comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
loquebatur ad iudeos. et nc̃
omibus loquitur ꝑ euange¬
lice predicationis uerba
Et quid sit ostendit: non qua¬
lem se plurimi. tunc estima¬
uerunt. uel etiam nunc esti¬
mant. Subiunxit uero.
um aliquid ponere: Hoc est
signare: ponere aliquid. quo
Signare ẽ: signum ei ponere.
uicumq rei ponis signũ ⁊idõ
ponis signũ: ne confusa cum
alus ate non possit agnosci.
Pater gͦ eum signauit. Suid
est signauit : ꝓprium quid¬
dam illi dedit. ne ceteris cõ¬
paretur hominibus. deo
nare quid ẽ: exceptum ha¬
bere: hoc ẽ p̾participibus
tuis. Itaq nolite inquit me
contempnere quia filus ho
minis sum: & querite ame
cybum non qui ꝑit. s qui ꝑ¬
manet in uitam eternam.
Sic enim filius hominis sum.
ut nonsim unus ex uobis.
Sic sum filius hominis: ut
d̾s pater me signaret. Quid
est signaret: ꝓprium aliqͥd
michi daret. quo non con¬
funderer cũ genere huma¬
no.s ꝓ me liberaretur genꝰ¬
humanum. Dixerunt gͦ ad

Expanded text:
loquebatur ad Judaeos et nunc loquebatur ad Judaeos et nunc omnibus loquitur per evangelicae praedicationis verba, et quis sit ostendit, non qualem esse plurimi tunc aestimaverunt, vel etiam nunc aestimant. Subjunxit vero: ium aliquid ponere? Hoc est signare, ponere aliquid, quodSignare est signum rei ponere. Cuicunque rei ponis signum, ideo ponis signum ne confusa cum aliis, a te non possit agnosci. Pater ergo eum signavit. Quid est, signavit? Proprium quiddam illi dedit, ne caeteris comparetur hominibus. Ideonare quid est? Exceptum habere: hoc est, prae participibus tuis. Itaque nolite, inquit, me contemnere, quia filius sum hominis; et quaerite a me cibum non qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam. Sic enim filius hominis sum, ut non sim unus ex vobis: sic sum filius hominis, ut Pater Deus me signaret. Quid est, signaret? Proprium aliquid mihi daret, quo non confunderer cum genere humano, sed per me liberaretur genhumanum. 12. Dixerunt ergo ad
Abbreviated transcription (Latin):
consequenter respondit eis
ihs. Amen amen dico uob̾
queritis me. non quia uidis¬
tis signa. s quia manducastis
ex panibus & saturati estis.
De illis uero qui saturati st̃
in alio dicit euangelio. Ue
uobis qui saturati estis. De
esurientibus uero uite pa¬
nem. et iusticie cognitionẽ.
dicitur. Beati qui esuruĩt
& sitiunt iusticiam. Ad quem
cibum cohortabatur eos inse¬
quenti mox xp̃s sermone. di¬
cens. Oꝑamini non cibu
qui ꝑit: sed qui ꝑ manet
in uitam ȩternam. Carnalis
cibus perit: sꝑitalis uero ꝑma¬
net. Ouem filius hominis
uobis dabit. Hunc gͦ pater
signauit ds̃. Istum filium
hominis nolite sic acciꝑe:
quasi alios filios hominis
quibus dictum ẽ. Fili autẽ
hominum. in protectione ala¬
rum tuarum sꝑabunt. Iste
filius hominis sequestratus
quadam gratia: filius homi
nis. exceptus anumero ho¬
minum. Filius hominis ẽ
iste. F iluis hominis. et filius
dĩ ẽ. Iste homo: etiam ds̃ est
Unde et ipsa ueritas que tũc

Expanded text:
consequenter respondit eis consequenter respondit eis Jesus: Amen amen dico vobis, quaeritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus meis, et saturati estis . De illis vero qui saturati sunt, in alio dicit Evangelio: Vae vobis qui saturati estis De esurientibus vero vitae panem, et justitiae cognitionem, dicitur: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam . Ad quem cibum hortabatur eos insequenti mox Christus sermone dicens: Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam. Carnalis cibus perit, spiritualis vero permanet, quem Filius hominis vobis dabit. Hunc enim Pater signavit Deus. Istum Filium hominis nolite sic accipere quasi alios filios hominis, quibus dictum est: Filii autem hominum in protectione alarum tuarum sperabunt . Iste filius hominis sequestratus quadam gratia filius honis, exceptus a numero hominum, filius hominis est. Iste filius hominis et Filius Dei est, iste homo, etiam Deus est. » Unde et ipsa Veritas quae tunc
Abbreviated transcription (Latin):
cit: quẽ filius hominis dat
uobis. Expectabas creoo
iterũ panes manducare.:
iterũ discumbere: iterum
non qui perit. s qui ꝑma¬
net in uitam ȩternam.
Suꝑius diximus nauem ec¬
lesiam xp̃i significare. que
tempestatibus huius sclĩ
ea hortat᷑. ut uirilit᷑ labo.¬
rent. donec xp̃s conprimẽs
fluctus ꝑsecutionui. reodat
serenitatem: Hic uͦ dicit.
altera die turba que stabat
transmare uoit quia alia
nauicula non erat ibi. nisi una.
Ouid ẽ altera die turbam sta¬
re suꝑ mare: nisi post ascem si¬
onem xp̃i. turba stans in oꝑi¬
bus bonis. non iacens inter¬
renis uolutabris. s ex pectans
hic una nauis dicitur. sicut
prius una fuit eccl̃a xp̃i. inqͣ
sabatur. Nunc quoque unaẽ.
que similiter inspe exspctat.
aduentum illius. Sed quid
est quod alie naues uenerũt
a tyberiade. nisi hereticoꝵ. con¬
uenticula. que ih̃m non sin¬
cera fide querunt: que sub
dolo calliditatis. sua queren¬
tes non quȩ ih̃u sunt: Unde

Expanded text:
cit, quem Filius hominis dabit cit, quem Filius hominis dabit vobis. Exspectabas, credo, iterum panes manducare, iterum discumbere, iterum non qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam. » Superius diximus navem Ecclesiam Christi significare, quae tempestatibus hujus saeculi tea hortatur, ut viriliter laborent, donec Christus comprimat fluctus persecutionum, et reddat serenitatem. Hic vero dicit: Altera die turba, quae stabat trans mare, vidit quia alia navicula non erat ibi nisi una. Quid est altera die turbam stare super mare, nisi post ascensionem Christi turba stans in operibus bonis, non jacens in terrenis volutabris, sed exspectans hic una navis dicitur, sicut prius una fuit Ecclesia Christi, sabatur: nunc quoque una est, quae similiter in spe exspectat adventum illius. Sed quid est quod aliae naves venerunt a Tiberiade, nisi haereticorum conventicula, quae Jesum non sincera fide quaerunt; quae sub dolo calliditatis sua quaerunt, non quae sunt Jesu . Unde
Abbreviated transcription (Latin):
Ine post miraculi sacram̃tũ.
et sermonem infert: ut si
fieri potest. qui pasti sunt
pascantur. Et quoꝵ satia¬
uit panibus uentrem. sa¬
tiet sermonibus mentem.
Sed si capint & si non ca¬
piunt: sumant quod capi¬
unt. nec fragm̃ta pereat᷑.
Ioquatur gͦ et audiamus.
iħs. et dixcit. Amen
amen dico uobis. queritis
me non quia uidistis sig¬
na: s quia manducastis
ex panibus meis. Propt̃
carnem me queritis: non
ꝓpt̾ sp̃m. Quam multi nõ
querunt᷑ iħ̃m: nisi ut illis
faciat bene scd̃m tempus.
Ilius negotium habet: qͣ¬
rit intercessionem cleri¬
coꝵ. Alius premitur a po¬
tentiore: fugit ad eccłam.
int̾ueniri apud eum quem
parum ualet. Ille sic: ille sic.
Impletur cotidie talibus eccłã.
Oueritis me non quia uidistis
signa: s quia manducastis
ex panibus meis. O ꝑami
ni non cibum qui perit: s
qui ꝑmanet in uitam ęt̾nã.
Queritis me ꝓpt̾ aliud: que¬
rite me ꝓpt̾ me. Ipsum enĩ
insinuat istum cibum. qui

