comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bono. Tota puritas debet ẽẽ in xp̃i¬
ano: sicut ds pura lux ẽ. E inge¬
re eñi. seruorũ ẽ. Et. diligamus ñ
lingua tantũ: sed oꝑe et ueritate:
Ita ut etiã si necesse fuerit. ꝓiiuieẽ
moriamur. Caritatem fr̃nitatis inui¬
cem diligentes. Ita uos diligite: qua¬
si ex. una matre generati. Honore in¬
uicẽ p̃uenientes. Hoc semꝑ serue¬
mus: et caritatẽ et pacientiã tenea¬
mussicut alibi ait. Alterutrũ ma¬
iorẽ estimantes. Si enĩ nos om̃ibus
minores udicaremꝰ. nec ultro alicui
iniuriã faceremus. nec illatam nobis
grauit doleremꝰ. Sollicitudirie non
pigri. Ne ꝑ sollicitudinẽ seculi: pi¬
gri indĩ oꝑe efficiamini et mertes.
Sp̃u feruentes. Quia frigidos dñs
non amat. et intepidis nauseatur.
Tunc plane sp̃u feruemꝰ si seculo
frigidi sumꝰ. Dño seruientes. Non
seculo neq uiciis: sed dõ. Spe gau¬
dentes. Spe: non re p̃senti: spes eñi
que uidetur: non ẽ spes. Intribula¬

Expanded text:
bono. Tota puritas debet esse in Chribono. Tota puritas debet esse in Christianis, sicut Deus pura lex est. Fingere enim, servorum est. Et diligamus non lingua tantum, sed opere et veritate. Ita ut etiam, si necesse fuerit, pro invicem moriamur. Charitatem fraternitatis invicem diligentes. Ita vos diligite, quasi ex una matre generati. Honore invicem praevenientes. Hoc si semper servaremus, et charitatem, et patientiam teneremus, sicut alibi ait: Alter alterutrum majorem aestimantes. Si enim nos omnibus minores judicaremus, nec ultro alicui injuriam faceremus, nec illatam nobis graviter deputaremus. Sollicitudine non pigri. Ne per sollicitudinem saeculi, pigri in Dei opere efficiamini et inertes. Spiritu ferventes. Quia frigidos Dominus non amat, et in tepidis nauseat. Tunc plane spiritu fervemus, si saeculo frigidi sumus. Domino servientes. Non saeculo, neque vitio, sed Deo. Spe gaudentes. Spe non praesenti. Spes enim quae videtur, non est spes. In tribula
Abbreviated transcription (Latin):
credit. Item: scd̾m fidẽ. quȩ uni¬
cuiq adõ data ẽ atq concessa. Siue
ministeriũ: in ministrando. M ini¬
steriũ: sacerdotalis uł diaconatus
officii. Siue qui docet. in doctri¬
na: qui exhortatur. in exhortando.
Qui docet. maior ẽ eo qui exhorta¬
tur. Exhortari eñ ꝓuirib sius pos¬
sunt etiã minus ꝑiti. Notandũ sa¬
ne. quod tercio tantũ posuerit siue.
quod quare fecerit. spiritalis de¬
bet lector agnoscere. Qui tribuit.
insimplicitate. Om̃ibus simplicit̃
largiatur: cunctos credens bonos
eẽ et indigere qui petuil Qui preẽ:
in sollicitudine. Qui pre ẽ ȩccłȩ uł
retur. in hylaritate. Maxime cir¬
ca egrotos miscłia exhibenda: si¬
ue miscdiȩ ticulus generalis est:
qui cura om̃s placido ex hibendus
ẽ animo. Hylarem enĩ datorẽ dili¬
git ds̃. et tristẽ sine dubio odit.
quia meluis ẽ uerbũ bonũ. suꝑ
datũ optimũ. Dilectio sine simu¬
latione. Odientes malũ: ad herentes

Expanded text:
credit. Item secundum fidem, quae unicredit. Item secundum fidem, quae unicuique a Deo data est atque concessa. Sive ministerium, in ministrando. Ministerium, sacerdotalis, vel diaconatus officii. Sive qui docet, in doctrina. Qui exhortatur, in exhortando. Qui docet, major est eo qui exhortatur. Exhortari enim pro viribus suis possunt etiam minus periti. Notandum sane quod tertio tantum posuerit, sive: quod quare fecerit, spiritualis debet lector agnoscere. Qui tribuit in simplicitate. Omnibus simpliciter largitur: cunctos credens bonos esse, et indigere quae petunt. Qui praeest in sollicitudine. Qui praeest Ecclesiae,retur in hilaritate. Maxime circa aegrotos misericordiam exhibendo, sive misericordiae titulus generalis est, qui circa omnes placido exhibendus est animo. Hilarem enim datorem diligit Deus: et tristem sine dubio odit: quia melius est verbum bonum, super datum optimum. Dilectio sine simulatione. Odientes malum, adhaerentes
Abbreviated transcription (Latin):
bemus. om̃ia aũt m̃bra non eundẽ
actũ habent: ita multi unũ corpꝰ
sumꝰ in xp̃o. ꝑ comꝑationẽ corporis
eos ad concordiã cohortatur: ne uł
hinc moueant᷑. quia dona acceꝑe
diuersa: non enĩ poterant omĩa
habere singłi. ne suꝑbirent nulliꝰ
egentes: nec om̃s eadẽ. ut corporis
xp̃i similicudo in nobis monstret.
Item. Quod aũt dicit in uno cor¬
pore multa m̃bra: ꝓpt̾ diuersita¬
tem officioꝵ. Non eñĩ pocest ocu¬
lus audire. nec auris uidere. et sic
cetera intelligenda. Singuli aũt
alt̃ alterius m̃bra. Ut p̃stando alte¬
rutrũ quod habemus: magis ac
magis caritas in nobis confirmet᷑.
Habentes aũt donationes: scđm
gr̃am quȩ data ẽ nobis differente:
Donũ non ex nr̃o: sed ex donantis
arbitrio pendet et om̃ib quidẽ
credentibꝰ gła ꝓmictit᷑ infuturo
sed qui tam mundũ cor habue¬
rit ut hoc mereat᷑. grãm uirtutum
siue. quia fides illa meretur: unus¬
quisq enĩ tantũ accipit: quantũ

Expanded text:
bemus: omnia autem membra non eumdem actum habent: ita multi unum corpus sumus in Christo. Per comparationem corporis eos ad concordiam cohortatur, ne vel hinc moveantur, quia dona accepere diversa: non enim poterant omnia habere singuli, ne superbirent nullius egentes: nec omnes eadem, ut corporis Christi similitudo in nobis monstretur. Item quod dicit in uno corpore multa membra propter diversitatem officiorum dicit. Non enim potest oculus audire, nec auris videre, et sic caetera intelligenda. Singuli autem alter alterius membra. Ut praestando alterutrum, quod habemus, magis ac magis charitas in nobis confirmetur. Habentes autem donationes secundum gratiam, quae data est nobis differentes: Donum non ex nostro, sed ex donantis arbitrio pendet. Et omnibus quidem credentibus gloria promittitur in futuro: sed qui tam mundum cor habuerit, ut hoc mereatur, gratiam virtutum sive quia fides illa meretur. Unusquisque enim tantum accipit, quantum
Abbreviated transcription (Latin):
scripta st̃: ad nr̃am doctrinã scrip¬
Nichil eñi scriptũ ẽ sine causa
nam et merita uł temptationes
iustorũ. ad nr̃am ꝓficiunt edifica¬
tionẽ: quia dõ manifestissimi erãt.
tissime expectamus: sicut scrip¬
tum ẽ. Pax multa diligentibus
legem tuã: et non ẽ illis scandalũ:
hoc ẽ. qui consolatione legis utun
tur. moueri ulla temptatione non¬
possunt. ut ꝑ exempla pacientiȩ
et consolationis eorũ que scripta
sunt sꝑemus consolationẽ etiam
cut eleazarus infuturo magna eñi
causa solacii ẽ: si quȩ nos patim̃.

