comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
baptizatus non de illa s de xp̃o nascitur.
sanctius iustificant᷑ quibaptizantur ab oc¬
cultis malis. quam qui baptizantur ama¬
nifestis bonis. Item cum audierit qui bapti¬
zatur amortuo. non ei ꝓdest lauatio eiꝰ. res¬
pondebit. Uiuit xp̃c iam ñ morit᷑: et mors
ei ultra ñ dominabit᷑ De quo dictum ẽ. Ipse
ẽ qui baptizat inspũ scõ. Baptizantur aũt
amortuis: qui baptizantur in idoloꝵ tem¬
plis. Nonenim et ipsi a sacerdotib suis se
acciꝑe arbitrant᷑ scĩficationem quam pu¬
tant: s adiis. Qui qm̃ homines fuerunt
ita mͦ sunt: ut neq suꝑ t̾ras. neq in reliqͥe
celisi nt uere ipsi amortiuis baptizantur.
& si quo alio modo ista sc̃ẽ scripturȩ uerba
ueracit̾ queri. ac salubrit̾ discuti et intelli¬
gi possunt. Nlamsihoc loco mortuum intellexe¬
ro peccatorem baptizatorem: eadem illa con¬
sequet᷑ absurditas. ut quisqͥs etiam alatente
impio fuerit baptizatus. tanquam amortuo
baptizatus. maniter lotussit. Non enĩ ait.

Expanded text:
o nascitur, sanctius iustificantur qui baptizantur ab occultis malis quam qui baptizastur a manifestis bonis. Item cum audierit: qui baptizatur a mortuo non ei prodest lauatio eius, respondebit: \'uiuit Christus, iam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur, de quo dictum est: ipse est qui baptizat in a mortuis, qui baptizantur in idolorum templis. Non enim et ipsi a sacerdotibus suis se accipere arbitrantur sanctificationem quam pua diis <suis>. qui quoniam homines fuerunt at ita mortui sunt, ut neque super terras neque in requie caeli sint, uere ipsi a mortui. baptizantur, etsi quo alio modo ista sanctae scripturae uerba ueraciter quaeri ac salubriter discuti et intellegi possunt. nam si hoc loco mortuum intellexero peccatorem baptizatorem, eadem illa consequetur absurditas, ut, quisquis etiam a latente impio fuerit baptizatus, tamquam a mortuo baptizatus inaniter lotus sit. non enim ait:
Abbreviated transcription (Latin):
qͦs soluendos scdm diuinã secretãq iusticiã ig¬
norare ñ potuit. Qua ꝓpt̃ aĩẽ illiꝰ latromꝰ cui dix̃
hodie mecũ eris in paradyso. ñ utiq inferos pre¬
stitit uͥ pene sunt peccatoꝵ. s aut illã requiem
dĩ attingens ubiq ꝓpt̾ suã mundiciã: aut illũ
paradysũ. siue in tercio cȩlo siue ubic̃q alibi ẽ. qͦ

Expanded text:
quos esse soluendos secundum diuinam secretamque iustitiam igquos esse soluendos secundum diuinam secretamque iustitiam ignorare non potuit. quapropter animae illius latrohodie mecum eris in paradiso, non utique inferos praestitit, ubi poenae sunt peccatorum, sed aut illam requiem dei adtingens ubique propter suam munditiam — aut illum paradisum siue in tertio caelo siue ubicumque alibi est, quo
Abbreviated transcription (Latin):
nebris inferoꝵ tã utiq de longinqͦ cũ magnũ
chaosma eẽt in medio. sic tam̃ uidit ut ibi illũ
qͦndã contemptũ pauꝑem agnosceret. Quȩ si
ita sunt: ideo subterris dicunt᷑ inferi. uł cdun¬
tur: qr congruenter in spu ꝑ illas corꝑaliũ re¬
rũ similitudines sic demonstrantur. ut qm̃ de¬
functorum anime inferis dignȩ. carnis amore
peccarunt. hoc eis ꝑ illas corꝑaliũ similitudi¬
nes exhibeatur. qͦd ipsi carni mortuȩ solet. ut sub
t̾ra recondatur. Deniq inferi eo qͦd infra sint la¬
tine appellant᷑. Sic̃ autẽ scd̃m corpꝰ si pondis
sui ordinẽ teneant inferiora sunt omĩa graui¬
ora. ita scd̃m sp̃m inferiora sunt omĩa tͥstiora.
unde ⁊ in greca lingua origo nominis qͦ appel¬
iant᷑ inferi. ereo qͦd nicħ suaue habeant. resona¬
re ꝑhibet᷑ nec ipsã tam̃ rerũ partẽ nr̃ saluator mor¬
tuus ꝓ nob̾ uisitare contempsit. ut inde solu̾et

Expanded text:
nebris inferorum tam utique de longinquo, cum magnum nebris inferorum tam utique de longinquo, cum magnum chasma esset in medio, sic tamen uidit, ut ibi illum quondam contemtum pauperem agnosceret. Quae si ita sunt, ideo sub terris dicuntur inferi uel creduntur, quia congruenter in spiritu per illas corporalium rerum similitudines sic demonstrantur, ut, quoniam defunctorum animae inferis dignae carnis amore peccarunt, hoc eis per illas corporum similitudines exhibeatur, quod ipsi carni mortuae solet, ut sub terra recondatur. denique inferi eo, quod infra sint, latine appellantur; sicut autem secundum . corpus si ponderis sui ordinem teneant inferiora sunt omnia grauiora, ita secundum spiritum inferiora sunt omnia tristiora: unde et in graeca lingua origo nominis, quo appellantur inferi, ex eo quod nihil suaue habeant, resonare perhibetur. nec ipsam tamen rerum partem noster saluator mortuus pro nobis uisitare comtemsit, ut inde solueret.
Abbreviated transcription (Latin):
paradysus: an⁊ in tercium cęlũ ⁊ inde rursꝰ in pa¬
radysum raptꝰ sit. Si enim ꝓpriȩ quidã nemoro¬
sus locꝰ translato autẽ uerbo omĩs etiã spirita¬
lis qͣsi regio ubi animȩ bene ẽ. merito parady¬
sus dici pot̃: non solum terciũ cȩlum quicquid
illud est. quod ꝓfecto magnũ sublimiterq pre¬
clarum ẽ: uerũ etiam in ipso homine leticia
quȩdã bonȩ conscientiȩ paradysus ẽ. Unde ⁊ ec¬
cłia in sanctis temperanter ⁊ iustȩ. ⁊ piȩ uiuen¬
tib paradysus recte dicitur. pollens affluentia
gr̃ãrum castisq deliciis: quandoquidem ⁊ in tri¬
bulationib głatur de ipsa sapientia plurimũ
gaudens: qͥa scd̃m multitudinẽ doloꝵ eius in
corde. consolationes dĩ iocundant animã eius.
Qͣntomagis gͦ post hanc uitã etiã sinꝰ ille abrahȩ.
paradysꝰ dici potest. ubi iam nulla demptatio:
ubi canta requies post om̃s dolores uitȩ huiz
⁊ ꝓfecto magna: qͣm diues ule de tormentis ⁊ de¬

