comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inprescientia creatoris. meq tunc causa¬
liter. uel in consummate inchoatus. uel
inchoate consũmatus. hoc enim a scło
in rationib primordialib cũ simul oĩã
crearentur. s ereatus intempore suo ui¬
sibiliter in corpore. inuisibilit̃ in anima:
constuns exanima & corpore. Iam ergo
iudeamus quomͦ eum fecerit ds̃. primũ
de terra corpus eius: post & iam de a¬
nima uidebimis. siquid ualebimus.
Quod enim manibus corporalib deus
de limo finxerit hominẽ nimium pueri¬
lis cogitatio ẽ: ita ut si hoc scriptura di¬
xisset.: magis eum qui scripsit translato
uerbo usum crede deberemus. quã dm̃
talibus menbrorũ liniamentis determi¬
natum qualia uidemus incorporib
nr̃is. Dictum ẽ enim. manus tua gentes
disꝑdidit: & eduxisti popłm tuum in
mami forti & brachio excelso. S ꝓ pote¬
state & uirtute dĩ positum huuis mbri
nomen. quis usq ad eo desipit. ut ñ
intelligat: nec illud audiendum est.

Expanded text:
in praescientia creatoris; neque tunc causain praescientia creatoris; neque tunc causaliter uel consummate inchoatus uel inchoate consummatus; hoc enim a saeculo in rationibus primordialibus, cum simul omnia crearentur: sed creatus in tempore suo, uisibiliter in corpore, inuisibiliter in anima, constans ex anima et corpore. Iam ergo uideamus quomodo eum fecerit deus. primum de terra corpus eius; post etiam de anima uidebimus, si quid ualebimus. quod enim manibus corporalibus deus de limo finxerit hominem, nimium puerilis cogitatio est, ita ut, si hoc scriptura dixisset, magis eum qui scripsit translato uerbo usum credere deberemus quam deum talium membrorum liniamentis determinatum, qualia uidemus in corporibus nostris. dictum est enim: manus tua gentes disperdidit, et: eduxisti populum tuum in manu forti et bracchio excelso. sed pro potestate et uirtute dei positum huius membri nomen quis usque adeo desipit ut non intellegat? nec illud audiendum est
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑa sua quȩ fecit: & benedixit ds diẽ
septimum & sanctificauit eum. Rursꝰ¬
q nisi inchoata essent. non ita seque¬
retur: quia in illa die requieuit ab om¬
nibus oꝑibus suis. quȩ inchoauit ds
facere. Hyc igitur siquis inquirat quo¬
m̃ consum mauit. & quomꝰ inchoauit.
neq enim alia consũmauit. alia incho¬
auit: s. eadem ipsa utiq aquib indie
septimo requieuit: exhis quȩ supra di¬
ximus clarum ẽ. Consummasse quip¬
pe ista intelligimus dm̃ cum creauit om¬
nia simul ita ꝑfecte. ut nichil ei adhuc
in ordine temporum ereandum esset:
quod non hic abeo iam mnordine eausa¬
rum creatum esset. Inchoasse aũ: ut
quod hic prefixerat eausis post implẽt
effectis. Pinde formauit dĩ hominem
puluerem terre uel limũ terrȩ. hoc ẽ de
puluere uellimo terre: & inspirauit. si¬
ue insufflaint in eius faciem sꝑ̃m uite:
& factus ẽ homo in animam uiuam. non
tunc predestinatus. hoc enim ante scłm

Expanded text:
pera sua, quae fecit; et benedixit deus diem pera sua, quae fecit; et benedixit deus diem septimum et sanctificauit eum. rursusque nisi inchoata essent, non ite sequeretar, quia in illa die requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. hic igitur si quis inquirat, quomodo consummauit et quomodo inchoauit — neque enim alia consummauit, alia inchoauit, sed eadem ipsa utique a quibus in die septimo requieuit — ex his quae supra diximus clarum est. consummasse quippe ista intellegimus deum, cum creauit omnia simul ita perfecte, ut nihil ei adhuc in ordine temporum creandum esset, quod non hic ab eo iam in ordine causarum creatum esset; inchoasse autem, ut quod hic praefixerat causis post impleret effectis. proinde formauit deus hominem puluerem terrae, uel limum terrae — hoc est de puluere uel limo terrae - et inspirauit siue inaufflauit in eius faciem spiritum uitae, et factus est homo in animam uiuam: non tunc praedestinatus; + hoc enim ante saeculum
Abbreviated transcription (Latin):
si ita essent illa ꝑfecta sicut ꝑficiunt᷑. cũ
suis queq temporibus in manifestas for¬
mas actuisq procreantur: ꝓfect̾o aut nicħ
exeis postea ꝑtempora fieret: aut hoc fieret.
quod existis quȩ suo queq iam tempore
oriuntur. ds ñ cessat oꝑari. Nunc autem
inchoata sunt ea ipsa que consequentib
euoluenda temporibus. primitus deus
omĩa simul creauit cum faceret mundũ:
consummata quidem: quia nichil habẽt
illa unaturis propriis. quibus suorum
temporum cursus agunt. quod non
inistis causaliter factum sit. in choata
futurorũ ꝑscłi tractum. ex occulto in
manifestum locis congrius exerenda. ip¬
sius scripture uerba satis ad hoc ammo¬
nendum insigniter ugent. siquis
ineis eiugilet. Nam & consum¬
mata ea dicit: & inchoata. Nisi enim
consummata essent. ñ scriptum esset
& consummata sunt celum
& terra & omĩs compositio illorum.
Et consũmaiit ds in die sexto o¬

