comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ligno tamen uite quod ẽ inspi¬
ritali paradiso nisi alerentur
anime beatorum: ñꝓmunere
pietatis ⁊ fidelissimȩ confessi¬
onis. latronis anime credentis
inxp̃m. Legeremus para disũ
eodem die fuisse concessum.
a men inquit dico tibi. hodie
mecum eris inparadiso Esse
te ligno: Ipse ẽ quippe sapien¬
tia: dequa ut suꝑus cõmemora¬
ui. scriptum ẽ. lignũ uite ẽ.
amplectentibus eam. Nunquid¬
nã ⁊ hoc refellendum ẽ. quo
uel ut accute ut sibi iudet᷑ irri¬
det. Primo dm̃ ñp̃scisse quod
contigit. Deinde implere ñua¬
luisse quod magnopere cogita¬
uit. Tercio admaledictum se
conuertisse suꝑatumꝰ. Ynde scit
dm̃ ñp̃scisse quod contigit: an
quia contigit: quinimmo siñ
contigisset. nullomodo id p̃¬
scissẽ futurum: quia ñerat fu¬
turum: Aut siputat ꝓpt̾ea ñ
⁊ de xpo dicere. quitalentum
dedit homini nichil adquisi¬
turo. quod ꝓpt̾ea utiq dederat
ut eius augeret᷑ pecunia: quic¬

Expanded text:
ligno tamen illo vitae, quod est in spiligno tamen illo vitae, quod est in spirituali paradiso, nisi alerentur animae beatorum, non pro munere pietatis et fidelissimae confessionis, latronis animae credentis in Christum legeremus paradisum eodem die fuisse cAmen, inquit, dico tibi, hodie mecum eris in paradiso . Esse tae ligno. Ipse est quippe sapientia, de qua, ut superius commemoravi, scriptum est, lignum vitae est amplectentibus eam . Nunquidnam et hoc refellendum est quod velut acute, ut sibi videtur, irridet: primo Deum non praescisse quod contigit; deinde implere non valuisse quod magnopere cogitavit; tertio ad maledictum se convertisse superatum. Unde scit Deum non praescisse quod contigit? an quia contigit? quinimo si non contigisset, nullomodo id praescisset futurum, quia non erat futurum. Aut si putat propterea non et de Christo dicere, qui talentum dedit homini nihil acquisituro, quod propterea utique dederat ut ejus augeretur pecunia, quid
Abbreviated transcription (Latin):
Quomodo inquit ex di male¬
dicto mori ceperit: cũ uita ip¬
sa nunquã ex ipso initium
sũpserit: quasi optauerit ei d̃s
mortem sicut homo homini.
ac ñdi uerba ad sententiam
ꝑtinent punientis. ñ ad iram
maledicentis Punire aut̃ mor¬
te corporali fuit. auite arbore
separare: cum fuisset spiritali¬
ter mortuus animo. utiq seꝑatꝰ
abalimento sapientie: Ds̃ itaq
quid ei contigisset inanimo si¬
gnificare uoluit. seꝑando eũ
aligno uitȩ. quo significabat᷑
sapientia. S ista inquit arbor
quȩ inparadiso uite fructus
ferebat. cui ꝓderat:ciii. nisi
illis pͥmis hominibus masculo
⁊ femine quimparadiso fuerãt
constitut: Deinde istis depa¬
radyso ꝓmerito sue iniquita¬
tis eiectis. mansit ad memoriã
significande spiritalis arboris
uitȩ: quod ẽ ut diximus ipsa
sapientia. beatarum cibus in¬
mutabilis animarum. Ytrum
autẽ illo cibo nunc uescatur
aliquis. nisiforte enoch ⁊helias.
nontemere asseuerandũ puto:

Expanded text:
Quomodo, inquit, ex Dei maleQuomodo, inquit, ex Dei maledicto mori coeperit, cum vita ipsa nunquam ex ipso initium sumpserit? Quasi optaverit ei Deus mortem, sicut homo homini: ac non Dei verba ad sententiam pertineant punientis, non ad iram maledicentis. Punire autem morte corporali, fuit a vitae arbore separare, cum jam fuisset spiritualiter mortuus, animo utique separatus ab alimento sapientiae. Deus itaque quid ei contigisset in animo, significare voluit, separando eum a ligno vitae, quo significabatur sapientia. 26. Sed ista, inquit, arbor quae in paradiso vitae fructus ferebat, cui proderat? Cui, nisi illis primis hominibus, masculo et feminae, qui in paradiso fuerant constituti? Deinde istis de paradiso pro merito suae iniquitatis ejectis mansit ad memoriam significandae spiritualis arboris vitae: quod est, ut diximus, ipsa sapientia, beatarum cibus immutabilis animarum. Utrum autem illo cibo vescatur nunc aliquis, nisi forte Enoch et Elias, non temere asseverandum puto:
Abbreviated transcription (Latin):
nales anime de sapientia ui¬
uunt. quarum mors ẽ insipi¬
entia: huuis rei significãda
gratia lignum uite plantatũ
inparadiso. ut fructu suo mo¬
n hominem nec corpore sine¬
ret Quod gͦ in deseparatus.
traditus ẽ morti consumend̾e
etate. quod nequaquam illi
accidisset. si semꝑ eodem cibo
frueret᷑ significatum ẽ quod
pͥꝰ ab spiritali uite ligno ꝓpt̾
peceatum anima eius exclu¬
interiore iã mortua Nã de sa¬
pientia scriptum ẽ. lignum
uite᷑ amplectentibꝰ eam. Quod
iste ñ intelligens ait: quatinꝰ
gͦ ante maledictũ inmortalis
homo ꝑpetuo uiuere poterat
qui ñdum exista arbore cibũ
sũpserat: quasi aliquis ei dixe¬
rit aut in illo libro aliquis
legerit. quod ñdũ adã sũpse¬
rat excibo arboris uite: quin
potius intelligendũ ẽ. qm̃ in
de illi uita incorpore ꝑpetua
subpetebat: ne uetustate cõ¬
sumeret᷑ etatis ad hoc inde
ꝓhibitus. ut expeccati pena
iã illi eẽt necessitas mortis.

