comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nia quaederegnocius quod .ẽ. ccłi
infine scłi colligenda sunt : &qui sunt
quinon adorant bestiam nec ima ginẽ
Nonadorant enim & non consentiunt
non subiciunt᷑ neq accipiunt inscrip¬
tionem. Notã scilic& criminis in fronte
ꝓpter professionẽ inmanu ꝓpt̃ opera¬
tionem: ab his igitur malis alieni siue
adhuç in ista mortali carne uiuentes
siue de functi regnant cum xpo
iamnunc modo quodam huic tempor
congruo. ꝑtotum hoc inter uallum qđ
numcro mille significatur annorum
eliqui corum inquit non uixer. Hora
enim nunc . e. cũ mortui audiunt uocẽ
filii di. & qui audierint uiuent Reliqͥ
uero eorum Nonuiuent. Quoduero
subdit doneo finiantur mille anni:
Intellegindum .e. quodeo tepore Ñ
uixerunt quo uiuere debuerunt.
aduitam scilic& donorte transeundo
& ideo cum dies uenerit quofiat & corpo¬
rum resurrectio. non aduitã demo¬
numentis ꝓcedent sed a diudicium. ad

Expanded text:
nia, quae de regno eius, quod est ecclesia, nia, quae de regno eius, quod est ecclesia, in fine saeculi colligenda sunt. Et qui sunt qui non adorant bestiam nec imaginem Non adorant\' enim est non consentiunt, non subiciuntur; 4neque accipiunt inscriptionem>, notam scilicet criminis, in fronte\' propter professionem, in manu\' propter operationem. Ab his igitur malis alieni, siue adhuc in ista mortali carne uiuentes siue defuncti, regnant cum Christo iam nunc modo quodam huic tempori congruo per totum hoc interuallum, quod numero mille significatur annorum. Reliqui eorum, inquit, non uixerunt. Hora enim nunc est, cum mortui audiunt uocem filii Dei, et qui audierint uiuent; reliqui ergo eorum non uiuent. Quod uero subdidit: Donec finiantur mille anni, intellegendum est, quod eo tempore non uixerunt, quo uiuere debuerunt, ad uitam scilicet de morte transeundo. Et ideo cum dies uenerit, quo fiat et corporum resurrectio, non ad uitam de monumentis procedent, sed ad iudicium; ad
Abbreviated transcription (Latin):
sedideo tantũ modo martyrũ animas
cõmemorauit: quia ipsi p̃cipue reg¬
nant mor tui. quiusq ad mortem pue
ritate certarunt: sed apͣte totum &ia
ceteros mor tuos intellegimꝰ ꝑtinentes
adecłam quod est regnum xp̃i. Qđ
uero sequitur. & siquinon ador aue¬
rint bestiam nec i maginem eius na¬
acceperint inscriptione in fronte
aut in manu sua: simul deuiuis &
mortuis debe accipere. Quaesit
porro ista bestia quã uissit diligenr¬
tius requirendum : nontam̃ ab hor¬
r& a fide recta. utipsa impia ciuitas
intellegatur. & populus infidelium
contrarid populofideli & ciuitatidi
mago uero cius simulatio eius mͥ uide¬
tur . ee : in eis uidelic& hominibus
qui fiden profitentur. & in fideliter
uiuunt: fingunt enim scesse quodã
sunt :uocantur que non ueraci effigie
sed falla ci imagine xpiani: ad ean¬
dem namq bestiam ꝑtinent. ñ solũ
aꝑte inimici nominis xp̃i & cius glo¬
riosissimȩ ciuitatis: sed &iam tizi¬

Expanded text:
Sed ideo tantummodo martyrum animas Sed ideo tantummodo martyrum animas commemorauit, quia ipsi praecipue regnant mortui, qui usque ad mortem pro ueritate certarunt. Sed a parte totum etiam ceteros mortuos intellegimus pertinentes ad ecclesiam, quod est regnum Christi. Quod uero sequitur: Et si qui non adorauerunt bestiamnecimaginemeius, nequeacceperunt inscriptionem in fronte aut in manu sua, simul de uiuis et mortuis debemus accipere. Quae sit porro ista bestia, quamuis sit diligentius requirendum, non tamen abhorret a fide recta. ut ipsa inpia ciuitas intellegatur et populus infidelium contrarius populo fideli et ciuitati Dei. Imago uero eius simulatio eius mihi uidetur, in eis uidelicet hominibus, qui uelut fidem profitentur et infideliter uiuunt. Fingunt enim se esse quod non sunt, uocanturque non ueraci effigie, sed fallaci imagine Christiani. Ad eandem namque bestiam pertinent non solum aperte inimici nominis Christi et eius gloriosissimae ciuitatis, sed etiam ziza
Abbreviated transcription (Latin):
auditur quod postea dicturus .ẽ. reg¬
nauerunt cum ihu mille annis. anine
scilic& mar tyrum non dum sibi cor¬
poribus suis redditis: Nequeeni pioꝵ
animȩ mortuorum. separantur ab ccła
qua enunc &iam est regnum xp̃i:
Alio quin nec ad altare di fier& corũ
memoria in cõmunicatione corporis
.xp̃i. nec aliquid prodes setadeius bap¬
tis mum inperi culis currere. ne sine
illo finiatur hec uita. nec adreconci¬
liationem. siforte ꝑ penitentiãmalã
conscientiam quisque ab eode cor¬
pore separatus. ẽ Cur enim fiunt ista
nisi quia fideles &iam de functi mẽ¬
bra sunt cius. Quamuis ergo cum
suis corporibus nondum. iam tam̃ eoꝵ
animȩ regnant cumillo dumifti anni
milledecurrunt: Vnde in hoc eden
libro & alibi legitur. beatimor tuiqui
in dño moriuntur: Amodo ⁊ã dicit
sp̃s. utrequies cant a laborib suis nã¬
& opera corum secuntur eos. Regnat
itaque cum xp̃o. nunc primum ecła.
inuiuis & mortuis. Propterea enim

Expanded text:
auditur quod postea dicturus est: Regauditur quod postea dicturus est: Regnauerunt cum Iesu mille anuis; animae scilicet martyi-um nondum sibi corporibus suis redditis. Neque enim piorum animae mortuorum separantur ab ecclesia, quae nunc etiam est regnum Christi. Alioquin nec ad altare Dei fieret eorum memoria in communicatione corporis Christi; nec aliquid prodesset ad eius baptismum in periculis currere, ne sine illo finiatur haec uita; nec ad reconciliationem, si forte per paenitentiam malamue conscientiam quisque ab eodem corpore separatus est. Quur enim fiunt ista, nisi quia fideles etiam defuncti membra sunt eius? Quamuis ergo cum suis corporibus nondum, iam tamen eorum animae regnant cum illo, dum isti anni mille decurrunt. Unde in hoc eodem libro et alibi legitur: Beati mortui, qui in Domino moriuntur. Amodo etiam dicit Spiritus, ut requiescant a laboribus suis; nam opera eorum sequuntur eos. Regnat itaque cum Christo nunc primum ecclesia in uiuis et mortuis. Propterea enim,
Abbreviated transcription (Latin):
pugnantibus uitis aliquando c edentibus
:imperatur. donecueniatur ad il¬
lito pacatissimumregnum ubisine
hosteregnabit᷑. Et debacprimares¬
rectionequae nuncest. liber iste
sic loquitur : Cum enim dixiss& alli¬
garidiabolummilleannis. et pos¬
tea solut breuitempore: Tunc recapi¬
tulando. quidin illis milleannis. hagit¬
bec ecclesia uelagatur in ea. Etuidi
inquid sedes : Et sedentes suꝑ eas. &iu¬
dicium datum est: Non hoc putandũ ÷
deultimo iuditio dici: sed sedes prepo¬
sitoium & ipsip̃positi intelligendis.
perquos nuncecdenaguber natur:
udicium autem datum nullũm elius
accipiendum uid&ur: quamid quod
diccumest. quaeliga ueritis int̾ra.
ligataerunt: incaelo. Et ques olue¬
ritis interra. soluta erunt incelo
Vnde apłs: quidenim mihi est inquit
dehis qui forisunt iudicare Rne
dehis quuntus sunt uos iudicatis: &
animȩ inquit occisorum ꝓpter testimo¬
nium ihũ & propter uerbumdi. sub¬