Expanded text:
paradisus, an et in tertium caelum et inde rursus in paradisum raptus sit. si enim proprie quidem nemorosus locus, translato autem uerbo omnis etiam spiritalis quasi regio, ubi animae bene est, merito paradisus dici potest, non solum tertium caelum, quidquid illud est, quod profecto magnum sublimiterque praeclarum est, uerum etiam in ipso homine laetitia quaedam bonae conscientiae paradisus est. unde et ecclesia sanctis temperanter et iuste et pie uiuentibus paradisus recte dicitur, pollens adfluentia gratiarum castisque deliciis, quandoquidem et in tribulationibus gloriatur de ipsa patientia plurimum gaudens, quia secundum multitudinem dolorum in corde eius consolationes dei iucundant animam eius. quanto magis ergo post hanc uitam etiam sinus ille Abrahae paradisus dici potest, ubi iam nulla temtatio, ubi tanta requies post omnes dolores uitae huiusgeneris, et profecto magna, quam diues ille de tormentis et te
Abbreviated transcription (Latin):
atcendamus quo pacto demonstrare uolu¬
erit nos baptismum non habere. ce ideo se
non repetere quod iam erat s dare quod ñ
erat. Ait enim. Conscientia nanq dantis
atcenditur. qui abluat accipientis. Quid
si lateat dantis conscientia & fortasse ma

Expanded text:
attendamus, quo pacto demonstrare uoluattendamus, quo pacto demonstrare uoluerit nos baptismum non habere et ideo se non repetere quod iam erat, sed dare quod non erat. ait enim: conscientia. namque dantis attenditur quae abluat accipientis. quid si lateat dantis conscientia et forta
Abbreviated transcription (Latin):
scismatis ep̃m dedisse dicebant. sicut
earundem quoq litterarũ p̃tendebat in¬
scriptio. Quam cũ legissem: ita miratus
sum. quod pͥmis uerbis suis totam partis
suȩ cõmunionẽ radicitus amputauit: ut
nollem credere illius hominis esse luteras.
quẽ solet fama p̃dicare. quod inter eos do.¬
ctrina atq facundia maxime excellat. S
quia me legente aderant quidam.qui
eius sermonis cultum ornatumq cogno¬
scerent: michi ꝑsuadere ceperunt. omni¬
no eius ẽẽ illud eloquium. Ego tamen
cuius libet eẽt refellendum putaui. ne
quisqͥs ea scripsit aliquid sibi apud impe¬
ritos aduersus catholicam scripsisse uide¬
ret᷑. Hoc gͦ ille primũ in epła sua posuit
dicens. qͦd eis obiciamus bis baptisma: qͥ
sub nomine baptismi animas nr̃as reo
lauachro polluimus. Quid autẽ ꝓ d est
omnia eiꝰ contumeliosa uerba retȩxere:
Nam qm̃ aliud ẽ documenta firmare. aliud
maledicta refellendo tractare: illud potius

Expanded text:
schismatis episcopum dedisse dicebant, sicut schismatis episcopum dedisse dicebant, sicut earundem quoque litterarum praetendebat inscriptio. quam cum legissem, ita miratus sum, quod primis uerbis suis totam partis suae communionem radicitus amputauit, ut nollem credere illius hominis esse litteras, quem solet fama praedicare quod inter eos doctrina atque facundia maxime excellat. sed quia me legente aderant quidam, qui eius sermonis cultum ornatumque cognoscerent, mihi persuadere coeperunt omnino eius esse illud eloquium. ego tamen, cuiuslibet esset, refellendum putaui, ne, quisquis ea scripsit, aliquid sibi apud imperitos aduersus catholicam scripsisse uideretur. Hoc ergo ille primum in epistula sua posuit, dicens quod eis obiciamus bis baptisma, qui sub nomine baptismi animas nostras reo lauacro polluimus. quid autem prodest omnia eius contumeliosa uerba retexere? uoniam aliud est documenta firmare, aliud maledicta refellendo tractare, illud potius
Abbreviated transcription (Latin):
donatistarũ hereticoꝵ sacrilegium errorẽ.
innoticiam manifestam non tam ex nr̃o ꝗͣ.
ex ipsorum ore producere atq conuincere.
Unde factum ẽ. ut ad nonnullos etiam
primates eorũ ltteras daremus. non qui¬
dem cõmunicatorias. quib se iam in pre¬
teritum indignos a catholica ȩccłia dissen¬
tiendo fecerunt. nec tamen contumelio¬
sas. s pacificas. ut nobiscum questione
discussa. quȩ illos ab orbis terrarũ scã cõ¬
munione dirupit considerata ueritate
corrigi uellent. nec maiorum suoꝵ ani¬
mosam ꝑuersitatem ꝑtinacia stultiore
defenderent s ad fructum caritatis radici
catholicȩ redderent᷑. S qm̃ scriptum ẽ.
cum his qui oderant pacem eram pacifi¬
cus: ita illi respuerunt hitteras meas. sic̃
ipsam pacem cui ꝑeas consulebat᷑ odert̃.
Nunc uero cum essem in ȩccłia constan¬
tiniensi. absentio p̃sente. et collega meo
fortunato eius cpõ. obtulerunt michifr̃s
epłam. quam adsuos prb̃ros eiusdem

Expanded text:
Donatistarum haereticorum sacrilegum errorem in notitiam manifestam non tam ex nostro quam ex ipsorum ore producere atque conuincere. unde factum est, ut ad nonnullos etiam primates eorum litteras daremus non quidem communicatorias, quibus se iam in praeteritum indignos a catholica ecclesia dissentiendo fecerunt, nec tamen contumeliosas sed pacificas, ut nobiscum quaestione discussa, quae illos ab orbis terrarum sancta communione disrupit, considerata ueritate corrigi uellent nec maiorum suorum animosam peruersitatem pertinacia stultiore defenderent, sed ad fructum caritatis radici catholicae redderentur. sed quoniam scriptum est: cum his qui oderant pacem eram pacificus, ita illi respuerunt litteras meas, sicut ipsam pacem, cui per eas consulebatur, oderunt. nunc uero cum essem in ecclesia Constantiniensi Absentio praesente et collega meo Fortunato eius episcopo, obtulerunt mihi fratres epistulam, quam ad suos presbyteros eiusdem
Abbreviated transcription (Latin):
illo paradyso corꝑali in qͦ adã corꝑalit fuit. ⁊ istã
uitã scõꝵ significatã quȩ nc̃ agit᷑ in eccłia. ⁊ illã
quȩ post hanc erit inȩt̾num: sic̃ ihrłm quȩ int̃¬
pretat᷑ uisio pacis. et tam̃ quedã t̾rena ciuitas
demonstrat᷑. quȩ significat ihersm matrẽ nrãm
et̾nã in celis siue in his qͥ spe salui factis̃. &. qͦd
ñ uident sꝑantes ꝑpatientiã spect̾ant. scdm qͦs
multi filii desertȩ magis qͣm ex quȩ ht̃ uirum:

Expanded text:
ali, in quo Adam corporaliter fuit, et istam uitam sanctorum significatam, quae nunc agitur in ecclesia, et illam, quae post hanc erit in aeternum: sicut Hierusalem, quae interpretatur "uisio pacis" et tamen terrena quaedam ciuitas demonstratur, significat Hierusalem matrem nostram aeternam in caelis siue in his, qui spe salui facti sunt et quod non uident sperantes per patientiam expectant, secundum quos multi filii des
Abbreviated transcription (Latin):
ptizator eius: Ignorat enim se malũ habere
caput. aut omnino se esse sine capite. Tamen
quȩ spes ẽ illi. cui siue scienti siue nescienti
caput pessimum aut nullum ẽe Nunqͥd ip¬
sa ignorantia fit ei caput cui suus baptizator
uł malũ caput uł nullum ẽ e At hoc quiqͥs
putauerit. uere sine capite ẽ. Nos gͦ querimꝰ
quia dixit iste qui fidem aꝑfido sumpserit.
ñ fidem ꝑcipit s reatum. statiq conexuit
dicens. omnis enimres. origine & radice con¬
sistit: et si caput non habet aliquid nichil
ẽ. querimꝰ itaq nos. cũ ille baptizator ꝑfidus