Expanded text:
cripNihil enim scriptum est sine causa: nam et merita, vel tentationes justorum ad nostram proficiunt aedificationem: quia Deo manifestissimi erant. tissime exspectamus: sicut scriptum est: Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum: hoc est, qui consolateri nulla tentatione possunt, ut per exempla patientiae et consolationis eorum quae scripta sunt, speremus consolationem et cut Lazarus in futuro. Magni etenim causa solatii est, si quod nos patimur,
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc seruit. xp̃o: placet dõ et ꝓ¬
batus est hominibus. De tali ho¬
mine: nemo potest dubitare quia
sc̃s est. Itaq quȩ pacis sunt secte¬
mur: ut ne inuicem nos de huius¬
modi uidicemus. Et que ȩdificati¬
onis st̃ inuicem custodiamus. Edi¬
ficatio ẽ abstinentia cȩterũ: esca et¬
am si neminẽ ꝑdat. nullum edificat.
Noli ꝓpt̃̾ escam destruere opus dĩ:
hominẽ scilicet ado creatum. Om̃ia
quidẽ munda st̃. Repetit quod
suꝑius dixerat: ne creaturam dãp¬
nare uideatur. Sed malũ est homi¬
ni qui ꝑ offendiculum manducat.
Ipsum mundũ illi fit uimalũ. si
ꝑ illum alter offendat. Bonũ est
non manducare carnẽ: et non bi¬
bere uinũ. Exponit quid sit.ꝑ
quod offendere dicebat infirmũ.
Item: hoc loco laudat quidẽ absti¬
nentiam carnis et uini. sed multoma¬
gis ammonet ꝓpt̾ scandalũ fratris
abstinendum ẽẽ acibo et potu eoꝵ
que idolis immolantur. Neq in quo

Expanded text:
in hoc servit Christo, placet Deo, et pin hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. De tali homine nemo potest dubitare, quia sanctus est. Itaque quae pacis sunt, sectemur. Ut non invicem nos de hujusmodi judicemus. Et quae aedificationis sunt, invicem custodiamus. Sed aedificatio est abstinentia. Caeterum esca, etiamsi neminem perdat, nullum aedificat. Noli propter escam destruere opus Dei. Hominem scilicet a Deo creatum. Omnia quidem munda sunt. Repetit quod superius dixerat, ne creaturam damnare videretur. Sed malum est homini, qui per offendiculum manducat. Ipsum mundum, illis fit malum, si per illud alterum offendat. Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum. Exponit quid sit per quod offendere dicebat infirmum. Item hoc loco laudat quidem abstinentiam carnis et vini: sed multo magis admonet, propter scandalum fratris abstinendum esse a cibo et potu eorum, quae idolis immolantur. Neque in quo
Abbreviated transcription (Latin):
expedit. etiã non diligis ꝓximũ¬
tuũ sicut te. si non illius utilita¬
tem cogitas sicut tuã. Noli cibo
tuo illum ꝑdere: ꝓ quo xp̃s mor¬
tuus ẽ. Non dicit abstinentia
tua. sicut quidam uolunt. Non
ergo blasfemetur bonũ nr̃m. Li¬
bertatem quam habemus in dño
ut om̃ia nobis munda sint: non eo
ita debemus uti: ut ut uideamur
ꝓptergulam et ȩpulas ambulare.
Siue. blasfematur. si ꝓpt̃ talia con¬
tendimus. Non ẽ regnũ dĩ esca et
potus. Non ꝑ escam iustificamur.
Sed et hoc notandum. quod non
dixerit. ieiuinium et sobrietas non
ẽ regnum dĩ. sed esca et potus. Itẽ:
hic manifeste monstratur. qm̃ reg¬
num cęloꝵ cibũ et potum non habet
temporalẽ. sed illic spiritalit̃ uiuit᷑.
Sed iusticia et pax. et gaudiũ in
sp̃u scõ. Quȩ ꝑ abstinentiam facili¬
us custoditur. Ubi uero iusticia. sicut¬
ubi pax. ibi et gaudium spiritale.
quia ex dissensione semꝑ tristicia
et molestia generantur. Qui enun

Expanded text:
expedit. Etiam non diligis proximexpedit. Etiam non diligis proximum, sicut te, si non illius utilitatem cogitas sicut tuam. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est. Non dixit, abstinentia tua, sicut quidam volunt. Non ergo blasphemetur bonum nostrum. Libertatem quam habemus in Domino, ut omnia nobis munda sint: non ea ita debemus uti, ut videamur propter gulam et epulas ambulare. Sive blasphematur, si propter talia contendimus. Non est enim regnum Dei esca et potus. Non per escam justificamur. Sed et hoc notandum, quod non dixerit, jejunium et sobrietas non est regnum Dei: sed esca et potus. Item hic manifeste monstratur, quoniam regnum coelorum cibum et potum non habet temporalem, sed illic spiritualiter vivitur. Sed justitia, et pax, et gaudium in Spiritu sancto. Quae per abstinentiam facilius custoditur. Ubi vero justitia, ubi pax, ibi et gaudium spirituale, quia ex dissensione semper tristitia, et molestia generatur. Qui enim
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq unus quisq nr̃m ꝓse rationẽ
reddet dõ. De his quibus lex tacet.
Ceterum. si uiderit peccantẽ et ñ
arguerit: reddet gͦ etiam deo ꝓeo
rationem. Non ergo amplus in¬
uicem uidicemus. Sufficit quod
nunc usq fecistis.xi uiii. Sed
hoc uidicate magis. ne ponatis of¬
fendiculum fratri uł scandalũ.
tiliter ingreditur ad ab stinentiã
commendandã. et dicit illos absti¬
nere debere quamuis firmi sint.
ne exemplo illoꝵ infirmi scanda¬
data. Commune eñi dicitur: quic¬
quid quasi inmundũ uidetur in ȩsca
uideoꝵ. Nisi ei qui existimat quid
commune eẽ. illi cominune ẽ. Illi
ꝓconsciencia fit comnuine. qui ad¬
huc ritu iudaico aliquid post xp̃i
fidem in talib causis arbitratur
inmundum. LSi eñĩ ꝓpt̃ cibum
frat̃ tiuis contristatur. Non dixit
ꝓpt̾ ieuiniũ. sed ne illũ aut tuo ex¬
emplo ꝓuoces aut compellas. Iam
non scđm caritatem ambulas. Quia
inuitus manducat quod illi non