Expanded text:
si ita essent illa perfecta, sicut perficiuntur cum si ita essent illa perfecta, sicut perficiuntur cum suis quaeque temporibus in manifestas formas actusque procreantur, profecto aut nihil ex eis postea per tempora fieret, aut hoc fieret quod ex istis quae suo quaeque jam tempore oriuntur Deus non cessat operari. Nunc autem inchoata sunt ea ipsa quae consequentibus evolvenda temporibus, primitus Deus omnia simul creavit, cum faceret mundum: consummata quidem, quia nihil habent illa in naturis propriis, quibus suorum temporum cursus agunt, quod. non in istis causaliter factum sit; inchoata futurorum per saeculi tractum ex occulto in manifestum locis congruis exerenda — ipsius etiam scripturae uerba satis ad hoc admonendum insigniter uigent, si quis in eis euigilet. nam et consummata ea dicit et inchoata. nisi enim consummata essent, non scriptum esset: et consummata sunt caelum et terra et omnis consummatio illorum; et consummauit deus in die sexto o
Abbreviated transcription (Latin):
ocultis atq ininsibilibus rationibus. que
rotam. mercatura causalit̃ latent. in
manifestas formas naturasq ꝓdierunt:
sicut herba exorta suꝑ terram. & homo fa¬
ctiis in animam iuuam: & cetera huimodi.
siue frutecta. siue animantia ad illã ope¬
rationem dĩ pertinentia. qua usq nunc
oꝑatur. S etiam ista secum gerunt tãquã
iterum se ipsa inuisibilit̾ in occulta qua¬
dam ui generandi. quã traxerunt de il¬
lis primordiis causarum suaꝵ. inquib
cisato iundo cum factus ẽ dies ante quã
in manifestam speciem sui generis ex orurt᷑.
inserta sunt. Sienim prima illa oꝑa dĩ cũ
simul omiã creauit in suo modo ꝑfecta nĩ
eẽnt. ea pculdubio post adderent que illis
ꝑficiendis defuissent: ut quedam uniuier¬
sitatis ꝑfectio ex utsq constaret singulis qua
si seminibus uelut alicuiuis totiuuis partes es¬
sent. quarum coniunctione ipsum totum
ciuius partes fuerant compleretur. Rursꝰ

Expanded text:
occultis atque inuisibilibus rationibus, quae occultis atque inuisibilibus rationibus, quae in creatura causaliter latent, in manifestas formas naturasque prodierunt, sicut herba exorta super terram et homo factus in animam uiuam et cetera huius modi, siue frutecta siue animantia ad illam operationem dei pertinentia, qua usque nunc operatur. sed etiam ista secum gerunt tamquam iterum se ipsa inuisibiliter in occulta quadam ui generandi, quam extraxerunt de illis primordiis causarum suarum, in quibus creato mundo, cum factus est dies, antequam in manifestam speciem sui generis exorerentur, inserta sunt. Si enim prima illa opera dei, cum simul omnia creauit, in suo modo perfecta non essent, ea procul dubio post adderentur, quae illis perficiendis defuissent, ut quaedam uniuersitatis perfectio ex utriusque constaret singusi semis, velut alicujus totius partes essent, quarum conjunctione ipsum totum, cujus partes fuerant, compleretur. Rursus
Abbreviated transcription (Latin):
ritali mente preditus erat. ⁊illo mͦ credere po¬
tiusse. quod eos ds abesca illius ligni iniudẽdo
& de causalibus rationib uel quomͦ additi
sit̃ anui.xu. ezechiȩ regi ad uitam: quem
predixerat ñ uicturum. ex libro degenesi
ad licteram .ui¬
Nilla prima conditione mundi cũ ds crea¬
futurus ratio creandi hominis:⁊ ñ actio
creati. S hec aliter inuctbo dĩ ubi ista ñ
facta s. cterna sunt. alit inelem̃tis mundi.
ubi omĩa simul facta futura sunt: alit̃ inreb
que scđm causas simul creatas. ñ iam simul
s. suo queq tempore creantur. inquibus
adam iam formatus exlumo. & dĩ flatu ani¬
matus: si cut fenum exortum. aliter insemi¬
nibus. inquib rursus quasi primordiales
cause re petunt᷑. de rebus ducte que sccłm
causas quas primum condidit extiterunt.
ueliit herba exterra. sem̃ ex herba: in¬
urius: quibus om̃ib ea iam facta modos
& actus sui temporis acceperunt. que ex