Expanded text:
ptizator eius ? ignorat enim se malum habere ptizator eius ? ignorat enim se malum habere caput aut omnino se esse sine capite. tamen quae spes est illi, cui siue scienti siue nescienti caput pessimum aut nullum est? numquid ipsa ignorantia fit ei caput, cui suus baptizator uel malum caput uel nullum est? at hoc quisquis putauerit, uere sine capite est. Nos ergo quaerimus, quia dixit iste: qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum statimque conexuit dicens: omnis enim res origine et radice consistit, et si caput non habet aliquid, nihil est, quaerimus it
Abbreviated transcription (Latin):
ti estis:Quappter si errabant illi. et nisi
corrigerent᷑ ꝑirent. qui uolebant eẽ pauli.
quȩ tandem spes eoꝵ ẽ. qui querunt eẽ do¬
natiꝰ Id enim agunt isti. ut origo. radix
et caput baptirati. non nisi ille sit. a quo
baptizatur. Ita fit. ut qm̃ plerunq qualis
sit baptizator incertum ẽ: incerta origine.
incerta radice. incerto capite. spes etiam
omnis incerta sit. Et cum fieri possit. ita
ẽẽ conscientiam dantis. ut scelerata atq
maculosa sit. et hoc ignoret accipiens:ꝯ
sequent̃ fit ut scelerã origine. scelerata ra¬
dice. scelerato capite spes quoq: baptiza¬
ti uanaet inanis existat. Quippe cũ iste
in epła sua ponat et dicat omnis enĩ res
origine et radice consistit: et si caput ñ
habet aliqͥd. nichii: Cũq originem & radi¬
cem et caput baptizati hominẽ a quo
paptiratur uelit intelligi. quid ꝑdest misero
haptizato. quod ignorat quam malus sit ba¬

Expanded text:
ti estis? Quapropter si errabant illi et nisi ti estis? Quapropter si errabant illi et nisi corrigerentur perirent, qui uolebant esse Pauli, quae tandem spes eorum est, qui quaerunt esse Donati? id enim agunt isti, ut origo, radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur. ita fit ut, quoniam plerumque qualis sit baptizator incertum est, incerta origine, incerta radice, incerto capite spes etiam omnis incerta sit. et cum fieri possit ita esse conscientiam dantis, ut scelerata atque maculosa sit et hoc ignoret accipiens, consequenter fit, ut scelerata origine, scelerata radice, scelerato capite spes quoque baptizati uana etinanis existat, quippe cum iste in epistula sua ponat et dicat: omnis res enim origine et radice consistit, et si caput non habet aliquid nihil est, cumque originem et radicem et caput baptizati hominem a quo baptizatur uelit intellegi, quid prodest misero baptizato, quod ignorat quam malus sit ba
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt. non eis potuerunt fidẽ tradere s
reatum: si quisqͥs fidem aꝑfido sumpserit:
nonfidem ꝑcipit s reatum. Ergo bapti¬
zent᷑ abonis: ut possint fidem ꝑciꝑe non
reatum. S quomͦ & de istis securi erunt
si conscientia dantis attenditur. quȩ latet
oculos accepturi:Ita scdm eorũ sententiã
fit salus illaspũalis incerta. dum contra
scripturas scãs. quȩ dicunt bonũ ẽ confide¬
re in dño quam confidere inhomine. et
maledictus omnis qui spem suam ponit
in homine. spembaptizandorũ aufert̃
a dño dõ. et in homine ponendam eẽ ꝑsu¬
adent. Unde fit omnino ut ñ incerta. s
prorsus nulla sit salus: quia dni ẽ salus
et uana salus hominis.Itaq quisqͥs in
homine sꝑemposuerit. etiam quẽ iustũ
&e innocentem nouit: maledictus ẽ. Unde
&r apłs paulus eos quidicebant se pauli eẽ
obiurgat et dicit Nunqͥd paulus ꝓ uobis
crucifixus ẽ. aut in nomine pauli baptira¬

Expanded text:
uerunt, non eis potuerunt fidem tradere sed uerunt, non eis potuerunt fidem tradere sed reatum, si, quisquis fidem a perfido sumpserit, non fidem percipit sed reatum. ergo baptizentur a bonis, ut possint fidem percipere, non reatum. Sed quomodo et de istis securi erunt, si conscientia dantis attenditur quae latet oculos accepturi? ita secundum eorum sententiam fit salus illa spiritalis incerta, dum contra scripturas sanctas, quae dicunt: bonum est confidere in domino quam confidere in homine et: maledictus omnis qui spem suam ponit in homine, spem baptizandorum auferunt a domino deo et in homine ponendam esse persuadent. unde fit omnino, ut non incerta, sed prorsus nulla sit salus, quia domini est salus et uana salus hominis. itaque quisquis in homine spem posuerit, etiam quem iustum et innocentem nouit, maledictus est. unde et apostolus Paulus eos, qui dicebant se Pauli esse, obiurgat et dicit: numquid Paulus pro uobis crucifixus est aut in nomine Pauli baptiza
Abbreviated transcription (Latin):
Occe stat ꝑfidus baptiraturus. At ille qui
baptirandus ẽ ꝑfidiam eius ignorat. Quid
en̾am accepturum esse arbitraris. utrum
fidẽ an reatum: Si dixcris fidem: concedes
posse fieri ut aꝑfido quisq fidem ꝑcipiat
non reatum. & falsum erit illud quod di¬
ctum ẽ. qui fidem a ꝑfido sumpserit non
fidem ꝑcipit s reatum. Inuenimus enim
fieri posse: ut etiam aꝑfido fidem qͥsq ꝑci¬
piat. si fidem dantis ignoret. Non enim
ait qui fidem a ꝑfido manifesto uł cognito
sumpserit: s qui fidem inquit aꝑfido sũ¬
pserit non fidem ꝑcipit s reatum. Quod
utiq falsum ẽ: quando quisq a latente ꝑ¬
fido baptizatur. Si autem dixerit etiã eũ
baptirator ꝑfidus latet. non ab eofidẽ ꝑ¬
cipit s reatum. rebaptirent gͦ illos qͦs ab
eis baptiratos esse constiterit qui diu
apud ipsos cum sceleratis latuerunt. et postea
proditi conuictiq damnati sunt. Eo quippe
tempore quo latebant quoscunq baptiza¬