Expanded text:
Itaque unusquisque nostrum pro se rationem Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. De his quibus lex tacet. Caeterum si videns peccantem, non arguerit, reddit etiam Deo pro eo rationem. Non ergo amplius invicem judicemus. Sufficit quod nunc usque fecistis. Sed hoc judicat magis, ne ponatis offendiculum fratri, vel scandalum. tiliter ingreditur ad abstinentiam commendandam, et dicit illos abstinere debere, quamvis firmi sint, ne exemplo illorum, infirmi scandadata. Commune enim dicitur, quidquid immundum videtur in esca Judaeorum. Nisi ei qui existimat quid commune esse illi, commune est. Illi per conscientiam fit commune, qui adhuc ritu Judaico, aliquid post Christi fidem in talibus causis arbitratur immundum. Si enim propter cibum frater tuus contristatur. Non dixit, propter jejunium, sed ne illum tuo exemplo, aut provoces, aut compellas. Jam non secundum charitatem ambulas. Quia invitus manducat, quod illi non
Abbreviated transcription (Latin):
uorũ dominet᷑. Quia ꝑ exemplum
illius multi saluantur. et gr̃as refe¬
runt dõ. Qui enĩ uoce agit grãs:
solus agit. Qui aũt etiã in oꝑe: in
multis agit. Nemo enĩ fidelium¬
sibi uiuit. et nemo sibi moritur.
quia xp̃s ꝓ om̃ib mortiuis ẽ. ut et
qui uuiunt.iam non sibi uiuant.
sed illi. Cauendum econtrario. ne
nos aut nobis uiuamus mandu¬
cando. aut ꝓpt̃ homines moriam᷑
bit. Nichil gͦ differt utrum te re¬
suscitet. an uiuum inueniat. tan¬
tum ut coram eo iustus appareas.
Tu aũt quid uidicas fratrem tuũ:
Qua austoritate quasi uoracem
dampnas: Aut tu quare sꝑnis frẽm
tuũ: Quasi infirmum despiciens:
aut suꝑuacue ieunantem. Om̃s
eni stabimus ante tribunal dĩ. Tc̃
conscientias nr̃as dñs uidicabit:
quid et quali uoto fecerimus. Scrip¬
tum ẽ enĩ. Uiuo ego dicit dñs. qm̃
michi flectetur om̃e genu. et om̃is
lingua confitebitur dño. Hoc te¬
stimonio ꝓbat. quia om̃s soli dño
reddãmus nr̃oꝵ actuũ rationem.

Expanded text:
 Deo. Quia per exemplum illius multi salvantur, et gratias referunt Deo. Qui enim voce agit gratias, solus agit: qui autem etiam in opere, in multis agit. Nemo enim sibi vivit, et nemo sibi moritur: quia Christus pro omnibus mortuus est, ut et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed illi. Cavendum econtrario, ne nos aut nobis vivamus manducando; aut propter homines moriamur bit. Nihil ergo refert, utrum te resuscitet, an vivum inveniat: tantum labora, ut coram eo justus appareas. Tu autem quid judicas fratrem tuum? Qua auctoritate quasi voracem damnas. Aut tu quare spernis fratrem tuum? Quasi infirmum despiciens, aut supervacue jejunantem. Omnes enim stabimus ante tribunal Christi. Tunc conscientias nostras Dominus judicabit, quid et quali voto fecerimus. Scriptum est enim: Vivo ego dicit Dominus: quoniam mihi flectetur omne genu, et omnis lingua confitebitur Deo. Hoc testimonio probat, quia omnes soli Domino reddemus nostrorum actuum rationem.
Abbreviated transcription (Latin):
quasi insertũ ꝓprii generis fruc¬
tum ferre: sed bonitatẽ radicis se¬
qui inqua insertus est Et socius
radicis et pinguedinis oliuȩ fac¬
tus es. Radicis patrũ: pinguedi¬
nis xp̃i xxxiiii. Noli głari ad¬
uersus ramos. Quod si głaris.non
tu radicẽ portas. sed radix te. Noli
de illoꝵ ꝑdicione gaudere. alioqͥn
audies quod non illi ꝑte stant:
sed tu ꝑ illos. Nec tu illis uitã pre¬
stas: sed illi tibi. Dicis gͦ fracti st̃
rami: ut ego inserai: bene: ꝓpt̃
incredulitatẽ fracti sunt. ti autẽ

Expanded text:
quasi in insertum, proprii generis frucquasi in insertum, proprii generis fructum ferre, sed bonitatem radicis sequi, n quam insertus es. Et socius radicis et pinguedinis olivae factus es. Radicis, patrum: pinguedinis, Christi. Noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Noli de illorum perditione gaudere: alioquin audies quod non illi per te stant, sed tu per illos. Nec tu illis vitam praestas, sed illi tibi. Dicis ergo: Fracti sunt rami, ut ego inserar. Bene propter incredulitatem fracti sunt. Tu dicis
Abbreviated transcription (Latin):
erunt gentibꝰ Suie. quos inde li¬
berauero: ad ur̃am ꝓficiant uitã.
Item: hoc dicit. qm̃ sicut gentes ꝑ
fidẽ assumpte st̃: ita etiã iudȩi
si crediderint: ex mortius ad ui¬
tam transibunt. Quod si deliba¬
tio scã ẽ: et massa. Si illi qui pau¬
ci de illis crediderunt scĩ st̃: et
om̃s qͥ credunt. Hic pͥmicias xp̃m
charũ: rami apłi: hoc ẽ et primi
et nouissimi scĩ. ex ipsis sunt. Itẽ:
hoc loco radicem habraham signi¬
ficat: qm̃ ꝓpt̾ fidẽ pat̾ multarum
gentiũ uocatur. Ramos uero pos¬
teros eius: fidẽ ipsuis similit reti¬
nentes. Quod si aliqui ex ramis
fracti st̃. Non ꝓpt̃ te fracti sunt: sed
ꝓpt̾ illos. Tu insertus es: quia illi
fracti sunt. lu aũt cũ oleaster es¬
ses: insertus es in illis. Olea quidẽ:
sed inculta atq siluestris. Item hoc
loco ᷤꝰᷤ naturã gentilẽ popłm insitũ
dicit in radice. hoc ẽ infide patriar
charũ. et non scđm naturã arborũ

Expanded text:
erunt gentibus. Sive si quos inde lierunt gentibus. Sive si quos inde liberavero, ad vestram proficient vitam. Item hoc dicit: quoniam sicut gentes per fidem assumptae sunt, ita etiam Judaei, si crediderint, ex mortuis ad vitam transibunt. Quod si delibatio sancta est, et massa. Si illi, qui pauci ex eis crediderunt, sancti sunt, et omnes si credant. Hic primitias, Christum chae: rami Apostoli: hoc est, et primi, et novissimi sancti ex ipsis sunt. Item hoc loco radicem Abraham significat: quoniam propter fidem, pater multarum gentium vocatur. Ramos vero posteros ejus, fidem similiter retinentes. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt. Non propter te fracti sunt, sed propter illos tu insertus es, quia illi fracti sunt. Tu autem cum oleaster esses, insertus es in illis. Olea quidem, sed inculta atque silvestris. Item hoc loco contra naturam gentilem populum insitum dicit radice, hoc est, in fide patrirborum
Abbreviated transcription (Latin):
illoꝵ diuitiȩ sunt mundi. et dimi¬
nutio eorũ diuitie gentiũ. quanto
magis plemtudo eorũ. Si delictũ
illoꝵ tantũ uobis ꝓfuit. ut sine oꝑ
pauci eoꝵ credentes om̃s uos ad
salutem uocarunt. quantomagis
si om̃s crediderint. ꝓdesse uobis po
enĩ dico gentibꝰ. Uult ostendere se
adiudeoꝵ salutẽ magnoꝑe festina¬
re. Quamdui quidẽ ego sum gen¬
tiũ apłs: ministeriũ meũ honori¬
ficabo. Quamdui fuero incorpore
constitutus: honorificabo ministe¬
riũ meũ. dũ exemplo meo plures
eoꝵ saluare contendo. Si quomodo
ad ȩmulandũ ꝓuocem carnẽ meã.
Ut om̃imodo talẽ me exhibeam:
ut me desiderent imitari. Et sal¬
uos faciã aliquos exillis uł aliqͣn¬
tos: quia ñ uolunt om̃s. Si eñi amis¬
sio eoꝵ. reconciliatio ẽ mundi. Re¬
petit quod dixerat suꝑius. Quȩ
assumptio. nisi uita exmortuis:
Unde gentib assumptio. nisi ex
illoꝵ uiuerent morte: Ex iude

