comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
is: Illud em̃ fit ut honestiores qͥ pauci sunt capiant᷑
hoc autẽ ne plures qͥ sunt turpissimi corrigantur. Ubi
& quando sacrati celestis audiebant castitatis p̃cepta
nescimꝰ: Ante ipsũ tam̃ delubrũ ubi illud simula
chrũ locatũ conspiciebamꝰ. uniuersi undiq conflu¬
entes. & ubi qͥsq poterat stantes. ludos qͥ a gebantur
instantissimi spectabamꝰ Intuentes alternante conspec̾¬
tu. hinc meretricã põpã. illinc uirginẽ deã: Illam
supplicit᷑ adorari. ante illã turpia celebrari Non
ibi pudibundos mimos: nullã uerecundiorẽ scenicã
iudimꝰ. Cuncta obscenitatis implebant᷑ officia Sciebat᷑
uirginali numini qͥd placer&. & exibebat᷑ quod de
templo domũ matrona doctior reportar&: Non¬
nulle pudentiores auertebant faciem ab impuris mo¬
tib scenicoꝵ. & artẽ flagitii furtiua intentione disce¬
bant. Hominib: nãq uerc cundabant᷑. ne auderent

Expanded text:
is? Illud enim fit, ut honestiores, qui pauci sunt, capiantur; is? Illud enim fit, ut honestiores, qui pauci sunt, capiantur; hoc autem, ne plures, qui sunt turpissimi, corrigantur. Ubi et quando sacrati Caelestis audiebant castitatis praecepta, nescimus; ante ipsum tamen delubrum, ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus, uniuersi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissimi spectabamus, intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam, illinc uirginem deam: illam suppliciter adorari, ante illam turpia celibi pudibundos mimos, nullam verecundiorem scenicam vidimus; cuncta obscenitatis implebantur officia. Sciebatur virginali numini quid placeret, et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scenicorum, et artem flagitii furtiva intentione discebant. Hominibus namque verecundabantur, ne auderent
Abbreviated transcription (Latin):
b dã uelut electis sacratis suis Ed siita ẽ: hoc ip¬
so callidior aduertenda ẽ & coniuncenda ẽ ma¬
licia spũum noxioꝵ: Tanta enĩ uis ẽ castitatis &
ꝓbitatis. ut om̃is uł penc om̃is eiꝰ laude moueat᷑
humana natura: N et usq ad eo sit turpitudine
uiciosa. ut totũ amittat sensũ honestatis. Prd inde
malignitas demonũ nisi alicubi se quẽ ad modum
scriptũ in nr̃is littĩs nouimꝰ transfigur& in ange¬
los lucis. non implet negocium deceptionis: Foris
itaq poplis celeberrimo strepiti impietas impura
circũ sonat. & intꝰ paucis castitas simulata uix so¬
nat. Prebentꝰ ꝓ patula pudendis. & secreta lau¬
dandis Decus lat&. & dedecus pat&: Et qͦd malĩ
geritur. om̃s conuocat spectatores. Qdbonũ dicit᷑
uix aliquos inuenit auditores. tãꝗͣ honesta erubes¬
cenda sint: & in honesta. glorianda: Sed ubi hoc
nͥ in demonũ templis: Ubi nisi in falla cie diuersori¬

Expanded text:
busdam uelut electis sacratis suis? Quod si ita est, hoc ipbusdam uelut electis sacratis suis? Quod si ita est, hoc ipso callidior aduertenda est et conuincenda malitia spirituum noxiorum. Tanta enim uis est probitatis et castitatis, ut omnis uel paene omnis eius laude moueatur humana natura, nec usque adeo sit turpitudine uitiosa, ut totum sensum honestatis amiserit. Proinde malignitas daemonum, nisi alicubi se, quem ad modum scriptum in nostris litteris nouimus, transfiguret in angelos lucis, non inplet negotium deceptionis. Foris itaque populis celeberrimo strepitu inpietas inpura circumsonat, et intus paucis castitas simulata uix sonat; praebentur propatula pudendis et secreta laudandis; decus latet et dedecus patet; quod malum geritur omnes conuocat spectatores, quod bonum dicitur uix aliquos inuenit auditores, tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. Sed ubi hoc nisi in daemonum templis? ubi nisi in fallaciae deuersori
Abbreviated transcription (Latin):
& cõmendare gestiebant: conuincunt᷑ fuisse p̃¬
sentes Qui si uerc abscessissent: mitius romani in
bella ciuilia suis cupiditatib quã illoꝵ instiga¬
tionib exarsissent:
nes crudelitatib mixtas. ob ꝓbria numinũ
& crimina siue ꝓdita. siue conficta ip¬
sis ex poscentib. & nisi fier& irascentib &iã certis
& statutis sollempnitatib consetrata illis & dedicata
claruer̃. atq ad om̃ium occulos ut imitanda ꝓ¬
ponerent᷑. spectanda ꝓcesserint. qͥdẽ qͦd idem ipsi
demones. qͥ se huius modi uoluptatib in mundos
esse spc̃ confitent᷑ qͥ suis flagiciis & facinorib siue
iudicatis. suic simulatis. eoꝵq sibi cęlebratione
petita ab impudentib extorta a pudentib aticꝰ¬
tores se uitȩ sceleste inmundeq testantur: P¬
hibentur tam̃ in aditis suis secretisq penetrabi¬
li seib darc quetlã bona p̃cepta de morib qui¬