Expanded text:
Ille post miraculi sacramentum, Ille post miraculi sacramentum, et sermonem infert, ut si fieri potest, qui pasti sunt, pascantur, et quorum satiavit panibus ventres, satiet et sermonibus mentes; sed si capiunt. Et si non capiunt, sumatur quod non capiunt, ne fragmenta pereant. Loquatur ergo, et audiamus. sus, et dixit: Amen, amen dico vobis, quaeritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus meis. Propter carnem me quaeritis, non propter spiritum. Quam multi non quaerunt Jesum, nisi ut illis faciat bene secundum tempus! Alius negotium habet, quaerit intercessionem clericorum; alius premitur a potentiore, fugit ad ecclesiam; interveniri apud eum apud quem parum valet: ille sic, ille sic; impletur quotidie talibus ecclesia. Quaeritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex paqui perit, sed qui permanet in vitam aeternam. Quaeritis me propter aliud, quaerite me propter me. Seipsum enim insinuat istum cibum, qui
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ uidisset turba quia iħis no
esset ibi. neq discipuli eius as¬
cenderunt in nauiculas. & ue¬
nerunt in capharnaum. que¬
rentes iħm. Insinuatũ ẽ tamer
illis. tam magnũ miraculĩ
Uiderunt enim quod discipu
li soli ascenoissent in nauẽ
& quia nauis non ibi erat.
Uenerunt aut̃ inde & naues.
iuata locũ illum ubi man¬
ducauerunt panem: inqͥbꝰ
eum curbe secute sunt cũ
discipulis. Ergo non ascen¬
derat. alia nauis illic non
erat. Unde subito transma¬
re factus: iħs. nisi quia suꝑ
mare ambulauit ut mira¬
culum monstraret: Et cũ
inuenissent eum turbȩ
Icce p̾sentat se turbis a quibꝰ
rapi tunuerat: & in montẽ
fugerat. Omĩno confirmat
et insinuat nobis: in myste¬
rio dicta ẽẽ illa omnia et
facta in magno sacram̃to:
ut aliquid significarent.
Ecce est ille: qui in montem
fugerat turbas. Nonne cuĩ
ipsis turbis loquit᷑. modo tene¬
ant: modo regem faciant.
It cum inuenissent eũ trans
mare: diccerunt ei. Rabbi.
quan do huc uenisti:

Expanded text:
go vidisset turba, quia Jesus non esset ibi, neque discipuli ejus, ascenderunt in naviculas, et venerunt in Capharnaum quaerentes Jesum. « Insinuatum est tamen illis tam magnum miraculum. Viderunt enim quod disli soli ascendissent in navem, et quia alia navis non ibi erat. Venerunt autem inde et naves juxta locum illum ubi manducaverunt panem, in quibus eum turbae secutae sunt. Cum discipulis ergo non ascenderat, alia navis illic non erat: unde subito trans mare factus est Jesus, nisi quia super mare ambulavit, ut miraculum monstraret? 9. Et cum invenissent eum turbae. Ecce praesentat se turbis, a quibus se rapi timuerat, et in montem fugerat. Omnino confirmat et insinuat nobis in mysterio dicta esse illa omnia; et facta in magno sacramento, ut aliquid significarent. Ecce est ille qui in montem fugerat turbas: nonne cum ipsis turbis loquitur? Modo teneant, modo regem faciant. Et cum invenissent eum trans mare, dixerunt ei: Rabbi, quando huc venisti? 10.
Abbreviated transcription (Latin):
p̾tatione addita inserendo
opusculis: hoc sequaces eoꝵ.
eccłe toto orbe magistri etiã
integros non nulli utriusq
testam̃ti libros diligentiore
explanatione discutiendo. Oui
quamlibet hominibus dĩspecti.
cȩ lestis tam̃ gratie sunt pane
fecundi. Nam seruilia cophi¬
nis solent oꝑa fieri. Unde de
populo qui in luto ac lateribꝰ
seruiebat in egypto. dicit
psalmista. Manus eius in co¬
phino seruierunt. Iui gͦ ho¬

Expanded text:
rpretatione addita inserendo rpretatione addita inserendo opusculis; hoc sequaces eorum Ecclesiae toto orbe magistri, etiam integros nonnulli utriusque 521 Testamenti libros, diligentiori explanatione discutiendo: qui quamlibet hominibus despecti, coelestis tamen gratiae sunt pane fecundi. Nam servilia cophinis solent opera fieri, unde de populo, qui in luto ac lateribus serviebat in Aegypto, dicit Psalmista: Manus ejus in cophino servierunt .
Abbreviated transcription (Latin):
to signat. quia pleraꝙ sunt
archana diuinoꝵ eloquioꝵ.
que uulgi sensus non capit.:
Ion nulla. que ꝑ se quidem
minus docti assequi neque¬
unt: s ad octioribus exposi¬
ta. mar intellegere. queunt.
Hec gͦ necesse ẽ qui ualent dili¬
gentius scrutando colligant.
et aderuditionem minoꝵ suoꝵ
uel dicto uel scripto faciant
ꝑuenire: ne alimenta uerbi.
illoꝵ desidia pereant. þlebib¬
q tollant᷑. qui hec dño donan¬
te. int̾pretando colligere no¬
runt. Colleger unt gͦ in qͥt:
& impleuerunt duodecim co-¬
phinos fragmentoꝵ. Quia
duo denario numero solet
ꝑfectionis cuiuslibet sũma
figurari. recte ꝑ duodecim
cophinos fragmentoꝵ plenos.
omĩs doctoꝵ spiritalium cho¬
ris exprimitur: qui obscura
scripturarũ quȩ ꝑ se turbe
nequeunt: et meditando
ris. suo parit ac turbarum
usui conseruare iubentur.
Hoc ipsi fecere apłi & euange¬
uste. non pauca legis & ꝓphe¬
tarũ dicta mystica. suis int̾¬