Expanded text:
nales animae de sapientia vinales animae de sapientia vivunt, quarum mors est insipientia, hujus rei significandae gratia lignum vitae in paradiso fructu suo mori hominem nec corpore sineret. Quod ergo inde separatus traditus est morti, consumendus aetate, quod nequaquam illi accidisset, si semper eodem cibo frueretur, significatum est quod prius ab spirituali vitae ligno propter peccatum anima ejus excluinteriore morte jam mortua; nam de sapientia scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam . Quod iste non intelligens ait: Quatenus ergo ante maledictum immortalis homo perpetuo vivere poterat, qui nondum ex ista arbore cibum sumpserat, quasi aliquis ei dixerit, aut in illo libro alicubi legerit, quod nondum Adam sumpserat ex cibo arboris vitae; quin potius intelligendus est, quoniam inde illi vita in corpore perpetua suppetebat, ne vetustate consumeretur aetatis, ad hoc inde prohibitus, ut ex peccati poena jam illi esset necessitas mortis. 25.
Abbreviated transcription (Latin):
cep̃ & ille qͣm decepit ãbo decepti
S recedendo abeo qͥ ñ pot̃ decipi:
⁊ ambo sunt uicti. recedentes
abeo qui ñ potest uinci aquo
utiq qui plus recedit plus um¬
citi: quia tanto ẽ inferior.
quanto deterior Et ideo neces¬
se ẽ. ut qui malum alterius
pͥꝰ inferendo uincere uideret᷑.
amplius ipse bonum amittẽdo
uincatur. Nec fieri potest ut
ei sit locus melior:. cũ causa sit
peior:⁊ quod ad tempus p̃ua¬
luisse uisus ẽ diabolꝰ homine
superato: etiam sic ineternũ
uictus ẽ homine reparato:
Nec di confitentis uerba sunt.
s potius exꝓbrantis. Ecce adã
chi hanc iniuriam Ytiq acon¬
trario uult intelligi si ad sit
ꝓnuntiator dortus. ñcalũp¬
niator indoctus. Porro autẽ
cui displicet. peccator ꝓhibitꝰ
aligno uite: quid nisi inpune
uult male uiuere. Nec magnũ
erat đo. ⁊ alio quolibet modo
uitam subtra here homini. quẽ
iuuere noluisset s qm̃ ratio¬

Expanded text:
cepit, et ille quem decepit, ambo decepti cepit, et ille quem decepit, ambo decepti sunt, recedendo ab eo qui non potest decipi; et ambo sunt victi, recedendo ab eo qui non potest vinci. A quo utique qui plus recedit, plus vicitur; quia tanto est inferior, quanto deterior. Et ideo necesse est, ut qui malum alteri prius inferendo vincere videtur, amplius ipse bonum amittendo vincatur: nec fieri potest ut ei sit locus melior, cum causa sit pejor. Et quod ad tempus praevaluisse visus est diabolus homine superato, etiam sic in aeternum victus est homine reparato. Nec Dei confitentis verba sunt, sed potius exprobrantis: Ecce Adam hi hanc injuriam , utique a contrario vult intelligi, si adsit pronuntiator doctus, non calumniator indoctus. 24. Porro autem, cui displicet peccator prohibitus a ligno vitae, quid nisi impune vult male vivere? Nec magnum erat Deo, et alio quolibet modo vitam subtrahere homini quem vivere noluisset: sed quoniam ratio
Abbreviated transcription (Latin):
scm̃. Quod libet aut̃ horum
credibilius ostendat᷑. unde
nunc longũ ẽ disputare: nũc¬
animã tamen ñ eẽ partem cłi.
nec de substantia ⁊ natura
euis creatã siue ꝓlatã. s ex
nichilo factã. dubitare fas
ñ ẽ Non itaq sicut iste blas¬
phemus ait inuenitira. serpẽs
in loco meliore quã đs: quia
p̃ualuit decipere hominẽ
quẽ fecerat ds. Nullo enĩ mͦ
deciperet᷑ homo: siñ inse ex¬
altato corde recessisset adeo.
Rera quippe qm̃ diuina ẽ illa
sententia. anteruiã exaltat᷑
cor: ⁊ ubi contra dm̃ exaltat᷑
ibi ab illo deseritur.⁊ inse te¬
nebratur. Quid aut mirum
sidum tenebrat᷑. nescit quid
sequat᷑ : qm̃ ñ a seipso lumen
ẽ. s abillo qui ẽ lumen illu¬
minat᷑. Qd gͦ ds sẽꝑ inuictus sit. etiã hõuictꝰ
ostendit: quia uictus ñ fuisset.
si ab inuicto ñ recessisset. Quo¬
modo ẽ aut̃ uictor hominis
deceptor: cũ asemet ipso sit etiã
ipse deceptꝰ. Unde ⁊ ille quide¬

Expanded text:
sanctum. Quodlibet autem horum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, unde nunc longum est disputare; animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare fas 23. Non itaque, sicut ait iste blasphemus, invenitur serpens in loco meliore quam Deus, quia praevaluit decipere hominem quem fecerat Deus . Nullo enim modo homo deciperetur, si non in se exaltato corde recessisset a Deo. Vera quippe, quoniam divina est, illa sententia: Ante ruinam exaltatur cor . Et ubi contra Deum exaltatur, ibi ab illo deseritur, et in se tenebratur. Quid autem mirum, si dum tenebratur, nescit quid sequatur: quoniam non a se ipso lumen est, sed ab illo qui est lumen, illuminatur? Quod ergo Deus semper invictus sit, etiam homo victus ostendit: quia victus non fuisset, si ab invicto non recessisset. Quomodo est autem victor hominis deceptor, cum a semetipso sit etiam ipse deceptus? Unde et ille qui de
Abbreviated transcription (Latin):
custodirẽt penas inobedien¬
tiȩ ꝑsoluisset: nec uoluit qͦd
ñpotuit. Hoc enĩ uoluit. ut
aut obediens homo eẽt. aut
inobediens inpune ñeẽt. Nec
infructuose uolu it quod
homo ñfuerat seruaturꝰ iubere:
quia pena contẽptoris. docuit
alios obedire. Nec inhomine
pars di restitit dõ: quia siho¬
minis anima pars di eẽt:inec
aseipsa necabaliquo decipi.
necꝰ aliquid male faciendum. siue
patiendum ulla necessitate
cõpelli. nec inmelu̾s uel deteriꝰ
mutari omnino potuisset. flatꝰ
aut̃ ille di qui hominẽ anima¬
uit. factus ẽ abipso ñde ipso:
quia nec hominis flatus homi¬
nis pars ẽ: nec homo eum facit
de se ipsors exaerto alitõ. sũp¬
to ⁊ esfuso. Ds̃ uero potuit et
denichilo: ⁊ uuum rationa¬
bilemq qͦd ñpotest homo:
Quãuis ñ nulli existiment ñ
nunc animatum pͥmum ho¬
minẽ. quando ds in euis faciẽ
sufflauit.⁊ factus ẽ in animã
iuuã: s tunc accepisse sp̃m̃

Expanded text:
custodirent, poenas inobediencustodirent, poenas inobedientiae persolvisset. Nec voluit quod non potuit: hoc enim voluit, ut aut obediens homo esset, aut inobediens impune non esset. Nec infructuose voluit, quod homo non fuerat servaturus, jubere: claruit in cordibus nostris . Si autem alios obedire. Nec in homine pars Dei restitit Deo: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a se ipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid male faciendum, sive patiendum, ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. 22. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit , factus est ab ipso, non de ipso. Quia nec hominis flatus, hominis pars est; nec homo eum facit de se ipso, sed ex aerio halitu sumpto et effuso: Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationalemque, quod non potest homo. Quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam; sed tunc accepisse Spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
positionibus di. qui ⁊ malis
bene.⁊ ꝑuersis recte utiture ⁊
de humano genere uiste ac¬
merito dãnato. familiã scãm
atq numerosam. Nõ eius meri¬
to. s gratia factã sua. in eter¬
num regnum se translaturũ
ẽẽ testatur. Quȩ cũita sint. nec
đs occultare debuit lignum:
quod ꝓpt̾ consecuturã homi¬
nis miseriam. si ex illo contra
ꝓhitionem usurpato digno¬
sceret aquo bono cecidisset¬
⁊ in quod malũ incidisset. ap¬
pellauit lignum dignoscẽtie
boni⁊ mali. Curenim occui¬
taret de quo mandatũ dabat
⁊ ꝑ quod obedientiã cõmẽda¬
bat: nec ignarus fuit hominẽ
peccaturũ: s simuletiã quid
iusti ⁊ bomi fuerat ⁊ depeccã¬
te facturus. sũma utiq diui¬
uitate p̃sciuut. Nec instituit
quod obeẽt si homo sibi obeẽ
noluisset. s potius in stituit
quod ꝓdeẽt. quia homo ñ sine
bona mercede obedientiam
custodisset. ⁊ ñ sine utih exẽ¬
plo: ut eam scĩ eus poster