Expanded text:
illorum, divitiae sunt mundi, et dimiillorum, divitiae sunt mundi, et diminutio eorum, divitiae gentium: quanto magis plenitudo eorum? Si delictum eorum tantum vobis profuit, ut sine opepauci eorum credentes, omnes vos ad salutem vocarunt: quanto magis si omnes crediderunt, prodesse poterant dico gentibus. Vult ostendere, se ad Judaeorum salutem magnopere festinare. Quamdiu quidem ego sum gentium Apostolus, ministerium meum honorificabo. Quamdiu fuero in corpore constitutus, honorificabo ministerium nostrum: dum exemplo meo, plures eorum salvare contendo. Si quo modo ad aemulandum provocem carnem meam. Ut omni modo talem me exhibeam, ut me desiderent imitari. Et salvos faciam aliquos ex illis. Vel aliquantos, quia nolunt omnes. Si enim amissio eorum, reconciliatio est mundi. Repetit, quod dixerat superius. Quae assumptio, nisi vita ex mortuis? Unde gentibus assumptio, nisi ex illorum viverent morte? Ex Judae
Abbreviated transcription (Latin):
bitrabantur quod si xp̃m int̾fice¬
rent haberent semꝑ mnsam saerisi¬
ciorum et decimarũ. facta ẽ illis in la¬
queum. Ediderunt eñi templũ. inqͦ
uanam spem habuerunt. et sunt nẽ
int̾̃ gentes maledicti. Dico ergo. Hun¬
quid sic offenderunt. Modo iterum
partẽ releuat uideoꝵ. Ut caderent:
absit. Nonpenitus et inremediabi¬
liter ceciderunt. Sed illoꝵ delicto:
salus gentiũ: ut illos emulentur.
Usq adeo illos dilexit: ut ꝓpt̃ sa¬
lutem illoꝵ gentes uocarentur. quo
eas uidentes ad regnum dĩ admiti.
sic facilius conuerterentur. Item: qͥa
dispensatio dĩ ita fuit: ut ꝑmortẽ
xp̃i om̃e genus hominum saluare¬
tur. sicut ipse dñs dicit. Cum ex¬
altatus fuero: omĩa adme trahã.
Ideo dicit: sed illoꝵ delicto: salus¬
ẽ gentiũ. Dicens aũt ut illos ȩmu¬
lentur: ostendit. quia nisi gentes
credidissent. reliquiȩ eorũ nunquã
saluatȩ fuissent. Quod si delictum

Expanded text:
bitrantur quod si Christum interfecebitrantur quod si Christum interfecerint, haberent semper mensam sacrificiorum et decimarum: facta est illis in laqueum. Perdiderunt enim templum, in quo vanam spem habuerunt, et nunc sunt inter gentes maledicti. Dico ergo: Numquid sic offenderunt? Modo iterum partem revelat Judaeorum. Ut caderent? Absit. Non penitus, et irremediabiliter ceciderunt. Sed illorum delictum, salus est gentibus, ut illos aemulentur. Usque adeo illos dilexit, ut propter salutem illorum gentes vocarentur, quo eas videntes ad regnum Dei admitti, vel sic facilius converterentur. Item quia dispensatio Dei ita fuit, ut per mortem Christi, omne genus humanum salvaretur: sicut ipse Dominus dicit: Cum exaltatus fuero, omnia ad me traham: ideo dicit: Sed illorum delictum salus gentium. Dicens autem: Ut illos aemulentur, ostendit, quia nisi gentes Christo credidissent, reliquiae illorum numquam salvatae fuissent. Quod si delictum
Abbreviated transcription (Latin):
Hȩc enĩ facit euis pacientia: quia
non statim peccantib infert uin-¬
dictam: nec bonis premia. Usq in
hodiernũ diem. Usq qͦ conuertan¬
tur. sicut de uelamine cordis ad
corinthios dicit. Et dauid dicit.
tionẽ et scandalũ. et in retributio¬
nem illis. Obscurentur oculi eorũ
ne uideant: et dorsum eoꝵ semꝑ in¬
curua. Alit̃. Semꝑ incurua onere
peccatoꝵ. ut non dimittantur nisi
crediderint: quia in passione. xp̃i
letati sunt. pascha comedentes: hoc
enĩ de illis ꝓpħatur. qui saluatorẽ
acȩto et felle potarunt. Ꝙ tam̃ ip¬
sis dicit petrus. Et nunc scio. quia
ꝑ ignorantiam fecistis hoc. Peni¬
temini gͦ. et baptiretur unus quisq
ur̃m. Et ipse paulus postmodũ ait
& illi si non ꝑmanserint in incre¬
dulitate: inserentur. ut sciamus
quia sp̃s compunctionis facultat̃
illis non abstulit conuertendi. De¬
niq statim ipse soluit. insequent¬
bus uerbis. Item: sacerdotes cũ ar¬

Expanded text:
Haec enim facit ejus patientia: quia Haec enim facit ejus patientia: quia non statim peccantibus infert vindictam, nec bonis praemia. Usque in hodiernum diem. Usquequo convertantur: sicut de velamine cordis ad Corinthios dicit. Et David dixit: tionem, et in scandalum, et in retributionem illis. Obscurentur oculi eorum ne videant: et dorsum eorum semper incurva. Aliter: semper incurva onera peccatorum, ut non dimittantur nisi crediderint: quia in passione Christi beati sunt, pascha comedentes. Hoc enim de illis prophetatur, qui Salvatorem aceto et felle potarunt: et tamen ipsis dicit Petrus: Et nunc scio, quia per ignorantiam fecistis hoc. Poenitemini ergo: et baptizetur unusquisque vestrum. Et ipse Paulus post modicum ait: Et illi, si non permanserint in incredulitate, inserentur: ut sciamus quia spiritus compunctionis facultatem illis non abstulit convertendi. Denique statim ipse solvit in sequentibus verbis. Item sacerdotes cum ar
Abbreviated transcription (Latin):
Sed quia uenit et non crediderunt.
idõ dicit. isrł non est consecutus:
electio aũt consecuta ẽ: qui ꝑ fidem
electi sunt. Ceteri uero excecati sunt:
ceteri ꝑ infidelitatem excecatisunt:
sicut scriptũ est: nisi credideritis ñ
intelligetis. XXX u Sicut scriptum
ẽ. Dedic eis ds̃ sp̃m compunctionis.
oculos ut non uideant. et aures ut
non audiant. Ante hominẽ uita et
mors. quod placuerit ei dabitur il¬
li: ne libertas scilicet tollatur arbi¬
trii. Dĩ ergo dare: ꝑmittere ẽ. Sp̃m
aũt compunctionis. quem deside-¬
rabant: semꝑ enim uerbis dĩ fuert̃
increduli. Nam si uoluissent habe¬
re sp̃m fidei: accepissent. Sed et
nunc xp̃iani qui de resurrectio¬
ne dubitant: et prȩmiti ac gehen¬
nam: similem sibi sp̃m quesierunt.
hoc eñĩ loco. ꝓpħa de infidelibus
loquitur. Diuina scriptura hoc
libertatem faciendi bonũ uł ma¬
lum. dm̃ dicat tradere aut dare : ꝓp¬
tẽa quia ipse ẽ qui dedit libertatẽ.

