, quod sententiam istam propter inmutationem, quae futura est, apostolus dixerit, cum ait: caro et sanguis regnum dei hereditate possidere non possunt neque corruptio incorru.ptionem hereditate possidebit, adtendite, quid continuo subiciat et adiungat: ecce
Abbreviated transcription (Latin):
scriptum ẽ. factus ẽ pͥmus hõadã
inanimã uiuentẽ: nouissimus adã
in sp̃m uiuificantem. S: ñ pͥmum
terra terrenus: scđs homo dece¬
lo celestis. Qualis terrenus tales
& terreni: & qualis celestis. tales
& celestes. Et quomodo indui¬
mus imaginẽ terreni: induamꝰ
et imaginẽ euis qui decelo ẽ.¬
caro & sanguis regnum
di hereditate possidere ñpossunt.
neq corruptio incorruptionẽ he¬
reditate possidebit. Certe iã clarũ
ẽ: quare hoc apłs dixerit. Quid gͦ
istetã turpi fraude ñ cõmemorat
nͥ hoc ultimum: & tacet illa suꝑi¬
ora. quib hoc qͦd male interp̃tat᷑
nẽ sic leuatum ẽ incelum. ut ꝓ
ipsa celesti habitatione celestem
acceperit mutationem: & hoc
sperare indie ultimo ussi sumus:
iđo dixit apls. Qualis terrenus
tales & terreni. id: mortales: & qͣ¬
liscelestis tales & celestes. idz u
mortales: ñsolum animis s etiã
corporib. Unde & supͣ dixerat
aliam eẽ celestium corporũ głam.

Expanded text:
riptum est: Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem. Sed non primum terra terrenus, secundus homo de coelo caelestis. qualis terrenus, tales et terreni; et qualis caelestis, tales et caelestes. et quomodo induimus imaginem terreni, induamus et imaginem eius qui de caelo esaro et sanguis regnum dei hereditate possidere non possunt neque corruptio incorruptionem hereditate possidebit. certe iam clarum est, quare hoc apostolus dixerit. quid ergo iste tam turpi fraude non commemorat nisi hoc ultimum et tacet illa superiora, quibus hoc quod male interpretatunem sic leuatum est in caelum, ut pro ipsa caelesti habitatione caelestem acceperit mutationem. et hoc sperare in die ultimo iussi sumus. ideo dixit apostolus: qualis terrenus, tales et terreni, id est mortales. et qualis caelestis, tales et caelestes. immortales, non solum animis, sed etiam corporibus. Unde et supra dixerat, aliam esse coelestium corporum gloriam,
Abbreviated transcription (Latin):
mas pauperũ saluds faciet.Ex
usuris & iniquitatib liberauit
animas eorum: xp̃s utiq adede¬
bitum quo nos usuris obligaue¬
rat soluit: cũ nullis suum corpꝰ
peccatis obnoxiũ inpatibulo
crucis suspendi ꝑmisit Ipsius
enim inpsalmo uox ẽ. quȩ ñra¬
puitunc exsoluebã. Qua ꝓpter
ipse exusuris & iniquitate &
paruulorum liberat animas.
tui sunt. stimulo utiq mortis
ꝑcussi mortui sunt.quia stimulꝰ
mortis peccatum. Dic gͦ querẽ¬
t mͥ si peccatũ paruulꝰ nullum
carnaliter natus attraxit: cur
breuis dierum sorte mortis a¬
stringitur: quia ubi peccatũ ñ
ẽ. utiq mors eẽ ñdebet: Nonenĩ
me fingente s apło p̃dicaute
dictũ ẽ ꝑ peccatũ mors: ac ꝑ hoc¬

Expanded text:
mas pauperum salvas faciet. Ex mas pauperum salvas faciet. Ex usuris et iniquitatibus liberavit animas eorum : Christus utique Adae debitum, quod nos usuris obligaverat, solvit, cum nullis suum corpus peccatis obnoxium in patibulo crucis suspendi permisit. Ipsius enim in Psalmo vox est: Quae non rapui, tunc exsolvebam . Quapropter ipse ex usuris et iniquitate et parvulorum liberat animas: omnes mortui sunt, stimulo utique mortis percussi, mortui sunt; quia stimulus mortis, peccatum . Dic ergo quaerenti mihi, Si peccatum parvulus nullum carnaliter natus attraxit, cur brevis dierum sorte mortis astringitur? Quia ubi peccatum non est, utique mors esse non debet: non enim me fingente, sed Apostolo praedicante dictum est, Per peccatum mors