comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dño legatone fungens. hoc est ꝓ lapide an¬
gulari. utrunq popłm tam ex uidis quam
&e iustificandos utͦsq ꝑ disciplinam humi¬
litatis associans. Itaq eplam sic exorsus est:
dignitatem . a synagoge uetustate discernit.
Eccłia quippe ex uocatione appellata est. sy¬
nagoga uͦ ex congregatione. Conuocari enĩ
magis hominib congruit: congregari autẽ
magis pecorib: unde etiam g̃ges ꝓpͥe pecoꝵ
dici solent. Quanquam gͦ plerisq scͥptarũ
locis ipsa eccłia grex dĩ. & pecus dei. & ouile
dei uocet᷑: tamen in comparatione sp̃italiũ¬
hominum. pecora dñr. qui ad uitam uet̾em
ꝑtinent. Et apparet huiusmodi homines.
ñ cibo sempit̾nȩ ueritatis. s temporalium ꝓ¬
missionum.tanquam t̾reno pabulo ẽẽ con¬
tentos. Paulus gͦ seruus xp̃i iħ̃u uocatꝰ ẽ apłs:¬

Expanded text:
Domino legatione fungens , hoc est, pro lapide anDomino legatione fungens , hoc est, pro lapide angulari , utrumque populum tam ex Judaeis quam et justificandos utrosque per disciplinam humilitatis associans. 2. Itaque Epistolam sic exorsus est: us verbis Ecclesiae dignitatem a Synagogae vetustate discernit. Ecclesia quippe ex vocatione appellata est, Synagoga vero ex congregatione. Convocari enim magis hominibus congruit, congregari autem magis pecoribus: unde greges proprie pecorum dici solent. Quanquam ergo plerisque Scripturarum locis ipsa Ecclesia grex Dei, et ovile Dei, et pecus Dei vocetur; tamen cum in comparatione homines pecora dicuntur, ad vitam veterem pertinent. Et apparet hujusmodi homines, non cibo sempiternae veritatis, sed temporalium promissionum tanquam terreno pabulo esse contentos. Paulus ergo servus Christi Jesu vocatus est apos
Abbreviated transcription (Latin):
ad romanos. quantum ex eiꝰ textu
intelligi potest. questionem habet ta¬
xp̃i uenerit ꝓpt̾ merita oꝑm legis. an uͦ nul¬
lis oꝑi merias p̾cedentib omnib gentibus.
uenerit uistificatio fich̃. quȩ est in xp̃o ihu:
ut non quia iusti erant homines crederent:
s credendo iustificat. deinceps iuste uiuere
inciꝑent. Hoc gͦ docere intendit. uenisse gra
grãm uocari ostendit: quia non quasi debitũ
iusticiȩ redditum ẽ. sed gratuito datum. Ceꝑ¬
ant enim non nulli qui ex iudeis credidant
tumultuari aduersꝰ gs̃. &e maxime adũsus
apłm paulum. qui incircumcisos. & a legis
uet̾is uincłis liberos admittebat ad eugłii
grãm. p̾dicans eis ut in xp̃m credent. nullo
imposito circumcisionis iugo. S plane tanta
modatione. ut nec uideos suꝑbire ꝑmittat.
tanquam de meritis oꝑm legis: nec gentes
merito fich. aduersus uideos inflari. quod
quam enim sicut alio loco dicit. pro ipso

Expanded text:
ad Romanos, quantum ex ejus textu intelligi potest, quaestionem habet tasti venerit propter merita operum legis, an vero nullis operum meritis praecedentibus, omnibus Gentibus venerit justificatio fidei, quae est in Christo Jesu, ut non quia justi erant homines, crederent; sed credendo justificati, deinceps juste vivere inciperent. Hoc ergo docere intendit, omnibus venisse gratpterea etiam gratiam vocari ostendit, quia non quasi debitum justitia redditum est, sed gratuito datum. Coeperant enim nonnulli qui ex Judaeis crediderant, tumultuari adversus Gentes, et maxime adversus apostolum Paulum, quod incircumcisos et Legis veteris vinculis liberos admittebat ad Evangelii gratiam, praedicans eis ut in Christum crederent, nullo imposito carnalis circumcisionis jugo. Sed plane tanta moderatione, uti nec Judaeos superbire permittat, tanquam de meritis operum Legis; nec Gentes merito fidei adversus Judaeos inflari, quod quam enim, sicut alio loco dicit, pro ipso
Abbreviated transcription (Latin):
abba pat̾. Duo u̾ba posuit: ut posti̾us int̾pre¬
tarct᷑ primum. Nam hoc est abba. qͦd pat̃. lle¬
gant̃ autem intelligit᷑. non frustra duarum
linguarum u̾ba posuisse idem significantia.
ꝓpt̾ uniu̾sum popłm qui de uideis &e gentibꝰ
in unitatem fidei uocatꝰ est: ut hebreum uer¬
bum ad uideos. grecum ad gentes. utriusq
tam̃ u̾bi eadem significatio. ad eiusdem fidĩ
sp̃sq unitatem ꝑtineret. Nam & ad roma¬
nos ubi fimilis questio de pace in xp̃o iudoꝵ
gentiumq tͣctat᷑: hoc dic̃. Non enim accepi¬
stis sp̃m seruitutis itm in timore. s accepistis

Expanded text:
Abba, Pater. Duo sunt Abba, Pater. Duo sunt taretur primum. Nam hoc est abba, quod pater. Eleganter autem intelligitur, non frustra duarum linguarum verba posuisse idem significantia propter universum populum, qui de Judaeis et gentibus in unitatem fidei vocatus est, ut Hebraeum verbum ad Judaeos, Graecum ad gentes: utriusque tamen verbi eadem significatio ad ejusdem fidei spiritusque unitatem pertineat. Nam et ad Romanos, ubi similis quaestio de pace in Christo Judaeorum gentiumque tractatur, hoc dicit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed a
Abbreviated transcription (Latin):
xit accipiamꝰ. s recipiamꝰ: ut significaret hoc
nos amisisse in adam.ex quo mortales sumus.
Hoc gͦ quod ait at eos qui sub lege erant rechi¬
meret : ad libandum eum popłi ꝑtinet. qͥ par¬
uulus sub pedagogo seruiebat: &e refert᷑ ad id qͦd
dix̃ factum sub lege Illud aut̃ quod ait. ut ad¬
optionem filiors recipiamꝰ: refert᷑ ad id quod
dix̃ factum ex muliere. Hinc enim ad optionẽ
recipimꝰ. quod ille unicꝰ non dedignatus est
participationem nat᷑e nr̃e. factꝰ ex muliere. Ut
ñ solum ungenttꝰ esset ubi fr̃s non babet: sed
etiam pͥmogenitꝰ in multis fr̃ib fieret. duo
enim ꝓposuit. factum ex muliere. factum suib
lege. S mutato ordine respondit. iam illum
popłm adiungens qui paruulus sub procu¬
ratorib & actorib seruiebat. id est elementis
huiꝰ mundi. ne putarent se ñ esse filios. quia ñ
erant sub pedagogo. Qm̃ aut̃ filii estis inqͥt:
misit ds sp̃m filii sui in corda nr̃a clamantem