Expanded text:
pugnantibus uitiis, aliquando cedentibus pugnantibus uitiis, aliquando cedentibus imperatur, donec ueniatur ad illud pacatissimum regnum, ubi sine hoste regnabitur, et de hac prima resurrectione, quae nunc est, liber iste sic loquitur. Cum enim dixisset adligari diabolum mille annis, et postea solui breui tempore, tum recapitulando quid in istis mille annis agat ecclesia uel agatur in ea: Et uidi, inquit, sedes et sedentes super eas, et iudicium datum est Non hoc putandum est de ultimo iudicio dici; sed sedes praepositorum et ipsi praepositi intellegendi sunt, per quos nunc ecclesia gubernatur. Iudicium autem datum nullum melius accipiendum uidetur, quam id quod dictum est: Quae ligaueritis in terra, ligata erunt et in caelo; et quae solueritis in terra, soluta erunt et in caelo. Unde apostolus: Quid enim mihi est, inquit, de his, qui foris sunt, iudicare? Nonne de his qui intus sunt uos iudicatis? Et animae, inquit, occisorum propter testimonium Iesu et propter uerbum Dei; sub
Abbreviated transcription (Latin):
ubi autem illud solum erit ecclesi a est
qualis tuncerit. quandomalus in ea. ñ
erit Ergonunc ecclesia regnum xp̃i
est : regnum que caelorum. Regnant
itaque cumillo &iam nunc scĩeius alit̃
quidem quemtun᷑ regnabunt: Nectam̃
cumillo regnant tizania: quamuis in
ec clesia cumtriti cocrescant: Regnant
enim cumillo : qui faciunt quodaitapłs
Siresurr&istis cumx põ que sursum
sunt sapite. ubixp̃s est ind&xteram di¬
sedens: que sursum sunt querite ñquȩ
superterram. Dequalibus itemdicit:
quod eorum conuersatio sit incaelis:
Postremor egnant cum illo. qui eomodos
in reg noeius. ut sint &iam ipsi regnũ
eius : quo modo autem sunt regnumxp̃ĩ.
quiut aliataceam quamuis ibisint. do¬
nec colligant᷑ infinescłi deregno eĩ.
omã scandala: Tamen illic suaquer
non quȩ ihũ xp̃i . Dehocergo regnomi¬
litiae. in quo adhuc cum hoste confli¬
gitur. et aliquando repugnatur

Expanded text:
ubi autem illud solum erit, ecclesia est, ubi autem illud solum erit, ecclesia est, qualis tunc erit, quando malus in ea non erit. Ergo et nunc ecclesia regnum Christi est regnumque caelorum. Regnant itaque cum illo etiam nunc sancti eius, aliter quidem, quam tunc regnabunt; nec tamen cum illo regnant zizania, quamuis in ecclesia cum tritico crescant. Regnant enim cum illo, qui faciunt quod ait apostolus: Si resurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite, ubiChristus estin dexteraDeisedens; quae sursum sunt quaerite, non quae super terram; de qualibus item dicit, quod eorum conuersatio sit in caelis. Postremo regnant cum illo, qui eo modo sunt in regno eius, ut sint\' etiam ipsi regnum eius. Quo modo autem sunt regnum Christi, qui, ut alia taceam, quamuis ibi sint donec colligantur in fine saeculi de regno eius omnia scandala, tamen illic sua quaerunt, non quae Iesu Christi? De hoc ergo regno militiae, in quo adhuc cum hoste confligitur et aliquando repugnatur
Abbreviated transcription (Latin):
homines : minimꝰ uocabitur in regnogloꝵ
Qui autẽ fecerit & sic docuerit: magni
uocabitur in regno cȩlorum. Vtruq dt̃
in regno celorum : & qui non facit man¬
data quaedoc&. hoc . ẽ. enim soluere ñ
seruare. non facere : & illũ quifac̃ &
sic doc&. sedistũminimũ illũ magnũ:
& continuo secutus adiungit: dicoenĩ
uobis qui a nisi habunda uerit iufiitia
ur̃a suꝑ scribarum & phariscorũ. lđ¬
corum qui soluunt quod docent: Descri¬
bis enim & phariscis dicit. alio loco:
mdicunt & nonfaciunt. Nisier¬
go suꝑ hos habundauerit iustitiaur̃a.
Id .ẽ. ut no soluatis sed faciatis
potius quod docetis: non intrabitis in¬
quit in rregno celorum. Alio modoigit
intellegen dum .ẽ. regnum cęlorum ubi
ambosunt. & ille scilic& quisoluit
qđ doc& & illequi facit S edlllemi¬
nimꝰ. illemagnus. alio modo autem
regnum celorum dr̃. quo non intrat
nisulle qui facit Ac ꝑ hoc ubiutrũq

Expanded text:
sic homines, minimus uocabitur in resic homines, minimus uocabitur in retem fecerit et sic docuerit, magnus uocabitur in regno caelorum. Utrumque dicit in regno caelorum, et qui non facit mandata quae docet hoc est enim soluere: non seruare, non facere, et illum qui facit et sic docet; sed istum minimum, illum magnum. Et continuo secutus adiungit: Dico enim uobis quia, nisi abundauerit iustitia uestra super scribarum et Pharisaeorum, os, qui soluunt quod docent de scribis enim et Pharisaeis dicit alio loco: Quoniam dicunt, et non faciunt, — nisi ergo super hos abundauerit iustitia uestra, id est, ut uos non soluatis, sed faciatis potius quod docetis, non intrabitis, inquit, in regnum caelorum. Alio modo igitur intellegendum est regnum caelorum, ubi ambo sunt, et ille scilicet qui soluit quod docet, et ille qui facit; sed ille minimus, ille magnus: alio modo autem regnum caelorum dicitur, quo non intrat nisi ille qui facit. Ac per hoc ubi utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
eius aduentus. Excepto quippe illo
rogno dequo in fine dicturu .e. Uentte
benedicti patris me possidete paratũ
uob regnum nisi alio aliquo modo lon¬
ge quiden in pariiam nunc regnarent
cum illo scĩ eius quiait. Ecceego uobcũ
usq ad consumationem scłi: Profecto
tempore in regnodĩ cruditus: scriba
ille. qui pro fert dethes auro suo noua
& uctera dequo supra locuti sum: & de
ecła collecturi sunt ⁊izania messores
illi. qua e ꝑmisit cum tritico simulcres¬
cere us queadmessem. Quodexponens
ait messis .c. finis scłi: mes sor es aut̃
angłi sunt Sicut ergo colliguntur ti¬
zania &igni conburuntur: sicerit
in con sumatione scłi. Mitt& filius
hominis ingelos suos. & colligent
deregno cius omnia scandala nũqͥd
deregno illo ubinalla sunt scandala:
Deisto ergo regno eius quod .e. hic ecła
colligentur: Item dicit: qui soluerit unũ
demandatis istis minimis & sic docuerit