Expanded text:
et commendare gestiebant, conuincuntur fuisse praeet commendare gestiebant, conuincuntur fuisse praesentes; qui si uere abscessissent, mitius Romani in bella ciuilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. nes crudelitatibus mixtae, obprobria numinum et crimina, siue prodita siue conficta, ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint adque ad omnium oculos ut imitanda proponerentur, spectanda processerint: quid est, quod idem ipsi daemones, qui se huiusce modi uoluptatibus inmundos esse spiritus confitentur, qui suis flagitiis et facinoribus, siue indicatis siue simulatis, eorumque sibi celebratione petita ab inpudentibus, extorta a pudentibus auctores se uitae scelestae inmundaeque testantur, perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus qui
Abbreviated transcription (Latin):
poctarum carmina firmauer̃: pugnas uidelic&
suas non solum ꝑ scenicos in theatro. uerum etiã
ꝑ se ipsos in campo humanis oculis exibentes Hȩc
dicere compulsi sumus. qm̃ pessimis morib cuuũ
romanã rem publicã iã antea ꝑditã fuisse. nud¬
Quã ꝑditionẽ dus suis non imputant. qͥ malatran¬
sitoria qͥb boni scuuiuant scu moriant᷑ perire ñ¬
tet ꝓ morib optimis p̃cepta contra ꝑditos mores. dii
uͦ ipsoꝵ nullis talib p̃ceptis eger̃ aliqͥd cũ suo culto¬
re poplõ. ꝓ illa re publica ne perir&: imo eosdem
mores uelut suis exemplis auctoritate noxia corrũ¬
pendo eger potius ut perir& Quã non ideo tunc
perisse quisquã ut arbitror iã dicere audebit. quia
discessere om̃s aditis arisq relictis dii. uelut amici
uirtutib conuiciis hominũ offenderentur:
Quia tot signis extoꝵ. augurioꝵ. uaticinoꝵ. qͥb
se tamꝗͣ p̾scios futuroꝵ adiutoresq p̃lioꝵ iactare

Expanded text:
poetarum carmina firmaverunt, pugnas videlicet poetarum carmina firmaverunt, pugnas videlicet suas non solum per scenicos in theatro, verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. 2. Haec dicere compulsi sumus, quoniam pessimis moribus civium Romanam rempublicam jam antea perditam fuisse, nulQuam perditionem diis suis non imputant, qui mala transitoria, quibus boni, seu vivant, seu moriantur, perire ntet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores; di uero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica, ne periret; immo eosdem mores uelut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius, ut periret. Quam non ideo tunc perisse quisquam, ut arbitror, iam dicere audebit, quia \'discessere omnes adytis arisque relictis di\', uelut amici uirtutibus, cum uitiis hominum offenderentur; quia tot signis extorum auguriorum uaticiniorum, quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare
Abbreviated transcription (Latin):
testatus bella ciuilia. se ibi perimens fr̃no corpo
ri ad unxit Ut gͥ tanti huius mali minime te¬
der&. sed armoꝵ scedestoꝵ magis magisq ardor
in crescer&. noxii demones quos illi dcos putantes
colendos & uentrantis arbitrabant᷑. int̾ se pugnan¬
tes hominib apparere uoluer: ne imitari tales
pugnas ciuica trepidar& affectio. sed potius hy¬
manum scelus diuino excusaretur exemplo: Hac
astucia maligni spc̃ etiam ludos unde iã dixi
multa scenicos. sibi dicari. sacrariq usserunt
Ubi tanta deoꝵ flagitia theatricis canticis atq
fabularĩ actionib celebrata ẽ. ut quisquitis
ens talia fecisse creder&. & quis qͥs non creder&.
sed tam̃ illos libentissime sibi talia exibericer¬
ner&. securius imitaretur: Ne qͥs itaq existima¬
r& in deos conuicia potius quã cis dignum aliqͥd
scriptitasse. uhicumq illos int̾ se pugnasse po¬
ete cõ memorarunt. ipsi ad decipiendos homines

Expanded text:
testatus bella ciuilia se testatus bella ciuilia se ri adjunxit. Ut ergo tanti hujus mali minime taederet, sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret, noxii daemones, quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur, inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt; ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio, sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos, unde multa jam dixi, scenicos sibi dicari sacrarique jusserunt: ubi deorum tanta flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata, et quisquis eos talia fecisse crederet, et quisquis non crederet, sed tamen illos libentissime sibi talia velle exhiberi cerneret, securus imitaretur. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius, quam eis dignum aliquid scriptitasse, ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt; ipsi ad decipiendos homines
Abbreviated transcription (Latin):
ab eorũ societate. separari. quantũ moliantur
maligmn isti spẽ exomplo suo uelut diuinã auctoritate p̃be¬
re scelerib. qͦd etiam in quadã cãpanie lata planicie ubi
ibi auditi sunt primũ ingentes fragores. moxq multi
udisse se nunciarunt ꝑ aliqͦt dies duas acies p̃liari
Que pugna ubi destint: uestigia quoq uelut hominũ
ȩquor quanta de illa con flictione ex pͥmi poterant
inuener̃ Si gͦ ueracit᷑ int̾ se numina pugnauerurs.
iã bella ciuilia excusantur humana Consideret
tam̃ quȩ sit talium dõꝵ uł malicia uł miscria Siaut᷑
se pugnasse finxer̃. qͥd aliud oger̾ nisi ut sibi romani
bellando ciuilit᷑ tanꝗͣ deoꝵ exemplo nullũ ncfas admit¬
tert uiderentur : L eram cepant bella ciuilia. & ali¬
quot nefandoꝵ plioꝵ strages ex ecrande p̃cesscrant:
Iã multos mouerat. qͦd miles quidã dũ occiso spolia
detraher&. frẽm midato cadauere agnouit. ac de¬