Expanded text:
positionibus Dei, qui et malis positionibus Dei, qui et malis bene et perversis recte utitur, et de humano genere juste meritoque damnato familiam sanctam atque numerosam, non ejus merito, sed gratia sua factam, in aeternum regnum se translaturum esse testatur. 21. Quae cum ita sint, nec Deus occultare debuit lignum, quod propter consecuturam hominis miseriam, si ex illo contra prohibitionem usurpato dignosceret a quo bono decidisset, et in quod malum incidisset, appellavit lignum dignoscentiae boni et mali. Cur enim occultaret de quo mandatum dabat, et per quod obedientiam commendabat? Nec ignarus fuit hominem peccaturum: sed simul etiam, quid justi et boni fuerat et de peccante facturus, summa utique divinitate praescivit. Nec instituit quod obesset, si homo sibi obesse noluisset: sed potius instituit quod prodesset; quia homo non sine bona mercede obedientiam custodisset, et non sine utili exemplo, ut eam sancti ejus posteri
Abbreviated transcription (Latin):
ñdũ fuerũt. qui hanc usur¬
pantes contra uetitũ ꝑ inobe¬
dientiã peccauerũt. Quibus
aut̃ uidet᷑ sic hominẽ fieri de¬
buisse ut peccare nollet: neis
displiceat sic eẽ factum ut ñ pos¬
set peccare. si nollet. Nũquid enĩ
simelior eẽt qui ñ posset peccare
ideo ñ bene factus ẽ. qui posset
⁊ ñ peccare: Anuero usq adeo
desipiendũ ẽ. ut homo uideat
melius aliquid fieri debuisse
⁊ hoc douidisse ñputet. Aut
putet uidisse.⁊ credat facere
noluisse:aut uoluisse quidẽ
s minime potuisse: Auertat
hoc ds: acordibus piorum.
Sigͦ ratio recta demonstrat.
rationalẽ creaturã illam eẽ
meliorẽ. que nulla inobedien¬
tia deserit dm̃. quã istã quȩ
ita deseruit: sciat quisquis
hoc sapit. nec illam de eẽ
cȩlestibus quȩ nunquã dese¬
rit dm̃: nec istam ita eẽ factã.
ut aliqua necessitate deserere
cogeret᷑ dm̃: Et quia uolun¬
tate deseruit. nichil ex hoc di¬
minutum sapientissimis dis¬

Expanded text:
nondum fuerunt qui hanc usurnondum fuerunt qui hanc usurpantes contra vetitum, per inobedientiam peccaverunt. 20. Quibus autem videtur sic hominem fieri debuisse, ut peccare nollet; non eis displiceat sic esse factum, ut non posset peccare si nollet. Numquid enim, si melior esset qui non posset peccare, ideo non bene factus est qui posset et non peccare? Aut vero usque adeo desipiendum est, ut homo videat melius aliquid fieri debuisse, et hoc Deum vidisse non putet; aut putet vidisse, et credat facere noluisse; aut voluisse quidem, sed minime potuisse? Avertat hoc Deus a cordibus piorum. Si ergo ratio recta demonstrat, rationalem creaturam illam esse meliorem, quae nulla inobedientia deserit Deum, quam istam quae ita deseruit: sciat quisquis hoc sapit, nec illam deesse coelestibus rebus quae nunquam deserit Deum, nec istam ita esse factam ut aliqua necessitate deserere cogeretur Deum; et quia voluntate deseruit, nihil ex hoc diminutum sapientissimis dis
Abbreviated transcription (Latin):
obedientiȩ: nisi quod ipse
pateret᷑ lege iustitie. Hȩc ẽ
nãq pena inobedienti homi¬
ni red dita insemetipso ut ei
uicissim ñ obediat᷑. nec asemet¬
ipso. De quare uberius inaliis:
⁊ maxime inquardo decimo
libro deciuitate di disputa¬
uimus Nunc aut̃ breuit̾ re¬
sponderim ad id qͦd ait iste.
hominis institutorẽ amagno
bono ꝓhibuisse quẽ fecerat.
dũ eũ peccori similem sine di¬
gnoscentia boni⁊ mali eẽ uo¬
luisset hec enim dignoscẽtia.
ñ ẽ beati hominis sapientia.
s miseri exꝑientia. ynde lignũ
nomen accepit: acuius cibo
ẽ homo ꝓhibitus ut obedien¬
tiam cõ mendaret᷑ quȩ maxima
ẽ uirtus. ⁊ ut sic dixerim omĩũ
origo mat̾q uirtutũ. In ea
natura cui sic datum ẽ ar¬
bitrium libere uoluntatis.
ut eam tamen necesse sit uue¬
re sub potestate melioris:
Quãquã ñdefuerint quibꝰ
uisum ẽ illã dignoscentiam
boni⁊ mali magnũ aliquod
bonum fuisse: cuius capaces

Expanded text:
obedientiae, nisi quod ipse obedientiae, nisi quod ipse pateretur lege justitiae. Haec est namque poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei vicissim non obediatur nec a semetipso. De qua re uberius in aliis, et maxime in quarto decimo libro de Civitate Dei disputavimus. 19. Nunc autem breviter responderim ad id quod ait iste, hominis institutorem a magno bono prohibuisse quem fecerat, dum eum pecori similem sine dignoscentia boni et mali esse voluisset. Haec enim dignoscentia non est beati hominis sapientia, sed miseri experientia: unde lignum nomen accepit, a cujus cibo est homo prohibitus, ut obedientia commendaretur quae maxima est virtus, et, ut sic dixerim, omnium origo materque virtutum, in ea natura cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris. Quanquam non defuerint quibus visum est illam dignoscentiam boni et mali magnum aliquod bonum fuisse: cujus capaces
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑobedientiã. ñ morbo ꝑ exꝑi¬
entiam. Nunquid talẽ medi¬
cum inuidisse nobis eiusmo¬
di scientiã diceremus: Quis
dubitet malum eẽ peccatum:
⁊ tamen cũ laude dictum ẽ
nouerat peccatũ. Non gͦ no¬
uerat hoc malum: atq ideo
illam unde adã ꝓhibitus ẽ.
boni ⁊ mali dinoscentiã ñha¬
bebat: hic siquerat᷑ quomodo
quod ñ nouerat arguebat̃.
neq enim peccata ñarguebat
Omiã aut̃ que arguunt᷑ sicut
dicit apłs. a lumine manife¬
stant᷑. Quomodo gͥ aquo ar¬
guebant᷑ ignorabantur: Nõ¬
ne rectissime respondebitur
⁊ nouerat ⁊ ñnouerat: rectis¬
sime omnino. Nouerat enĩ
ꝑsapientiã: ñ nouerat ꝑ ex¬
ꝑientiã huic itaq diuine
sapientie credere debuit adã:
ut ab illa maliscientia quȩ
fit ꝑ exꝑientiã. p̃cepto đi o¬
bediens temperaret. Sic enĩ
malum nescisset: nisi fecisset.
fecit aut̃ sibi. ñ do. Nichil enĩ
facere potuit uoluntate in¬