Expanded text:
ritali mente praeditus erat, ullo modo credere poritali mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse, quod eos det de causalibus rationibus, vel quomodo additi sint anni quindecim Ezechiae regi ad vitam, quem praedixerat non victurum, ex libro VI de Genesi ad litteram. In illa prima conditione mundi, cum Deus creafuturus. Ratio creandi hominis, non actio creati, sed haec aliter in verbo Dei, ubi ista non facta sed aeterna sunt; aliter in elementis mundi, ubi omnia simul omnia facta, futura sunt; aliter in rebus quae secundum causas simul creatas sed suo quaeque tempore creantur: in quibus Adam iam formatus ex limo et dei flatu animatus, sicut fenum exortum, aliter in seminibus, in quibus rursus quasi primordiales causae repetuntur de rebus ductae, quae secundum causas, quas primum condidit, extiterunt, uelut herba ex terra, semen ex herba. in quibus omnibus ea iam facta modos et actus sui temporis acceperunt, quae ex
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ carnis uictus concupiscentia quam
non dum senserat in resistente lege m̃bro¬
rum legi mentissue.s: anucali quadã be¬
niuolentia qua plerumq fit ut offendat᷑
ds̃. ne homo examico fiat inimicus: quod
exitus indicauit. Ergo aliomͦ quodã etiã
ipse deceptus ẽ. s doloulo serpentino quo
mulier seducta ẽ. nullomͦ illũ arbitroꝵ
potuisse seduci. Hanc aũt proprie sedu¬
ctionẽ appellauit apłs. qua id quod sua¬
debatur cum falsum ec̃t. uerum putatũẽ:
idẽ quod łs idõ lignum illud tangere ꝓ¬
hibuerit quod siebat eos sitetigis sent uelud dõs
futuros: tanquam eis diuinitatem in uideret
qui eos homines fecerat. S etiam siuirum ꝓpt̃
aliquam m̃tis elationẽ que dm̃ internorũ scru¬
tatorem latere non poterat. sollicitauit aliqua
exꝑiendi cupiditas. cũ mulierem uideret accep¬
ta iua esea non eẽ mortuã. sedm ea que suꝑius
tractauimus: non tam̃ eum arbitror. suam spi¬

Expanded text:
quidem carnis uictus concupiscentia, quam quidem carnis uictus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam beniuolentia, qua pleramqe fit, ut offendatur deus, ne homo ex amico fiat inimicus: quod exitus indicauit. Ergo alio modo quodam etiam ipse deceptus est; sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci. hanc autem proprie seductionem appellauit apostolus, qua id, quod suadebatur, cum falsum esset, uerum putatum est, id est quod deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, uelut deos futuros, tamquam eis diuinitatem inuideret, qui eos homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis . elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea, quae superius tractauimus, non tamen eum arbitror, si iam spi
Abbreviated transcription (Latin):
in preuarieatione facta: idẽ. ut ꝑ illã etiã
uir p̃uariearet᷑. Nam & ipsum dicit preua¬
rieatorem ubi ait. Insimilitudinẽ p̃uarica¬
tionis ade quiẽ forma futuri: seductũ
tamen negat. Namce int̃rogatus ñ ait
mulier quam dedisti michi seduxit me.
& manducaui: s. ipsa inquit mͥ dedit de
ligno & manducaui. Illa uero: Serpens inqͣt
seduxit me.Ita salomor uir tante sapientie.
minquid nam credendumẽ. quod insimu¬
lacrorum cultu credidit ẽẽ aliquid ittilita¬
tis.s mulierum amori ad hoc malum tra¬
henti resistere ñ ualuit. faciens quod scie¬
bat ñ eẽ faciendum: ne suas quib de pe¬
riebat atq defluebat mortiferas delitias
contristaret. Ita & adam postea quam de
ligno phibito seducta mulier manduca
uit. eiq dedit. ut simul ederent: noluit eã
contristare quam credebat posse sine suoso¬
latio contabescere. si abeuis a lienaretur a¬
nimo. & omnino illa interire discor diaN

Expanded text:
in praeruaricatione facta est, id est ut per illam etiam in praeruaricatione facta est, id est ut per illam etiam uir pricatorem, ubi ait: In similitudinem praevaricationis Adae, qui est forma futuri; seductum tamen negat: nam et interrogatus non ait: Mulier quam dedisti mihi, seduxit me, et manducavi, sed: Ipsa mihi, inquit, dedit a ligno, et manducavi . Illa vero: Serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomon, vir tantae sapientiae, nunquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? Sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non valuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas quibus deperierat atque deflebat mortiferas delicias contristaret. Ita et Adam, posteaquam de ligno puit eique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non
Abbreviated transcription (Latin):
llud magis mouct. si iam spiritalis erat
adam. quamuis m̃te non corpore: qͦ¬
mͦ credere potuerit. quod ꝑserpentem
dictumẽ. i dõ dm̃ ꝓhibuisse. ne fructu
ligni illius uescerentur. quia sciebat eos
si fecissent futuros ut dõs ꝓpt̃ dinoscentiã
boni &e mali: tãquam hoc tantum bo¬
num creature suȩ ereator inuiderit. hoc
mirum. si homo spiritali m̃te p̃ditus
crecdere potiusset. An quia hoccredere
ipse non posset. ꝓpt̃ea muuer addita ẽ.
mentis uiueret: Et hoc ẽ quodei apłs
non cribuit imaginem cłi. Sic enĩ ait.
Uir quidem non debet uelare caput.
cum sit imago & gładĩ. Mulier aũt.
gła iuiri ẽ. Non quo mens femine eandẽ
imaginẽ caꝑe non possit. curmilla grã
nos dieat. nec masculum ẽẽ nec feminam:
s quod fortassis illa hoc ñ dum ꝑceꝑat.
quod fit inagnicionẽ dĩ. & uiro regentẽ.
acdispensante paulatim fuerat ꝑceptura
enim primus formatus ẽ: deinde eua. Et
adam ñ ẽ seductus.: mulier aut̃ seducta ẽ¬