Expanded text:
sed quia venit, et non crediderunt: sed quia venit, et non crediderunt: ideo dicit, Israel non est consecutus. Electio autem consecuta est. Qui per fidem electi sunt. Caeteri vero excaecati sunt. Caeteri, per infidelitatem excaecati sunt, sicut scriptum est: Nisi credideritis, non intelligetis. Sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis: oculos, ut noaia. Ante hominem vita et mors, quod placuerit ei, dabitur illi: ne libertas scilicet tollatur arbitrii. Dei ergo dare, permittere est. Spiritum autem compunctionis, quem desiderabant. Semper enim verbis Dei fuerunt increduli; nam si voluissent habere spiritum fidei, accepissent. Sed et nunc Christiani, qui de resurrectione dubitant, et praemio ac gehenna, similem sibi spiritum quaesierunt. Hoc enim loco Propheta de infidelibus loquitur. Divina Scriptura hoc libertatem faciendi bonum, vel malum, Deum dicat tradere, aut dare: propterea quia ipse est, qui dedit libertatem.
Abbreviated transcription (Latin):
non om̃s ꝑierunt: ita et nunc ali¬
quanti saluantur. Non solum emu¬
lando idolis seruitur: sed etiã delin¬
quendo. Si enĩ dscitur factis nega¬
tur: utiq et demones honorantur.
Reliquiȩ scđm electionẽ gratiȩ sal¬
ue facte sunt. Electio gratiȩ. fides
ẽ: sicut oꝑa. electio legis. Cȩterũq̃
electio: ubi nulla diuersitas meritoꝵ:
Si enĩ gracia: iam non ex oꝑibus.
electi sunt. subiecit. qui a et ipsi
gratis saluati sunt sicut et gen¬
tes. Alioquin gr̃a iam non ẽ grã:
quia agratuito munere: grã ap¬
pellatur. Quid ergo: Quod quere¬
bat isrł. hoc non est consecutus.
Ideo isrł totus non est iusticiam
consecutus: qui a eam non ex fi¬
de querebat. sed ex solis oꝑibus
legis se iustificari putabat: cum
maxima legis mandata contempne¬
ret. Unde asaluatore arguuntur: cu¬
licem liquantes. et cameliĩ gluitientes.
Itemꝓpt̃ hoc dicit: quia uideorum
erant ꝓmissiones. ꝑ quas uenturus
erat xp̃c. saluare eos asuis peccatis.

Expanded text:
non omnes perierunt, ita et nunc aliquanti salvantur: tempus elando idolis servitur, sed etiam delinquendo. Si enim Deus factis negatur, utique et daemones honorantur.Reliquiae secundum electionem gratiae Dei salvae factae sunt. Electio gratiae, fides est; sicut opera, electio legis. Caeterum, quae electio, ubi nulla diversitas meritorum? Si autem gratia, jam non ex operibus. electi sunt? subjecit: quia et ipsi gratis salvati sunt sicut et gentes. Alioquin gratia jam non est gratia. Quia gratuitum munus appellatur. Quid ergo? Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus. Ideo Israel totus non est consecutus justitiam, quia eam non ex fide quaerebat, sed ex solis operibus legis se justificari putabat: cum maxime legis mandata contemneret. Unde a Salvatore arguuntur culicem liquantes, et camelum glutientes. Item propterea hoc dicit, quia Judaeorum erant promissiones, per quas venturus erat Christus salvare eos a suis peccatis,
Abbreviated transcription (Latin):
putas. sic manduca ut nemo tuo in¬
firmetur exemplo.Qui aũt discer
considerat. sed alterius saluti infir
Si quis de alio discernat et dicat.
iste si manducauerit plane damp¬
nandus ẽ: hoc non habet fides.
Et ideo sub secutus ẽ. quia non ex
fide. Non ẽ eñi ex fide. si tu alium
idcirco condempnas: quia te ie¬
uinante ille manducat. Alit̃. qui
se ita diuidicat: id ipsum enim:

Expanded text:
putas: sic manduca, ut nemo tuo infirmetur exemplo. Beatus qui non considerat, sed alterius salutem infiruis de alio discernat et dicat: Iste si manducaverit, plane damnandus est. Hoc non habet fides, et ideo subsequitur. Quia non ex fide. Non est enim ex fide, si tu alium idcirco condemnas, quia, te jejunante, ille manducat. Aliter: Qui se ita dijudicat. Idipsum enim
Abbreviated transcription (Latin):
que ꝑcaritatem oꝑatur. Q uicquid
ergo aliũ destruit. ex fide non est:
et idcirco peccatũ ẽ. Et non nobis
placere. Si uere firmi estis. sic faci¬
te ut ego. qui factus sum in firmis
ceat. Non anobis ipsis sed aꝓximis
collaudemur. sicuti alibi suũ no¬
bis ꝓponit exemplũ. dicens. Sicut
ego om̃ibus ꝑ om̃ia placeo: non
querens quod michi utile ẽ. sed
quod multis. ut salui fiant. Nemo
enĩ potest edificare alterũ: cui ꝑ
bonam uitam non ante placuerit:
sed et sibi placentes sunt. qui ꝓpria
comoda querentes. suã faciunt uo¬
luntatẽ. In bonã edificationem. Os¬
tendit modũ placendi et causam:

Expanded text:
Quae per charitatem operatur; quidquid enim alium destruit, ex fide non est, et idcirco peccatum est. CAPUT XV. Et non nobis tinere. Si vere firmi estis, sic facite ut ego, qui factus sum infirmus, ceat. Non a nobis ipsis, sed a proximis collaudemur: sicut et alibi suum nobis proponit exemplum, dicens: Sicut et ego omnibus per omnia placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant. Nemo enim potest aedificare alterum, cui per bonum vitam non ante placuerit. Sed et sibi placentes sunt, qui propria commoda quaerentes, suam faciunt voluntatem. In bonum ad aedificationem. Ostendit modum pl
Abbreviated transcription (Latin):
chi dPhibetur humana sapientia:
que pret̾ legem dĩ ẽ: non sen su ꝓ¬
prio loqui se dicit: sed auctorita¬
te gratiȩ dĩ. Omibus qui sunt in¬
teruos. Qui sunt sacerdotes siue
doctores: quoꝵ cȩteri secuntur ex¬
emplũ. Non plus saꝑe quã opor¬
tet saꝑe: sed saꝑe ad sobrietatẽ.
Plus uult saꝑe: qui illa scrutat᷑
quȩ lex non dicit. Unde et salo¬
mon ait. Altiora te ne quesieris:
et maiora te ne scruteris. sed que
p̃cepit ds̃ tibi. illa cogita semꝑ.
Et unicuiq sicut ds̃ diuisit. No¬
tandũ. quod dm̃ dicat sp̃m sc̃m:¬