Expanded text:
xit, accipiamus; sed, recipiamus: ut significaret hoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hoc ergo quod ait, Ut eos qui sub Lege erant redimeret, et ad liberandum eum populum pertinet, qui parvulus sub paedagogo serviebat; et refertur ad id quod dixit, factum sub Lege. Illud autem quod ait, ut adoptionem filiorum recipiamus, refertur ad id quod dixit, factum ex muliere. Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille Unicus non dedignatus est participationem naturae nostrae, factus ex muliere, ut non solum Unigenitus esset ubi fratres non habet, sed etiam Primogenitus in multis fratribus fieret . Duo enim proposuit, factum ex muliere, factum sub Lege: sed mutato ordine respondit. 31. Ib. IV, 6. Jam illum populum adjungens, qui parvulus sub procuratoribus et actoribus serviebat, id est, elementis hujus mundi, ne putarent se non esse filios, quia non erant sub paedagogo, Quoniam autem filii estis, inquit, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem,
Abbreviated transcription (Latin):
te timorem uicerant. Qm̃ caritas dei diffu¬
perant.Sine causa gͦ inquit tanta passi
estis: qui ex caritate quȩ in uobis tanta sust¬
nuit. ad timorem relabi uultis. Si tamen
sine causa passi estis. Quod enim sine causa
factum dicit᷑: suꝑfluum intelligit᷑. Suꝑflu¬
um aut̃: nec ꝓdest nec nocet. Hocuͦ uidendũ
est. ne ad ꝑniciem ualeat. Non enim hoc est
non surgere: quod ẽ cadere. Quãuis isti non¬
dum cecidissent: s iam inclinarent᷑ ut cadent.
Nam utiq adhuc in eis sp̃s sc̃s oꝑabat᷑: sicut¬

Expanded text:
te timorem vicerant: Quoniam charitas Dei diffute timorem vicerant: Quoniam charitas Dei diffuperant: Sine causa ergo, inquit, tanta passi estis, qui ex charitate, quae in vobis tanta sustnuit, ad timorem relabi vultis. Si tamen sine causa tanta passi estis. Quod enim sine causa factum dicitur, superfluum est; superfluum autem nec prodest, nec nocet; hoc vero videndum est, ne ad perniciem valeat. Non enim hoc est non surgere, quod est cadere: quamvis isti nondum cecidissent, sed jam inclinarentur ut caderent. Nam utique adhuc in eis Spiritus sanctus
Abbreviated transcription (Latin):
fide. Ab apło enim p̃dicata est cis sides In qua
p̃dicatione utiq aduentum &e presentiam
inse sc̃i sp̃s senserant. sicut illo tempore in no.¬
uitate inuitationis ad fidem etiam sensibili¬
erat apud galathas: antequam isti ad eos ꝑũ¬
tendos &e circumeidendos uenissent. Iste gͦ
sensus est. Si in illis oꝑib legis eẽt salus uĩa:
non uobis sc̃s sp̃s. nisi circumcis is daret᷑. De¬
ide subintulit. Sic stulti estis: ut cum sp̃u ce¬
peritis. nunc carne consummemini. Hoc est
quod suꝑius in exordio dixerat: nisi aliqui
sunt conturbantes uos. ce uolentes conuer
contraria est. Ordo est aut̃ a carnalib ad
sp̃italia surgere. non ab sp̃italib ad carna¬
lia cadere: sic̃ istis acciderat. Et hec est cugłii
conu̾sio retrorsum. Qd quia bonum non ẽ.
non est euangłm cum adhoc annunciatur.
Qͦd aut̃ dicit tanta passi estis:. multa iam ꝓ¬
fide tolerauerant. non timore tanquam sub
lege posit. s magis in ipsis passionib carita¬

Expanded text:
cata est eis fides: in qua dicatione utique adventum, et praesentiam sancti Spiritus senserant. Sicut illo tempore in novitate invitationis ad fidem etiam sensibilierat apud Galatas antequam isti ad eos pervertendos et circumcidendos venissent. Iste ergo sensus est: Si in illis operibus Legis esset salus vestra, non vobis Spiritus sanctus nisi circumcisis daretur. Deinde intulit: Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini. Hoc est quod superius in exordio dixerat: Nisi aliqui sunt conturbantes vos, et volentes convertcontraria est: ordo est autem a carnalibus ad spiritualia surgere, non ab spiritualibus ad carnalia cadere, sicut istis acciderat. Et haec est Evangelii conversio retrorsus: quod quia bonum non est, non est Evangelium, cum hoc annuntiatur. Quod autem dicit, Tanta passi estis; multa jam fide toleraverant, non timore tanquam sub lege positi, sed magis in ipsis passionibus charita
Abbreviated transcription (Latin):
penitꝰ nescit. eoꝵ dumtaxat qͥ iam ratione u.¬
tunt᷑. qnͣdoquidem beatos se ẽe uelle nouer̃:
purgatissima ce consummata: si nicħ aliud
iacet ad usum. Nam ce si ꝓpt̃ se ipsam uidet᷑
diligi cum eam nolumꝰ eẽ deformem: ad ali¬
ud refenendum ẽ decꝰ eiꝰ. ad illud scilicet a qͦ
tura una sit. unde hominum diu̾sȩ uolun

Expanded text:
penitus nescit eorum dumtaxat. qui iam ratione upenitus nescit eorum dumtaxat. qui iam ratione utuntur, quandoquidem beatos se esse uelle noueruntpurgatissima et consummata, si nihil aliudficit ad usum. nam etsi propter se ipsam uidetur diligi, cum eam nolumus esse deformem, ad aliud referendum est decus eius, ad illud scilicet, a qutura una sit, unde hominum diuersae uolun
Abbreviated transcription (Latin):
dum liberum sit. gr̃a dĩ libat᷑.xxu De
quid sit sursum aut deorsum uniuerso.
xxx Utrum omnia in uailitatem hominiᷤ
creata sint. xxxi Nec ipsa mea ẽ. s ciceroniᷤᷤ.
Uerum qͥa &e hec ꝑme innotuit fr̃ib. inter
ista que colligebant scͥpserunt eam: uolen¬
tes nosse quemadmodum uurtudes animi
ab illo diuise ac diffinitȩ st̃.xxxii. Ultrum¬
rem ullam aliꝰ alio magis intelligat. atq ita
eiꝰdem rei ꝑ infinitum eat intelligentia.xxxiii.¬
De metu.xxxiiii Utrum non aliud aman¬
mandum sit. In qͣ ullud qͦd dixi id ẽẽ aman¬
dum quod nicħ aliud est hab̃e quam nosse:
non satis approbo. Neq enĩ dm̃ non habebãt.
de qͥb dictum ẽ. nescitis quia templum dei
estis. & sp̃s dei habitat in uob̃: nec tam̃ eum
nouerant. ul sic̃ nõcendus est. nouerant. Itẽ
qͦd dixi. nemogͥ beatam uitam nouit &e mi¬
ser ẽ: nouit dixi. qͦmͦ noscenda ẽ. Nam qͥs cã