Expanded text:
to signat quia pleraque sunt to signat quia pleraque sunt arcana divinorum eloquiorum, quae vulgi sensus non capit; nonnulla, quae per se quidem minus docti assequi nequeunt, sed a doctoribus exposita mox intelligere queunt. ergo necesse est, ut qui valent, diligentius scrutando colligant, et ad eruditionem minorum suorum vel dicto, vel scripto faciant pervenire, ne alimenta verbi, illorum desidia pereant, plebibusque tollantur, qui haec Domino donante interpretando colligere norunt. Collegerunt ergo, inquit, et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum. Quia duodenarperfectionis cujuslibet summa figurari, recte per duodecim cophinos fragmentorum plenos, omnis doctorum spiritalium chorus exprimitur, qui obscura Scripturarum, quae per se turbae nequeunt, et meditando ris suo pariter ac turbarum usui conservare jubentur. Hoc ipsi fecere apostoli et evangelistae, non pauca legis et prophetarum dicta, mystica suis inte
Abbreviated transcription (Latin):
pibus satiauit. figurantur.
Nec pretereundum: quodre¬
fecturus multitudinem
gratias egit. Egit quippe
gratias. ut & nos de percep¬
tis cęlitus muneribus. ga¬
tias semꝑ agere doceret:
et ipse quantũ de nr̃is ꝓfec¬
tibus gratuletur: de nr̃a
spiritali refectione gaude¬
at. intimaret. Uultis et ens
nosse fratres quantũ saluator nr̃
nr̃e gandeat saluti: Narrat
euangelista lucas dedisse eũ
discipulis potestatẽ calcandi
sup̃ omẽm uirtutem inumici:
pta incęlis. Et statim infert.
In ipsa hora excultauit spũ
sancto. et diocit. Confiteor
tibi pater. dñe celi et terrȩ:
quod abscondisti hec a sapi¬
entibus & prudentibus: et
reuelasti ea par uulis. Qla¬
ret gͦ quia saluti acuitate fi¬
delium congratuletur: qui
patrem gr̃as agendo conlau-¬
dat: quod ea que suꝑbienti¬
bus abscondit. humilibus
spũ secreta reuelauerat. Qđ
autẽ saturata multitudine
iussit discipulos colligere
que suꝑauerunt fragmen¬

Expanded text:
pibus satiavit, figurantur. pibus satiavit, figurantur. Nec praetereundum quod refecturus multitudinem gratias egit. Egit quippe gratias, ut et nos de perceptis coelitus muneribus gratias semper agere doceret, et ipse quantum de nostris profectibus gratuletur, de nostra spiritali refectione gaudeat, intimaret. Vultis etenim nosse, fratres, quantum Salvator noster nostrae gaudeat saluti? Narrat evangelista Lucas, dedisse eum discipulis potestatem calcandi supra omnem virtutem inimici, sse in coelis ; et statim infert: In ipsa hora exsultavit Spiritu sancto, et dixit: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quod abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis . Claret ergo quia saluti ac vitae fidelium congratuletur, qui Patrem gratias agendo collaudat, quod ea quae superbientibus abscondit, humilibus spiritu secreta revelaverat. Quod autem saturata multitudine, jussit discipulos colligere quae superaverunt fragmen
Abbreviated transcription (Latin):
g suꝑ fenum. florem fen con¬
terat Id est castiget corpus
siũ & seruituti subiciat᷑. uo¬
luptates carnis edomet᷑. lu¬
xoriae fluxare stringat. qͥs¬
q panis uiui cupit suauita¬
te refici: quisq suꝑnȩ gratiȩ
dapibus renouari. ne infir¬
ma uetustate deficiat. amat.
Ouinq milia uiroꝵ qui man¬
ducauerunt. ꝑ fectionem ui.¬
tȩ eoꝵ qui uerbo reficiunt᷑.
ꝑfectiores quique figurari.
quos feminea mollicies nul¬
la corrumpit. quales eẽ cu¬
pit eos quibus dicit apłs. U
gilate. state in fide: uiriliter
agite & confortamini. Mile.¬
narius autem numerus ultia
quem nulla nr̃a computatio
succrescit: plenitudinem re
sensus exprimuntur. Uisis
uidelicet. auditus. gustus.
olfactus. et tactus. In quib
singłis qui cumq uiriliter
agere & confortari satagũt.
sobrie & iuste & pie uiuend
ut celestis sapientiȩ mereai¬
tur dulcedine recreari: hu
nimirum quinq nulbus
uiroꝵ quos dñs mysticis da¬

Expanded text:
ergo super fenum, florem feni conergo super fenum, florem feni conterat, id est, castiget corpus suum, et servituti subjiciat ; voluptates carnis edomet, luxuriae fluxa restringat, quisquis panis vivi cupit suavitate refici, quisquis supernae gratiae dapibus renovari, ne infima vetustate deficiat, amet. Quinque millia virorum qui manducaverunt, perfectionem vitae eorum qui verbo reficiuntur perfectiores quique figurari, quos feminea mollities nulla corrumpit: quales esse cupit eos, quibus dicit apostolus: Vigilate, state in fide, viriliter agite, et confortamini . Millenarius autem numerus, ultra quem nulla nostra computatio succrescit, plenitudinem rersensus exprimuntur, visus videlicet, auditus, gustus, olfactus et tactus. In quibus singulis quicunque viriliter agere, et confortari satagunt, sobrie, et juste, et pie vivendo, ut coelestis sapientiae mereantur dulcedine recreari; hi nimirum quinque millibus virorum, quos Dominus mysticis da
Abbreviated transcription (Latin):
bantur exxuberarent patefe¬
cit: et hec ꝑ apłos suos. aposto.¬
loꝵq successores. cunctis nati.¬
onibus ministranda porreã.
Unde bene alii ferunt euan¬
geliste. quia panes & pisces
dñs discipłis: discipłi autẽ
ministrauerint turbis. Cũ
enim mysterium humane¬
salutis initium accepisset
enarrari ꝑ dñm: ab eis qui au.¬
dierunt: in nos confirmatũ
est. Ouinque siquidem pa¬
nes & duos pisces fregit et
distribuit discipulis: quan¬
do aperuit illis sensũ. ut
intellegerẽt om̃a quȩ scrip¬
ta essent in lege moysi &
ꝓphetis & psalmis de ipso. Disci-¬
puli ad posuerunt turbis: quã¬
do ꝓfecti p̃dicauerunt ubiꝙ
dño cooꝑante & sermonem
confirmante sequentibus sig¬
nis. Penũ in quo discumbens
turba reficitur. concupiscen¬
tia carnalis intellegitur: quã
calcare ac p̃mere debet omĩs
qui spiritalibus alim̃tis sati¬
ari desiderat. Omĩs enim
caro fenũ: et omĩs gloria eiꝰ
tamquã flos feni. Discũbat