Expanded text:
fidus baptizaturus, at ille qui baptizandus est perfidiam eius ignorat; quid eum accepturum esse arbitraris, utrum fidem an reatum? si dixeris \'fidem\', concedes posse fieri, ut a perfido quisque fidem percipiat, non reatum, et falsum erit illud quod dictum est: qui fidem, a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum. inuenimus enim fieri posse, ut etiam a perfido fidem quisque percipiat, si pel\'fidiam dantis ignoret. non enim ait: \'qui fidem a perfido manifesto uel cognito sumpserit\', sed qui fidem, inquit, a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, quod utique falsum est, quando quisque a latente perfido baptizatur. si autem dixerit: \'etiam cum baptizator perfidus latet, non ab eo fidem percipit sed reatum\', rebaptizent ergo illos, quos ab eis baptizatos esse constiterit, qui diu apud ipsos conscelerati latuerunt et postea proditi conuictique damnati sunt. Eo quippe tempore quo latebant quoscumque baptiza
Abbreviated transcription (Latin):
sine seuitia ꝓueritate certate. Orate ꝓeis qͦs
redarguitis. atq conuincitis. Pro talibus
enĩ ꝓpħa dm̃ dep̃catur dicens. Imple facies
eoꝵ ignominia: et querent nomen tuum
dne. Quod quidẽ iam fecit dñs. ut eoꝵ faci¬
es ignominia maximianistarũ aꝑtissime
impleret. Suꝑest ut norint salubrit̃ eru¬
bescere. Ita enim nomen dnĩ querere pote¬
runt. a quo ꝑniciosissime auersi sunt dum
ꝓeo suum nomen extollunt. Uiuatis et ꝑse¬
ueretis inxp̃o. et multiplicemini atq ab un¬
detis incaritate dei et ininuicem et in oms

Expanded text:
sine saeuitia pro ueritate certate, orate pro eis quos sine saeuitia pro ueritate certate, orate pro eis quos redarguitis atque conuincitis. pro talibus enim propheta deum deprecatur dicens: imple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, domine. quod quidem iam fecit dominus, ut eorum facies ignominia Maximianistarum apertissime impleret; superest ut norint salubriter erubescere. ita enim nomen domini quaerere poterunt, a quo perniciosissime auersi sunt, dum pro eo suum nomen extollunt, uiuatis et perseueretis in Christo et multiplicemini atque abundetis in caritate dei et in inuicem et in omnes,
Abbreviated transcription (Latin):
suis honorib receperunt. hoc certe occulta¬
re nonpossunt. Postremo baptismi questi.¬
onẽ qua miseros fallunt occultam eẽ arbi¬
trantur: s cum dicant baptismũ non habe¬
re. qͦt qͦt p̃ter cõmunionẽ unius ȩccłiȩ ba¬
ptitantur. maximianistas cum eis qͦs extͣ
istoꝵ cõmunionem inscismate baptizart̃
insuis honorib receꝑunt: hoc certe occtil¬
tare nonpossunt. At hec inquiunt ꝓpa¬
ce non maculant. et bonum ẽ rigorem se¬
ueritatis ad miscđiam flectere: ut denuo
rami fracti inserantur. Ita gͦ tota causa con¬
cludit᷑. uicta in illis. in uicta ꝓnobis: quia
si nomen pacis adtolerandos inscimate
malos. inqualẽcunq umbram defensio¬
nis assumitur: ꝓculdubio cum horrendo
scelere et sine ulla defensione ꝑunitatem
orbis trarum uera pax ipsa uiolatur. Hȩc
p̃dicanda retinete: diligite homines int̃fi¬
cite errores. sine suꝑbia de ueritate p̾sumite.

Expanded text:
suis honoribus receperunt. hoc certe occultasuis honoribus receperunt. hoc certe occultare non possunt. Postremo baptismi quaestionem qua miseros fallunt occultam esse arbitrantur: sed cum dicant baptismum non habere quotquot praeter communionem unius ecclesiae baptizantur, Maximianistas cum eis, quos extra istorum communionem in schismate baptizarunt, in suis honoribus receperunt. hoc certe occultare non possunt. \'At haec, inquiunt, pro pace non maculant et bonum est rigorem seueritatis ad misericordiam flectere, ut denuo rami fracti inserantur.\' ita ergo tota causa concluditur uicta in illis, inuicta pro nobis, quia, si nomen pacis ad tolerandos in schismate malos in qualemcumque umbram defensionis assumitur, procul dubio cum horrendo scelere et sine ulla defensione per unitatem orbis terrarum uera pax ipsa uiolatur. XX VIpraedicanda retinete: diligite homines, interficite errores, sine superbia de ueritate praesumite,
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ potest donatistarum error euertere: Qua
deat ueritati. tamen ne memoriam ur̃am
documentoꝵ oneret multitudo: hoc unũ
maximianistarũ factum tenete: hoc in eoꝵ
frontẽ configite. hoc eis ad compͥmendas
dolosas linguas in ora coartate. hoc tanꝗͣ
tridenti telo uelut tricipitem bestiam eoꝵ
calumniam trucidate. Traditionẽ obici¬
unt. ꝑsecutionem obiciunt. falsũ baptis¬
ma obiciunt de solis maximianistis ad oĩa
respondete. Quod enim maiores eoꝵ tradi¬
derunt scõs codices flammis occultũ ẽẽ ar-¬
bitrant᷑: s cum sacrilegio scismatis inqͥna¬
tos. insuis honorib receꝑint: hoc certe oc¬
cultare non possunt. Itemꝑsecutiones uio¬
lentissimas quas quib libet ubi potuerint
faciunt. occultas eẽ arbitrantur. s cũ spua¬
lis ꝑsecutio ꝑsecutionem suꝑet corporalẽ.
maximianistas quosipsi corporalit ꝑsecu¬
tisunt et de quibus ipsi dixerunt ueloces
pedes eoꝵ ad effundendum sanguinẽ. in

Expanded text:
modo potest Donatistarum error euertere? Quapmodo potest Donatistarum error euertere? Quapdeat udocumentorum oneret multitudo, hoc unum Maximianistarum factum tenete, hoc in eorum fronte configite, hoc eis ad comprimendas dolosas linguas in ora coarctate, hoc tanquam tridenti telo velut tricipitem bestiam eorum calumniam trucidate. Traditionem objiciunt, persecutionem objiciunt, falsum baptisma objiciunt: de solis Maximianistis ad omnia respondete. Quod enim majores eorum tradiderunt sanctos codices flammis, occultum esse arbitrantur: sed cum sacrilegio schismatis inquinatos in suis honoribus receperunt, hoc certe occultare non possunt. Item persecutiones violentissimas, quas quibuslibet ubi potuerint faciunt, occultas esse arbitrantur: sed cum spiritualis persecutio persecutionem superet corporalem, Maximianistas quos ipsi corporaliter persecuti sunt, et de qpedes eorum ad effundendum sanguinem, in
Abbreviated transcription (Latin):
mina quȩ sibi quidã eoꝵ displicere respon¬
deant. Ipsi uero sinobis aliena crimina ñ obi¬
ciant: non habent qͦd obiciant. Et ideo se
abscelere scismatis defendere omĩno ñ posst̃:
quia siue ꝓpter falsa et a se conficta. siue eti¬
am ꝓpt̃ uera. s tamen paleȩ crimina. se ab
area dnĩca et abinnocentia frumentoꝵ to.¬
to orbe crescentium nefaria diremptione
separarunt. Nisi forte expectatis ame ut etiã
de manicheo quȩ interposuit refellantur.
Q inre nob̾ non displicet nisi quia pestilentio¬
sissimũ et ꝑnitiosissimũ errorem. id est ma¬
nicheoꝵ heresem. omnino leuissima et ꝓpe
nulla rep̃hensione culpauit. quem ueritatis
fortissimis documentis catholica expugnat.
Hereditas cnĩ xp̃i in omnib gentib consti¬
tuta: aduersus om̃s ex heredatas hereses tu¬
ta ẽ. S sicut ait dñs quomͦ potest sathanas
sathanan cicere. ita manicheoꝵ errorem quo¬