Expanded text:
llud magis mouet, si iam spiritalis erat Adam, quamuis mente, non corpore, quomodo credere potuerit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecissent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit . hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, mentis uiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod fortassis illa hoc nondum perceperat, quod fit in agnitione dei et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat perceptura enim primus formatus est, deinde Eua. et Adam non est seductus, mulier autem seducta
Abbreviated transcription (Latin):
mtrinsecus: doctrina ministratur extrinsecꝰ
Qd aut̃ ad arborẽ colendi negligentia. hoc
ad corpus medendi incuria: hoc ad ani¬
mã discendi segnitia: & quod ad arborẽ
humor inutilis: hoc ad corpus uictus
ex iciabilis: hoc ad animam ꝑsuasio ini¬
quitatis. Ds̃ itaq suꝑ omĩa. qui condidit
omĩa & regit omĩa. om̃s naturas bonus
creat: om̃s uoluntates iustus ordinat.
Quid gͦ abhorret auero si credamus
hominem ita in para diso constitutum.
ut operaretur agriculturam: non labore
serui li. s. honesta animi uoluptate. Qͥd
enim hoc oꝑe innocentius udcantibus:
& quid plenus magna consideratione
prudentibus: xlII. Quod eterna diuni¬

Expanded text:
intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus?
Abbreviated transcription (Latin):
malia concipi & nasci & crescẽ. senescere.
occide: ⁊ qͥcqͥd aliudinreb interiore Natu¬
raliq motu gerit. In hac autem altera
signa dari. doceri & disci: agros coli so¬
cietates amministrari. Artes exerteri: &
queq alia siue in suꝑna societate a¬
gunt᷑ siue in hac terrena atq mortali: ita ut
bonis consulatur. & ꝑnescientes malos: in¬
q ipso homine eandem geminam ꝓuiden¬
tie irigere potentiam. Primo erga corpus.
naturalẽ scilicet eo motii. quo fit. quo cre¬
scit. quo senescit. Uoluntariam uero: quo
illi ad uictum tegum̃tum curationemq
consulitur: similit erga animam natura¬
lit̃ agit᷑ ut uiuat: ut sentiat: uoluntarie
uero. ut discat ut consentiat. Sicut aũt
in arbore id agit agricultura forĩsecus. ut
illud ꝓficiat quod geritur intrinsecus: sie
in homine scđm corpus ei qd intrinsecus
agit natura. seruit extrinsetus medicina.
Itemq scđm animam ut natura beatificet᷑

Expanded text:
malia concipi et nasci, crescere. senescerere, malia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur
Abbreviated transcription (Latin):
bant ñ amissuros. Unde suo loco loq̃ndũ:
Ad uertant itaq si quos mouet. quo modo
potuerint intelligere in exꝑta nominante ut
minante dõ: & uideant nos omniũ in exꝑ¬
torum nomina ñ nisi ex contrariis que
iam nouimiis. si priuationum sunt. aut
ex similibus Si spetierum sunt: sine ul
lo estu dubitationis agnoscere. xli.
Ne biꝑtito oꝑe prouidentie dĩ. & in ipso
homine eadem gemina diuina modera¬
mundum uelud in quandam ma¬
gnam arborem rerum. oculus cogi¬
tationis attollit᷑. atq in ipso quoq gemi¬
na operatio prouidentię reꝑttur: partum
naturalis partim uoluntaria. Naturalis
quidem ꝑoccultã dĩ administrationẽ. qua
etiam lignis & herbis dat increm̃tũ. Uolũ
illam primam. celestia superius ordinari.
Inferiusq terrestria: luminaria sideraq
fulgere. diei noctisq uices agitari: aqͥs
terram fundatã intlui atq circũ lui:
aerem altus suꝑfundi. Arbusta & ani¬

Expanded text:
bant non amissuros: unde suo loco loquendum est. bant non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerunt intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina non nisi ex contrariis, quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex silo aestu dubitationis agnoscere. CAPUT XLII. De bipertito opere providentiae Dei, et in ipso homine eadem gemina divini moderamundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uolunillam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et ani
Abbreviated transcription (Latin):
uocantis mortem: unde redditum ad id
quod sentimus resurrectionẽ appellamus :
& si quo alio nomine in quacumq lingua
id ipsum appellat᷑: menti utiq signum in¬
sinuat᷑ inuoce loquentium: quosonante
agnoscat. quod etiam sine signo cogitant.
Mirum ẽ enim: quemadmodũ rerum quã
habet amissionẽ. etiam in exꝑta natura de¬
uitet. Quis enim pecora docuit deuitatio¬
nẽ mortis: nisi sensus uite: Quis pariu¬
lum putrum ad herescere baiulo suo: si eum
fuerit ex alto iacereminitatus: quod ex qͦ¬
dam tempore incipit: s tam̃ ante quam ali¬
quid huiuscemodi exꝑtussit. Sic ergo illis
primis hominibus. iam uita erat dulcis.
quam ꝓfecto amittere deuitabant: idq ip¬
sum quib cumq modis uel sonis significã¬
tem dm̃ intelligere poterant. Nec alit̃ eispos¬
set ꝑsuaderi peccatum. nisi prius ꝑsuadet᷑
eos ex illo facto non eẽ mortturos: idest.
illud quod habebant. & se habere gaude¬