Expanded text:
dum liberum sit, dei gratia liberatur. dum liberum sit, dei gratia liberatur. quid sit sursum aut deorsum uniuerso; tricensima: utrum omnia in utilitatem hominis creata sint. tricensima prima nec ipsa mea est, sed Ciceronis, uerum quia et haec per me innotuit fratribus, inter ista, quae colligebant, scripserunt eam uolentes nosse, quemadmodum uirtutes animi ab illo diuisae atque definitae sint. rem ullam alius alio magis intelligat, atque ita ejusdem rei per infinitum eat intelligentia. Qui quarta, utrum non aliud amanmandum sit. In qua illud quod dixi, id esse amandum, quod nihil est aliud habere, quam nosse, non satis approbo. Neque enim Deum non habebant, de quibus dictum est: nescitis, quia templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis? nec tamen eum nouerant uel non, sicut noscendus est, nouerant. item quod dixi: nemo igitur beatam uitam nouit et miser est, nouit dixi, quomodo noscenda est. nam quis eam
Abbreviated transcription (Latin):
fr̃ib. qui tunc a me ista diligentissime col¬
ligebant. & placuit eis. int̃ nr̃a eam scribere.
uoluerunt. Est aut̃ cuiꝰdam fontei cartaginen¬
sis. de mente mundanda ad uidendũ dm̃.
mortuus.xiii. Quo docum̃to constet ho¬
tellectu. xui de filio .xuii. De scientia di¬
tor non sit. Ubi uidendum ẽ ne male intelli¬
gatur quod dixi. mali auctor ñ ẽ. quia om¬
nium quȩ st̃ auctor ẽ: qͥa in quantum sunt.
in tantum bona funt. & ne hinc putetͣ non ab
illo ẽẽ penam maloꝵ. quȩ utiq malum est
his qui puniunt᷑. S ita hoc dixi. quem ad¬
modum dictum ẽ. ds mortem non fecit: cũ
aubi scͥptum sit. mors & uita a dño deo est.
Maloꝵ gͦ pena quȩ ã deo est. malum ẽ qͥdẽ
ut mali pumiant᷑. & utiq bonum ẽ. omne
lius istam questionem in libro postea de t̾ͥni
recte factum in libͤro sit uoluntatis arbitrio.
Qͦd ita ẽẽ uerissimum ẽ: s ut ad recte facien¬

Expanded text:
fratribus, qui tunc a me ista diligentissime colfratribus, qui tunc a me ista diligentissime colligebant, et placuit eis, inter nostra eam scribere voluerunt. Est autem cujusdam Fontei Carthaginensis, m quaestio, Quo documento constet hotellectu. Qutor non sit. ubi uidendum est, ne male intellegatur, quod dixi: mali auctor non. est, quia omnium, quae sunt, auctor est, quia in quantum sunt, in tantum bona sunt, et ne hinc putetur non ab illo esse poena malorum, quae utique malum est his, qui puniuntur. sed hoc ita dixi, quemadmodum dictum est: deus mortem non fecit, cum alibi scriptum sit: mors et uita a domino deo est. malorum ergo poena, quae a deo est, malum est quideut mali puniantur, et utique bonum est omne,lius istam quaestionem in libro postea de trinitm et peccatum et recte factum in libero sit uoluntatis arbitrio. quod ita esse omnino uerissimum est, sed ut ad recte facien
Abbreviated transcription (Latin):
putat᷑ liber: cuiꝰ titulus est de diu̾sis questi¬
onib octoginta qͣtuor. Cum aut̃ disꝑse fu¬
issent ꝑcartulas multas: qm̃ ab ipso primo
tempore conu̾sionis meȩ postea quam in af¬
fricam uenimus. sic̃ int̾rogabar a fr̃ib qͣndo
me uacantem uidebant. nulla seruata or¬
dinatione dictatȩ ft̃: uissi eas iam ep̃s colli¬
gi. &e unum ex eis librum fieri: adhibitis nu¬
meris. ut qͦd quisq legere uolu̾it. facile in¬
sit causa ut sit homo detior.U. Utrum ani¬
possit. In qͣ illud quod dixi. omne quod cor¬
poreus sensꝰ attingit. quod ce sensibile dicit᷑.
sine ulla int̾missione temporis commutat᷑
sine dubio: uerum qͥdem non est in corpori¬
bus resurrectionis incorruptibilib. S nc̃
ea nullus nr̃i corporis sens accingit. nͥ forte di¬
uinitꝰ tale aliquid reuelet᷑.x. ẽ utrũ corpꝰ¬
XII. Ubi titulus ẽ. sententia cuiꝰdam sapien¬
tis. non ẽ mea: s qͥa ꝑme innotuit quib dã

Expanded text:
putatur liber, cuius est titulus: de diuersis quaestionibus octoginta tribus. cum autem dispersae fuissent per cartulas multas, quoniam ab ipso primo tempore conuersionis meae, posteaquam in Africam uenimus, sicut interrogabar a fratribus, quando me uacantem uidebant, nulla seruata ordinatione dictatae sunt, iussi eas iam episcopus colligi et unum ex eis librum fieri adhibitis numeris, ut quod quisque legere uoluerit facile insit causa, ut sit homo deterior; quinta: utrum anipossit. in qua illud, quod dixi: omne, quod corporeus sensus adtingit, quod et sensibile dicitur, sine ulla intermissione temporis commutatur, sine dubio uerum quidem non est in corporibus resurrectionis incorruptibilibus, sed nunc ea nullus nostri corporis sensus adtingit, nisi forte diuinitus tale aliquid reueletur. decimloco ubi titulus est, Sententia cujusdam sapientis; non est mea: sed quia per me innotuit quibusdam
Abbreviated transcription (Latin):
delligendum est ante manifestum & ui¬
sibilem aduentum sp̃s sc̃i. qͦscunq scõs eũ
latent̃ habere potuisse. Ita sane hoc diximꝰ.
ut intelligamus etiã ipsa uisibili demon¬
stratione sp̃s sc̃. qui aduent᷑ eius dicitur:
ineffabili uł etiam incogitabili mͦ. largiꝰ
in hominum corda plenitudinem eius

Expanded text:
elligendum est, ante manifestum et visibilem adventum Spiritus sancti quoscunque sanctos eum latenter habere potuisse. Ita sane hoc diximus ut intelligamus etiam visibili demonstratione Spiritus sancti, qui adventus ejus dicitur, ineffabili vel etiam incogitabili modo largius in hominum corda plenitudinem ejus
Abbreviated transcription (Latin):
ues ae porci ñ sumus: & de meritis anima¬
rum reuelante sp̃u sco.sublime aliquid &
a uulgari coniectura remotissimum. uł ex
parte atq in enigmate suspicimꝰ. Non enim
apls hoc loco scos ꝓhibuit a querendo:s eos
qui nondum st̃ incaritate radicati & fun¬

Expanded text:
nes et porci non sumus, et de meritis animanes et porci non sumus, et de meritis animarum revelante Spiritu sancto. sublime aliquid et a vulgari conjectura remotissimum, vel ex parte atque in aenigmate suspicemur. 2. Non enim Apostolus hoc loco sanctos prohibuit a quaerendo, sed eos qui nondum sunt in
Abbreviated transcription (Latin):
tis d̃ imꝑitis qͦs deciꝑe cupiunt. scientiam
polliceri. Quidam aut̃ bona ce pia men¬
te scͥpturas legentes: querunt quid hic pos¬
sit uł maledicentib uel calumniantibus
responderi. S nos ce auctoritati aplicȩ sa¬
lubriter inherentẽ. & libros quos catho¬
lica disciplina custodit. falsatos ẽẽ neq̃ qͣm
existimandes: sentiamus quod uerum est.
indignos &e infirmos ẽẽ ad intelligenda di¬
uina secreta quib ista claudunt᷑: & eis
murmurantib & indignantib quod consi¬
lia deiñ discunt. cum dicere ceꝑint. gͦ cui
uult miseret᷑. & quem uult obdurat: quid
adhuc conquerit᷑. nam uoluntati eiꝰ quis
resistit: cum his gͦ uerbis aut calum niari
scͥpturas. aut latebram peccatoꝵ suoꝵ que¬
rere ceꝑint. ut p̃cepta contemnant. qͥb ad
o homo duqͥs es qͥ respondeas deo: nec eos
reuerit. sc̃m canib demꝰ. aut ꝓieiamus mar¬
garitas nr̃as ante porcos. si tam̃ iam ipsi ca¬