Expanded text:
ab eorum societate separari, quantum moliantur ab eorum societate separari, quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo uelut diuinam auctoritatem praebere sceleribus? quod etiam in quadam Campaniae lata planitie, ubiibi auditi sunt primum ingentes fragores, moxque multi se uidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Quae pugna ubi destitit, uestigia quoque uelut hominum et equorum, quanta de illa conflictatione exprimi poterant, inuenerunt. Si ergo ueraciter inter se numina pugnauerunt, iam bella ciuilia excusantur humana; consideretur tamen quae sit talium deorum uel malitia uel miseria: si autem se pugnasse finxerunt, quid aliud egerunt, nisi ut sibi Romani bellando ciuiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere uiderentur? Iam enim coeperant bella ciuilia, et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. Iam multos mouerat, quod miles quidam, dum occiso spolia detraheret, fratrem nudato cadauere agnouit ac de
Abbreviated transcription (Latin):
mũ signum in uitulino iecore apparuit. Qualia
signa si dii iuisti daresolerent. ac non demones im¬
pii ꝓfecto illis extis nefaria potiꝰ atq ipsi sille t¬
uit̃ noxia mala futura monstrarent Neq eni
eiꝰ dignitati tantũ ꝓfuit illa uictoria. quantum
nocuit cupiditati. Qua factũ ẽ : ut im modera¬
tis in hians & sedĩs reb elatꝰ & p̃cipitatꝰ. magis ip¬
se perir& in morib ꝗ̃ in imicos in corporib ꝑde¬
r& Hȩc illid̃ uere tristia uereq lugendã. non
extis. ñ auguriis. ñ cuiꝰquã somnio uel uaticinio
p̃nunciabant: M agis enĩ timebant ne corrigere¬
tur. quã ne uinceretur. Immo satis agebant ut
uictor ciuium głosus. uictus atq captiuus nefari¬
dis uicuis. & ꝑ hȩc ipsis ctiã demonib multo ob¬
strictius subderetur
llinc uͦ quis ñ intellegat. qͥs non udeat. nisi qui
tales deos imitari magis eligit. ꝗͣ diuina gr̃a

Expanded text:
mum signum in uitulino iecore apparuit, qualia mum signum in uitulino iecore apparuit, qualia signa si di iusti dare solerent ac non daemones inpii, profecto illis extis nefaria potius adque ipsi Syllae grauiter noxia mala futura monstrarent. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa uictoria, quantum nocuit cupiditati; qua factum est, ut inmoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus, quam inimicos in corporibus perderet. Haec illi di uere tristia uereque lugenda non extis, non auguriis, non cuiusquam somnio uel uaticinio praenuntiabant. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne uinceretur. Immo satis agebant, ut uictor ciuium gloriosus uictus adque captiuus nefandis uitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subdereturllinc uero quis non intellegat, quis non uideat, nisi qui tales deos imitari magis elegit quam diuina gratia
Abbreviated transcription (Latin):
aureȩ: Tum postumiꝰ auruspex ille respondit. p̃cla¬
rã cis significare uictoriã : iussitq ut extis illis solus
uesceretur: Postea paruo interuallo. seruus cuiusdã
lucii pontii uaticinando clamauit. Abellona nun¬
cius uenio Uictoria tua ẽ silla Oeinde adiccit. arsu¬
rum esse capitolium Hoc cũ dixiss&: continuo c¬
gressus e castris. posteradic concitatior reuersus est:
& capitolium arsisse clamauit Arserat aut̃ reuera
capitolium. Qd quidem demoni & p̃udere facile
fuit. & celerrime nunciare Illud sanc intende. qͦd
ad causam maxime ꝑtin&. sub qualib dis essc cu¬
piant. qͥ blasphemant saluatorẽ. uoluntates fideliũ
a dominatu demonũ libãntẽ. Clamauit homo ua¬
ticinando uictoria tua c̃ silla. atq ut id diuino
ille sp̃c loquebatur. Non clamauit tam̃ ab scele¬
rib parce silla: quȩ illic uictor tã horrenda cõ¬
misit. cui corona aurca ipsius uictoriȩ illustrissi¬