Expanded text:
hi. Prohibet usum humanae sapientiae, quae praeter legem est: non sensu proprio loqui se dicit, sed auctoritate gratiae Dei. Omnibus qui sunt inter vos. Qui sunt sacerdotes, sive doctores: quorum caeteri exemplum sequuntur. Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Plus vult sapere, qui illa scrutatur, quae lex non dicit. Unde et Salomon ait: Altiora te ne quaesieris, et majora te ne scruteris: sed quae praecepit tibi Deus, illa cogita semper. Et unicuique sicut Deus divisit. Notandum, quod D
Abbreviated transcription (Latin):
Nam mercede priuatur. ut pu¬
ta si quis. hominum causa ieiunet.
bonũ obsequium insipient̃ facit.
Ita et de om̃ibus adiacentibus seu¬
tiendũ. & nolite conformari huic
seculo: sed reformanuni innoui¬
uoluntas dĩ. Nolit̾ẽ similes esse
filiis mundi. qui facti estis filii dĩ: sed
renouate sensum ur̃m. ꝑ quẽ regit᷑
corpus. et omĩa menbra dirigunt᷑.
ut etiã corporis actus noui fiant.
quo possitis uoluntatẽ dĩ et sensũ
eius agnoscere. Hȩc enĩ. non nisi no¬
uo sensui reuelantur. Bona. et bene

Expanded text:
Nam mercede privatur, ut puNam mercede privatur, ut puta si quis hominum causa jejunat, bonum obsequium insipienter facit: ita et de omnibus adjacentibus sentiendum est. Et nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitri. Nolite similes esse filiis mundi, qui facti estis filii Dei, sed renovate sensum vestrum, per quem regitur corpus, et omnia membra diriguntur, ut etiam corporis actus novi fiant: quo possitis voluntatem Dei, et sensum ejus agnoscere. Haec enim nonnisi novo sensui revelantur. Ut
Abbreviated transcription (Latin):
cduduntur. nec ipse continetur ab
solus głificandus ẽ. cuiꝰ ẽ etiã qd
sumꝰ et uuimus ac mouemur.
Simul etiã contra arrianos facit
hic locus. cum dicitur ds̃ idem
ipse exquo om̃ia et ꝑ quẽ omĩa:¬
Omĩa ꝑu̾bũ in pͥncipio facta: euange¬
lista significauit. Et quod de filio
euangłista testatur. hoc apłs ꝑuni¬
tatis misteriũ. de patre intelligen¬
dum docet ac credendũ. xL.
Obsecro itaq uos fr̃s. Quua de
sensu dñi dixerat. modo docet
quales se exhibere debeant. ut sen¬
sum dñi habere mereantur. ꝑ mi
atis corꝑa ur̃a. Quantomagis ani¬
maͥnon anunaliũ sicut inlege.
que tamen licet infigura fierent.
inmaculata offerebantur et ui¬
ua: Hostiã uiuentẽ. sc̃am. hoc ẽ
castam. et alienã ab om̃i morte
peccati. do placentẽ. Dõ nonꝰ omi¬
nibus tantũ placete. Siue. talis ei
placet hostia. Rationabile obse¬
quiũ ur̃m. Om̃e opus bonũ tunc
placet dõ: si rationabilit̾ fiat.

Expanded text:
cluduntur, nec ipse continetur ab cluduntur, nec ipse continetur ab solus glorificandus est: cujus est etiam quod sumus, et vivimus, ac movemur. Simul etiam contra Arianos facit hic locus, cum dicitur: Deus id esse ex quo omnia, et per quem omniaper Verbum in principio facta, Evangelista signavit. Et quod de Filio Evangelista testatur, hoc Aposs mysterium, de Patre intelligendum edocet credendum. CAPUT XII. Obsecro itaque vos, fratres. Quia de sensu Domini dixerat: modo dicit, quales se exhibere debeant, ut sensum Domini habere mereantur. Huc atis corpora vestra. Quanto magis animam, non animalium, sicut in lege: quae tamen licet in figura fuerint, immaculata offerebantur, et viva. Hostiam viventem, sanctam. Hoc est, castam, et alienam ab omni morte peccati. Deo placentem. Domino, non hominibus tantum placete, sive talis ei placet hostia. Rationabile obsequium vestrum. Omne opus bonum tunc placet Deo, si rationabiliter fiat.
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. laudat sapientiã dĩ: quȩ tam¬
dui expectauit scđm p̃scientiam.
donec om̃s miscłia indigiussent
ut om̃ibus de falsa iactancia oꝑum
gloria colleretur. Quam in comp̃hen¬
sibilia sunt iudicia euis. et inuesti¬
gabiles uiȩ illuis. Iudicia dĩ abys¬
sus multa: ad liquidum eñi com¬
p̃hendi non possunt. Quis enum
cognouit sensũ dñi: Ante nemo
cognouit. nam in p̃senti ipse pau¬
lus utiq sciebat: quia aliis often¬
debat. Nos aũt sensũ diũ habemꝰ.¬
Siue. sine lege ipsuis ꝑse nemo cog¬
nouit: et nemo peculiari dĩ fabu¬
latione instructus. doctrina nor
indiget legis. Aut quis consiliari¬
us eius fuit. ut eus nouerit sacra¬
menta: Aut quis prior dedit illi.
et retribuetur ei: Quis prior fecit
glificet sed suo se merito recepisse
glorietur: Qm̃ exipso et ꝑ ipsum
et in ipso sunt om̃ĩa. Ab ipso om̃is
creatura accepit initium: et ꝑ ip¬
sum regitur. et in ipso om̃ia con¬

Expanded text:
Dei! Laudat sapientiam Dei, qui tamDei! Laudat sapientiam Dei, qui tamdiu exspectavit secundum praescientiam, donec omnes misericordiam indigerent: ut omnibus de falsa jactantia operum, gloria tolleretur. Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus. Judicia Dei abyssus multa. Aliqui enim comprehendere non possunt. Quis enim cognovit sensum Domini? Ante nemo cognovit: nam in praesenti ipse Paulus utique sciebat, qui aliis ostendebat. Nos autem sensum Domini habemus. Sive legem ipsius per se nemo cognovit: et nemo peculiari Deo confabulatione instructus, doctrina non indiget legis. Aut quis consiliarius ejus fuit? Ut ejus noverit sacramenta. Aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? Quis prior fecit diam glorificet, sed suo se merito recepisse glorietur? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Ab ipso omnis creatura accepit initium, et per ipsum regitur, et in ipso omnia con
Abbreviated transcription (Latin):
credant. carissimi st̃: dupliciter
cõm̃dati. Sine penitentia enĩ st̃:
dona et uocatio dĩ. Si credide¬
rint: non illis poterunt inputari
peccata. quia dñm non penitet.
abrahȩ semen ꝓmisisse. Siue illi:
sine afflictione penitentiȩ si credi¬
derint saluabuntur. Sicut enĩ et¬
uos aliquando non credidistis dõ.
Quando illi adhuc credebant. Nẽ
aũt miscdĩã consecuti estis. ꝓpt il
to. Ita et isti nunc non credidert̃
consequantur. Intantũ non credi¬
derunt: ut et ipsi non oꝑib suis
iustificent᷑. sed miscdia sicut et̃
uos. Conclusit enĩ ds̃ om̃ia in
incredulitate. Non ui in.clusit.
sed ratione conclusit: quos inue¬
nit in incredulitate. hoc ẽ uide¬
os om̃s. et gentes: hos conclusit:
quia antea uidei peccatores tantũ
erant. non etiã ꝑfidi. Postquã aũt
xp̃m non crediderunt: gentib
st̃ equales. et om̃s similit miscdiã
consecunt. Ut om̃iũ misereatur
hac de causa. xxxuiiii. O altitu¬
do diuitiarũ sapientie et scientie

