comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
corporeis corꝑalib significantur ñ reb s ima
ginib. Noluit cam̃ tertullianus animȩ cresce
substantiam sic̃ corpꝰ: asserens etiã timoris sui
causam: ne etiam decrescere substantia dicat᷑
inquit: atq ita & defectura credat᷑. Et tam̃ qͥa
ꝑ corpꝰ eam localiter tendit ñ inuenit exitum
merementoꝵ eius. qͣm uult de semine exiguo
equari corꝑis qͣntitati: & ait. S uis eiuis in quo
naturalia peculia consita retinentur. saluo sub¬
standiȩ modulo quo a pͥmordio inflata ẽ pau¬
latim cũ carne ꝓducitur. Hoc forte ñ intellige¬
remus: nͥ adhibita similitudine planũ faceret
qͦd dicebat. Constitue inquit ceitũ pondus au¬
ri uel argenti rudem adhuc massam: collectus
habitus ẽ illi. & futuro interim minor: tamen
continens intra lineam moduli dotũ qͦd nat᷑a
ẽ. auri uł argenti: de hinc cum in lãminam
massa laxatur maior efficitur initio suo. ꝑ di¬

Expanded text:
corporecorpore. Noluit tamen Tertullianus animam crescere substantia sicut corpus; afferens etiam timoris sui causam: Ne etiam decrescere substantia dicatur, inquit, atque ita et defectura credatur. Et tamen quia per corpus eam localiter tendit, non invenit exitum incrementorum ejus, quam vult de semine exiguo aequari corporis quantitati; et ait: Sed vis ejus in quo naturalia peculia consita retinentur, salvo substantiae modulo, quo a primordio inflata est, paulatim cum carne producitur. Hoc forte non intelligeremus, nisi adhibita similitquod dicebat. constitue, inquit, certum pondus auri uel argenti, rudem adhuc massam: conlectus habitus est illi et futuro interim minor, tamen continens intra lineam moduli totum quod natura est auri uel argenti. dehinc cum in lamminam massa laxatur, maior efficitur initio suo per di
Abbreviated transcription (Latin):
si in aliocolore se udit ñ magis mirat᷑ ẽ. si fu¬
it cum ulo memoria: Aerio tamen colore ac
lucido nescio utrum se umqͣm uidisset. si num¬
qͣm istum legisset uel audisset. Quid qͦd dicun¬
tur homines talib uisis: & de scͥpturis nobis
uolunt piescribere tale aliquid eẽ non animã
s ipsum dm̃. qualis figuraliter scõꝵ spiritib
demonstrat̾ ẽ. qualis etiã in sermone allegori¬
co ponitur: Similia quippe sunt ula uisa
talib dictis: ac sic errant constituentes in cor¬
de suo simulachra uane opinionis: nec intelli¬
gentes ita sc̃os de suis uisis talib iudicasse. qͣli¬
ter iudicarent si talia diuinitꝰ in figuris dict̃a
legerent uel audirent: sic̃ septem spicȩ & septẽ
boues septem anni sunt. sic̃ lindeum qͣtuor li¬
neis alligatum uelut discus plenus uariis
animalib orb̾terrarũ ẽ cum omnib gentib :
sic omĩa cetera & multomagis quȩ de reb in¬

Expanded text:
si in alio colore se uidit, non magis miratus est, si fusi in alio colore se uidit, non magis miratus est, si fuit cum illo memoria? aerio tamen colore ac lucido nescio utrum se umquam uidisset, si numquam istum legisset uel audisset. Quid? quod ducuntur homines talibus uisis et de scripturis nobis uolunt praescribere tale aliquid esse non animam, sed ipsum deum, qualis figuraliter sanctorum spiritibus demonstratus est, qualis etiam in sermone allegorico ponitur. similia quippe sunt illa uisa talibus dictis. ac sic errant, constituentes in corde suo simulacra uanae opinionis nec intellegentes ita sanctos de suis uisis talibus iudicasse, qualiter iudicarent, si talia diuinitus in figuris dicta legerent uel audirent: sicut septem spicae et septem boues septem anni sunt, sicut linteum quattuor lineis alligatum uelut discus plenus uariis animalibus orbis terrarum est cum omnibus gentibus, sic omnia cetera et multo magis, quae de rebus in
Abbreviated transcription (Latin):
exterior duplicit̃ unus. habens & ille ocłos & au¬
ressuas quib populus dñm audire & uidere de¬
buerat: habens cȩteros artus ꝑ qͦs & incogitatio¬
nib utitur. & in somnis fingitur. Ecce quib au¬
rib & quib ocłis debuit audire & uidere dm̃ po¬
pulus. quib anima in somnis fingit᷑ cũ si ipsum
tertullianum quisqͣm uideret in somnis. nunꝗͣ
se diceret ab eo uisum. & cũ eo locutũ quẽ uicissĩ
ipse non uidisset. Postremo si anma se ipsam ui¬
det in somnis. cum iacentib uno loco menbris cor¬
poris sui.ipsa ꝑ uarias imagines euagatur:quis
& hoc potest uidere: s ab sit. ut eam talem cum
eiugilau̾it credat. Alioquin qͣndo se alit̃ iud̾it.
qͦd magis crebrum ẽ:aut mutata erit anima
euis. aut nec tunc anmę udetur substantia.
s imago corꝑis incorporea. quȩ miromͦ sicut
in cogitatione formatur. Quis enim ethiops
ñ pene semp nigrum se uidit in somnis: aut

