comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dum mundum do seruit. & a quib non intelligi¬
tur rectissime credit᷑: Angłorum aut̃ scõrum no¬
mine. omnẽ scãm creat᷑am sꝑitalem. in dei secreto
atq occulto ministio constitutam. nunc appella¬
uerim: S sp̃e anglicos scã seript᷑a nomine aĩarũ.
significare non solet: Proinde in eo qđ cirea finẽ
libri huiꝰ dixi. rationales & intellectuales nume¬
n beatarum animarum aq scarum. legẽ iplam
di sine qua folium de arbore non cadit.& eui
nr̃i capilli numerati sunt. nulla interposita na¬
tura excipientes. usq ad terrena & inferna iura
transinittunt. non uideo quemadmodũ uocabu¬
lum animarum scđm scͥpt̾as scãs forsitan possit
ostendi q̃nqͥdem hie non nisi angłos sc̃os intelli¬
gi uolui quos hr̃e animas nusquam me legisse ĩ
diuinis eloquus canonicis recolo: hic liber sic in¬
cipit: Satis diu pene: xiide magistro lib unus
er idem tempus scripsi librum cuiꝰ ẽ titulus

Expanded text:
dum mundum deo seruit, et a quibus non intellegidum mundum deo seruit, et a quibus non intellegitur rectissime creditur. angelorum autem sanctorum nomine omnem sanctam creaturam spiritalem in dei secreto atque occulto ministerio constitutam nunc appellauerim. sed spiritus angelicos sancta scriptura nomine animarum significare non solet. proinde in eo, quod circa finem libri huius dixi: rationales et intellectuales numeri beatarum animarum atque sanctarum legem ipsam dei, sine qua folium de arbore non cadit et cui nostri capilli numerati sunt, nulla interposita natura excipientes usque ad terrena et inferna iura transmittunt, non uideo, quemadmodum uocabulum animarum secundum scripturas sanctas forsitan possit ostendi, quandoquidem hic non nisi angelos sanctos intellegi uolui, quos habere animas numquam me legisse in diuinis eloquiis canonicis recolo. Hic liber sic incipit: Satis diu paene. CAPVT XI. DE MAGISTRO LIBER VNVS. Per idem tempus scripsi librum, cuius est titulus
Abbreviated transcription (Latin):
animal credere. ut etiã idipsum qđ in illo imitat᷑
constantiam. a sũmo do ꝑ animã traicitit᷑. S ani¬
maleẽ istum mundum sic̃ plato sensit. aliiq phi¬
losophi plurimi nec ratione certa indagare potui.
nec diuinarum sẽarum scripturarũ auctoritate
ꝑsuaderi posse cognoui: Unde tale aliqͥd a me
dictum quo id accipi possit etiam in libro de un¬
mortalitate anime temere dictum notaui: Non
quia hoc falsum ẽẽ confirmo. s quia nec uerum
ẽe comprehendo quod sit animal mundus: hoc
sane inconcusse retinendum ẽẽ. non dubito. dm̃
nobis non ẽẽ istum mundum. siue anima eiꝰ ulla.
siue nulla sit Quia si ulla ẽ. ille qui eam fecit est
ds nr̃ Si aũt nulla ẽ. nullorum ds potest ẽẽ iste
quanto minus nr̃: Esse tam̃ sꝑitalem uitalemq
iuitutem. etiam si non sit animal mundus. que
uirtus in angłis scĩs ad decorandũ atq administͣn¬

Expanded text:
animal credere, ut etiam in ipsum, quod in illo imitatur animal credere, ut etiam in ipsum, quod in illo imitatur constantiam, a summo deo per animam traiciatur. sed animal esse istum mundum, sicut Plato sensit aliique philosophi plurimi, nec ratione certa indagare potui nec diuinarum scripturarum auctoritate persuaderi posse cognoui. unde, tale aliquid a me dictum quod accipi possit etiam in libro de inmortalitate animae, temere dictum notaui, non quia hoc falsum esse confirmo, sed quia nec uerum esse conprehendo, quod sit animal mundus. hoc sane inconcusse retinendum esse non dubito, deum nobis non esse istum mundum, siue anima eius ulla siue nulla sit, quia si ulla est, ille, qui eam fecit, est deus noster; si autem nulla est, nullorum deus potest esse iste, quanto minus noster. esse tamen spiritalem uitalemque uirtutem, etiamsi non sit animal mundus, quae uirtus in angelis sanctis ad decorandum atque administran
Abbreviated transcription (Latin):
in illo anima querit constantiam. seilicet ęt̾nitatẽq
non inuenit. qm̃ rerum transitu complet̾ infi¬
ina pulchritudo & qđ in illo imitat᷑ constantiam
a sũmo do ꝑ animã traicitur. qm prior ẽ speties
tantummͦ tempore commutabilis. quam ea quȩ ⁊
tempore & locis: hȩc uerba si eo mͦ accipi possint
ut non intelligatur infima pulchritudo uisi in
corporib hominum. om̃ium animalium cum qͥ¬
bus sensu corporis uiuimus. ratio manifesta defen¬
dit: Hoc quippe in ea pulchritudine imitat᷑ con¬
stantiam. qd̾ in compage sua manent eadem corꝑa
in quantum manent: Io aut a sũmo đo in ea per
animã traicitur: Anima quippe ipsam compagẽ
tenet. ne dissoluat᷑ & diffiuat: Qo uidemus in cor¬
porib animalium. anima discedente contingere:
Si aũt ipsa pulchritudo in om̃ib corporib intel¬
ligatur cogit ista sententia etiam ipsum mundũ

Expanded text:
W illo anima quaerit, constantiam scilicet aeternitatemque, W illo anima quaerit, constantiam scilicet aeternitatemque, non inuenit, quoniam rerum transitu conpletur infima pulchritudo et, quod in illo imitatur constantiam, a summo deo per animam traicitur, quoniam prior est species tantummodo tempore commutabilis quam ea, quae et tempore et locis. haec uerba si eo modo accipi possint, ut non intellegatur infima pulchritudo nisi in corporibus hominum omniumque animalium, cum quibus sensu corporis uiuimus, ratio manifesta defendit. hoc quippe in ea pulchritudine imitatur constantiam, quod in conpage sua manent eadem corpora, in quantum manent, id autem a summo deo in ea per animam traicitur. anima quippe ipsam conpagem tenet, ne dissoluatur et diffluat, quod uidemus in corporibus animalium anima discedente contingere. si autem ipsa pulchritudo in omnibus corporibus intellegatur, cogit ista sententia etiam ipsum mundum
Abbreviated transcription (Latin):
uenda ẽ. quamdiu anima illici ad delectationẽ
tͣpem potest: Punc aũt tam firma erit atq ꝑfe¬
cta. ut numeris corꝑalib non auertat᷑ a contem¬
platione sapientiȩ . & ita sentiat eos ut non illiciat᷑
ab eis. nec eis carendo fiat melior. s ita sit bona &
recta. ut nec latere possint eam. nec occupare:
tem quod dixi. hec aut̃ sanitas tune firmissima
erit atq certissima. cum pͥstine stabilitati certo
suo tempore atq ordine hoc corpus fuerit resti¬
tutum. non ita dictum putet᷑ quasi non sint fu¬
tura pꝰ resurrectionẽ corpora meliora. quam pͥmoꝵ
hominum in paradiso fuerunt. cum illa iam ñ
sint alenda corpalib alim̃tis quib alebant᷑ ista.
s pristina stabilitas actenus accipienda ẽ. quatinꝰ
egritudinẽ ita nullã corpora illa patientur:. sic̃
nec ista pati possent ante peccatum: Alio loco:
Laboriosior ẽ inquam huiꝰ modi amor: Qõ enim