Expanded text:
tis Dei imperitis quos decipere cupiunt, scientiam tis Dei imperitis quos decipere cupiunt, scientiam polliceri. Quidam autem bona et pia mente Scripturas legentes quaerunt quid hic possit vel maledicentibus vel calumniantibus responderi. Sed nos et auctoritati apostolicae salubriter inhaerentes, et libros quos catholica disciplina custodit falsatos esse nequaquam existimantes, sentiamus quod verum est, indignos et infirmos esse ad intelligenda divina secreta quibus ista clauduntur: et eis murmurantibus et indignantibus quod consilia Dei non discunt, cum dicere coeperint, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult obdurat. Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit ? cum his ergo verbis aut calumniari Scripturas, aut latebram peccatorum suorum quaerere coeperint, ut praecepta contemnant, quibus aO homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Nec eos reveriti sanctum canibus demus, aut projiciamus margaritas nostras ante porcos : si tamen jam ipsi ca
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptũ ẽ. oh̃o tu qͥs es qͥ respondeas d̾o.lxuiii.
umuideat᷑ apłs corripuisse curiosos.
dicendo. o homo tu qͥs es qͥ respondeaᷤᷤ
deo. de hoc ipso illi questionem mouent: &¬
in ea sententia non desinunt ẽẽ curiosi. qͣ
obiurgata ẽ ipsa curiositas. Et impũ qͥdem
cum contumelia: ut dicant apłm in sol¬
uencda questione defecisse. & obiurgasse q̃¬
rentes. quia non pot̾at quod querebatur
exponere:non nulli aut̃ hereqci quia non
decipiunt. nis cum scientiam quam non
exͥibent pollicent᷑: & adũsantes legi e ꝓpħis.
quȩcunq de illis apłs sermoni suoinseruit.
falsa ce acorruptorib immissa ẽẽ criminan¬
tur: etiam hoc int ipsa quȩ int̃polata di¬
cunt. numerare maluerunt. &e negare pa¬
ulum dixisse ohõ tu quis es qͥ respondea ᷤᷤ
deo: qm̃si ipsis dicat᷑ ad decipiendos hoĩes
calumniantib. ꝓculdubio tacebunt: nec
audebunt ullam de uoluntate omnipoten¬

Expanded text:
scriptum est: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo ? 1. scriptum est: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo ? 1. Cum videatur Apostolus corripuisse curiosos, dicendo, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? de hoc ipso illi quaestionem movent, et in ea sententia non desinunt esse curiosi, qua objurgata est ipsa curiositas: et impii quidem cum contumelia, ut dicant Apostolum in solvenda quaestione defecisse, et objurgasse quaerentes, quia non poterat quod quaerebatur exponere. Nonnulli autem haeretici quia non decipiunt, nisi cum scientiam quam non exhibent pollicentur, et adversantes Legi et Prophetis, quaecumque de illis Apostolus sermoni suo inseruit, falsa et a corruptoribus immissa esse criminantur, etiam hoc inter ipsa quae interpolata dicunt, numerare maluerunt, et negare Paulum dixisse, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Quoniam si ipsis dicatur ad decipiendos homines calumniantibus, procul dubio tacebunt, nec audebunt ullam de voluntate omnipoten
Abbreviated transcription (Latin):
tur: feliciorq sit de numero nr̃o lazarus
ille qui iam in abrahe sinu requiescit: p̃¬
sertim qͥa dixit eandem creat᷑am quȩ con¬
gemiscit ce dolet. uanitati eẽ subiectam. qͦo
de summnis & excellentib uirtutum pote¬
statumq creat᷑is. nefas ẽ credẽ. Deinde lib̃¬
andam eam dix̃ a seruitute int̾itꝰ: quo illoᷤ
cecidisse qui in cęlis agunt uitam beatissi¬
mere confirmandum est. s pia diligentia
etiam atq etiam u̾ba diina tctanda sunt:
ne forte que congemiscit &e dolet & uanita¬
t subiecta est. possit aliquo mͦ alio intelli¬
gi. ut de summis angłis quam dui nr̃ȩ in¬
firmitat iussu dñi nr̃i opitulantur. ñ im¬
pie possit existimari. S siue illa quam exe¬
cuti sumꝰ. siue alia auqua huiꝰ capituli ex¬
positio ꝓferat᷑. id tantum cauendum est.
ne tuolet aut uulncret catholicam fidem.
Scio enim uanos hereticos. de hoc capło
multa impia & inepta iactasse.De eo quod

Expanded text:
tur, feliciorque sit de numero nostro Lazarus tur, feliciorque sit de numero nostro Lazarus ille qui jam in Abrahae sinu requiescit. Praesertim quia dixit, eamdem creaturam quae congemiscit et dolet, vanitati esse subjectam; quod de summis et excellentibus Virtutum Potestatumque creaturis nefas est credere. Deinde liberandam eam dixit a servitute interitus; quo illos cecidisse, qui in coelis agunt vitam beatissimere confirmandum est, sed pia diligentia etiam atque etiam verba divina tractanda sunt; ne forte quae congemiscit et dolet et vanitati subjecta est, possit aliquo modo alio intelligi, ut de summis Angelis, quamdiu nostrae infirmitati jussu Domini nostri opitulantur, non impie possit existimari. Sed sive illa quam exsecuti sumus, sive alia aliqua hujus capituli expositio proferatur; id tantum cavendum est, ne violet aut vulneret catholicam fidem. Scio enim vanos haereticos de hoc capitulo multa impia et inepta jactasse. LXVIII. De eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
in nobis ipsis congemiscimꝰ: id est p̃t corpꝰ.
adoptionem expectantes. redemptionem cor¬
poris nr̃i: id est ut & ipsum corpus accipi¬
ens bñficium adoptionis filioꝵ ad quam
uocatisumꝰ. totos nos libatos transactis oĩb
molestiis. ex omni parte di filios ẽẽ mani-¬
festet. Spe enim salui facti sumus. Spes
aut̃ quȩ uidet᷑. non est spes. Tunc gͦ erit res
quȩ nc̃ spes est. cum apparuerit qͥd erimꝰ.
id est similes illi: qm̃ uidebimus eum sicu
ti est. Hoc capłm si hoc mͦ ut tͣctatum est
aꝑiat᷑. non incidimꝰ in illas molestias qͥb
sublimesq uirtutes in dolore ce gemitibus
ẽẽ. antequam nos penitꝰ lib̃em᷑: quoniam
dictum ẽ. omnis creat᷑a congemiscit & dolet.
Quamuis enim adiuuent nos pro sua
sublimitate dum obtemꝑant deo. qui pro¬
nobis etiam unicum fuium suum digna¬
tus est mittere: tam̃ sine gemitu & dolorib
id facere credendi sunt. ne miseri existimen¬