Expanded text:
exterior, dupliciter unus; habens et ille oculos et auexterior, dupliciter unus; habens et ille oculos et aures suas, quibus populus dominum audire et uidere debuerat, habens et ceteros artus per quos et in cogitationibus utitur et in somnis fungitur. Ecce, quibus auribus et quibus oculis debuit audire et uidere deum populus, quibus anima in somnis fungitur, cum, si ipsum Tertullianum quisquam uideret in somnis, numquam se diceret ab eo uisum et cum eo locutum, quem uicissim ipse non uidisset. postremo, si anima se ipsam uidet in somnis, cum iacentibus utique uno loco membris corporis sui ipsa per uarias imagines euagatur, quaset hoc potest uidere. sed absit, ut eam talem, cum euigilauerit, credat; alioquin quando se aliter uiderit, quod magis crebrum est, aut mutata erit anima eius, aut nec tunc animae uidetur substantia, sed imago corporis incorporea, quae miro modo sicut in cogitatione formatur. quis enim Aethiops non paene semper nigrum se uidit in somnis aut,
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ tam̃. Deniq certullianus quia corpꝰ ẽẽ am¬
mam credidit. non obaliuo nͥ qͦd eam incorpeã
cogitare ñ potuit. & ideo timiut ne nichil esset si
corpꝰ non eẽt: nec de do ualuit alit̃ saꝑe. Qͥ sane
qm̃ ẽ acutus interdum cont᷑ opinionẽ suã uisa
ueritate supatur. Quid enĩ uerius dicere potuit.
qͣm id qͦd ait quodam loco. om̃e corporale passi¬
bile ẽ. Debuit gͦ mutare sententiã: qua paulosu¬
pius direrat. etiam dm corp̃ eẽ. Neq enim arbi¬
troeũ ita desiptusse. ut etiam di naturam pas¬
sibilem crederet: ut iam ñ xp̃c incarne tantum
neq in carne & anma. s in ipso uerbo ꝑ qͦd fac¬
ta sunt omĩa passibilis & commutabilis eẽ ere¬
datur:. qͦd absit a corde.xpĩano. Item cũ animȩ
etiã colorem daret aerium. aclucidum: uentũ ẽ.
ad senẜ quib eam menbratim qͣsi corpꝰ instrue¬
re conatus ẽ: &ai. Hicertthomo interior.alius

Expanded text:
corpus tamen. Denique Tertullianus, quia corpus esse anicorpus tamen. Denique Tertullianus, quia corpus esse animam credidit non ob aliud, nisi quod eam incorpoream cogitare non potuit et ideo timuit, ne nihil esset, si corpus non esset, nec de deo ualuit aliter sapere: qui sane quoniam est acutus interdum contra opinionem suam uisa ueritate superatur. quid enim uerius dicere potuit quam id, quod ait quodam loco: omne corporale passibile est? debuit ergo mutare sententiam, qua paulo superius dixerat etiam deum corpus esse. neque enim arbitror eum ita desipuisse, ut etiam dei naturam passibilem crederet, ut iam non Christus in carne tantum neque in carne et anima, sed in ipso uerbo, per quod facta sunt omnia, passibilis et commutabilis esse credatur: quod absit a corde christiano. item cum animae etiam colorem daret aerium ac lucidum, uentum est ad sensus, quibus eam membratim quasi corpus instruere conatus est et ait: hic erit homo interior, alius
Abbreviated transcription (Latin):
pt̃ ħ enĩ corꝑalib assucfacti ⁊ affecti noluint aĩam ere¬
dere aliud ẽẽ qͣm corpꝰ ne si corpꝰ ñ fu̾it nicħ sit. ac ꝑ
hoc tantomagis timent ⁊̃ de deo credere qͦd corpꝰ ñ
runtur in phantasias uel fantasmata imaginũ
que cogitatio de corporib uersat. uit his subtiac¬
tis. tanqͣm ꝑ inane ꝑeundum sit reformident.
ta necesse ẽ. & iusticiã & sapientiã pingant qͦ¬
dãmͦ incordib suis. cũ formis & colorib quas ñ
possunt incorporeas cogitare: nec tam̃ dicunt
qͣndo iusticia uł sapientia mouent᷑. ut uł lau¬
dent eas uł scdm eas aliquid agant. quẽ colorẽ
ꝑamus. si de traduce animarũ a parentib ut ñ
dubitant quidam qͦd ita sit uel dubitant anita
sit: animam tam̃ corpꝰ eẽ ñ audeant credere aut
dicere maximȩ ꝓpt̃ qͦd diri ue dm̃ qͦ ipsũ nichił
aliud opinentur ẽẽ qͣm corp̾: & si ercellentissimũ.
& si naturȩ cuiusdã ꝓpriȩ cetera suꝑgredientis