Expanded text:
uocamus mortem, unde reditum ad id, uocamus mortem, unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loqueagnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ? quis enim paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minitatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid huius modi expertus sit. sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant; nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud quod habebant et se habere gaude
Abbreviated transcription (Latin):
hoc enim quod om̃ino ñẽ. nichil uocatur:
& has duas sillabas nemo ñ intelligit qui la¬
tine audit & loquit. Unde. nisicum sensus
intuetur id quod ẽ. & euis prinatione quid
etiam non sit agnoscit: Sie & mane cumdi¬
citur. intuendo corporis plenitudinẽ. priuati¬
one eius tãquam contrarium. quod dicat᷑
mane intelligimus: sicut audiendi sensum.
non solum de uocibus. uerum etam desi len¬
tio uidicamus. Sic ex uita que merat homini.
posset eius cauere contrarium. idẽ. uite pri¬
uationẽ que mors uocat᷑: & ipsam causam
qua ꝑderet qd amabat. idẽ. quolibet factũ
sium. quo fieret ut amitteret uitam qui¬
bus libet sillabis appellaretur. quem ad¬
modum latine cum dicitur peccatum uł
malum: tanquam signum eius intellege¬
ret. quod mente discerneret. Nos enim quo
mͦ intelligimus cum dicitur resurrectio: quã
nunquam exꝑti sumus: Nonne quia sen¬
timus quid sit uiuere. eius rei priuationẽ

Expanded text:
hoc enim quod omnino non est, nihil uocatur; hoc enim quod omnino non est, nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde nisi cum sensus intuetur id quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sicut inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus; sicut audiendi sensu non solum de uocibus uerum etiam de silentio iudicamus. sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur; et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret quod mente discmodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus, quid sit uiuere, et eius rei priuationem
Abbreviated transcription (Latin):
caueret᷑ qͦd eo cõtͣ ꝓhibitionem tacto sentiretur.
Neq enim quia in de contra preceptũ man¬
ducauerunt. idõ factum ẽ illud lignum
dinoscentie boni & mali: s. utiq etiam
si obedientes essent. & nichil ĩde contra
preceptũ usur passent: id recte uocaret᷑
quod ibi eis accideret si usurpassent: quẽ¬
admodum siuocaret᷑ arbor saturitatis.
qd̾ inde possent homines saturari: Nũqͥd
si nemo acciłsisset. idõ nom̃ illud eẽt incongrii¬
um. quando quidẽ cum accederent. & satura¬
rentur. tunc ꝓbarent quam hoc recte arbor
illa uocarenir : Ꝙ quomͦ inquiunt ĩtelligẽt
homo quod ei dicebat᷑. lignum dinoscentie
boni & mali: quando ip̃sum malum quid
eẽt omnino nesciebat: Hoc qui sapuint.
parum attendunt. quem admodũ a contra¬
riis notis sic pleraq intellige̾ntur ignota. ut
etiam uerba rerum que ñ sunt cum inloquẽ¬
do interponuntur. nullus caliginet auditor

Expanded text:
caueretur. quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. caueretur. quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim iquia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est llud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum, quando quidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent quam hoc recte arbor illa uocaretur ? Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt, parum attendunt quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor.
Abbreviated transcription (Latin):
quo eareret. aut malum quod boni amis¬
sione sentiret: contempsit malũ. ut eligeret
bonũ: idest noluit amittere quod habebat.
ne sentiret amittendo quod amittere ñde¬
bebat. Singlare exemplũ obedientie.: quip¬
pe qui ñ uenit facere uoluntatem suam.
s uoluntatem euis a quo missus ẽ: Non
sicut ille qui elegit facere uoluntatẽ suã:
non euis a quo factus ẽ. Merito sicut ꝑ
unius in obedientiam peccatores consti¬
tuti sunt multi: ita & ꝑunius obedientiã
iusti constitue̾ntur multi. Quia sicut in
adam om̃s moriunt᷑: sic & in xꝑ̃o omnes
uiiui ficabunt᷑. Frustra aũt ñ nulli acute
obtũsi sunt. cum requirunt quomͦ potu
erit appellari lignũ dinoscentie bom &
mali. ante quam meo trans gressus esset
homo preceptum: atq: ipsa experientia
dinosceret. quid intereẽt int̾ bonũ quod
amisit. & malum qͦt amisit. Lignum enim tale
nomen accepit. ut eo scdm ꝓhibitionẽ ñ tacco

Expanded text:
quo careret, aut malum, quod boni amisquo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est, noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat: singulare exemplum oboedientiae; quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius a quo missus est; nosicut ille qui elegit facere voluntatem suam, non ejus a quo factus est. Merito sicut per unius inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituuntur multi. Quia sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtusi sunt, cum requirunt quomoerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto
Abbreviated transcription (Latin):
lor eẽt in pena. Cum aũt sine mali ex¬
ꝑim̃to placet bonũ. idẽ. ut ante quam
boni a. missionẽ sentiat. eligat tenere
ne amutat: supra om̃s homines predi¬
candus ẽ. S hoc nisi cuiusdam singła¬
ris laudis eẽt: ñ illi puero tribueretur
qui ex genere isrł factus emmanuhel
nob̾ cum ds. reconcilia uit nos dõ homi¬
num & dĩ homo mediator: uerbũ apd̃
dm̃. caro autem apud nos uerbum
caro interdm̃ & nos. De illo quippe ꝓpheta
dicit. Prius quam sciat puer bonum aut
malũ: contempnet malitiã. ut eligat bonũ
Quomꝰ quod nescit aut contempnit. aut
eligit: nisi quia hec duo sciuntur. alit̃ ꝑ
prudentiã boni. alit̾ ꝑ exꝑientiam mali.
ꝑ prudentiam boni malum scitur: & si non
sentitur. Tenetur enim bonũ: ne amissione
eius sentiatur malum. Item ꝑ exꝑientiam
mali scitur bonum. qm̃ quid amiserit sen¬
tit. cui de bono amisso male fuerit. Prius¬
quam sciret ergo puer ex ꝑientia. aut bonũ