Expanded text:
aureae. Tunc Postumius haruspex ille respondit praeclaaureae. Tunc Postumius haruspex ille respondit praeclaram significare uictoriam iussitque ut extis illis solus uesceretur. Postea paruo interuallo seruus cuiusdam Lucii Pontii uaticinando clamauit: <a Bellona nuntius uenio, uictoria tua est, Sylla. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. Hoc cum dixisset, continuo egressus e castris postero die concitatior reuersus est et Capitolium arsisse clamauit. Arserat autem re uera Capitolium. Quod quidem daemoni et praeuidere facile fuit et celerrime nuntiare. Illud sane intende, quod ad causam maxime pertinet, sub qualibus dis esse cupiant, qui blasphemant Saluatorem uoluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. Clamauit homo uaticinando: uictoria tua est, Sylla\', adque ut id diuino ille spiritus loquebatur; non tamen clamauit: \'ab sceleribus parce, Sylla\', quae illic uictor tam horrenda commisit, cui corona aurea ipsius uictoriae inlustrissi
Abbreviated transcription (Latin):
toriã. & tc̃ ꝓmitere daturũ se potestatẽ. qua re¬
cuꝑar&. ab inimicis rem publicã non sine multo
sanguine: Tc̃ ꝑcunctatꝰ silla quȩ forma militi
uisa fuerit. cum ille indicass& cã. recordatꝰ ẽ ꝗͣ
prius ab illo audierat. qͥ de metridatica iuictoria
ab eodẽ mandata ꝑtulerat Quid hic responderi
potest. quare dii curauerint uelut felicia ista
nunciare & nullus eoꝵ curauerit sillã monen¬
do corrigere mala tanta facturũ scelestis armis
ciuilib. qualia ñ fedarent. sed auferrent om̃ĩno
rem bublica : Nempe intelleguntꝰ demones. sicut
sepe iã dixi notũq uobis ẽ: in litteris sacris. resq ip¬
se satis indicant negotiũ siuĩ agere. ut ꝓdiis habeant᷑.
colantur. ut ea illis exibeantur. quib hiqͥ exibent so
O cinde cũ uenisset tarentũ silla. atq ibi sacrificass&:
udit in capite uitulini iecoris. similitudinẽ corone

Expanded text:
toriam, et tunc promittere daturum se potestatem, qua retoriam, et tunc promittere daturum se potestatem, qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. Tum percontatus Sylla, quae forma militi uisa fuerit, cum ille indicasset, eam recordatus est, quam prius ab illo audierat, qui de Mithridatica uictoria ab eodem mandata pertulerat. Quid hic responderi potest, quare di curauerint uelut felicia ista nuntiare, et nullus eorum curauerit Syllam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis ciuilibus, qualia non foedarent, sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones, sicut saepe dixi notumque nobis est in litteris sacris resque ipsae satis indicant, negotium suum agere, ut pro dis habeantur et colantur, ut ea illis exhibeantur, quibus hi qui exhibent soc Dei. Deinde cum uenisset Tarentum Sylla adque ibi sacrificasset, uidit in capite uitulini iecoris similitudinem coronae
Abbreviated transcription (Latin):
illa certe ipse cuiꝰ tempora talia fuer̾ ut supi¬
ora. quoꝵ uindex ipse uidebatur. illis cõparati¬
onc quererent᷑. cũ pͥmum ad urbẽ contramariũ
mouisset castã. adeo leta exta ĩmolante fuisse scribit
liuius : ut custodirise postumꝰ unꝰ aruspex uoluerit
capitis suppliciũ subiturꝰ. nisi ea quȩ in animo silla
haber&. diis iuuantib impleuiss& Ecce ñ discesseras
aditis arisq relictis dii. quando de rers̃ euentu p̃di¬
cabant nichilq de ipsius sillę correctione curabans
ꝓmittebant p̃sagando felicitatẽ magnã. nec malã
cupiditatt̃ minando frangebant Deinde cũ ess&
in asia bellũ mi tridaticũ gerens. ꝑ lutiũ titium ei
nunciatũ ẽ a ioue: qͥd ess& mitridatẽ suꝑaturus: Et
factumẽ: Ac postea molienti redire in urbẽ. & suas
amicorũ q sibi ortas in urias ciuili sanguine ulcisci:
iterỹ mandatũ c̃ ab codem ioue ꝑ militẽ quendam
legionis sexte. prius se de metridate p̃nunciasse uicꝰ¬

Expanded text:
fuerunt, ut superiora, quorum uindex esse uidebatur, illorum conparatione quaererentur, cum primum ad Urbem contra Marium castra mouisset, adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Liuius, ut custodiri se Postumius haruspex uoluerit capitis supplicium subiturus, nisi ea, quae in animo Sylla haberet, dis iuuantibus inpleuisset. Ecce non discesserant adytis adquo aris relictis di, quando de rerum euentu praedicebant nihilque de ipsius Syllae correctione curabant. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens, per Lucium Titium ei mandatum est a Ioue, quod esset Mithridatem superaturus, et factum est. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias ciuili sanguine ulcisci, iterum mandatum est ab eodem Ioue per militem quendam legionis sextae, prius se de Mithridate praenuntiasse uic
Abbreviated transcription (Latin):
a fabulosa & naturali terciam quandã sui gñ̾is distin¬
guere conaretur. magis eã ex utraq tẽꝑatam . qͣ. ab
utraq scꝑatam intelligi uoluit: Ait enĩ ea que scri¬
bt̃ pocit minꝰ ẽt̃. qͣ. ut poplĩ sequi debeant Quȩ̨
aut̃ philo sophi plusꝗͣ ut ea uulgꝰ scrutari expediat
quȩ si abhorrent inquit. ut tam̃ ex utroq gnẽ adci¬
uiles rationes assup̃ta sint ñ pauca quare querunt
maior socictas deb& et̾ nobis cũ philosophis quam
cũ poctis: Non gͦ nulla cũ poctis. Et tam̃ alio lo¬
co hoc dicit. de gnãtionib acoꝵ magis ad poetas qͦ
ad philosophos fuisse poplo̾s inclinatos. Hic enim
dix. qͥd fieri debeat. ibi quid fiat: fisicos dix̃ utili¬
tatis causa scripsisse. poetas delectationis. Ac ꝑhoc
ea quȩ a poetis conscripta poplĩ seqͥ ñ debent. cri¬
mina sunt deoꝵ: quȩ tam̃ delectant & poplõs &