Expanded text:
imam credere aliud esse quam corpus, ne, si corpus non fuerit, nihil sit, ac per hoc tanto magis timent etiam de deo credere, quod corpus non sruntur in phantasias uel phantasmata imaginum, quae cogitatio de corporibus uersat, ut his subtractis tamquam per inane pereundum sit reformident. ita necesse est, ut et iustitiam et sapientiam pingant quodammodo in cordibus suis cum formis et coloribus, quas non possunt incorporeas cogitare, nec tamen dicunt, quando iustitia uel sapientia mouentur, ut uel laudent eas uel secundum eas aliquid agant, quem colorem, peramus, si de traduce animarum a parentibus uel non dubitant quidam, quod ita sit, uel dubitant, an ita sit, animam tamen corpus esse non audeant credere aut dicere, maxime propter quod dixi, ne deum quoque ipsum nihil aliud opinentur esse quam corpus, etsi excellentissimum, etsi naturae cuiusdam propriae cetera supergredientis,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ debuisse: diuinȩ sententiȩ iust̾ exit̾ indicauit.
Ergo alio mͦ quodã etiã ipse deceptꝰ ẽ: s dolo ilo ser¬
pentino quo mulier seduct̾a ẽ. nullomͦ illum arbi¬
tror potuisse seduci. Hanc autẽ ꝓpriȩ seductionem
appellauit apłs qua id qͦd suadebatur cum falsum
esset uerum putatum ẽ: io÷ qͦd ds ideo lignum iud̃
tangere ꝓhibuerit. qͦd sciebat eos sitetigissent uelut
dos futuros: canqͣm eis diuinitatẽ inuideret. qͥ eos
homines fecerat. S etiam si uirum ꝓpt̃ aliquam
mentis elationem quȩ dm internoꝵ scrutatorẽ lat̾e
non poterat. sollicitauit aliqua expiendi cupiditaᷤ.
cum mulierem iuderet accepta illa esca ñ esse mor¬
tuam. scđm ea que suꝑius tract̾auimꝰ: ñ tamen eum
arbitror si iam spiritali mente preditꝰ erat. ullomͦ cre¬
dere potuisse. qͦd eos ds̃ ab ȩsca illius ligni inuiden¬
do uetuisset. S quid plura: ꝑsuasum ẽ. ulud pec¬

Expanded text:
non debuisse diuinae sententiae iustus exitus indicauit. non debuisse diuinae sententiae iustus exitus indicauit. Ergo alio modo quodam etiam ipse deceptus est; sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci. hanc autem proprie seductionem appellauit apostolus, qua id, quod suadebatur, cum falsum esset, uerum putatum est, id est quod deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, uelut deos futuros, tamquam eis diuinitatem inuideret, qui eos homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis . elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea, quae superius tractauimus, non tamen eum arbitror, si iam spiritali mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse, quod eos deus ab esca illius ligni inuidendo uetuisset. sed quid plura? persuasum est illud pec
Abbreviated transcription (Latin):
seductum tam̃ negat. Nam & interrogat᷑ ñ ait.
mulier qͣm dedisti mecũ sedurit me & man¬
ducaui: s ipsa mͥ inquit dedit aligno & man¬
ducaui: illa uͦ serpens inquit seduxit me. Ita saˢ¬
lomon uirtante sapientiȩ. numqͥanam cre¬
dendum ẽ. qͦd in simulachrorum cultu credidit
esse aliquid utilitatis: s mulierũ amori ad hoc
malum trahenti resistere non eualuit: faciens
qͦd sciebat ñ eẽ faciendum: ne suas quib de¬
ꝑibat atq defluebat mortiferas delicias con¬
cnstaret. Ica et adam postea qͣm de ligno.ꝓ¬
hibito seducta mulier manducauit eiq dedit ut
simul ederent. noluit eã contristare qͣm credebat
posse sine suo solatio contabescere. si ab eius aliena¬
retur animo & omnino illa interire discordia: non
quidẽ carnis uict̾us concupiscentia qͣm nondũ sen¬
serat in resistente lege menbroꝵ legi mentis suȩ:s
amicali qͣdã beniuolentia qua plerũq fit ut offen¬
dat᷑ ds̃: ne homo ex amico fiat inimicꝰ. Qͦo eũ face̾

Expanded text:
amen negat. nam et interrogatus non ait: mulier, quam dedisti mecum, seduxit me, et manducaui, sed, ipsa mihi, inquit, dedit a ligno, et manducaui; illa uero, serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomon, uir tantae sapientiae, numquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non ualuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus deperibat atque defluebat, mortiferas delicias contristaret. ita et Adam, posteaquam de ligno prohibito seducta mulier manducauit eique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis uictus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam beniuolentia, qua pleramqe fit, ut offendatur deus, ne homo ex amico fiat inimicus: quod eum facere
Abbreviated transcription (Latin):
ossib meis & caro de carne mea. hȩc uocabitur
mulier qm̃ de uiro suo sumpta ẽ: ac ꝓpt̾ hoc re¬
linquet homo patrẽ suũ ⁊ matrẽ & adherebit u¬
xori suȩ. & erunt duo in carne una. Quȩ uerba
cũ pͥm hoĩs fuisse scͥptura ipsa testatur: dñs
tam̃ in eugłio đm dixisse declarauit. Ait enĩ.
Non legistis qͥa qui fec̃ eos abinitio mascłm ⁊ fe¬
minã fec̃ eos. & dix̃ ꝓpt̃ hoc dimittet homo pa¬
trem & matrẽ & adherebit uxori suȩ. et erunt duo
in carne una: ut hinc intelligeremꝰ ꝓpt̾ extasim.
quȩ p̃cesserat inadam. hoc eum diuinitꝰ tanqͣm
ꝓpħiam dice pocuisse. S iam istȩ huiꝰ libri ter¬
minus placet: ut ea quȩ secuntur ab alio exordio
renouent intentionem legentium. Explicit lib̃¬