Expanded text:
per obedientiam, non morbo per experiper obedientiam, non morbo per experientiam: numquid talem medicum invidisse nobis ejusmodi scientiam diceremus? Quis dubitet malum esse peccatum? Et tamen cum laude dictum est noverat peccatum . Non ergo noverat hoc malum, atque ideo illam unde Adam prohibitus est, boni et mali dignoscentiam non habebat. Hic si quaeratur, Quomodo quod non noverat, arguebat? neque enim peccata non arguebat: Omnia autem quae arguuntur, sicut dicit Apostolus, a lumine manifestantur : quomodo igitur a quo arguebantur, ignorabantur? Nonne rectissime respondebitur, et noverat, et non noverat? Rectissime omnino: noverat enim per sapientiam, non noverat per experientiam. Huic itaque divinae sapientiae credere debuit Adam, ut ab illa mali scientia quae fit per experientiam, praecepto Dei obediens temperaret. Sic enim malum nescisset, nisi fecisset. Fecit autem sibi, non Deo. Nihil enim facere potuit voluntate in
Abbreviated transcription (Latin):
dendi pestilentibꝰ maledictis.
adhibeat cõrã salubrius dic¬
tis Ecce enim ineo qͦd rep̃hẽ¬
dit iste hominis cõditorem.¬
quia ꝓhibuerit eum sumere
cybum dinoscentiȩ boni et
mali. tanquã eum pecoribꝰ
parem eẽ uoluisset. nescien¬
tibus ista discernere. ⁊hoc ei
negasset cui potestatẽ dedisset
inbestias. quo solo homo su¬
perat bestias: quã necessa¬
rium ẽ uite bene agendȩ.
quod discimus quedã infide¬
liter disci. ⁊ feliciuis nulla ne¬
sciri: Morbos enim ⁊dolores.
quanto felitius nesciremus:
Sigͦ medicus nos abaliquo
cibo ꝓhiberet. quo accepto
egrotaturos eẽ p̃sciret. ⁊ hoc
appellaret eumdẽ cibum
dignoscentie sanitatis ⁊ imbe¬
cillitatis eo quod ꝑipsum ho¬
mo cum egrotare cepisset. ex¬
periendo dignosceret ⁊quid
inter eẽt inter contractã malã
ua litudinẽ ⁊ ꝑditan sanita¬
tem. quo utiq melius ignoras¬
set.⁊ in illa quã ꝑdidit sanita¬
te mansisset. credens medico

Expanded text:
dendi pestilentibus maledictis, dendi pestilentibus maledictis, adhibeant curam salubribus dictis. Ecce enim in eo quod reprehendit iste hominis Conditorem,tum sit, In principio fecit Deus cibum dignoscentiae boni et mali , tanquam eum pecoribus parem esse voluisset nescientibus ista discernere, et hoc ei negasset cui potestatem dedisset in bestias, quo solo homo superat bestias; quam necessarium est vitae bene agendae, quod discimus quaedam infeliciter disci, et felicius nonnulla nesciri? Morbos enim et dolores quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus nos ab aliquo cibo prohiberet, quo accepto aegrotaturos esse praesciret, et ob hoc appellaret eumdem cibum dignoscentiae sanitatis et imbecillitatis, eo quod per ipsum homo cum aegrotare coepisset, experiendo dignosceret quid interesset inter contractam malam valetudinem et perditam sanitatem; quod utique melius ignorasset, et in illa quam perdidit sanitate mansisset, credens medico
Abbreviated transcription (Latin):
emineret. O mito qͦd potest hic
intelligi significatum eẽ. quod
informis illa materia periit
torum humoris ⁊ humidi ⁊ ido
dictum eẽ congreget᷑ aqua: qͣm¬
i labilis ⁊ mobilis species data ẽ.
appareat aut̃ arida. quia im¬
mobilis fixa ẽ. Nam illud quod
magis ppħa libri huius auc¬
tor intendit. ut eius narratio
rerum factarum. eẽt etiã p̃figu¬
ratio futurarum: Non ẽ con¬
tentiosis ⁊ infidelibus sensibꝰ
ingerendum Cum gͦ tot exitꝰ
pie querentibꝰ pateant. ne te¬
mere tanta rep̃hendat᷑ aucto¬
ritas. unde iste nisi diabolico
instinctu meuis rebus eligit
calũniari. quas ñ ẽ idoneus
conditorem dm̃ cecus ⁊ ingra¬
tus in uehit᷑. ⁊ audet dicere ei
qui se finxit. quare me sic feci¬
sti. cũ omnino quomodo sit
factus ignoret: multum p̃
cipitis mentis audatia ẽ
S uasa irȩ ꝑmittuntur ista
garrire. ut tanquã denegle¬
gentiȩ somno excitentur ua¬
sa misericordiȩ.⁊ studio respõ¬

Expanded text:
emineret? Omitto quod potest hic emineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod informis illa materies aquae torum, humoris et humi: et ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobilis ei species data est; Appareat autem arida, quia immobilis fixa est. Nam illud quod magis Propheta libri hujus auctor intendit, ut ejus narratio rerum factarum esset etiam praefiguratio futurarum, non est contentiosis et infidelibus sensibus ingerendum. Cum ergo tot exitus pie quaerentibus pateant, ne temere tanta reprehendatur auctoritas; unde iste, nisi diabolico instinctu, in eis rebus eligit calumniari, quas non est idoneus conditorem Deum caecus et ingratus invehitur, et audet dicere ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? cum omnino quomodo sit qui fuisset lucis ignarus, cipitis mentis audacia est. Sed vasa irae permittuntur ista garrire, ut tanquam de negligentiae somno excitentur vasa misericordiae , et studio respon
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ sciebat moyses: an moy¬
sen nescisse istã lucẽ diem.
quẽ ñ solum iste. uerũ etiam
qui uerba eius ñ intelligũt
rum congregatione ingerit
nescio quis imperitissimus¬
questionẽ. immo uero ñque
stionẽ. s rep̃hensionẽ. tãquã
ñ recte dictũ sit. Congregent᷑
aque incongregationẽ unã
⁊ appareat arida eoquod aquis
omiã tenebant᷑: ignorans quẽ¬
admodum aqua inaertos ua¬
pores tenuata rarescat.⁊ nebulas
caligine multum occupet spa¬
tii. exiguum uero si congregata
denseat᷑. Nec iã leuis uolitet.
s grauis fluitet᷑. Quid gͦ mirũ
sirara terrã texerat. spi̾sata nuda¬
but. Quid si etiã diuino nutu
inmagnos sinus terre sub Sedit:
atq ita quicquid nature hu¬
mide ꝑtotum eius iacebat. in
partesconcauas confluens
recessit aceteris.⁊ quod oꝑiebat.
apparuit. congregata in humi¬
liora succũbentia qua mare
interflueret ⁊ circum flueret.
atq altiora deserens qua orbis