Expanded text:
eius aduentus. Excepto quippe illo eius aduentus. Excepto quippe illo regno, de quo in fine dicturus est: Venite, benedicti patris mei, possidete paratum uobis regnum, nisi alio aliquo modo, longe quidem inpari, iam nunc regnarent cum illo sancti eius. quibus ait: Ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi: profecto tique isto tempore in regno Dei eruditur scriba ille, qui profert de thensauro suo noua et uetera, de quo supra locuti sumus; et de ecclesia collecturi sunt zizania messores illi, quae permisit cum tritico simul crescere usque ad messem; quod exponens ait: Messis est finis saeculi, messores autem angeli sunt. Sicut ergo colliguntur zizania et igni comburuntur, sionsummatione\' saeculi; mittet filius hominis angelos suos, et colligent de regno eius omnia scandala. Numquid de regno illo, ubi nulla sunt scandala? De isto ergo regno eius, quod est hic ecclesia, colligentur. Item dicit: Qui soluerit unum de mandatis istis minimis et docuerit
Abbreviated transcription (Latin):
fatendum .ẽ. multorum refriges cere
caritatẽ cum habundat iniquita s. &
inusitatis ma ximisq ꝑ secutionibus
atq fallatus diaboli iamsoluticos qui
in libro uitę scripti non sunt multos. ee
cessuros. Ita cogitandum . ẽ. non solum
quos bonos fideles illud tempꝰ inueni&.
sed non nullos &iam qui foris adhucer.
adiuuante  : gratia ꝑ considerationẽ
scripturarum inquib & alia & finis
ipse pronuntiatus ẽ. quẽ uenire iam
sortiunt. ad credendum qđ non crede¬
bant futuros. ee. firmiores. & ad uin¬
cendum &iam non ligatum diabolu
fortiores. Quod sita erit : ꝓpterea
p̃cessisse dicenda ẽ. nus alligatio.
ut & ligati& soluti expoliatio seque¬
retur:: quod dehacre dictam .e.
Quis intrabit in domũ fortis ut uasaciꝰ
cripiat. nisiprius alligauerit fortem:
Interea dumille annis ligatus .e. diabol
sci di rognant cum xp̃o &iã ipsis millo
annis eis dem sine dubio & iodẽ modo
intellagendis. iđ isto iamtepore prioris

Expanded text:
fatendum est multorum refrigescere fatendum est multorum refrigescere caritatem, cura abundat iniquitas, et inusitatis maximisque persecutionibus adque fallaciis diaboli iam soluti eos, qui in libro uitae scripti non sunt, multos esse cessuros: ita cogitandum est non quos bonos fideles illud tempus inveniet, sed nonnullos etiam qui foris adhuc erunt, adjuvante Dei gratia per considerationem Scripturarum, in quibus et alia et finis ipse praenuntiatus est, quem venire jam sentiunt, ad credendum quod non credebant, futuros esse firmiores, et ad vincendum etiam non ligatum diabolum fortiores. Quod si ita erit, propterea praecessisse dicenda est ejus alligatio, ut et ligati et soluti exspoliatio sequeretur: quoniam de hac re dictum est, Quis intrabit in domum fortis, ut vasa ejus eripiat, nisi prius alligaInterea dum mille annis ligatus est diabolus, sancti regnant cum Christo etiam ipsis mille annis, eisdem sine dubio et eodem modo intellegendis, id est isto iam tempore prioris
Abbreviated transcription (Latin):
utua sacius cripiat. nisiprius alligaue¬
rit eum Immo uero id potius .ẽ. creder¬
dum .st nec quicadent deccła necqui
accedant ec lȩ illo tepore defuturos.
sed ꝓfecto tam fortes erunt & paren¬
tes ꝓbaptizan dis par uulis suis. & hui
quitunc primitus credituri sunt. sullũ
fortem uincant &iam non alliga tum.
id omnib: qualib antea nũquã uł artib
insidiantem uł urgentẽ uirib & uigi¬
lanter intellegunt & toleranter ferant
ac sic illi &iamnonligato eripiantur
Nec ideo falsa erii euuangelica sententia
Quis intrat in domum fortis utuasa cius
cripiat nisiprius alligauerit fortem.
Scđm eius enim sententię ueritate ordo
iste seruatus. e. utprius alligeretur
fortis. creptis que uasis eius longe
lateq in omnib gintib ex infirmis
& infimis ita multiplicar& ecła. ut
ex ipsa rerum diuinitus p̃dictarum
& inpleta rum robustissima fide. &iã
soluto uasa possit auferre sicut eni

Expanded text:
ut uasa eius eripiat, nisi prius adligaueut uasa eius eripiat, nisi prius adligauerit eum? Immo uero id potius est credendum. nec qui cadant de ecclesia nec qui accedant ecclesiae illo tempore defuturos; sed profecto tam fortes erunt et parentes pro baptizandis paruulis suis et hi, qui tunc primitus credituri sunt, ut illum fortem uincant etiam non ligatum, id est omnibus, qualibus antea numquam, uel artibus insidiantem uel urgentem uiribus et uigilanter intellegant et toleranter ferant, ac sic illi etiam non ligato eripiantur. Nec ideo falsa erit euangelica illa sententia: Quis intrat in domum fortis. ut uasa eius eripiat, nisi prius adligauerit fortem? Secundum eius enim sententiae ueritatem ordo iste seruatus est, ut prius adligaretur fortis ereptisque uasis eius longe lateque in omnibus gentibus er firmis et infirmis ita multiplicaretur ecclesia, ut ex ipsa rerum diuinitus praedictarum et inpletarum robustissima fide etiam soluto uasa posset auferre. Sicut enim
Abbreviated transcription (Latin):
in domum fortis et uasa eius cripiat
nisi prius alligauerit forten. Ti &ba
soluto eripiuntur ac ꝑ hoc ad hoc
cogire uidetur ista sententia: ut creda¬
mus illo lic& exiguo tepore nomine
acces surum ce. populo xp̃iano. sed
cum as quiiam xpiani reꝑti fucrint
dia bolum pugnaturum. ex quibus
&am si aliqui uicti secuti cũ fuerint
non eos ad p̃destinatum filiorum di
numeruꝑtinere. N equeenim frustra
sin scripsit. inepla sua deqͥb dam dici
Exnob̵ exierunt. sednonerant ex nob
Namsi fuissent ex nob mansis sent
utiquȩ nobcum: sed quid fit deparuu¬
lis nimium quippe incre dibilcest nul¬
losia mnatos & nondum baputatos
preoccupari xpĩ anorum filios illote¬
pore infantes. nullos & iamipsis iam
nas cidiebus. aut si crunt non eos apa.¬
rentib: suis ad lauacrum regenerationis
modo quocũq: ꝑ duci Quodsifi&. quo
pacto soluto iam diꝗbolo uasa ista en¬
pientur. incuius domum nemo intrat