Expanded text:
uenda est, quamdiu anima inlici ad delectationem uenda est, quamdiu anima inlici ad delectationem turpem potest. tunc autem firma erit atque perfecta, ut numeris corporalibus non auertatur a contemplatione sapientiae et ita sentiat eos, ut non inliciatur ab eis nec eis carendo fiat melior, sed ita sit bona et recta, ut nec latere possint eam nec occupare. Item quod dixi: haec autem sanitas tunc firmissima erit atque certissima, cum pristinae stabilitati certo suo tempore atque ordine hoc corpus fuerit restitutum, non ita dictum putetur, quasi non sint futura post resurrectionem corpora meliora, quam primorum hominum in paradiso fuerunt, cum illa iam non sint alenda corporalibus alimentis, quibus alebantur ista; sed pristina stabilitas hactenus accipienda est, quatenus aegritudinem ita nullam corpora illa patientur, sicut nec ista pati possent ante peccatum. Alio loco: laboriosior est, inquam, huius mundi amor. quod enim
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i uiuunt. ad illa cerciꝰ atq felitiꝰ conspicienda
post hanc uitam ueniunt: Qui aũt possunt. si
desit eis fides xp̃i. qui unus mediator ẽ di & ho¬
minum: cum tota sapientia sua ꝑeunt: In hoc
libro illud qđ diri. corpora enim tanto meliora st̃
quãto numerosiora talibus numeris. anima uͦ istis
que ꝑ corpus accipit carendo fit melior. cum sese
auertit a carnalib sensibus .& diuinis sapientiȩ
numeris reformat᷑. non sic accipiendum ẽ. quasi
sint futi numeri corporales in corporib incorrup¬
tibilib & sꝑitalib. cum multo spetiosiora & de¬
centiora fut᷑a sint. aut anima eos sensura ñ sit qñ
erit optima. quemadmodum hic eis c arendo fit
melior: Hic enim opus ht̃ auertere se a carnalib
sensibus ad intelligibilia sapienda. quia infirma ẽ.
& minus idonea utrisq simul adhibere intentio¬
nem suam: & inhis corꝑalib nunc illecebra ca¬

Expanded text:
Christi uiuunt, ad illa certius atque felicius conspicienda Christi uiuunt, ad illa certius atque felicius conspicienda post hanc uitam ueniunt; qui autem possunt, si desit eis fides Christi, qui unus mediator est dei et hominum, cum tota sapientia sua pereunt. In hoc libro illud, quod dixi: corpora enim tanto meliora, quanto numerosiora talibus numeris; anima uero istis, quae per corpus accipit, carendo fit melior, cum sese auertit a carnalibus sensibus et diuinis sapientiae numeris reformatur, non sic accipiendum est, quasi non sint futuri numeri corporales in corporibus incorruptibilibus et spiritalibus, cum speciosiora et decentiora futura sint, aut anima eos sensura non sit, quando erit optima, quemadmodum hic eis carendo fit melior. hic enim opus habet auertere se a carnalibus sensibus ad intellegibilia capienda, quia infirma est et minus idonea utrisque simul adhibere intentionem suam, et in his corporalibus nunc inlecebra ca
Abbreviated transcription (Latin):
nulli nat᷑e diri pecc̃a nocere nisi sua: Item in eo qđ
paulopꝰ dixi nullum ẽẽ malum naturale. possunt
querere similem latebram. nisi hoc dictum ad
naturam talem referat᷑. qualis sine uitio pͥmitus
condita ẽ: Ipsa enim uere & propͥȩ nat᷑a hominiᷤᷤ
dicit᷑ Translato aũt uerbo utimur. ut nat᷑am
dicamus etiam qualis nascit᷑ homo. scđm quam
locutionem dixit apłs: fuimus enim & nos aliq̃n
naturalit̃ filii ire. sic̃ & ceq̾: hoc opus sic incipit:
Si eligerent manichei quos deciperent:¬
cõmemoraui. sex libros de musica scripsi. quo¬
rum sextus maxime innotuit. qm̃ res in eo cogni¬
tione digna u̾satur. quomͦ acorꝑalib & sꝑitalib
s mutabilib numeris perueniat᷑ ad ĩmutabiles
numeros. qui iam in ipsa sunt immutabili uerita¬
te. ac sic inuisibilia dĩ ꝑ ea que facta sunt intelle¬
cta conspiciant᷑ Qd qͥ non possunt. & tam̃ ex fide

Expanded text:
nulli naturae dixi peccata nocere nisi sua. item in eo, quod nulli naturae dixi peccata nocere nisi sua. item in eo, quod paulo post dixi, nullum esse malum naturale, possunt » quaerere similem latebram, nisi hoc dictum ad naturam talem referatur, qualis sine uitio primitus condita est. ipsa enim uere ac proprie natura hominis dicitur, translato autem uerbo utimur, ut naturam dicamus etiam, qualis nascitur homo, secundum quam locutionem dixit apostolus: fuimus enim et nos aliquando natura filii irae sicut et ceteri. Hoc opus sic incipit: Si eligerent Manichei, quos deciperent Deinde, ut supra commemoraui, sex libros de musica scripsi. quorum ipse sextus maxime innotuit, quoniam res in eo cognitione digna uersatur, quomodo a corporalibus et spiritalibus, sed mutabilibus numeris perueniatur ad inmutabiles numeros, qui iam in ipsa sunt inmutabili ueritate, ac sic inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciantur. quod qui non possunt et tamen ex fide
Abbreviated transcription (Latin):
nim ad hoc adhibuit illud testimonium. ut pro¬
baret ẽẽ corpus animale: Ego aũt hine putaui
cẽ monstrandum. animalem factum pͥ hominem
Non corpus hominis solum: Qd autem diri nulli na¬
ture nocere peccata nͥ sua. ido dixi. qm iusto qui no¬
cet non ei uere nocet. qnqͥdem etiam mercedem eius
auget in celis: Sibi aũt peccando uere nocet. qm ꝓpt̃
ipsam uoluntatem nocendi recipiet id qđ nocuit:
Possunt sane pelagiani ad suum dogina trahere istã
sententiam. & ido dicere paruulis aliena non nocu¬
isse paeccata. qr dixi nulli nature nocere pecẽa nͥ sua.
non intuentes ido paruulos qui utiq ꝑtinent ad
humanam nat᷑am trahere originale pecc̃m. quia in
pͥmis hominib natura humana peccauit. ae ꝑ hoc
nat᷑e humanȩ nulla nocuerunt pecc̃a nisi sua: Per
unum qͥppe hominẽ in quo om̃s peccauer̃. peccatum
intrauit in mundum: Non enim nulli homini.s