Expanded text:
ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur mulier, quoniam de uiro suo sumta est . et propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. quae uerba cum primi hominis fuisse scriptura ipsa testetur, dominus tamen in euangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem legentium. LIBER DE
Abbreviated transcription (Latin):
in glestib ꝑ eccłiam multiformis sapiȩ dĩ. ꝓbabilit̃
credit᷑. sic̃ illud semen cui ꝓmissũ ẽ. dispositũ ꝑ an
głos in manu mediatoris. sic omĩa quȩ ad ipsius
seminis aduentum uł p̾nuntiandũ. uł ad nun¬
tiandum in rerum natura preter usitatum nate
cursum mirabilit̃ fact̾a sunt. ministrantib an¬
głis ẽẽ facta: ut tam̃ ubiq creator uel reparator
creaturarũ non sit. nͥ qui plantatore & rigatore
quolibet. solus incrementum dat õs. Ac ꝑ hoc
etiã illa extasis qͣm ds̃ immisit in adam ut so¬
poratus obdormiret. recte intelligit᷑ ad hoc im¬
missa. ut et ipsius mens ꝑextasim particeps
fieret tanqͣm angłicȩ curiȩ: & intrans in scũari¬
um dĩ intelligeret in nouissima. Deniq euigilãs
tanqͣm ꝓpħia plenus cũ ad se adductam mulie¬
rem suã uideret eruetuauit continuo q̃d magnĩ
sacramentũ commendat apłs. hoc nunc os ex

Expanded text:
in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, probabiliter in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, probabiliter creditur, sicut illud semen, cui promissum est, dispositum est per angelos in manu mediatoris, sic omnia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus angelis esse facta, ut tamen ubique creator uel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat deus. Ac per hoc etiam illa extasis, quam deus inmisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intellegitur ad hoc inmissa, ut et ipsius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex
Abbreviated transcription (Latin):
ditus erat leui inlumbis abrahȩ qͣndo & ipse de¬
cimat᷑ ẽ: s in dõ qui uniui̾sa creauit. Quã obrem
omnia etiã quȩ adhanc grãm significandã non
naturali motu rerũ s mirabilit facta sunt: eorum
etiã cause in dõ abscondite fuerunt. Quoꝵ si unũ
erat qͦd ita mulier facta ẽ de latere uiri. & hoc
eius osse firmata. ille autẽ ꝓpt̃ ipsam infirmꝰ. qͥa
in locum coste non costa s caro suppleta ẽ: ñ ha¬
buit hoc pͥma rerũ conditio qͣndo sexto die dic¬
tũ ẽ. masculum & feminã fec̃ eos. ut femina omni¬
no sic ficret: s tantum hoc habuit qͥa et sic fieri poᷤ¬
set: ne contra causas qͣs uoluntate instituit. muta¬
bili uoluntate aliquid faceret. Quid audem fieret
ut omnino aliud futurum non eẽt: abscondicum
erat in dõ qui unuisa creauit. S qm̃ sic dixit ab¬
sconditũ. ut innotesceret principatib ⁊ potestatib

Expanded text:
ditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse deditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditum, ut innotesceret principibus et potestatibus
Abbreviated transcription (Latin):
subiaceret. Habet gͦ ds̃ inseipso abseonditas qͦ¬
rumdã factorum causas qͣs reb conditis non¬
inseruit: easq implet ñ illo oꝑe. ꝓuidentiȩ
quo naturas substituit ut sint. s illo quo eas
adminisuat ut uoluerit. quas ut uoluit eon¬
didit: ubi ẽ. & gr̃a ꝑ quam salui fiunt peccato¬
res.Nam qͦd attinet ad natura ũqͣsua uolurtate
metipsam ñ habet: s ꝑ dĩ grãm qua adiuuat᷑ ⁊
instauratur. Neq enim desꝑandi sunt homines
in illa sententia in qua scriptum ẽ. om̃s qui am¬
bulant in ea ñ reu̾tentur: dic̾tum ẽ. enĩ seđ̾m pon¬
dus iniquitatis suȩ: lit qͦd ñ reuertetur qͥ reu̾tetur
ñ sibi tribuat. s gr̃ẽ dĩ. ñ ex oꝑib ne forte excollat᷑
Ppterea mist̾ium gr̃ę huius apł̃s absconditũ dir̃.
ñ inmundo in qͦ sunt absconditȩ causales ratio¬
nes ommũ rerũ naturalit̃ oriturarũ. sic̃ abscon¬