Expanded text:
in domum fortis, ut uasa eius eripiat, in domum fortis, ut uasa eius eripiat, nisi prius adligauerit fortem, si etiam soluto eripiuntur? Ac per hoc ad hoc cogere uidetur ista sententia, ut credamus illo licet exiguo tempore neminem accessurum esse populo Christiano, sed cum eis, qui iam Christiani, reperti fuerint, diabolum pugnaturum; ex quibus etiamsi aliqui uicti secuti eum fuerint, non eos ad praedestinatum filiorum Dei numerum pertinere. Neque enim frustra sin scripsit, in epistula sua de quibusdam dicit: Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis; nam si fuissent ex nobis, mansissent utique nobiscum. Sed quid fit de paruulis? Nimium quippe incredibile est nullos iam natos et nondum baptizatos praeoccupari Christianorum filios illo tempore infantes, nullos etiam ipsis nasci iam diebus; aut si erunt, non eos a parentibus suis ad lauacrum regenerationis modo quocumque perduci. Quod si fiet, quo pacto soluto iam diabolo uasa ista eripientur, in cuius domum nemo intrat,
Abbreviated transcription (Latin):
facta est ex quocepit ecla p̃ter iu¬
deam terram innationes alias atque
alias dilatari: sed etiam nunc fit
& fi& usquead ter minum scli quosol¬
uenduss .ẽ. qui a & nunc homines ab
infidelitate inqua eos ipse possidebat
conuertuntur ad fidem. & usq in il¬
lum finim sine dubio conuertentur:
& utique uni cuiq iste fortis tunc alli¬
gatur: quando ab illo tamquã eius
cripitur: & abyssus ubi inclusus .ẽ.
non inas consupta .e. quandos mor¬
tui. quitunc erant quando . eẽ. cepit
inclusus : Sod successerunt os alii nas¬
ͥndo atq succedunt donec finiat
Hoc scłm quio derint xp̃ianos. Inqͦ¬
rum cotidie uelut in abrsso cecis&
pro fundis cordib includatur: Vtrũ
autem &iam illis ultimis trib annis
et mensibus sex. quando solutus totis
uiribus seuiturus . ẽ. aliquis in qua
nom fuerat accessurus ad fidemnon¬
nulla questio .e. Quomodo eum
stabit quod dic tum .e. quis in trat

Expanded text:
facta est, ex quo coepit ecclesia praeter Iufacta est, ex quo coepit ecclesia praeter Iudaeam terram in nationes alias adque alias dilatari; sed etiam nunc fit et fiet usque ad terminum saeculi, quo soluendus est. quia et nunc homines ab infidelitate, in qua eos ipse possidebat, conuertuntur ad fidem et usque in illum finem sine dubio conuertentur; et utique unicuique iste fortis tunc adligatur, quando ab illo tamquam uas eius eripitur; et abyssus, ubi inclusus est, non in eis consumta est, quando sunt mortui, qui tunc erant quando esse coepit inclusus; sed successerunt eis alii nascendo adque succedunt, donec finiatur hoc saeculum, qui oderint Christianos, in quorum cottidie, uelut in abysso, caecis et profundis cordibus includatur. Utrum autem etiam illis ultimis tribus annis et mensibus sex, quando solutus totis uiribus saeuiturus est, aliquis, in qua non fuerat, sit accessurus ad fidem. nonnulla quaestio est. Quo modo enim stabit quod dictum est: Quis intrat
Abbreviated transcription (Latin):
rumpitur. sed interior renouatur. ubi
in dm̃ creditur: forasmissuf÷ ut incius¬
eas qui sunt ex parte ipsius alligauit:
ut nequa quã poss& effundando & exer¬
cendo malitiam innumerabiles infir mos
ex quib ecłam multi plicari & impleri
oportebat. alios credituros. aliosiam
credentes a fide pitatis hos deterrer&
hos franger& & soluer& in finem. ut quã
fortem aduersarium dĩ ciuitas supera¬
uerit. cũ ingenti gloria sui redeptoris.
adiutoris. liberatoris sui aspiciat
neorum sane quitunc futuris scõrum
atq fidelium cõpar atione. quid simꝰ
quando quidem ad illos ꝓbandos tantꝰ
soluctur inimicus. cũ quonos ligato
tantis periculis dimicamꝰ : quã uis & hoc
temporis inter uallo quos dã milites xp̃i
tam prudentes et fortes fuisse atq
esse non dubium est. ut &iam situnꝰ
inista mortalitate uiuerent quando
ille soluetur. om̃s insidias ei atque
impetus & cauerent prudentis sime
& patientis sime sus tinerent Hlaec
autem alligatio diabolinon solum

Expanded text:
ubi in Deum creditur, foras missum, ut forinseis qui sunt ex parte ipsius, alligavit, ne quantam posset effundendo et exercendo malitiam, innumeex quibus ecclesiam multiplicari et inpleri oportebat, alios credituros, alios iam credentes, a fide pietatis hos deterreret, hos frangeret: et soluet in fine, ut, quam fortem aduersarium Dei ciuitas superauerit, cum ingenti gloria sui redemtoris adiutoris liberatoris adspiciat. In eorum sane, qui tunc futuri sunt, sanctorum adque fidelium conparatione quid sumus? Quando quidem ad illos probandos tantus soluetur inimicus, cum quo nos ligato tantis periculis dimicamus. Quamuis et hoc temporis interuallo quosdam milites Christi tam prudentes et fortes fuisse adque esse non dubium est, ut, etiamsi tunc in ista mortalitate uiuerent, quando ille soluetur, omnes insidias eius adque inpetus et cauerent sapientissime et patientissime sustinerent. Haec autem adligatio diaboli non solum
Abbreviated transcription (Latin):
aliud agens in oc tauo decimo libro existo
ꝓphetę posui adiudiciũ nouis simum ꝑtina
ubi att. Crunt mihi dicit dñs om̃ps indie¬
sicut eligit homo filiũ suũ quiser uit a: &
conuertat & uidebitis quid sit int̾ iustum
& iniquũ: & int̃ seruientẽ dõ & cũ qui non
seruit᷑. Quia ecce dies uenit ardens sicit
clibanus & conburo eos & erunt om̃s alie¬
nigenȩ : & uniuersi qui faciunt ini qͥtatẽ
stipula & succend& eos dies ueniens dic̃¬