Expanded text:
redant, charissimi sunt: dupliciter commendati. Sine poenitentia enim sunt dona, et vocatio Dei. Si crediderint, non illis poterunt imputari peccata, quia Dominum non poenitet Abrahae semen promisisse. Sive illi sine afflictione poenitentiae, si crediderint, salvabuntur. Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo. Quando adhuc illi credebant. Nunc autemto. Ita et isti nunc non credideruntconsequantur. In tantum non crediderunt, ut et ipsi operibus suis non justificentur, sed misericordia, sicut et vos. Conclusit enim Deus omnia in incredulitate. Non vi conclusit, sed ratione conclusit, quos invenit in incredulitate: hoc est, Judaeos omnes et gentes hic conclusit, quia ante Judaei peccatores tantum erant, non etiam perfidi: postquam autem Christum non crediderunt, gentibus sunt aequales, et omnes similiter misericordiam consequuntur. Ut omnium misereatur. Hac de causa. O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae
Abbreviated transcription (Latin):
excȩcati st̃. et ñ asemet ipsis. quid
de illis. quomͦ ꝑeunt ñ credentes:
Et hoc illis ame testam̃tũ: cum
abstulero peccata eoꝵ. Testam̃tũ
non nisi noui abolitis peccatis ac¬
cipiant. Scđm ȩuangłm quidẽ
inimici ꝓpt̾ uos. Inimici michi st̃

Expanded text:
excaecati sunt, et non semetipsis quid excaecati sunt, et non semetipsis quid de illis, quomodo pereunt non credentes. Et hoc illis a me Testamentum, cum abstulero peccata eorum. Testamentum nonnisi novi, abolitis peccatis, accipient. Secundum Evangelium quidem inimici, propter vos. Inimici mihi sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i gentiũ supplem̃to. tunc zelo
et cmulatione ꝑmotȩ reliquie po¬
puli uideoꝵ. credentes in xp̃o sal¬
uȩ fient. Preponit aũt intdũ apłs
gentes populo ebreoꝵ in fide et ra¬
tione: qm̃ etiã si aliquanti ex illis
xp̃o crediderant. tam̃ legis mosa¬
ice adhuc p̃cepta seruabant. un¬
de et ipsi postea exemplo genti¬
um xpianã fidẽ integre custodi¬
dire ceꝑunt. Non eñi ꝓmultitudi¬
ne plenitudinẽ dicit: sed quia re¬
pleti st̃ adño nr̃o. sicut et ipse ait
paulus de credentib. Et ipsũ dedit
caput suꝑ omnẽ ęccłam: quȩ est
corpus ipsiuis. plenitudo eius qui
om̃ia in om̃ib adimplet. Sicut
scriptũ ẽ. Ueniet ex syon: qͥ eri¬
piat et auertat impietatẽ ab ia¬
futura existimant: quibus respon¬
dendũ ẽ. Ergo et hoc testimoniũ.
ueniet ex sẏon qui eripiat isrł
ad huc futurũ ẽ: ut rursũ. xp̃s ad¬
ueniat liberare: et sadõ ꝓ temꝑe

Expanded text:
Christi gentium supplemento, tunc zelo, Christi gentium supplemento, tunc zelo, et aemulatione permoti reliqui populi Judaeorum, credentes in Christo, salvi fiant. Praeponit autem interdum Apostolus gentes populo Hebraeorum in fide, ea ratione, quoniam etiamsi aliquanti ex illis Christo crediderant: tamen legis Mosaicae adhuc praecepta servabant. Unde et ipsi postea exemplo gentium, Christianam fidem integre custodire coeperunt. Non enim pro multitudine, plenitudinem dicit: sed quia repleti sunt a Domino nostro: sicut et ipse ait Paulus de credentibus. Et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius: plenitudo ejus qui omnia inscriptum est: Veniet ex Sion, qui eripiat, et avertat impietatem ab Jafutura existimant. Quibus respondendum est: Ergo et hoc testimonium: Veniet ex Sion qui eripiat Israel, adhuc futurum est, ut rursum Christus adveniat liberare, et a Deo pro tempore
Abbreviated transcription (Latin):
ramoꝵ insuã uertere qualitatem.¬
xxxuiii Nolo eñi uos ignorare
fr̃s. Hoc totũ contra illos. ne suꝑbi¬
ant gentes. Misteriũ hoc. Archa¬
num quod om̃ibus ignotũ ẽ. quare
saluate sint gentes. quia occasionẽ
eis salutis etiã cecitas prestitit isrł.
Ut non sitis uobis ipsiᷤᷤ sapientes.
Ne scdm humanã sapientiã dicatis.
nos ds̃ elegit. illos abiecit. Quia cȩ¬
citas ex parte contigit inisrł. In tan¬
tũ isrł et delicta et ꝑfidia occupa¬
runt. ut ueniret tempuis quo gen¬
tes omñs admitterentur ad uitã. et
ita om̃is isrł ꝑfidẽ solam saluare¬
tur: quomͦ gentiũ plenitudo uita
equales eẽnt in xp̃o. quia equales
fucrunt in delictis. Donec plenitu¬
do gentiũ intraret: et sic om̃is isrł
saluus fieret. Tam du ꝑmanetͣ: do¬
nec gentes saluari uidertͥnt: quia
om̃s uocati st̃ ad salutẽ. siue ex
uida et isrł et lege scilicet. Item:
hoc ostendit qm̃ intrante in fidẽ

Expanded text:
ramorum in suam vertere qualitatemramorum in suam vertere qualitatem: Nolo enim vos ignorare, fratres. Hoc totum contra illos, ne superbiant gentes. Mysterium hoc. Arcanum, quod hominibus ignotum est, quare salvatae sunt gentes: quia occasionem eis salutis etiam caecitas praestiterit Israel. Ut non sitis vobismetipsis sapientes. Ne secundum humanam sapientiam dicatis: Nos Deus elegit, et illos abjecit. Quia caecitas ex parte contigit Israel. In tantum Israel et delicta, et perfidia occuparunt, ut veniret tempus, quo gentes omnes admitterentur ad vitam, et ita omnis Israel per fidem solam salvaretur: quomodo gentium plenitudo vita aequales essent in Christo, quia inaequales fuerant in delictis. Donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret. Tamdiu permansit, donec gentes salvatae viderent, quod omnes vocati sunt ad salutem: sive ex Juda, et Israel, et lege scilicet. Item hoc ostendit, quoniam intrante in fidem
Abbreviated transcription (Latin):
tibi dĩ bonitate collata ẽ. Alioquin et
tu excideris. Sed et illi si non ꝑmanse¬
rint in incredulitate: inserentur. Sin
uero: et tu seueritatem senties. et illi
bonitatem. Potens eñi est iterũ ds̃¬
in sertie illos. apud homines quidẽ
inpossibile ẽ aridos surculos refor
excisus es oleastro. Quia iam olimn
patres eoꝵ naturalem legẽ obliti de¬
generauerunt anatura: et ꝑsucces¬
siones peccandi consuetudine ꝑma¬
nente. quasi naturalit amari et in¬
fructuosi eẽ ceꝑunt. Item: hoc con¬
tra naturã gentilẽ popłm insitum
dicit in radicẽ. hoc ẽ infidẽ patri¬
archarũ. et non scđm naturam ar¬
boꝵ quasi insertũ ꝓprii generis fru
ctum ferre: sed bonitatem radicis se¬
qui quod insertum ẽ. Et contra na¬
turã insertus es inbonã oluiã. quan¬
comagis hi scdm naturam inserent̃
sue oluie: Contra naturam est. oliuȩ
inserere oleastrd̃. quia magis ramuis
solet ium radicis mutare. quã radix