Expanded text:
bantur, exuberarent, patefebantur, exuberarent, patefecit, et haec per apostolos suos apostolorumque successores cunctis nationibus ministrando porrexit. Unde bene alii referunt evangelistae quia panes et pisces Dominus discipulis, discipuli autem ministraverunt turbis. Cum enim mysterium  Asalutis initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt in nos confirmatum est. Quinque siquidem panes, et duos pisces fregit, et distribuit discipulis, quando aperuit illis sensum, ut intelligerent omnia quae scripta essent in lege Moysi, et Prophetis, et Psalmis de ipso . Discipuli apposuerunt turbis, quando profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis . Fenum, in quo discumbens turba reficitur, concupiscentia carnalis intelligitur, quam calcare ac premere debet omnis qui spiritalibus alimentis satiari desiderat. Omnis enim caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni . Discumbat
Abbreviated transcription (Latin):
illas personas significare qͥbꝰ
populus ille regebat᷑. ut ꝑ
eas consilioꝵ moderamen
acciꝑ&: regiam scilicet & sa¬
cerdotalem: ad quas etiam
sacro scã illa unctio ꝑtinebat.
Quarum officium erat ꝓcellis
fluctibus popularibus nũ¬
quam frangi atq corrũpi:
& iuolentas turbarũ contͣ¬
dictiones. tamquam aduer¬
santes undas sepe disrum¬
he: interdum ei custodita
sua integritate cedere. Pror¬
sus morẽ piscium. tamquã
in procelloso maris. sic intͣbu
bant. Ambas enĩ solus ille
sustinuit: et non figurate
s proprie solus impleuit.
Puer qui quinq panes & duos
pisces habuit. nec tamen hos
esurientibus turbis distribuit.
s dño distribuendos obtulit:
populus ẽ uideoꝵ. litterali sen-¬
su puerilis. qui scripturarũ
dicta clausa secũ tenuit: Quȩ
tamen dñs in carne apparens
accepit: & quid intus haberẽt
utilitatis ac dulcedinis osten¬
dit: quam multiplici sp̃s grẽ
que pauca ac dispecta uide¬

Expanded text:
illi personas significare, quibus illi personas significare, quibus populus ille regebatur, ut per eas consiliorum moderamen acciperet, regiam scilicet et sacerdotalem, ad quas etiam sacrosancta illa unctio pertinebat: quarum officium erat procellis et fluctibus popularibus nunquam frangi atque corrumpi, et violentas turbarum contradictiones tanquam adversantes undas saepe disrumpere, interdum eis, custodita sua integritate, cedere: prorsus more piscium tanquam in procelloso mari, sic in turbulbant. Ambas enim solus ille sustinuit, et non figurate, sed proprie solus implevit. Puer qui quinque panes et duos pisces habuit, nec tamen hos esurientised Domino distribuendos obtulit, populus est Judaeorum litterali sensu puerilis, qui Scripturarum dicta clausa secum tenuit, quae tamen Dominus in carne apparens accepit, et quid intus haberent utilitatis ac dulcedinis ostendit, quam multiplici Spiritus gratia, quae pauca ac despecta vide
Abbreviated transcription (Latin):
nem de terra. et uino letifics
cor hominis. paucoꝵ dena¬
rioꝵ panes sufficere turba¬
rum milibus non paucis.
ut unusquisq sufficienter
acciꝑet. & iam saturatus ab¬
ret. Ouinq autẽ panes qͥbꝰ
multitudinem populi satu.¬
rauit. quinq sunt libri mo¬
ysi: quibus spiritali intellec.¬
tu pate factis. et abunoanti¬
ore iam sensu multiplicatis.
auditoꝵ fideliũ cotidie cor¬
da reficit. Oui bene horde¬
acei fuisse referuntur. ꝓpt̃
nimirum austeriora legis
edicta. & in tegumento lit¬
tere grossiora: que interio¬
rem spiritalis sensus quasi
medullam celabant. Duo
autem pisces quos addidit.
psalmistarum non inconue¬
nient᷑ & ꝓphetarum scripta
significant. Ouoꝵ uni ca¬
nendo alteri conloquendo.
sius auditoribus futura a
It bene ꝑaquatilia animantia
sigurantur illiuis aeui p̃cones:
inquo populus fidelium sine
aquis baptismi. uiuere nulla¬
tenus posset. Sunt qui pu¬
tant duos pisces qui saporẽ
suauem pani dabant. duas

Expanded text:
nem de terra, et vino laetificat nem de terra, et vino laetificat cor hominis , paucorum denariorum panes sufficere turbarum millibus non paucis, ut unusquisque sufficienter acciperet, et jam saturatus abiret. Quinque autem panes quibus multitudinem populi saturavit, quinque sunt libri Moysi, quibus spirituali intellectu patefactis, et abundantiore jam sensu multiplicatis, auditorum fidelium quotidie corda reficit. Qui bene hordeacei fuisse referuntur, propter nimirum austeriora legis edicta, et integumenta litterae grossiora, quae interiorem spiritualis sensus quasi medullam celabant. Duo autem pisces, quos addidit, psalmistarum non inconvenienter et prophetarum scripta significant, quoniam uni canendo, alteri colloquendo suis auditoribus futura ChEt bene per aquatilia animantia figurantur illius aevi praecones, in quo populus fidelium sine aquis baptismi vivere nullatenus posset. Sunt qui putant duos pisces, qui saporem suavem pani dabant, duas
Abbreviated transcription (Latin):
debat. Quod subleuasse ocu¬
los ih̃s. et uenientem ad se mul¬
titudinem uidisse ꝑhibetur.
diuine pietatis indiciũ est.:
Quia uidelicet cunctis ad se
uenire querentibus. gratia
misericor diȩ cęlestis occurre¬
re consueuit. Et ne querendo
errare possint. lucẽ sui sp̃s ape¬
rire currentibus. Nam qđ
ocisli ihu dona sp̃s eius mys¬
tice designent. testatur ina-¬
pocalypsi iohannes qui figu¬
rate loquens de illo. It uidi
inquit agnum stantem tam¬
quam occisum. habentẽ cor¬
nua septem. et oculos septẽ.
qui sunt septem sp̃s dĩ missi
in omnem terram. Quodtẽ¬
ptans phylupum dñs. unoe
inquit ememus panes ut
manducent hi. prouida uti¬
q dispensatione facit. Non
ut ipse quȩ non nouerat dis¬
cat: sed ut philippus tardita¬
tem suȩ fidei quam magis¬
tro sciente ipse nesciebat᷑.
temptatus agnoscat: et mura¬
culo facto castiget. Neq eñ
dubitare. debuerat. p̃sente
rerũ creatore. qui educit pa¬

Expanded text:
debat. Cum sublevasset ocudebat. Cum sublevasset oculos Jesus. Et venientem ad se multitudinem vidisse perhibetur, divinae pietatis indicium est: quia videlicet cunctis ad se venire quaerentibus, gratia misericordiae coelestis occurrere consuevit, et ne quaerendo errare possint, lucem sui Spiritus aperire currentibus. Nam quod oculi Jesus dona Spiritus ejus mystice designent, testatur in Apocalypsi Joannes, qui figurate loquens de illo: Et vidi, inquit, agnum stantem tanquam occisum, habentem cornua septem, et oculos septem : qui sunt septem spiritus Dei missi in omnem terram. Quod tentans Philippum Dominus, Unde, inquit, ememus panes, ut manducent hi? Provida utique dispensatione facit, non ut ipse quae non noverat discat, sed ut Philippus tarditatem suae fidei, quam magistro sciente ipse nesciebat, tentatus agnoscat, et miraculo facto castiget. Neque enim dubitare debuerat, praesente rerum creatore, qui educit pa
Abbreviated transcription (Latin):
de.uende que habes & da
pauꝑibus & habebis thesau¬
rum in celo. & ueni. sequere
me. Quius discretionem
moderaminis. ñ ꝑse solum
dñs in carne docens exbibu¬
it. uerum nunc quoq ꝑũ
bi sui ministros exbibere non
cessat. Unde de eisdem subu¬
nius boni serui ꝑsona testat᷑.
quia dare debeant conseruis
un tempore tritici mensuram:
Id est ꝓcaptu audientium. opor¬
tune & mensurate. uerbi da¬
pes suggerere. Quod uero
ꝓpinquante pascha dñs tur-¬
bas docet. sanat. & reficit. pos¬
sumus ita mystice int̾preta¬
ri: quia pascha transitus di¬
concupiscentias. mentis sub¬
limitate transcendant. Infi.¬
ma mundi desideria parit᷑
& amore conculcent. Et si
nec dum anima. uel carne.
ad suꝑna ualent contingere.
quia hoc nimirum infuturo
promutitur. quicquio tam̃
carnales quasi altum conspi
impium suꝑ exaltatũ & ele¬
uatum suꝑ ceoros libani.
transit temporalia contemplan¬
do: & quasi iam nonesse uide¬
bat. quem cito tollendũ preui¬