Expanded text:
quem sciebat Moyses; an Moyquem sciebat Moyses; an Moysen nescisse istam lucem ac diem, quem non solum iste, verum etiam qui verba ejus non intelligunt, quisque etiam solita videre quia bona sunt, hoc est, sibi ea placita comprobare: quisquis autem ionem, sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida ; eo quod aquis omnia tenebantur: ignorans quemadmodum aqua in aerios vapores tenuata rarescat, et nebulosa caligine multum occupet spatii, exiguum vero si congregata densetur, nec jam levis volitet, sed gravis fluitet. Quid ergo mirum, si rara terram texerat, spissata nudavit? Quid, si etiam divino nutu in magnos sinus terrae subsedit, atque ita quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis
Abbreviated transcription (Latin):
dies nobis notissimos quisoli
circuitu reuoluunt᷑ septenarii
ipsius numeri quedã forma
translata ẽ s ⁊ silux facta ẽ
corporalis. Unde nouit quomͦ
eẽ potuerit ante solẽ. ⁊ ante fir¬
mamentũ quod celũ postea
nuncupatumẽ. Remota ab
aspectib terrenorũ insuꝑioribꝰ
partibus mundi ut solus deus
interillam tenebrasq diide¬
ret. Nã inter istas denebras
quȩ nobis faciunt notissimã
noctem. ⁊ lucem quȩ nobis fa¬
ciunt notissimam diem: lumi¬
naria nobis uisibilia ut diui¬
derent imperauit Quis autẽ
ferat quãus ñ sit ñsit indi¬
gnandum potius quam ridẽ¬
dum. indicare istum nobis.
quod diem hore designẽt. ho¬
ras aut soldiscernat atq di¬
sterminet. ⁊ uelle ut credamꝰ
quod moyses ista nescierit.¬
⁊ ideo diem ante quã sol fieret
nominauerit:s conueniant
homines ad librũ istuis audi¬
endum:⁊ ꝓponat᷑ eis quid sit
credibilius. utrum nescisse
quandã lucem.⁊ quendã diẽ.

Expanded text:
dies nobis notissimos, qui solis dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma translata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in superioribus partibus mundi, ut solus Deus inter illam tenebrasque divideret? Nam inter istas tenebras quae nobis faciunt notissimam noctem, et lucem quae nobis facit notissimum diem, luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem antequam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad librum istius audiendum, et proponatur eis quid sit credibilius, utrum istum nescire quamdam lucem et quemdam diem,
Abbreviated transcription (Latin):
dnẽ scđm uerbũ tuum in pa
ce. qm̃ uiderunt ocłi mei sa
luta re tuũ: Hic siresponde¬
rit aliam eẽ lucẽ de qua dic¬
tum ẽ. fiustis aliquãdo tene¬
bre. nunc aut lux indomi¬
no. quia spiritalis lux men¬
dis ẽ ista ñcarnis: Aliam uero
illam dequa scriptũ ẽ. Dixit
đs fiat lux ⁊ facta ẽ lux que
ad ocłos ꝑtinet ⁊ corporales.
Primo conficebit᷑ aluce sũma
quod ẽ ipse ds. fieri potuisse
qualemcũq infimã lucẽ. bo¬
nã tamen. Deinde unde scit
etiam qualis ⁊ quanta sit. Utrũ¬
postremo spiritalis ancorpo¬
ralis: nisi forte fideles homi¬
nes quiquãdui sunt incorpo
re peregrinãt᷑ adnõ. Possunt
tiam merito ipsuis fidei lux uo¬
cari:⁊ angłi ñpossũt qui sẽꝑ
uident faciẽ patris: UInde gͦ
scit utrũ talis lux pͥmitus fac¬
ta sit. Ynde scit quomodo in
illa luce uespere ⁊ mane possit
intelligi: quomodo deniq
senario numero p̃sentata
fuerit oꝑib di. ⁊ in ea septima
requieuerit ds. unde adistos

Expanded text:
blasphema loquacitas: quia et ipsos in quantum homines sunt, UT XII. 16. Hic si responderit, aliam esse lucem de qua dictum est, Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino; quia spiritualis lux mentis est ista, non carnis: aliam vero illam de qua scriptum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; quae eis naturali excellentia praestat primo confitebitur a luce summa, quod est ipse Deus, fieri potuisse qualemcumque infimam lucem, bonam tamen. Deinde, unde scit etiam qualis et quanta sit? postremo, utrum spiritualis, an corporalis? Nisi forte fideles homividit Deus quia boni sunt; et ideo re, peregrinantur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane possit intelligi? Quomodo denique senario numero praesentata fuerit operibus Dei, et in ea septima requieverit Deus, unde ad istos
Abbreviated transcription (Latin):
tã misericorde corde subuenit.
quã sibi subueni uoluisset.
si errore uel infirmitate simili
laboret: hic infalitiã detestabi¬
lem uertit Deinde quero ad
romanos. corithios. galathas.
ephesios. colosenses. philipẽ¬
ses. tesalonicenses. quomodo
loquebat᷑ apłs. inqua illarũ
quinq ꝑsonarum eos ẽẽ de¬
putio gentes erant non in
circumcisione isrłite: Ad hos
quippe sibi distributũ ministe¬
rium fuisse testat᷑ ubi dicit
quod eribarnabȩ dexteras
societatis dederint. petrus
⁊ iacobꝰ & iohannes. ut ipse
quidẽ cum barnaba ad gentes:
illi aut̃ ad circũcisionẽ irent.
Et alio loco aꝑtissime dicit:
Quã diu ego sum gentium
apłs: i multis aliis locis ꝓpͥo
p̃dicabat: quid opus erat ut
taret ignaris uinculum. sicut
ista pestis arbitratur erroris.
aquo eos fuisse liberos magis
debuit gratulari: Quid op
erat ut ad romanos sic eẽt ex¬
orsus. paulus seruus xp̃iħu¬

Expanded text:
tam misericordi corde subvenit, tam misericordi corde subvenit, quam sibi subveniri voluisset, si errore vel infirmitate simili laboraret, hic in fallaciam detestabilem vertit. Deinde quaero, ad Romanos, Corinthios, Galatas, Ephesios, Colossenses, Philippenses, Thessalonicenses, quomodo loquebatur Apostolus? In qua illarum quinque personarum eos esse deputio Gentes erant, non in circumcisione Israelitae. Ad hos quippe sibi distributum ministerium fuisse testatur, ubi dicit quod ei et Barnabae dexteras societatis dederint Petrus et Jacobus et Joannes, ut ipse quidem cum Barnaba ad Gentes, illi autem ad circumcisionem irent . Et alio loco apertissime dicit, Quamdiu ego sum Gentium apostolus: et multis aliis locis proprio praedicabat, quid opus erat ut taret ignaris vinculum, sicut ista pestis arbitratur, erroris, a quo eos fuisse liberos magis debuit gratulari? Quid opus erat ut ad Romanos sic fuisset exorsus: Paulus servus Chri
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiam loquim interꝑee¬
fectos: ut ꝑfectorũ uideatur
quinta ꝑsona hoc totum ꝓpt̾¬
ea molitus ẽ. ut siquando
aliquid de apłica ꝓferretur
epła ubi attestantur euãgłio
Non sapientibꝯ ⁊ ꝑfectis. sed
uideis locutũ fuisse quasi
iudeorum. ueleis qui sublege
eẽnt sunt. tãquã eẽt ⁊ ipse sub
lege. Ac ꝑhoc subdole atq
mendacit̾ simul antẽ se apud
imꝑfectos edifficare. quod a¬
pud ꝑfectos ñ mentiendo. s
uera dicendo destrueret, hãc¬
ei uidelicet erroris machina¬
tionem nescio quis fabritius
fabricauit: quẽ uelut magi¬
strum ueritatis rome se inue¬
nisse gloriat᷑ . Quis ñ hoc mon¬
strum ñ dico sensus xpĩands.
s qualiscumq humanꝰ exhor¬
icat: ꝑmo enim consideran¬
dũ ẽ. quã se fraudulentissimũ
⁊ mendacissimum ꝓfiteatur.
qui mentientẽ putat ⁊ laudat
apłm & quod ipse dixit ñ fal¬
lentis astu s cõpatientis affec¬
tu qui ad u̾sis animarũ morbis