Expanded text:
in nobis ipsis congemiscimus, id est, praeter corpus: in nobis ipsis congemiscimus, id est, praeter corpus: adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri, id est, ut et ipsum corpus accipiens beneficium adoptionis filiorum, qua vocati sumus, totos nos liberatos, transactis omnibus molestiis, ex omni parte Dei filios esse manifestet. Spe enim salvi facti sumus: spes autem quae videtur, non est spes. Tunc ergo erit res quae nunc spes est, cum apparuerit quid erimus; id est, similes illi, quoniam videbimus eum siti est. Hoc capitulum si hoc modo, ut tractatum est, aperitur, non incidemus in illas molestias quibusublimesque virtutes in dolore et gemitibus esse, antequam nos penitus liberemur: quia dictum est: Omnis creatura congemiscit et dolet. Quamvis enim adjuvent nos pro sua sublimitate, dum obtemnobis etiam unicum Filium suum dignatus est mittere; tamen sine gemitu et doloribus id facere credendi sunt, ne miseri existimen
Abbreviated transcription (Latin):
miscimus: p̾mitias habentes sp̃s. Et bñ dixit
pͥmitias habentes sp̃s: Id est quoꝵ iam sp̃s
tanqm sacͥficium oblati st̃ deo. &e diuino ca¬
ritatis igne comp̃hensi. Hȩ sunt pͥmitiȩ
hominis. quia ueritas pͥmum sp̃m nr̃m ob¬
tinet. ut ꝑhunc cȩt̾ã comprehendantur. Iã
gͦ habet primitias oblatas deo: qui dicit. M
de seriuo legi dei:carne aut̃ legi peccat. Et¬
qui dicit. D̾s cui seruio in sp̃umeo. Et de qͦ
dicit᷑. Sp̃s quidem ꝓmptꝰ est: caro aut̃ infir¬
ma. S quia adhuc dicit. infelix ego homo.
quis me liberabit de corpore mortis huius.
bis: nondum ẽ holocaustum. Erit aut̃. cũ
absorbebit᷑ mors inuictoriam: cum ei dice¬
tur. Ubi ẽ mors contentio tua: ubi ẽ mors
aculeus tuus: Nunc aut̃ inquit ñ solum
omnis creat᷑a. id est cum corpore. s etiam
nos ips pͥmitias habentes sp̃s. id est nos aĩe
quȩ iam pͥmitias m̃tes nr̃as obtulimus d̾o

Expanded text:
miscimus, primitias habentes spiritus. Et bene dixit, miscimus, primitias habentes spiritus. Et bene dixit, primitias habentes spiritus: id est, quorum jam spiritus tanquam sacriritatis igne comprehensi. Hae sunt enim primitiae hominis, quia veritas primum spiritum nostrum obtinet, ut per hunc caetera comprehendantur. Jam ergo habet primitias oblatas Deo, qui dicit: « Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati it: Deus cui servio in spiritu meo . Et de quo dicitur: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma . Sed quoniam adhuc dicit, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus ? bis ; nondum est holocaustum: erit autem, cum absorbebitur mors in victoriam; cum ei dicetur, Ubi est, mors, contentio tua? ubi est, mors, aculeus tuus ? Nunc ergo, inquit, non solum omnis creatura, id est, cum corpore, sed etiam nos ipsi primitias habentes spiritus: id est, nos animae, quae jam primitias mentes nostras obtulimus Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
bet: s non tota creat᷑a in ipso est: quia suns
p̃t̃ ipsum ce angłi qui intelligant &e iuuãt:
sunt &e pecora quȩ uiuant & sint. & corpo¬
ra que tantummꝰ sint: cum ipsum uiuere
magis sit quam non uiuere. & ipsum intel¬
ligere mag̃ quam sine intellectu uiuere.
Cum gͦ miser homo congemiscit ce dolet: oĩs
creat᷑a congemiscit & dolet usq adhuc usq
adhuc autem recte dixit: quia ce si sunt ali¬
qui iam insinu abrahe. & latro ille cum do¬
mino in parachyso constitutꝰ illo die qͦ cͤdidit
dolere destitit: tam̃ usq adhuc omnis crea¬
tura congemiscit &e dolet:qͥa in his qui ñdũ
lib̃at sunt omius est: ꝓpt̃ sp̃m. & animam. &¬
corpꝰ. N solum aut̃ inquit omnis creatura
congemiscit &e dolet. s &e nos ipsi. id est non
solum in homine corpus & anima. ce sp̃s. Si¬
mul dolent ex difficultatib corporis: s & nos
ipsi exceptis corporib. in nobis ipsis conge¬

Expanded text:
bet; sed non tota creatura in ipso est, quia sunt bet; sed non tota creatura in ipso est, quia sunt praeter ipsum et angeli, qui intelligant, et vivant, et sint, et pecora quae vivant et sint, et corpora quae tantummodo sint; cum ipsum vivere magis sit, quam non vivere, et ipsum intelligere magis sit, quam sine intellectu vivere. Cum ergo miser homo congemiscit et dolet, omnis creatura congemiscit et dolet usque adhuc. Usque adhuc autem recte dixit: quia etiam si sint aliqui jam in sinu Abrahae , et latro ille cum Domino in paradiso constitutus , illo die quo credidit, dolere destiterit; tamen usque adhuc omnis creatura congemiscit et dolet, quia in iis qui nondum liberati sunt, omon solum autem, inquit, omnis creatura congemiscit et dolet, sed et nos ipsi: id est, non solum in homine corpus et anima et spiritus simul dolent ex difficultatibus corporis, sed et nos ipsi, exceptis corporibus, in nobis ipsis conge
Abbreviated transcription (Latin):
animalis aut̃. quia fert᷑ dissoluta lasciuia
animȩ suȩ. qm non regit sp̃s. neq coercet
intra metas nat᷑alis ordinis. quia & ipse se¬
non subdit regendum deo. Qui aut̃ sp̃u
animam regit. & ꝑ animam corpꝰ. quod fa-¬
cere non potest. nis dm̃ habeat & ipse recto¬
uiri xp̃s est: uocat᷑ sp̃italis. Quȩ uita. cum
aliqua molestia nunc agit᷑: post autem. nul¬
lam patictur. Et qm̃ summi angłi sp̃italiter
stie uͦ & omnia pecora carnalit᷑. corpus aut̃ ñ
uiuit. s uiuificat᷑: omnis creat᷑a in homine
est. Quia & intelligit sp̃u. & sentit anima.
&e localit̃ corpore mouet᷑. Omnis itaq erea¬
tura. in homine congemiscit &e dolet. Non¬
enim tota. s omnis dixit. Tanquam siquis
dicat. solem omnes homines uident qͥ sunt
incolumes: s non tot uident. qͥa tantum
ocłis uident. Ita in homine omnis creat᷑a
est:quia ce intelligit & uiuit. &e corpus ha¬