Expanded text:
aliud agens in octauo decimo libro ex isto propheta posui, ad iudicium nouissimum pertinet, ubi ait: sicut eligit homo filium suum qui servit ei: et convertimini, et videbitis quid sit inter justum, et iniquum, et inter servientem D Quia ecce dies venit ardens sicut clibanus, et comburet eos, et erunt omnes alienigenae, et universi qui faciunt iniquitatem, stipula: succendet eos dies veniens, dic
Abbreviated transcription (Latin):
etudinem uictus quanih impedit religi¬
onem: sed fulsa dogimata mutarecom¬
pellit. Vndeilla quã uarro adhibuit
excinicis differentiam: siniħ turpiter
atq intemperanter agat. omnino ñcurat :
Ex tribus uero illis uite generib otioso.
actuo so ex utroq: composito quã uis¬
salua fide quisq possit in quolib&eoꝵ
uitã ducere. & ad sepiterna p̃mia ꝑuenire:
Inter . ẽ. tam̃ quidamore teneat ueritatis.
quid officio caritatis impendat: Nec
si et̃ quisque deb& otiosus. ut in eo den
ocio utilitate non cogit& proximi:
nec siactuo sus ut contemplationem non ro¬
quirat di inocio Noniners uacatio
delec taredebet: sed aut in quisitio
aut inuentio ueritatis. ut in ea quisq
proficiat. & quod inuenerit teeat.¬
& altri noninuideat: In actione ue¬
ro non amandus . e. honor in hacuita
siue potentia. qmomnia uana subsole:
sedopus ipsum qđ ꝑ eunde honorem
uel potentiam fit si recte atq utiliter

Expanded text:
etudinem uictus, quae nihil inpedit religietudinem uictus, quae nihil inpedit religionem, sed falsa dogmata mutare conpellit. Unde illam quam Varrex Cynicis differentiam, si nihil turpiter atque intemperanter agat, omnino non curat. Ex tribus vero illis vitae generibus, otioso, actuoso, et ex utroque composito, quasalua fide quisque possit in quolibet eorum uitam ducere et ad sempiterna praemia peruenire, interest tamen quid amore teneat ueritatis, quid officio caritatis inpendat.fNec sic esse quisque debet otiosus, ut in eodem otio utilitatem non cogitet proximi, nec sic actuosus, ut contemplationem non requirat Dei. In otio non iners uacatio delectare debet, sed aut inquisitio aut inuentio ueritatis, ut in ea quisque proficiat et quod inuenerit ne alteri inuideat. In actione uero non amandus est honor in hac uita siue potentia, quoniam omnia uana sub sole, sed opus ipsum, quod per eundem honorem uel potentiam fit, si recte adque utiliter
Abbreviated transcription (Latin):
uod autes at tinet adillam differontiã.
quã deachademicis nouis uarro adhibuit.
quibus incerta sunt oma: omnino ciuitas
di talẽ dubitationẽ taquã dem̃tiã
detes tatur. habens dereb quasmente
atq ratione conprehendit &si
paruã ꝓpter corpus corruptibile quod
tia quib ꝑ corpus animꝰ utitur. qm̃mise¬
rubilius fallitur quinum qua putat eis.
et. credendum Credit &iam scripturis
scis et ueterib & nouis. quas canonicas
appellam Vnde fides ipsa concepta .ẽ.
ex qua iustus uiuit. ꝑ quã sinedubita¬
tione ambulamus quamdiu peregri¬
namur adño: qua salua atque certa
canonicam claruerunt. nec ptestes quib
non credere ab surdum .e. ðnram notitiã
ꝑuenerunt. sinciusta rep̃ hensione dubi
quo habituuel more uiuendi qui ñe.
contrac diuina p̾cepta i stam fidem
qua ꝑuenitur addm̃ quisq sec tetur:
Vndeipsos quoq philosophos quando
xp̃iani fiunt. non habitum uel consu¬

Expanded text:
uod autem adtinet ad illam differentiam, uod autem adtinet ad illam differentiam, quam de Academicis nouis Varro adhibuit, quibus incerta sunt omnia, omnino ciuitas Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus, quas mente adque ratione conprehendit, etiamsi paruam propter corpus corruptibile, quod tia, quibus per corpus animus utitur, quoniam miserabilius fallitur, qui numquam putat eis esse credendum: credit etiam scripturis sanctis et ueteribus et nouis, quas canonicas appellamus, unde fides ipsa concepta est, ex qua iustus uiuit; per quam sine dubitatione ambulamus, quamdiu peregrinamur a Domino; qua salua adque certa per scripturam canonicam claruerunt nec per testes, quibus non credere absurdum est, in nostram notitiam peruenerunt, sine iusta reprehensione dubitquo habitu uel more uiuendi, si non est contra diuina praecepta, istam fidem, qua peruenitur ad Deum, quisque sectetur; unde ipsos quoque philosophos, quando Christiani fiunt. non habitum uel consu
Abbreviated transcription (Latin):
intenditur : si religionem quaunus sum
& uerus ds̃ colendus docetur ñimpedit:
Utitur ergo etiam cęlestis ciuitas in hac
sua peregrinttione. pacerarpna &de
rebus ad mortalem hominum naturã
ꝑtinentib humanarũ uoluptatũ conpo¬
sitiome Quantũ salua pietate acreli¬
gione conceditur: tuetur. atq: appetit
eamque terrenam pacem refert adcae¬
les tompadem. quaeuere ita pax .ẽ. utra¬
tio nalis duntaxat crecturȩ sola pax
habenda atquedienda sit. Ordinatis¬
sima scilic&. & concor dissima societas
fruendido & inuicẽ indõ quo cũ uetũ
erit nonerit uitȩ mortalis: sed plene
certeque uitalis: neccorpus animaleqđ
dum dorrupitur ad grauat animam:
sed spĩtale sine ulla indigentia. exom¬
nipar te subditum uoluntati: hanc pa¬
cem dumperegrinatur infide hab&. atq
ex hac uite iuste uiuit: cum ad illã pace
adipis cenidam refert quic quid bonarũ
qm̃ uita ciuitatis utique socialis

Expanded text:
intenditur, si religionem, qua unus summus intenditur, si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. non inpedit. Utitur ergo etiam caelestis ciuitas in hac sua peregrinatione pace terrena et de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humanarum uoluntatum conpositionem. quantum salua pietate ac religione conceditur, tuetur adque adpetit eamque terrenam pacem refert ad caelestem pacem,: quae uere ita pax est, ut rationalis dumtaxat creaturae sola pax habenda adque dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo; quo cum uentum erit, non erit uita mortalis, sed plane certeque uitalis nec corpus animale, quod, dum corrumpitur, adgrauat animam, sed spiritale sine ulla indigentia ex omni parte subditum uoluntati. Hanc pacem, dum peregrinatur in fide, habet adque ex hac fide iuste uiuit, cum ad illam pacem adipiscendam refert quidquid bonarum mum, quoniam uita ciuitatis utique socialis
Abbreviated transcription (Latin):
alium iram. ad alium concupis centiam.
inquȩ ipsis reb uitȩ adiacentib ad aliũ
pecus: ad alium triticum. ad aliũ uinũ.
ad alium oleum. ad alium siluas. adaliũ
nũmos. ad aliun nauigationẽ. ad aliũ
bellum atq uictorias. ad aliũ coniugia.
adalium partum. ac fecunditatẽ. & a da¬
liosalia &c& : Cȩlestis autt̃ ciuita s unũ
dm̃ solum colendum noss&: eiq tantũ modo
ciuitatq onposs& haberc cõmunes : ꝓquas
animꝰ aduer santium aliquando terrore
suȩ multitudinis et sẽꝑ diuino adiuti uo
ꝓpul sar&. Hacergo celestis ciuitas Iu
peregrinatur in terra. ex omnib: gefib
ciues euocat atq in omnib linguis pere¬
grinam colligit societatẽ : non curans
quic quidinmorib legib institutis que
diuer sũ ẽ. quibus pax ttrrena ł conqui¬
ritur ł cinet᷑. niħ emum rescindens. nec
destruens. Immo&iam seruans ac sequens
quodlic& diuer sum in diuersis nationib
adumi tam̃ eundeq finem terrene pacis