Expanded text:
nim ad hoc adhibuit illud testimonium, ut pronim ad hoc adhibuit illud testimonium, ut probaret esse corpus animale; ego autem hinc putaui esse monstrandum animalem factum prius hominem, non corpus hominis solum. quod autem dixi nulli naturae nocere peccata nisi sua, ideo dixi, quoniam iusto qui nocet, non ei uere nocet, quandoquidem mercedem eius auget in caelis; sibi autem peccando uere nocet, quoniam propter ipsam uoluntatem nocendi recipiet id, quod nocuit. possunt sane Pelagiani ad suum dogma trahere istam sententiam et ideo dicere paruulis aliena non nocuisse peccata, quia. dixi nulli naturae nocere peccata nisi sua, non intuentes ideo paruulos, qui utique pertinent ad humanam naturam, trahere originale peccatum, quia in primis hominibus natura humana peccauit, ac per hoc naturae humanae nulla nocuerunt peccata nisi sua. per unum quippe hominem, in quo omnes peccauerunt, peccatum intrauit in mundum; non enim nulli homini, sed
Abbreviated transcription (Latin):
in mari gentium ppłs ille legi seruiebat. q̃nqui¬
dem apud gentes sacͥficare non pot̾ant. sic etiam
eos & nunc uidemus sine sacrificus remansisse:
Nisi forte quod ꝑ pascha immolant ouem. hoc in
sacrificio deputet᷑: In sedo etiam libro illud qđ
posus nomine pabuli significari posse uitam. cũ
melioris interp̃tationis codices non hñt pabulũ
s fenum. non satis apte dictum uidet̃: Non eñ
congruit fem nom̃ significationi uitȩ. quomͦ pa¬
buli: Item non uideo recte appellasse uerba pro¬
phetica. quib scriptum ẽ quid suꝑbit terra &
cinis. quia non in eius libro legit᷑. quem certi su¬
mus appellandum ẽẽ ꝓpħam: Nec illud apłi ad
hibuit testimonium de genesi dicens factus ẽ
pͥmus hõ adã in animã iuuentem sic̃ ille uoluit
intelligi posui. c̃exponerẽ ꝗd scriptum ẽ. insufflauit
ds infaciem eius flatum uite. & factus ẽ homo ĩ
animã uiuam. uel in animã uiuentem: Apls e¬

Expanded text:
in mari gentium pin mari gentium pdem apud gentes sacrificare non poterant, sicut eos et nunc videmus sine sacrificiis remansisse; nisi forte quod per Pascha immolant ovem, hoc in sacrificio deputetur. 3. In secundo etiam libro illud quod posui, nomine pabuli significari posse vitam , cum melioris interpretationis codices non habeant, pabulum; sed, fenum; non satis apte dictum videtur. Non enim congruit feni nomen significationi vitae, quomodo pabuli. Item videor non recte appellasse verba prophetica quibus scriptum est, Quid superbit terra et cinis ? quia non in ejus libro legitur, quem certi simus appellandum esse prophetam. Nec illud Apostoli, ubi adhibet testimonium de Genesi, dicens, Factus est primus homo Adam in animam viventem ; sicut ille voluit, intellexi, cum exponerem, quod scriptum est: insufflauit deus in faciem eius flatum uitae, et factus est homo in animam uiuam uel in animam uiuentem. apostolus e
Abbreviated transcription (Latin):
Qo uͦ ibi legitur benedictionẽ dĩ qua dictum ẽ.
crescite & multiplicamini. in carnalem fecundi¬
tatem post peccatum conũsam ẽẽ credendam
si non potest alio mͦ dictum uideri. nͥ ut pu¬
tent᷑ illi homines non habituri fuisse filios
homines nͥ peccassent: om̃ino non approbo: Ii¬
lud etiam non ẽ consequens. ut ido intelligat᷑
in allegoria tantummͦ ẽẽ accipiendum. quod her¬
be uirides. & ligna fructifera om̃i generi best¬
arum. & om̃ib auib. & om̃ib serpentib in libro
geneseos dantur ad cibum. quia sunt & quadru¬
pedia. & uolatilia. que solis carnibus uiuere ui¬
deant᷑: Fieri enim posset. ut alerentur ab hõibus
etiam de fruct᷑ib terrȩ. si propt̃ obedientiam qua
ipsi homines do sine ulla iniquitate seruuent.
mererent᷑ omnes bestias & aues om̃imͦ hr̃e serui¬
entes: Item mouere pocest quomͦ dix̃im de ppło
isrł adhuc corꝑali circũcisione & sacrificuis. tanꝗͣ

Expanded text:
quod uero ibi legitur, benedictionem domini, de qua dictum est: quod uero ibi legitur, benedictionem domini, de qua dictum est: crescite et multiplica mini, in carnalem fecunditatem post peccatum conuersam esse credendam, si non potest alio modo dictum uideri, nisi ut putentur illi homines non habituri fuisse filios homines, nisi peccassent, omnino non adprobo. illud etiam non est consequens, ut ideo intellegatur in allegoria tantummodo esse accipiendum, quod herbae uirides et ligna fructifera omni generi bestiarum et omnibus auibus et omnibus serpentibus in libris Geneseos dantur ad cibum, quia sunt et quadrupedia et uolatilia, quae solis carnibus uiuere uideantur. fieri enim posset, ut alerentur ab hominibus etiam de fructibus terrae, si propter oboedientiam, qua ipsi homines deo sine ulla iniquitate seruirent, mererentur omnes bestias et aues omni modo habere seruientes. item mouere potest, quomodo dixerim de populo Israhel: adhuc corporali circumcisione et sacrificiis tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
ram. donec septem peragant᷑ dies. uͥlegitur ds
requieuisse in die septimo. in scđo autem ab eo qđ
scriptum ẽ. hic liber creature celi & terre. donec
adam & mulier eius dimissi sunt de paradiso.
& custodia posita ẽ ligno uite: Deinde in fine
libri. errori manicheor fidem catholice uerita¬
tis opposui. quid illi dicant. ⁊ noꝰ qͥd dicamus bre¬
uiter aꝑteq complectens: Qđ uͭ dixi. illud aũt
lum̃ non irrationabilium auium oclos pascit.
s pura corda eor qui do credunt. & ab amore
uisibilium ierum & temꝑalium se ad eius pre¬
cepta implenda conũtunt. qđ om̃s homines pos¬
sunt si ueluit. non putent noui heretici pelagi¬
ani scđm eos ẽẽ dictum: Uerum ẽ enim om̃ino
om̃s homines hoc posse si ueluit: S preparat᷑
uoluntas a domino. & tantum auget᷑ munere
caritatis. ut possint Qđ hic ideo dictum non ẽ
qm presenti necessarium non erat questioni:

Expanded text:
ram, donec septem peraguntur dies. ubi legitur deus ram, donec septem peraguntur dies. ubi legitur deus requieuisse in die septimo, in secundo autem ab eo, quod scriptum est: hic liber creaturae caeli et terrae, donec Adam et mulier eius dimissi sunt de paradiso et custodia posita est ligno uitae. deinde in fine libri errori Manicheorum fidem catholicae ueritatis opposui, quid illi dicant et quid dicamus, breuiter aperteque conplectens. Quod uero dixi: illud autem lumen non inrationabilium auium oculos pascit, sed pura corda eorum, qui deo credunt et ab amore uisibilium rerum et temporalium se ad eius praecepta inplenda conuertunt; quod omnes homines possunt, si uelint, non putent noui heretici Pelagiani secundum eos esse dictum. uerum est enim omnino omnes homines hoc posse, si uelint. sed praeparatur uoluntas a domino et tantum augetur munere caritatis, ut possint. quod hic ideo dictum non est, quoniam praesenti necessarium non erat quaestioni.
Abbreviated transcription (Latin):
tio contra manicheos habenda ẽ. qui non accipi¬
unt seripturas sc̃as ueteris instrumenti. in quib¬
peceatum originale narratui. & qͥeqͥd inde in
litt̾is apłicis legitur. detestabili impudentia ĩmis¬
sum fuisse contendunt acorruptorib seͥpturarum.
tanqͣm non fuerit ab apłis dictum: Contra pe-¬
lagianos aut̃ hoc defendendum ẽ qđ utraq scͥp¬
tura comindat. quam se acciꝑe ꝓfitentur: hoc
opus sic incipit: Die mͥ queso te utrum non ds
am uero in affrica constitutꝰ scripsi duos
libros de genesi contra manicheos: Quamius i¬
in suꝑiorib libris qͥcqͥd diputaui unde ostendem
dm̃ summe bonum. & ĩmutabilem creatorem ẽẽ
om̃ium mutabiliũ natiuarum. nec ullam esse
tentio. isti tam̃ duo libri aꝑtissime adu̾sus eos
editi sunt. in defensione uet̾is legis quã uehem̃ti
studio uesani erroris oppugnant: In primo. ab eo
quod scriptum ẽ. in pͥncipio fecit ds celum & t̃¬

Expanded text:
tio contra Manicheos habenda est, qui non accipitio contra Manicheos habenda est, qui non accipiunt scripturas sanctas ueteris instrumenti, in quibpeccatum originale narratur, et quidquid inde in litteris apostolicis legitur, detestabili inpudentia inmissum fuisse contendunt a corruptoribus scripturarum, tamquam non fuerit ab apostolis dictum. contra Pelagianos autem hoc defendendum est, quod utraque scriptura commendat, quam se accipere profitentur. Hoc opus sic incipit: Dic mihi, quaeso te, utrum deus nS MANICHEOS LIBRI DVO. Iam uero in Africa constitutus scripsi duos libros de Genesi contra Manicheos. quamuis enim superioribus libris quidquid disputaui, unde ostenderem deum summe bonum et inmutabilem creatorem esse omnium mutabilium naturarum nec ullam esse  uigilaret intentio, isti tamen duo libri apertissime aduersus eos editi sunt in defensionem ueteris legis, quam uehementi studio uaesani erroris oppugnant, in primo ab eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et ter
Abbreviated transcription (Latin):
nis audem usus eius iam uirtus ẽ. quȩ in magnis
repperitur bonis. quib male uti nullus potest:
Et quia omĩa bona sic̃ dietum ẽ & magna. & me¬
dia. & minima ex deo sunt. sequitur. ut ex deo sit
etiam bonus usus libere uoluntatis. quȩ uirtus
ẽ. & in magnis numeratur bonis: Beinde dictũ
ẽ. ex qua miseria peccantib iustissim̾a inflict᷑a.
liberet dei gr̃a. qua sponte homo. id ẽ libero arbi¬
trio cadere potuit. non etiam surgere: Ad quam
miseriam iustȩ dampnationis ꝑtinet ignorantia.
& difficultas. quam patit ur om̃is homo ab exor¬
dio natiuitatis sue. nec ab isto malo quisquam nͥ
gr̃a dei liberatur: Quam miseriam pelagiani no¬
lunt ex iusta dampnatione descendere. negantes
originale peccatum. quamuis ignorantia & dif¬
ficultas etiam si ẽẽnt hominis primordia natura¬
lia. nec sic culpandus s laudandus ds eẽt. sic̃ in
eodem libro tercio disputauimus: Quȩ disputa¬

Expanded text:
nus autem usus ejus jam virtus est, quae in magnis nus autem usus ejus jam virtus est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus potest. Et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna, et media, et minima ex Deo sunt; seqetiam bonus usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere. ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis primordia naturalia, nec sic culpandus, sed laudandus deus esset, sicut in eodem libro tertio disputauimus. quae disputa
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim quisquam inustus dominator aut sub¬
ripere hominẽ potuit uelut ignoranti deo. uel
ertorquere inuito. tanquam inualidiori. uel ter¬
rendo. uel conturbando. ut hominem iustum pe¬
na cruciaret: Relinqͥtur gͦ ut hec pena iusta de
dampnatione hominis ueniat: & alio loco: Ao¬
probare inquam falsa pro ueris ut erret inuitus.
& resistente atq torquente dolore carnalis uincu¬
li non posse a libidinosis oꝑib temperare. non ẽ
natura instituti hominis. s pena dampnat: Cum
autem de illa uoluntate recte faciendi loquimur.
de illa scilicet in qua homo factus ẽ loquimur:
Ecce quam longe anquam pelagiana heresis extitis¬
set. sic disputauimꝰ. uelut iam contra illos dispu
taremus: Cum enim om̃ia bona dicerentur ex
deo. id est & magna. & media. & minima. in medi¬
is quidem bonis inuenitur liberum uoluntatis
arbitrium. quo & male uti possumus. s tamen
tale ẽ ut sine illo recte iuuere nequeamus : Bo¬