Expanded text:
animalis autem, quia fertur dissoluta lascivia animalis autem, quia fertur dissoluta lascivia animae suae, quam non regit spiritus, neque coercet intra metas naturalis ordinis, quia et ipse non se subdit regendum Deo. Qui autem spiritu animam regit, et per animam corpus, quod facere non potest, nisi Dominum habeat et ipse rectous est, vocatur spiritalis, quia et vita cum aliqua molestia nunc agitur: post autem nullam patietur. Et quoniam summi angeli spiritualiter stiae vero et omnia pecora carnaliter, corpus autem non vivit, sed vivificatur, omnis creatura in est, quia ei intelligit spiritu, et sentit anima, et localiter corpore movetur. « Omnis itaque creatura » in homine « congemiscit eenim totam, sed omnem ait, tanquam si quis dicat quod solem omnes homines vident qui sunt incolumes, sed non toti vident, quia tantum oculis vident. Ita in homine omnis creatura est, qui et intelligit, et vivit, et corpus ha
Abbreviated transcription (Latin):
Lib̃abunt᷑ ergo a seruitute intitus. in lib̾tatẽ
gle filioꝵ dei: id est erunt & ipsi ex seruis li¬
beri. & ex mortuis glosi. in uita ꝑfecta qm
habebunt filii dĩ. Scimus enim qͥa omnis
creat᷑a congemiscit. & dolet usq adhuc. Dĩs
creat᷑a. in homine numerat᷑. Non quodin
eosint om̃s angłi & suꝑeminentes uirtutes.
ac potestates. aut cȩlum &e tra. & mare. & oĩa
quȩ in eis sunt: ẜ quia omnis creat᷑a partim
sp̃italis est.partim animalis. partim corpo¬
ralis. Qͦd ut ab inferiorib consideremus:
corporalis creat᷑a ꝑloca tendit᷑. Animalis
aut̃: uiuificat corporalem. Spĩtalis: anima¬
lem regit. Et tunc bene regit: cum ipsa re¬
gendam se subicit deo. Cum aut̃ transgre¬
ditur p̃cepta eius: laborib & crumnis ꝑ ea-¬
dem ipsa quȩ regere pot̾at implicat᷑. Qui
gͦ uiuit ex corpore:carnalis homo uel ant¬
malis uocat᷑. Carnalis. quia carnalia sectat᷑.

Expanded text:
Liberabitur ergo a servitute corruptionis, in libertatem Liberabitur ergo a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei, id est erunt et ipsi ex servis liberi, et ex mortuis gloriosi in vita perfecta, quam habebunt filii Dei. 5. Scimus enim quia omnis creatura congemiscit et dolet usque adhuc. Omnis creatura in homine numeratur, non quod in eo sint omnes Angeli, et supereminentes Virtutes ac Potestates, aut coelum et terra et mare et omnia quae in eis sunt; sed quia omnis creatura partim spiritualis est, partim animalis, partim corporalis. Quod ut ab inferioribus consideremus, corporalis creatura per loca tenditur; animalis autem vivificat corporalem; spiritualis animalem regit, et tunc bene regit, cum ipsa regendam se subjicit Deo: cum autem transgreditur praecepta ejus, laboribus et aerumnis per eadem ipsa quae regere poterat implicatur. Qui ergo vivit ex corpore, carnalis homo vel animalis vocatur: carnalis, quia c
Abbreviated transcription (Latin):
est non sponte.Homo quippe sponte pecca¬
uit: s non sponte damnatꝰ est. Peccatũ itaq
fuit spontaneum. contͣ p̃ceptum facere ueri¬
tatis: peccati aut̃ pena. subies fallaciȩ. Non gͦ
clementiam. qui neq impunitum peccatum
reliquit: neq insanabilem uoluit ẽẽ peccan¬
tem. Qͥa &e ipsa creatura. id est ipse homo. ẽ
iam signacło imaginis ꝓpt̃ peccatum amisso.
remansit tantummꝰ creat᷑a: &e ipsa itaq crea¬
tura. ied est & ipsa quȩ nondum uocatur fili¬
orum forma ꝑfecta. s tantum uocat᷑ creat᷑a:
lib̾abit᷑ a seruitute int̾itꝰ. Oͦ ditaq ait. & ipsa
liberabit᷑. facit intelligi & ipsa: quemadmno¬
dum nos. Id est ae de ipsis non ẽ desꝑandum
qui nondum uocant᷑ fuii dez quia nondum
crediderunt. s tantum creatura: quia & ipsi
crecditͣ sunt & lib̾abuntur a seruitute int̾itꝰ.
quemadmodum nos qui iam filii dei sumꝰ :
quanuis nondum apparuerit quid erimꝰ.

Expanded text:
est, non sponte. Homo quippe sponte peccaest, non sponte. Homo quippe sponte peccavit, sed non sponte damnatus est. Peccatum itaque fuit spontaneum, contra praeceptum facere veritatis: peccati autem poena, subjici fallaciae. Non ergo clementiam, qui neque impunitum reliquit peccatum, neque insanabilem voluit esse peccantem. 4 Quia et ipsa creatura, id est, ipse homo, cum jam signaculo imaginis propter peccatum amisso remansit tantummodo creatura: et ipsa itaque creatura, id est, et ipsa quae nondum vocatur filiorum forma perfecta, sed tantum vocatur creatura, liberabitur a servitute interitus. Quod itaque ait, et ipsa liberabitur, facit intelligi, et ipsa, quemadmodum et nos, id est, et de ipsis non est desperandum, qui nondum vocantur filii Dei, quia nondum crediderunt, sed tantum creatura: quia et ipsi credituri sunt, et liberabuntur a servitute interitus, quemadmodum nos qui jam filii Dei sumus, quamvis nondum apparue
Abbreviated transcription (Latin):
est:quando re ipsa manifestum sit. qͦo
nunc spe sumꝰ . filii enim deisumꝰ: &e non
dum apparuit qͥderimꝰ. Scimꝰ audem
quia cum apparuerit similes ei erimus.
qm̃ uidebimꝰ eũ sicuti ẽ. Ipsa est reuelago
filioꝵ di: qm nunc expectat expectatio crea¬
turȩ.Non quod creat᷑a reuelationem ex¬
pectet alt̾ius naturȩ quȩ non sit creat᷑a:. s
ipsa qualisnẽ est. expectat qͣndo sit qualiᷤᷤ
fut᷑a est. Tanquam si diceret᷑. oꝑante picto¬
re subiectis sibi colorib & ad opus cius
paratis. expectatio coloꝵ. manifestationẽ
imaginis expectat. Non quia tunc alii
ce aliierunt. aut colores ñerunt: s quod
aliam dignitatem habebunt. Uanitat e¬
nim inquit creat᷑a subiecta est. Hoc ẽ illud.
uanitas uanitatum. ce omnia uanitas. Et¬
quȩ abundantia ẽ homini in om̃ilabore suo
quem ipse laborat subsole: Cui dictum est.
in labore manducabis panem Uanitati ergo
creatura subiecta ẽ non sponte. Bene additũ

Expanded text:
romissum est, quando re ipsa manifestum sit quod romissum est, quando re ipsa manifestum sit quod nunc spe sumus. dum apparuit quid erimus. Scimus enim quia cum apparuerit, similes ei erimus: m videbimus eum sicuti est . Ipsa est revelatio filiorum Dei, quam nunc exspectat exspectatio creaturae: non quod creatura revelationem exspectet alterius naturae, quae non sit creatura; sed ipsa qualis nunc est, exspectat quando sit qualis futura est: tanquam si diceretur, Operante pictore subjectis sibi coloribus et ad opus ejus paratis, expectatio colorum manifestationem imaginis exspectat: non quia tunc sunt alii, et alii erunt, aut non colores erunt; sed tantum quod aliam dignitatem habebunt. 3. Vanitati enim, inquit, creatura subjecta est. Hoc est illud: Vanitas vanitantium, et omnia vanitas. Quae abundantia est homini in omni labore suo, quem ipse laborat sub sole ? Cui dictum est, In labore manducabis panem tuum . Vanitati ergo creatura subjecta est, non sponte. Bene additum
Abbreviated transcription (Latin):
nis mortificamꝰ. id est cum esurimus aut
sitimꝰ ꝑ abstinentiam. dum frenamus de¬
lectationem concubitus ꝑcastitatem. dũ
iniuriarum lacerationes ce contumeliaꝵ
acuieos. per patientiam sustinemꝰ. dum ne¬
glectis atq reiectis uoluptatib nr̃is. ꝓ fruc¬
tu matͥs ecclie laboramꝰ. qͥcqͥd in nobis in
hac atq huimodi attritione dolet: creat᷑a¬
est.Dolet enim corpus & anima. q̃ utiq
creat᷑a est. & expectat reuelatonem filiors
dei: id est expectat quando appareat quod
uocatum est. in ea gła ad quam uocatũ
est. Qͥa enim filius dei unigenitꝰ non po¬
test appellari creat᷑a. quandoquidem per
ipsum facta sunt omnia quecunq deus
fecit: distincte etiam nos uocamͣ creat᷑a.
ante illam euidentiam głe. & distincte
uocamͣ filii dei. quãuis hoc ad optione
mereamur.Nam ille unigenitꝰ. nat᷑a fi¬
lius ẽ. O expectatio creat᷑e. id est expecta¬
tio nr̃a. reuelationem filioꝵ di expectat.

Expanded text:
nis mortificamus, id est, cum esurimus vel nis mortificamus, id est, cum esurimus vel sitimus vel per abstinentiam; dum frenamus delectationem concubitus per castitatem; dum injuriarum lacerationes, et contumeliarum aculeos per patientiam sustinemus; dum neglectis atque ejectis voluptatibus nostris pro fructu matris Ecclesiae laboramus: quidquid in nobis in hac atque hujusmodi attritione dolet, createst. Dolet enim corpus et anima, quae utique creatura est, et exspectat revelationem filiorum Dei, id est, exspectat, quando appareat, quod vocatum est in ea gloria, ad quam vocatum est. Quia enim Filius Dei unigenitus non potest appellari creatura, quandoquidem per ipsum facta sunt omnia, quaecunque Deus fecit, distincte etiam nos vocamur creatura ante illam evidentiam gloriae, et distincte vocamur filii Dei, quamvis hoc adoptione mereamur: nam ille unigenitus natura filius est. Ergo exspectatio creaturae, id est, exspectatio nostra, revelationem filiorum Dei exspectat;
Abbreviated transcription (Latin):
continent᷑. Sic aut̃ dictumẽ. ipsa creat᷑a
liberabit᷑ a seruitute int̾itus in lib̃tatem
glorie filioꝵ dei:quasi nos non simus
creatura. sed filii dei. in quoꝵ głe lib̾tatem.
libabit᷑ a seruitute creat᷑a. Idem dicit. Simꝰ
enim. quia omnis creat᷑a congemiscit & do¬
let usq adhuc. N solum aut̃ illa: s & nos
ipsi. Tanquam aliud simus nos: aliud oĩs
creat᷑a. Totum gͦ capłm. particulatim con¬
siderandum est. Eristimo enim inquit. qͦd
indigne sint passiones huiꝰ temporis: ad
futuram głam quȩ reuelabit᷑ in nobis. Hoc
manifestum ẽ. Dixerat enim suꝑius. Si
autem sp̃u facta carnis mortificaueritis:
uiuetis. Qͦd fieri non pot̃ sine molestia:
cui patientia necessaria est. Quo ꝑtinet.
ce quod paulo ante ait. Si tamen compa¬
timur. ut conglorificem᷑. Qd itaq ait. nã
expectatio creat᷑e reuelationem filioꝵ dei ex
pectat: hoc eum puto dicere. Nam & hoc
ipsum quod in nobis dolet cum facta car¬

Expanded text:
tinentur. Sic autem dictum est, Ipsa creatura liberabitur a servitute interitus, in libertatem gloriae filiorum Dei: quasi nos non simus creatura, sed filii Dei, in quorum gloriae libertatem liberabitur a servitute creatura. Item dicit, Scimus enim quia omnis creatura congemiscit et dolet usque adhuc; non solum autem illa, sed et nos ipsi: tanquam aliud simus nos, aliud omnis creatura. Totum ergo capitulum particulatim considerandum est. 2. Existimo enim, inquit, quod indignae sint passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis: hoc manifestum est. Dixerat enim superius, Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis. Quod fieri non potest sine molestia, cui patientia necessaria est. Quo pertinet et quod paulo ante ait, Si tamen compatimur, ut et conglorificemur . Quod itaque ait, Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei expectat, hoc eum puto dicere: Nam et hoc ipsum quod in nobis dolet, cum facta car
Abbreviated transcription (Latin):
& meritum p̾mii. recte factum ẽ. Nec peccatũ
aut recte factum imputari cuiquam uiste
potest: qui nich ꝓpͥa fecerit uoluntate. Est gͥ
& peccatum ce recte factum. in lib̃o uolunta

Expanded text:
 meritum praemii recte factum est. Nec peccatum aut recte factum imputari cuiquam iuste potest qui nihil propria fecerit uoluntate. Est igitur et peccatum et recte factum in libero uolunta
Abbreviated transcription (Latin):
scrupuiꝰ in est. Tercio. & fide inquit non ficta.
Si enim fides nr̃a mendacio caruerit: tunc & ñ
diligimꝰ quod non ẽ diligendum. & recte uiuen¬
do id oꝑam᷑ ut nullo mͦ spes nr̃a fallat᷑. Ppt̾ea
de reb continentib fidem. qͣntum ꝓ tempore
satis ẽẽ arbitratꝰ sum dicere uolui: quia in
aliis uoluminib siue ꝑalios. siue ꝑnos: mul¬
ta iam dicta sunt. Modus itaq sit iste. libri
huiꝰ. Cȩt̃a: de signis quantum deus dederit

Expanded text:
scrupulus inest. tertio: et fide, inquit, non ficta. scrupulus inest. tertio: et fide, inquit, non ficta. si enim fides nostra mendacio caruerit, tunc et non diligimus quod non est diligendum et recte uiuendo id speramus, ut nullo modo spes nostra fallatur. de rebus continentibus fidem, quantum pro tempore satis esse arbitratus sum, dicere volui, quia in aliis voluminibus, sive per alios sive per nos multa jam dicta sunt. Modus itaque sit iste libri hujus. Caetera de signis, quantum Dominus dederit,
Abbreviated transcription (Latin):
rexit instructio. ut ꝑfectum aliquid tenentes.
ea quȩ sunt ex parte non querant. ꝑfectum sa¬
ne: quantum in hac uita potest.Nam in com¬
paratione fut̾e uitȩ nulliꝰ iusti &e sci est uita
ista ꝑfecta. Ideo manent inquit. fides. spes. &¬
caritas. tͥa hec: maior autem horum caritas :
quia & cum qͥsq ad et̃na ꝑuenerit. duobꝰ istis
decedentib. caritas auctior & certior ꝑmane¬
bit. Quappt̃. cum qͥsq cognouerit finem p̃¬
cepti ẽẽ caritatem de corde puro. & conscientia
bona. & fide ñ ficta. omnem intellectum diui¬
narum scͥpturarum ad ista tͥarelaturꝰ ad tracta¬
tionem illoꝵ librors securꝰ accedat. Cum enim
diceret caritas. addidit de puro corde: ut ni¬
chil aliud. quam id quod diligendum ẽ dili¬
gatur. Conscĩam uͦ bonam coniunxit. propter
spem. Iile enim se ad id quod credit & diligit ꝑ¬
uenturum ẽẽ desꝑat: cui male conscientiȩ

Expanded text:
rexit instructio, ut perfectum aliquid tenentes rexit instructio, ut perfectum aliquid tenentes ea quae sunt ex parte non quaerant: perfectum sane, quantum in hac uita potest; nam in comparatione futurae uitae nullius iusti est et sancti uita ista perfecta. ideo: manent, inquit, fides, spes, caritas, tria haec: maior autem horum est caritas, quia et cum quisque ad aeterna peruenerit, duobus istis decedentibus caritas auctior et certior permanebit. Quapropter cum quisque cognouerit finem praecepti esse caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, omnem intellectum diuinarum scripturarum ad ista tria relaturus ad tractationem illorum librorum securus accedat. cum enim diceret: caritas, addidit: de corde puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est diligatur. conscientiam uero bonam subiunxit propter spem; ille enim se ad id quod credit et diligit peruenturum esse desperat cui malae conscientiae
Abbreviated transcription (Latin):
qͣnto magis cum uidere cȩꝑimꝰ: Et si sꝑando
diligimus qͦ nondum ꝑuenimꝰ: quantomagiᷤᷤ
cum ꝑuenerimꝰ: Int̾ temporalia quippe atq
et̾na hoc interest: quod temporale aliquid pł
diligit᷑ antequam habeat᷑. uilescit autem cum
aduenerit.Non enim satiat animam. cui u
est & certa sedes et̾nitas. Et̾num aut̃ ardentiꝰ
diligit᷑ adeptum. quam desideratum. Nulli
enim desideranti concedit᷑ plus de illo existi.¬
mare quam se habet. ut ei uilescat cumminꝰ
inuenerit: s qnͣtum quisq ueniens existimare
potuerit. płꝰ ꝑueniens inuentus est. Homo ita¬
q fide &e spe & caritate subnixus. easq incon¬
cusse retinens. ñ indiget scͥpturis. nisi ad alios
instruendos. Itaq multi ꝑ hec tͥa etiam in soli¬
tudine sine codicib uiuunt. Unde in illis ar¬
bitror iam impletum ẽẽ quod dictum est. Si
chinis tanta fideiae spei & caritatis in eissur¬

Expanded text:
quanto magis cum videre coeperimus? et si sperando quanto magis cum videre coeperimus? et si sperando diligimus quo nondum peruenimus, quanto magis, cum peruenerimus ? inter temporalia quippe atque aeterna hoc interest, quod temporale aliquid plus diligitur, antequam habeatur, uilescit autem, cum aduenerit — non enim satiat animam, cui uera est et certa sedes aeternitatis — aeternum autem ardentius diligitur adeptum quam desideratum. nulli enim desideranti conceditur plus de illo existimare quam se habet, ut ei uilescat, cum minus inuenerit, sed quantum quisque ueniens existimare potuerit, plus perueniens inuenturus est. Homo itaque fide, spe et caritate subnixus eaque inconcusse retinens non indiget scripturis nisi ad alios instruendos. itaque multi per haec tria etiam in solitudine sine codicibus uiuunt. unde in illis arbitror iam impletum esse quod dictum est: siuchinis tanta fidei et spei et caritatis in eis sur
Abbreviated transcription (Latin):
ta ẽẽ consentit: illud ñ possit uerum ẽẽ quod
senserat: fitq in eonescio quom. ut amando
sententiam suam. scͥpture incipiat offensor ẽẽ
qͣm sibi. Qͦd malum si serpe siuerit euertetur
ex eo. ꝑ fidem enim ambulamꝰ: non ꝑspeciem.
Titubabit aut̃ fides. si diuinarum script᷑arum
uacillat auctoritas. Porro fide titubante. cari¬
tas etiam ipsa languescit. Nam si a fide quisq
ceciderit. a caritate etiam necesse est cadat. N
enim potest diligere: quod ẽẽ non credit. Por¬
rosi & credit & diligit: bene agendo & p̃ceptis
moꝵ bonoꝵ obtemꝑ ando efficit. ut etiam sꝑet
se ad id quod diligit ẽẽ uenturum. Itaq tria
hȩc sunt: quibꝰ & scientia omnis. & ꝓphecia
species quamuidebimꝰ. & spei succedit beatitu¬
do ipsa ad quam ꝑuent᷑i sumus. Caritas autẽ.
etiam istis decedentib augebit᷑ potius. Si eñi
credendo diligimꝰ quodnondum uidemus.

Expanded text:
ta esse consentit, illud non possit verum esse quod ta esse consentit, illud non possit verum esse quod senserat; fitque in eo, nescio quomodo, ut amando sententiam suam, Scripturae incipiat offensior esse quam sibi. Quod malum si serpere siverit, evertetur ex eo. Per fidem enim ambulamus, non per speciem ; titubabit autem fides, si divinarum Scripturarum vacillat auctoritas: porro fide titubante, charitas etiam ipsa languescit. Nam si a fide quisque ceciderit, a charitate etiam necesse est cadat; non enim potest diligere quod esse non credit: porro si et credit et diligit, bene agendo et praeceptis morum bonorum obtemperando efficit, ut etiam speret se ad id quod diligit esse venturum. Itaque tria haec sunt, quibus et scientia omnis et prophetia species, quam videbimus; et spei succedit beatitudo ipsa, ad quam perventuri sumus: charitas autem etiam istis decedentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quod nondum videmus,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ mendacium: potest uideri utilem aliqͣndo
c̃ẽ iniquitatem. Nemo enim mentiens: in eo qͦd
mentit᷑. seruat fidem. Nã hoc utiq uult. ut
cui mentit᷑ fidem sibi habeat: quam tamenei
m̃tiendo ñ seruat. Omnis autem fidei uiola¬
tor: iniquus est. Aut gͥ iniquitas aliqnͣdo ẽ¬
utilis. quod fieri ñ potest: aut mendacium sẽꝑ
qͣm ille qui scͥpsit: in illis ñ mentientis aĩo
fallit᷑. S tamen ut dicere cȩꝑam. si ea senten¬
tia fallit᷑. que edificet caritatem quȩ finis p̃¬
cepti ẽ: ita fallit᷑ ac si quisquam errore dese¬
rens uiam. eo tamen ꝑ agrum ꝑgat. qͦ etiam
uia illa ꝑducit: corrigendus est tamen. &
quam sit utile uiam ñ deserere demonstran¬
dum est: ne consuetudine deuiandi. etiam
rendo enim temere quod ille non sensit qͣm
legit: plerunq incurrit in alia. que illi sen¬
tentiȩ contexere nequeat. Quȩ si uera &e cer¬

Expanded text:
esse mendacium, potest videri utilem aliquando esse mendacium, potest videri utilem aliquando esse iniquitatem. Nemo enim mentiens, in eo quod mentitur, servat fidem; nam hoc utique vult, ut cui mentitur fidem sibi habeat, quam tamen ei mentiendo non servat: omnis autem fidei violator, iniquus est. Aut igitur iniquitas aliquando utilis est, quod fieri non potest; aut mendacium sempequam ille qui scripsit, illis non mentientibus fallitur: sed tamen, ut dicere coeperam, si ea sententia fallitur, qua aedificet charitatem, quae finis praecepti est, ita fallitur, ac si quisquam errore deserens viam, eo tamen per agrum pergat, quo etiam via illa perducit. Corrigendus est tamen, et quam sit utilius viam non deserere demonstrandum est, ne consuetudine deviandi etiam rendo enim temere quod ille non sensit quem legit, plerumque incurrit in alia quae illi sententiae contexere nequeat: quae si vera et cer