Expanded text:
lor esset in poena. cum autem sine mali exlor esset in poena. cum autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Hemmanuhel nobiscum deus, reconciliauit nos deo hominum et dei homo mediator; uerbum apud deum, caro apud nos; uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissione eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum,
Abbreviated transcription (Latin):
qua eũ ds condidit ꝑtinet. bonũ est
quidẽ. s non incomiutabile ut deus
Mutabi le aũt bonum quod est post in¬
commutabile bonũ. melius bonum fit.
cum bo no in commutabili adheserit a¬
mando.atq: seriiendo rationali & ꝓpria
uoluntate. Idõ quippe & hec magni bo¬
ni natura est: quia & hoc accepit ut
possit summi boni ad herere nature. Qd̃
si noluerit. bonose priuat. ⁊& hoc ei
malum ẽ: unde ꝑiustitiam dĩ etiam
cruciatus consequit᷑. Quid enĩ tam inituũ
quam ut bene sit de sertori boni: Neq
ullomͦ fieri potest: ut ita sit. S aliqͣndo
amissi suꝑioris boni ñsentit᷑ malum:
cum habetur quod amatũ ẽ inferius
bonum. S diuina iustitia ẽ: ut qui uo¬
luntate amisit quod amare debuit:A¬
mittat cũ dolore quod amauit: dum
naturarum creator ubiq laudetur. Ad¬
huc enimẽ bonuĩ: qđ dolet amissum bo¬
num. Nam nisi aliquod bonũ reman¬
sisset in natura: nullus boni amissi do¬

Expanded text:
qua eum deus condidit, pertinet, bonum est qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae; quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei . malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo fieri potest ut ita sit, sed aliquando amissi. superioris boni non sentitur malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi do
Abbreviated transcription (Latin):
causam iussionis hinius ñ diutius requi¬
ramus: si hec ipsa magua ẽ utilitas hoi
quod dõ seruit. iubendo ds̃ utile facit
quicquid iubere uoluerit: de quo me¬
triendum ñ ẽ ne iubere quod inutile ẽ
possit: nec fieri potest ut uoluntas pro¬
pria non grandi riune pondere super
hominem cadat. si eam uoluntati suꝑ¬
ioris extollendo preponat. Hoc exꝑtus ẽ
homo contempnẽs preceptum dĩ: & hoc
exꝑim̃to didicit. qͥd int̾eẽt int̾ bonũ ⁊ malũ:
bonũ scilicet obȩdientiȩ. malũ aũ in obedien¬
tiȩ: idest suꝑbie & contumatiȩ ꝑuerse imita¬
tionis dĩ. & noxie libertatis. Hoc aũt in
quo ligno accidere potuit: ex ipsa re ut ĩa
supradictum ẽ. nom̃ accepit. Malum enĩ
nisi exꝑim̃to non sentiremus: qui a nullũ
ec̃t siñ fecissemiis. Neq enim ulla nat᷑a
maliẽ: s amissio boni hoc nom̃ accepit
Bonum quippe in commutabile. ds̃ ẽ:
homo aut̃ quantum adeius naturam in

Expanded text:
causam iussionis huius non diutius requicausam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris ex- . tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, dientiae, malum autem inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in
Abbreviated transcription (Latin):
utiq moreret᷑. Illa quippe res congrua
saluti uiteq euis noneẽt: siue inde ue¬
taret᷑. suie ñ uetaretur. Item cum quisq
ꝓhibet eam rem tangi. que non quidẽ
tangenti. s illi qui ꝓhibuit obec̃t: ue¬
lud siquisquã in alienam pecuniam mi¬
sisset manũ ꝓhibitus. abeo ciuus erat il¬
la pecunia. idõ eẽt ꝓhibito peccatũ: qͥa
ꝓhibenti poterat cẽ dãpnosum. Cum uͦ
illud tangit᷑. quod nec tangenti obcẽt si
ñ ꝓhiberetur. nec cuiquam alteri qͣndo¬
libet tangeretur. quare prohibitũ ẽ. nisi
ut ipsuis ꝑ se bonum obedientie e ipsiꝰꝑ
se malum in obȩdientiç monstraret᷑: Deniq
a peccante nichil aliud appetitum ẽ nͥ ñ ẽẽ
attendi. Que si sola attenderetur. qͥd
aliud quamdĩ uoluntas humane uolun¬
tati preponeretur: Dominus qui dẽ eur
iusserit uiderit:. faciendumẽ aseriuiente
quod iussit: & tunc forte uidendum est
a promerente cur usserit. S: tamen ut