Expanded text:
subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas qusubiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebinseruit; easque implet non illo opere providentiae, quo naturas substituit ut sint, sed illo quo eas administrat ut voluerit, quas ut voluit condidit. Ibi est et gratia, per quam salvi fiunt peccatores. Nam quod attinet ad naturam iniqua sua voluntate met ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut abscon
Abbreviated transcription (Latin):
ñ in eis posuit.ut de his fieri uel ab ipso possit.
Neq enĩ potentia cemeraria. s sapientiȩ uir¬
tute omp̃s ẽ: & hoc de unaquaq re indemꝑe
suo fac̃. qđ antea in ea fac̃ ut possit. Alus ẽ
gͦrerum modus quo illa herbasie g̾minat il¬
la sic: illa etas parit. illa ñ parit̾ homo loqui
potest. pecus non potest.Horum & taliũ modo
rum rationes ñ tm̃ in dõ sunt: s ab illo etiam
reb creatis indite atq concretȩ. Ut autẽ lignũ
de terra excisum aridũ ꝑpolitum. sine radice¬
ulla sine derra & aqua repente floreat. &. frue¬
modi ẽ: dedit quidẽ naturis qͣs creauit ut ex
eis &e hec fieri possent. Neq enĩ ex eis uel ipse
faceret. qͦd ex eis fieri non posse ipse p̃figeret:
qm̃ se ipso non ẽ. nec ipse potentior. Uerum
tamen aliomͦ dedit:ut non hȩc haberent in
motu naturali: s in eo quo ita creata essent. ut
eorum natura. uoluntati potentiori ampluis

Expanded text:
non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium rum rationes non tantum in Deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. Ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum sine ulla radice, sine terra et aqua repente floreat et frumilia, dedit quidem Deus naturis quas creavit, ut ex eis etiam haec fieri possent, non faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius
Abbreviated transcription (Latin):
ditum s in dõ erat absconditum: si hoc ergo
queritur. dieam quid mͥ uideatur sine affir¬
mandi demeritate: qͦd tamen cum dixero for¬
tasse prudenter ista considerantes quos iam
xp̃iana fides imbuit. etiam si nunc primitꝰ
ista cognoscunt. dubitandum non ẽẽ uidi¬
cabunt. Omnis iste naturȩ usitatissimꝰ eurs
bent definitam ium qualitatẽq suã: qͥd unum¬
qd̃q ualeat uel non ualeat: quio de quo fieri pos¬
sit uel ñ possit. E x his uelut primodiis reriromĩa
quȩ gignuntur suo qͦ tempore exortus ꝓcess u
sumunt: finesq & discessiones sui cuiꝰq generis.
Unde fit. ut de grano tutici ñ nascat᷑ faba. uł de
faba tridicum: uł de pecore homo. aut de ho¬
mine pecus. Suꝑ hunc autẽ motũ cursumq
rerũ naturalem. potestas creatoris habet apd̃
se. posse de his omĩb facere aliud qͣm eorum
qͣsi seminales rationes habent: ñ tamen id qͦd

Expanded text:
ditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo ditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursbent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod
Abbreviated transcription (Latin):
fidelib autem cur ad rei gestȩ ꝓprietatem qͦd
de xp̃o factum ẽ. & tantum ad figuratam signi¬
ficationem qͦd de eua scriptum ẽ incredibile ui¬
deatur An uero sine cuiusqͣm concubitu uir
ex femina fieri potuit. femina ex uiro non po¬
tuit: & uirginalis uterus unde uir fieret habe¬
bat. iuirile autem latus unde femina fieret non
habebat. cum hic dñs de famtula nasceret᷑. ibi de
tum ẽ. utilius in matris corꝑe ostendit nichil
pudendum cẽ qͦd castum ẽ. Qͦa si queritur qͦ¬
mͦ se habeat causalis illa conditio in qua pri¬
mum ds̃ hominem fec̃ ad imaginem ac si¬
militudinem suã. ibi quippe & hoc dictum
ẽ. masculum & feminam fec̃ eos: utrũ iam
illa ratio quam mundi primis oꝑib concre¬
auit atq conereuit ds̃. id habebat ut scdm
eam iã necesse esset ex uin latere feminam
fieri. an hoc cantum habebat ut fieri posset
ut autem ita fieri necesse esset ñ ibi iam con¬

Expanded text:
fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod de Christo factum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de  quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam con
Abbreviated transcription (Latin):
sent: s naturȩ cursum dõ creanti. suum quoddã
officium ministeriumq preberent. Nequa qͣm .N.
quicꝗͣuid ꝑ eorum oꝑa existeret: si hoc in dĩ oꝑe
intima naturȩ ratio ñ haberet. Quid gͦ mirum
si hominem ex osse hominis factam ñ noium᷑.
quando creanti dõ quem ad modum angłi ser¬
uiant ignoramus: qui nec arborem ex arboris
surculo in robore alieno factã nosse possemus.si
Uista dõ creanti quemadmodum agricolȩ ser¬
uiunt similicer nesciremus: Dullomͦ tamen
dubitamus & hominum & arborum non nͥ dm
ẽẽ creatorem: fideliterq credimꝰ fact̾am feminã
ex uiro. nullo interueniente concubitu. etiã si for¬
te costa hominis ministrata sit ꝑ angłos in oꝑe
creatoris. sicut fideliter credimꝰ etiã fact̾um uirũ
ex femina nullo interueniente concubitu. cum
semen abrahȩ dispositũ ẽ ꝑ angłos in manu
mediatoris. Ultrumq infidelib incredibile. ẽ