Expanded text:
a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distina fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. Quare quae erunt maior societas debet esse nobis cum philoEt tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat; ibi, quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse; poetas, delectationis. Ac per hoc ea quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum: quae tamen delectant et populos et
Abbreviated transcription (Latin):
unde ista brcuis temꝑalisq polluit᷑ : An uͦ uitam
polluit consortiũ nefarioꝵ hominũ. si se inserant af¬
fectionib & assentionib nr̃is. & uitã ñ polluit societas
demonũ qͥ colunt᷑ eriminib suis : Siucris . qͣ. malis:
Difalsis ꝗͦ male : Hȩc cũ dicimꝰ. uid crifortasse cuipiã
nimis harũ rerũ ignaro potest. ea sola dedus talib
maiestati indigna diuinc. & ridicula ditestabilia celebra¬
ri. quę pocticis cantant᷑ carminib. & ludis scenicis acti¬
tantur: Sacra uͦ illa que ñ histriones s sacerdotis aguit.
ab om̃i ẽc̃ dedecore purgata & alicna Hoc siita esset.
nuꝗͣ theatricas turpitudines in eoꝵ honorẽ quisquã
celebrandas ẽc̃ censer&. nũꝗͣ eas ipsi dii p̃ciperent si¬
bimet exiberi. Sedidõ nichil pud& ad obscqͥum dõꝵ
talia gerere in theathris. quia similia gerunt᷑ intem¬
plis: Deniq cũ memoratꝰ auctor ciuilẽ theologiã

Expanded text:
unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian
Abbreviated transcription (Latin):
cũ eoꝵ illic crimina frtquentent᷑. uita ęt̃na poscen¬
dac̃ : Nemo ut arbitror usq ad tantẽ p̾cipitiũ furio¬
sissime impictatis in sanit. Nec fabulosa gͥ nec ciuili
theologia. sempitnam quisquã adipiscitur uitã: Illa cnĩ
dediis turpia fingendo seminat. hȩc fauendo ment:
Illa m̃dacia spargit: hȩc colligit: Illa res diuinas falsis
criminib insectatur. hȩc eoꝵ criminũ ludos in diui¬
nis reb amplectitur. Ila de diis nefanda figm̃ta ho¬
minũ carminib ꝑsonat. hec a deoꝵ ipsoꝵ ipsoꝵ festiui¬
tatib consetrat facinora. & flagitia numinũ. Illa
cantat. hec amat: Illa ꝓdit aut fingit. hec aut̃ aut
adtestat᷑ ucris. aut oblectat᷑ & falsis Ambe turpes.
ambe dãpnabiles Sed illa quȩ theatrica.c̃: publi¬
cã turpitudinc̃ ꝓfitetur. ista quȩ urbana ẽ: illius
turpitudinc ornatur. Hinccine uita etna ẽ: sꝑabit᷑.

Expanded text:
cum eorum illic crimina frequententur, vita aeterna poscencum eorum illic crimina frequententur, vita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. theologia, sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Illa enim de diis turpia fingendo seminat, hec favendo metit. Illa mendacia spargit, hec colligit. Illa res divinas falsis criminibus insectatur, hec eorum criminum ludos, in divinis rebus amplectitur. Illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat, hec deorum ipsorum festivitatibus consecrat. Facinora et flagitia numinum illa cantat, hec amat. Illa prodit aut fingit, hec autem, aut attestatur veris, aut oblectatur et falsis, ambe turpes, ambeque damnabiles: sed illa que theatrica est, publicam turpitudinem profitetur; ista, quae urbana est, illius turpitudine ornatur. Hincine uita aeterna sperabitur,
Abbreviated transcription (Latin):
uiles adurbẽ: cum mundꝰ opꝰ sit diuinũ. urbcsũ & the¬
itra oꝑa sint hominũ: Nec alii dcrideant᷑: intheathris.
qͥ qͥ adorantur in templis: Nec aliis ludos exibeatis. ꝗͥ.
quib uictimas ĩmolatis: Quanto liberiꝰ subtiliꝰq ista
diuideres. diccns alios c̃t̾ dcos naturales. alios ab homi¬
nib institutos: sod de institutis aliud habere littãs poc¬
tarũ. aliud sacerdotũ: Utrasq tam̃ ita ẽẽ int̾ sc ami¬
cas. consortio falsitatis. ut grate sint uircq demonib
qͥb doctrina inunica ẽ ucritatis. Sequestrata gͦ pau¬
lulum theo logia. ꝗͣ. naturalẽ uocant. de qͦ postea dis¬
screndũ ẽ: plac& ne tandẽ uitam ęternã peti. aut¬
sꝑari. adiis pocticis. theatricis. ludi chris. saenicis:
Absit ĩmo auertat d̾s uerꝰ tã inmanc̃. sacrilegãq de¬
mentiã Qd ab eis diis qͥb hȩc placent. & qͦs hec placani