Expanded text:
de, vende quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me . Cujus discretionem moderaminis, non per se solum Dominus in carne docens exhibuit, verum nunc quoque per bi sui ministros exhibere non cessat Unde de eisdem sub unius boni servi persona testatur quia dare debeant conservis in tempore tritici mensuram, id est, pro captu audientium, opportune et mensurate verbi dapes suggerere . Quod vero propinquante Pascha Dominus turbas docet, et sanat, et reficit, possumus ita mystice intri. Quia Pascha transitus diconcupiscentias mentis sublimitate transcendant: infirma mundi de amore conculcent, et si necdum anima vel carne ad superna valeant pertingere, quia hoc nimirum in futuro promittitur. Quidquid tamen carnales quasi altum amplectimpium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani , transiit temporalia contemplando, et quasi jam non esse videbat, quem cito tollendum praevi
Abbreviated transcription (Latin):
derunt iħm. & qui conantur
per seuerare: ex pauescant ne de¬
ficiant: xp̃o fluctus calcante
mere: confidite: ego uici mũ¬
dum: uoluerunt eum accipe¬
re in naui. Agnoscentes ac
gaudentes. securi facti. Et
statim fuit nauis ad terram.
quam ibant. Pactus ẽ finis
ad terram: de humido ad so¬
lidum: de turbato ad firmũ:
de itinere ad finem. Id ẽ ad
ꝑ fectam tranquillitatẽ: que
non erit nisi in portu et̾ne
serenitatis. Ibi tota caritas
& nulla iniquitas: Tota fe¬
licitas. et nulla ꝑturbatio:
ubi sine fine regnabunt. qͥ
hic fortit᷑ usq in finẽ uite
sue laborant. Altera die
turba quȩ stabat transma¬
re: uidit quia alia nauicłã
non esset ibi nisi una: & qͥa
non introisset iħs cũ disci

Expanded text:
derunt Jesum, et qui conantur derunt Jesum, et qui conantur perseverare, expavescant, ne deficiant a Christo, fluctus calcantesmere; confidite, ego vici mundum . Voluerunt ergo eum accipere in navem, agnoscentes ac gaudentes securi facti, et statim fuit navis ad terram in quam ibant. Factus est finis ad terram, de humido ad solidum, de turbato ad firmum, de itinere ad fidem, id est ad perfectam tranquillitatem, quae non erit nisi in portu aeternae serenitatis; ubi tota charitas, et nulla iniquitas; tota felicitas, et nulla perturbatio, ubi sine fine regnabunt qui hic fortiter usque in finem vitae suae laborant. Altera die, turba quae stabat trans mare, vidit quia alia navicula non esset ibi nisi una, et quia non int
Abbreviated transcription (Latin):
iuginti quinq aut trigin¬
ta. Quos numeros. estiman¬
tis uoce: non ad firmantis:
ꝓtulit idem euangelista.
Queramus numerum uigin¬
ti quinq unde constat. un¬
de fuint. Dequinario. Qui
narius ille numerus. ad le¬
gem ꝑtinet. Ipsi sunt qͥnq
libri moysi. Ipse sunt quin¬
continentes.:⁊psi quinque
panes. quinq milia hominum
pascentes. Ergo legem signi-
quies quini. faciunt uiginti
Sed huic legi antequam ȩuan-¬
gelium ueniret: deerat ꝑfec¬
tio. Per fectio aut̃ insenario
numero cõp̾henditur. Nam
senarius numerus ꝑfectus ẽ.
est. uno duo.tres. Nec alie par
senarium numerũ. Propte¬
rea sex diebus. ds̃ mundum
ꝑfecit. It quinq ipsi ꝑ sea mul¬
tiplicant᷑. ut lex ꝑ euangeliũ
adimpleatur: ut fiant sexies
implent legem uenit ih̃s.¬
Et uenit quomodo: calcans flu¬
ctus: om̃s tumores mundi¬
sub pedibus habens: om̃s cel¬
situdines scłi p̾mens. Et
tamen tante sũt tribulatio¬
nes. ut etiam ipsi qui credi¬

Expanded text:
viginti quinque, aut triginviginti quinque, aut triginta. Quos numeros, aestimantis voce, non affirmantis protulit idem evangelista. Quaeramus numerum viginti quinque unde constat, unde finarius ille numerus ad legem pertinet. Ipsi sunt quinque libri Moysi, ipsi sunt quincontinentes, ipsi quinque panes quinque millia hominum pascentes. Ergo legem signifiquies quini, faciunt viginti Sed huic legi, antequam Evangelium veniret, deerat perfectio. Perfectio autem in senario numero comprehenditur. » Nam senarius numerus perfectus est, est, unum, duo, tres. Nec aliae partsenarium numerum. Propterea sex diebus Deus mundum perfecit, et quinque ipse per sex multiplicantur, ut lex per Evangelium adimpleatur, ut fiant sexies implent legem, venit Jesus. Et quomodo venit? Calcans fluctus, omsub pedibus habens, omnes celsitudines saeculi premens; et tamen tantae sunt tribulationes, ut etiam ipsi qui credi
Abbreviated transcription (Latin):
aꝑteq monstratur: ĩta ut di
ceret. qui oclit fratrem suũ
in tenebris ẽ. creberrime ex¬
tinguitur. refrigescente ca¬
ritate. abundante iniquita¬
te:. ipsi sunt fluctus. nauem
turbantes: Tempestates &
uenti: clamores sunt male¬
dictoꝵ. Inde caritas refrig¬
escit. inde fluctus augent᷑
turbatur nauis. Uentõ mig¬
no flante. mare exurgebut.
tenebre crescebant. intelle¬
gentia minuebat᷑. iniqui¬
cas augebat᷑. Tamen int̾
hec om̃a nauis ibat: adt̾rã
ꝓperabat. portũ querebat. Ita
inter om̃a temptam̃toꝵ gene¬
ra: edesia proficiebat. Labo¬
rat. s non mergitur. &p̃m ex¬
Cum gͦ remigassent stadia ui¬
ginti quinq aut triginta:
Orescunt fluctus: augentur
tenebre: seuiunt tempesta¬
tes: s tamen nauis ambulat.
Qui ꝑseuerauerit in finem:
hic saluus erit. Nec ipse stadi¬
oꝵ numerus. contempnen¬
dus esse uidetur. Et quare
dixisset euangelista. quasi
stadiis uiginti quinq aut
triginta: sufficeret dicere.