Expanded text:
utique moreretur. illa quippe res congrua utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, qlibet tangeretur; quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum obedientiae, et ipsius per se malum inobedientiae monstraretur? 30. Denique a peccante nihil aliud appetitum est, nisi non attendi. Quae si sola attenderetur, quidaliud quam Dei voluntas humanae voluntati praeponeretur? Dominus quidem cuiusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit, et tunc forte uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen ut
Abbreviated transcription (Latin):
ialiquid mali eẽt lignũ illud un¬
de ꝓhibuit hominẽ ds̃: ex ipsius
mali natura uenenatꝰ uideretur
admortem. Quia uero ligna omĩa inpara¬
diso bona plantauerat qui fecit omĩa bona
ualde: nec ulla ibi natura malierat. qͥa
nusquamẽ mali uel mala natura. Qd̃
diligentius sidominus uoluerit disseremꝰ:
cum de illo serpente dicere ceꝑimus. Ab
eo ligno quod malũ non erat ꝓhibitus ẽ:
ut ipsa ꝑse precepti conseruatio bonũ
illi eẽt. & transgressio malũ. Nec potu¬
it melius & diligentius demonstrari. qͣn¬
tum malum sit sola in obedientia: cumide¬
o reus iniquitatis factiis ẽ homo. quia cã
rem tetigit contra ꝓhibitionẽ. quam si ñ
ꝓhibitus tetigisset. ñ utiq peccasset. N am
qui dicit uerbi gratia. noli tangere hanc
herbam si forte uenenosa ẽ. mortẽq pre¬
nuntiat si tetigerit: sequit᷑ quidẽ mors
contemptorẽ precepti: s etiam si nemo ꝑ¬
hibuisset. atq ille tengisset. nichilominꝰ

Expanded text:
aliquid mali esset lignum illud, unaliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus
Abbreviated transcription (Latin):
o positus. aliunde pro hiberet᷑. ut ei prome¬
rendi dñm suũ uirtus eẽt. ipsa obedientia.
quam possum uerissime dicere solam esse
iurtutemomĩ creature rationali. agenti sub
dĩ potestate: ꝑrimũq eẽ & marimum
uitium tumoris adriunã. sua potestate
uelle uti: cuius uicii nom̃ ẽ inobȩdien¬
tia. Non eẽt ergo unde se homo dñm ha¬
bere cogitaret atq sentiret: nisi ei aliqͥd
iuberetur. Arbor itaq illa ñ erat mala:
s appellata ẽ scientie dinoscendi bonũ &
malũ: quia si post ꝓ hibitionẽ ex illa ho¬
homo ederet. in ula erat precepti futura
trans gressio: inqua homo ꝑexꝑimentum
pene disceret. quid intereẽt int̃ obedien¬
tie bonum. & in obedientie malum. Pro¬
inde & hoc non infigura dictum: s uere
qd dam lignum accipiendũ ẽ. cui ñ de
fructii uel pomo quod in eodẽ nasceretur:
s ex ipsare nom̃ impositum ẽ. quȩ illo con¬
tra uetitũ tacto fuerat secutura. xl¬

Expanded text:
deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promedeo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae. rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictam, sed uere quoddam lignum accipiendum; cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen impositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. XX
Abbreviated transcription (Latin):
no ciuitates duas sub ammirabili & in ef¬
fabili prouidentia dĩ. cuncta que creat ad¬
ministrantis & ordinantis: alteram iustoꝵ
alteram int quoꝵ. Quarum etiam quadã
temporali cõmixtione ꝑagit scłm. donec
ultimo iuditio separent᷑ : Et alta cõiuncta
anglis bonis in regnosuo uitam consequat᷑
ȩtnam: altera coniuncta angłis malis.
inignem cum regnosuo mitatur ȩt̃nũ.
equit᷑ ut uideamꝰ deligno scientie
di noscendi bonũ &e malũ. Prorsꝰ
& hoc lignum erat uisibile &e cor¬
porale: sic̃ arbores cȩtere. Quod gͦ lignum
eẽt. nonẽ dubitandũ: s cur hoc nomen
acceꝑit requirendũ. Michi aut̃ etiã atq c̃
considanti dicinon pot̃. quantũ placeat
illa sententia: ñ fuisse illam arborem cibo
noriam. neq enĩ qui fecerat omĩa bona ual¬
de. in paradiso institueret aliquid mali:
S malũ fuisse homini. transgressionem
precepti. O portebat aũt ut homo sub dũo

Expanded text:
no ciuitates duas sub admirabili et inefno ciuitates duas sub admirabili et ineffabili prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et ordinantis, alteram iustorum, alteram iniquorum. quarum etiam quadam . temporali conmixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio separentur, et altera coniuncta angelis bonis in rege suo uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum.equitur ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset non est dubitandum, sed cur hoc nomen acceperit requirendum. mihi etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali — sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem ut homo sub domino
Abbreviated transcription (Latin):
cuius suꝑbia caput ẽ. ad hanc specialẽ descẽ¬
dens. qua propria hominum ẽ. Neq enim
essent etiam amatores homines pecune: nͥ
eo se putarent excellentiores. quo diciores. Cuii
gͦ: & non inflatur. hi duo amores quorũ
alter sẽs ẽ. alter in mundus: Alt̃ socialis. al¬
ter priuatus: Alt cõmuni utilitati consulẽs
ꝓpter suꝑnam sociitatem. Alt̾ctiã rẽ cõmunẽ
in potestatẽ ꝓpriam redigens ꝓpt̃ arrogan¬
tem dñationẽ : alt̃ subditus. alt̃ emulusdõ:
alter tranquillus. alter turbulentꝰ. alteꝵ
pacificus. alt̃ sediciosus: alt̃ ueritatẽ lau¬
dibus errantium preferens. alt̃ quoquio mͦ
laudis auidus: alt̾ amicalis. alt̃ inuidus :
alter hoc uolens prorimo quod sibi. altrr
subicere proximum sibi: alt̃ ꝓpt̃ ꝑrimi uti¬
litatem regens proximum. alter ꝓpt̃ siam.
precesserunt inangłis. alt̃ in bonis alter in
mał & distinxetunt conditas ingñẽ huma¬