Expanded text:
uiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandesperari a diis poeticis, theatricis, ludicris, scenicis? Absit: imo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. Quid, ab eis diis, quibus haec placent, et quos haec placant,
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ & sine ulla dubitatione doctissimus. sed
tam̃ homo non dsꝰ. nec spũ dĩ ad uidenda &
adnuncianda diuina in ucritatt̃ lib̾tatẽq subiectus.
cernis quidem ꝗͣ sint res diuinȩ ab humanis nugis atq
mendacus dirimende: sed uiciosas popłoꝵ opiniones.
& consuctudines insuꝑsticionib publicis uereris offen¬
deri. quas adcoꝵ natura ab horrere. uł taliũ quales in
huiꝰ mundi elementis humam animi suspicat᷑ infirmitas.
& sentis ipse cũ ca usq quaq consideras. & om̃is ur̃a lit¬
ttratura circumsonat. Qͥd hic agit humanũ. quã uis
ex cellentissimũ ingeniũ : Qdtͥ humana lic& multiplex
ingensq doctrina. in his angustiis suffragatur : Na¬
turales deos colere cupis. ciules cogeris Inuenisti alios
fabulosos. in quos libcriꝰ quod sentis cuomas. unde &istos
cuules uelis nolisue ꝑ fundas. Dicis quippe fabulosas
accõmodatos ẽt̾ ad theatrũ. naturales ad mundũ. q¬

Expanded text:
tissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ci
Abbreviated transcription (Latin):
& sacrificia colere. & facere queꝗ̃ parsit: Ad huc
qͦd seqͥtꝰ᷑ adtendamꝰ: Prima inqͥt theologia maxi¬
me accõmodata ẽ ad theatrũ. sedã ad mundỹ. ttia
ad urbẽ: Quis ñ uideat cui palmã dederit : Utiq
testatur ad mundũ. qͦisti nichil ẽc̃ exellentiꝰ opinantur
in reb. Duasuͦ illas thcologias. primã & tciã. theatrisci¬
lic& atq urbis distinx̃. & adiunx̃: Uidemꝰ enĩ ñ continuo qͦd
c̃ urbis pertinere posse & ad mundũ. quãuis urbes ẽt̃ uide¬
amus in mundo. fieri enĩ potest. ut in urbe sedm̃ falsasopi¬
niones ea colantur & ea credantur. quoꝵ in mundo uł
extͣ mundũ natura sit nusqͣ. Theatrũ uͦ ubic̃. nisi in
urbe: Qͥstheatrũ instituit. nͥciuitas :. ꝓpt̾ quid instituit
nͥ ꝓpt̃̾ ludos scenicos : Ubist̾ ludi scenici. nͥ in reb diui¬
nis. de qͥb hi libri tanta sollertia conscribunt᷑ :¬
Marce uarro cũ sis homo omĩum acu¬

Expanded text:
ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntMarce Varro, cum sis homo omnium acu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ hec cosplacandos ẽc̃ decerñt: Dixerit aliqͥs. Hȩc
duo gnã mychẏcon & phisicon id ẽ fabulosum &
naturale discernamꝰ. ab hoc ciuili de qͦ nc̃ agit᷑. unde
illa & ipsc disereuit. iamq ipsũ ciuile uideamꝰ. qͦ modo
explic&: Video qͥdc̃ curdebeat discerm fabulosũ
qr falsũ. qͥa turpe. qͥa indignũ ẽ Naturale autt̃ a
ciuili uelle discernert. qͥd est aluid. qͦ. etiã ipsũ ciuuile
fateri e̾t̾ mendosum Si enim alud naturale c̃. ꝗd
hab& responsionis ut excludat᷑  Si aũ hoc qͦd ciui¬
le dr̃ naturale ñ ẽ: quid hab& meriti ut ad mittat᷑:
Hȩc nẽpe illa causa ẽ: quare prius scripserit de reb
humanis. posteriꝰ de diuinis. Qm̃ in diuinis reb ñ
naturã hominũ. sed hominũ instituta secutꝰ ẽ: Inti¬
eam᷑ sane & cuulẽ theologã: Terciũ genꝰ inquit ẽ
qͦd in urbib ciucs maxime saccrdotes nosse atq ad¬
ministrare debent: In qͦẽ quod deos publice sacra

Expanded text:
c eos placandos esse decernunt. Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo est, quos deos publice, <quae> sacra
Abbreviated transcription (Latin):
tantꝰq doctrina. si rerũ uclut diuinarỹ de qͥb scripset
obpugnator ẽc̃ atq destructor. easq ñ ad religionem
s ad suꝑstitionẽ dicere ꝑtinere. nescio utrỹ tã multa
in eisridenda. contẽpnenda. detestanda conscriber&:
Cũ uͦ deos eosdem ita coluerit. colendosq censuerit. ut
in eo ipso oꝑe litterarũ suarũ dicat setimere ne ꝑcant
ruina libãri asedic & in memcria bonoꝵ ꝑ es modi libros
recondi atq seruari utiliore cura. ꝗͣ metellꝰ de incendio
sacra uestalia. & eneas de excidio troiano penates liberas¬
se p̃dicantur. & tam̃ ea legenda seculis ꝓdit. quȩ a sapi¬
entib & insipientib merit abicienda. & ueritati religi¬