Expanded text:
sent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam sent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est;
Abbreviated transcription (Latin):
uermium siue reptilium. aut certe exconcubi¬
tu parentum. nullam autẽ carnem natam sci¬
mus ex carne cuiuslibet animantis. quȩ tam
esset ei similis ut sexu tantum discerneretur. q̃¬
rimus in reb ereationis huius similitudinem
qua mulier de uin latere fact̾a ẽ. nec possumꝰ
inuenire: non ob aliud nͥ quia homines quẽad¬
modum oꝑentur in hac terra nouimus: quẽ¬
admodum autem angłi in hoc mundo quo¬
dammͦ agricolentur non utiq nouimꝰ. Nam
ꝓfecto si remota hominũ industria. fruticum
genus nature cursus oꝑaretur: mchil aliud
nosceremꝰ quã ex terra nasci arbores & herbas.
& ex earum seminib ab eis identidem in terrã
cadentib. nunquid innotesceret nobis quid ua¬
leret inserdio. ut alterius generis lignum radi¬
ce ꝓpria poma portaret aliena. & coalescente
unitate iam sua: Hȩc ꝑ agricolarum oꝑa di¬
dicimꝰ. cum ipsi creatores arborum nullomͦ es¬

Expanded text:
uermium siue reptilium, aut certe ex concubiuermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo es
Abbreviated transcription (Latin):
causaliter creatas rationes. aliquid incẽpore
cretur: more agricolandi uel medendi pocest.
Quale itaq ministerium dõ exhibuerint an¬
głi in illa mulieris formatione. qͥs audeat af¬
firmare: Tertissime tamen dixerim supple¬
mentum ulud carnis in costȩ locũ. ipsiusq fe¬
mine corpꝰ & animam. confirmationemq men¬
brorum. omĩa uiscera. sensus om̃s. & quicquid
erat quo illa & creatura & homo & femina erat.¬
ñ nͥ ilo oꝑe dĩ factum qͦd d̃s non ꝑangłos. s
ꝑ semet ipsum ñ oꝑatus ẽ. & dimisit: s ita con¬
tinuanter oꝑatur. ut nec ullarum aliarum re¬
rum nec ipsorum angłorum natura subsistat.
si non oꝑetur. S qm̃ carnem animatã atq sen¬
tientem. qͣntum naturã rerum ꝓ humano captu
qͣm materialib elementis hoc ẽ. aqua & terra.
aut ex fructicib. uel lignorum fructib. uł etiã
ex carnib anmalium sic̃ innumerabilia gen̾a

Expanded text:
causaliter creatas rationes aliquid in tempore causaliter creatas rationes aliquid in tempore creetur, more agricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia viscera, sensus omnes, et quidquid erat quo illa et creatura et homo et femina eratnisi illo opere dei factum, quod deus non per angelos, sed per semet ipsum. non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu quam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera
Abbreviated transcription (Latin):
medicamentum: primũ non de reb quas cre¬
auit. s quas creatas oꝑe creatoris inuenit. De¬
inde cibum uel potum p̃parare potuit & mi¬
nistrare: emplastum formare. & medicamento
illitum apponere: num etiam exhis quȩ ad¬
hibet oꝑari & creare uires uel carnem potest:
Natura id agit interiore motu nobisq occultis¬
simo: cui tamen si ds̃ subtrahat oꝑationem
intimam qua eam substituit & facit: conti¬
nuo tanqͣm extincta. nulla remanebit. Qua¬
ꝓpt̃ cum ds̃ uniuersam creaturam suã biꝑtito
bro locuti sumꝰ. & in naturalib & in uolunta¬
riis motib administret: creature naturam
cam nullus angłs potest. quã nec se ipsum.
Uloluntas uͦ anglica obedient̃ dõ subdita eiꝰq
secuta ussionem. naturalib motib de reb
subiectis canqͣm materiem ministrare ut
sodm ilas principales in uerbo dĩ non crea¬
tas. uel sedm illas in primis sex dierũ oꝑib

Expanded text:
medicamentum: primum non de rebus quas cremedicamentum: primum non de rebus quas creavit, sed quas creatas opere Creatoris invenit: deinde cibum vel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento illitum apponere; num etiam ex iis quae adhibet, operari et creare vires vel carnem potest? Natura id agit interiore motu, nobisque occultissimo. Cui tamen si Deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tanquam exstincta, nulla remanebit. 28. Quapropter cum Deus universam creaturam suam bipartito bro locuti sumus , et in naturalibus et in voluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest, quam nec seipsum. Voluntas vero angelica obedienter Deo subdita, ejusque exsecuta jussionem, naturalibus motibus de rebus subjectis tanquam materiam ministrare, ut secundum illas principales in Verbo Dei non creatas, vel secundum illas in primis sex dierum operibus
Abbreviated transcription (Latin):
quo nulla sit angłorum oꝑa ut aliquid creetur.
s non ideo creatores sunt: quia nec agricolas c̃a¬
tores segetum atq arboꝵ dicimꝰ. Non enĩ qui
plantat ẽ. aliquid. neq qui rigat: s qui increm̃¬
tum dat ds̃. Ad hoc incrementum ꝑtinet etiã
in eorꝑe humano. qͦd osse dempto locus carne
suppetus ẽ: ulo scilicet oꝑe dĩ quo naturas sub¬
stituit ut sint. quo ipsos qͦ angłos creauit. Opus
icaq agricole ẽ ut aquam ducat cum rigat. ñ
audem opus ẽ. eius. ut aqua ꝑ decluna ꝓlaba¬
tur: sed illius qui omnia in mensura ynume¬
ro. & pondere disposuit. Icem optis agricole ẽ
ut surculus auellatur exarbore: terreq man¬
detur. At non eius opus ẽ ut sucum inbibat:
ut gesmen emittat: ut aliud eius solo figat.
quo radicem stabiliat. aliud in auras ꝓmoue¬
at. quo robur nutriat ramosq diffundat: sed
illius qui dat incrementum. Medicus etiam
egro corpori alimentum adhibet. uulnerato