Expanded text:
« Sapientiam loquimur inter pe« Sapientiam loquimur inter perfectos » ; ut perfectorum videatur quinta persona. Hoc totum propterea molitus est, ut si quando aliquid de apostolica proferretur Epistola, ubi attestantur Evangelio non sapientibus et perfectis, sed Judaeis locutum fuisse quasi Judaeum, vel eis qui sub Lege essent, tanquam esset et ipse sub Lege: ac per hoc subdole atque mendaciter simulantem se apud imperfectos aedificare, quod apud perfectos, non mentiendo, sed vera dicendo destrueret. Hanc videlicet ei erroris machinationem, nescio quis Fabricius fabricavit, quem velut magistrum veritatis Romae se invenisse gloriatur. Quis non hoc monstrum, non dico sensus christianus, sed qualiscumque humanus exhorreat? 4. Primo enim considerandum est quam se fraudulentissimum et mendacissimum profiteatur, qui mentientem putat et laudat Apostolum: et quod ille dixit, non fallentis astu, sed compatientis affectu, quia diversis animarum morbis
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: ñ debuit aꝑfectioribus nciꝑ
⁊ consuetudinẽ abeis uetusta¬
tis excludens adifficilioribꝰ
inchoare.nenouos ad huc ad
fidẽ ꝑ fecta doctrina turbaret:
Deinde uolens qua si ꝓbare
quod dixit. eumdẽ apłm dicẽ¬
tem cõmemorat Cum liber sĩ
exomĩbꝰ. omĩbꝰ me subieci. ut
plures. lucrifacerẽ: ⁊ factus
sum uideis tamquã uideus.
ut uideos lucrifaciam: ⁊ his
qui sublege sunt tamquam
qui sub lege eẽm cũ ipse ñ sim
sub lege: ut eos qui sub lege
sunt lucrifaciã⁊ his quisine
lege sunt. tamquã sine lege
cẽm. cum sine lege di ũsim. sed
sim in lege xpi. ut lucrifaciã
eos qui sine lege sunt factus
sum infirmis infirmus. ut in¬
firmos lucrifaciam Omĩbus
omiã factussum: ut om̃s lucri¬
faciã has quatuor ꝑsonas
uult intelligi inquibus a¬
alterã eorum qui sublege sunt.
Terciam eorum qui sine lege
sunt. Quartã infirmorum
serat hanc ut ad deret. alio
loco inquit suꝑuis iã dixit

Expanded text:
sunt, non debuit a perfectioribus incipere, sunt, non debuit a perfectioribus incipere, et consuetudinem ab eis vetustatis excludens a difficilioribus inchoare, ne novos adhuc ad fidem perfecta doctrina turbaret. Deinde volens quasi probare quod dixit, eumdem apostolum dicentem commemorat: Cum liber sim ex omnibus, omnibus me subjeci, ut plures lucrifacerem: et factus sum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifaciam; et iis qui sub Lege sunt, tanquam qui sub Lege essem, cum ipse non sim sub Lege, ut eos qui sub Lege sunt, lucrifaciam; et iis qui sine Lege sunt, tanquam sine Lege essem, cum sine Lege Dei non sim, sed sim in Lege Christi, ut lucrifaciam eos qui sine Lege sunt: factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacium; omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifaciam . Has quatuor personas vult intelligi, in quibus Aalteram eorum qui sub Lege sunt, tertiam eorum qui sine lege sunt, quartam infirmorum. serat: hanc ut adderet, Alio loco, inquit, superius jam dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
tis. si dixerit homo patri aut
matri corbam. quod ẽ. donum
quodcumq ex me tibi ꝓfuerit.
⁊ ultra ñ dimittitis eum qͥcquã
facere patri suo aut matri.
rescindentes uerbum d̃i per
traditionẽ urãm quã tradidi¬
stis:i si milia huiuismodi multi
uillam dĩ eẽ legeni quã ꝓfanꝰ
iste blasphemat & iude¬
os habere suas traditio¬
nes alibri ꝓpheticis ⁊ legiti¬
mis alienas: Quas appellasse
niles ⁊ genealogias intermi¬
natas. Non hereticus s catho¬
licus lector intelligit. Porro
siuelim testimonia cuncta m¬
lege usi fuerint.⁊ ꝓphetis. quas
testamentum ꝑtinentibus cõ¬
firmet᷑ legis ac ꝓphetarum. ⁊
cõmendet᷑ auctoritas Proin¬
de excogitasse se existimat.
quo pacto subt̾ fugiat moles
głicis licteris delibris uete¬
uribus positorum. quibꝰ eius
uelit. nolit. ceruicata lingua
confitetirr: Ait quippe apłin
ꝓqualitatibꝰ ingeniorũ inqͥnq
ꝑsonis locutũ. In sinuans enĩ
rudi adhuc ppło inquit quȩ dĩ

Expanded text:
Si dixerit homo patri aut matri: Corban quod est donum quodcumque ex me, tibi profuerit: et ultra non dimittitis eum quidquam facere patri suo, aut matri, rescindentes verbum Dei per traditionem vestram, quam tradidistis: et similia hujusmodi multa et illam Dei esse Legem quam profanus iste blasphemat, et Judaeos habere suas traditiones a Libris propheticis et legitimis alienas, quas appellasse aniles, et genealogias interminatas, non haereticus, sed catholicus lector intelligit. Porro si velim testimonia cuncta oli ejus Lege usi fuerint et Prophetis, quas Testamentum pertinentibus, confirmetur Legis ac Prophetarum et commendetur auctoritas. Proinde excogitasse se existimat, quo pacto subterfugiat moles tolicis Litteris de Libris veteribus positorum, quibus ejus, velit nolit, cervicata lingua conteritur. Ait quippe Apostolum pro qualitatibus ingeniorum in quinque personis locutum: Insinuans enim rudi adhuc populo, inquit, quae Dei
Abbreviated transcription (Latin):
dic̃ Qd̃sialiqͥ ex ramis fracti st̃. tu aut̃
cum eẽs oleaster. in sertus es
in illis. ⁊ sotius radicis factus
espͥinguedinis olȩe: noliglo¬
riari adu̾sus ramos Quod siglo¬
riaris. ñturadicem portas.s
radixte Dicis gͦ fracti sunt
rami. ut ego inserar: bene In¬
credulitate fracti sunt: cu aut̃
fide stas: Noli altum sapere:
s time Nam sid̾s naturalibꝰ
ramis ñ peꝑcit: neq tibi par¬
cet Uides gͦ bonitatẽ ⁊ seueri¬
tatem đi In eos quidẽ quiceci

