comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
demonstraui: de quo multos libros. philoso¬
phireli quer̃: inquib ẽ. dii quisint. ubrqđ
genus qualeẽ : a quod amtempore. ana sempi¬
terno fuerint dii. &ignisint. uttredit he¬
ra clitus. anex numeris ut phrtugoras: anex
atomis utait epicurus Sic alia quȩ facilius
intra parietes. inscola: qua mextra inforo
ferre possunt aures Nihil in hoc genere
culpauit. quod phisiconuocant & ad philoso¬
phos ꝑtin&: tantum quod eoꝵ intrase con¬
trouersias commemorauit: ꝑquas facta ẽ¬
dissidentium multitudo scctirum. remouit
tamen hoc genon a foro: id .ẽ. cpopulis: scho¬
lisuero & pirictb indusit Illud autem primũ
mendacissimum atque turpissimũ aciuit tn¬
bus non renouit Oreligiosis aures popula¬
ns. atque in his &iamromanis : quoddedus
in mortalib phrlo sophi disputant serrenon
pos sunt: Quoduero po&e canunt & hiser¬
ones agunt. quia contra dignitatẽ ac nati¬
iam inmortalium ficta sunt. quia non modo

Expanded text:
demonstraui, de quo multos libros philosodemonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo
Abbreviated transcription (Latin):
turale dicatur: iam et consuetudo locutionis
admittit. Tertium &iam ipse latine enunti¬
auit: quod ciuile appellatur. Deinde ait:
mrthicon appellant. quo maxime utuntur
petc: phrsicon: quod philoso phiicuule quopo¬
puli primum inquit quod dixi: in eosunt multa
contra dignitatem & naturam in mortaliũ ficta
In hoc enim .ẽ. utds̃ alius ex capite. alius exfe¬
moresit. alius ex guitis singuinis natus
In hoc utdii furati sunt: uta dulterarint. ut
seruierint homini Denique in hoc omnia
dus ad tribuunt : quȩ non modo in hominem
sed &iam quȩ in contemptissimum hominum
cadere posfunt: Hiccerte ubi potuit. ubi
ausus .e. ubi inpunitum putauit: quanta men¬
dacissimis fabulis naturedeoꝵ fier& iniuria:
si nȩcaligincͥillius ambiguitatis expressit:
Loquebatur enim non denaturili theologia
non deciuili: sed de fubulosa. quamlibere a se
putauit . eẽ. culpindam. Videtmꝰ quid deal¬
tera dicat. Secundum genus . ẽ. inquit quod

Expanded text:
turale dicatur, iam et consuetudo locutionis turale dicatur, iam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de altera dicat. \'Secundum genus est, inquit, quod
Abbreviated transcription (Latin):
ab aliis fortasse defenderetur In ea uero
ipse ratione qua mreddidit. nealiis quic¬
quam reliquid pro arbitrio suspicari. et
satis probiuit homines sepreposuis se ins¬
titutis hominum: nonnaturã hominum
nature deoꝵ: Ita se libros rerum diuinarũ.
non deueritate quȩ ꝑtin& adnaturam.
sedde falsitate quȩ ꝑtin& aderrorem scrip¬
sisse confessus e: quod a pertius alibi
posuit : sicut in quarto libro commemoraui
ex nature for mula sescripturum fuisse.
sinouamipse conderet ciuitatem
Quia uero iamueterem inuenerat. non se
potuis se nisi eius consuetudinem sequi
Deindeillud quale .ẽ. quod tria generarũ
theologie dicit . eẽ. idẽ rationis. quededi
is explicatur seorumque unum mythicon
appellari. alterum phrsicon appellari.
tertium ciuile latine: siusus amit ter&:
genus quod primum posuit fabulare ap¬
pellaremus. sed fabulo sum dicam A fubu¬
lis enim mrthicon dictum .e. qͥm̃ mrthos¬
grecȩ fabula dicitur. Secundum autemutna¬

Expanded text:
ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequiDeinde illud quale est, quod tria genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon dictum est, quoniam μυ̃θGraece fabula dicitur. Secundum autem ut na
Abbreviated transcription (Latin):
gatur. Nequehoc aꝑte dicere uoluis se :
sed intellegentibus reliquisse. Vbienim dr̃
non omnis: usitate quidem intellegitur ali¬
qua Sed potest intellegi etnulla : qm̃quenul¬
la est necaliqua nec omnis est Nam utipse
dicit. siomnis ess& natura deorum dequa
scriberet : scribendi ordine rebus humanis
preponenda ess &. Ut autem etipso tacente
ueritasclamat : preponenda . e&. Certerebus
romanis &iam sinonom̃is sed saltim aliqua
ess&s. Rec teautem post ponitur. Ergo
nulla est. Non ita que rebus diuinis ante¬
ferreuoluit res humanas: sed rebus ueris
noluit ante ferre res falsas In his enimque
scripsit derebus humanis: socutus .e. istorã
reum gestarum. Quȩautem dehis quas
diuinas uocat. quod nisi opiniones rerum
uanarumꝰ : hoc .ẽ nimirum quoduoluit
subtili significatione monstrare non solũ
scribens dehis posterius quam deillis. sed
&iam rationen reddens. curid fecerit
Qua msita cuis s&: aliter hoc factum euis

Expanded text:
gatur; neque hoc aperte dicere voluisse, gatur; neque hoc aperte dicere voluisse, sed intelligentibus reliquisse. Ubi enim dicitur, Non omnis, usitate quidem intelligitur aliqua: sed potest intelligi et nulla; quoniam quae nulla est, nec omnis, nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum de qua scriberet, scribendpraeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius
Abbreviated transcription (Latin):
plicans. nullam deorum naturam p̃termittere
uidetur. Quid est ergo quod ait. sid comni
natura deorum & hominum scriberem. prius
diuina ab soluis semus quam humana adti¬
gissenus : aut enim de omni natura deorum
scribit. autdeciliqua. automnino denulla:
Sideomni. preponenda est : utique rebus hu¬
manis. Sidealiqua. curnon &iam ipsares p̃¬
cedat humanas : anindigna ese preferri&iã
uniuerse naturȩ hominum. pars aliqua de¬
orum: quod simultum est ut aliqua diuina
pars preponatur uniuersis rebus humanis.
saltim dignaest uelromanis: rerum quippe
humanarum libros. non quantum adorbem
terrarum. sed quantum ad solam romam per
tinet scripsit. Quos tamen rerum diuinarum
libris sedixit scribendiordine merito precu¬
lis se : sicut pictorem tabulȩ picte. sicut fa¬
brum ȩdificio :apertis sime confitens. quod
&iamiste res diuinȩ sicut pictura sicut
structura ab hominib insatutesint restat
utdenulla deorum natura scripsis se intelle¬

Expanded text:
plicans nullam deorum naturam praetermittere plicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed qtinet, scripsit. Quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio; apertissime confitens quod etiam istae res divinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intelli
Abbreviated transcription (Latin):
setes tatur : quod prius extiterint ciuitates.
deindeabeis hec insututa sint. Uera autem
religio. non a terrena aliqua ciuitate insti¬
tuta est: sed plane cęlestem ipsa instituit ciui¬
tatem. Cum uero inspirat etdocet uerus
ds̃ : dator uitȩ &ernȩ ueris cultorib suis
Varronis igitur confitentis. ideo sĩprius
dereb humanis scripsisse. postea dediuinis
quia diuine iste abhominib institutesunt :
hȩc ratioest Sicut prior est inquit pictor
quamtabula picta. prior fuber quã e difici¬
um Ita priores sunt ciuitates quam ea quȩ
aciuitatibus inftituta sunt Dicit autẽ pri¬
us sescripturum fuisse dediis. postea de homi¬
nibus : sid eomni natura deorum scriberet
quasi hic dediqua scribit & non deomni:
Autuero &iam aliqualic& non omnis deoꝵ
natura non prior debeat. eẽ. quam hominũ:
quic quidin illis tribus nouissimis libris deos
certos & incertos & slactos diligenter ex¬

Expanded text:
se testatur, quod prius extiterint ciuitates, se testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter ex
Abbreviated transcription (Latin):
moduicerti : In scđo incerti. Intertio cunctoꝵ
nouis simo dii precipui atque selecti In hac¬
tota seriȩ pulcherrimȩ ac subtilissimȩ dis¬
tributionis & dis tinctionis uitam &ernam
frustra quȩri. et speruri inpudentis sime
uel optari: ex his queiam diximꝰ. & quede¬
inceps dicenda sunt : Cuuis hominũ quicor¬
deobsuinato sibi non fuerit inimicus facillime
apparet . Velhominum enim sunt ista insti¬
tuta ueldemonum: non quales uocant illi
demones bonos. sed ut loquar aꝑtius in mun¬
dorum spituum. & sine controuersia malig¬
norum quinoxias opiniones quibus anima
humana magis e uanescat . & in commu¬
tabili. ȩterneque ueritati coaptari atque
inherere non possit. inuidentia mirabili
& occulte inserunt cogitationibus impioꝵ.
etaꝑte aliquando inserunt sensib & quapos¬
sunt fallaci ad testatione confirmant:
Isteips euarro propterea seprius derebus
humanis. dediuinis autem postea scripsis¬

Expanded text:
mo di certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum mo di certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum nouissimo di praecipui adque selectitota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsis
Abbreviated transcription (Latin):
dicere & in a xime id ex pectabatur quibus
Exhibeant : deipsis quoquedus tres conscrip¬
sit ex tremos & quinquies terni quindecim
fierent. Sunt autemom̃s utdiximꝰ sed ecim.
quiet istorum exordio unum singularem.
qui prius deomnib: loqueretur apposuit :
quo absoluto consequenter exillaquinq:¬
ꝑtita distributione : tres precedentes qui
adhomines ꝑtinent ita subdiuisit. ut pri¬
mus sit depontificib secundus deaugu¬
ribus. tertius dequindecim uiris sacroꝵ
sccundos tres ad loca ꝑtinentes. itautinu¬
no eorum desacellis. alterum desacris edib
dicer& tertio delocis religiosis: Trespor¬
ro quiistos secuntur : & ad tempora perti¬
nent idest ad dies festos. ut unum eorum
facer& edeferus: alterum deludis circen¬
sensibus descȩnicis tertium quar ad sa
alteri sacra priuata. ultimo publico. hanc
uelut pompam obsequiorum: intrib: qui
restant dii ipsi secuntur extremi. quibus
ipse uniuersus cultus in pensus est. In pri¬

Expanded text:
dicere et maxime id expectabatur, quibus dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis; tres porro, qui istos sequuntur et ad tempora pertinent, id est ad dies festos, ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scaenicis tertium; quartorum alteri sacra priuata, ultimo publica. Hanc uelut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, di ipsi sequuntur extremi, quibus iste uniuersus cultus inpensus est: in pri
Abbreviated transcription (Latin):
quibus mouebatur subspecie commendan¬
de religionis tacere noluis sẽ. xl. etunũ¬
libros scripsit antiquatũ hos in res huma¬
in ea partitione rationem. utrerum huma¬
narum libros senos quattuor partib: dar&
Intendit enim quiagant: ubiagant. qnđ
agant quid agant In sex itaque primis
dehominib scripsit : in secundis sex delo¬
cis. sex tercios detemporib: sex quartoscos¬
demque postrenos dereb soluit. Quater
gularem qui communiter prius deomnib:
lo querctur: incapitt posuit. Indiuinis iden¬
tidem rebus ecĩdem ab illo diuisionis forma
seruata est : quantum adtinet ad ea quȩdus
exibenda sunt. Exhibentur enim ab homini¬
bus in locis extemporib: sacra. Hec iiui. quȩ
dixi libris complexus . ẽ ternis: namtres
priores de hominibus scripsit sequentes de
locis tertios detemporib: quartos desacris:
&iam hic qui exhibect. ubi exhibernt. qnđ
xhibeciit. quid ex hibatnt subtilis sima dis¬
tinctione comimendans: Sed quia oportebat

Expanded text:
quibus mouebatur sub specie commendanquibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse. CAPUlibros scripsit antiquitatum; hos in res humain ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater gularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat
Abbreviated transcription (Latin):
rum uelut: diuinarum dequib scripsĩt ob¬
pugnator. eẽt atquedestructor. easquenon
adreligionem sed ad suꝑsttionem diceret ꝑ¬
tinere : nescio utrum tammulta in eis ridenda
contẽpnenda. detestanda conscriber&:
Cum uero deos eos dem ita coluerit. colendos¬
quecen suerit. ut ineo ipso opere litera rũ
suarum dicat setimere nepereat᷑ ñ. incur su
hostili. sed ciuium neglegentia. dequa illos
uelut ruina liberari a sedicit. & in memoria
banorum ꝑ eius modi libros recondiatque
seruari utilioricura. quammetellus dein¬
cendio sacra uestalia. & enecs detroiano
excidio penates liberas sẽpredicatur. & ta¬
menea legonda seculis prodit quȩ asapiex¬
tibus et insipientib merito abicienda. &
ueritati religionis inimicis si iudicentur.
quid ex istimare debemus. nisi hominem
acerrimum acperitissimum. nontamen
scõ spu liberum oppres sum fuisse suȩciuita¬
tis consuȩ tudine aclegibus. & tamen ca

Expanded text:
rum uelut diuinarum, de quibus scribit, obrum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea
Abbreviated transcription (Latin):
ubi cuncta dubitanda . eẽ. contendit: addit
sineulla dubitatione doctissimo. Profecto
dehacre sicerat certus: ut auferret dubita¬
tionem quam solet in omnib: adhibere. tam¬
quam dehoc uno. &iam proachademicorum
dubitatione disputaturus se achademicum
fuis s& oblitus. In primo autẽ libro cumeius¬
dem uarronis latteraria opera predicar&.
tesque tamquam hospites tui libri qua si
domum reduxerunt. ut possemꝰ aliquando
quo etubi es semꝰ agnoscere. tu &atẽ patriȩ
disciplinam. tusedem regionum. locorum.
tuomnium diuinarum humanarumq rerũ
nomina genert officia. causas a peruisti:
lsteigitur uir. tam in signis excellentisq
peritiȩ : & quod deillo etiam terrentianus
eleguntis simo uersiculo breuiter ait. uir
doctissimus Vndecũq uarro: quitã multa
legit ut aliquid ei scribere uacasse mirem:
tammulta scripsit. quam multa uix quem¬
quam legere potuisse credam̃ : Is trinquam
uirtuntus ingenio. tantusq doctrina. sire¬

Expanded text:
ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicarettesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriadisciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si re
Abbreviated transcription (Latin):
nec hi dicere ausisunt qui eis ut ab in si¬
pientib populis colerentur. istaopera
temporalia qm̃nimis multa putarunt.
nequis quam eorum seder& otiosus minu¬
tatim diuis a tribuerunt: Quis marco uar
rone curiosius ista quęsiuit. qui sinuẽnit
doctius : quis considerauit adtentius:
quis diftincxit acutius: quis diligentus
pleniusq: conscripsit: quitã & siminꝰ ẽ
suauis eloquii. doctrina tamen atque
sententus ita refertus . ẽ. ut in omnierudi¬
tione quamnos secularem. illiautẽ libe¬
ralem uocant studiosum rerum tantum
ifted oceat. quantum studio sum uerboꝵ
tes timonium ꝑ hib&: ut in libris achade¬
micis dicat eam quȩ ibiuersatur dispu¬
tationem sehabuis se cummarco uarrone.
homine inquit omnium facile acutissi¬
mo et sineulla dubitatione doctissimo
Non ait eloquentissimo. uel facundis si¬
mo: qm̃ reuera in hac facultate multum
inpar .ẽ: sed omniũ inquit facilea cutis¬
simo & ineis libris id est achademicis

Expanded text:
nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insinec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis,
Abbreviated transcription (Latin):
quod ammodo limitatas. acꝑ hoc nea iu¬
uente oportere peti uitam &ernam. quȩ
non dar& barbam. neca fortuna barbata
boni aliquid. post hancuitam. eẽ. speran¬
dum cuius in hac uita potestas. nulla eẽt.
ut eundem saltem &atem . quȩ barba induitͥ
ipsa prestar&. Nunc uero cum earũ cultꝰ
nec propter ista ipsa quȩ putant cis subdi¬
tasit necessarius: quia & multi colentes
iuuentatẽ deam. minime in illa &ate ui¬
guerunt. & multi noneam colentes gau¬
dent robore iuuentutis. Itonq multi
fortune barbate supplices adnullamuel
deformem barbam ꝑuenire potuerunt :
et siquieam probarba in pe randa uene¬
rantur. ab arbatis eius conteptorib in ri¬
dentur: Itanede. sipit corhumanum
ut quorum deorum cultum propter ista
ipsa temporalia. & cito pretercuntia
munera quib singulis singuli preesse
ꝑhibentur. inanem ludibrio sumq: cog¬
noscit propter uitam &ernam credat
cẽ fructuo sum hanc dareillos posse

Expanded text:
quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuquodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse
Abbreviated transcription (Latin):
re: Huc accedit: quia suam cum illis agi¬
mus qui non propteristam sed ꝓpter
uitam quȩ post mortem futura est exłs¬
timant colendos deos. Iamnec propter
illam saltem quȩ deorum talium potes
tati tamquam dis ꝑtita & propria.
non ratione ueritatis. seduanitatis opi¬
nione tribuuntur : omnino colendi sunt.
sicut credunt. hi qui cultum eorum uitȩ
huius mortalis utilitatib necessiriũ eẽ.
contendunt. contra quosiam quinque
p̃cedentib uoluminib: satis quantum po¬
tuidis putaui: Quȩcum ita sint. sieorum
quicolerent deam iuuentatẽ &as ipsa
foreret insignius: contemptor es autẽ
eius uelintra annos occumberent iuuen¬
tutis. uelinea tam quã semlitor pore
friges cerent. simalas cultorum suorum
speciosius & festiuius fortuna barbata
uestiret A quib autem sperneretur
glabros aut male barbatos uideremus:
etiam si rec tissime diceremus. huc usq:
istas decs singulas posse suis officiis

Expanded text:
re! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agire! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est extimant colendos deos; jam nec propter illa saltem, quae deorum talium potati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis
Abbreviated transcription (Latin):
istorum multorum numinum atque
falsorum saltim regna terrena exesti¬
mare constitui. Donne in sanis sime
impietatis est. sieterna uita quaeterre¬
nis omnib regnis sineulla dubitati¬
one. uel comparatione p̃ferenda est.
abistorum quoquam dari cuiquã posse
credatur : nequeenim propterea dui
tales. uel terrenum dare non posse uisi
sunt quia illi magni & excelsisunt. hoc
quidam paruum etabiectum. quod non
dignarentur intanta sublimitate cu¬
rare : sed quantum libet consideratione
fragilitatis humanȩ caducos apices
terrȩni regni merito quisq contẽpnat:
Illidutales apparuerunt ut indignis¬
simiuiderentur : quibus danda Atque
seruanda deberent ułista committi Ac
ꝑ hoc sicut superiora proximis duobus
libris ꝑtracta ta docuerunt: nullus
ds̃ ex illa turba uelqua si plebeior umuł
quãsi procerum dõrum idoneus est reg¬
na mortalia mortalib dare. quantomi¬
nus post inmortales ex mortalib face¬

Expanded text:
istorum multorum numinum adque istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus face
Abbreviated transcription (Latin):
las particulas tueri adseruntur. ut sud
quod sub alterius. tutela ac potestate est
petatur ab altero. tamsit in conueniens
etabsurdum. ut mimice scurrillitatiui¬
deatur . eẽ. simillimum. Quod cum fit
abscientib mimis digne ridentur
Intheatro: cum uero anescientib stultis
dignius in ridentur inmundo Cuiergo
deos ad tinet quãs instituerunt ciuitates
adoctis sollerter inuentum memoriȩque
mandatium est: quid alibero uerbi gratia
quidalrmphis. quid auulcano acsic
aceteris quos partm cõmemor aui inquar¬
to libro. partim pretereundos putaui.
Porro sia cerere uinum. alibero panem
auulcano aquam. alrmphis ignem pe¬
tereerroris. ẽ. quanto maioris ddira¬
mentiesse intellegi debet. sicuiquamis¬
torum prouita supplicetur aeterna.
quam obrem sicum deregno terrenoque¬
reremus. quoniam illud deos ueldeas
hominibus credendum esset pos sẽ con¬
ferre: Discus sibmnib: longealienum
aueritate monstratum . ẽ: a quo quam

Expanded text:
las particulas tueri adseruntur, ut, si id, las particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergdeos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam
Abbreviated transcription (Latin):
tis simi illi & acutis simiuiri. qui se pro
magno beneficio conscripta docuis se
gloriant᷑. ut sciretur quare cuiq: dõsup¬
plicandum. e&. quid a quo qud eet̃. peten
dum ÷ nec absurditate turpissima qualis
ioculariter inmimo fieri sol& pecer&ur
alibero. aqua: alrmphis uinum. auctores
erunt. cuipiam hominum diis inmortali¬
bus supplicanti. uicum alrmphis petierit
uinum. eique respondern nos aquã habemꝰ.
hoc alibero pete possit. rectedicere. siui¬
num non habetis saltim datemihi uitam
&ernam : Quidhac absurditate monstra¬
osius : nonneilleca chinnantes. solent
enim ad risum faciles sinon affectent
fallere ut demones supplicii respondebt̃
Ohomoputas nein potestatenos habere
uitam quos audis non habere ueluitem:
Inpudentis sime igitur stultitiȩ . ẽ. uitã¬
ȩternam a talibus dus petere uelsperare.
qui uitȩ huius erumnosissime atquebre¬
uis sime. Et siqua ad eam ꝑtinent ammi¬
niculandam atque fulciendam. iiti singu¬

Expanded text:
tissimi et acutissimi viri, qui se pro tissimi et acutissimi viri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque edum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles, si non adfectent fallere ut daemones, supplici respondebunt:s o homo, putasne in potestate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita singu
Abbreviated transcription (Latin):
losophiaudiendisunt: quibus displicuer
istȩopiniones erroresque populorum. qui
populi constituer̃ simulacra numinibus
multa quedehiis quos deos inmortales in¬
mortales uocant falsa atqueindigna siue
finc xerunt siue facta crediderunt
& creditacorum cultui sacrorumq ritib
miscuerunt Cum his ergo hominibus qui
& sinon libere p̃dicando: saltim uttũ que
indisputationib musitando talia scin¬
probare testati sunt Nonus quea deo
in conuenienter questio ista tractatur.
utrum non unum dm̃ qui fecit omnem spĩ¬
talem. corporalemque creaturam. prop¬
ter uitam que post mortem futura est coli
oporteat. sed multos deos quos ab illouno
factos & sublimiter conculcatos quidã
eorundam philo sophorum ceteris excellen¬
tiores nobiliores que senserunt Ceterũ
quis ferat diciatq: contendi deos illos
quorum in quarto libro quosdam cõme¬
moraui. quib rerum exiguarum. singu¬
lis singula dis tribuuntur officia uitã
&ernam cuiq prestare : anuero peri¬

Expanded text:
iendi sunt, quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum: qui populi constituerunt simulacra numinibus, multaque de eis, quos deos immortales vocant, falsa atque indigna sive finxerunt, sive ficta crediderunt, et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se improbare testati sunt, non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritualem corporalemque creaturam, propter vitam quae post mortem futura est, coli oporteat; sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorumdem philosophorum caeteris excellentiores nobilioresque senserunt. 2. Caeterum quis ferat dici atque contendi, deos illos, quorum in quarto libro quosdam commemoravi , quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia, vitam aeternam cuiquam praestare? An vero illi peri
Abbreviated transcription (Latin):
tes nolunt uidere: ut non adtendant in õ¬
nibus lateris paganorum. aut noninueniri
autuix inueniri. deos qui non homines fue¬
rint. mortuisq diuini honores delatisint
Omitto quoduarro dicit. omnes abeis mor¬
tuos existimari in anes deos: & pbat pea
sacra que omnnb feremortuis exhibentur.
ubi & ludos cõmemorat funebres. tãquã hoc
sit in aximum diuinitatis indicium. quod ñ
soleant ludi nisi numinib glebrari Hermes
ipse dequonunc agitur : in eoden ipsolibro
ubiquasi futura prenuntiando deplorans ait
Tunc terra ista scis sima: sedes delubroꝵ atq
tonplorum sepulchroꝵ erit mortuoꝵq ple¬
nissima : Deos egrpti. homines mortuos eẽ
tistatur. Cum enim dixiss& ꝓauos suos. mul¬
tum errantes circa deoꝵ rationon incrędulos.
& non anim aduertentes ad cultum religionã
diuinam inuenis se artem qua efficerent deos
cui inuentȩ inquit. adiunxer̃ uirtatem
denundi natura conuenientẽ. eamq miscen¬

Expanded text:
tes nolunt uidere. ut non adtendant in omtes nolunt uidere. ut non adtendant in omnibus litteris paganorum aut non inueniri aut uix inueniri deos, qui non homines fuerint mortuisque diuini honores delati sint. Omitto, quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos et probat per ea sacra, quae omnibus fere mortuis exhibentur, ubi et ludos commemorat funebres, tamquam hoc sit maximum diuinitatis indicium, quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. Hermes ipse, de quo nunc agitur, in eodem ipso libro, ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: \'Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima\', deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Cum enim dixisset proauos suos multum eet non animadvertentes ad cultum religionemque divinam, invenisse artem qua efficercui inventae adjunxerunt virtutem de mundi natura convenientem, eamque miscen
Abbreviated transcription (Latin):
& ipsi facti sunt. &iam ipsis fauentib credimꝰ
tius cumdo ler& tempus eẽ. uenturũ: quo
illa auferentur exagrpto que fat&ur
a multum errantib & incredulis. & acultu
diuinę religionis auersis ec̃. instituta:
dit inter cetera. Tunc terra ista scĩs sima :¬
sedes delubroꝵ atque temploꝵ. sepulchroꝵ
erit mortuoꝵq plenis sima Qua siuero
sulla non auferrentur non essent homines
morituri. aut alibi essent mortui ponendi
quam in terra: & utique quanto plus uolue¬
retur temporis & dierum : tantomaior. e&
numerus sepulchroꝵ. propter maiorem numcꝰ¬
rum mortuorum. Sed hoc uidetur dolere: qđ
momoriȩ martrrum nr̃oꝵ templiscoꝵ delu¬
brisque succederent. ut uidelic& qui hȩc
legunt animo a nob a uerso atq: peruerso.
putent apaganis cultos fuis sedeos inteplis
a nob̾ autem colimortuos insepulchris lanta
enim homines impiicȩcitate in montes quod¬
ammodo offendunt resq oculos suos ferien¬

Expanded text:
et ipsi facti sunt, etiam ipsis fauentibus credimuet ipsi facti sunt, etiam ipsis fauentibus credimutius, cum doleret tempus esse uenturum, quo illa auferrentur ex Aegypto, quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu diuinae religionis auersis esse instituta, ait inter cetera: Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima; quasi uero, si illa non auferrentur, non essent homines morituri, aut alibi essent mortui ponendi quam in terra; et utique, quanto plus uolueretur temporis et dierum, tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. Sed hoc uidetur dolere, quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. ut uidelicet, qui haec legunt animo a nobis auerso adque peruerso, putent a paganis cultos fuisse deos in templis, a nobis autem coli mortuos in sepulcris. Tanta enim homines inpii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferien
Abbreviated transcription (Latin):
ses angelos nos uocamꝰ. rationalesq creatu¬
ras scȩ̃ cȩlests habitationis. siue sedes. siue
dominationes. siue principatus. siue potestates :
amici esse omnino non possunt: a quibus
tamlonge absunt animi affectione. quam
longe absunt auirtutib uitia & abonitate
quasi medietatem ambiendũ est adbeniuoln¬
tiam seu boneficientiam deorum. uel potius
angeloꝵ bonoꝵ: sed ꝑbonȩ uoluntatis simili¬
tudinem quacum illis sumus &cum illis uiuimꝰ
& cum illis dm̃ quem colunt colimꝰ: & sieos car¬
nalibus oculis uidere non possumꝰ: inquantũ
autem dissi militudine uoluntatis & fragili¬
tate infirmitatis miserisum : in tantũ ab tis
longesumus uitȩ merito noncorporis loco¬
Non enim qua interra conditione carnis
habitamus. sedsi inmunditia cordis t̃rena
sapimus nonas iungimꝰ. Cumuero sinam.
utquales ipsisunt simus: fide illis interim
propingͥuamus siabillo nos fieribeatos aqͦ

Expanded text:
sanctos angelos nos uocamus rationalesque creatusanctos angelos nos uocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis siue sedes siue dominationes siue principatus siue potestates, amici esse omnino non possunt, a quibus tam longe absunt animi affectione, quam longe absunt a uirtutibus uitia et a bonitate quasi medietatem ambiendum est ad beneuolentiam seu beneficentiam deorum uel potius angelorum bonorum, sed per bonae uoluntatis similitudinem, qua cum illis sumus et cum illis uiuimus et cum illis Deum quem colunt colimus, etsi eos carnalibus oculis uidere non possumus; in quantum autem dissimilitudine uoluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus, in tantum ab eis longe sumus uitae merito, non corporis locoNon enim quia in terra condicione carnis habitamus, sed si inmunditia cordis terrena sapimus, non eis iungimur. Cum uero sanamur, ut quales ipsi sunt simus; fide illis interim propinquamus, si ab illo nos fieri beatos, a quo
Abbreviated transcription (Latin):
tus est ds̃: sed talihomini. non omni homini
Qualis ẽ. ergo is teds̃ quem non facer& homo
nisi errans & in crȩdulus. &auersus a uerodõ
porro sidemones qu gg antũt lntem plis
per artem nescio quamimaginib inditi. Hoc ẽ
uisibilibus simulacris abeis hominib quihac
arte fucerunt deos. cum ab errarent auersiq
es sent acultu & religione diuina. non sunt
inter nuntii nec interpretes inter homines &
homines quamius crrantes & increduli &auersi
açcultu a creligione diuina tamenes sine
dubio melior essunt quos deosipsi artefecerunt.
refłat ut quod pos sunt tãquam denones pos¬
sint. uelqua si bene ficia pres tando magis no¬
centes quia magis decipientes. uelaꝑto male¬
faciendo: Netamen quod lib& horum. nisi
quando ꝑmittuntur alta & secreta dĩ proui¬
dentia. non autem tam quam medii inter ho¬
mines deos ꝑ amicitiam deoꝵ. multũ apud
homines ualeant. Huenim diis bonis quos

Expanded text:
tus est deus, sed tali homini, non omni homini. tus est deus, sed tali homini, non omni homini. Qualis est ergo iste deus, quem non faceret homo nisi errans et incredulus et auersus a uero Deo? Porro si daemones, qui coluntur in templis, per artem nescio quam imaginibus inditi, hoc est uisibilibus simulacris, ab eis hominibus, qui hac arte fecerunt deos, cum aberrarent auersique essent a cultu et religione diuina, non sunt internuntii nec interpretes inter homines et homines, quamuis errantes et increduli et auersi a cultu ac religione diuina, tamen eis sine dubio meliores sunt, quos deos ipsi arte fecerunt; restat, ut, quod possunt, tamquam daemones possint, uel quasi beneficia praestando magis nocentes, quia magis decipientes, uel aperte malefaciendo nec tamen quodlibet horum, nisi quando permittuntur alta et secreta Dei prouidentia, non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum aput homines ualeant. Hi enim dis bonis, quos
Abbreviated transcription (Latin):
dentibus. fid edibus. religiosis: Simul&iam
demonstrans. ipsos homines quieos fecerunt
sibimet importasse: uteos haberent deos
quinon erant dis Uerum est quippellud ꝓ¬
pheticum: si faciet homodeos. ecce ipsi ñ suN
di Deos ergo tales. talium doos arte factos
atalibus cum appellass&. hermes id .ẽ. idolis
demones ꝑ artem nescio quam cupiditatũ suarũ
uinculis inligatos: cũ appellar& factos abho¬
minib: deos. non tam̃ cis dedit. quod platonicus
apuleius. Vndeiam satis dixim: & quam sit
in conueniens absurdumq: monstrauimus.
utipseessent interpretes & intercessor es int̃
deos quos fecit & homines quosidem facitds̃:
Hinc afferentes uota: inde munera referen¬
tes N imis enim stultum est qredere deos
quos fecerunt homines plus ualere apud
deos quos fecitds̃: quamualent ipsi homines
quos idem ipse fecitds̃ Demon quippe simu¬
lacro arte impia conligatus. ab homine fac¬

Expanded text:
dentibus, fidelibus, religiosis; simul etiam dentibus, fidelibus, religiosis; simul etiam demonstrans ipsos homines, qui eos fecerunt, sibimet inportasse, ut eos haberent deos, qui non erant di. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt di. Deos ergo tales, talium deos, arte factos a talibus, cum appellasset Hermes, id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum uinculis inligatos cum appellaret factos ab hominibus deos, non tamen eis dedit, quod Platonicus Apuleius unde iam satis diximus et quam sit inconueniens absurdumque monstrauimus, ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos, quos fecit Deus, et homines, quos idem fecit Deus; hinc adferentes uota, inde munera referentes. Nimis enim stultum est credere deos, quos fecerunt homines, plus ualere aput deos, quos fecit Deus, quam ualent ipsi homines, quos idem ipse fecit Deus. Daemon quippe simulacro arte inpia conligatus ab homine fac
Abbreviated transcription (Latin):
ingentib gloriã eius. in omnib populis mira¬
bilia cius. qm̃magnus dñs & laudabilis nimis
terribilis .ẽ. suꝑoms deos. Quia om̃s duger¬
tium demonia: dñs autem cados fecit
Qui ergo doluit uenturũ fuisse tempus
quo aufer& cultus idoloꝵ: & in eos quicole¬
rent dominatio dȩmonioꝵ malo spũ instiga¬
tos. semꝑuolebat istam captiuitatẽ manere.
qua transacta. psalmꝰ canit aedificaridomũ
in omni terra: prenuntiabat illa hermes do¬
lendo: p̃nuntiabat heo
do Etquia sp̃seudꝰ
hȩc per scõs ꝓphe¬
tas canebat.
&icn hermes ipsoca que nolebat & dolebat auferri
non a prudentib & fidelibus. & religiosis. sed
aberrantib & incrudelis etacultu diuine religi¬
onis auersis. ec̃. instituta miris modis coactus
est confiteri. Quiquamuis ens appella&tdeos:
tamen cumdicit a talibus hominib factos qua¬
les esse utique nondebem̃. uelit. nolit. ostendit
colendos non esscabcis. quitales non sunt. qua¬
les fuerunt aquibus facti sunt Hoc .ẽ. a pru¬

Expanded text:
riam eius, in omnibus populis mirabilia eius; quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis, terribilis est super omnes deos. Quia omnes di gentium daemonia, dominus autem caelos fecit. Qui ergo doluit uenturum fuisse tempus, quo auferretur cultus idolorum et in eos, qui colerent, dominatio daemoniorum, malo spiritu instigatus semper uolebat istam captiuitatem manere, qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. Praenuntiabat illa Hermes dolendo; praenuntiabat haec do. Et quia Spiritus haec per sanctos prophetas canebat, etiam Hermes ipse ea, quae nolebat et dolebat auferri, non a prudentibus et fidelibus et religiosis, sed ab errantibus et incredulis et a cultu diuinae religionis auersis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Qui quamuis eos appellet deos, tamen cum dicit a talibus hominibus factos, quales esse utique non debemus, uelit nolit, ostendit colendos non esse ab eis, qui tales non sunt, quales fuerunt a quibus facti sunt, hoc est a pru
Abbreviated transcription (Latin):
post eam captiuitatẽ qua illos homines de
quibus credentib indm̃ tamquam lapidib
uiuis domus edificatur captos demonia pos¬
sidebant. Nequeenim quia deos homo facie¬
bit ideo non abeis possidebatur ipsequife¬
cerit: quando incorum societatem colendo tradu¬
cebatur: Soci& itemdico: nonidolorum sto¬
lidorum. seduersutoꝵ demoniorum. Namquid
sunt idola nisi quod eadon scriptura dicit.
Oculos habent & non uident: & quicquidta¬
ledematerus lic& a fabro effigiatis. tamen
uita sensuq carentib dicendum fuit: Sedin¬
mundi sp̃s eis don simulacris arteilla nefaria
conligati: cultorum suoꝵ animas insuam so¬
cietatem redigendo mistrabiliter captiuaue¬
rant Vndedicit apls. Scimus quia niħ . ẽ.
idolum. Sed queimmolant gentes: demoniis
immolant. & nondõ. Nolouos socios fieri
dononioꝵ Posthanc ergo captiuitatẽ. qua
homines amalignis denonib: tonebantur :
didomus edificatur in omni terra. Vndecctu¬

Expanded text:
post eam captiuitatem, qua illos homines, de post eam captiuitatem, qua illos homines, de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus uiuis domus aedificatur, captos daemonia possidebant. Neque enim, quia deos homo faciebat, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo; nolo uos socios fieri daemoniorum. Post hanc ergo captiuitatem, qua homines a malignis daemonibus tenebantur, Dei domus aedificatur in omni terra; unde titu