Expanded text:
alium iram, ad alium concupiscentiam; alium iram, ad alium concupiscentiam; inque ipsis rebus uitae adiacentibus ad alium pecus, ad alium triticum, ad alium uinum, ad alium oleum, ad alium siluas, ad alium nummos, ad alium nauigationem, ad alium bella adque uictorias, ad alium coniugia, ad alium partum ac fecunditatem et ad alios alia cetera: caelestis autem ciuitas cum unum Deum solum colendum nosset eique tantum modo ciuitate non posset habere communes proque his animos aduersantium aliquando terrore suae multitudinis et semper diuino adiutorio propulsaret. Haec ergo caelestis ciuitas dum peregrinatur in terra, ex omnibus gentibus ciues euocat adque in omnibus linguis peregrinam colligit societatem, non curans quidquid in moribus legibus institutisque diuersum est, quibus pax terrena uel conquiritur uel tenetur. nihil eorum rescindens uel destruens, immo etiam seruans ac sequens, quod licet diuersum in diuersis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis
Abbreviated transcription (Latin):
neces seest utatur. donec ipsa cuita lispax
necessaria .e. mortalitas transei. Ac ꝑ hoc
apud terrenam ciuitatem uelut captiuã
uitam suȩ peregrinationis agit: Iam pro¬
missione redeptionis. & dono spĩtali
tãquã pignore accepto legib teprenȩ
ciuitatis quib hec adminis tranr
quȩ sus tortande unortali uite aifomo¬
data sunt obteperire non dubitqt. ut
qm̃ cõmunis .e. ipsꝗ mortalitas. sd u&ur
in rebus ad eamꝑtineiib int̾ciuitatẽ
utram qil: concordiam: Verũ quia ter¬
rena ciuitas habuit quosdã suos sapi¬
entes quos diuina improbat disciplina.
qui uel suspicati uł decepti ad monibus.
crederent multos deos conciliandos. eẽ.
rebus humanis Ad quorũ diuersa
quodammodo officia diuersa subdi¬
ta pertinerent. ad alium corpꝰ ad alium
animum inque ipso corpore ad alium
capitt. ad alium ceruicen & cetera sin¬
gula adsingulos. similier in animo ad
alium in geniam. ad alium doctrinam. ad

Expanded text:
necesse est utatur, donec ipsa, cui talis pax necesse est utatur, donec ipsa, cui talis pax necessaria est, mortalitas transeat; ac per hoc, dum aput terrenam ciuitatem uelut captiuam uitam suae peregrinationis agit, iam promissione redemtionis et dono spiritali tamquam pignore accepto legibus terrenae ciuitatis, quibus haec administrantur, quae sustentandae mortali uitae adcommodata sunt, obtemperare non dubitat, ut, quoniam communis est ipsa mortalitas. seruetur in rebus ad eam pertinentibus inter ciuitatem utramque concordia. Verum quia terrena ciuitas habuit quosdam suos sapientes, quos diuina inprobat disciplina, qui uel suspicati uel decepti a daemonibus crederent multos deos conciliandos esse rebus humanis, ad quorum diuersa quodam modo officia diuersa subdita pertinerent, ad alium corpus, ad alium animum, inque ipso corpore ad alium caput, ad alium ceruicem et cetera singula ad singulos; similiter in animo ad alium ingenium, ad alium doctrinam, ad
Abbreviated transcription (Latin):
terrenam ex huius temporalis uitȩ reb
commodisq sec tatur. Domꝰ aut̃ hominu
ex fide uiuentium expectat ei. qua e
in futurum aeterna ꝓmissa sunt. terre¬
nis que rebus ac temporalib taquampe¬
regrina ut ͥtur. non quib capiat̃ &auer¬
tatur quotendit in dm̃. sed quib sastent&
ad facilius coleranda imnimeq augen¬
da onera corporis corruptibilis quod ad¬
grauat animam. Id circo rerum uttȩ hu¬
ic mortali necessa riarum utrisq homi¬
nibus & ueriq domui comimunis .e. usus:
sed finis utndi cuiq suus ꝓprius multũq
diuersus : Ita &iam terra ciuitas quȩ
non uiuit exfide terrenam pacẽ appe¬
tit: in eo quȩ defigit imptrandi oboedi¬
endique concor diam cruium: ut sit cis
dereb admor talẽ uitam ꝑtinentibus.
humanarum quaedam cõposi uouolun¬
tatum Ciuitas autem caelestis. uel potius
par seius quae in hac mortalitate perogri¬
natur & uiuit exfide. &im ista pace

Expanded text:
terrenam ex huius temporalis uitae rebus terrenam ex huius temporalis uitae rebus commodisque sectatur: domus autem hominum ex fide uiuentium exspectat ea, quae in futurum aeterna promissa sunt, terrenisque rebus ac temporalibus tamquam peregrina utitur, non quibus capiatur et auertatur quo tendit in Deum, sed quibus sustentetur ad facilius toleranda minimeque augenda onera corporis COITUPtibilis, quod adgrauat animam. Idcirco rerum uitae huic mortali necessariarum utrisque hominibus et utrique domui communis est usus; sed finis utendi cuique suus proprius multumque diuersus. Ita etiam terrena ciuitas, quae non uiuit ex fide, terrenam pacem adpetit in eoque defigit imperandi oboediendique concordiam ciuium, ut sit eis de rebus ad mortalem uitam pertinentibus humanarum quaedam conpositio uoluntatum. Ciuitas autem caelestis uel potius pars eius, quae in hac mortalitate peregrinatur et uiuit ex fide, etiam ista pace
Abbreviated transcription (Latin):
non est bena fic entie adiuuando ef¬
ficere ut bonum qđ maius est amit¬
tatur: ita ñ est in nocentiae parcen¬
dosinere ut in malũ grauius inridat᷑:
pertin& ergo ad in nocentis officium
non solũ neminimalũ in ferre. uerũ
&iã cohibere apeccato ł punire pec¬
catũ utaut ipse qͥ plectitur corrigit᷑
experimto ut allii terreantur exẽ¬
plo Qui agit̃ hominis domus initiũ
siue particula deb& eẽ ciuitatis. om¬
ne aũt initiũ ad aliquẽ suige neris fi¬
nem &omnipiors ad uniuersĩ cuius
pars est integritatẽ refert : Satis
appar& eẽ c̃sequens ut ad pacẽ ciuicã
paxdomestica referat᷑. id est ut or¬
dinata imperanda obeendiq: c̃cordia
cohabitantiũ referat᷑ ador dinatũ
imperun di obediendiq c̃cordiam
ciuium Ita fit ut ex lege ciuitatis p̃¬
ceptia sumere patrem familias opor¬
teat : quibus domum suam sic regat ut
sit paci accomoda ciuitatis. Sed dom¬
hominum qui nonuiuunt exfide pacẽ