Expanded text:
d si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum esses oleaster, insertus es in illis, et socius radicis factus es et pinguedinis oleae, noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Dicis ergo, Fracti sunt rami ut ego inserar. Bene, incredulitate fracti sunt: tu autem fide stas; noli alium sapere, sed time. Nam si Deus naturalibus ramis non pepercit, neque tibi parcet. Vides ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos qu
Abbreviated transcription (Latin):
rp̃m dñm etiam ipsius dauid.
contestante michi conscientia
mea inspũscõ. quia tristitia
ẽ michi magna ⁊ continuuis
dolor cordi meo. Optabã enim
ego ipse anathema ẽẽ axpõ pro
fratribus meis cognatis scđm
carnem: qui sunt israhelite.
Quorũ ẽ adoptio ⁊ gła ⁊ testa

Expanded text:
minum etiam ipsius David. contestante mihi conscientia mea in Spiritu sancto, quia tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo: optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis cognatis secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum est adopti
Abbreviated transcription (Latin):
ditiones suas. Cum enim inter¬
rogassent phariseriscribe.qua¬
re discpłi tui ñ ambulãt uxta
traditionem seniorũ. s cõmu¬
nibus manibus manducant
pauem. Ille respondens dixit
eis. Bene ꝓpħauit ȩsaias deuo¬
bis hypocritis. sicut scriptũ ẽ
ꝑpłs hic labiis me honorat.
oor aut̃ eorum longe ẽ ame.
Inuanũ aut̃ mecolunt. docẽ

Expanded text:
ditiones suas. Cum enim interrogassent Pharisaei et Scribae, Quare discipuli tui non ambulant juxta traditionem seniorum, sed communibus manibus manducant panem, ille respondens dixit eis: Bene prophetavit Isaias de vobis hypocritis, sicut scriptum est, Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. In vanum autem me colun
Abbreviated transcription (Latin):
eis dicit. Uobis enim dicogẽ¬
tibus quãdui quidẽ ego sum
gentium apłs ministerium
meum glorifico.Siquomodo
ad emulationẽ ꝓuocare po¬
tero carnem meam. ut saluos
faciam aliquos exillis. Si enĩ
reiectio illorum. reconciliatio
ẽ mnundi quȩ erit assũptio
nisi uita exmortuis: Siaut̃
delibatio scã ẽ: ⁊ conspersio
& sira dix scã ẽ. & rami. Deisra¬
elitis quippe dicit. ista. de quibꝰ
ante iam dixerat: Quid gͦ am¬
pluis ẽ iudeo: aut que utili¬
tas cutumcisionis: multum

Expanded text:
eis dicit: Vobis enim dico Gentibus, quamdiu quidem ego sum Gentium apostolus, ministerium meum glorificabo, si quo modo ad aemulationem provocem carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis. Si enim rejectio illorum reconciliatio est mundi, quae erit assumptio, nisi vita ex mortuis? Si autem delibatio sancta est, et conspersio; et si radix sancta est, et rami. De Israelitis quippe ista dicit, de quibus ante jam dixerat: Quid ergo amplius est Judaeo, aut quae utilitas circumcisioni
Abbreviated transcription (Latin):
erat xp̃s. Nescit aut̃ babere pret̾ scͥp¬
turas legittimas ⁊ ꝓpheticas iudeos
quasdã traditiones suas quas ñscͥptas
habent sedmemoriter tenent. ⁊alter in
alterutrũ loq̃ndo transfundit: quas
deuterosim uocant. Ubi dicere audẽt
icredere dm̃ primo homini duas creasse
mulieres: ex quibꝰ texunt genealogias.
uere sicut ait apłs infinitas: parientes
infructuosissimas questiones. Sed
si huic talia nunquam euenit audire:
nunquid contra euangłiũ sic obsur¬
descere debuit ut ñ auerteret uer¬
ba domini xp̃i quibus arguit uide¬
os quod deparentibus non honoran¬
dis impietatem docerent filioᷤᷤ suos:
Ibi quippe ⁊ dei preceptum quod
in lege conscriptum est attestan¬
do commemorauit: nec ob: aliud
arguit. nisi quod reicerent man¬
datum dei ut statuerent tra

Expanded text:
autem habere praeter Scripturas legitimas et propheticas Judaeos quasdam traditiones suas, quas non scriptas habent, sed memoriter tenent, et alter in alterum loquendo transfundit, quas deuterosin vocant: ubi etiam dicere audent et credere, Deum primo homini duas creasse mulieres; ex quibus texunt genealogias, vere, sicut ait Apostolus, infinitas, parientes infructuosissimas quaestiones. Sed si huic talia nunquam evenit audire, numquid et contra Evangelium sic obsurdescere debuit, ut non adverteret verba Domini Christi, quibus arguit Judaeos, quod de parentibus non honorandis impietatem docerent filios suos? Ibi quippe et Dei praeceptum quod in Lege conscriptum est, attestando commemoravit. Nec ob aliud eos arguit, nisi quod rejicerent mandatum Dei, ut statuerent tra
Abbreviated transcription (Latin):
dnĩ: aut quis consilia rius
eius fuit: uste illi cui nullus
ẽ consiliarius:audet eẽ adu¬
sarius: Quid aut̃ inter ẽ mo¬
rituris cunctis quantũ ad
mortẽ attinet corporis. utrũ
singillatim. ansimul om̃s pa¬
riterq moriant᷑. nisi quodcũ
singuli moriuntira. ⁊ omnes
mortem.⁊ om̃s demortuis pati¬
untur dolorem: Cum autem
simul uniu̾sos rapit unus in¬
teritus: saltim nemini relinquit᷑
luctus uerum etiã altius in il¬
lo diluiio consilium di fuit.
quã cor infidelium uel nouit
uel capit. S nolo me. apłorum
petrum potius audiat iste di¬
centem: Indiebus noe cũ fabri¬
caretur archa. octo anmas
saluas factas ꝑ aquam: quod
⁊ uos inquit simili forma bap¬
tisma saluos faciat: Nõ carnis
de positio sordium. s consien¬
dia bonȩ interrogatio indm̃¬