Expanded text:
mina, quae sibi quidam eorum displicere responmina, quae sibi quidam eorum displicere respondeant. ipsi uero si nobis aliena crimina non obiciant, non habent quod obiciant, et ideo se ab scelere schismatis defendere omnino non possunt, quia siue propter falsa et a se conficta siue etiam propter uera sed tamen paleae crimina se ab area dominica et ab innocentia frumentorum toto orbe crescentium nefaria direm, ptione separarunt. Nisi forte expectatis a me, ut etiam de Manicheo quae interposuit refellantur. qua in re nobis non displicetnisi quia pestilentiosissimum et perniciosissimum errorem, id est Manicheorum haeresem, omnino leuissima et prope nulla reprehensione culpauit, quem ueritatis fortissimis documentis catholica expugnat. hereditas enim Christi in omnibus gentibus constituta aduersus omnes exheredatas haereses tuta est. sed sicut ait dominus: quomodo potest satanas satanan eicere, ita Manicheorum errorem quo
Abbreviated transcription (Latin):
ista facientium. ut pelle ouma se contegant:
& xp̃i pacem in toto orbe t̾rarũ recusantium.
ut intus sint lupi rapaces. Nichil me p̃termi¬
sisse arbitror eoꝵ que iste in epla sua posuit:
dumtaxat que in ea parte ad quam ꝑuenimꝰ
potui reꝑire. Edant etiam reliquam partẽ
ne forte ibi sit aliquid qͦd refelli non possit.
Hȩc autẽ quȩ dño adiuuante respondimus:
admoneo caritatẽ ur̃am ut ñ solũ petentib
detis. s etiam non petentib ingeratis. Res¬
pondeant siqͥd uolunt & si nobis nolunt:
saltem ad suos litteras mittant quȩ tamenno¬
bis occultari non iubeant. Qd si faciunt: aꝑ¬
tissime fructus suos ꝓdunt. quib lupi ra¬
paces induti pellib ouium demonstrent᷑
qui occulte insidiant᷑ ouib nrĩs. & aꝑte
pastorib respondere formidant. Nos eis
tantũmꝰ scismatis crimen obicimꝰ: quopenitꝰ
om̃s inuoluti sunt. non quorundã eoꝵ cri¬

Expanded text:
ista facientium, ut pelle ouina se contegant, ista facientium, ut pelle ouina se contegant, et Christi pacem in toto orbe terrarum recusantium, ut intus sint lupi rapaces. Nihil me praetermisisse arbitror eorum, quae iste in epistula sua posuit, dumtaxat quae in ea parte ad quam peruenimus potui repperire; prodant etiam reliquam partem, ne forte ibi sit aliquid quod refelli non possit. haec autem, quae domino adiuuante respondimus, ammoneo caritatem uestram ut non solum petentibus detis, sed etiam non petentibus ingeratis. respondeant si quid uolunt, et si nobis nolunt, saltem ad suos litteras mittant, quas tamen nobis occultari non iubeant. quod si faciunt, apertissime fructus suos produnt, quibus lupi rapaces induti pellibus ouium demonstrentur, qui occulte insidiantur ouibus nostris et aperte pastoribus respondere formidant. nos eis tantummodo schismatis crimen obicimus, quo penitus omnes inuoluti sunt, non quorundam eorum cri
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmere ñ possunt ꝓpace tolerare. ubise iu¬
dicio suo condemnant. quia si amarent pa¬
cem. non discinderent unitatem. Nam quȩ
tanta dementia ẽ. pacem in ipsa pace uelle
relinquere. et eam in dissensione uelle reti¬
nere: Itaq ꝓpt̾ eos qui mala eiusdem par¬
tis donati quȩ om̃s uident et rep̃hendunt.
fingunt se nonuidere usq ad eo ut de ipso
optato dicant. quid fecit. quis eum accusauit
quis conuicit ego nescio. non uidi. non audi¬
ui. ꝓpter hos gͦ quise manifesta ignorare con¬
fingunt exorti sunt maximianistȩ. in quib
eis oculi pateant et ora claudantur. Aꝑte se se¬
parant. aꝑte altare contra altare erigunt.
aꝑte inconcilio sacrilegi et uipere et ueloces
ad effundendum sanguinẽ et dateͫ et abi¬
ron. et chorȩ comparandi appellant᷑. et aspe¬
ris uerbis detestati damnantur. aꝑte recipi¬
untur rursus mhonorib suis. cum baptiza¬
tis suis. Hisunt fructus eoꝵ ꝓdonati pace

Expanded text:
primere non possunt, pro pace tolerare; ubi se iuprimere non possunt, pro pace tolerare; ubi se iudicio suo condemnant, quia, si amarent pacem, non discinderent unitatem. nam quae tanta dementia est pacem in ipsa pace uelle relinquere et eam in dissensione uelle retinere? itaque propter eos, qui mala eiusdem partis Donati, quae omnes uident et reprehendunt, fingunt se non uidere, usque adeo ut etiam de ipso Optato dicant: \'quid fecit? quis eum accusauit? quis conuicit? ego nescio, nou uidi, non audiui\' — propter hos ergo, qui se manifesta ignorare confingunt, exorti sunt Maximianistae, in quibus eis oculi pateant et ora claudantur: aperte se separant, aperte altare contra altare erigunt, aperte in concilio sacrilegi et uiperae et ueloces ad effundendum sanguinem et Dathae et Abiron et Corae comparandi appellantur et asperis uerbis detestati damnantur, aperte recipiuntur rursus in honoribus suis cum baptizatis suis. hi sunt fructus eorum pro Donati pace
Abbreviated transcription (Latin):
citis quod baptismum non habeamꝰ. Respon¬
dent uobis eadem frumenta dñica formã sa¬
cramenti etiam intus quibꝰdam nichil ꝓdesse
sicut symonimago baptizato non ꝓderat:¬
multomagis nichil prodesse his qui foris fc̃
Inesse illis tamen discedentib. Hinc ꝓbatur
qui a redeuntib non restituitur. Nunqͥd igit᷑
nisi impudentissime poteris aduersus frum̃¬
ta clamare. et dicere pseudo ꝓpħas uestitos pel¬
lib ouium. intus autem lupos rapaces qͣndoqͥ¬
dem malos in unitate catholica uł ñ nouerunt.
tem fructꝰ si consideremꝰ. omitto tyrannicas
in ciuitatib et maxime infundis alienis do¬
minationes. omtto furorem cercicellionũ.
et p̃cipitatoꝵ ultro cadauerũ. cultus sacͥlegos
et ꝓphanos. baccationes ebrietatũ. et sub
uno optato gildoniano decennalem totius
africȩ gemitum: omitto ista. quia sunt in
uob̾ quidam qui hec sibi displicere ac semꝑ
displicuisse ꝓclament. s ea se dicunt qͥa cõ¬