Expanded text:
aperteque demonstratur, ita ut daperteque demonstratur, ita ut dceret: Qui odit fratrem suum, in tenebris est , creberrime exstinguitur. Refrigescente charitate, abundante iniquitate, ipsi sunt fluctus navem turbantes, tempestates, et venti clamores sunt maledictorum: inde charitas refrigescit, inde fluctus augentur, turbatur navis. Vento magno flante mare exsurgebat, tenebrae crescebant, intelligentia minuebatur, iniquitas augebatur. Tamen inter haec omnia navis ibat, ad terram properabat, portum quaerebat. Ita inter omnia tentamentorum genera Ecclesia proficiebat. Laborat, sed non mergitur. Christum exCum ergo remigassent stadia viginti quinque aut triginta, crescunt fluctus, augentur tenebrae, saeviunt tempestates; tamen navis ambulat. Qui perseveraverit in finem, hic salvus erit . Nec ipse stadiorum numerus contemnendus esse videtur; nam quare dixisset evangelista, Quasi stadiis viginti quinque aut triginta? sufficeret dicere,
Abbreviated transcription (Latin):
discipłi in nauicła qͥd patie¬
antur. Quid est nauicła quȩ
a fludibus iactabatur. nisi ec¬
lesia quȩ ꝑsecutionibus fati¬
gatur & foris et intus: foris
apaganis aꝑta ꝑsecutione.
intus a falsis fratribus occul¬
ta seditione᷑. I dõ addidit.
Ut autem sero factu est. descen¬
derunt discipuli eius ad ma¬
re. It cum ascenoissent naui¬
culamr uenerunt trans ma¬
re in carphanaum. Cito di¬
xit finitum. quod post ea fac¬
tum ẽ. Uenerunt transmare
incapharnaum: et reoit ut
exponat quomodo uenert̃:
quia ꝑstagnum nauigantes
transierunt: Et cũ nainiga¬
rent. ad eum locũ quo eos ue¬
uisse iam diorit: recapitulan¬
do exponit. quid accioerit.
P enebre iam facte erant: et non
uenerat ad illos iłis. Merito
tenebre. quia lu& non uene¬
rat Tenebre etiam facte erãt
& non uenerat ad illos ih̃s.
Quantum accioit finis munoi
crescunt errores: crebrescunt
terrores. crescit iniquitas cus¬
cit infidelitas. Tux deniq
que caritas apuo iohannem
ipsum euangelistam satis

Expanded text:
discipuli in navicula patieur. Quid est navicula quae a fluctibus jactatur, nisi Ecclesia, quae persecutionibus fatigatur et foris, et intus? Foris a paganis aperta persecutione, intus a falsis fratribus occulta seditione. Ideo addidit: Ut autem sero factum est, descenderunt discipuli ejus ad mare: et cum ascendissent naviculam, venerunt trans mare in Capharnaum. Cito dixit finitum quod postea factum est. Venerunt trans mare in Capharnaum. Et redit, ut exponat quomodo venerunt, quia per stagnum navigantes transierunt. Et dum navigarent ad eum locum quo eos venisse jam dixit, recapitulando exponit quid acciderit: Tenebrae jam factae erant, et non venerat ad eos Jesus. Merito tenebrae, quia lux non venerat: Tenebrae jam factae erant, et non venerat ad eos Jesus. Quantum accedit finis mundi, crescunt errores, crebrescunt terrores, crescit iniquitas, crescit infidelitas: lux denique quae charitas apud Joannem ipsum evangelistam satis
Abbreviated transcription (Latin):
raret. Suare autẽ dictũ est
fugit: Neq enim si nollet te¬
neretur: si nollet raꝑetur: qͥ
si nollet. nec agnosceretur.
S hoc. significatiue factũ est.
S olus fugit. ne carnaliter reg¬
naret: quia solus ascendit in
celum. unde spiritaliter reg¬
naret in scĩs suis. Hugit in
montẽ ipse solus. pͥmogenitꝰ
a mortuis. ascendens suꝑ om̃s ce¬
los et interpellans pr̃o nobis.
Interea illo sursum posito. so¬
uit in interiora ueli . foris
populo constituto ⁊ hunc

Expanded text:
raret. Quare autem dictum est, raret. Quare autem dictum est, fugit? Neque enim si nollet teneretur, si nollet raperetur, qui si nollet, nec agnosceretur. » Sed hoc significative factum est. Solus fugit, ne carnaliter regnaret, quia solus ascendit in coelum, unde spiritaliter regnaret in sanctis suis . « Fugit in montem ipse solus, primogenitus a mortuis, ascendens super omnes coelos, et interpellans pro nobis.pulo, sursum posito soavit in interiora veli, foris populo constituto . Sed
Abbreviated transcription (Latin):
naturus est in eo quod dici¬
mus adueniat regnũ tuũ.
Semꝑ quidem ille cũ patre
regnat. scdm qđ ẽ filius dĩ.
ta sunt omnia. Predirert̃
autem ꝓphete regnũ eius.¬
etiam scd̃m id quod homo
factus ẽ xp̃s: & fecit fideles
suos xp̃ianos. Prit ergo reg¬
num xp̃ianoꝵ quod modo
colligitur. quod modo com
sanguine xp̃i erit aliquando
manifestũ regnum. quando
erit aꝑta claritas sanctoꝵ euis.
post uidicium ab eo factũ: quod
uidicium supͣ ipse dicit. quod
filius hominis facturis sit.
De quo regno. etiam apłs dicit.
Qum tradiderit regnũ dõ et
patri. Unde etiam ipse dicit.
Uenite benedicti patris mei. ꝑci-¬
pite regnum qđ uobis para¬
tum ẽ. ab initio mundi: Dis¬
cipuli autẽ & turbe credentes
in eum: putauerunt illum
sic uenisse: ut iam regnaret.
Hoc ẽ uelle raꝑe & regem face¬
re. pre uenire uelle tempus
eius quođ ipse apud se occul¬
tabat: ut oportune. ꝓderet.
et oportune in fine scłi decla-¬

Expanded text:
naturus est in eo quod dicinaturus est in eo quod dicimus, Adveniat regnum tuum . Semper quidem ille cum Patre regnat secundum quod est Filius Dei, ta sunt omnia. Praedixerunt autem Prophetae regnum eetiam secundum id quod homo factus est Christus, et fecit fideles suos Christianos. Erit ergo regnum Christianorum, quod modo colligitur, quod modo commsanguine Christi; erit aliquando manifestum regnum, quando erit aperta claritas sanctorum ejus, post judicium ab eo factum: quod judicium superius ipse dixit, quod Filius hominis facturus sit; de quo regno etiam Apostolus dicit: Cum tradiderit regnum Deo et Patri . Unde etiam ipse dicit: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab initio mundi . Discipuli autem et turbae credentes in eum, putaverunt illum sic venisse ut jam regnaret: hoc est velle rapere et regem facere, praevenire velle tempus ejus, quod ipse apud se occultabat, ut opportune proderet et opportune in fine saeculi decla
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ intellegi. qđ dñs cũ sede¬
ret in monte cum discipłis
suis. et uideret turbas ad se
uenientes. descenderat de
monte: & circa inferiora loca
turbas pauerat. Nam quo¬
modo fieri potest. ut rursus
illuc fugeret. nisi ante de
monte descenderet: signsi¬
cat gͥ aliquid: qđ dñs de alto
descendit ad pascendas tur¬
bas: pauit & ascenoit. Qua¬
re autẽ ascendit. cũ cognouis.¬
set qđ uellent eũ raꝑẽ. et re¬
gem facere: quid enun. non erat
ren. qui tunebat fieri re& : ẽrat
omino: nec talis re& qui ab ho-¬
minibus fieret: s talis qui ho-¬
minibus regnũ daret. Num¬
quid forte & hic aliquid sig¬
nificat nobis iħs. cuius facta.
uerba sunt: Ergo in hoc qđ
uoluerunt eum raꝑe et re¬
gem facere. & apt̃ hoc fugit
in montem ipse solus. hoc in
illo factũ tacet: nichil loqͥt᷑.
nichil significat: An forte
hoc erat raꝑe eũ. p̾uenire uel¬
le tempus regni eius: Et¬
enim uenerat modo. non
iam regnare quomodo reg¬

Expanded text:
ergo intelligi quod Dominus cum sedeergo intelligi quod Dominus cum sederet in monte cum discipulis suis et videret turbas ad se venientes, descenderat de monte et circa inferiora loca turbas paverat. Nam quomodo fieri potest ut rursus illuc fugeret, nisi ante de monte descenderet? Significat ergo aliquid, quod Dominus de alto descendit ad pascendas turbas. Pavit et ascendit. Quare ascendit, cum cognovisset quod eum vellent rapere et regem facere? Quid enim? non erat rex, qui timebat fieri rex? Erat omnino: nec talis rex qui ab hominibus fieret, sed talis qui hominibus regnum daret. Numquid forte et hic aliquid significat nobis Jesus, cujus facta verba sunt? Ergo in hoc quod voluerunt eum rapere et regem facere, et propter hoc fugit in montem ipse solus, hoc in illo factum tacet, nihil loquitur, nihil significat? An forte hoc erat rapere eum, praevenire velle tempus regni ejus? Etenim venerat modo, non jam regnare, quomodo reg
Abbreviated transcription (Latin):
hic ẽ ꝓpheta qui uenturus
ẽ in mundum. Recte quidẽ
dicebant dũm. ꝓphetam mag¬
num. magne salutis p̃conẽ
in mundo futurũ. Nam et
ipse. ꝓphetam se uocare dig¬
natur ubi ait. Quia non c̃a¬
pit ꝓphetam perire eatra hie¬
russalem. Seo nec dũ plena
fide proficiebant: quia hũc
etiam dm̃ dicere nesciebant.
Ergo illi uidentes signũ qđ
fecerat iħs. dixerunt. Siua
hic ẽ uere propheta qui uen¬
turus est in mundum: nos
certiori agnitione ueritatis
& fio ei uidentes mundum
quem fecit biesus & signa
quibus illum repleuit. di¬
camus. Suia hic ẽ uere medu¬
tor dĩ & hominum. qui inmii¬
ꝑ ipsum factus ẽ: Oui in pr¬
pria uenit humanitate que¬
rere & saluare quod ꝑierat.
ac recreare mundum quem
fecerat: qui cum suis fioelis
ꝑ p̾sentiam diuinitatis est
in mundo. omibus diebus
usq ad consummationem
scli. Ih̃s autem cũ cognouis¬
set quia uenturi essent ut
raperent eum. et facerent
eum regem: fugit iterũ i
montem ipse solus. Datur

Expanded text:
ere propheta, qui venturus est in mundum. Recte quidem dicebant Dominum prophetam magnum, magnae salutis praeconem jam mundo futurum. Nam et ipse prophetam se vocare dignatur, ubi ait: Quia non capit prophetam perire extra Jerusalem . Sed necdum plena fide proficiebant, qui hunc etiam Deum dicere nesciebant. Ergo illi videntes signum quod fecerat Jesus, dixerunt: Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum. Nos certiori agnitione veritatis et fidei, videntes mundum quem fecit Jesus, et signa quibus illum replevit, dicamus: Quia hic est vere mediator Dei et hominum , qui in munper ipsum factus est; qui in propria venit humanitate, quaerere et salvare quod perierat , ac recreare mundum quem fecerat; qui cum suis fidelibus per praesentiam divinitatis est in mundo, omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. » Jesus autem cum cognovisset quia venturi essent ut raperent eum et facerent eum regem, fugit iterum in montem ipse solus. « Datur
Abbreviated transcription (Latin):
autem quibusq & ꝑfectioribꝰ
sensu. secretiora sue maiestatis
archana reserans: altiora deuo¬
te conuersationis itinera sug¬
gerens. & altiora premiorum
celestium dona promittens.
Deniq cuidam sciscitanti qͥd
faciens uitam eternam possi¬
deret: quasi inferius adhuc
posito. cõmunia sue dona lar¬
gitatis inpendit dicens. Nõ
occides: non mechaberis non
furtum facies: non falsum
testimoniũ dices. Nonora

Expanded text:
autem quibusque, et perfectioribus autem quibusque, et perfectioribus sensu secretiora suae majestatis arcana reserans, altiora devotae conversationis itinera suggerens, et altiora praemiorum coelestium dona promittens. Denique cuidam sciscitanti quid faciens vitam aeternam possideret, quasi inferius adhuc posito, communia suae dona largitatis impendit, dicens: Non occides, non moechaberis, non furtum facies, non falsum testimonium dices.
Abbreviated transcription (Latin):
sequebatur credendo. Post¬
quam uero ꝑ incarnationis
suȩ dispensationem fluctus
uite corruptibilis adut. calca¬
uit. transut. maxima mox
eum multitudo creoentium
secuta ẽ nationum: spiritali¬
ter instrui. sanari. ac satiari
desiderans. Et cum psalmis¬
ta dep̾cans. Dñe ad te confu¬
grdoce me facere uoluntatẽ
terum de ꝑcipiendis ab eo
uite ꝑpetue alimoniis con.¬
fisa. Dñs inquit pascit me.
& nichil michi deerit: in lo.¬
co pascue ibi me collocauit.
Quod autẽ subiens in mon¬
tem iħs. ibi seoebat cũ disci¬
pulis suis. s ueniente ad eũ
multitudine descenoit. atu
hanc in inferioribus refecit.
quam in inferioribus paule
ante curauerat: nequa quã
frustra factum credamus:
s ad significanoũ mystice.
quia doctrinam & charisma¬
ta sua dñs uixta ꝑcipienti¬
um capacitatem oistribuit
Infirinis quidem adhuc mentibꝰ¬
ac paruulis spũ. simpliciora
monita cõmittens & aꝑtiora
credens sacram̃ta: celsioribus