Expanded text:
non est beneficentiae adiuuando efnon est beneficentiae adiuuando efficere, ut bonum quod maius est amittatur: ita non est innocentiae parcendo sinere. ut in malum grauius incidatur. Pertinet ergo ad innocentis officium, non solum nemini malum inferre, uerum etiam cohibere a peccato uel punire peccatum, ut aut ipse qui plectitur corrigatur experimento, aut alii terreantur exemplo. Quia igitur hominis domus initium siue particula debet esse ciuitatis, omne autem initium ad aliquem sui generis finem et omnis pars ad uniuersi, cuius pars est, integritatem refertur, satis apparet esse consequens, ut ad pacem ciuicam pax domestica referatur, id est, ut ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium referatur ad ordinatam imperandi oboediendique concordiam ciuium. Ita fit, ut ex lege ciuitatis praecepta sumere patrem familias oporteat, quibus domum suam sic regat, ut sit paci adcommoda ciuitatis. hominum, qui non uiuunt ex fide, pacem
Abbreviated transcription (Latin):
colendum. Inquo aeterna bona speranda
sunt. omnib dom̾ suae membris. paridi.¬
lectione consulerent. Quod naturalis
ordo ita p̃scribit : ut nom̃ patr̃u familias
hino exortumsit & tamlate uulgatũ
ut ouiam iniq dominantes hoc segaude¬
ant appellari Qui autẽ ueripatres fami¬
lias sunt omnibus in familia sua tã quã
filus ad colendum & promereadũ diñcon¬
sulunt desiderantes atq obtantes uenise
Idcelestem domum ubi neces sariũ ñ sit
officium imperandimortalibus. quia
neces sarium nonerit officium consu¬
len di in illa mor talitate felicib. quo
donec ueniatur. magis debent patres
quod dominantur: qua serui tole rare
quod seruiunt Siquis autẽ in domoꝑ
in oboeditiam domesticȩ paciaduersi¬
tur: corripitur. scu uerbo seu uerbere
seu quolib& alio genere pene iustoatq
licito quando soci&as humana c̃codit¬
pro eĩ. qui corripitur utilitate ut paci
unde dissilucrat aptdur: Sicut enim

Expanded text:
colendum, in quo aeterna bona speranda colendum, in quo aeterna bona speranda sunt, omnibus domus suae membris pari dilectione consulerent. Quod naturalis ordo ita praescribit, ut nomen patrum familias hinc exortum sit et tam late uulgatum, ut etiam inique dominantes hoc se gaudeant appellari. Qui autem ueri patres familias sunt, omnibus in familia sua tamquam filiis ad colendum et promerendum Deum consulunt, desiderantes adque optantes uenire ad caelestem domum, ubi necessarium non sit officium imperandi mortalibus, quia necessarium non erit officium consulendi iam in illa inmortalitate felicibus; quo donec ueniatur, magis debent patres quod dominantur, quam serui tolerare quod seruiunt. Si quis autem in domo per inoboedientiam domesticae paci aduersatur, corripitur seu uerbo seu uerbere seu quolibet alio genere poenae iusto adque licito, quantum societas humana conceditpro eius qui corripitur utilitate, ut paci unde dissiluerat coaptetur. Sicut enim
Abbreviated transcription (Latin):
iecti sunt : sidit prodest humilitas seru¬
entibus: ita noc& suꝑbia dominantibus.
Nullus autẽ natura inqua prius ds̃ hominẽ
condidit seruus .ẽ. hominis aut pecciti
Verum & ponalis seruitus. ca legeor dinatͥ
quanaturulem ordinem conset uari iub&
ꝑ turbari uetat. Quia si contra eã legẽ
non . e&. factum niħ. e&. poenali seruitute
cohercendum. Ideo que apłs &iam seruos
mon& subditos. eẽ. dominis sius. & exa¬
nimo eis cumbona uoluntate seruire :¬
ut scilic& sinompossunt ad hominis libe¬
rifieri suam seruitute Ipsi quod ã mo¬
do liberam faciant. nontimore subdo¬
lo sed fideli dilectione seruiendo. do¬
nec transcat iniquitas. & euacuetur.
omnis principatus & potestas humana.
& sit ds omnia in omnibus. Quocirca
&iam si habuerunt seruos iusti patrłs
nr̃i . sic adminis trabant domesticam
pacem ut scđm hȩc tempor alia bona fi¬
liorum sortem
liorum sortem a seruorũ
conditione distinguerent. addm̃ aut̃

Expanded text:
iecti sunt, sicut prodest humilitas seruiecti sunt, sicut prodest humilitas seruientibus, ita nocet superbia dominantibus. Nullus autem natura, in qua prius Deus hominem condidit, seruus est hominis aut peccati. Verum et poenalis seruitus ea lege ordinatur, quae naturalem ordinem conseruari iubet, perturbari uetat; quia si contra eam legem non esset factum, nihil esset poenali seruitute cohercendum. Ideoque apostolus etiam seruos monet subditos esse dominis suis et ex animo eis cum bona uoluntate serio; ut scilicet, si non possunt a dominis liberi fieri, suam seruitutem ipsi quodam modo liberam faciant, non timore subdolo, sed fideli dilectione seruiendo, donec transeat iniquitas et euacuetur omnis principatus et potestas humana et sit Deus omnia in omnibus. CAetiamsi habuerunt seruos iusti patres nostri, sic administrabant domesticam pacem, ut secundum haec temporalia bona filiorum sortemliorum sortem a seruorum condicione distinguerent; ad Deum autem
Abbreviated transcription (Latin):
lum ꝓpeccato .e contrario dimicatur. &
om̃is uic toria cum &iam malis ꝓuenit. di¬
uino iudicio uictos humiliat ueleñdans
peccata uel puniens. Testis .ẽ. homodĩ da¬
nihed. cum in captiuitate positus peccata
sua & peccata populisui confitetur dõ
& hanc .cẽ. causam illius captiuitatis pio
dolore testatur. Prima ergo seruitutis
causa peccatum . ẽ: ut homo homini con¬
ditionis uinculo subder&ur: quod non
fuit nisi dõ iudicante. apud quem ñ .c̃.
iniquita s. & nouit diuersas poenas. me¬
ritis distribuere delinquentium. Sicut
aut̃ suꝑnus dñs dt̃. omnis qui facit pecca¬
tum seruus .e. peccati Acꝑ hoc multi qͥ don
rligiosi dominis iniquis. non tam̃ liber
seruiunt: A quo enim quis deuictus ẽ.
huic seruus addictus .e &utiq felicius
seruitur homini quã libidini: cũ sȩuis simo
dominatu uast& corda mortalium ut alios
omittam libido ipsa dominandi homi¬
nibus: in illo pacis ordine quo aliis alii ib¬