Expanded text:
citis quod baptismum non habeamus: responcitis quod baptismum non habeamus: respondent uobis eadem frumenta dominica formam sacramenti etiam intus quibusdam nihil prodesse, sicut Simoni mago baptizato non multo magis nihil prodesse iis qui foris sunt: inesse illis tamen discedentibus hinc probatur, quod redeuntibus non restituitur. Nunquam igitur nisi impudentissime poteris adversus ista frumenta clamare, et dicere pseudoprophetas vestitos pellibus ovium, intus autem lupos rapaces: quandoquidem malos in unitate catholica vel non noverunt, tem fructus si consideremus; omitto tyrannicas in civitatibus et maxime in fundis alienis dominationes, omitto furorem Circumcellionum, et praecipitatorum ultro cadaverum cultus sacrilegos et profanos, bacchationes ebrietatum, et sub uno Optato GildonianAfricae gemitum; omitto ista, quia sunt in uobis quidam qui haec sibi displicere ac semper displicuisse proclament. sed ea se dicunt, quia com
Abbreviated transcription (Latin):
mentis xp̃i quȩ ꝑtotum agrum id est totũ
mundũ usq ad finem crescunt. paucis in
affrica zizaniis offensi precidistis. Postremo
testamentum a quibdam ꝑsecutionis tem¬
pore flammis traditum ꝑhibetur. Nunc un¬
decunq ꝓlatum ẽ recitetur. Certe inexordio
ꝓmissionum testatoris: id inuenitur abra¬
hȩ dictum. Insemine tuo benedicent᷑ om̃s
gentes. Et hoc quid sit. uerax interp̃tatur
traditio. fidem dei euacuauit. Cõmunicate
omnib gentib: et tunc uos testamentũ aꝑ
nicie flammarũ conseruasse gloriamini.
Si autẽ non uultis. quȩ pars potius creden¬
da ẽ. quod testamento institerit exurendo. ni¬
si quȩ non uult consentire ꝓlato: Quanto enĩ
certius sine aliqua temeritate sacrilega. illetͣ¬
ditorib successisse iudicat᷑. quinune lingua
ꝑsequit᷑ testamentũ. quod illi flamma ꝑsecu
tiꝑhibentur: Obicitis ꝑsecutionem. Respon¬
dent uobis frumenta dnica. Aut iuste factum
ẽ: aut palea nr̃a fecit. Quid adhȩc dicitis: Obi¬

Expanded text:
per totum agrum, id est totum mundum, usque ad finem crescunt, paucis in Africa zizaniis offensi praecidistis. Postremo testamentum a quibusdam persecutionis tempore flammis traditum perhibetur: nunc undecumque prolatum est recitetur. certe in exordio promissionum testatoris id inuenitur Abrahae dictum: in semine tuo benedicentur omnes gentes, et hoc quid sit uerax interpretatur traditio fidem dei euacuauit. communicate omnibus gentibus et tunc uos testamentum a pernicie flammarum conseruasse gloriamini. si autem non uultis, quae pars potius credenda est quod testamento institerit exurendo, nisi quae non uult consentire prolato? quanto enim certius sine aliqua temeritate sacrilega ille traditoribus successisse iudicatur, qui nunc lingua persequitur testamentum, quod illi flamma persecuti perhibentur! Obicitis persecutionem: respondent uobis frumenta dominica: \'aut iuste factum est aut palea nostra fecit.\' quid ad haec dicitis? obi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ferebat sic loq̃batur ꝑ creaturã corꝑalem p̃senta¬
tã sensib carnis. Illo gͦ mͦ in illa spẽ qua ds̃ ẽ lon¬
ge ineffabilit̾ secretius ⁊ p̃sentiꝰ loquit᷑ locutio¬
ne in effabili. uͥ eum nemo uiuens uidet. uita
ista qͣ mortalit̃ uiuit᷑ in istis sensib corꝑis: s nͥ
abhac uita qͥsq quodãm᷑ moriat᷑. siue omnino
exiens de corꝑe.siue ita auersꝰ ⁊ alienat᷑ a carnali¬
b sensib ut merito nesciat sic̃ apłs ait utrum
in corꝑe an extra corpꝰ sit. cũ in illã rapit᷑⁊ subue¬
hit᷑ uisionẽ. Qua ꝓpt̃ si hoc terciũ uisionis genꝰ.¬

Expanded text:
 sic loquebatur per creaturam corporalem praesentatam sensibus carnis. Illo ergo modo, in illa specie qua Deus est, longe ineffabiliter secretius et praesentius loquitur locutione ineffabili, ubi eum nemo videns vivet vita ista, qua mortaliter vivitur in istis sensibus corporis: sed nisi ab hac vita quisque quodammodo moriatur, sive omnino exiens de corbus sensibus, ut merito nesciat, sicut apostolus ait, utrum in corpore an extra corpus sit, cum in illam rapitur et subuehitur uisionem. Quapropter si hoc tertium uisionis gen
Abbreviated transcription (Latin):
et non faciunt. Cum audierit quȩ potest eẽ
ꝑuersitas. ut qui suis criminib reus ẽ aliũd
faciat innocentem:Respondebit. Me in no¬
centem non facit. nisi qui mortuus ẽ ꝓpter
delicta nr̃a: et resurrexit ꝓpt̾ iustificationẽ
nr̃am. Nonenim inministrum ꝑquem ba¬
ptiror credo. s in eum qui iustificat impiũ:
ut deputetur mͥfides ad iusticiam. Cum au¬
dierit arbor bona bonos fructus facit. arbor
mala malos fructus facit. nunqͥd colligunt
de spinis uuas. et omnis bonus homo de the¬
sauro cordis sui ꝓducit bona. et malus ho¬
mo de thesauro cordis sui ꝓfert mala: respon¬
debit. Hoc gͦ bonus fructus ẽ ut arbor bona
sim. hoc ẽ bonus homo. ut p̃beam fructũ
bonum.hoc ẽ bona oꝑa. hoc autem ñ qui
plantat et qui rigat michi dabit: s qui in¬
crementum dat ds̃. Namsi arbor bona bonꝰ
baptizator ẽ. ut fructus eius bonus sit ille

Expanded text:
et non faciunt.\' cum audierit: quae potest esse et non faciunt.\' cum audierit: quae potest esse peruersitas, ut qui suis criminibus reus est alium faciat innocentem?, respondebit: me innocentem non facit nisi qui mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram. non enim in ministrum per quem baptizor credo, sed in eum qui iustificat impium, ut deputetur mihi fides ad iustitiam. Cum audierit: arbor bona bonos fructus facit, arbor mala malos fructus facit. numquid colligunt de spinis uuas? et: omnis bonus homo de thesauro cordis sui producit bona, et malus homo de thesauro cordis sui profert mala, respondebit: hoc ergo bonus fructus est, ut arbor bona sim, hoe est bonus homo, ut praebeam fructum bonum, hoc est opera bona. hoc autem non qui plantat et qui rigat mihi dabit, sed qui incrementum dat deus., nam si arbor bona bonus baptizator est, ut fructus eius bonus
Abbreviated transcription (Latin):
clesiȩ. quid habent ponderis illa uerba que
uani lectores non attendunt quid intus ha¬
beant. s tantũ quemadmodũ sonentꝰ Qi
autem non aure sola excipit uoces. s et m̃te
sententias intuetur. cum audierit conscien¬
tia dantis attenditur qui abluat accipientis
respondebit. Sepe michi ignota ẽ humana
conscientia. s certus sum de xp̃i miscdia. Cũ
audierit. quifidem aꝑfido sumꝑserit. non
fidem ꝑcipit s reatum: respondebit. Non
ẽ ꝑfidus xp̃c: a quo fidẽ ꝑcipio ñ reatum.
Cum audierit omnis res enm origine et ra¬
dice consistit et si caput non habet aliqͥd
nichil ẽ: respondebit. Origo mea xp̃e est.
dierit nec quicquã bene regenerat nisi bo¬
no semine regeneret᷑: respondebit. Semen
quo regeneror uerbum dei ẽ: qͦd obaudi¬
enter audire sũ monitus. etiam si ille ꝑquẽ
audio. quȩ michi dicit ipse non facit di¬
cente dño et me securũ faciente. quȩ dict̃
facite. quȩ faciunt facere nolite: dicunt enĩ