Expanded text:
non enim quisquam iniustus dominator aut subnon enim quisquam iniustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel conturbando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec poena iusta de damnatione hominis ueniat. et alio loco: adprobare, inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis operibus temperare non est natura instituti hominis, sed poena damnati. cum autem de uoluntate recta faciendi loquimur, de illa scilicet, in qua homo factus est, loquimur. Ecce tam . longe, antequam Pelagiana heresis extitisset, sic disputauimus, uelut iam conttaremus. Cum enim omnia bona dicerentur ex Deo, id est et magna, et media, et minima: in mediis quidem bonis invenitur liberum voluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte vivere nequeamus. Bo
Abbreviated transcription (Latin):
& illud: Uelle adiacet michi. perficere audem bonũ
non: & illud: Caro concupiseit aduersus sp̃m:
hec om̃ia hominum sunt. ex illa mortis dampna¬
tione uenientium: Nam si non ẽ ista pena homi¬
nis s natura: nulla ista peccata sunt: Si enim ñ
receditur ab eo modo quo naturalit factus ẽ. ita
ut melius ẽẽ non possit. ea que debet facit. cum
hec facit: Si aute bonꝰ hõ ẽẽt. alit̾ cẽt. Si alit̃ ess&r.
nunc autem quia ita ẽ. non ẽ bonus. nec ht̃ in po¬
testate ut bonus sit. siue non uidendo qualis eẽ
debeat. siue uidendo & non ualendo ẽẽ qualem
debere ẽẽ se uidet: Penam istam ẽẽ quis dubitet:
Om̃is autem pena si iusta ẽ. peccati pena. & suppli¬
tium nominatur: Si audem iniusta pena ẽ. qͣm
penam ẽẽ nemo ambigit. iniusto aliquo domi¬
nante. homini imposita ẽ : Porro quia de omnn¬
potentia dei & iusticia dubitare dementis est.
iusta hȩc pena ẽ. & pro peccato aliquo penditur:

Expanded text:
Et illud: Velle adjacet mihi, perficere autem bonum, Et illud: Velle adjacet mihi, perficere autem bonum, non . Et illud: Caro concupiscit adversus spirithaec omnia hominum sunt, ex illa mortis damnatione venientium. Nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. Si enim non receditur ab eo modo quo naturaliter factus est, ita ut melius esse nohaec facit. si autem bonus homo esset, aliter esset; nunc autem quia ita est, non est bonus nec habet in potestate, ut bonus sit, siue non uidendo, qualis esse debeat, siue uidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta est, peccati poena est et supplicium nominatur. si autem iniusta poena est — quoniam poenam esse nemo ambigit — iniusto aliquo dominante homini inposita est. porro quia de omnipotentia dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur.
Abbreviated transcription (Latin):
magilaudanda ẽ bonitas eius ĩmagnis.quam in me¬
diis. & magis in mediis qͣm inminimis boniꝰ.s magis
in om̃ib. quam si non om̃ia tribuisset: & alio loco:
Tu tantum inqͣm pietate in concussa tene. ut nullũ
tͥ bonum. uel sentienti uel intelligenti. uel quomͦ
cogitanti oecurrat. quod non sit ex deo: Itemq a¬
uo loco diri: S qm̃ non siẽ sponte homo cecidit
ita etiam sponce surgere potest. porrectam nobis
de teneamus: & in libro tertio cum dirissem illud
quo & pelagium de meis opusculis usum fuisse
commemoraui. quis enim peccat in eo quod nullo
mͦ caueri potest. peccatur autem. caueri gͥ potest.
rantiam facta quedam improbantur. & corrigenda
indicant᷑ sic̃ in diuinis auctoritatib legimus: Ait
rans feci: Ait & propheta: Delicta iuuentutis
& ignorantie mee ne memineris: Sunt etiam ne¬
cessitate facta improbanda ubi uult hõ recte fac̾e
& non potest: Nam unde sunt ille uoces. nenĩ qd
uolo facio bonum. s quod odi malum hoc ago:

Expanded text:
magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum uel sentienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex deo. itemque alio loco dixi: sed quoniam non, sicut sponte homo cecidit, ita etiam sponte surgere potest, porrectam nobis de teneamus. Et in libro tertio, cum dixissem illud, quod et Pelagium de meis opusculis usum fuisse commemoraui: quis enmodo caveri potest? Peccatur autem: caveri igitur potest. ranjudicantur, sicut in divinis auctoritatibus legimus. Ait rans feci ; ait et Propheta: Delicta juventutis et ignorantiae meae ne memineris . Sunt etiam necessitate facta improbanda, ubi vult homo recte facere, et non potest. Nam unde sunt illae voces: Non enim quod volo facio bonum, sed quod odi malum hoc ago .
Abbreviated transcription (Latin):
lem: quamius in scripturis scĩs animas dictas ẽẽ
angłoꝵ aut ñ om̃ino aut non possit facile rep¬
periri. sic̃ iam supra diximus: Item alio loco: Ego
dico inquam peccatum ñ ẽẽ: si non propͥa uolũ¬
in eadem disputatione. qđ dicendum fuit: Itẽq
dixi. ut postea eadem ipsa caro quȩ nos penistor¬
sit in peccatis manentes subiciatur nobis in re¬
surrectione: & nulla nos aduersitate quatiat quo¬
minus legem & diuina precepta seruemus. Qt¬
non ẽ ita accipiendum. tanquam & in illo dei
regno ubi incorruptibile atq immortale corpꝰ
habebimꝰ. de scripturis diuinis lex ⁊ precepta
sumenda sint: s quia ꝑfectissime ib lex eterna
seruabit᷑: & illa duo precepta de diligendo do
i prorimo. non in lectione. s in ipsa ꝑfect̾a ⁊ sem¬
piterna dilectione tenebimus: hoc opus sic in