Expanded text:
lum, pro peccato e contrario dimicatur; et lum, pro peccato e contrario dimicatur; et omnis uictoria, cum etiam malis prouenit, diuino iudicio uictos humiliat uel emendans peccata uel puniens. Testis est homo Dei Daniel. cum in captiuitate positus peccata sua et peccata populi sui confitetur Deo et hanc esse causam illius captiuitatis pio dolore testatur. Prima ergo seruitutis causa peccatum est. ut homo homini condicionis uinculo subderetur; quod non fit nisi Deo iudicante, aput quem non est iniquitas et nouit diuersas poenas meritis distribuere delinquentium. Sicut autem supernus Dominus dicit: Omnis, qui facit peccatum, seruus est peccati, ac per hoc multi quidem religiosi dominis iniquis, non tamen liberis seruiunt: A quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est. Et utique felicius seruitur homini, quam libidini, cum saeuissimo dominatu uastet corda mortalium, ut alias omittam, libido ipsa dominandi. Hominibus autem illo pacis ordine, quo aliis alii sub
Abbreviated transcription (Latin):
di sup bia. sed prouidendi misericor dia¬
minen condidit. nam dominetur in quit
pis cium maris. & uolatilium cęli . & omniũ
repentium quaerepunt suꝑ terram. ratio¬
nalon factum adimaginem suaxnoluit
nisi inrationabilibus dominari non homi¬
non homini. sed hominem pecori Inde pri¬
miiusti pastores pecorum magis quã roges
hominum constituti sunt. ut &iam sic in¬
sinuar& ds̃ quid pos tul& ordo creatu¬
rarum: quid exigat meritũ peccatorũ.
Conditio quippe seruitutis iure iitellegit᷑
inposita peccatori. Proinde nusquam scrip¬
turarum seruum antequam hoc uocabulo
no eiustus. peccatum filii uindicar&. Nom̃
itaq istud culpa meruit nonnatura
Origo autẽ uocabuli seruorum in latina
lingua inde creditur ducta: quodhi qͥui
re belli possint occidi auictorib cũ ser¬
uabantur serui fiebant. a seruando ap¬
pellati quod &iam ipsum sine peccati me¬
rito non .e. Nam & cũ iustũ geritur bel¬

Expanded text:
di superbia, sed prouidendi misericordiadi superbia, sed prouidendi misericordiaminem condidit. Nam: Dominetur, inquit, piscium maris et uolatilium caeli et omnium repentium, quae repunt super terram. Rationalem factum ad imaginem suam noluit nisi inrationabilibus dominari; non hominem homini. sed hominem pecori. Inde primi iusti pastores pecorum magis quam reges hominum constituti sunt, ut etiam sic insinuaret Deus, quid postulet ordo creaturarum, quid exigat meritum peccatorum. Condicio quippe seruitutis iure intellegitur inposita peccatori. Proinde nusquam scripturarum legimus seruum, antequam hoc uocabulo Noe iustus peccatum filii uindicaret. Nomen itaque istuc culpa meruit, non natura. Origo autem uocabuli seruorum in Latina lingua inde creditur ducta, quod hi, qui iure belli possent occidi. a uictoribus cum seruabantur serui fiebant, a seruando appellati; quod etiam ipsum sine peccati merito non est. Nam et cum iustum geritur bel
Abbreviated transcription (Latin):
erit pacatus quantũ in ip so .ẽ. omnibo¬
mini pace hominũ iđ ordinata concordia
Cuius hic ordo .e. p̃rimum utnulli noccat.
dande ut &iam ꝓsit cui potuerit. Primitꝰ
ergo in .ẽ. ei suorũ qira : ad eosquippehab&
oportuniorem facilioremq aditũ consulen¬
di uelnaturȩ ordine uelipsius ciuitatis
humanȩ Vndea płsdicit: quis quis autẽ
suis et maxime domesticis non ꝓuid&:
fidem denegat. & . ẽ. infideli detrior
Hincitaq &iam pax domestica oritur
idẽ ordinata imperandi obocdiendiq
concordi cohabitantium: Inperant enĩ
qui consulunt sicut uir uxori. paretes
filiis domini seruis. Oboediunt aũt
quib: consulitur. sicut mulieres maritis.
filii parentib: serui dominis: Sed indomo
iusti uiuentis ex fide & adhuc abilla ce¬
lesti ciuitait pergrinantis &iam quiim¬
perant seruiunt eis quib: uidentur im¬
perare. N equȩcnum dominandi cupidi¬
tate imperant consulendi nec principan¬

Expanded text:
erit pacatus, quantum in ipso est, omni hoerit pacatus, quantum in ipso est, omni homini pace hominum, id est ordinata concordia, cuius hic ordo est, primum ut nulli noceat, deinde ut etiam prosit cui potuerit. Primitus ergo inest ei suorum cura; ad eos quippe habet opportuniorem facilioremque aditum consulendi, uel naturae ordine uel ipsius societatis humanae. Unde apostolus dicit: Quisquis autem suis et maxime domesticis non prouidet, fidem denegat et est infideli deterior. Hinc itaque etiam pax domestica oritur, id est ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium. Imperant enim, qui consulunt; sicut uir uxori, parentes filiis, domini seruis. Oboediunt autem quibus consulitur; sicut mulieres maritis, filii parentibus, serui dominis. Sed in domo iusti uiuentis ex fide et adhuc ab illa caelesti ciuitate peregrinantis etiam qui imperant seruiunt eis, quibus uidentur imperare. Neque enim dominandi cupiditate imperant, sed officio consulendi, nec principan
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscat : & scđm cam cognitionẽ uitã
mor esq conponat Sedncipso studio cog¬
nitionis ꝓpter humanae mentis in firmi¬
tatem inpestem alicuius erroris incurrat.
opus hab& magisterio diuino cui certius
tali corponre peregrinatur ad nõ. ꝑfide
pacem uel cor poris uelanimę. uel simul
corporis. & animȩ refert ad illa pace
quȩ homini mortali ẽ. cũ inmortalidõ.
ute sit ordinata infide subaternalege
oboedientia Iamuero quia dua p̃cipua
p̃cepta hoc ẽ. dilectionẽ di &dilectio¬
nemꝑ ximi. docet magister ds: inquib
tria inuenit homo quadiligat. dm̃. seipsũ
& ꝓximum. atqueille in sedili gendo
non erat quidm̃ diligit: consequens . ẽ.
ut &iam ꝓximo addiligen dudmñ consulat:
que iub& sicut seipsum diligere. sicuxor
sic filus. sic domes ticis. sic ceteris quib
potuerit hominib & adhoc sibi aꝓximo.
si forte indig& consuliuelit ac ꝑhoc

Expanded text:
cognoscat et secundum eam cognitionem uitam cognoscat et secundum eam cognitionem uitam moresque conponat. Sed ne ipso studio cognitionis propter humanae mentis infirmitatem in pestem alicuius erroris incurrat, opus habet magisterio diuino, cui certus tali corpore, peregrinatur a Domino: ambuer hoc omnem pacem uel corporis uel animae uel simul corporis et animae refert ad illam pacem, quae homini mortali est cum inmortali Deo, ut ei sit ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia. Iam uero quia duo praecipua praecepta, hoc est dilectionem Dei et dilectionem proximi, docet magister Deus, in quibus tria inuenit homo quae diligat, Deum, se ipsum et proximum, adque ille in se diligendo non errat, qui Deum diligit: consequens est, ut etiam proximo ad diligendum Deum consulat, quem iubetur sicut se ipsum diligere sic uxori, sic filiis, sic domesticis, sic ceteris quibus potuerit hominibus, et ad hoc sibi a proximo, si forte indiget, consuli uelit; ac per hoc