Expanded text:
quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illiaegro corpori alimentum adhibet, et vulnerato
Abbreviated transcription (Latin):
eam uenire opus ẽ adducatur: Iam gͦ uidea¬
mus ipsa mulieris formatio quȩ mysticȩ etiã
ȩdificatio dict̾a ẽ: quemadmodũ fact̾a sit. a¬
tura quippe muliebris creata ẽ. quamuis ex ui
iͣ quȩ iam erat: non aliqui motus iam existen¬
tium naturarum. Angli autem: nullã omĩno
possunt creare naturam. Solus enim unus
cuiussibet naturȩ seu magnȩ. seu minimȩ cre¬
ator ẽ. ds̃. id÷ ipsa trinitas: pater & filius & sp̃s
sc̃s. Aliter gͦ quentur quemadmodum sopora¬
tus sit adam: costaq eius sine uilo doloris sen¬
su a corꝑis compage detract̾a sit Hȩc enim for¬
tasse dicantur potuisse ꝑ angłos fieri: forma¬
re autem uel ȩdificare costam ut mulier esset.
usq adeo non potuit nͥ ds̃ a quo uniuersa na¬
tura subsistit: ut ne illud quidem carnis sup¬
plementum in eorꝑe turi. qͦd in illius coste sue¬
cessit locum. ab angłis factum eẽ crediderim:
sicut nec ipsum hominem de terrȩ puluers. ñ

Expanded text:
eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideaeam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natrili, quae jam erat, non aliquo motu jam existentium naturarum. Angeli autem nullam omnino possunt creare naturam: solus enim unus cujuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator est Deus, id est ipsa Trinitas, Pater et Filius sanctus. aliter ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non
Abbreviated transcription (Latin):
maiora. uerum etiã ad uermiculum: nam
& huic legimꝰ diuinit᷑ iussum ut radicẽ cu¬
curbitȩ roderet. sub cuius umbraculo ꝓpħa
requieuerat.Si enim homim donauit ds̃ sic
eum instituens. ut etiã carnem peccati portanᷤ
possit non solum pecora & iumenta suis usib
subdita. nec tantum domesticas aues s etiã
libere uolitantes quaslibet etiã seuas feras &
caꝑe & mansuetas facere et eis mirabiliter
imꝑare. potentia rationis non corꝑis.cũ eaꝵ
appetitus & dolores captans. paulatiq il¬
lect̾ando.premendo.laxandoq moderans agre¬
sti eas exuit consuetudine . & tanqͣm humanis
morib induit. quantomagis angłi hoc posst̃.
qui ussione dĩ in ipsa eius qͣm sempiterne in¬
tuentur incommutabili ueritate ꝑspecta mo¬
uentes se ꝑtempus. & corꝑa sibi subdita per
tempus & locum agilitate mirabili. & uisa
quib moueatur. & appetitum carnalis indi¬
gentiȩ ualent efficere omni animȩ uiuȩ. ut qͦ

Expanded text:
maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo
Abbreviated transcription (Latin):
capiunt in uerbo eius quid quo tempore fie¬
ri debeat: & illo non temporaliter moto mo¬
uentur ipsa temporaliter: ut in his quȩ sibi
subiect̾a sunt iussa eius efficiant. Omĩs enim
anima uiua non solum rationalis sicut in
hominib. uerum etiam irrationalis sicut
in pecorib & uolatilib & piscib.iusis moue¬
tur: s anima rationalis. uoluntatis arbitrio
uel consentit uisis. uel non consentit.Irratio¬
nalis autem ñ habet hoc iudicium: ꝓ suo ta¬
men genere atq natura uiso aliquo tacta ꝓ¬
pellicur: nec in potestate ullius anime est.
quȩ illi usa ueniant siue in sensum corꝑis. si¬
ue in ipsum sp̃m interius: quib uisis appe¬
titus moueatur euiuslibet animantis. de sic
cum ea uisa ꝑ angłorum obȩdientiam desuꝑ
ministrantur ꝑuenit iussio dĩ non solum ad
homines. nec solũ ad aues & pecora. uerum
etiam adea quȩ in aquis latent. sicut ad cȩ¬
tum qui gluciuit ionam: nec solum ad ista

Expanded text:
capiunt in uerbo eius quid quo tempore fiecapiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista
Abbreviated transcription (Latin):
cationem quemadmodũ hec accipi possint:
& finxit ds̃ inquit adhuc de terra om̃s bestia ᷤ
agri & om̃ia uolatilia cęli: unde iam qͦd uisũ
ẽ. & quantum uisum ẽ. disseruimꝰ. Et ad duxit
ea omnia adadam: ut uideret qͥd ea uocaret.
Quomͦ hȩc addurerit ds̃ ad adam ne carna¬
liter sapiamus: adiuuare nos debet qͦd de bi¬
ꝑtito oꝑe diuinȩ ꝓuidentiȩ in libro suꝑiore
tractauimus. Neq enim sicut indagant atq
adigunt uelantes uel aucupantes ad retia q̃¬
cumq animantia capiunt. ita hoc fac̾tũ eẽ
credendum ẽ: aut uox aliqua iussionis de nu¬
be facta ẽ. eis uerbis quȩ rationales animȩ
audientes intelligere atq obedire assolent.
Non enim hoc acceꝑunt ut possint bestiȩ ł
aues: in suo tamen genere obtemꝑant deo
ñ rationali uoluntatis arbitrio. s sicut mo¬
uet illa omnia temporib oportunis ñ ipse
temporaliter motus. ꝑ angłica ministeria q̃