Expanded text:
illa uerba, quae uani lectores non attendunt quid intus habeant, sed tantum quemadmodum sonent? qui autem non aure sola excipit uoces, sed et mente sententias intuetur, cum audierit: conscientia dantis attenditur quae abluat accipientis, respondebit: \'saepe mihi ignota est humana conscientia, sed certus sum de Christi misericordia\'. cum audierit: qui fidem a perfido - sumpserit non fidem percipit sed reatum, respondebit: non est perfidus Christus a quo fidem percipio, non reatum. eum audierit: omnis res enim origine et radice consistit, et si caput non habet aliquid, nihil est, respondebit: \'origo mea Christus est, dierit: nec quicquam bene regenerat, nisi bono semine regeneretur, respondebit: \'semen quo regeneror uerbum dei est, quod obaudienter audire sum monitus, etiamsi ille, per quem audio, quae mihi dicit ipse non facit, dicente domino et me securum faciente: quae dicunt facite, quae faciunt facere nolite. dicunt enim
Abbreviated transcription (Latin):
put ẽ. & origo eorũ quos plantauerat. aut
apollo radix ẽ eorum quos rigauerat ac ñ
ille qui eis incredendo fidem dederat. cũ
idem dicat. ego plantaui apollo rigauit.
s ds̃ incrementũ dedit: Itaq neq qui plan¬
tat ẽ aliquid neq qui rigat. s qui increm̃tũ

Expanded text:
put est et origo eorum, quos planta verat, aut Apollo radix est eorum quos rigaverat; ac non ille qui eis in credendo fidem dederat: cum idem dicat. Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit: itaque neque qui planta
Abbreviated transcription (Latin):
ad os. ꝑspem scilicet qua õs ẽ. qͥcqͥd ẽ. qͣntulũcũq
eũ mens quȩ ñ ẽ. qͦd ipse. etiã ab omĩ t̾rena labe
tali ⁊ corruptibili onere grauat. qͣm diu ꝑfidẽ ã¬
adistã excellentissimã uisionẽ. uolu̾it ds̃ demon¬
strare uitã in qͣ post hanc uitã iiuendũ ẽ. in ȩter¬
num: & cur ñ dicat᷑ istȩ paradysꝰ excepto illo in
qͦ corꝑalit̃ uirit adã int̾ ligna nemorosa atq fruc¬
tuosa: qͣndoqͥdẽ ⁊ȩccłia quȩ nos congregat in ca¬
ritatis sinũ paradẏs dict̾a ẽ. cũ fructu pomoꝵ:
S hoc figurate dictũ ẽ tanꝗͣ ulo paradyso uͥ ꝓpͥe¬

Expanded text:
em scilicet qua est Deus quidquid est, quantulumcumque eum mens, quae non est quod ipse, etiam ab omni terrena labe tali et corruptibili onere gravati, quamdiu per fidem amad istam excellentissimam uisionem, uoluerit deus demonstrare uitam, in qua post hanc uitam uiuendum est in aeternum? et cur non dicatur iste paradisus excepto illo, in quo corporaliter uixit Adam inter ligna nemorosa atque fructuosa? quandoquidem et ecclesia, quae nos congregat in caritatis sinum, paradisus dicta est cum fructu pomorum. sed hoc figurate dictum est, tamquam illo paradiso, u
Abbreviated transcription (Latin):
ntequam fimrem libros de
trinitate.:libros de genesi ad
litteram. irruit causa respon¬
dendilitteris petiliani do¬
nastitȩ. quas aduersus ca¬
tholicam ȩccłam scripsit quam differre
non potii.Et scripsiinhanc rem tria uo¬
lumina. quorum primo pͥmȩ parti epłȩ
ipsius quam scripsit ad suos. quia non to¬
ta in nr̃as manus uenerat. s priorpars eius
parua. quanta potui celeritate et ueritate
respondi. etiam ipsa epła ẽ ad nrõs. s idõ
inter libros habetur.quia cȩteri duo in
eadem causa libri sunt. Postea quippe in¬
uenimus totam. eiq tanta diligentia res¬
pondi. quanta fausto manicheo. uerba
scilicet eius sub ipsius nomine prius po¬
nens particulatim. et sub meo ꝑsingula
responsionem meam. S prius qͦd scrip¬
seram antequam totam reppcriremꝰ ꝑue¬
nit ad petilianum. et iratus c̃. cͥonatus re
spondere. inme potius dicens quicqͥd cũ
libuit. in causa uero omnino deficiens. Qͦd
cumpossit. collatis utriusq scriptis facilli¬

Expanded text:
ntequam finirem libros de trinitate et libros de Genesi ad litteram, inruit causa respondendi litteris Petiliani Donatistae, quas aduersus catholicam scripsit, quam differre non potui, et scripsi in hanc rem tria uolumina, quorum primo primae parti epistulae ipsius, quam scripsit ad suos, quia non tota in nostras manus uenerat, sed prior parua pars eius, quanta potui celeritate et ueritate respondi. etiam ipsa epistula est ad nostros, sed ideo inter libros habetur, quia ceteri duo in eadem causa libri sunt. postea quippe inuenimus totam eique tanta diligentia respondi, quanta Fausto Manicheo, uerba scilicet eius sub eius nomine prius ponens particulatim et sub meo per singula responsionem meam. sed prius, quod scripseram, antequam totam repperiremus, peruenit ad Petilianum et iratus respondere conatus est in me potius dicens, quidquid eum libuit, in causa, uero omnino deficiens. quod cum possit conlatis utriusque nostrum scriptis facilli
Abbreviated transcription (Latin):
figuratũ. de qͦ nc̃ longũ ẽ. disputare: qͣndo ei dirit
ñ pot̾is uide faciẽ meã ⁊ iuuere: ñ eñ uidebit homo
faciẽ meã ⁊ uiuet. Deinde subiecit ⁊ ait illi. Ecce lo¬
cus penes me: ⁊ stabis suꝑ petram statĩ ut tͣnsiet
maiestas mea: ⁊ ponã te in specula petre. ⁊ tegam
manu mea suꝑ de donec tͣnseã. ⁊ auferã manũ. ⁊
tc̃ uidebi ᷤ posteriora mea: nã facies mea ñ appare¬
bit tͥ nec tam̃ secuta scͥptura hoc ⁊̃ corꝑalit̃ fact̾ũ
ẽẽ narrauit: satisq ꝑhoc demonstratũ ẽ. fig̃ate
dictũ eẽ in eccłiȩ significatione. Ipse ẽ. enĩ locus
penes d̾m: qͥa eccłia ẽ. templũ ei⁊ ipsa edificata ẽ
suꝑ petrã:⁊ ect̾a quȩ ibi dicta s̃ eidẽ intelligentię¬

Expanded text:
 disputare, quando ei dixit: non poteris uidere faciem meam et uiuere; non enim uidebit homo faciem meam et uiuet. deinde subiecit et ait illi: ecce locus penes me, et stabis supra petram; statim ut transiet mea maiestas, et ponam te in specula petrae et tegam manu mea super te, donec transeam; et auferam manum et tunc uidebis posteriora mea; nam facies mea non adparebit tibi. nec tamen secuta scriptura hoc etiam corporaliter factum esse narrauit satisque per hoc demonstratum est figurate dictum esse in ecclesiae significationem. ipse est enim locus penes dominum, quia ecclesia est templum eius et ipsa aedificata est super petram, et cetera, quae ibi dicta sunt, eidem inte
Abbreviated transcription (Latin):
dormientis. siue inextasi a sensib corꝑis aliena¬
ta: an omnino de corꝑe exierit ut mortuũ corpꝰ
iaceret donec ꝑact̾a illa demonstratione men¬
bris mortuis anima redderet᷑ & ñ qͣsi dq̃miens
euigilaret aut extasi alienat᷑ denuo rediret in
sensus s mortuus omino reuiuisceret Proinde qͦd
uidit rapt᷑ interciũ celũ. qͦd etiã se scire confir¬
mat ꝓpriȩ uidit ñ unaginalit̃: s qͥa ipsa a corꝑe
alienatio utsum omnino mortuũ corpꝰ reliquerit.
an sedi modũ quendã uiuentis corꝑis ibi ani¬
ma fuerit s mens ad uidenda uł ad audienda
in effabilia illius uisionis abrepta sit. hoc incer¬
om̃s ceteras suꝑat. harum spẽs atq differentiaᷤᷤ
qͣntum me dñs adiuuerit explicare curabo. Eece
in hoc uno p̃cepto cũ legit᷑ diliges ꝓximũ tuũ
tanqͣm te ipsum. triauisionũ genera occurrunt:
unũ ꝑ ocłos quib ipse litterȩ uident᷑ alterum ꝑ

Expanded text:
dormientis siue in extasi a sensibus corporis alienadormientis siue in extasi a sensibus corporis alienata, an omnino de corpore exierit, ut mortuum corpus iaceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur et non quasi dormiens euigilaret aut extasi alienatus denuo rediret in sensus, sed mortuus omnino reuiuisceret. proinde, quod uidit raptus usque in tertium caelum — quod etiam se scire confirmat — proprie uidit, non imaginaliter. sed quia ipsa a corpore alienatio, utrum omnino mortuum corpus reliquerit an secundum modum quendam uiuentis corporis ibi anima fuerit, sed mens eius ad uidenda uel audienda ineffabilia illius uisionis abrepta sit, hoc inceromnes ceteras superat. harum species atque differentias, quantum me dominus adiuuerit, explicare curabo. ecce in hoc uno praecepto cum legitur: diliges proximum tuum tamquam te ipsum, tria uisionum genera occurrunt: unum per oculos, quibus ipsae litterae uidentur, alterum per
Abbreviated transcription (Latin):
in corꝑe uisum sit: aut sic uisũ ẽ quomͦ uidetur
mente sapientia sine illis imaginib corꝑum:
& nichilominꝰ certũ ẽ uderi ñ potuisse ꝑ corpꝰ¬
ꝑ qͦduisum ẽ: Manifestum ẽ. enĩ in corꝑeã na¬
turam ab eouideri ñ potuisse ꝑ corpꝰ corꝑa uͦ
etiã si possunt uideri sine corꝑẽ. ñ utiq sic uidẽt᷑
ꝑ corpꝰ. s longe ille dispar modus ẽ. si quis est.
Unde mirum si posset apłm tanqͣm simillimuᷤᷤ
fallere. aut ad dubitationẽ cogere.: ut si corꝑeũ
cȩlum ñ corpis ocłis uidit. incertũ s eẽ diceret
utrum in corꝑe an extra corpꝰ id uid̾it. Restat gͦ
fortasse. ut qm̃ mentiri ñ posset apłs. qui tanta
cura egit ut discerneret qͥd sciret. & qͥd nesciret
hoc ipsũ eum intelligamꝰ ignorasse. utrũ qͣndo
in celũ terciũ raptus ẽ incorꝑe fuit. quomͦ s̃ aĩa
in corꝑe cũ corpꝰ uiuere dicit᷑ siue ugilantis siue

Expanded text:
in corpore uisum sit; aut sic uisum est, quomodo uidetur in corpore uisum sit; aut sic uisum est, quomodo uidetur mente sapientia sine ullis imaginibus corporum, et nihilominus certum est uideri non potuisse per corpper quod uisum est? manifestum est enim incorpoream naturam ab eo uideri non potuisse per corpus. corpora uero, etiam si non possent uideri sine corpore, non utique sic uidentur per corpus, sed longe ille dispar modus est, si quis est. unde mirum, si posset apostolum tamquam simillimus fallere aut ad dubitationem cogere, ut, si corporeum caelum non corporeis oculis uidit, incertum sibi esse diceret, utrum in corpore an extra corpus id uiderit. Restat ergo fortasse, ut, quoniam mentiri non posset apostolus, qui tanta cura egit, ut discerneret quid sciret et quid nesciret, hoc ipsum eum intellegamus ignorasse, utrum, quando in caelum tertium raptus est, in corpore fuerit, quomodo est anima in corpore, cum corpus uiuere dicitur, siue uigilantis siue
Abbreviated transcription (Latin):
ret᷑ Itemq si substantia in corporea uidebat᷑ ñ
in aliqua imagine corꝑis. s sic̃ uidet᷑ iusticia.
sapientia. et si qͥd eusmodi & hoc erat celũ: id
ꝙͦ manifestũc̃. ocłis hur corꝑis uideri aliqͥd tale
ñ posse: Ac ꝑhoc si aliqͥd t̾ale se uidisse sciebat:
ñ ꝑ corpꝰ se uidisse dubitare ñ poterat. Scio in¬
quit hominẽ in xp̃o ante annos quatuordecim
Hoc scio. nemo dubitet qui mͥ credit: s utrum ĩ
corꝑe an extra corpꝰ nescio d̾s scit. Quid gͦ scis.
qͥa discernis ab eo qͦd nescis: ne credentes fal¬
lantur: Raptum inquit eundẽ. hominẽ usq
intercium celũ. At illuo cęlum: aut corpꝰ erat
atit sp̃s. Si corpꝰ erat ⁊ corꝑeis ocłis uisũ ẽ. cur il¬
lud cęlũ ẽẽ scitur:. & in corꝑe uisum eẽ nescitur:
Si autẽ sp̃s erat: aut corꝑis imaginẽ p̃buit. & tã in¬
certum ẽ. utrum corpꝰ fuerit. qͣm incertũ ẽ utrũ

Expanded text:
retur? itemque, si substantia incorporea uidebatur, non retur? itemque, si substantia incorporea uidebatur, non in aliqua imagine corporis, sed sicut uidetur iustitia, sapientia et si quid eius modi, et hoc erat caelum, id quoque manifestum est oculis huius corporis uideri aliquid tale non posse. ac per hoc, si aliquid tale se uidisse sciebat, non per corpus se uidisse dubitare non poterat. scio, inquit, hominem in Christo ante annos quattuordecim. hoc scio nemo dubitet, qui mihi credit; sed, utrum in corpore an extra corpus nescio, deus scit. Quid ergo scis, quod discernis ab eo, quod nescis, ne credentes fallantur? raptum, inquit, eundem hominem usque in tertium caelum. at illud caelum aut corpus erat aut spiritus. si corpus erat et corporeis oculis uisum est, cur illud caelum esse scitur et in cot, aut corporis imaginem praebuit et tam incertum est utrum corpus fuerit, quam incertum est utrum