Expanded text:
lem, quamvis in Scripturis sanctis animas dictas esse lem, quamvis in Scripturis sanctis animas dictas esse Angelorum, aut non omnino, aut non possit facile reperiri, sicut supra jam diximus. Item alio loco: Ego dico, inquam, peccatum non esse, si non propria volunin eadem disputatione, quod dicendum fuit . Itemque dixi: Ut postea eadam ipsa caro, quae nos poenis torsit in peccatis manentes, subjiciatur nobis in resurrectione, et nulla adversitate nos quatiat, quominus legem et praecepta divina servemus . Quod non ita est accipiendum, tanquam et in illo Dei regno, ubi incorruptibile atque immortale corpus habebimus, de Scripturis divinis lex et praecepta sumenda sint: sed quia perfectissime ibi lex aeterna servabitur, et illa duo praecepta de diligendo Deo et proximo, non in lectione, sed in ipsa perfecta et sempiterna dilectione tenebimus. Hoc opus sic in
Abbreviated transcription (Latin):
presbiterii mei. contra fortunatum qͦn¬
dam manicheoꝵ presbiterum disputaui. qui
plurimũ temporis apud yponem iurerat:
sedur̃atq tam multos: ut propt̃ eos eum
delectaret habitare: quȩ disputatio nobis al¬
tereantib ercepta ẽ a notariis: ueluti gesta
conficerent᷑: Nam & diem habent & consulẽ
Hanc in librummemorie mandandã conferre
curauimꝰ. Ysaturibi questio: unde sit malum:
me asserente exortum fuisse hominis malum
ex libero uoluntatis arbitrio: illo aũt uat᷑am
mali dõ coeternam ꝑsuadere molientȩ: Sed
consequenti die tandem confessus ẽ. nichil se
aduersus nos inuenire qđ diceret: Nec sane ca¬
tholicus factus ẽ: s tam̃ ab ypone discessit:
In hoc libro illud qđ dixi. animã dico ẽẽ fac¬
tam a đdo. ut cet̾a om̃ia que a do facta sunt.⁊
inter illa quȩ ds omĩpotens fecit. principalẽ
locum datum eẽ anime:. ita dixi ut hoc gene¬
raliter de uniuersa ereatura rationali accipi uel¬

Expanded text:
presbyterii mei contra Fortunatum quendam, Manicheorum presbyterum, disputaui, qui plurimum temporis apud Hipponem uixerat seduxeratque tam multos, ut per eos ibi eum delectaret habitare. quae disputatio nobis altercantibus excepta est a notariis, ueluti gesta conficerentur; nam et diem habent et consulem. hanc in librum memoriae mandandum conferre curaui. uersatur ibi quaestio, unde sit malum, me asserente exortum fuisse hominis malum ex libero uoluntatis arbitrio, illo autem naturam mali deo coaeternam suadere moliente. sed consequenti die tandem confessus est nihil se aduersus nos inuenire, quod diceret, nec sane catholicus factus, sed tamen ab Hippone discessit. In hoc libro illud, quod dixi: animam dico esse factam a deo, ut cetera omnia, quae a deo facta sunt, et inter illocum datum esse animae , ita dixi, ut hoc generaliter de universa creatura rationali accipi vel
Abbreviated transcription (Latin):
non sit homo: Sequit᷑ enim. Qui suscitauit
illum amortius. ut hine appareret cur dixe¬
rit neq ꝑ hominẽ: Proinde propt̃ ĩmortalita¬
tem iam nune non homo xp̃c iłic. propt̃ sub¬
stantiam uero nat̾e humane cum qua
ascendit in celum. etiã nune mediator di ⁊ ho¬
eum uiderunt. qui uiderunt euntem in celũ
Item quod diri. gra di ẽ qua nobis donant̾ pec¬
cata ut reconciliem do. par aũt qua reconcil¬
emur do. sic accipiendum ẽ ut tam̃ sciamus
etiã utrumq ad generalẽ di gram per

Expanded text:
non sit homo. Sequitur enim: Qui suscitavit illum a mortuis , ut hinc appareret, cui dixerit: neque per hominem. Proinde propter immortalitatem jam nunc non homo Christus Deus; propter substantiam vero naturae humanae, cum qua ascendit in coelum, etiam nunc mediator Dei et hoeum uiderunt, qui uiderunt euntem in caelum. Item quod dixi: gratia dei est, qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur deo; pax autem, qua reconciliamur deo, sic accipiendum est, ut tamen sciamus etiam utrumque ad gene
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemorata non ẽ. de qua tunc non agĩbat᷑. putant
pelagian uel putare possunt. suam nos denuisse sen¬
tentiam: S frustra hoc putant: Uoluntas quippe¬
ẽ qua & peccatur. & recte uiuitur: Quod hic ubiꝰ
te qua facta ẽ serua peccati. & ut uitia suꝑet ad iu¬
uetur. recte pieq uiui a mortalib non potest: &¬
hoc diuinum beneficium quo liberatur nisi eã p̃¬
ueniret. iam meritis eiꝰ daretur. & non ẽẽt gr̃a que
utiq gratis datur: Quod in aliis opusculis nr̃is
satis egimus istos inimicos huiꝰ gr̃e nouos hereticos
refellentes. quamuis & in his libris qui non eontͤ
illos om̃ino quippe illi ndum erant. s cont̾ ma¬
nicheos ꝯscͥptis̃ de lib̃o arbitͥo. ñ um̃im de ista dĩ grã
reticuimꝰ. ꝗͣ nefanda ĩpietate conant᷑ auferre. Diximꝰ¬

Expanded text:
commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant Pelagiani uel putare possunt suam nos tenuisse sententiam. sed frustra hoc putant. uoluntas quippe, qua et peccatur et recte uiuitur, quod hic uerbis te, qua facta est serua peccati, et, ut uitia superet, adiuuetur, recte pieque uiui a mortalibus non potest. et hoc diuinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeueniret, iam meritis eius daretur et non esset gratia, quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis egimus istos inimicos huius gratiae, nouos hereticos, refellentes, quamuis in his libris, qui non contra illos omnino — quippe illi nondum erant — sed contra Manicheos conscripti sunt de libero arbitrio, non omni modo de ista dei gratia reticuim
Abbreviated transcription (Latin):
facere debeas. cum id non uideas nisi in illo qui ẽ
in cõmutabilis ueritas. quanto magis ille qui ⁊ uelle
p̃cepit. & posse p̃buit. & non impune nolle ꝑmisit:
Deinde subiunxi dicens: Si enim hoc debet quisq
quod accepit. & sic homo factus ẽ ut necessario pec¬
cet. hoc debet ut peccet: Cum gͦ peccat. quod deb
facit: Quod si scelus ẽ dicere. neminem natura sua
cogit ut peccet: & iterum: Que tandem ẽẽ pot̾it
inquam.ante uoluntatem causa uoluntatis: Aut
enim ipsa uoluntas ẽ. & aradice ista uoluntatis non
receditur. aut non ẽ uoluntas: ⁊ peccatum nullum
h̃t: Aut igit᷑ uoluntas ẽ pͥma causa peocandi. aut
nullum peccatum ẽ. prima causa peccandi. nec est
cuirecte ĩputet᷑ pecc̃m nͥ peccanti. Nẽ gͦ cui recte ĩputet᷑ nͥ
in quodam libro suo pelagius usus ẽ: Eui libro ẽ
respondissem. titulum mei libri ẽe uolui de natura¬
& gra: In his atq huiꝰmodi uerbis meis qua gr̃a di

Expanded text:
facere debeas, cum id non videas, nisi in illo qui est facere debeas, cum id non videas, nisi in illo qui est incommutabilis veritas; quanto magis ille qui et velle praecepit, et posse praebuit, et non impune nolle permisit? Deinde subjunxi dicens: Si enim hoc debet quisque quod accepit, et sic homo factus est, ut necessario peccet, hoc debet ut peccet. Cum ergo peccat, quod debet, facit: quod si scelus est dicere; neminem natura sua cogit ut peccet . Et iterum: Quae tandem esse poterit, inquam, ante voluntatem causa voluntatis? Aut enim et ipsa voluntas est; et a radice ista voluntatis non receditur: aut non est voluntas; et peccatum nullum habet. Aut igitur voluntas est prima causa peccandi; aut nullum peccatum est prima causa peccandi: nec est cui recte imputetur peccatum nisi peccanti. Non ergo est cui recte imputetur nisi in quodam libro suo Pelagius usus est. Cui libro cum respondissem, titulum libri et gratia. In his atque huius modi uerbis meis, quia gratia dei
Abbreviated transcription (Latin):
Nomo enim ipse inquam in quantum homo ẽ aliqͥd boñ
e. quia recde uiuere cum uult potest. & alio loco
dixi reete fieri non posse nisi eodem libero uolũ¬
tatis arbitrio & in libro tertio: Quid opus ẽ quȩ¬
n inquam. unde iste motus existat quo uoluntas
auertitur ab incommutabili bono ad com mutabi¬
le bonum cum eum non nͥ animi & uoluntarium
& ob hoc culpabilem ẽẽ fateamur. om̃isq de hac re
diseiplina utilis ad id ualeat ut eo motu imꝓbato
atq cohibito uoluntatem nr̃am ad fruendum sem¬
piterno bono a lapsu temꝑalium conuertamus:
& alio loco: Obtime inquam de te ueritas clamat.I
enim posses aliud sentire ẽẽ in potestate nr̃a. nͥ quod
cum uolumus facimus: Qua propt̃ nichil t̃am ĩ
nr̃a potestate. quam ipsa uoluntas ẽ: E a enim ꝓrsꝰ
nullo int̾uallo mor ut uolumus presto ẽ Item in
alio loco: Si enim tu laudaris inquã uidendo qͥd

Expanded text:
homo enim ipse, inquam, in quantum homo est, aliquod bonum homo enim ipse, inquam, in quantum homo est, aliquod bonum est, quia recte uiuere, cum uult, potest. et alio loco dixi: recte fieri non posse nisi eodem libero uoluntatis arbitrio. et in libro tertio: quid opus est quaeri, inquam, unde iste motus existat, quo uoluntas auertitur ab incommutabili bono ad commutabile bonum, cum eum non nisi animi et uoluntarium et ob hoc culpabile esse fateamur omnisque de hac re disciplina utilis ad id ualeat, ut eo motu inprobato atque cohibito uoluntatem nostram ad fruendum sempiterno bono a lapsu temporali conuertamus? et in alio loco: obscure, inquam, de te ueritas clamat. non enim posses aliud sentire esse in potestate nostra nisi quod, cum uolumus, facimus. quapropter nihil tam in nostra potestate quam ipsa uoluntas est. ea enim prorsus nullo interuallo mox, ut alio loco: Si enim tu laudaris, inquam, videndo quid
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃a eẽ constitutum. ut hoc uel fruamur uel careamꝰ
tanto & tam uero bono: Quid enim tam in uolunta¬
te quam ipsa uoluntas sita ẽ: & alio loco. Quid gͦ
cause ẽ inqm cur dubitandum putemus. etiam si nũ¬
quam ante sapientes fuimus. uoluntate nos tam̃ lau¬
dabilem & beatam uitam. uoluntate turpem & mi¬
seram mereri ac degere: Itemq alio loco: Ex quo
conficitur inquam. ut quisqͥs recte honesteq uult
iuiuere si id se uelle p̾fugacibus rebus uelit. asseqͣt᷑
tantam rem tanta facilitate. ut nichil aliud ei qͣm
ipsum uelle sit. hr̃e quod uoluit: Itemq alibi diri:
Hoc enim et̃na lex illa ad cuiꝰ considerationẽ redire ia
tempus ẽ in cominutabili stabilitate firmauit. ut
in uoluntate meritum sit. In beatitate autem & mi¬
seria. premium atq supplitium: E alio loco: Quid
inquam quisq sectandum & amplectendum eligat.
in uoluntate ẽẽ positum constitit E in libro scđo:

Expanded text:
nostra esse constitutum, ut hoc uel fruamur uel careamus nostra esse constitutum, ut hoc uel fruamur uel careamus tanto et tam uero bono; quid enim tam in uoluntate quam ipsa uoluntas sita est? et alio loco: quid ergo causa est, inquam, cur dubitandum putemus, etiamsi numquam antea sapientes fuimus, uoluntate nos tamen laudabilem et beatam uitam, uoluntate turpem et miseram mereri ac degere? itemque alio loco: ex quo conficitur, inquam, ut quisquis recte honesteque uult uiuere, si id se uelle prae fugacibus rebus uelit, adsequatur tantam rem tanta facilitate, ut nihil aliud ei quam ipsum uelle sit habere, quod uoluit. itemque alibi dixi: hoc enim aeterna lex illa, ad cuius considerationem redire iam tempus est, incommutabili stabilitate firmauit, ut in uoluntate meritum sit, in beatitate autem et miseria praemium atque supplicium. et alio loco: quid, inquam, quisque sectandum et amplectendum eligat, in uoluntate esse positum constitit. et in secundo libro:
Abbreviated transcription (Latin):
disputatum ẽ. propt̃ hãc propositã questione:
autẽ incidit locus ut huiꝰ gr̃e cominemoratio fie¬
ret. transeunt̃ commemorata ẽ. non quasi inde age¬
retur. operosa ratiocinatione defensa: Aliud ẽ enim
querere unde sit malum. & aliud ẽ querere unde
redeatur ad pristinum uel ad mauis ꝑueniat᷑ bonũ:
Qua propt̃ noui beretici pelagiani. qui liberum sic
asserunt uoluntatis arbitrium ut gr̃e uei non re¬
linquant locum. q̃ndoqͥdem eam scđm merita nr̃a
dari asserunt. non se ertollant quasi eorum egerim
causam. quia multa in his libris diri pro libero ar¬
bitrio. que illius disputationis causa poscebat: Drri
quippe in pͥmo libro. male facta iusticia dei uindi¬
cari: & addidi: Non enim iuste uindicarentur.
niti fierent uoluntate. Item cum ipsam bonam uo¬
luntatem tam magnum bonum ẽẽ monstrarem. ut
om̃ib corporeis & erternis bonis merito ante pone¬
retur diri: Nides gͥ iam ut eristimo in uoluntate