Expanded text:
cuius superbia caput est, ad hanc specialem descencuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores, quo ditiores. cui ergo et non inflatur. hi duo amores, quorum alter sanctas, alter immundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam - praecesserunt in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas in genere huma
Abbreviated transcription (Latin):
quam oportet. ꝓpt̃ excellentiam suam. ꝙ.
quendam proprie rei amorem. Cui sapien¬
ter nom̃ latina lingua indidit cũ appel¬
lauit priuatam: qd potius a detrimento
quam abinerem̃to dictum elucet. Omnis
enim priuatio minuit. Unde itaq uult
eminere suꝑbia. inde in angustias egesta¬
temq contruditur: cum a cominum
ad ꝓprium dãpnoso sui amore redigitira.
Specialis ẽ aũt auaritia. que usitatius
appellat᷑ amor pecunie. Cuius nomine
apłs ꝑspeciem genus significans. uniuer¬
salem auaritiã uolebat intelligi dicẽdo:
radix om̃ium malorum ẽ auaritia. Hinc
enim & diabolus cecidit: qui utiq non
amauit pecuniã. s propriã potestatem.
Proinde ꝑuersus sui amor priuat sancta
societate turgidum sꝑm̃: eumq coartat
niseria iam ꝑiniquitatẽ satiari cupientẽ.
hinc alio loco cum cdixiset. erunt enim
homines se ipsos amantes continuo subiecti.
amatores pecunie:abilla generali auaritia

Expanded text:
quam oportet propter excellentiam suam et quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem . cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatum, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde itaque uult eminere sutem contruditur, cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae, cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cecidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia,
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit angłoꝵ. etiam ipse parit̃ uistus &
pariter beatus. Nonnulli enim dicunt ip¬
sum ei fuisse casum a suꝑnis sedib: quodin¬
iuderit homini facto adinaginem dĩ. Por¬
ro aut̃ in uidia sequitur suꝑbiam:. ñ pcedit
Nonenim causa supbiendi ẽ in uidia: sed
causa inuidendi suꝑbra. Cumigit᷑ suꝑbia
sit amor excellentie proprie: iniudia uero
sit oduim felicitatis aliene: quidunde na¬
scatur. satis inpromptu ẽ. Amando enĩ
quisq excellentiam suam. uel parib inui¬
det qd̾ ei cocquent᷑: uel inferioribus ne
sibi coequent᷑. uel suꝑiorib quodeis non
eque tur. Suꝑbiendo igitur inuidus. ñ
in iudendo quisq suꝑbus ẽ. Meritoiniciũ
omis peccati suꝑbiam scriptura definuut
dicens. Initium omĩs peccati suꝑbia. Cui
testimonio ñ inconuemienter aptat᷑ etiã
illud. qd apłs ait. Radix om̃ium malorũ
ẽ auaritia: si auaritiam generalẽ intelli¬
gamus. qua quisq appetit aliquid ampliꝰ

Expanded text:
fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia, sed causa inuidendi superbia. cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidentia uero sit odium felicitatis alienae, . quid unde nascatur satis in promtu est. amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus, quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque superbus est. Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius
Abbreviated transcription (Latin):
factum eẽ. ut rationalis creature sꝑc̃ sua
potestate ꝓpt̾ excellentiã delectatus. tumesce¬
ret suꝑbia. ꝑ quã cadet abeatitudine spiri¬
talis patadisi: & inuidia contabesceret. In
quo tam̃ bonũ ẽ hoc ipsũ quodiuiut. et ui¬
ificat corpus. siue aeriũ sicut ipsius dia¬
boli. uel demonũ sꝑc̃: siue terrenũ sicut ho¬
minis anuna ciuus uus etiam maligni atq¬
peruersi. Ita dum nolunt aliquid quod ds̃
fecerit.propria uoluntate peccare: ipsuisdĩ
substantiam dieũt primo necessitate: & post
in expiabilit̃ uoluntate corruptã atq ꝑuersã
S de istoꝵ dem̃tissimo errore. alias iã mul¬
ta diximus. In hoc aut̃ oꝑe querendũ est
scđm scãm scripturã. quid de diabolo di¬
cenclum sit: Primo utrũ abinitio ipsuis
mundi sua potestate dlectatꝰ abstiterit ab
illa societate & caritau. qua beati st̃ angli
quifriunt᷑ do: an aliquo tempore in scõ eetu

Expanded text:
factum esse ut rationalis creaturae spiritus sua factum esse ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beatitudine spiritalis paradisi et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, quod uiuit et uiuificat corpus siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spiritus, siue terrenum, sicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni atqperuersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post inexpiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus. In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam, quid de diabolo dicendum sit. primo, utrum ab initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu