comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iͦn contumeliam: & in hieremia ꝓlixius
scribitur. qui narrat pꝰ cet̾a. Descendi in
domum figuli. & ecce ipse faciebat opus
in rota: & dissipatum ẽ. uas quod facie¬
bat manib suis. Rursumq fec̃ ex eodẽ
luto aliud uas: sic̃ placuit in conspectu
eius. Et factus ẽ. sermo dnĩ ad me: diceis.
siñpossum sic̃ figulus iste facere. uos
domus isrł dic̃ dñs: ecce sicut lutum in
manu figuli. sic uos estis in manib meis
domꝰ ifrł. Illudq qͦd scͥptum ẽ. ego omĩ¬
bus stellis p̃cepi. occasionem quibꝰdam
tribuit. qͦd astra rõnabilia sint & animã
sensumq hãnt. Neq enim aiunt p̃ciꝑ&¬
nͥ intelligentibꝰ: non recordantes qͦd & in
no: & quod in euangłio saluator uentos
& mare increpũit. in qͥbus sensum atq
rõnem non eẽ. ꝑspicuum ẽ. Hec dic̃ dñs.
labor egypti &e negotiatio ȩchiopiȩ &

Expanded text:
vero in contumeliam ? Et in Jeremia prolixius vero in contumeliam ? Et in Jeremia prolixius scribitur, qui narrat post caetera: Descendi in domum figuli, et ecce ipse faciebat opus in rota, et dissipatum est vas quod faciebat in manibus suis. Rursumque fecit ex eodem luto aliud vas, sicut placuit in conspectu ejus. Et factus est sermo Domini ad me dicens: Si non possum sicut iste figulus facere vos domus Israel, dicit Dominus? Ecce sicut lutum in manu figuli: sic vos estis in manibus meis domus Israel . Illudque quod scriptum est: ego omnibus stellis praecepi, occasionem quibusdam tribuit, quod astra rationalia sint, et animam sensumque habeant. Neque enim, aiunt, p intelligentibus: non recordantes quod in no . Et quod in Evangelio Salvator ventos et mare increpaverit , in quibus sensum atque rationem non esse, perspicuum est. Haec dicit Dominus: Labor Aegypti, et negotiatio Aethiopiae,
Abbreviated transcription (Latin):
sub neemia. nec om̃s uias eiꝰ fuisse directas
cui supͣ scͥptum ẽ. assumpsi & accinxi te
& ñ cognouisti me: & rorobabelis statum
qui sub nucu ac potestate medorũ fuit
acq ꝑsarum. omnia que dicunt᷑ excedẽ.
Nleq enim ⁊orobabel extrux̃ ciuitatem
nec captiuitatem dimisit: ut
pellari potest. qui sub aliis uniusi¬
bus hoc nomine caruit. Quid sͥ autent
tum figuli: numqͥd qui arat arabit ter¬
ram.scire ñ ualeo: nisi forte theodotio¬
nis sequar editionem. qui ꝓ hoc posuit.
Ue ei qui contendit contra factorem suũ
arans arantes t̾ram: quod scilicet uulñ&
inpenitentiam corda mortalium & in
morem sulcoꝵ ea subruat atq subũtat.
Sed & hec friuola int̾pretatio ẽ. Porro qͦd
tur ds̃. & apłs paulus in epła loqͥtur ad
romanos. Numqͥd dic̃ figm̃tum ei qui
sefinx̃ quid me fecisti sic: Annon ht̃ po¬
testatem figulus luti ex eadem massa
facere aliud qͥdem uas in honorem. aliud

Expanded text:
sub Neemia, nec omnes vias ejus fuisse directas. sub Neemia, nec omnes vias ejus fuisse directas. Cui supra dictum est: Assumpsi, et accinxi te: et non cognovisti me; et Zorobabel statum, qui sub nutu ac potestate Medorum fuit atque Persarum, omnia quae dicuntur excedere. Neque enim Zorobabel exstruxit civitatem, nec captivitatem dimisit, nec rex appellari potest, qui sub aliis vivens regibus, hoc nomine caruit. Quid sibi autemtum figuli? Numquid qui arat, arabit terram? Scire non valeo: nisi forte Theodotionis sequar editionem, qui pro hoc posuit: Vae ei qui contendit contra factorem suum, arans arantes terram: quod scilicet vulneret in poenitentia corda mortalium, et in morem sulcorum ea subruat atque subvertat. Sed et haec frivola interpretatio est. Porro quod tur Deus, et apostolus Paulus in Epistola loquitur ad Romanos: Numquid dicit figmentum ei qui se finxit: quid me fecisti sic? Annon habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
astrorum uarietate decoraui ut moraren¬
tur in t̾ra cultores dĩ: quid mirum si fi¬
lium meum iustum regẽ miserim mͦ.
siue ab inferis sustitaũm. cuiꝰ om̃s uiȩ
directe sunt: Peccatum enim non fecit:
nec inuentus ẽ dolus in ore ens. Qui edi¬
ficet ciuitatem meam suꝑ petram. adu̾¬
sum quam porte inferi non p̃ualeant:
et que in monte posita latere non pos¬
sit demonicisq priꝰ iunculis alligatos
om̃s dimutat libos. ñ inp̃cio neq in
mum̃ibus: gͣtis enim salui facti sumus.
audientib apłis atq facientibꝰ: gratis ac¬
cepistis gratis date. Nonnulli hec ad ro¬
robabel refer̃ qui edux̃ captiuos de ba¬
bilone & edificauit ciuitatem & extruxit
cemplũ. ꝓpħantib aggeo & racharia: acq
dicentibꝰ. Manꝰ zorobabel fundauer̃ domũ
istam. et manꝰ eius complebunt eam: s
nos rectiꝰ dicimꝰ & ueriꝰ. nec cẏrum edifi¬
casse ciuitatem. que postea extructa ẽ.

Expanded text:
astrorum varietate decoravi, ut morarenastrorum varietate decoravi, ut morarentur in terra cultores Dei: quid mirum si Filium meum, justum regem miserim mundo, sive ab inferis suscitaverim, cujus omnes viae rectae sunt? Peccatum enim non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus . Qui aedificet civitatem meam super petram, adversum quam portae inferi non praevaleant ; et quae in monte posita, latere non possit : daemoniacisque prius vinculis alligatos, omnes dimittat liberos, non in pretio neque in muneribus: gratis enim salvi facti sumus, audientibus Apostolis atque facientibus: Gratis accepistis, gratis date . Nonnulli haec ad Zorobabel referunt, qui eduxit captivos de Babylone, et aedificavit civitatem, et exstruxit templum, prophetantibus Aggaeo et Zacharia, atque dicentibus: Manus Zorobabel fundaverunt domum istam, et manus ejus complebunt eam . Sed nos rectius dicimus et verius, nec Cyrum aedificasse civitatem quae postea exstructa est
Abbreviated transcription (Latin):
creaũm: qui mea mandata conserue
Et om̃s uias illius dirigam. Ipse enim
uissurus ẽ. ut edificet᷑ ciuitas mea ierin
& captiui redeant in uideam: non ob
p̃cium neq munera. s ob meam uo¬
luntatem dic̃ dñs deus exercituum.
Qui autem ceptam ad xp̃m refert in¬
telligentiam: sic explanationis suc
uerba moderatur. Ue eis qui concra
turum: quasi lutum et testa de te¬
stis contradicat figulo suo. Uequi
muliere: factusꝙ sublege. hec gͦ dicit
dnis sc̃s isrł. qui plafmau̾it in u̾ginaliut̃o
saluatorem: dicens ꝑ gabrielem. Sp̃s ses̃
cabitur filius oĩ. Int̾roget me testa & fu¬
turdiũ secreta ꝑquirat: & p̃cipiat michi
quomꝰ adoptiuos filios qui in meum fi¬
uum credituri sunt debeam regere. Dicit
&r euangelista ioħes. Quot qͦt eum rece¬
ꝑunt: dedit eis potestatem filios dĩfieri.
Sm autem ego feci t̾ram ut habitaretur
ab hominib & celos extendi desuꝑ. et eos

Expanded text:
creaverim, qui mea mandata conservet; creaverim, qui mea mandata conservet; et omnes vias illius dirigam? Ipse enim jussurus est, ut aedificetur civitas mea Jerusalem, et captivi redeant in Judaeam. Non ob pretium, neque munera, sed ob meam voluntatem, dicit Dominus Deus exercituum. Qui autem coeptam ad Christum refert intelligentiam, sic explanationis suae verba moderatur: Vae eis qui contradturum; quasi lutum et testa de testis contradicat figulo suo. Vae qui muliere, factusque sub lege. Haec ergo dicit Dominus Sanctus Israel, qui plasmavit in virginali utero Salvatorem, dicens per Gabrielem: Spiritus scabitur Filius Dei: interroget me testa, et futurorum secreta perquirat. Et praecipiat mihi, quomodo 538 adoptivos filios, qui in meum Filium credituri sunt, debeam regenerare. Dicit et evangelista Joannes: Quotquot eum receperunt, dedit eis potestatem filios Dei fieri . Sin autem ego feci terram, ut habitaretur ab hominibus, et coelos extendi desuper, et eos
Abbreviated transcription (Latin):
ad cyri ꝑsonam uolunt referre que
dicta sunt locum istum int̾precantur
Me ingentia pollicente quod ꝓpt̃ re¬
ulsionem populi mei muudeam. omia
cyro regnante substernam: ue ei qui
incredulus ẽ. & ñ putat uentura que
dico. Quasi si lutum & testa confracta
calumnietur figulum suum quare
facta uel cur ita facta sunt: & opͦ corꝰ
de futis. Qum potiꝰ nosse debetis quo
filios meos popłm isrł opus manum
mearum ñ ur̃o arbitrio sed mea uolun¬
tate dispensem. Ut qui pͥus eis tenebra.
& malum creaui: nc̃ lucem & pacem
tribuam. Ego enim sum ds̃ qui non
inuacuum creaui t̾ram ut eẽt deser¬
ta & squalida: s ut homines habita¬
rent in ca. Ego extendi siue firmaui ee
los ut angłorum eẽnt habitacłm. stel¬
larumq eos uarietate distinxi. & mi¬
ꝑ aui singulis quo current ordine &
dierum ac m̃sium annorumq diũsa
spacia complerent. Qui gͥ celum fecia
t̃ram quid magnum ẽ. siunum regen

Expanded text:
ad Cyri personam volunt referre quae ad Cyri personam volunt referre quae dicta sunt, sic locum istum interpretantur. Me ingentia pollicente, quod propter reversionem populi mei in Judaeam, 537 omnia Cyro regna substernam: Vae ei qui incredulus est, et non putat ventura quae dico, quasi si lutum et testa confracta calumnietur figulum suum, quare facta, vel cur ita facta sit; et opus contra de futuris; quin potius nosse debetis, quod filios meos, populum Israel, et opus manuum mearum, non vestro arbitrio, sed mea voluntate dispensem: ut qui prius eis tenebras et malum creavi, nunc lucem et pacem tribuam. Ego enim sum Deus, qui non in vacuum creavi terram; ut esset deserta et squalida, sed ut homines habitarent in los, ut Angelorum essent habitaculum. Stellarumque eos varietate distinxi; et imperavi singulis quo currerent ordine, et dierum ac mensium annorumque diversa spatia complerent. Qui igitur coelum feci et terram, quid magnum est, si unum regem
Abbreviated transcription (Latin):
igit eẽ de terra.e qui contͣdicit fic¬
tori suo. testa de sanlus t̃re. Numqͥd dicit
lutum figulo suo quid facis. & opus
tuum absq manib est: Ne qui dicit
patri quid generas: & mulieri quid
Uenta int̾rogate me suꝑ filios meos: &
suꝑ opus manuũ mearum mandatis
michi. Ego feci t̃ram. & hominem suꝑ
eam creaui. Ego manus mee tecender̃
celos. & omni militie eorũ mandaui.
Ego fuscitaui eum ad nusticiam: q os
uias cius dirigam. Ipse edificabit enui¬
non in p̃cio neq in munerib diẽ dñs¬
ds̃ exercituum.lxx. Quid melius feci
quam lutum figuli: Numqͥd arans
arabit t̾ram: Num qͥd dicit lutum fi¬
manus: Ne qui dicit patri quid gn̾as
& matri quid parturis: Sic enim dic̃
gate me de filiis meis. & de oꝑib manu¬
um mearum mandate mͥ. Ego feci tram
hominem suꝑ eam. Ego manu mea
firmaui celum: ego omnib stellis man¬
daui. Ego suscitabo eum cum iusticia
regem: & om̃s uie illius recte. Ipse edifi¬
cabit ciuitatem meam. & captiuicatẽ

Expanded text:
e qui contradicit finctori suo: testa de samiis terre. Numquid dicit lutum figulo suo quid facis: et opus tuum absque manibus est? Ve qui dicit patri quid generas: et mulieri quid me super filios meos et super opus manuum mearum mandate mici. Ego feci terram: et hominem super eam creabi ego. Manus mee tetenderunt celos: et omni militie eorum mandabi. Ego suscitabo eum ad iustitiam: et omnes vias eius dirigam. Ipse edificabit civinon in pretio neque in muneribus, dicit Dominus exercituum. LXX: Quid melius feci quam lutum figuli? Numquid arans arabit terram? Numquid dicet lutum fimanus? Vae qui dicit patri, quid generas: et matri, quid parturis? Sic enim dicitgate me de filiis meis, et de operibus manuum mearum mandate mihi. Ego feci terram, et hominem super eam. Ego manu mea firmavi coelum: ego omnibus stellis mandavi. Ego suscitavi eum cum justitia regem: omnes viae illius rectae. Ipse aedificabit civitatem meam, et captivitatem
Abbreviated transcription (Latin):
UIIL CASUS
opprimunt naui¬
gantes. Siuchem̃¬
tior flaũit uentus
tempestas formi¬
dini ẽ.Si aura mo¬
¶deratio summa ia¬
centis elementi t̃ga crispaũit: piratarũ
insidias ꝑtrescunt. atq ita fit. ut fragili
animȩ ligno creditȩ. aut metuant ꝑicu¬
lum aut sustineant. Quorũ utrũq altero
grauius ẽ. uel mortem timere ꝑpetuo:
uel quã timueris sustinere. hoc mͥ in rsa¬
ie pelago nauiganti: accidere iuideo. Dũ
enĩ in offenso cursu uela tendunt᷑. &.¬
securis nautarũ manib sulcans eqͦris
campos carina delabitur: subito lau¬
guoris turbo consurgens. tantis unda¬
rum molib & collisorum int̾se fluctu¬
um fragore resonante. pauida amicoꝵ
nobilitatis & uͥginitatis exemplum. non
sileant oculitui. clamaq incorde alba
pat̃. & cum psalinista loquere. exurge ut
quid dormis dñe: ut inuinctum in ysaã
cuditur: qui necdum ꝑuenit ad calcẽ
& int̾im donec misericors & miserator
dñs patiens & multarũ miserationum

Expanded text:
i casus opprimunt navigantes. Si vehementior flaverit ventus, tempestas formidini est. Si aura moderatior summa jacentis elementi terga crispaverit, piratarum insidias pertimescunt. Atque ita fit, ut fragili animae ligno creditae, aut metuant periculum, aut sustineant: quorum utrumque altero gravius est, vel mortem timere perpetuo, vel quam timueris sustinere. Hoc mihi in Isaiae pelago naviganti accidere video; dum enim inoffenso cursu vela tenduntur, et securis naturarum manibus, sulcans aequoris campos carina delabitur, subitus languoris turbo consurgens, tantis undarum molibus et collisorum inter se fluctuum fragore resonante, pavida amicorum nobilitatis et virginitatis exemplum, non sileat pupilla oculi tui; clamaque in corde: Abba pater . Et cum Psalmista loquere: Exsurge, ut quid dormis, Domine ? ut injunctum in Isaiam cuditur, qui necdum pervenit ad calcem. Et interim donec misericors et miserator Dominus, patiens et multarum miserationum
Abbreviated transcription (Latin):
sint cyri ꝑsone ningere ñ incelligo: isi
forte theodotionis utar editione qui tn¬
tulit. in te fortis & non ẽ alius p̃ter eum
ds̃ ꝓpt̾ea tu fortis absconditus ds̃ isrł sal¬
uator. Quocumq se u̾terint non ualebunt
laqueos ueritatis effugere. fac enim eẽ
in ꝙyro dm̃. & ñ eẽ alium pret̃ eum qui

Expanded text:
sit Cyri personae convenire, non intelligo. Nisi sit Cyri personae convenire, non intelligo. Nisi forte Theodotionis utantur editione, qui transtulit, In te est fortis, et non est alius praeter eum Deus: propterea tu fortis absconditus Deus Israel Salvator. Quodcumque se verterint, non valebunt laqueos veritatis effugere. Fac enim esse in Cyro Deum, et non esse alium praeter eum qui
Abbreviated transcription (Latin):
fabricatores errorum. Ifrł saluatꝰ: in
dño salute ȩt̃na: ñ confundemini & uon
erubescetis usq in scłm scłi. Lxx. Sic dic̃
oñs sabaoth. laborauit egyptꝰ & nego¬
tiatio ethiopum & sabam iuri excelsi
ad te tͦnsibunt. & tui erunt serui. & se
quent᷑ uincti manicis & tͣnsibunt ad te &
ad orabunt te & inte adorabunt: qm̃ in
te deus ẽ. & non ẽ deus absq te. Tuenim os
es &r nesciebamꝰ. ds̃ ifrs saluator: confun¬
dant᷑ & erubescant om̃s adũsarii euis
& ambulent in confusione innouami¬
in ad me infulȩ. Isrł saluator a dño salu¬
te ęt̾̃na. ñ confundent᷑ neq erubescent
usq inȩt̾nũ. Et in hoc loco qui secunt᷑
hystoriam dicunt egyptum & ethiopas
gentemq sabeam que trans ethiopiã
est seruisse cyro. & ei gentes ultimas fu¬
isse subiectas: atq ex mirabili intellexis¬
se uictoria quod in ea eẽt deus & non ẽ
alius p̃ter cum qui in illo habitaret. dz̃¬
absconditꝰ deus isrł saluator. qͦmodo pos¬

Expanded text:
res errorum. Israel salvatus est in Domino salute aeterna: non confundemini, et non erubescetis usque in saeculum saeculi. LXX: Sic dicit Dominus Sabaoth: Laboravit Aegyptus, et negotiatio Aethiopum et Sabaim: viri excelsi ad te transibunt, et tui erunt servi, et te sequentur vincti manicis, et transibunt ad te, et adorabunt te, et in te orabunt: quoniam in te Deus est, et non est Deus absque te. Tu enim Deus es, et nesciebamus: Deus Israel Salvator: confundantur et erubescant omnes adversarii ejus, et ambulent in confusione. ÷ Innovamini ad me insulae  Israel salvatur a Domino salute aeterna: non confundentur neque erubescent usque in aeternum. Et in hoc loco qui sequuntur historiam, dicunt Aegyptum, et Aethiopes gentesque Sabaim, quae trans Aethiopiam 540 sunt, servisse Cyro, et ei gentes ultimas fuisse subjectas: atque ex mirabili intellexisse victoria, quod in eo esset Dominus, et non esset alius praeter eum qui in illo habitaret Dabsconditus, Deus Israel Salvator, quomodo pos
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicta compleuero diumatione ꝓbem
diunitatem. Ego enĩ mistĩum quod
retͦ cunctis generationib fũat ignoratũ
ĩmo consilium meum statum eẽ. ninc
dico ut cum illud uideritis eẽ effeccum
nullum sciatis dm̃ nͥ eum qui hec fuã
cognouit immo p̃cepit fieri. Ego sum
qui ab oriente uocaui eum. Et pucant
hebrei cyrum regem ꝑsarum siue darũ
medorum pͥncipem. Et de t̾ra longin¬
qua uirum uoluntatis mee. qui exple¬
at omnẽ uoluntatẽ meam: contͣbaby¬
lonem caldeos. Siue ut nos uerum eẽ
conuincimꝰ dnm̃ saluatorem: de quo

Expanded text:
praedicta complevero, divinatione probem praedicta complevero, divinatione probem divinitatem. Ego enim mysterium quod retro cunctis generationibus fuerat ignoratum, immo consilium meum staturum esse nunc dico; ut cum illud videritis effectum, nullum sciatis Deum, nisi eum qui haec futura cognovit, immo praecepit fieri. Ego sum qui ab Oriente voco avem, ut putant Hebraei, Cyrum regem Persarum, sive Darium Medorum principem; et de terra longinqua virum voluntatis meae, qui expleat omnem voluntatem meam contra Babylonem atque Chaldaeos. Sive ut nos verum esse convincimus, Dominum Salvatorem, de q
Abbreviated transcription (Latin):
uirũ uoluntatis mee. et locutꝰ sum
et adducam illud: creaui & faciam ilis
lxr ¶Dem̃tote horum o ingemisci.
agite penitentiam qui erratis. Reati¬
mini ad me et mem̃tote pͥorũ aseci¬
annuntio pͥus nouissima antequan
fiant et compleant᷑. Et dixi. omnisuo¬
luntas mea stabit. et cuncta que dou¬
taui faciam. Qui uoco ab orience Mẽ
et de t̃ra longinqua: de quib cogitau
locutꝰ sum et adduxi: creaui &e fentui
uos ipse genui. ipse portaui: et abn¬
fantia usq ad senectutẽ non uñ m̃iti
s mea pietate saluamini. Deserite iola
que fecistis: et ad uniꝰ dei cultũ r̃ꝰ¬
mini. Agite penitentiam ingemiscite
ꝓerrore qui uos tenuit. ĩmofundami¬
ni ne rursum subitꝰ idolatrie uos tu¬
bo subũtat. Et redite adcor. id ẽ. adn¬
tem ur̃am: qui simulachra ueneran¬
tes uelut furiosi in ligna impingeba¬
tis & lapides. Ab initio mundi conside
ꝓpħas nuntio que facturꝰ sum. Ut cun

Expanded text:
virum voluntatis meae; et locutus sum, virum voluntatis meae; et locutus sum, et adducam illud, creavi et faciam illud. LXX: Mementote horum, et ingemiscite: agite poenitentiam qui erratis. Revertimini corde, et mementote priorum a saecannuntio prius novissima antequam fiant et compleantur, et dixi, omnis voluntas mea stabit, et cuncta quae cogitavi facium. Qui voco ab Oriente avem, et de terra longinqua, de quibus cogitavi: locutus sum, et adduxi: creavi et feci. Quia vos ipse genui, ipse portavi, et ab infantia usque ad senectutem, non vestro merito, sed mea pietate salvamini: deserite idola quae fecistis, et ad unius Dei cultum revertimini. Agite poenitentiam, ingemiscite pro errore qui vos tenuit; immo fundamini, ne rursum subitus idololatriae vos turbo subvertat: et redite ad cor, id est, ad mentem vestram, qui simulacra venerantes velut furiosi in ligna impingebatis et lapides. Ab initio considerate muProphetas nuntio quae facturus sum: ut cum
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ mercenariꝰ : cuiꝰ ñ sunt oues: cum
uiderit lupum fugit. Qui gͥ feci & ge¬
nui liberos: ego fero. ipse portabo. Iux
ta.lxx. qui dixer. qui portamini erut̃o
& erudimini ab infantia usq ad sene¬
ctutem: hoc sig̾cat qͦd frustra legi dei
die ac nocte meditent᷑. Non habentes
noticiam dĩ. s hominũ acbestiarum
simulachra uenerantes: in tantum
ut correptione indigeant ꝓpħali: per
quam loquit᷑ ad eos ds̃. Cui assimilastis
me & ad equastis me & reliqua. quod
aurum argentumq contulerint. et
conducto scũario fecerint idola. & ado¬
rauerint oꝑa manuũ suarũ que porten¬
tur humeris. et confixa atq stabilia s
non ualeant cõmoueri. nec ꝓdeẽ his
a quib colunt᷑. Manifesta cranscurri¬
mus: ut xp̃i misccłia clausa reseremus.¬
dio nouissima. & ab initio que necdũ
facta sunt dicens. Consiliũ meum sta¬
bit: et omnis uoluntas mea fiet. Uocãs
ab oriente auem &e de t̾ra longinqua

Expanded text:
autem mercenarius est, cujus non sunt oves, cum autem mercenarius est, cujus non sunt oves, cum viderit lupum, fugit. Quia igitur feci et genui liberos, ego feram et ipse portabo. Juxta Septuaginta qui dixerunt: Qui portamini ex utero, et erudimini ab infantia usque ad senectutem, hoc significat, quod frustra legem Dei die ac nocte meditentur, non habentes notitiam Dei, sed hominum ac bestiarum simulacra venerantes: intantum ut correptione indigeant prophetali, per quam loquitur ad eos Deus: Cui assimilastis me, et adaequastis? et reliqua: quod aurum argentumque contulerint, et conducto statuario fecerint idola, et adoraverint opera manuum suarum, quae portentur humeris, et confixa atque stabilita se non valeant commovere, nec prodesse his a quibus coluntur. Manifesta transcurrimus, ut dio novissima, et ab initio quae necdum facta sunt, dicens: consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. Vocans ab Oriente avem, et de terra longinqua
Abbreviated transcription (Latin):
sup̃ exposiumꝰ: s multo uiliꝰ domus
iacob & reliquias ifrł ob ꝓpinquitatẽ
carnis & sangͥnis & quasi fecis reliqui¬
arũ isrł: docetq eos instar puerorum
atq lactantium. ita dõ quasi inacris
utero & uulua p̃gnantis ex egypto eẽ
portatos. Non quo ineffabilis dei un¬
comp̃hensibilisq maiestas aut uterũ
habeat aut uuluam pedesq &e. manus
qr ceta corꝑis m̃bra: s quo nos affectũ
ex ut̃o ante luciferũ genui te: in hebreo
scriptum bt̃. menone.ai. quod inter¬
p̃tatur deuulua. Presentiarum uͦ ñ
solum deuceio & uulua scͥptum est
hocn esecen & merenem: sed men
Que p̃positio. significat ex meo ut̃o
siue ex mea uulua. Et ẽ. sensus. Quiuos
genui ab infantia. et meo utero uuluaq
gestaui: ipse usq ad senectutem pro¬
tegam. ñ meam s ur̃am: ut eos doceat
diuuina miscłia eẽ saluandos. Creator
enĩ omiũ parei creatẽ sue: et pastor bo¬
nus ponit animã suã pro ouibus. qr

Expanded text:
s s Jacob, et reliquias Israel, ob propinquitatem carnis et sanguinis, et quasi faeces reliquiarum Israel. Docetque eos instar puerorum atque lactentium, ita a Deo, quasi matris utero, et vulva praegnantis, ex Aegypto esse portatos. Non quo ineffabilis 546 Dei incomprehensibilisque majestas, aut uterum habeat, aut vulvam, pedesque, et manus, et caetera corporis membra; sed quo nos affectum ex utero ante luciferum genui te, in Hebraeo scriptum habet, MEREHEM quod interpretatur, de vulva. In praesentiarum vero non solum de utero, et de vulva scriptum est, hoc est, MEBETEN et MEREHEM sed MENNI quae praepositio significat ex meo utero, sive ex mea vulva. Et est sensus: Qui vos genui ab infantia, et meo utero vulvaque gestavi, ipse usque ad senectutem protegam, non meam, sed vestram, ut eos doceat divina misericordia esse salvandos. Creator enim omnium parcit creaturae suae, et pastor bonus ponit animam suam pro ovibus suis . Qui
Abbreviated transcription (Latin):
aurificẽ ut faciat dm̃. & ꝓceclunt & ado¬
rant &e portant illum in humeris gestan¬
tes & ponentes in locosuo. Et stabit: ac
de loco suo ñ mouebit᷑. S & cũ clamaũint
adeum ñ audiet. de tribulatione ñ sal¬
uabit eos.lxx. udite domꝰ iacob &
om̃s reliquie iftł: qui portamini de ut̃o
&erudimm. A paruulo usq ad senec¬
tutem ego sum: & donec senescatis ego
sum.Ego sustineo uos. ego feci. et ego di¬
mictam: ego suscipiam. & ego saluos uos
faciam. Cui assimilastis me : Hidete &¬
cogitate qui erratis. & confertis aurũ
de saculo & argentum in statera appen¬
ditis & conducitis artificem: fecer̃ oꝑa
manuũ. & inc̾uati adorauer̃. Portant
illud in hum̃is  uadunt: si aũ posue¬
rint illud in loco suo manet & ñ mo¬
uebit᷑. & qui clamaũit ad illud ñ au¬
diet: & de malis ñ lib̃abit eum. Nequa¬
quam eũ appellat iacob. nec ifrł: qͦd &
ipsum absq comunctione serui & pu¬
eri & electi insuggillatione popłi dici

Expanded text:
aurificem, ut faciat Deum: et procidunt et adorant. Portant illum in humeris, gestantes et ponentes in loco suo, et stabit, ac de loco suo non movebitur. Sed cum clamaverint ad eum, non audiet: de tribulatione non salvabit eos. LXX: Audite me, domus Jacob, et omnes reliquiae Israel qui portamini de utero, et erudimini a parvulo usque ad senectutem. Ego sum, et donec senescatis ego sum: ego sustineo vos: ego feci, et ego portabo: ego suscipiam, et salvos vos faciam. Cui assimilastis me? Videte, excogitate qui erratis et confertis aurum de sacculo, et argentum in statera appenditis, et conducitis aurificem: fecerunt opera manuum, et incurvati adoraverunt: portant illud in humeris, et vadunt. Si autem posuerint illud in loco suo, manet, et non movebitur: et qui clamaverit ad illud, non audiet, et de malis non liberabit eum. Nequaquam eum appellat Jacob, nec Israel, quod et ipsum absque conjunctione servi et pueri et electi in sugil
Abbreviated transcription (Latin):
ditus ꝓpt̃ assumpti corꝑis sacram̃tum:
e dẽ isrł saluator quod int̃pretaturibe
hic enim uixta angłin gabrihel saliabt
popłm suum. Confusi funt & erubae
om̃s simul: scribe uidelicet & phars
Et tabuer̃ in confusione fabricatorese¬
roris. qui in toto mundo diffrminauq
mendacium: ut eum drent ab apłis fir¬
to eẽ sublatum. Ifrł autẽ saluat ñ¬

Expanded text:
ditus propter assumpti corporis sacramentum, et Deus Israel Salvator, quod interpretatur Jesus. Hic enim juxta Angelum Gabrielem salvabit populum suum . Confusi sunt et erubuerunt omnes simul. Scribae videlicet et Pharisaei. Et abierunt in confusione fabricatores erroris, qui in toto mundo disseminavere mendacium, ut eum dicerent ab Apostolis furto esse sublatum . Israel autem salvat
Abbreviated transcription (Latin):
dubitat. Cumq hȩc facta st̃ ñ est auer¬
sus furor eiꝰ s adhuc manꝰ eiꝰ extentasi¬
ue excelsa. quȩ habitũ irascentis & ꝑcu¬
tientis ostendit. Et notandũ in his õib.
qͣd ñ eis ex ꝓbret idolatriã. non alia pa¬
cata ꝓpter que offend̾int d̾m. s qͥa

Expanded text:
dubitat. Cumque haec facta sint, non est adverdubitat. Cumque haec facta sint, non est adversus furor ejus: sed adhuc manus ejus extenta, sive excelsa, quae habitum irascentis, et percutientis ostendit. Et notandum in his omnibus, quod non eis exprobret idololatriam, non alia peccata, propter quae offenderint Deum, sed q
Abbreviated transcription (Latin):
irȩ: & reuelationis iusti iudicii dei. Quȩ
sit aut̃ manꝰ quȩ extendit᷑ uel eleuat᷑¬
stius. Manꝰ enĩ dnĩ tetigit me. Unde
diabolus sciens potentẽ manũ dñi &
tuã & tange omĩa quȩ habet: nͥ in
tũ dr᷑ qͦd futurũ est: consuetudinem
seqͥt᷑ ꝓpħalẽ in qua tam certa st̃ quȩ
fut᷑a dicunt᷑. ut putent᷑. ẽẽ. p̃terita.
Qd̃ & in psalmis dr᷑. Dedert̃ in cibum
meũ fel: & in siti mea potauer̃t me
aceto. Et iterũ. Diuisert̃ sibi uestim̃ta
Qd̾ꝙ seqͥtur & ꝑcussit eũ id÷ pͦpłm su¬
um: & contͣbati st̃ montes. Nonces
qͥdã putant contͣrias fortitudines:
siue eos spc̃ qui in ministerio dei sui.
& qͥb tͣduntur peccatores ad pumien¬
dum. Nos aut̃ hyꝑbolice dictũ pu¬
temꝰ qͦd ꝓ magnitudine maloꝵ imini¬
nentiũ etiã montes cõmoueant᷑ & ca
urbrũ. Hoc accidisse iudeis pꝰ passionẽ
dñi sub uespasiano & adriano nemo

Expanded text:
irae, et revelationis justi judicii Dei. Quae irae, et revelationis justi judicii Dei. Quae sit autem manus qustius, « Manus enim Domini tetigit me. » Unde diabolus sciens potestatem in manu Domtuam et tange omnia quae habet, nisi in quod 86 futurum est, consuetudinem sequitur prophetalem, in qua tam certa sunt quae futura dicuntur, ut putentur esse praeterita. Quod et in Psalmis canitur: Dederunt in cibum meum fel, et siti mea potaverunt me aceto . Et iterum: Diviserunt sibi vestimenta suum, et conturbati sunt montes: montes quidam putant contrarias fortitudines; sive eos spiritus qui in ministerio Dei sunt, et quibus traduntur peccatores ad puniendum. Nos autem hyperbolice dictum putamus, quod pro magnitudine malorum imminentium etiam montes commoveantur, et urbium. Hoc accidisse Judaeis post passionem Domini sub Vespasiano et Adriano, nemo
Abbreviated transcription (Latin):
& sermonẽ scĩ isrł blasphemauert᷑
dicentes. Demoniũ habet. &. samari¬
ldcirco iratus est furor dñi in pͦpłm
suũr: qui pͥus iratus fuerat contra pͥn¬
cipes & potentes qui sapientes eratł
in ocłis suis. & iustificauert̾ impiũ
ligna ignis. & calor flãme excusserat.
ut potentes potent̾ torm̃ta pat̾entur.
Et extendit manũ suã adu̾sũ eũ quẽ
uocat pͦpłm suũ: eo qͦd fuerit pars he¬
reditatis eiꝰ. & funicłs possessionis illiꝰ.
Extendit aut̃ manũ ut ꝑcutiat: & fu¬
ror eiꝰ irascit᷑. De qͦ in alio loco legimꝰ.
Dñe ne in furore tuo arguas me:ne
ꝙ mira tua corripias me. Et ieremias.
Corripe nos inqͥt dñe: uerũptam̃ in u¬
dicio & ñ infurore. Furorẽ aut̃ dñs ha¬
subiaceat: s quo nos delinqͥmus nisi
irascentẽ audierimꝰ dñm ñ timeamus.¬
Unde & apłs scribit qͦd bonitas dei &
patientia ꝓuocet nos ad pęnitentiã.
Nos aut̃ scd̃m duritiã & inpenitens
cor nr̃m. thesauritamꝰ nobis irã in dic

Expanded text:
 Israel blasphemarunt, dicentes: Daemonium habet, et SamariIdcirco iratus est furor Domini in populum suum, qui prius iratus fuerat contra principes et potentes, qui sapientes erant in oculis suis, et justificaverunt impium lingua ignis, et calor flammae exusserat, ut potentes potenter tormenta paterentur. Et extendit manum suam adversum eum, quem vocat populum suum: eo quod fuerit pars haereditatis ejus, et funiculus possessionis illius . Extendit autem manum, ut percutiat, et furor ejus irascatur, de quo et in alio loco legimus: Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me . Et Jeremias: Corripe nos, inquit, Domine; verumtamen in judicio, et non in furore . Furere autem subjaceat, sed quo nos qui delinquimus nisi irascentem audierimus DomUnde et Apostolus scribit, , quod bonitas Dei, et patientia provocet nos ad poenitentiam: nos autem secundum duritiam et impoenitens cor nostrum, thesaurizemus nobis iram in die
Abbreviated transcription (Latin):
uinũ ñ bibant: ne cũ bib̾int obliuiscai¬
tur sapientiȩ. Int̾ uinũ & sicerã iuxta
anagogen hoc.eẽ. arbitror: qͥd uinũ¬
ina ẽ plurib ꝑturbatio est. Uerbigr̃a.
libidinis auariciȩ.gulȩ. & muidiȩ.Si¬
continet passiones: quas rectius lati¬
no sermone ꝑturbationes possumus¬
dicere qͦd statim mentis euertant. &¬
ebrios faciant nescire qͥd agant. Qui
gͦ possunt plurimũ. debent carere
uitiis: & maxime ira quȩ furori ꝑxi¬
ma est ne qͣnto plus possunt : tanto
ampliꝰ subiectis noceant. Miscit sicerã.
qui cũ ebrietate plenus sit ad decipi¬
endos hoĩes. umbras ꝗͣsdã & imagi

Expanded text:
inum non bibant, ne cum biberint, obliviscantur sapientiae. Inter vinum et siceram juxta anagogen hoc esse arbitror, quod vinum e pluribus una perturbatio est, verbi gratia, libidinis, avaritiae, gulae, et icontinet passiones, quas rectius Latino sermone perturbationes possumudicere, quod statum mentis evertant, et ebrios faciant nescire quid agant. Qui ergo praesunt, plurimum debent carere vitiis, et maxime ira, quae furori proxima est: ne quanto plus possint, tanto amplius subjectis noceant. Miscet siceram qui cum ebrietate plenus sit, ad decipiendos homines, umbras quasdam et imagi
Abbreviated transcription (Latin):
sti pane dicimꝰ. Gustate & idete: q̃m
suauis est dñs. Et contͣrio qͣndo dicimuᷤᷤ
lib̾a nos amalo. & mundꝰ in maligno
positus est: diaboli cupimꝰ insidiis li¬
berari. Qd̾ aut̃ ipse tenebrarũ & aman¬
tudins significet᷑ in om̃ĩb crebriꝰ legimꝰ.
Sed & hoc possumꝰ dicẽ qͦd oĩa contͣria
dogmata ueritati amara sint. & sola
dulcis ueritas. Unde cauendũ est: ne
ꝓueritate seqͣin᷑ mendaciũ. ne ꝓlumme
tenebras. Multȩ emĩ st̃ uiȩ quȩ indent᷑
hominib recte: & nouissima earum
ꝑueniunt in ꝓfundũ inferm. Est qͦq
iustus ꝑiens iniusticia sua: cui drͦ. ne
sis iustus multũ. Quas ob causas isrł it¬
ꝓmittit se uia ambulat᷑um regia. nec
ad sinstrã. nec ad dext̾am declinat᷑um.
Et ut loqͣr qͦd sentio difficile hoc male¬
dicto qͥs carere potest. cũ & malis fre¬
quenter ad ulem᷑ ꝓpter potentiã: & bo¬
nos despiciamꝰ ꝓpter inopiã. Undc sig¬

Expanded text:
tate et videte, quam suavis est Dominus . E contrario quando dicimus: Libera nos a malo ; et: Mundus in maligno positus est , diaboli cupimus insidiis liberari. Quod autem ipse tenebrarum et amaritudinis significetur nominibus, crebrius legimus. Sed et hoc possumus dicere, quod omnia contraria dogmata veritati amara sint, et sola dulcis veritas. Unde cavendum est, ne pro veritate sequamur mendacium, ne pro lumine tenebras. Multae enim sunt viae quae videntur hominibus rectae, et novissima earum perveniunt in profundum inferni. Est quoque justus periens in justitia sua, cui dicitur: Ne sis justus multum . Quas ob causas Israel repromittit se via ambulaturum regia, nec ad sinistram, nec ad dexteram declinaturum . Et ut loquar quod sentio: difficile hoc maledicto quis carere potest, cum et malis frequenter adulemur propter potentiam, et bonos despiciamus propter inopiam. Unde sig
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb saluator loqͥt᷑. De corde nr̃o exeunt
cogitationes male. homicidia. ad ult̾ia.
fornicationes. furta. falsa testimonia.
blasphemiȩ: & reliqua. In felicissum
aut̃ st̃ qui de mane usq: ad uesꝑam
ebrietate. gula & diu̾sis uoluptatibus
occupati: ñ intelligt̃ in se oꝑa dñi. nec
consid̾ant cur creati sint. Propt̾ea cap¬
& multitudo eiꝰ siti exaruit. Hȩc iuxta
litterã accidisse pͦpło iudeoꝵ sub ues¬
pasiano & tito romanis pͥncipib: tã
greca qͣm latina narrat hystoria. Qd̃
quidẽ & spiritalit̾ hodieq patiuntur.
sustinentes ñ famẽ panis. neq sitim
aquȩ:. s famẽ audiendi sermonis dei.
Quia ñ respexert̃ opus dei. nec consid̾a¬
uert̃ oꝑa manuũ eiꝰ. neq habueruił
eiꝰ scientiã. qui semꝑ locutus ꝑ ꝓpħas.¬

Expanded text:
unt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae , et reliqua. Infelicissimi autem sunt qui de mane usque ad vesperam ebrietate, gula et diversis voluptatibus occupati, non intelligunt in se opera Domini, nec considerant cur creati sunt. Proptereat. Haec juxta litteram 78 accidisse populo Judaeorum sub Vespasiano et Tito Romanis principibus, tam Graeca quam Latina narrat historia. Quod quidem et spiritualiter hodie quoque patiuntur, sustinentes non famem panis, neque sitim aquae, sed famem audiendi sermonis Dei: quia nec respexerunt opus Domini, nec consideraverunt opera manuum ejus, neque habuerunt ejus scientiam, qui sem
Abbreviated transcription (Latin):
al dies. Hoc dico ut cõꝑatione isrł
id ÷ decẽ ͥbuũ amabilẽ atꝙ dilectũ.
ostendã iudã in quo erant sacerdo
Et pulchre isrł hoc est totꝰ pͦpłs do¬
mus est. ludas aut̃ qͥ separatis tribub
postea pullulauit: nouellũ dr᷑ dele¬
ctabile. d & hoc notandũ qͦd iuxta
consuetudinẽ ꝓpħalẽ quȩ pͥus ꝑ me¬
taphoram dicta st̃ uel ꝑ parabolã.
pꝰea exponunt᷑ manifestius qͦd uinca
& nouella plantatio isrł & iudas sit.
xpectaui ut fac̾et iudiciũ: & ecce
iłriquitas. Et iusticiã: & ecce damor.
Siue ut lxx tͣnstulert̃. Expectaui ut fa
ceret iudiciũ: & fecit iniqͥtatẽ. Et ñ iu¬
sticiã. s clamorẽ. Uolumꝰ latinis in si¬
niare aurib qͦd ab hebreis didicimꝰ.
ludicũ apd̾ eos appellat᷑ mesphat:
iqͥtas siue dissipatio ut int̾p̾tatus
tera uel mutata. sic ũboꝵ similitud inẽ
temꝑauit. ut ꝓ mesphat. dic̾et mes¬
phaa. & ꝓ sadaca. poneret saaca. &
edegantẽ structurã. sonũq u̾boꝵ uix¬

Expanded text:
a dies . Hoc dico, ut comparatione Israel, id est, decem tribuum, amabilem atque dilectum ostendam Judam, in quo erant sacerdotEt pulchre Israel, hoc est, totus populus, domus est: Judas autem, qui separatis tribubus postea pullulavit, novellum dicitur delectabile. Sed et hoc notandum, quod juxta consuetudinem prophetalem, quae prius per metapostea exponuntur manifestius: quod vinea et novella plantatio, Israel et Judas sit. Et exspectavi ut faceret judicium, et ecce iniquitas: et justitiam, et ecce clamor, sive ut ceret judicium, et fecit iniquitatem, et non justitiam, sed clamorem. Volumus Latinis insinuare auribus quod ab Hebraeis didicimus: Judicium, apud eos appellatur MESPHAT  : iniquitas, sive dissipatio, ut interpretatus tera, vel mutata, sic verborum similitudinem temperavit, ut pro MESPHAT, MESPHAA: et pro SADACA poneret SAACA, et elegantem structuram sonumque
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s qͥb nichil satis ẽ: dictũ puto.
t specialit̾ contͣ iuncã dñi quȩ pro
uuis fecit labruscas: id ÷ ꝓ iudicio im¬
quitatẽ. & ꝓ iusticia clamorẽ. Quȩ ẽ.
enĩ rabies cũ tecta & agri ad depellen-¬
dos ymbres. & ad serendas fruges ha¬
heri dedeant: ea hab̾e cuꝑe in qͥbꝰ cun¬
ctis habitare ñ possis. & quȩ colere ñ
sufficias: alt̾iusꝙ necessitatẽ. tuã fac̾e

Expanded text:
omnes, quibus nihil satis est, dictum puto: et specialiter contra vineam Domini, quae pro uvis fecit labruscas, id est, pro judicio iniquitatem, et pro justitia clamorem. 74 Quae est enim rabies, cum tecta et agri ad depellendos imbres, et ad serendas  Al. cerendas fruges haberi debeant, ea habere cupere, in quibus cunctis habitare non possis, et quae colere non sufficias: alteriusque necessitatem, t
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potest. Si qͥdẽ & ieremias capta iam
urbe: ꝓpħauit in pͦpło. Et ez echiel. da¬
mel quoꝙ & tres pueri uel ꝓpħasse.
uel mirabilia signa etiã incaptiui¬
tate fecisse narrant᷑. & pꝰea aggeus
& zacharias fut᷑a dixert̃ inconsolati¬
onẽ pͦpłi seruientis. Tollit aut̃ dei au¬
xiliũ abhis qui indigni st̃. ut qͥa ñ
senserant dm̃ ꝑ beneficia: sentiant ꝑ
supplicia. Uel ideo truculenta q̃dam
& asꝑa cõminat᷑ : ut conu̾si ad peni¬
tentiã immientia torm̃ta deuitent.
Uerbũ hebraicũ saith: om̃s uoce si¬
mili spinas int̾p̃tati st̃. Si gͦ saich in
p̃senti loco spine dicunt᷑. iuxta aqͥ¬
lã & theodotionẽ. & .lxx. responde¬
ant qͦmͦ supͣ busim ñ labruscas. sed
spinas tͣnstulert̃ Enubib man¬
dabo ne pluant suꝑ eã ymbrem.
lste st̃ nubes qͣs eduxit d̾s ab extremo
t̾rȩ : de qͥb & in psalt̾io legimꝰ. ueri

Expanded text:
em. Siquidem et Hieremias capta jam urbe prophetavit in populo, et Ezechiel, Daniel quoque et tres pueri, vel prophetasse, vel mirabilia signa etiam in captivitate fecisse narrantur, et postea Aggaeus, et Zacharias futura dixerunt in consolationem populi servientis. Tollitur autem Dei auxilium ab his qui indigni sunt: ut quia non senserant Deum per beneficia, sentiant per supplicia. Vel ideo truculenta quaedam et aspera comminatur, ut conversi ad poenitentiam, imminentia tormenta devitent. Verbum Hebraicum SAITH   omnes voce simili spinas interpretati sunt. Si ergo Saith in praesenti loco spinae dicuntur juxta Aquilam et Theodotionem et LXX, respondeant quomodo supra Busim non labruscas, sed spinas transtulerunt. Et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem. Istae sunt nubes quas eduxit 72 Dominus ab extremo ter
Abbreviated transcription (Latin):
ferri statũ. quȩ a deo plantata in bo¬
nũ. ñ uuas attulerit s labruscas. &
postea sit tradita bestiis conculcan¬
da. nec diuinũ ymbrẽ susceꝑit do¬
ctrinarũ. qͥa p̃terita dona contẽp¬
serit t expectaui ut faceret uuas.
& fecit᷑ labruscas. ꝑ labruscis qͣs noᷤᷤ
u̾timꝰ in hebreo scͥptũ est busim. qͦd
pessimos. syminacus at̃eañ: hoc ẽ. im¬
ꝑfectos .lxx. & theodotio. spinas quib
nidei dñm coronauert̃. Illud enĩ expec¬
tauit ut uindemie tp̃r deferrent uuas
ns & uiciis scł̃i demergentes quȩ me
ungelio spine int̾p̃tant᷑. blasphemarũ
stimulos obtulert̃. Puto autẽ meliꝰ esse
busim labruscas qͣm spinas intelligi: ut
cepte tͣnslationis similitudo seruetur.
Unde & saluator dicit in euͣngłio. Nũ¬
qͥd colligunt de spinis uuas: aut de

Expanded text:
ferri statum, quae a Deo plantata in boferri statum, quae a Deo plantata in bonum, non uvas attulerit, sed labruscas; et postea sit tradita bestiis conculcanda: nec divinum imbrem susceperit doctrinarum; quia praeterita dona contempserit. Et exspectavi, ut faceret uvas, et fecit labruscas. Pro labruscis, quas nos vertimus, in Hebraeo scriptum est BUSIM  : quod pessimos: Symmachus ἀτελῆ, hoc est, imperfectos: LXX et Theodotio spinas: quibus Judaei Dominum coronaverunt. Illo enim exspectante, ut vindemiae tempore deferrent 70 uvas ris et vitiis saeculi demergentes, quae in Evangelio spinae interpretantur, blasphemiarum stimulos obtulerunt. Puto autem melius esse, Busim labruscas, quam spinas intelligi, ut coeptae translationis similitudo servetur. Unde et Salvator dicit in Evangelio: Numquid colligu
Abbreviated transcription (Latin):
sepsit eã. & lapides elegit ex illa.
& plantauit uineã sorech. & edificauit
turrẽ inmedio eiꝰ. & torcular excruxit
in ea. ꝑmetaphoram ut pͥus diximꝰ
uineȩ descͥbit popłm iudeor quem
sepsit angłoꝵ auxilio & lapides ele¬
git ex eo. uel idola uel oĩa quȩ dei
cultũ pot̾ant impedire. Et planta¬
uit eam uineã sorech. quã solus sym¬
machus electã int̾p̃tatus est. ñ u̾bũ
e u̾bo ut mͥ uidet᷑ expͥmens. s sensũ
qͥ tenet᷑ in u̾bo. Aiunt enĩ hebrei so¬
rech genꝰ eẽ. uitis optime. qͦd uberes
fructus faciat atq ꝑpetuos. Demq
p̃tat᷑. qͦd nos pulcherrimos fructus
uitate. Et torcular struxit in ea. qͦd
qͥdã altare significari putant. sic̃
ad torcular om̃s uue cõportant᷑ atq
calcant᷑ ut ex eis expͥmat᷑ uinũ: sic
altare om̃is pͦpłi suscipit fructꝰ. &
immolatis hostias deuorat. iuxta illd̾
rapax mane comedet. & aduesꝑam
dabit escas. Cuncta quȩ dicunt᷑ de ui¬
nea. possunt & ad aĩȩ humane re-¬

Expanded text:
ex illa, et plantavit vineam Sorec, et aedificavit turrim in medio ejus, et torcular exstruxit in ea. Per metaphoram, ut prius diximus, vineae, describit populum Judaeorum, quem sepsit Angelorum auxilio. Et lapides elegit ex eo, vel idola, vel omnia quae Dei cultum poterant impedire. Et plantavit eam vineam Sorec, quam solus Symmachus electam interpretatus est, non verbum e verbo, ut mihi videtur, exprimens, sed sensum qui tenetur in verbo. Aiunt enim Hebraei, Sorec genus esse vitis optimae, quod uberes fructus faciat atque perpetuos. Denique rpretatur: quod nos in pulcherrimos fructus vitate: et torcular exstruxit in ea, quod quidam altare significari putant. Sicut enim ad torcular omnes uvae comportantur atque calcantur, ut ex eis exprimatur vinum, sic altare omnis populi suscipit fructus, et immolatas hostias devorat; juxta illud rapax, mane comedet: et ad vesperam dabit escam . Cuncta quae dicuntur de vinea, possunt et ad animae humanae re
Abbreviated transcription (Latin):
nis. Cȩlũ enĩ aspic̾e non audebimus.
cuiꝰ habitatorẽ offendimꝰ: & lux nr̃a
quã semꝑ habebamꝰ in deo. tribula¬
tionũ caligine obscurata est. Legi m
cuiꝰdam cõmentariis hoc qͦd dr. leua¬
bit signũ innationib ꝓcul & sibilabit

Expanded text:
nis. Coelum enim aspicere non audebimus, nis. Coelum enim aspicere non audebimus, cujus habitatorem offendimus: et lux nostra quam semper habebamus in Deo, tribulationum caligine obscurata est. Legi in cujusdam Commentariis, hoc quod dicitur: Levabit signum in nationibus procul, et sibilabit
Abbreviated transcription (Latin):
lxx. tͣnstulert̃. ut impetu hostiũ re¬
plerent᷑ om̃s plateȩ cadaũib mortuoꝵ.
Descͥbit gͦ sermo diuinꝰ uelocitatẽ ue¬
nientis exercitꝰ qui ñ sua s dm̃ uen̾it
uoluntate immo attractus sit & si¬
bilo illiꝰ ꝓuocatꝰ. qͦd ñ defecerit nec
tanto itinere laborau̾it. & cupid itate
p̃dandi somnũ ocłis ñ ad miserit. cal¬
ciamenta qͦꝙ illiꝰ non sint attrita. sa¬
gittarioꝵ multitudinẽ. equitũ tmas
curruũ qͣdrigarũq feruorẽ qͦd instar
leonis non tam ad pugnandũ quam
ad p̃dandũ & uorandũ uen̾it & ulu¬
latus uenientis exercitus marinis flu¬
ctib comparet᷑. Ex quo notandũ ubi¬
cũq sonitus maris in scͥpt᷑is appellat᷑
qͥd significet. Cũ gͥ uen̾it romanꝰ ex¬
ercitus. & tenuerit p̃dã & ñ fuerit
qͥ eruat: ꝓpħa cõpatientis affectu
se iungit pͦpło: & ait. Aspiciemus
in t̾ram. & ecce tenebre tribulatio¬

Expanded text:
LXXLXXus mortuorum. Describit ergo sermo divinus velocitatem venientis exercitus, qui non sua, sed Domini venerit voluntate; immo attractus sit, et sibilo illius provocatus, quod non defecerit, nec tanto itinere laboraverit, et cupiditate praedandi, somnum 88 oculis non admiserit, calciamenta quoque illius non sint attrita, sagittariorum multitudinem, equitum turmas, curruum quadrigarumque fervorem, quod instar leonis, non tam ad pugnandum, quam ad praedandum, et vorandum venerit, et ululatus vincentis exercitus, marinis fluctibus comparatur. Ex quo notandum ubicumque sonitus maris in Scripturis appellatur, quid significet. Cum igitur venerit Romanus exercitus, et tenuerit praedam, et non fuerit qui eruat, Propheta compatientis affectu se jungit populo, et ait: Aspiciemus in terram et ecce tenebrae tribulatio
Abbreviated transcription (Latin):
bre tribulationis. & lux ob tenebrica¬
ta ẽ. incaligine eiꝰ. Hebrei hunc locũ
de babilonis & nabuchodonosor intel¬
ligunt ꝓpħari. qͦd dei uoluntate ad
subũterit. Nos aut̃ sequentes ordinẽ
& seq̃ntia suꝑiorib copulantes: id̾o si¬
gnũ innationib ꝓcul eleuatũ. eẽ. dici
mus & sibilasse dñm. uel tͣxisse eos de
eungłii & sermonẽ scm blasphemaue¬
runt. Si enĩ de babylonis eẽt sermo.
iuxta consuetudinẽ ꝓpħalẽ dixisset.
uocabo eũ qui abaquilone. ẽ. eo qͦd
icta iudeȩ sitũ. assy rii atq chaldei
inseptemtrionali plaga sint uel cer¬
significat. & quȩ in t̾rȩ finib cõmorai¬
tur. Haud dubiũ qͥn romanos. & om̃s
uespasiano & adriano romano imꝑio
subiacebant. Unde & italia ab eo qͦd
ibi hesperus occidat: olim hesꝑia di¬
cebat᷑. Et hoc uemente ꝓcussus ẽ. & õs
iudeş montes turbati ft̃ ut int̾ptatus
est theodotio & syminacus uel cõmo¬
ti ut aqͥla posuit. uel exacerbati ut

Expanded text:
tribulationis, et lux obtenebrata est caligine ejus. Hebraei hunc locum de Babyloniis et Nabuchodonosor intelligunt prophetari, quod Dei voluntate addlumque subverterit. Nos autem sequentes ordinem, et sequentia superioribus copulantes, ideo signum in nationibus procul elevatum dicimus esse, et sibilasse Dominum, vel traxisse eos de Evangelii, et sermonem sanctum blasphemaverunt. Si enim de Babyjuxta consuetudinem prophetalem dixisset: Vocabo eum qui ab Aquilone est, eo quod juxta Judaeae situm, Assyrii atque Chaldaei in Septentrionali plaga sint. Vel cersignificat, et quae in terrae finibus commorantur: haud dubium quin Romanos, et omnes Vespasiano et Adriano, Romano imperio subjacebant. Unde et Italia ab eo quod ibi Hesperus occidat, olim Hesperia dicebatur. Et hoc veniente percussus est, et Judaeae montes turbati sunt, ut interpretatus est Theodotio et Symmachus, vel commoti, ut Aquila posuit, vel acerbati, ut
Abbreviated transcription (Latin):
uinearũ siue uͥ decẽ iuga boũ oꝑant᷑.¬
facient batũ unũ. & xxx. modii sem̃tis
facient ephi. ut de denario diurno nu
el. & dñs baptizatꝰ ẽ: redigant᷑ ad ephi
qui ad cõparationẽ multiplicis num̾
unione constringit᷑. Qd̃ aut̃ edificatio
& agricult᷑a refertur ad intelligentiã spi¬
ritalẽ: etiã alio loco paulus apłs docet.
fundatos & radicatos incaritate crescen¬
tes. eẽ. contestans. Unde ęccł̃iastes ñ solisͥ
edificaiit domos. & plantauit uinsas.
& fecit hortos. & pomaria. & instituit
om̃s arbores pomiferas. struxitq pisci¬
nas ut irrigaret saltꝰ. Porro herctici
iaginẽ tm̃ habentes umbrãꝙ uir¬
tutum. & ñ ipsã ueritatẽ: absq fruc¬
tu oꝑum u̾boꝵ folia pollicent᷑. De qͦtũ
arborib dicit dñs. Omĩs plantatio quã
ñ plantauit pat̾ ms celestis eradicabit᷑.¬
go eors de gomorra: uua eor uua fel¬
lis. botrus amaritudinis eis. Furordra¬

Expanded text:
vinearum, sive ubi decem juga boum operantvinearum, sive ubi decem juga boum operantfacient batum unum, et triginta modii sementis facient ephi , ut de denario numero, quel , et Dominus baptizatus est , redigantur ad ephi, qui ad comparationem multiplicis numeri, unione constringitur. Quod autem aedificatio et agricultura referatur ad intelligentiam spiritalem, etiam a« fundatos et radicatos in charitate credentes esse » contestans. Unde et Ecclesiastes non solum sibi aedificavit domos, sed et plantavit vineas, et fecit hortos et pomeria, et instituit omnes arbores pomiferas, exstruxitque piscinas, ut irrigaret saltum. Porro haeretici imaginem tantum habentes umbramque virtutum, et non ipsam veritatem, absque fructu operum verborum folia pollicentur. De quibus arboribus dicit Dominus : « Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus coelestis eradicabitgo eorum de Gomorra: Uva eorum, uva fellis, et botrus amaritudinis eis, furor dra