Expanded text:
disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere, unde redeatur ad pristinum uel ad maius perueniatur bonum. Quapropter noui heretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt uoluntatis arbitrium, ut gratiae dei non relinquant locum, quandoquidem eam secundum merita nostra dari adserunt, non se extollant, quasi eorum egerim causam, quia multa in his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationis causa poscebat. dixi quippe in primo libro male facta iustitia dei uindicari et addidi: non enim iuste uindicarentur, nisi fierent uoluntate. item cum ipsam bonam uoluntatem tam magnum bonum esse monstrarem, ut omnibus corporis et extraneis bonis merito anteponeretur, dixi: uides igitur iam, ut existimo, in uoluntate
Abbreviated transcription (Latin):
naui: In his libris ita multa disserta sunt ut inei¬
dentes non nulle questiones quas uel enodare non po¬
teram. uel longam sermocinationem in p̃senti require¬
bant. ita differrentur. ut ex utraq parte. uel ex om̃ib
eariundẽ questionum partib. in quib non apparebat
quid potius congrueret ueritati. ad hoc tam̃ ratiocina¬
tio nr̃a coneluderetur. ut quodlibet eorum uerũ ẽẽt.
laudandus erederetur. uel etiam ostenderetur deus.
Pront̃ eos quippe. disputatio illa suscepta ẽ qͥ negant
er libero uoluntatis arbitrio. mali originem duci.
& dm̃ si ita ẽ creatorem om̃ium naturarum cul¬
pandum ẽẽ contendunt. eo mͦ uolentes scđm suȩ
impietatis errorem. manicbei enim sunt. immuta¬
bilem quandam & do coet̃nam introduc̃e naturam
mali: De gr̃a uͭ dei qua suos electos sie p̃destinauit.
ut eorum qui iam in eis utuntur libero arbitrio.
ipse etiam preparet uoluntates. nichil inhis libris

Expanded text:
naui. In his libris ita multa disserta sunt, ut incinaui. In his libris ita multa disserta sunt, ut incidentes nonnullae quaestiones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus, in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetur, ut, quodlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam ostenderetur deus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris
Abbreviated transcription (Latin):
sic sum locutus: Deniq mor addidi. atq ita fieri ami¬
cum mancipium domino. Quod eigo diri cui me
marie debeo: ad homines retuli: Magis enim mnͥ me
debeo qͣm hominib cet̾is. quamuis deo magis quam
michi: Nic liber sic incipit: Qm̃ uideo te abundare
ocio:. UIIII De libero arbitrio libri quatuor¬
uo adhuc rome demoraremur. uoluimus dispu¬
tando querere unde sit malum. & eo mͦ disputa¬
uimus. ut si possemus. id quod de hac re diuine au¬
etoritati subditi credebamus. etiam ad intelligentiam
nr̃am quantum disserendo do opitulante agere pos¬
semus. ratio considerata & ꝑtractata perduceret: &
qm̃ constitit inter noᷤ diligenter ratione discussa ma¬
lum non erortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio.
tres libri quos eadem disputatio peperit appellati st̃
de libero arbitrio: Quor scđm & tertium in affrica
iam ypone regio prb̃ ordinatus. sic̃ tunc potui t̃mi¬

Expanded text:
sic sum locutus. denique mox addidi: atque ita fieri amisic sum locutus. denique mox addidi: atque ita fieri amicum mancipium domino. quod ergo dixi: cui me maxime debeo, ad homines rettuli; magis enim mihi me debeo quam hominibus ceteris, quamuis deo magis quam mihi. Hic liber sic incipit: Quoniam uideo te abundare otio. CAPVT VIII. DE LIBERO ARBITRIO LIBRI TRES. Cum adhuc Romae demoraremur, noluimus disputando quaerere, unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus, id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante deo agere possemus, ratio considerata et pertractata perduceret. et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa malum non exortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio, tres libri, quos eadem disputatio peperit, appellati sunt de libero arbitrio. quorum secundum et tertium in Africa iam Hippone Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, termi
Abbreviated transcription (Latin):
rebus: Eo ordine fact᷑a ẽ. ut cum se ad eas res mo¬
caᷤ uida. intantũ de hi uera respondeat. Nec sane
om̃s artes eo mͦ secum attulit. ac lecum ht̃: Nam de
artib quȩ ad sensus corporis ꝑtinent. sic̃ multa me¬
dicine. sic̃ astrologie om̃ia. nisi qđ hic didicerit ñ
potest dicere: Ta uͦ quȩ sola intelligentia capit. ꝓpt̃
id quod dixi cum uel aseipsa uel ab alio fuerit bñ
interrogata & recordata. respondet: Alio loco. Uellẽ
inquam hĩc plura dicere. ac meipsum constringẽ
dum quasi tͥ precipio ut nichil aliud agerem q̃m
redderer michi cui me marime debeo: S̾ uideor di¬
cere potius debuisse redderer do. eui me maxime de¬
beo: S qm̃ prius sibi ipse homo reddendus ẽ. ut
illic quasi gradu facto. inde surgat atq attollatur ad
dm̃. sic̃ filius ille minor priꝰ reuersus ẽ ad semetipsum.
& tunc ait: Surgam & ibo ad patrem meum. ideo

Expanded text:
rebus, eo ordine facta, ut, cum se ad eas res morebus, eo ordine facta, ut, cum se ad eas res moeas uidet, in tantum de his uera respondeat. nec sane omnes artes eo modo secum adtulit ac secum habet; nam de artibus, quae ad sensus corporis pertinent, sicut multa medicinae, sicut astrologiae omnia, nisi quod hic didicerit non potest dicere. ea uero, quae sola intellegentia capit, propter id, quod dixi, cum uel a se ipsa uel ab alio fuerit bene interrogata et recordata, respondet. Alio loco: uellem, inquam, hine plura dicere ac me ipsum constringere, dum quasi tibi praecipio, ut nihil aliud agerem, quam redderer mihi, cui me maxime debeo. ubi uideor dicere potius debuisse: redderer deo, cui me maxime debeo. sed quo- Diam prius sibi ipse homo reddendus est, ut illic quasi gradu facto inde surgat atque adtollatur ad deum, sicut filius ille minor prius reuersus est ad semet ipsum et tunc ait: surgam et ibo ad patrem meum, ideo