Expanded text:
cationem quemadmodum haec accipi possint. cationem quemadmodum haec accipi possint. et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae
Abbreviated transcription (Latin):
si iam costa fuerat detrahenda cur non altera
ꝑ ea costa reposita ẽ: Curetiam non dic̾tum
ẽ. finrit aut fecit sicut in omnib supͣ oꝑib :
s edificauit inquit dñs ds̃ illam costã ñ tan¬
quam corpus humanũ s tanquã domum:
Non ẽ. utiq dubitandum qm̃ hec fact̾a sunt ⁊
stulta ẽẽ non possunt. ob aliquid significandũ
ẽẽ facta. fructum futuri scli ab ipso iam pͥmor¬
dio generis humani dõ prescio in ipsis suis o¬
pib misericorditer predicante: ut certo tepore
seruis suis suie ꝑhominum successiones siue ꝑ
suum sp̃m uel angłorum ministerium reuela¬
ta atq conscripta. & ꝓmittendis reb futuris.
& recognoscendis impletis. testimoniũ ꝑhibe¬
rent: qͦd magis magisq in consequentib appa
rebit Ulideamꝰ gͦ qͦd isto oꝑe suscepimꝰ. ñ scd̃m
p̾figurationem rerum futurarum. s scdm rerũ
gestarum. non allegoricam s ꝓpriam signifi¬

Expanded text:
si jam costa fuerat detrahenda, cur non altera si jam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? Cur etiam non dictum est, Finxit, aut, fecit sicut in omnibus supra operibus; sed, aedificavit, inquit, Dominus Deus illam costam, non tanquam corpus humanum, sed tanquam domum? Non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta, fructum futuri saeculi ab ipso jam primordio generis humani Deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante; ut certo tempore servis suis, sive per hominum successiones, sive per suum Spiritum vel Angelorum ministerium revelata atque conscripta, et promittendis rebus futuris et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consequentibus apparebit. Uideamus ergo, quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam signifi
Abbreviated transcription (Latin):
uideri potest. hoc ipsum disputando demonstrẽ
qͦd ideo ñ tanqͣm rerum gestarum naturali uel
usitato ordine factum ẽ. ut cordib nr̃is fidelis¬
sima scãrum scripturarum auctoritate ꝓlata.
quia stultum esse non potest. misticum ẽẽ cre¬
datur: quamuis erꝰ expositionem uel inquisi¬
tionem aut alibi iam exhibuenmus. aut iN
tempus aliud differamꝰ. Quid gͦ sibi uult et¬
am illud qͦd mulier uro de latere facta ẽ: Ue¬
rum esto: ꝓpt̃ ipsius coniunctionis ium com¬
mendandã. hoc ita ficri oportuisse credam᷑. Num¬
quid etiam ut dormienti fieret. eadem ratio
uel necessitas flagitabat: ut deniq osse detͣc¬
to in cuius locum caro suppleretur: Nũ enim
non potuit ipsa caro detrabi. ut inde congruen¬
tius qͦd sit sexus infirmior mulier formaretur:
Anuͦ tam multis additis costam d̃s ȩdificare po¬
cuit in mulierem. & carnem pulpamue non po¬
tuuit:. qui ipsum de puluere hominẽ fec̃: Aut

Expanded text:
uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detratius, quod sit sexus infirmior, mulier formaretur? An vero tam multis additis, costam Deus aedificare potuit in mulierem, et carnem pulpamve non potuit, qui de pulvere ipsum hominem fecit? Aut
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ dicere quomͦ & preceptum dedit: quomͦ &
peccantem interrogauit atq iudicauit. Si au¬
tem non credebat: ꝓfecto neq hoc scire poterat
utrum ad eum omnia ille cui non credebat ad¬
durerit an forte in aliquib ab illo remotiorib
terx partib aliqua ei similia quȩ non demonstraᷤ¬
set absconderit. Non itaq arbitror dubitandum
hoc alicuius ꝓph̃iȩ significationis gr̃a factum.
sedtamen factum. neq hoc oꝑe suscepimꝰ ꝓpħica
eniginata ꝑscutari. sed rerum gestarum fidem
adꝓprietatem hystoriȩ commendare: ut qͦd im¬
possibile uideri uanis atq incredulis potest. aut
ipsi auctoritati scẽ scripturȩ uelut testificatione
traria repugnare: Id ꝓmeis uirib qͣntum d̃s ad¬
iuuat disserendo demonstrem neq impossibile
ẽe neq contrarium. Qd̃ autẽ possibile quidem
apparet. nec habet ullam spẽm repugnantiȩ. sed
tamen qͣsi suꝑfluum uel etiam stultum quibdã

Expanded text:
modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam