comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ilud insc̃ificationẽ. Qd̾ em̃ hoc al¬
tar ȩccłiam significet: suꝑius cũ de
coloquebam̃ ostendimus. Cũ enim
umuscuiusq fideliũ mens altare
dicat̃: multo magis altare tota ecele¬
sia & intelligi. & dici debet. Hoc aut̃
altare totiens mundari oportet:
quotiens expiationis hostia ĩmo¬
lat ineo. Qui eñĩ hanc hostiam
indigne manducat & bibit: iu¬
diciũ sibi manducat et bibit. Apłi
eñ uerba sunt hec. Mundat᷑ enĩ
bus. Ungitur aut̃ inscificationẽ

Expanded text:
hoc altare Ecclesiam significet, superius, cum de eo loquebamur, ostendimus. Cum enim uniuscujusque fidelium mens altare vocetur, multo magis altare, tota Ecclesia et intelligi, et dici debet. Hoc autem altare toties mundari oportet, quoties expiationis hostia immolatur in eo. « Qui enim » hanc hostiam « indigne manducat et bibit, judicium sibi manducat et bibit . » Apostoli enim verba sunt haec. Mundatur enim bus. Ungitur autem in sanctificationem
Abbreviated transcription (Latin):
ri ẽe possimus. Ilud uͦ qd̾ uespere
agimus: ab om̃i uiciorũ infestati¬
one ꝑ totã noctẽ nos reddat ẽẽ se¬
curos. Hoc ẽ enĩ mane &e uesꝑe:¬
nocte: qd̾ om̃i tempore. Offeramꝰ
aut̃ & decimã partẽ similȩ offera¬
mus et uinũ eiusdẽ mensurȩ. Oad¬
mirabile sacramentũ: hoc ẽ em̃i

Expanded text:
ri esse possimus. Illud vero, quod vespere ri esse possimus. Illud vero, quod vespere agimus ab omni vitiorum infestatione per totam noctem reddat esse securos. Hoc est enim mane et vespenocte, quod omni tempore. Offeramus autem et decimam partem similae; offeramus et vinum ejusdem mensurae. O admirabile sacramentum! ho
Abbreviated transcription (Latin):
mo scm scõũ. Sc̃ificat᷑ aut om̃is
qui hoc altare tangit: qm̃ qͥ cũq
eccłiasticã religionẽ suscipit. et
scõiũ exemplis corde tangit᷑. & com¬
pungit᷑: ille ꝓculdubio sc̃s efficit᷑.
oc ẽ qd̾ facies maltari.
Agnos agniculos duos per
singulos dies iugit̃: unũ agnũ
mane. & alterũ uesꝑe. Decimã¬
tem hin. & umũ adlibandum.
eiusdẽ mensure: inagno uno.
Quãuis em̃ duo agni unũ idẽq
significent: si quidẽ illũ agnũ
significant qui tollit peccata
mundi: alit̃ tam̃ cotidie ineccle
ibi uͦ aiudeis cũ crudelitate im¬
molatus est. Et quidẽ & mane
aiudeis iudicatus. dãpnatꝰ. fla¬
gellatus. consputus. ligatꝰ. a la¬
pis cesus. multisq aliis iniuriis
affectus est. Uesꝑe aut̃ incruce
pendens: spm̃ emisit. Unde psal¬
mea sicut incensũ inconspectu
tuo: eleuatio manuũ mearum
memoriȩ cõpunctionisq sacri¬
ficiũ. qd̾ mane ĩ molamus: ab
õibus aduersis ꝑ totũ diem secu¬

Expanded text:
m sanctorum. Sanctificatur autem omnis qui hoc altare tangit, quoniam quicunque ecclesiasticam religionem suscipit, et sanctorum exemplis corde tangitur et compungitur, ille procul dubio sanctus efficitur. « Hoc est, quod facies in altari: Agnos anniculos duos per singulos dies jugiter, unum agnum mane, et alterum vespere: decimtem hin, et vinum ad libandum ejusdem mensurae in agno uno. » Quamvis enim duo agni unum idemque significent siquidem illum agnum significant, qui tollit peccata mundi, aliter tamen quotidie in Ecclesibi vero a Judaeis cum crudelitate immolatus est. Et quidem mane a Judaeis judicatus, damnatus, flagellatus et consputus, ligatus, alapis caesus, multisque injuriis affectus est; vespere autem in cruce pendens spiritum emisit. Unde Psalmea sicut incensum in conspectu tuo, elevatio memoriae compunctionisque sacrificium, quod mane immolamus, ab omnibus adversis per totum diem secu
Abbreviated transcription (Latin):
mi odorẽ suauitatis: sacrificium
ẽ dño oblatione ꝑpetua. ingile¬
aiones uĩas. Quia eñĩ unũ idẽq
usꝙ agnus significat: ideo uno
codeq ritu &e uespere offeit᷑ et
mane. fit aut hoc sacrificiũ obla¬
sũmationẽ insc̃a ȩccłia hec obla

Expanded text:
 sacrificium est Domino oblatione perpetua in generationes vestras. » Quia enim unum, idemque uterque agnus significat, ideo uno eodemque ritu et vespere offertur, et mane. Fit autem hoc sacrificium oblasummationem in sancta Ecclesia haec obla
Abbreviated transcription (Latin):
spũ scõ inuoco. supplicit̃q
deposco: ut eodẽ spũ quo mo¬
ysi mentem adscribendũ reple¬
uit. meã quoq adhunc librũ
exponendũ replere dignet᷑. Hoc
aut uolumine moyses. immo
plenissime disputat. Quibus
utq si spualit̃ intelligantur.
ꝓculdubio & peccata collunt᷑.
ei ds placat᷑. et peccatorib ue¬
na datur. Quãuis aut̃ om̃ia

Expanded text:
Spiritu sancto invoco, suppliciterque Spiritu sancto invoco, suppliciterque deposco ut eodem Spiritu, quo Moysi mentem ad scribendum replevit, meam quoque ad hunc librum exponendum replere dignetur. Hoc autem volumine Moyses, imo Splenissime disputat, quibus utique, si spiritualiter intelligantur, procul dubio et peccata tolluntur, et Deus placatur, et peccatoribus venia d
Abbreviated transcription (Latin):
facietis opus. septimus dies erit
uobis sẽs. Sabbatũ est requi¬
es dñi qui feccrit ineo opusoc¬
cidetur. Non succendetis ig
nem inomnibus habitacu
da enĩ iam superius de sabbato
diximus. semꝑq idẽ dicere su¬
ꝑfluum ẽ: nouam uero in eo¬
dem semꝑ querere expositio¬
nẽ suꝑsticiosum eẽ uidetur.
Nemo aũt insabbato ignem
succendat. nemo lites & dis¬
cordias suscitet: unde ĩ iram
et furorem popłs seuiens sue¬
cendatur. Ego aũt omnipo¬
tenti deo grãs ago: qui ꝑ m̾e
hanc siluam obscuram satis
et densam. recto ut opinor
itinere huc usq ꝑduxit. Que
eñ secuntur usq ad finem
ubri: suꝑius omnia & narra¬
ta et exposita sunt. Deo autem
ommpotenti sit honor & gła
uirtus &e imꝑiũ. et nunc &e sẽꝑ.
&e inomnia secula seculorũ¬
ost geneseos & exo¬
di ex positionem.
scdm ordinẽ quo
scripti sunt: duce
iħu adleuiticũ transeamus.
ad cuius oꝑis explanationẽ
dm patĩe om̃ipotentẽ & fili¬
um eius iħm xp̃m. una cũ¬

Expanded text:
facietis opus, septimus dies erit vobis sanctus. Sabbatum est requies Domini; qui fecerit in eo opus, occidetur; non succendetis ignem in omnibus habitatiota enim jam superius de Sabbato diximus, semperque idem dicere superfluum est; novam vero in eodem semper quaerere expositionem, superstitiosum esse videtur. Nemo autem in Sabbato ignem succendat, nemo lites et discordias seminet, unde in iram et furorem populus fidelis accendatur. Ego autem omnipotenti Deo gratias ago, qui me per hanc silvam obscuram satis et densam, recto, ut opinor, itinere, hucusque perduxit: quae enim sequuntur usque ad finem libri, superius omnia et narrata, et exposita sunt. Deo autem omnipotenti sit honor et gloria, virtus et imperium, et nunc et semper, et in omnia saecula saeculoruost Geneseos et Exodi expositionem, secundum ordinem quo scripti sunt, duce Jesu, ad Leviticum transeamus. Ad cujus operis explanationem Deum Patrem omnipotentem, et Filium ejus
Abbreviated transcription (Latin):
eius oblatio. ac de arm̃to: mas¬
eulũ inmaculatũ offeret ados¬
tiũ tabernaculi testimonii. ad
placandũ sibi dñm. Homo enĩ¬
iste qui ad placandũ sibi dñm
uictimas offert. xp̃ianorum
popłs mͥ eẽ uidet᷑: qui ñ solũ
suꝑ eccłiȩ altare uisibile uerũ
etiam inmentis altari inuisibi¬
li. uitulũ de arm̃to patriarcha¬
rũ inxp̃i cõmemoratione coti¬
die immolare ñ cessat. Uitulũ
gͥ masculũ. & immaculatum.
sũpcũ de arm̃to moyses offerre
precipit: quia uideorũ popłs¬

Expanded text:
 masculum immaculatum offeret ad ostium tabernaculi testimonii ad placandum sibi Dominum. » Homo iste, qui ad placandum sibi Dominum victimas offert, Christianorum populus mihi videtur, qui non solum super altare visibile, verum etiam in mentis altari invisibili, vitulum de armento patriarcharum, in Christi commemorationem, quotidie immolare non cessat. Vitulum ergo masculum et immaculatum sumptum de armento Moysi offerri praecipitur, quia Jud
Abbreviated transcription (Latin):
um appareat. Quid ẽ enim¬
uił. uocat gͥ moyses popłm¬
sugientem et ad se accedere
umentẽ. cognoscunt uocem.
qm sola littera sonat inuoce.
saeiem timent. quia ibi sunt
ruli. ibiest splendor. ibi est
spualis intellectus. ad instar so¬
us radus tutilans. Reuertunt᷑
gͥ admoysen. reuertunt᷑ a dlitte¬
ram quȩ occidit. reuertunt ad
sonĩi uocis: qui sutilantẽ faciẽ
&e spũalẽ incelligentiam timen¬
ces. prius acced̾e nolebant.
Unde & subditur.
opletisq sermonib: posuit ue¬
lamen suꝑ faciem suam. Ideo
em̃ suꝑ faciem uelamen pone¬
bat: quia eiꝰ faciem uidere cune¬
bant. Hoc est eñi qd̾ apłs ait.¬

Expanded text:
nim» Vocat enim Moyses populum, et ad se accedere timentes cognoscunt vocem, quoniam sola littera sonat in voce; faciem timent, quia ubi sunt oculi, ibi est splendor, ibi est spiritualis intellectus, ad instar solis radiis rutilans. Revertuntur ergo ad Moysen; revertuntur ad litteram quae occidit; revertuntur ad sonum vocis, quia rutilantem faciem et spiritualem intelligentiam timentes, prius accedere nolebant. Unde et subditur: « Impletisque sermonibus, posuit velamen super faciem suam. » Ideo enim seper faciem velamen ponebat, quia ejus faciem videre timebant. Hoc est enim, quod Apost
Abbreviated transcription (Latin):
nientẽ. ꝓ totus mundi delie¬
tis dño immolauit. Unumgͦ
eundẽq uitulũ &e moysẽs. et
iudeorũ popłs: et ȩccłia. immo¬
lat. Moyses quidẽ significan¬
do. iudei peccando: ȩccłia cõ¬
memorando. S quia ñ om̃ĩs
oblatio ẽ holocaustũ: ideo ait.
si holocaustũ fuerit eiꝰ oblatio.
Quȩ enĩ oblatio tota incendebi¬
tur: holocaustũ dicebat᷑. Duci¬
cur aut̃ uitulus ad ostiũ cab̾na¬
ductus est. qui ante ostiũ & in
ipsius templi atriis habitabat.
S qm̃ nos quoq hunc uitulũ
ĩmolamus: quo mͦ etiam a nos
adostiũ cabernaculi testimoni
ducatur. dicendũ ẽẽ uidetur.
Nos emi dei cabernaculũ cẽ apiꝰ¬
tolus significans. ait. Templũ
eñ dei sem̃ est: qd̾ estisuos. Si
gͦ tempłm & cab̾naculũ deisu¬
mus. qd erit ostiũ huiꝰ tab̾na¬

Expanded text:
otius mundi delictis Domino immolavit. Unum ergo eundemque vitulum, et Moyses, et Judaeorum populus, et Ecclesia immolat: Moyses quidem significando, Judaei peccando, Ecclesia commemorando. Sed, quia non omnis oblatio est holocaustum, ideo ait: « Si holocaustum fuerit ejus oblatio. » Quando enim oblatio tota incendebatur, holocaustum dicebatur. Ducitur autem vitulus ad ostium tabernaductus est, qui ante ostium, et in ipsius templi atriis habitabat. Sed, quoniam nos quoque hunc vitulum immolamus, quomodo etiam a nobis ad ostium tabernaculi testimonii ducatur, dicendum esse videtur. Nos enim Dei tabernaculum esse Apostolus significans, ait: « Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos . » Si ergo templum et tabernaculum Dei sumus, quod erit ostium hujus taberna
Abbreviated transcription (Latin):
oculos uideorum. Dũ eñi moy¬
ses. idẽ lex moysi legit̾. ante ui¬
demum oculos litere uelamen
posicumẽ. solũq uelamen intu¬
entes. & solam literã attenden¬
ces. illud qd subuelamine ẽ ui¬
deie ñ possunt. Infirmos em̃
oculos habent: & splendorem
uidere metuunt. Nos aut̃ reue¬
ces: ñ cantũ uelamen. quantũ
illud qd̾ subuelamine ẽ semꝑ
inspicere desideramus.

Expanded text:
oculos Judaeorum . » Dum enim Moyses, id est lex Moysi legitur ante Judaeorum oculos litterae velamen positum est, solumque velamen intuentes, et solam litteram attendentes, illud, quod sub velamine est, videre non possunt: infirmos enim oculos habent, et splendorem videre metuunt. Nos autem revetes, non tantum velamen, quantum illud, quod sub velamine est, semper inspicere desideramus.
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ passionẽ & mortẽ denunti¬
ent: quedã tam̃ illud maximũ
& singłare. sacrificiũ qd mara
erucis iħs ipse hostia & sacer¬
dos deo patri optulit. proprie
hecialit̃ q significant. Quȩdã
uͦ hoc qd̾ ineius memoria cotidie
inȩccłia fit a sacerdotib quedã
aut̃ scõrum martyrũ passiones.
alia uͦ ipsam carnis nr̃e macerati¬
onẽ: alla nichilominus cordis ce
sp̃s contricionẽ designant. Eoꝵ
animalium holocausta quorũ
quorum carnes ñ comeduntur.
sed eremant᷑ extra castra: propͥe
xp̃i passionẽ testante apło de¬
nunciant. Ait eñi. Quorũ am
maliũ infert̾ sanguis in scã per
pontificẽ: horum corpora cre¬
mant᷑ extra castra. Hoc autem
exponens: mox subdidit dicenˢ.
sanguinẽ popłm: extra portã
passus est. De his aũt qm̃ deo
propitio multa insequentib
dicturi sumus: plura ad pre¬
sens dicere. ñuidet᷑ eẽ necesse.
Nunc gͥ adipsius libri uerba
ueniamus.

Expanded text:
 denuntient, quaedam tamen illud maximum et singulare sacrificium, quod in ara crucis Jesus ipse, hostia et sacerdos, Deo Patri obtulit, proprie spiritualiterque significant; quaedam vero hoc, quod in ejus memoriam quotidie in Ecclesia fit a sacerdotibus; quaedam vero SS. martyrum passiones, alia vero ipsam carnis nostrae macerationem, alia nihilominus cordis et spiritus contritionem designant. Eorum enim animalium holocausta, quorumificem, quorum carnes non comeduntur, sed cremantur extra castra, proprie Christi passionem, testante Apostolo, denuntiant. Ait enim: « Quorum enim animalium infertur sanguis in Sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra . » Hoc autem exponens mox subdidit, dicens: sanctificaret populum, extra portam passus est . » De his autem, quoniam Deo propitio, multa in sequentibus dicturi sumus, plura ad praesens dicere, non videtur esse necesse. Nunc ergo ad ipsius libri verba veniamus.
Abbreviated transcription (Latin):
cipes sinagoge. & post quã lo¬
cutus est: uenerunt ad eũ etiã
om̃s filii istł. Quib precepit
cuncta quȩ audierat adomino
inmonte sẏnai. Erat inquit mo¬
yses cornutus. & ignorabat.
fulgebat enĩ facies eius: e nd¬
ciebat. Unde tibi hȩc cornua
moyses. unde hic tantus sple¬
dor quẽ popłs ferre ñuale.
nisi ex consortio sermonis dei
Splendor em̃ iste licter: ẽ. So¬
obic infacie tua. Sigͦ uicterȩ

Expanded text:
agogae, et postquam locutus est, venerunt ad eum etiam omnes filii Israel, quibus praecepit cuncta, quae audierat a Domino in monte Sinai. » Erat, inquit, Moyses cornutus, et ignorabat; fulgebat ejus facies, et nesciebat. Unde tibi haec cornua, Moyses? Unde hic tantus splendor, quem populus ferre non valet, nisi ex consortio sermonis Dei? Splendor enim iste litterae est, soadhuc in facie tua. Si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
Ego inibo pactũ. & uidenti¬
bus cunctis signa faciam quȩ ñ¬
lis gentib. Ut cernat popłs ineuiꝰ
es medio opus dñi terribile: qd̾
facturus sum. Obserua cuncła.
quȩ hodie mandotibi. Ppactũ
eñi qd̾ se inire ꝓmitit: hȩc man¬
data. siue precepta intelligere
debemus quȩ insequentibus
posita sunt. Legat aũt alios li¬
bros moysi: qui uult cognoseere
signa &e oꝑa dñi terribilia. Ego
eiciam ante faciem tuam amor¬
reum. & chananeum. et etheũ.
ferereum quoq & eueum. et ie¬
buseum. Caue ne umqũa cũ
habitatorib terrȩ illuis iungaᷤᷤ
amiticias. quȩ tibi sint inrui
nam. S aras eorum destrue:con¬
fringe statuas. lucosq succide.
Nolite adorare dm̃ alienũ. Dñs
delotes nomen eius: ds est emu¬
tor uocatur diabolus: quia in¬
uidus ẽ & dei popłm ꝑsequi
ñcessat. Diligit eni ut ꝑdat:
lunt: ut glorient᷑ in carne ur̃a.
Hec aut̃ quȩ secunt᷑. quia suꝑiꝰ
ex posita sunt: ex positione ñin¬
digent.

Expanded text:
Ego inibo pactum, et videntibus cunctis signa faciam, quae nulis gentibus, ut cernat populus, in cujus es medio, opus terribile quod facturus sum. Observa cuncta quae hodie mando tibi. » Per pactum enim, quod se inire promittit, haec mandata, sive praecepta intelligere debemus, quae in sequentibus posita sunt. Legat autem alios libros Moysi, qui vult cognoscere signa, et opera Domini terribilia. « Ego eiciam ante faciem tuam Amorreum et Chananeum et Hettheum Ferezeum quoque et Eveum et Iebuseum cave ne umquam cum habitatoribus terrae illius iungas amicitias qunam: sed aras eorum destrue, confringe statuas, lucosque succide: noli adorare Deum alienum. Dominus zelotes nomen ejus, Deus est aemutor vocatur diabolus, qui et invidus est, et Dei populum persequi non cessat; diligit enim, ut perdat; lunt, ut glorientur in carne vestra . » Haec autem quae sequuntur, quia superius exposita sunt, expositione non indigent.
Abbreviated transcription (Latin):
exligno dequo preceꝑam tibi ne
comederes. comedisti: Ac si dicat.
Silignũ uetitum ñ comedisses:
nũquã inmenbris tuis. uerecun¬
diȩ nuditatẽ cognouisses. S qui
comedisti: iam nunc uides aliã
legem inmenbris cuis. repugnan¬
tem legi mentis tuȩ. Ideo te abs¬
condisti: ideo erubiusti.
iritq adam. Mulier quam
dedisti michi sociam. dedit mͥ
deligno: & comedi. Ac si patent̾
dicat᷑. Uerũ est dñe. negare non
possum: sed qd̃ ego comedi. ha
mulier fecit. S quȩ mulier: dũ
tumͥ sociam dedisti. Oinfelir ho
intanta sapientia creatus. quo¬
modo tam cito sensũ amisisti:
Peccatũ tuum. ñ tib sed deo im¬
putas. Ut quia tibi mulierem:
sociam dederat. ipse tibi lapsus
principalis causa extiterit.

Expanded text:
ex ligno, de quo tibi praeceperam ne comederes, « comedisti? » Ac si ille dicat: Si lignum vetitum non comedisses, nunquam in membris tuis verecundiae nuditatem cognovisses; sed quia comedisti, jam nunc vides aliam legem in membris tuis repugnantem legi mentis tuae ; ideo te abscondisti, ideo erubuisti. Dixitque Adam: « Mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi; » ac si patenter dicat: Verum est, Domine, negare non possum: sed quod ego comedi, hoc mulier fecit. Sed quae mulier? quam tu in sociam dedisti. O infelix homo in tanta sapientia creatus, quomodo tam cito sensum amisisti? Peccatum tuum non tibi, sed Deo imputas, ut quia tibi mulierem sociam dederat, ipse tui lapsus principalis causa exstiterit
Abbreviated transcription (Latin):
Tanta ẽ eñi ȩccłiȩ latitudo: quantũ
ẽ & spatiũ mundi. Unde et dñs
mundũ: predicate euugłiũ omni
creaturȩ. Ꝙ qͥa qͥnquagesimo nume¬
iubeleũ annũ ꝓpriis dominis here¬
ditas restituit᷑: insuꝑ & dauid quin
numerũ hec archa diuidit᷑. Hȩ st̃
eñi maximȩ. & pͥncipales causȩ. qͥb
eccłiȩ longitudo & latitudo crescit
et dilatatur. Est em̃ & altitudo
eccłiȩ triginta cubitorũ: qm̃ ad
hanc suȩ plenitudinis etatẽ ap̃s¬

Expanded text:
Tanta enim est Ecclesiae latitudo, quantum Tanta enim est Ecclesiae latitudo, quantum est et spatium mundi. Unde et Dominmundum, praedicate Evangelium omni creaturae . » Et quia quinquagesimo numejubilaeum annum propriis dominis haereditas restituitur, insunumerum haec arca dividitur. Hae sunt enim maximae et principales causae, quibus Ecclesiae longitudo, et latitudo crescit et dilatatur. Est autem et altitudo Ecclesiae triginta cubitorum, quoniam ad hanc plenitudinis suae a
Abbreviated transcription (Latin):
Bituminis enĩ ẽẽ fert᷑ natura: ut
& diuersa ligna inseparabilit̾ uin¬
gat: & ꝑpetualiter incorrupta cõ¬
seruet. Hene aut̃ intrinsecus & ex¬
trinsecus linire iubet᷑. qͥa uera dilec¬
tio. & intꝰ ꝑ cordis affectionẽ tenet᷑:
exhibet᷑. Trecentorũ uͦ cubitorum
ẽ longitudo archȩ: qͥa aprincipio
prime ȩtatis. usq ad ultimȩ etatis
finem. eccłiȩ extenditur longitudo.
Trecenti nãq cubiti. sex quĩqͣgenas
faciunt: ꝑ quas sex ȩtates intelligi¬
mus. Quarũ pͥma est abadã: usq
adnoȩ. Sccda anoe: usq ad abrahã
Tercia ababrahã: uiq admoysen.
Quarta: amoyse. usq ad dauid. Qͥnta
usq ad finẽ scł. Has aut̃ ille sex
ydriȩ significabant: quarũ aquã
xp̃c conuertit inuinũ. Tanta igit᷑¬
ẽ ȩccłiȩ longitudo. quanta ẽ huiꝰ
uitȩ dimensio. Merito aut̃ latitu¬
do qͥnqͣginta cubitorũ ẽẽ ꝑhibetur
ut unicuiq etati eqͣlis inueniat᷑.

Expanded text:
Bituminis enim fertur esse natura, ut Bituminis enim fertur esse natura, ut et diversa ligna inseparabiliter jungat, et perpetuo incorrupta conservet. Bene autem intrinsecus et extrinsecus liniri jubetur, quia vera dilectio, et intus per cordis affectionem tenetur, hibetur. Trecentorum vero cubitorum est longitudo arcae, quia a principio primae aetatis usque ad ultimae aetatis finem Ecclesiae extenditur longitudo. Trecenti namque cubiti sex quinquagenas faciunt, per quas sex aetates intelligimus; quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; tertia ab Abraham usque ad Moysen: quarta a Moyse usque ad David: quinta usque ad finem saeculi. Has autem illae sex hydriae significabant, quarum aquas Christus convertit in vinum. Tanta est igitur Ecclesiae longitudo, quanta est hujus vitae dimensio. Merito autem latitudo quinquaginta cubitorum esse perhibetur, ut unicuique aetati aequalis inveniatur.
Abbreviated transcription (Latin):
de sic facies eam. Trecentorũ cu¬
bitorũ erit longitudo archȩ:
quinquaginta cubitorũ latitu¬
do: & triginta cubitorũ altitu¬
do illius. Hanc eñi archam. scãm ec¬
cłiam intelligimꝰ.: extra quã qͥ inuen¬
tus fuerit. peribit. De lignis uͦ leuiga¬
tis construit᷑ archa. quia sc̃a ȩccłia de
illis edificat᷑ qͥ & gladio sp̃s bene dola¬
ti. et quadrati: & morib et urtute
ornati. om̃q pulchritudine decora¬
ti: nichil tortuosũ. nichil nodosũ.¬
nichil uitiosũ habere noscuntur.
Caret eñi ȩccłia macula & ruga.
ꝑmansiunculas aut̃. singłas desig¬
nat ȩccłias: quȩ ꝑprouincias. et
episcopatꝰ diuise: infra uniuersalẽ
eccłiã. qͣsi quedã camerȩ intra do¬
mũ continent᷑. Omnia aut̃ ligna.
totãq archam bitumine linire
precipit᷑.: ut tota ȩccłia caritatis
uinculo ligata: nulla herefi. uł
discordia ualeat separari. Bitu¬
men em̃ caritatẽ significat: sine
qua ȩccłia nec state. nec durare pot᷑.

Expanded text:
torum cubitorum erit longitudo arcae; quinquaginta cubitorum latitudo, et triginta cubitorum altitudo illius. » Hanc vero arcam, sanctam Ecclesiam intelligimus, extra quam qui inventus fuerit peribit. De lignis vero levigatis construitur arca, quia et S. Ecclesia de illis aedificatur, qui et gladio spiritus bene dolati et quadrati, et moribus et virtute ornati, omnique pulchritudine decorati, et nihil tortuosum, nihil vitiosum habere noscuntur; caret Ecclesia macula et ruga. Per mansiunculas autem, singulas designat ecclesias, quae per provincias, et episcopatus divisae infra universalem Ecclesiam, quasi quaedam camerae intra domum continentur. Omnia autem ligna, totaque arca bitumine liniri praecipitur, ut tota Ecclesia charitatis vinculo ligata, nulla haeresi vel discordia valeat separari. Bitumen enim charitatem significat, sine qua Ecclesia nec stare nec durare potest.
Abbreviated transcription (Latin):
rib archam ingressus. quecũq dñs
illi preceꝑat. secũ inuexit. De mun¬
dis uidelicet ammalib septena &
septena: de inmundis aut̃ bina et
bina. Septena aut̃ et septena. sic
& de immundis qͥdẽ bina ponun¬
tur tantũmͦ: ut sem̃ seruet᷑. De mũ¬
dis uͦ septena introducunt᷑: ut et
semen similit̾ seruet᷑: & noe de ar¬
cha egredienti suꝑ sit aliqͥd. qd do¬
mino immolet᷑. Ergo inarticulo
diei. pͥmo dilucło iam die illuces¬
cente: ingressus est noe inarcham
& filii eiꝰ : uxor illiꝰ. & uxores filioꝵ
eiꝰ cũ eo. Hec debet mouere aliquẽ.
quomͦ noe tot animalia inunã
archam. & ꝑunũ ostiũ coaduna¬
re potuerit: qm̃ qui sine labore.
& ex nichilo. oima fecit: faclle
& sine labore. inunũ cuncta collegũ.
Maius enĩ est. creare: quã aduni¬
re. Michi aut̃ hoc ñ mirabiliꝰ ẽẽ ui¬
det᷑: quã qd̃ exom̃ib mundi parti¬

Expanded text:
eribus arcam ingressus, quaecunque Deus eribus arcam ingressus, quaecunque Deus illi praeceperat, secum invexit: de mundis videlicet animalibus septena, et septena, de immundis autem bina, et bina. Septena autem, et septena sic  de immundis bina imponuntur tantummodo, ut semen servetur. De mundis vero septena introducuntur, ut et semen similiter servetur; et Noe de arca egredienti supersit aliquid, quod Domino immoletur. Ergo in articulo diei, primo diluculo, die jam elucescente, ingressus est in arcam, et filii ejus, et uxor illius, et uxores filiorum ejus cum eo. Nec debet movere aliquem. quomodo Noe tot animalia in unam arcam, et per unum ostium coadunare potuerit, quoniam qui sine labore, et ex nihilo omnia fecit, facile et sine labore in unum cuncta collegit: majus est enim creare, quam adunare. Mihi autem hoc non mirabilius esse videtur, quam quod ex om
Abbreviated transcription (Latin):
quãuis & alla multa ꝑhec intelli¬
gi ualeant. Cetera aut quȩ sequim¬
ponentes: ibi tantũ ubi necesse fu¬
erit allegorias ponamꝰ. Seqͥtur aũ
qd̾ dñs adducet aquas diluuii
suꝑ terrã: & intͥficiet omnẽ car¬
nem. ponetq fȩdus cũ noe. Cui
& precipit. ut ingrediens archam
decunctis animantib bina & bi¬
na secũ tollat: simulq & escas
unde uuiere ualeant. Hoc eñi
si allegorice intelligat᷑: illud sig¬
nificat. qd sc̃a ȩccłia ad uersita¬
tum procellis. et aquis ꝑturbatio¬
nũ assidue concutit᷑ & turbatur.
Et ȩtna dãpnatione pereuntibus
peccatoribus. hoc fedus sc̃i cum
dño pepigerunt. ut eos ñ time¬
ipse eos ñ deseret. neq detelinqͣt
sed usq ad scłi consũmationẽ cũ illi
gentium diuersitatẽ. in eccłiam conue¬
nire significat. Om̃s aũt esca que man¬
di pot̾: omnis ẽ doctrina tam noui
quã ueteris testamenti. qua deipo-¬
ecit gͦ noe omnia quȩ preceꝑat
ei ds: qͥa cũ filiis uxore. et mi¬

Expanded text:
alia multa per haec intelligi valeant. Caetera autem quae sequunerque exponentes, ibi tantum, ubi necesse fuerit, allegorias ponamus. Sequitur autem quod Dominus adducet aquas diluvii super terram, et interficiet omnem carnem, ponetque foedus cum Noe, cui et praecipit, ut ingrediens arcam, de cunctis animantibus bina et bina secum tollat, simulque et escas, unde vivere valeant. Hoc autem si allegorice intelligatur, illud significat, quod S. Ecclesia adversitatum procellis, et aquis perturbationum assidue concutitur et turbatur, et aeterna damnatione pereuntibus peccatoribus, hoc foedus sancti cum Domino pepigerunt, ut eos non timeipse eos non deseret, neque derelinquet, sed usque ad saeculi consummationem cum eis gentium diversitatem in Ecclesiam convenire significat. Omnis autem esca, quae mandi potest, omnis est doctrina tam Novi quam Veteris Testamenti. CAergo Noe omnia quae praecepit Deus. » Quia cum filiis, uxore, et muli
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c dñs nr̃ ꝑ paucos apłos inunã
ȩccłiam congregauit. Qd̃ aut̃ ait.
rupti st̃ om̃s fontes abyssi magne.
& cataracte celi aꝑte sunt. hoc sig¬
nificare uidet᷑. qd̃ ñ solũ ꝑ occultos
terrȩ meatꝰ. aqua sursũ ebulliens.
mundũ repleuent: uerũ etiam ea
quȩ suꝑfirmamentũ est ꝑquasdam
celi fenestras irrũpens. terrã imundaue¬
rit. Quãuis & hoc rectius intelligi ua¬
leat: qd̾ totus aer iste qui frequen¬
ter celũ uocatur. inaquas more in¬
solito ruentes solutus fuenit. Qua¬
draginta aũt dieb & quadraginta
noctib fact̾ũ est diluuiũ: qm̃ hic
numerus. & ad peccata delenda et

Expanded text:
in unam Ecclesiam congregaverit. Quod autem ait: « Rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt: » hoc significari videtur, quod non solum per occultos terrae meatus aqua sursum ebulliens mundum repleverit, verum etiam ea, quae super firmamentum est, per quasdam coeli fenestras irrumpens terram inundaverit. Quamvis et hoc rectius intelligi valeat, quod totus aer iste, qui frequenter coelum vocatur, in aquas more insolito ruentes solutus fuerit. Quadraginta autem diebus, et quadraginta noctibus factum est diluvium, quoniam hic numerus, et ad pe
Abbreviated transcription (Latin):
enestrã inarcha facies. & incubi¬
to consũmabis sũmitatẽ eiꝰ. Osti¬
ũ aut̃ archȩ pones ex latere deorsum:
cenacula & tristega facies inea. Quid
em̃i ꝑfenestrã nifi doctores. et apłos
intelligimꝰ : qͥ scãm eccłiã illuminan¬
tes. adño audire meruert̃. uos estis
lux mundi : Om̃is eñi domꝰ nͥ feneᷤᷤ¬
tras habuerit: obscura ẽ. & sine lumi¬
ne. Merito gͥ apłi fenestre dicunt᷑:
ꝑ qͦs cȩlestis sapientie. & doctrinȩ.
claritatis nobis lum̃ illuxit. Incu¬
bito gͦ consũmat᷑ eccłia: qr omnis
eiꝰ ꝑfectio inunitate consistit. Cui
nimirũ ẽ cor unũ & anima una:
iꝰ dñs: una fides: unũ baptisma:
unã głam. ad unã beatitudinẽ.
& requiem tendens: uniꝰ eiꝰdẽq
denarii mercedẽ conseqͦt᷑. Oftium
aut̃ qd̾ ponit᷑ ex latere deorsum.
ille ẽ qͥ ait: ego sũ ostiũ: ꝑme siqͥs
inteoierit saluabit᷑. ꝑ hoc enim
ostium qui ñ intrat. fur est &e latro.
Pont᷑ aut̃ exlatere deorsum: quia

Expanded text:
bito consummabis summitatem ejus. Ostium autem arcae pones ex latere deorsum, caenacula, et tristegia facies in ea. » Quid enim per fenestram, nisi doctores et apostolos intelligimus, qui sanctam Ecclesiam illuminantes, a Domino audire meruerunt: « Vos estis lux mundi . » Omnis enim domus nisi fenestras habuerit, obscura est, et sine lumine. Merito ergo apostoli fenestrae dicuntur, per quos coelestis sapientiae, et doctrinae claritatis nobis lumen illuxit. In cubito vero consummatur Ecclesia, quia omnis ejus perfectio in unitate consistit, cui nimirum est cor unum, et anima una: « Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unam gloriam, et unam beatitudinem, et requiem tendens, unius ejusdemque denarii mercedem consequitur. Ostium autem, quod ponitur ex latere deorsum, ille est, qui ait: « Ego sum ostium, per me qui introierit salvabitur . » Per hoc enim ostium qui non intrat, fur est et latro. Ponitur autem ex latere deorsum, quia
Abbreviated transcription (Latin):
dam eos cũ terra. fint inquit nos
uir iustus atq ꝑfectus: ñ quantũ
adiusticiam. &e ꝑfectionem consũ¬
matam: sed ingenerationib sus:
id est milla hominum generatio¬
ue. nemo tunc temporis tam ꝑfec¬
tus fuit. S quid aliud est ambu¬
lare cũ deo: insi dm̃ sequi. & eius
custodire precepta : Qd̃ aut̃ dicit᷑
terra ẽẽ correpta: solius hominis
corruptione & peccato corrupta
tia aliquid peccauerint: unde ip¬
sa terra merito dicat᷑ ẽẽ corrupta.
Omnis quippe caro hoc in loco
nchil aliud intelligit᷑: insi om̃is
homo. Merito tamen omma ꝑdim¬
tur inhomine: quecũq facta ft̃
propt̾ hominẽ. Hoc est eñi quod
ait: funs unuerse carnis uenit
corã me: id est sic mͥ placet. sic ame
dispositum ẽ. ut omnis caro fima¬
tur: & simul cũ terra disꝑdantur
hommes. & ea que facta sunt ꝓpt̃
hommnes. In hoc eñi etiam ipsam
terram disꝑdidit ds̃: quia multo
.it. Uñ & pꝰ diluuiũ hõi carnesad

Expanded text:
os cum terra. » Fuit, inquit, Noe vir justus atque perfectus: non quantum ad justitiam, et perfectionem consummatam, sed in generationibus suis; in illa hominum generatione nemo tunc temporis tam perfectus fuit. Sed quid aliud est, ambulare cum Deo, nisi Deum sequi, et ejus custodire praecepta? Quod autem dicitur terra esse corrupta, solius hominis corruptione et peccato corrupta ntia aliquid peccaverint, unde ipsa terra merito dicatur esse corrupta. Omnis quippe caro in hoc loco nihil aliud intelligitur, nisi omnis homo. Merito tamen omnia perduntur cum homine, quaecunque facta sunt propter hominem; hoc enim est, quod ait, « finis universae carnis venit coram me; » id est, sic mihi placet, sic a me dispositum est, ut omnis caro finiatur, et simul cum terra disperdantur homines, et ea quae facta sunt propter hominem. In hoc enim ipsam terram disperdidit Deus; quia multo it. Unde et post diluvium carnes ad
Abbreviated transcription (Latin):
cib. infirmos nutrit humores. ꝯd̾ uͦ
ad mensutã gomor manna colligebat᷑
aut̃ inmensura ñ continet᷑. Sẽꝑ cm̃ ati
heretici dicunt: et fidei mensirã exeden¬
tes. t̾minos apatrib constitutos transgitũ¬
cur. Tantũ eñ unicuq le hoc pane alig
licet: quantũ ei incibo cotidiano sufficet
possit. Hoc eñi ce adñs nos orare usst. la¬
nẽ nr̃m cotictianũ da nob̃ hocdie. Qd̾ quuiodẽ
nichil aliud signficat: nͥ ut fides nr̃a sola

Expanded text:
cibus, infirmos nutrit humores. Quod vero cibus, infirmos nutrit humores. Quod vero ad mensuram gomor manna colligebaturautem in mensura non continetur. Semper enim alta haeretici dicunt, et fidei mensuram excedentes, terminos a patribus constitutos transgrediuntur. Tantum enim unicuique de hoc pane colligere licet, quantum ei in cibo quotidiano sufficere possit. Hoc enim et nos Dominus orare jussit: « Panem nostrum quotidianum da nobis hodie , » quod quidem nihil aliud sig
Abbreviated transcription (Latin):
postea uͦ scđm sp̃m scripturȩ intelligun¬
tur. Nã & panis decȩlo descendit. aues
uͦ deterra ascenderunt & quia ñ est
difficilis altȩq scientiȩ iuxta litteram
scripturas intelligere: inde ꝓpe terrã
aues uolasse referunt᷑. Illud qͦq atten¬
dendũ: qd usq hodie dũ scͥpturas le¬
gimus. manhu dicere ñcessamꝰ. Nãq
ꝑunã quãq sententiam int̾rogantes di¬
cimus: qͥd ẽ hoc : Quid hoc significat:
Quid hoc uł ulud int̾pretat᷑: fertur
aut̃ etiam hic panis ꝓ utentiũ uolup¬
tate omnis saporis fuisse: ꝑ qd̾ dabatur
intelligi. quia diuma scͥptura multis
diuersisq modis intelligenda eẽt. Nã
& ipsi quoq heretici ad suũ sensũ eam
conuertunt. Principalis tam̃ eiꝰ gustus.
qͣsisimilȩ cũ melle erat. Quid eñi mel¬
le dulciꝰ: Quid triticeo pane robustius:
Sanus gͥ intellectus scripturarũ: et
dulcis ad gustandũ. et fortis ad alendũ
et roborandũ ẽẽ debet. Infirmus emi

Expanded text:
ripturae intelliguntur. Nam et panis de coelo descendit; aves vero de terra ascenderunt: et quia non est difficilis, altaeque scientiae juxta litteram Scripturas intelligere, inde prope terram aves volasse referuntur. Illud quoque attendendum, quod usque hodie dum Scripturas legimus, manhu dicere non cessamus: nam per unamquamque sententiam interrogantes, dicimus: Quid est hoc? Quid hoc significat? Quid hoc vel illud interpretatur? Fertur autem et hic panis pro utentium voluntate omnis saporis fuisse, per quod dabatur intelligi, quia divina Scriptura multis diversisque modis intelligenda esset. Nam et ipsi quoque haeretici ad suum sensum eam convertunt. Principalis tamen ejus gustus quasi similae cum melle erat. Quid enim melle dulcius? Quid tritico pane robustius? Sanus ergo intellectus Scripturarum, et dulcis ad gustandum, et fortis ad alendum et roborandum esse debet: infirmus enim
Abbreviated transcription (Latin):
quat usq mane: quia qd̾ relinquit᷑ suꝑ¬
fluũ ẽ. Et meliꝰ quidẽ ẽ ut incãpis liqͥs¬
cat. quã ut collectũ putrescat: qm̃ ce dna
ociosam manere: quã inhereticorũ cor el¬
bus collectã. pͣua intelligentia sordere.
Quidẽ aut̃ qd̾ insexta die colligt᷑. unde in
septima uiuit᷑: nͥ quia inhacuita p̃paras
debemus. unde infutura uiuamꝰ: Pti¬
pit̾ aut moysi ut exeo ĩpleat gomo. si
reponat corã dño: seruetq uiud inme¬
monã inomnes genciationes. ꝑad̾ i
miĩ intellige possumꝰ: quia sana et

Expanded text:
quat usque mane, quia quod relinquitur superfluum est. Et melius quidem est ut in campis liquefiat, quam ut collectum putrefiat; quoniam melnibus otiosam manere, quam in haereticorum cordibus collectam prava intelligentia sordere. Quid est autem quod in sexta die colligitur, unde in septimana vivitur, nisi quia hac in vita praeparare debemus, unde in futura vivamus? Praecipitur autem Moysi, ut ex eo impleat gomor, et reponat coram Domino, servetque illud in memoriam in omnes generationes, per quod nimirum intelligere possumus, quia sana et
Abbreviated transcription (Latin):
aquas: & indulcedinẽ uerse sunt.
Lignũ hoc. lignũ crucis ẽ: hoc em̃
aqua. idẽ om̃is scrpturarũ amaritu¬
do. indulcedinẽ uercit᷑. Cũ em̃ scrip¬
tura dicat. diligite iniicos ur̃os. be¬
ne facite his qui odert̃ uos: cui hec
aqͣ ñ uideat᷑ ẽẽ amara : Quus eã po¬
tare et susciꝑe uelit: Memores ta¬
men crucis. xp̃iꝰ memores xp̃i pas¬
sionis. qui ꝓ ĩpiis mortuusẽ. et pro
iniquis et ꝑsecutorib exorauit: ma¬
gistriexẽplũ sequim̃: dulcescunt aqͣ:
immicos diligimꝰ: &e ꝓ ꝑsecutoribus
exoramꝰ. Ideo eñĩ semꝑ crucẽ portare
p̃cipim̃: ut ipsius semꝑ memores. ni¬
chilamarũ &e inpossibile. diuinȩ sc̃p¬
turȩ nobis preciꝑe uideant᷑. Nichil

Expanded text:
eas, et in dulcedinem versae sunt. eas, et in dulcedinem versae sunt. Lignum hoc, lignum crucis est, hoc enim omnis aqua, omnis Scripturarum amaritudo in dulcedinem vertitur. Cum enim Scriptura dicat: « Diligite inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos ; » cui haec aqua non videtur esse amara? quis eam potare et suscipere velit? Memores tamen crucis Christi, memores Christi passionis, qui pro impiis mortuus est, et pro iniquis et peccatoribus exoravit, magistri exemplum sequimur, dulcescunt aquae, inimicos diligimus, et pro persecutoribus oramus. Ideo enim semper crucem portare praecipimur ut ipsius semper memores, nihil amarum et impossibile divinae Scripturae nobis praecipere videantur; nihil
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsolitudinẽ &e ñ inueniebant aquã:
et uenert̃ inmarath. nec poterant
bibere aqͣs de mara. eoqd̃ eeñt amare.
& ostendit dñs moysi lignũ: qd̾ cũ mi¬
sisset inaqͣs. indulcedmẽ uerse sunt.
gimus. Inquib popłs ꝑsolitutinẽ
ꝑ terrã inuiã et inaquosã gradiens:
aquas inuenire ñ potuit. Nondũ
eñi uenerat ille quiait. Siqͥs sitit
uemat &e bibat: et de uentre eius
fluent aquȩ tuuȩ. Habebant enim
hebrei aquas. sed ñ inuemebant:
quia tenentes legẽ ñ intelligebant.
Tandẽ gͥ tercia die. transacta tercia
etate. uenert̃ inmarath: uenerunt
ad montẽ mirre: et adcollẽ tutis.
uenert̃ adlocũ. et adtẽpus amari¬
tudinis: qͣndo dñs ẽ crucifixus.
Ibi inuenert̃ aquas: quia de late¬
re eiꝰ exiuit sangins et aqua. T̃unc
uelũ cempli scissũ est. & scripture aꝑte
sunt. et istȩ quidẽ sunt aquȩ. Quȩ qm̃
prius amarȩ erant: ideo popłs bibere
ñ poterat. Misit gͦ moyses lignũ in

Expanded text:
per solitudinem, et non invenerunt aquam, et venerunt in Marath, nec poterant bibere aquas de Marath, eo quod essent amarae, et ostendit Dominus Moysi lignum, quod cum misisset in aquas, in dulcedinem versae sunt. gimus, in quibus populus per solitudinem, per terram inviam et inaquosam gradiens, aquas invenire non potuit. Nondum enim venerat ille, qui ait: « Si quis sitit, veniat, et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae . » Habebant enim Hebraei aquas, sed non inveniebant; quia tenentes legem non intelligebant. Tandem ergo tertia die transacta, id est tertia aetate venerunt in Marath, venerunt ad montem Myrrhae, et ad collem Thuris, venerunt ad locum, et ad tempus amaritudinis, quando Dominus est crucifixus: ibi invenerunt aquas; quia « de latere ejus exivit sanguis, et aqua . » Tunc velum templi scissum est, et Scripturae apertae sunt. Et istae quidem sunt aquae, quae quoniam prius amarae erant, ideo populus bibere non poterat. Misit ergo Moyses lignum in
Abbreviated transcription (Latin):
gessi sunt indesertũ sur. Quid ẽ aũt
qd isrł mox ut ex mari exunt. in de¬
sertũ uenit: nͥ quia xp̃ianorũ popłs
statim ut baptiratus ẽ. artã et ꝑiculo¬
saminã ingredit᷑: & ad su saluatoris
similitudinẽ adiabolo tẽptatur:
Sic eñi & xp̃c de baptismo ducitur
idesertũ: ut adiabolo tẽptetur.
Qd̾ aut mare rubrũ baptismũ signi¬
ficet: apłs manifestat dicens: & om̃s

Expanded text:
desertum Sur. » Quid est autem, quod Israel mox ut de mari exivit, in desertum venit, nisi quia Christianorum populus statim ut baptizatus est, arctam et periculosam viam ingreditur, et ad sui Salvatoris similitudinem a diabolo tentatur? Sic enim et Christus de baptismo ducitur in desertum, ut a diabolo tentaretur. Quod autem mare Rubrum baptismum significet, Apostolus manifestat, dic
Abbreviated transcription (Latin):
habundare: quã plus et inutiliter
fatigare. Die uͦ sexta duplũ colligit᷑:
modo parare debemus: unde post
hanc uitam insabbatismo uiuere
nes: et mane saturabimini panibus.
gͦ uesꝑe: & ascendens coturnix ope¬
ruit castra. Mane qͦq ros iacuit per
circuitũ castrorũ. Cũq operuisset suꝑ¬
ficiẽ terrȩ: apparuit insolitudine mi¬
nutũ. et qͣsi pilo tunsũ. insimilitudi¬
ne pruine suꝑ terrã. Qd̾ cũ uidissent
filii isrł: dixert̃ ad inuicẽ. Manhu:
enĩ dͥo cẽt. Carnes em̃ in hoc loco et
panes: idẽ significant. Diuina nãq scͥp¬
tura. & caro et panisẽ. Caro quidẽ qͣn¬

Expanded text:
abundare, quam plus, et inutiliter abundare, quam plus, et inutiliter fatigari. Die enim sexta duplum colligitur, modo parare debemus, unde post hanc vitam in sabbatismo vivere nes et mane saturabimini panibus go vespere et ascendens coturnix operuit castra mane quoque ros iacuit per circuitum castrorum cumque operuisset superficiem terrae apparuit in solitudine minutum et quasi pilo tunsum in similitudinem pruinae super terram quod cum vidissent filii Israhel dixerunt ad invicem man hu enim quid esset. » Carnes enim hoc in loco, et panes idem significant. Divina namque Scriptura, et caro, et panis est; caro quidem quan
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmanũ dñi intra egypti. qͣndo sedeba¬
mus suꝑ ollas carnũ: &e comedebamꝰ
panẽ insaturitate. Et dixit dñs ad
moysen. Ecce ego pluam panes decȩ¬
lo. Colligat ex eo umisquisq quantũ
sufficit ad uescendũ: gomor ꝑ singła
capita: die aũt sexta. colligat duplũ
qua colligere solebant ꝑsingłos dies.
Murmurat popłs ex asꝑans et incredu¬
lus: & quãuis multa armenta bo¬
um. et greges ouiũ habeat: tamen
sibi ꝓpt̾ carnes mortẽ ex optat. Desi¬
derabat eñi auiũ carnes: quib in
egypto uti solebat. Aues eñi inegyp¬
to. & circa nilũ: multũ habundant.
unde lautionres escas appetere: namo
dubitet ẽẽ peccatũ. Uat᷑ aut̃ unũ gomor
persingła capita: ut ce natura se pares¬
ẽẽ intelligant: et his tantũ quȩ sibi
sufficiunt condenti uiuant. Heq de
crastino cogitantes plus colligant:
quia neq qͥ plus collegerat. habuit
ãpliꝰ: neq qui minꝰ habuit minus.
Et melius quidẽ ẽ. minꝰ colligere et

Expanded text:
i, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panem in saturitate. Et dixit Dominus ad Moysen: Ecce ego pluam panes de coelo; colligat ex eo unusquisque quantum sufficiat ad vescendum gomor per singula capita: die autem sexto colligant duplum, quam colligere solebant per singulos dies. » Murmuravit populus exasperans et incredulus, et quamvls multa armenta bovum et greges ovium habeat, tamen sibi propter carnes mortem exoptat, desiderabat enim avium carnes, quibus in Aegypto uti solebat. Aves enim in Aegypto, et circa Nilum multum abundant. Unde lautiores cibos appetere, nemo dubitet esse peccatum. Datur autem unum gomor per singula capita, ut et natura se pares intelligant, et his tantum, quae sibi sufficiant, contenti vivant, neque de crastino cogitantes plus colligant; quia neque qui plus collegerat habebat amplius, neque qui minus, habuit minus. Et melius quidem est minus colligere, et
Abbreviated transcription (Latin):
considantes. torm̃ta ñ sentiamꝰ. Sic
gͥ om̃s aquȩ dulcescunt: qͦ cũ ligno
potatȩ fuerint. Merito aut̃ transfre¬
tato mari popłs uenit inmara: qͥa
statim baptiatus xp̃i cõ pungitur
passione: &e quȩ prius amara uideo¬
tur. desidio bibendi dulcia reputat.
Ibi constituit ei precepta atq uuicdicu
ra: idẽ inaquis amaris. quȩ ligno cri¬
cis dulcessunt factȩ. Ubi em̃ nͥ isi
cris uoluminib constituunt᷑ p̃cept
atq iudicia : Ibi em̃ et instrumir
& iudicam̃: ibiq adeo tẽptam̃. Inde¬
eñi tẽptationis precepta ferimus:
Iquib obedientes coronam᷑: inobet¬
entes dãpnamur.
enerunt aut̃ inhelim. ubictẽ
duodecim fontes aquarũ. et
septuaginta palmȩ: et castra metati
sunt uxta aquas. De mara namq
ueniunt inhelim. qd̾ int̾pretatur
aries: quia post xp̃i passionẽ apłos
eccłia suscepit doctores. Uuodecim
nãq fontes aquarũ & septuaginta
palme: duodecĩ apłi. et septuaginta

Expanded text:
c transitoria non sentiamus. Sic igitur omnes aquae dulcescunt, quae cum ligno potatae fuerint. Merito autem, transfretato mari, populus venit in Marath, quia statim baptizatus Christi compungitur passione, et quae prius amara videbantur, desiderio bibendi, dulcia reputat. Ibi constituit ei praecepta atque judicia, th, id est in aquis amaris, quae ligno crucis dulces factae sunt. Ubi enim, nisi in sacris voluminibus constituuntur praecepta atque judicia? Ibi enim et instruimur et judicamur, ibique a Deo tentamur, inde tentationis praecepta ferimus, quibus obedientes coronamur, inobedientes damnamur. « Venerunt autem in Elim, ubi erant duodecim fontes aquarum, et septuaginta palmae, et castrametati sunt juxta aquas. » De Marath namque veniunt in Elim, quod interpretatur aries, quia post Christi passionem, apostolos Ecclesia suscepit doctores. Duodecim autem fontes aquarum et septuaginta palmae, duodecim apostoli et septuaginta
Abbreviated transcription (Latin):
antmus & castitatis mundiciã de¬
ugnant. Igitur &e ꝑcunicas ce per
balteos. & ꝑ tyaras. quȩ et ipse bissi¬
ne erant: pene idẽ significare ui¬
act. Inquo aꝑtissime intelligi pot̃:
quantũ castitas & continentia
carins dño placeat. Hȩc ẽ eñi gła
e decor pontificis. His ȩccłiȩ mi¬
nstri: & indui. et decorari. & in
his glari debent. Manus autem
conũ conseerant᷑. ut bono oꝑi in¬
sistant. ut malũ & inmundum
neq tangant. neq agant.
acies &e feminalia linea. ut

Expanded text:
mus, et castitatis munditiem designant. Igitur et per tunicas, et per balteos, et per tiaras, quae et ipsae byssinae erant, pene idem significare videtur; in quo apertissime intelligi potest, quantum castitas et continentia carnis Domino placeat; haec est enim gloria et decor pontificis; his Ecclesiae ministri et indui, et decorari, et gloriari debent. Manus autem eorum consecrantur, ut bono operi insistant, ut malum et immundum neque tangant, neque agant. « Facies et feminalia linea, ut
Abbreviated transcription (Latin):
quibus homo constat. uelquatus
uirtutes principales intelligant̃
Sunt aũt int̾ mala punica my¬
ta tintiabula: ut nulli ȩccłiȩ
uł predicator uel predicatio dest
Tunc eñi int̾mala granata cuton¬
nabula sonant: qͣndo inconuenti
fideliũ. & inmedio ȩccłiarũ fide¬
liũ predicatorũ & doctorũ uotes
audiunt᷑. Unde adhirc subat

Expanded text:
quibus homo constat, vel quatuor quibus homo constat, vel quatuor virtutes principales intelliguntur. Sunt autem inter mala punica, juxta tintinnabula, ut nulli Ecclesiae, vel praedicator, vel praedicatio desit: tunc enim inter mala granata tintinnabula sonant, quando in conventu fidelium, et in medio ecclesiarum, praedicatorum et doctorum voces audiuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
occasione separat᷑.
corsũ uͦ ad pedes eiusdem
tunicȩ ꝑcircuitũ. quasi ma¬
la pumca facies. ex iacintho &e
purpura coccoq bistincto etbys¬
so retorta: mixtis immnedio tintin¬
nabulis : ita ut tintinnabulũ
sit aureũ &e malũ pumicũ: rur¬
sũq tintiinabulũ aliud aure¬
um & malũ punicũ. Mala nãq
pumca clarissimis et dulcib
granis regularit᷑ ordinatis. plena
sunt: ꝑ quȩ scõrũ eccłias & congre¬
gationes ubiq ꝑtotũ mundum
positas. intelligere possumus. In
quib xp̃i fideles: concordia et
pace & dilectione comuncti con¬
tinent᷑. At uͦ ꝑ tintinnabula:
euangłica predicatio intelligit᷑.
Unde &e aurea dicunt᷑: qm̃ euan¬
gelica predicatio sapientiȩ &e scien¬
tiȩ lucȩ refulget. Malauͦ pumca
ex iacintho. purpura. coccoq bis
tincto. & bysso retorta fiunt: qm̃
scõiũ cetus. ex solis hominib et
uirtutib edifficant᷑. Sepe enim
iamdiximus. quia ꝑ hos quatu¬
or colores. quatuor elementa ex

Expanded text:
occasione separatur. « Deorsum vero ad pedes ejusdem tunicae per circuitum quasi mala punica facies ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, mistis in medio tintinnabulis, ita ut tintinnabulum sit aureum, et malum punicum, rursumque tintinnabulum aliud sit aureum, et malum punicum. » Mala namque punica clarissimis et dulcibus granis regulariter ordinatis plena sunt, per quae sanctorum Ecclesia, et congregationes ubique per totum mundum positas, intelligere possumus, in quibus Christifideles concordia, pace et dilectione conjuncti continentur. At vero per tintinnabulum evangelica praedicatio intelligitur; unde et aurea dicuntur. Evangelica praedicatio sapientiae luce praefulget. Mala vero punica ex hyacintho, purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta fiunt; quoniam sanctorum coetus ex solis hominibus et virtutibus aedificantur. Saepe enim jam diximus, quia per hos quatuor colores, quatuor elementa, ex
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ stringit: ne luxuriando ꝑilli¬
cita defluxa uaget᷑. fit aut̃ bal¬
teus oꝑe plumario: qm̃ castitas
& leuẽ hominẽ reddit. & aduo¬
landum agilẽ facit.
orro filuis aaron cumcasli¬
neas parabis. ce balteos ac
his omnib aaron frem tuũ. et
filios eiꝰ cũ eo: & cunctorũ con

Expanded text:
illicita fluxa vagetur. Fit autem balteus opere plumario, quoniam castitas et levem hominem reddit, et ad volandum agilem facit « Porro et filiis Aaron tunicas lineas parabis, et balteos, ac his omnibus Aaron fratrem tuum, et filios ejus cum eo, et cunctorum c