Expanded text:
Domini, aut quis consiliarius Domini, aut quis consiliarius ejus fuit ? et iste illi cui nullus est consiliarius, audet esse adversarius. Quid autem interest, morituris cunctis, quantum ad mortem attinet corporis, utrum singillatim, an simul omnes pariterque moriantur; nisi quod cum singuli moriuntur, et omnes mortem et omnes de mortuis patiuntur dolorem; cum autem simul universos rapit unus interitus, saltem nemini relinquitur luctus? Verum etiam altius in illo diluvio consilium Dei fuit, quam cor infidelium vel novit vel capit. Sed nolo me, apostolum Petrum potius audiat iste dicentem: In diebus Noe cum fabricaretur arca, octo animas salvas factas per aquam: quod et vos, inquit, simili forma Baptisma salvos facit, non carnis depositio sordium; sed conscientiae bonae interrogatio in
Abbreviated transcription (Latin):
bantur. quos bene intelligit᷑
significasse ibc. quãdo uidei
uicti atq confusi cũ audissent
qui sine peccato ẽ. pͥor in illã
lapidẽ iaciat: unus post alte¬
rum recesserunt: Tunc autem
ille ostendens. merito conu̾¬
sationis sue homines diluiui
excepisse sententiã. ⁊ noe iustũ
ad reparationem creature meli¬
oris eẽ seruatũ. cur exinde pe¬
iores oriuntur.⁊ in eodẽ actu
uitȩ sordentis humani generis
etiam nunc natiuitas reuol¬
uitur: Ita hoc dicit. tanquã
iuxerit cum eis qui diluiuo
perierunt.⁊ inde nouerit qͦd
nunc peiores oriunt᷑: S siue
inpeiore. siue in eodẽ. siue in
meliore actu post diluiiũ
genus uersetur humanum:
puto do dimittendum ẽẽ uidi¬
cium. qui nouit retribuere
unicuiq scđm merita eius.
Nec hiuic cani rabido. ad u̾sũ
mat Oaltitudo diuitiarum
sapientie ⁊ scientie diquã in¬
scrutabilia sunt iuditia eius.
÷inuestigabiles uie eius:
Quis enim cogno uit sensum

Expanded text:
bantur ? Quos bene intelligitur bantur ? Quos bene intelligitur significasse Jesus, quando Judaei victi atque confusi, cum audissent, Qui sine peccato est, prior in illam lapidem jaciat, unus post alterum recesserunt. Tunc autem ille ostendens de quo nursationis suae homines diluvii excepisse sententiam, et Noe justum ad reparationem creaturae melioris esse servatum; cur exinde pejores oriuntur, et in eosdem actus vitae sordentis, humani generis etiam nunc nativitas revolvitur? Ita hoc dicit, tanquam vixerit cum eis qui diluvio perierunt, et inde noverit quod nunc pejores oriuntur. Sed sive in pejore, sive in eodem, sive in meliore actu post diluvium genus versetur humanum, puto Deo dimittendum esse judicium, qui novit retribuere unicuique secundum merita ejus: non huic cani rabido adversus mat, O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ quando ait. ubi posuistis
eum. ⁊ quis me tetigit. ⁊ siquid
dixisse huiusmodi legitur.
uidetur doceri uelle quod ne¬
scit. ⁊ camen scit. Sic gͦ ⁊ in illis
libris ds tanquã oblitus ad mo¬
netur: s tamen absit. ut quic¬
quam umquã obliuiscatur:
quid illud ipsum quod dixit
dñs discipulis suis: Gaudete
quia nomina urã scripta sũt
in celis: Nonne uidetur tãquã
ex illo arcu qui refulget ex
nubibus. uelut quibusdam
incelo ds litteris admoneri:
nisi hec pie accipiantur. do¬
nec fides inpetret ut intelli¬
gatur. ñ ne ut fabulosa ridẽt᷑:
quibus ridentibꝰ nisi insipi¬
entibꝰ.⁊ eoipso quo sapientes
sibi uidentur magis magisq
dementibus: Quis enim co¬
gitat quomodo ad memoriã
d̃i scribantur incelis. sequẽ¬
tes dñm. Derelinquentes autẽ
dñm scribantur interra. Deqͥbꝰ
ꝓpħa hieremias dicit yniu̾si
qui derelinquunt te confundã¬
tur: recedentes. suꝑ terrã scri¬

Expanded text:
autem quando ait, Ubi posuistis autem quando ait, Ubi posuistis eum? et, Quis me tetigit ? et si quid dixisse hujusmodi legitur, videtur doceri velle quod nescit, et tamen scit. Sic ergo et in illis Libris Deus tanquam oblitus admonetur, sed tamen absit ut quidquam unquam obliviscatur. 44. Quid illud ipsum quod dixit Dominus discipulis suis, Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis , nonne videtur tanquam ex illo arcu qui refulget ex nubibus, velut quibusdam in coelo Deus litteris admoneri? Nisi haec pie accipiantur, donec fides impetret ut intelligantur, nonne ut fabulosa ridentur? Quibus ridentibus, nisi insipientibus, et eo ipso quo sapientes sibi videntur, magis magisque dementibus? Quis enim cogitat quomodo ad memoriam Dei scribantur in coelis sequentes Dominum, derelinquentes autem Dominum scribantur in terra, de quibus propheta Jeremias dicit: Universi qui derelinquunt te, confundantur; recedentes, super terram scri
Abbreviated transcription (Latin):
ne significasse fateamur: quo¬
modo p̃dica mus xp̃m ñ solũ
scisse p̃sentia. uerum etiam
futura p̃scisse: Maxime qͥa
iste ineam se p̃cipitauit mi¬
rabili cecitate sententiam:
ut diceret. nemo nisi ignarꝰ
in terrogat. Ubi cogitare nõ
potuit: quotiens xp̃s inter¬
rogauerit anñ interrogat
qui dicit: Quid uobis iudetꝰ
hoc testimonio manifestius:
Quod sinimirum ẽ durus: nun¬
quid etiam ibi negabit interro¬
gasse xp̃m. ubi se ipse interro¬
gare testatur dicens. Interro¬
gabo uos ⁊ ego unum sermo¬
nem. quẽ sidixeritis michi.
i ego uobis dicã inqua potesta¬
te hec facio: Baptismꝰ iohan¬
nis undȩ erat. ecelo an exhomi¬
nibus: ubi nunc se abscondet.
loquacissimus contra dm̃.⁊ de¬
speratissimus disputator᷑ ybi
ẽ quod ait. Nemo nisi ignarus
interrogat: ecce xp̃s ignarus
ñ ẽ: ⁊ tamen inderrogat: his nẽ¬
pe ocłis rep̃hendit ꝓpħarum
intalibus interrogationibus.
aꝑtissime doctor ẽ xp̃s. Inhis

Expanded text:
ne significasse fateamur, quone significasse fateamur, quomodo praedicamus Christum non solum scisse praesentia, verum etiam futura praescisse? Maxime quia iste in eam se praecipitavit mirabili caecitate sententiam, ut diceret, Nemo nisi ignarus interrogat? Ubi cogitare non potuit, quoties Christus interrogaverit. Annon interrogat qui dicit: Quid vobis videturhoc testimonio manifestius? Quod si nimium durus est, numquid etiam ibi negabit interrogasse Christum, ubi se ipse interrogare testatur, dicens: Interrogabo vos et ego unum sermonem; quem si dixeritis mihi, et ego vobis dicam in qua potestate haec facio: Baptisma Joannis unde erat? e coelo, an ex hominibus ? Ubi nunc se abscondet loquacissimus contra Deum, et desperatissimus disputator? Ubi est quod ait, Nemo nisi ignarus interrogat? Ecce Christus ignarus non est, et tamen interrogat. His nempe oculis reprehendit Prophetarum in talibus interrogationibus apertissime doctor est Christus. In his