Expanded text:
tibi Dei bonitate collata est. Alioquin, et tibi Dei bonitate collata est. Alioquin, et tu excideris. Sed et illi, si non permanserint in incredulitate, inserentur. Sin vero, et tu severitatem senties, et illi bonitatem. Potens est enim Deus iterum inserere illos. Apud homines quidem impossibile est, aridos surculos reformurali excisus oleastro. Quia jam olim patres eorum, naturalem legem obliti, degeneraverant a natura, et per successiones peccandi, consuetudine permanente, quasi naturaliter amari et infructuosi esse coeperunt. Item hoc loco contra naturam gentilem populum insitum dicit in radice: hoc est, in fide patriarcharum, et non secundum naturam arborum quasi insertum, proprii generis fruis sequi, in quam insertus est. Et contra naturam insertus es in bonam olivam: quanto magis hi qui secundum naturam inserentur suae olivae? Contra naturam est, olivae inserere oleastrum, quia magis ramus solet vim radicis imitari quam radix
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonã cuã ds̃ acciꝑet. et illos sine
causa ꝓiceret. Noli altũ saꝑe. sed ti¬
me. Quidã hunc locũ non intelli¬
gentes. nec accendentes causã uł
ꝑsonas: de qua et de quib loquit᷑
apłs: putant hic sapientiã eẽ ꝓhi¬
bitam: quod si ita ẽ scđm illos in¬
uenitur sibi ipse contrarus. qui
hic uetat. quod alibi ut ephesii et
cȩteri accipiant. magnis supplica¬
tionibus ad diim dep̃catur. Noligͦ
altũ saꝑe. hoc ẽ noli contra eos eẽ
suꝑbus. Si enĩ ds naturalib ramis
non peꝑcit: ne forte nec cibi parcat.
Si illis non peꝑcit ꝓpt̾ increduli¬
tatẽ qͥ ex radice sua st̃: multomi¬
nus tibi si peccaueris. Uide gͦ boni¬
tatem et seueritatẽ di. Contra eos
qui aliũ dm̃ iustũ aliũ asserunt bo¬
nũ: et contra eos qui negant dm̃
peccantib uindicare. In eos quidẽ
qui ceciderunt seueritatẽ: inte aũt
bonitatẽ di. Quia et illi iuste fracti
sunt: et cu clement̃ insertus es.Si
ꝑmanseris inbonitate. Infide que

Expanded text:
sonam tuam acciperet, et illos sine causa projiceret. Noli altum sapere, sed time. Quidam hunc locum non intelligentes, nec attendentes causam, vel personas, de qua et de quibus loquitur Apostolus, putant hic sapientiam esse prohibitam. Quod si ita est, secundum illos, invenietur sibi ipse contrarius, qui hic vetat, quod alibi, ut Ephesii et caeteri accipiant, magnis supplicationibus ad Dominum deprecatur. Noli ergo altum sapere, hoc est, noli contra eos esse superbus. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Si illis non pepercit, propter incredulitatem, qui ex radice sancta sunt: multo minus tibi, si peccaveris. Vide ergo bonitatem, et severitatem Dei. Contra eos, qui alium Deum justum, alium asserunt bonum. Et contra eos, qui negant Deum in peccantibus vindicare. In eos quidem qui ceciderunt, severitatem: in te autem bonitatem Dei. Quia et illi juste fracti sunt, et tu clementer insertus es. Si permanseris in bonitate. In fide, quae
Abbreviated transcription (Latin):
elia. Quẽ adinodũ int̾pellat dm̃ ad¬
uersus isrł: Gentibus suꝑbiã tollit.¬
ut non glorientur quod ex iudeis
paucissimi crediderunt. et ipsi soli
remanserunt dñi. Dñe ꝓphas tuos
occiderunt. altaria tua suffodert̃.
et ego relictus sum solus. et quert̃
animã meã. Om̃s ꝓpħe illa tantũ¬
mͦ sciebant. quȩ illis fuissent adño
reuelata unde et rex iheremiam
dubie int̾rogat: si inea hora qua
cum eo loquebatur. aput illum
sermo dĩ habebatur: sed et eliseus
dicit quomodo hec dñs abscondit
ame Ita ergo et helias. hoc loco
preter se alios eẽ qui dm̃ colerent
ignorauit. Sed quid dicit illi respon¬
sum diuinum: Reliqui michi sep¬

Expanded text:
Elia. Quemadmodum interpellat Deum adElia. Quemadmodum interpellat Deum adversum Israel. Gentibus superbiam tollit, ne glorientur quod ex Judaeis paucissimi crediderunt, et ipsi soli remanserunt Deo. Domine, Prophetas tuos occiderunt: altaria tua suffoderunt, et ego relictus sum solus: et quaerunt animam meam. Omnes Prophetae illa tantummodo sciebant, quae illis fuissent a Domino revelata. Unde et rex Jeremiam dubie interrogat: si in ea hora, qua cum illo loquebatur, apud eum sermo Domini haberetur. Sed et Elisaeus dicit: quomodo haec Dominus abscondit a me? Ita ergo et Elias hoc loco praeter se esse alios, qui Deum colerent, ignoravit. Sed quid dicit illi divinum responsum? Reliqui mihi sep
Abbreviated transcription (Latin):
qui me non introgabant. Non dm̃
sed demonia int̾rogabant: ꝑ augu¬
res et aruspices idoloꝵ atq astro¬
logos. Ad isrł aũt quid dicit: Ip¬
se qui talia gentibus reꝓmisit: u¬
deis ecce qualia cõminatur. ut sci¬
atis utrumq predictũ. Tota die
expandi. Toto temꝑe mirabilia
uł plagas ostendit. et nec sic crede¬
re uolucrunt. Manus meas ad po¬
pulũ non credentem. et contradi¬
centem michi. Ex tensio manuũ.
allegorice signat crucẽ.xxxuͫ
humiliauerat: modo quasi bonus
doctor consolatur cos. ne illos nimi¬
um ex acerbare uideret᷑. Non om̃s
ait reppulit. nec semꝑ: nisi quam¬
dui non credunt. Nam et ego isrłi¬
ta sum. Si om̃s reppulisset: me ñ
suscepisset. Ex semine abrahe. de
tribu beniamin. non exgenere pro¬
selitorũ. Non reppulit ds̃ plebem
suã. quã p̃sciuit. Ilam plebẽ non rep¬
pulit: quam presciit eẽ credituram.
an nescitis. in elia quid dicit scriptu¬
ra: In regum libro. ubi scriptum ẽ de

Expanded text:
qui me non interrogabant. Non Deum, qui me non interrogabant. Non Deum, sed daemonia interrogabant, per augures, et aruspices idolorum, atque astrologos. Ad Isarel autem dicit. Ipse quia talia gentibus irae promisit, Judaeis ecce qualia comminatur, ut sciatis utrumque praedictum. Tota die expandi. Toto tempore mirabilia vel plagas ostendit: et nec sic credere voluerunt. Manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi. Extensio manuum allegorice signat crucem. CAPUThumiliaverat; modo quasi bonus doctor consolatur eos, ne illos nimium exacerbare videretur. Non omnes, ait, repulit, nec semper, nisi quamdiu non credunt. Nam et ego Israelita sum. Si omnes repulisset, me non suscepisset. Ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Non ex semine proselytorum. Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Illam plebem non repulit, quam praescivit esse credituram. An nescitis in Elia, quid dicit Scriptura? In Regum libro, ubi scriptum est de