Expanded text:
sequebatur credendo; postsequebatur credendo; postquam vero per incarnationis suae dispensationem fluctus vitae corruptibilis adiit, calcavit, transiit, maxima mox eum multitudo credentium secuta est nationum, spiritaliter instrui, sanari, ac satiari desiderans, et cum Psalmista dicens: Domine, ad te confugi, doce me facere voluntatem terum de percipiendis ab eo vitae perpetuae alimoniis confisa: Dominus, inquit, pascit me, et nihil mihi deerit; in loco pascuae ibi me collocavit . Quod autem subiens in montem Jesus, ibi sedebat cum discipulis suis, sed veniente ad eum multitudine, descendit, atque hanc in inferioribus refecit, quam in inferioribus paulo ante curaverat, nequaquam frustra factum credamus, sed ad significandum mystice quia doctrinam et charismata sua Dominus juxta percipientium capacitatem distribuit, infirmis quidem adhuc mentibus parvulis spiritu simpliciora monita committens, et apertiora credens sacramenta: celsioribus
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ fiebant suꝑ infirmis.
Abiit iħs trans mare galileȩ.
quodẽ tyberiadis. Primo di¬
cendũ iucta historiam. quia
mare galilee quod multis.ꝓ
diuersitate circum iacentiũ
regionum uocabulis distin¬
guitur. illis tantũ in locis
ubi tyberiadem ciuitatem
aquis ut auint calidis salubrẽ
Si quidem inter fluente iordane.
duo de uiginti passuũ milibꝰ
in longum. & quinꝙ. exten¬
ditur in latum. Nystice aut̃
mare: turbida ac tumentia
sclĩ huius uolumina signifi¬
cat. In quibus praui qui libet
in iuste delectati. quasi prof¬
undis dediti. pisces mentem
ad suꝑna gaudia non inten¬
dunt. Unde bene idem ma¬
re galilee. id ẽ rota cognomi¬
natur: Quia nimirũ amor
nem. corda mittit que ad ꝑ¬
ennis uite desideria. ñ ꝑmit¬
tit erigi. De qualibus psal¬
mista. Incircuitu inquit im¬
pu ambulant. Sed ab euntẽ
trans mare galilee iħ̃m. mul¬
titudo maxima sequebatur.⁊
que doctrine sanationis et
refectionis ab eo celestis mu-
pareret. sola illũ gens iudea

Expanded text:
quae faciebat super infirmos. Abiit Jesus trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis. « Primo dicendum juxta historiam, quia mare Galilaeae, quod multis pro diversitate circumjacentium regionum vocabulis distinguitur, illis tantum in locis ubi Tiberiadem civitatem aquis, ut aiunt, calidis salubrem Siquidem interfluente Jordane, duo de viginti passuum millibus in longum, et quinque extenditur in latum. Mystice autem mare, turbida ac tumentia saeculi hujus volumina significat; in quibus pravi quilibet injuste delectati, quasi profundis dediti pisces, mente  Ms., mentem ad superna gaudia non intendunt. Unde bene idem mare Galilaeae, id est, rota cognominatur, quia nimirum amor nem corda mittit, quae ad perennis vitae desideria non permittit erigi. De qualibus Psalmista: In circuitu, inquit, impii ambulant . Sed abeuntem trans mare Galilaeae Jesum multitudo maxima sequebatur, quae doctrinae, sanationis et refectionis ab eo coelestis munpareret, sola illum gens Judaea
Abbreviated transcription (Latin):
quid sequit᷑. In propͥa uenit:
& sui eum non receperunt. Quẽ
enim inpotentia ditatis cunc¬
ta creantem regnantemq non
cognouerant: ipsum in carnis
infirmitate miraculis coruscan
tem reciꝑe noluerunt. Et qđ
grauius: sui eum non receꝑũt:
homines scilicet quos ipse cre¬
auit. Iudei quos peculiarem sͥ
elegerat in plebem. quibus suȩ
cognitionis reuel auerat arca¬
num. quos mirificis patrum
glorificauerat actis. quibꝰ suȩ
legis doctrinam contulerat. ex
quibus se incarnandũ ꝓmisȩ¬
rat. et in quibus se incarnatũ
ut ꝓmiserat ostendit: ipsi eũ
reciꝑe uenientem magna ex
parte recusarunt. N eq enim
om̃s recusarunt. Auoquin nul¬
lus esset saluus: & suꝑ uacua
eius esset incarnatio. Nunc
autẽ multi eum ex utroq po¬
pulo non credendo respuerũt
multi credendo receperunt.
De quibus ȩuangũsta conseqͥi¬
ter insinuat dicens. Suotqui¬

Expanded text:
quid sequitur: In propria venit, quid sequitur: In propria venit, et sui eum non receperunt. Quem enim in potentia Deitatis cuncta creantem regentemque non cognoverant, ipsum in carnis infitem recipere noluerunt. Et quod gravius est, sui eum non receperunt, homines scilicet, quos ipse creavit; Judaei, quos peculiarem sibi elegerat in plebem, quibus suae cognitionis revelaverat arcanum, quos mirificis patrum glorificaverat actis, quibus suae legis doctrinam contulerat, ex quibus se incarnandum promiserat, et in quibus se incarnatum, ut promiserat, ostendit, ipsi eum recipere venientem magna ex parte recusarunt. Neque enim omnes recusarunt; alioquin nullus esset salvus, et supervacua ejus esset incarnatio. Nunc autem multi eum ex utroque populo non credendo respuerunt, multi credendo receperunt: de quibus evangelista consequenter insinuat dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
ceperunt. In mundo quippe
erat. & mundus ꝑ ipsum factus
ẽ: quia ds̃ erat. quia totus ubiq
quia suȩ p̾sentia maiestatis sine
labore regens & sine onere con¬
tinens quod fecit. Et munous
eum non cognouit: quia lux
in tenebris lucet. et tenebrȩ e¬
am non comp̃henderunt. Nũ¬
dum namq hoc in loco dicit
homines mundi amore decep¬
tos: atq inherendo creature: ab
agnoscenda creatoris sui maies¬
tate reflexos. In ꝓpria uenit:
quia in mundo quem ꝑ diuini¬
tatem fecit. ꝑhumanitatẽ natꝰ
apparuit. Inꝓpͥa uenit: quia in
gente uidea quam sibi p̾cetis
nationibus speciali gratia copu¬
lauerat. incarnari dignatus ẽ.
Inmundo gͦ erat: et in mundũ
uenit ꝑ incarnationem. Ueni¬
re quippe uł abire humanita¬
tis:: manere et esse diuinitatis.
Siua gͦ cum in mundo esset ꝑ
diuinitatem mundus eum
non cognouit: dignatus est
uenire in mundum ꝑhuma¬
nitatẽ. ut uel sic eum mundꝰ
cognosceret. Sed uideamus

Expanded text:
ceperunt. In mundo quippe ceperunt. In mundo quippe erat, et mundus per ipsum factus est, quia Deus erat, quia totus ubique, quia suae praesentia majestatis, sine labore regens, et sine onere continens quod fecit. Et mundus eum non cognovit, quia lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Mundum namque hoc in loco dicit homines mundi amore deceptos, atque inhaerendo creaturae a noscenda Creatoris sui majestate reflexos. In propria venit, quia mundo, quem per divinitatem fecit, per humanitatem natus apparuit. In propria venit, quia in gente Judaea, quam sibi prae caeteris nationibus speciali gratia copulaverat, incarnari dignatus est. In mundo ergo erat, et in mundum venit per Incarnationem. Venire quippe vel abire, humanitatis est; manere et esse, divinitatis. Quia ergo, cum in mundo esset per divinitatem, mundus eum non cognovit: dignatus est venire in mundum per humanitatem, ut vel sic eum mundus cognosceret. Sed videamus