Expanded text:
tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne perearuina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda
Abbreviated transcription (Latin):
tãꝗͣ de hoc uno etiã ꝓ acha demicoꝵ dubitatione dispu¬
taturꝰ. se achademicũ fuisse oblitꝰ In pͥmo aut̃ libro cũ
ciusdem uarronis litteraria oꝑa p̾dicar&. nos in qͥt in nr̃ã
urbe ꝑcgrinantes errantesq tã ꝗ hospites. tui libri qͥsi
domũ reduxer̃ ut possemꝰ aliꝗͥdo qͦ& ubi essemꝰ agnosec¬
re: Tuetate patrię. tu descriptiones temp̃m. tusacroꝵ
iura tu sacerdotũ. tu domesticã. tu publicã disciplinã
tu sedem regionũ. locoꝵ. tuomĩum diuinarũ humana¬
rumq rerũ. nomina. gnã. officia. causas aperuisti:
stegͥ uirtam insignis excellentisq ꝑitiȩ. & quod de illo
etia itrentianꝰ legantissimo uersiculo breuit᷑ ait: Uir doc¬
tissimꝰ cinde cũq uarro. qͥtã multa legit ut aliqͥd eiseri¬
bere uacassc mirem᷑ tã multa scripsit. ꝗͣ multa uxquẽ¬
ꝗͣ legerc potuisse credamꝰ Istt in qͣ uir tantꝰ ingenio.

Expanded text:
tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio
Abbreviated transcription (Latin):
Uis marco uarrone curiosiꝰ ista quesiuit:
Q sinuenit doctiꝰ : Qs considerauit ad tentius:
Quis distinxꝰ acinꝰ: Qͥs diligentiꝰ ple¬
niꝰq conscripsit: Qui tã & siminus c̃ suauis eloqͥo
doctrina tam atq sententus itarefertꝰ ẽ: utͥ om̃i cru¬
ditiono ꝗͣ nos seđarc̃ illi aut̃ liba̾lem uocant. studiosu
rerũ tantũ iste doceat. quantũ studiosũ uerboꝵ cicc¬
ro delectat: Deniq & ipse tulliꝰ huic tale testimoni¬
ũ phib&. ut in libris a chademicis. dicat cã quȩ ibiuer¬
sat᷑ disputationẽ sc habiusse cũ marco uarrone. homi¬
ne inqͥt om̃ium facile acutissimo. & sine ulla dubitati¬
onc doctissimo: Non ait eloquentissimo uł facundissimo.
qm̃ re uera in hac facultate multũ imparẽ: sed om̃ium
inqͥt facile accutissimo. & in cis libris idẽ achademicis
ubi cuncta dubitanda et̃ contendit. addidit sine ulla
dubitatione doctissimo: Profecto de hac re siceratas¬
tꝰ ut auftrr& dubitationẽ ꝗͥ sol& in om̃ib adhibere.

Expanded text:
uis Marco Varrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere,
Abbreviated transcription (Latin):
Sedm̃ genꝰ ẽ inqͥt qͦd demonstraui. de qͦ multos libros
philosophi reliquer: In quib ẽ. dii qͥ sint. ubi. qͦd genꝰ.
qualeẽ. a qͦdam temꝑe. an a sempit̃no fuerint duꝰ
ex igne sint ut credit heracditꝰ. an ex numeris ut py¬
tagoras. an ex athomis ut ait epycurꝰ. Sic alia quȩ
faciliꝰ int᷑ parietes in scola. quã extra in foro ferre pos¬
sunt aures Nichil in hoo gnc̃ culpauit. qͦd fisy conuo¬
cant. & adphilosophos ꝑtin& tantũ qͦd eoꝵ int̾ sc
contro uersias cõmemorauit. ꝑ qͦs facta c̃ dissidentiũ
multitudo sectarũ: Remouit tamꝰ hoc genꝰ a foro. id
c̃apopłis: scolis uͦ & parictib clausit: Illud aut̃ pͥmuõ
mendacissimũ atq turpissimũ. aciuitatib ñ remo¬
uit. Oreligiosas aures populares. atq in his etiã
romanas. Qd dedus ĩ mortalib philosophi dispu¬
tant. ferit ñ possunt. Qͦd poete cant̃ & histriones

Expanded text:
\'Secundum genus est, inquit, quod demonstraui, de quo multos libros \'Secundum genus est, inquit, quod demonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones
Abbreviated transcription (Latin):
suctudo loquutionis admittit: Terciũ aũ ipse latine
enunciauit. qͦd ciuile appellatur Deinde ait:
Mythy coñ appellant. qͦ maximc utuntur poctȩ.
fisicon qͦ philosophi. ciuile qͦ poplĩ: Primũ inqͥt
qͦd dixi in eo sunt multa contͣ dignitatẽ & mor¬
tali mortaliũ ficta: In hoc enĩ ẽ utds aliꝰ ex capi¬
te. aliꝰ ex femore sit. aliꝰ ex guitis sanguinis natus:
In hoc ut du furati sint: ut adulterarint. ut serui¬
erint homini: Ocinde in hoc om̃ia diis ad tribuun¬
t᷑. que ñ mͦ in hominẽ. s etiã que in contẽptissimũ
hominẽ caderc possunt: Hic certe ubi potuit ubi
ausus ẽ: ubi ĩpunity putauit: quanta mendacissi¬
simis fabulis naturȩ dõꝵ fier& iniuria. sine caligine ul¬
lius ambiguitatis exp̃ssit: Loquebat᷑ enĩ ñ de natura¬
li theologia. ñ de ciuili sed de fabulosa quã libe̾ asc
putauit ẽẽ culpandam: Uideamꝰ quid de alta dicat:

Expanded text:
suetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine suetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de altera dicat.
Abbreviated transcription (Latin):
monstrare. ñ solũ scribens posteriꝰ dehis qͣ. de illis. sedetiã
rationẽ reddens curid fecerit: Quã si tacuiss&. alter
hoc factũ eiꝰ ab alus fortasse defenderct᷑ In eauͦ ipsa
ratione ꝗͣ reddidit nec alus qͥcꝗͣ reliqͥt ꝓ arbitriosus¬
picari. & satis ꝓbauit homines se ꝓposiusse institutis
hominũ. ñ naturã hominũ nature dõꝵ: Itasc libros
diuinarũ ñ de ueritate quę ꝑtin& ad naturã. sed de
falsitate quȩ ꝑtin& ad errorẽ scripsisse confessus est:
Qͦd aꝑtiꝰ alibi posuit. sic̃ in qͥrto libro cõmemoraui. ex
naturc formula se scripturũ fuisse. si nouã ipsecre¬
der& ciuitatẽ: Qͥa uͦ iã ueterẽ inuenerat: ñ se po¬
tuisse nͥ eiꝰ consuctudinẽ sequi
ẽẽ id est rationis. quȩ de diis explicatur. eoꝵq
t̃ciũ cuule. latine si usus ad mititr& genꝰ. qͦd pͥmũ
posuit fabu larc appellaremꝰ. s fabulosũ dicamꝰ:

Expanded text:
monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus;
Abbreviated transcription (Latin):
di ordinc merito p̃tulisse. sic̃ pictorẽ tabule pictȩ.
sic̃ fabrũ edificio aꝑtissime confitens. qͦd ctiam isteres
dunne. sicut pictura. sicut structura ab hominib
instituta sunt: restat ut de nulla deoꝵ natura scrip¬
sisse intelligatur. neq hoc aꝑte dicere uoluisse. sed intel¬
ẽ: nec oĩs nec aliquae̾: Nlam ut ipsedicit. sioĩs c̾e̾t na¬
tura dõꝵ de qͦ scriber&. scribendi ordine reb humanis
p̃ponenda ess& Ut autem & ipso tacente ueritas clamat.
pponenda ess& certe reb humanis. etiã si ñ omnis
s salit̃ aliqua ess& Recte aut̃ pꝰ ponit᷑. Ergonulla
ẽ: Non itaq reb diuinis ante ferre uoluit res huma¬
nas. s reb ueris noluit ante ferri falsas In his enĩ quȩ
scripsit de reb humanis. secutꝰ c̃ historiã rerũ gestarũ:
Que aũ de his qͥs diuinas uocat. qͥd nͥ opiniones rerũ ua¬
narũ : Hocẽ nimirũ qͦd uoluit subtili significatione

Expanded text:
sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intelest nec omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione
Abbreviated transcription (Latin):
ua draginta & unum libros scripsit antiqͥtatũ. hos
in res humanas diuinasq diuisit: Reb huma
nis .xx u. diuinis. sedecĩ tribuit: Istam
sequutꝰ in ea partione rationẽ. ut rerũ humanarũ libros
senos. quattuor partib dar&. Intendit enĩ qͥ agant. ubi
agant. ꝗͣdo agant. qͥd agant In sex itaq pͥmis de homi¬
nib scripsit. in secundis sex de locis. sex t̾tios de tt̃ꝑib.
sex quartos eosdemq postremos de reb ab soluit. Quat̃¬

Expanded text:
uadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quat
Abbreviated transcription (Latin):
de aliqͣ. aut omino de nulla Side oĩ p̃ponenda c̃¬
utiq reb humanis. Si de aliqͣ curñ etiam ipsa res
p̃cedit humanas: An indigna c̃ p̃ferri. ctiã uniuerse
naturc hominũ. pars aliqͣ deoꝵ: Qͦd si multr̃ c̃ utaliqͥ
pars diuina p̃ponat᷑ uniuersis reb humanis. saltemdig¬
na ẽ : uł romanis: Rcrum qͥppc humanarũ libros. ñ
quantũ ad orbc̃ trarũ: s quantũ ad solã romã ꝑtin&

Expanded text:
de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Roma
Abbreviated transcription (Latin):
rib suis Uarronc gͥ confitente ideo sc pͥus dereb hu¬
manis scripsisse postea de diuinis. qͥa diume iste ab
hominib institute sunt:. hec ratio ẽ: Sicut pͥor est
inquit pictor ꝗͣ tabula picta. prior faber q̃. edificiũ.
ita pͥores sunt cuuitates. quã ea que aciuitatib institu¬
ta sunt: Dic̃ autt̃ prus sc scripturũ fuisse dediis pos¬
tta de hominib. side om̃i natura deoꝵ scriber&. qua¬
si hic de aliqͥ scriber& & ñ de oĩ. aut uͦ ctiã aliqͣ. lic&
ne oĩs deoꝵ natura. ñ pͥor debeat ẽt̃ qͣ hominũ Qͥd
qͦd in illis trib nouissimis libris dcos certos & in certos &
sclectos diligent᷑ explicans. nullã dõꝵ naturã p̃termit¬
ttre uidet᷑ : Qd ẽ gͦ qͦd ait si de om̃i natura dcoꝵ &
hominũ scribertmꝰ. prius diuina absoluisscmꝰ. ꝗͣ huma¬
na attigissemꝰ : Aut cnĩ deoĩ natura dõꝵ scripsit. aut

Expanded text:
ribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus huribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabulita priores sunt civitates, quam ea quae a civitatibus sunt instituta. Dicit autem se prius scripturum fuisse de diis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet. Quasi hic de aliqua scribat, et non de omni; aut vero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut