comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
seruulorũ: quas nos
rustici galli tripetias.
uos scolastici. Aut certe
tu qui de grecia uenis.
tripodas nuncupatis.
Ergo hoc secretũ beati
uiri pauꝑ ille captatũ.
cũ ei archidia conus
dare tunicã distulisset.
irrupit: dissimulatũ
se aclerico querens:
algere deplorans
Nec mora. scs paupe
non uidente. intra
amphibalũ sibi tunicã
latent̃ eduxit: pau¬
peremq contectum.
discedere iubet. de¬
in paulo post archidi¬
aconus ingressus. ad¬
monet proconsuetu¬
dine expectare in
eccła populũ: illũ ad
agenda solemnia de¬
bere procedere. Cui
ille respondens. ait.
pauperem prius. desẽ
autẽ dicebat. oportere
uestiri: se ad eccłam
non posse ꝓcedere . ni¬
si uestẽ pauꝑ acciꝑet.
Diaconus uero nichil in¬
telligens: quia extrin¬
secus indutũ amphiba¬
lo ueste. nudũ interus
non uidebiat : postremo.
pauperẽ non compa¬
rere causatur. Michi
inquit uestis quȩ p̃pa¬
rata est deferatur :
pauꝑ non deerit uesti¬

Expanded text:
servulorum, quas nos servulorum, quas nos rustici Galli tripetias, vos scholastici, aut certe tu qui de Graecia venis, tripodas nuncupatis; hoc ergo secretum beati viri pauper ille captatum, cum ei archidiaconus dare tunicam distulisset, irrupit, dissimulatum se a clerico querens, ac algere deplorans. Nec mora: Sanctus paupere non vidente, intra amphibalum sibi tunicam latenter educit, pauperemque contectum discedere jubet. Dein paulo post archidiaconus ingressus admonet, pro consuetudine exspectare in ecclesia populum: illum ad agenda solemnia debere procedere. Cui ille respondens ait, pauperem prius de se autem dicebat oportere vestiri: se ad ecclesiam non posse procedere, nisi vestem pauper acciperet. Diaconus vero nihil intelligens, quia extrinsecus indutum amphibalo, veste nudum interius non videbat, postremo pauperem non comparere causatur. Mihi, inquit, vestis quae praeparata est, deferatur: pauper non deerit vesti
Abbreviated transcription (Latin):
PRI¬
NO
relictis scolis beato
me uiro iunxi. paucos
post dies euntẽ adec¬
clesiam sequebamur.
INterim ei semi nudus
hibernis mensibus pau¬
per occurrit: orans
sibi uestimentũ dari.
Uunc ille accersito ar¬
chidia cono: iussit al¬
gentem sine dilati¬
one uestiri. De inde
secretariũ ingressus.
cũ solus ut erat illi¬
consuetudo refideret.
hanc enim sibi etiam
in eccła solitudinem.
permissa clericis li¬
bertate praestabat .
cũ quidem inalio se¬
cretario prbi reside¬
rent. uel salutatio¬
nibus uacantes. uel
Audiendis negociis
occupati: martinũ
uero usq in eam horã
qua solemnia popło
agi consuetudo de¬
posceret : sua solitu¬
do cohibebat. Illud
non preteribo : quod
insecretario sedens.
nunquã cathedra
usus ẽ. Nam in eccła
nemo unquam illũ
sedere conspexit :
sicut quendam nuꝑ
testor dm̃ non sine
meo pudore. uidi sublimi
solio & quasi regio tri¬
bunali celsa sede re¬
sidentem. Sedebat aut̃
martinus insellula ru¬
sticana. ut sunt inusibis

Expanded text:
primo relictis scholis beato me uiro iunxi, paucos post dies euntem ad ecclesiam sequebamur. interim ei seminudus hibernis mensibus pauper occurrit, orans sibi uestimentum dari. tunc ille arcessito archidiacono iussit algentem sine dilatione uestiri: dein secretarium ingressus, cum solus, ut erat consuetudo, resideret — hanc enim sibi etiam in ecclesia solitudinem permissa clericis libertate praestabat, cum quidem in alio secretario presbyteri sederent, uel salutationibus uacantes uel audiendis negotiis occupati: Martinum uero usque in eam horam, qua sollemnia populo agi consuetudo deposceret, sua solitudo cohibebat. illud non praeteribo, quod in secretario sedens numquam cathedra usus est: nam in ecclesia nemo umquam illum sedere csicut quemdam nuper, testor dominum, non sine meo pudore vidi sublimi solio et quasi regio tribunali celsa sede residentem. Sedebat autem Martinus in cellula rusticana, ut sunt istae in usibus
Abbreviated transcription (Latin):
tandũ. Ita breuit᷑
uniuersa nrõrum
instituta comple¬
xus es: ut pauca haec
tua uerba si aequani¬
miter acceperint
& patienter expen¬
derint. multũ eis
arbitrer profutu¬
ra: ut non indige¬
ant libris post haec
ieronimi coherceri.
Sed tu illa potuis e¬
uolue quȩ coeꝑas.
& illud quod aduer¬
sus falsam iusticiam
dicturũ te eẽ pro¬
miseras. prode do¬
cumentũ. Nam ut
uere tibi fatear
nullo ꝑnitiosius
malo intra gallias
laboramus:Ita
faciam postumia¬
nus inquit : nec te
tenebo.

Expanded text:
tandum: ita breviter tandum: ita breviter universa nostrorum instituta complexus es, ut pauca haec tua verba, si aequanimiter acceperint et patienter expenderint, multum eis arbitrer profutura, ut non indigeant libris posthaec Hieronymi coerceri. Sed tu illa potius evolve quae coeperas, et illud quod adversus falsam justitiam dicturum te esse promiseras, prode documentum: nam, ut vere tibi fatear, nullo perniciosius malo intra Gallias laboramus. Ita faciam, Postumianus inquit, nec te tenebo
Abbreviated transcription (Latin):
gnificentia asserit ho¬
norari: cui dor mien¬
ti atq. resoluto. ne¬
cessaria conferantur.
Quod si uel demodico
ei aliqua uirtutis si¬
gna succederent :
angelũ se putaret.
neq. uirtute conspi¬
cuus sit : si quis cle¬
ricus fuerit effectis.
dilatat continuo fim¬
brias suas: gaudet
salutationibus : in¬
flatur occursionibis.
Ipse etiam ubiq. di¬
scurrit. Et qui ante
pedibus aut a sello
ire consueuerat .
spumeo equo suꝑbis
inuehitur. Parua
prius ac uili cellula
contentus habitare :
erigit celsa laquea¬
ria: construit multa
conclauia: sculpit
ostia: pingit ar¬
maria. Vestem re¬
spuit grossiorem.
indumentũ molle
desiderat . Atq. hȩc
caris uiduis: Ac fa¬
miliaribus mandat
tributa uirginibis.
Illa ut birrũ rigen¬
tem: haec ut flu¬
entẽ texat lacer¬
nam. Uerũ haec
describenda mor¬
dacius beato uiro
ieronimo relinqua¬
mus: ad propositũ
reuertamur. Tu uͦ
inquit gallus ms.
nescio quid ieroni¬
mo reliqueris dispu¬

Expanded text:
gnificentia asserit hognificentia asserit honorari, cui dormienti atque resoluto necessaria conferantur. Quod si uel de modico ei aliqua uirtutis signa succederent, angelum se putaret. neque uirtute conspicuus sit, si quis clericus fuerit effectus, dilatat continuo fimbrias suas, gaudet salutationibus, inflatur occursionibus. Ipse etiam ubique discurrit. Et qui ante pedibus aut asello ire consueuerat, spumeo equo superbus inuehitur. Parua prius ac uili celluha contentus habitare, erigit celsa haquearia, construit multa conclauia, sculpit ostia, pingit armaria, uestem respuit grossiorem, indumentum molle desiderat: atque haec caris uiduis, ac familiaribus mandat tributa virginibus; illa ut byrrhum rigentem, haec ut fluentem texat lacernam. Verum haec describenda mordacius beato viro Hieronymo relinquamus: ad propositum revertamur. Tu vero, inquit Gallus meus, nescio quid Hieronymo reliqueris dispu
Abbreviated transcription (Latin):
potestate: similis his
fieret quos ipse cura¬
uerat. Iuid multis
morer : Ille prȩpo¬
tens. ille signis atq
uirtutibus toto ori¬
ente uulgatus: ille
ad cius limina po¬
puli ante confluxe¬
rant : ad cuius fores
summȩ istius scłise
prostrauerant pote¬
states: correptus
adaemone ẽ. tentis
inuinculis. om̃ia illa
quae mergumini so¬
lent ferrẽ perpessis.
Quinto demum mense
purgatus ẽ : non tan¬
tum daemone. sed qͦđ
illi erat utilius xtq
optatius uanitate.
Sed michi ista replican¬
ti nr̃a infelicitas.
nr̃a occurrit infirmi¬
tas. Quis enim nrm
est. quẽ si unus homun¬
culus humilis faluta¬
uerit. Aut fatuis atq.
adulantib uerbis
femina una lauda¬
uerit. non continuo
elatus sit suꝑbia.
non statim inflatus
sit uanitate : ut etiã¬
si non habeat consci¬
entiam sc̃ĩtatis. tam̃
quia uel stultorum
adulatione aut for
tassis erroris sc̃s eẽ.
dicatur. scĩssimum
seputabit: Iam uͦ
si ei munera crebra
mittantur : dĩse ma¬

Expanded text:
potestate similis his potestate similis his fieret, quos ipse curauerat. quid multis morer? ille praepotens, ille signis adque uirtutibus toto Oriente uulgatus, ille ad cuius limina populi ante confluxerant, ad cuius fores summae istius saeculi se prostrauerant potestates, coa daemone, tentus in vinculis, omnia illa, quae energumeni solent ferre, perpessus quinto demum mense purgatus est, non tantum daemone, sed, quod illi erat utilius adque optatius, uanitate. Sed mihi ista replicanti nostra infelicitas, nostra occurrit infirmitas. quis enim nostrum est, quem si unus homunculus humilis salutauerit aut fatuis adque adulantibus uerbis femina una laudauerit, non continuo elatus sit superbia, non statim inflatus sit uanitate? ut, etiamsi non habeat conscientiam sanctitatis, tamen, quia uel stultorum adulatassis errore, sanctus esse dicatur, sanctissimum se putabit? Iam uero si ei munera crebra mittantur, Dei se ma
Abbreviated transcription (Latin):
abeo atq benedici
humilit̃ postulantes:
scĩficatos se acdiuino
munere illustratos.
quotiens manũ illius
uestẽq contigerant.
non immerito credi¬
dert̃. Hic ferebat᷑
omni potu inppetuũ
penitus abstinere :¬
ac procibo. tibi sulpi¬
ti. inaurem loquar.
ne gallus hoc audiat.
septem tantũ caricis
sustentari. Interea
scõ uiro ut exuirtute
honor: itã ex honore
uanitas coep̾it obre¬
pere . Quod malum
ille ubi primum po¬
tuit inse sentire gras.¬
sari : du multũq̃.
discutere conatus. ẽ
sed repelli penitus
uel tacita conscientia
uanitate perseueran¬
te uirtute. non po¬
tuit. Ubiq nomen
eius daemones fate¬
bantur. Excludere
ase confluentiũ po¬
pulos non ualebat.
Virus interim latens
serpebat in pectore:
Et cius nutu exalio¬
rum corporibus dȩ¬
mones fugabantur.
sẽ ipsum occultis co¬
gitationibus uanita¬
tis purgare non po¬
terat : Iotis igitur
precibus conuersus
addnm̃ fertur orasse :
ut per missa inse men¬
sibus quinq diaboli

Expanded text:
ab eo adque benedici ab eo adque benedici humiliter postulantes, sanctificatos se ac diuino munere inlustratos, quotiens manum illius uestemque contigerant, non inmerito crediderunt. hic ferebatur omni potu in perpetuum penitus abstinere ac pro cibo - tibi, Sulpici, in aurem loquar, ne Gallus hoc audiat — sex tantum caricis sustentari. interea sancto uiro ut ex uirtute honor, ita ex honore uanitas coepit obrepere. quod malum ille ubi primum potuit in se sentire grassari, diu multumque discutere conatus est, sed repelli penitus uel tacita conscientia uanitatis perseuerante uirtute non potuit. ubique nomen eius daemones fatebantur: excludere a se confluentium populos non ualebat. uirus interim latens serpebat in pectore, et cuius nutu ex aliorum corporibus daemones fugabantur, se ipsum occultis cogitationibus uanitatis purgare non poterat. totis igitur precibus conuersus ad Deum fertur orasse, ut permissa in se mensibus quinque diabolo
Abbreviated transcription (Latin):
Ego ipsam exilla uir¬
gula arbusculam
quae hodieq. intra
atrium monasterii¬
est ramis uirentibis¬
testimoniũ maners.
quantũ oboedientia
meruit. & quantũ
fides possit ostendit.
Sed me dies ante de¬
ficiet : quã diuersa
uo uobis adhuc
praeclara memora¬
bo. Quorũ unũ egre¬
gium erit aduersus
inflationẽ miserae
uanitatis exemplũ:
alterũ aduersus fal¬
sam iusticiam non
mediocre docum̃tũ.
Quidam ergo sc̃s fugan¬
dorũ decorporibus
obsessis demonum
incredibili praeditis
potestate : inaudita
per singulos dies si¬
gna faciebat. Non
solũ enim praesens.
neq uerbo tantũ : sed
absens quoq. interdũ
cilicii sui fimbriis. Aut
epłis missis. corpora
obsessa curabat. Hic
ergo mirũ inmodum
frequentabatur apo¬
pulis: ex toto ad eum
orbe uenientibus
Iaceo deminoribus
Prȩfecti. comitesq. ac
diuersarum iudices
potestatũ : proforib
illius faepe iacuert̃.
Ep̃i quoq. scĩssimi sac̃¬
dotali Auctoritate
deposita. contingi se

Expanded text:
ego ipsam ex illa uirego ipsam ex illa uirgula arbusculam uidi, quae hodieque in atrio monasterii ramis uirentibtestimonium manens, quantum oboedientia meruerit et quantum fides possit, ostendit. sed me dies ante deficiet, quam diuersa summem. Duo uobis adhuc praeclara memorabo: quorum unum egregium erit aduersus inflationem miserae uanitatis exemplum, alterum aduersus falsam iustitiam non mediocre documentum. quidam ergo sanctus, fugandorum de corporibus obsessis daemonum incredibili praeditus potestate, inaudita per singulos dies signa faciebat. non solum enim praesens, neque uerbo tantum, sed absens quoque interdum cilicii sui fimbriis aut epistulis missis corpora obsessa curabat. hic ergo mirum in modum frequentabatur a populis ex toto ad eum orbe uenientibus. taceo de minoribus: praefecti comitesque ac diuersarum iudices potestatum pro foribus illius saepe iacuerunt. episcopi quoque sanctissimi, sacerdotali auctoritate deposita, contingi se
Abbreviated transcription (Latin):
nasterio factũ id
quod dicturus sũ :
recenti memoria
ferebatur. Quidã
itidem ad eundem
abbatem recipien¬
dus aduenerat.
Cum prima eilex
oboedientiae pone¬
retur . Ac perpetẽ
polliceretur ad o¬
mnia uel extrema
patientiã : casuab¬
bas storacinã uirgã
iam pridem aridam
manu gerebat. Hanc
solo figit : atq: illi
aduene id operis
imponit : ut tam¬
diu uirgula e aqͥam
irriguã ministrar&.
donec quod contra
omnem naturam
erat. lignũ aridũ
insolo arente uiui¬
sceret. Subiectus
aduena durae le¬
gis imperio : aquã
proprus humeris
quotidie conuehe¬
bat : quae anilo
flumine per duo
ferme milia pete¬
batur. Iamq em̃¬
so anni spatio la¬
bor non cessabat
operantis: & defru¬
ctu operis. spes eẽ
non poterat. Tam̃
oboedientiae uirtis.
in labore durabat.
Sequens quoq. annis.
uanũ laborem iam
affecti frĩs eludit.
Tercio demũ succe¬
dentiũ temporum
labente curriculo:
cũ neq nocte neq.
interdiu aquarius
ille cessaret opera¬
tor: uirga floruit.

Expanded text:
nasterio factum id, quod dicturus sum, recenti memoria ferebatur. quidam itidem ad eundem abbatem recipiendus aduenerat. cum prima ei lex oboedientiae poneretur ac perpetem polliceretur ad omnia uel extrema patientiam, casu abbas storacinam uirgam iam pridem aridam manu gerebat. hanc solo figit adque illi aduenae id operis inponit, ut tamdiu uirgulae aquam inriguam ministraret, donec, quod contra omnem naturam erat, lignum aridum in solo arente uiresceret. subiectus aduena durae legis imperio aquam propriis umeris cotidie, conuehebat, quae a Nilo flumine per duo fere milia petebatur. iamque emenso anni spatio labor non cessabat operantis, et de fructu operis spes esse non poterat: tamen oboedientiae uirtus in labore durabat. sequens quoque annus uanum laborem iam affecti fratris eludit. tertio demum succedentium temporum labente curriculo, cum neque noctu neque interdiu aquarius ille cessaret operator, uirga floruit.
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutes oꝑari dignat᷑. De cuiꝰ
quidẽ uirtutib multa frequen¬
ter audiuimus. sed de plurimis.
ñ nulla miracula que uidimꝰ
declarare decreuimus.
piscopus leodici ildricꝰ
nomine. uir morum ho¬
nestate laudabilis. occulto dei iu¬
dicio. morbo qui lupus uulgo
dicitur. mirabiliter immo mise¬
rabilit̾ laborabat. Paciebat᷑ aũt
innatib. Erat gͥ uidere miseria:¬
Tam grauiter enim uis ualitu¬
dinis grassabatur. ut mirũ in

Expanded text:
virtutes operari dignatur. De quibus quidem virtutibus multa frequenter audivimus. Sed de plurimis nonnulla miracula quae vidimus declarare decrevimus. I. Episcopus Leodici, Hildricus nomine, vir morum honestate laudabilis, occulto Dei judicio morbo, qui vulgo lupus dicitur, miserabiliter imo mirabiliter laborabat. Patiebatur autem in natibus. Erat igitur videre miseriaaviter enim vis valetudinis grassabatur ut mirum in
Abbreviated transcription (Latin):
consul ingelgerius turonus ada¬
laudum confectum senio uiam
uniu̾se carnis intrare. Ingelgerius
uero consul auxiliante dõ. et int̾¬
cedente beato martino. opitulan-¬
tibus etiam clericis. necñ et con¬
sentientib ciuib turonice ciui¬
tatis introniz auit. et in sede ep̃a¬
li sublimauit herbernũ senem¬
scm̃ beati martini maioris mo¬
nasterii abb̾em &r̾ ministrum.
Deniq post beati martini ab
autissiodoro reuersionem. siue
post corporis eius depositionẽ
ob ipsius merita longe lateꝙ ꝓ

Expanded text:
consul Ingelgerius Turonis, Adaconsul Ingelgerius Turonis, Adalaudum confectum senio viam universae carnis intrare. Ingelgerius vero consul, auxiliante Deo et intercedente beato Martino, opitulantibus etiam clericis, necnon consentientibus civibus Turonicae civitatis, inthronizavit et in sede episcopali sublimavit Hebernum, senem, beati Martini majoris monasterii abbatem et ministrum. Denique post beati Martini ab Antissiodoro reversionem, sive post corporis ejus depositionem, ob ipsius m
Abbreviated transcription (Latin):
laudo turonensi. et scõ lupo ande¬
gauensi. et mainoldo cenomannẽ¬
si. et raimone aurelianensi corpꝰ
sepe nominandi confessoris martim
infra ambitũ altaris in alt̾a absi¬
da componere. Ipsumq hostium
cũ absida sigillauerunt: ita ut
nec pateret a ditus uel introitus.
Commun aũt consilio declerunt
ingelg̾io comiti p̃bendam beati mar¬
tini ipsi et heredib eius in ꝑpetnũ
possidendam. Quia uͦ eccl̃ia eiusdẽ
scĩ tunc temporis carebat thesaura¬
rio. uel edituo consulem ingelg̾nĩ
intͦnirauerunt. et thesaurarium
constituerunt. et defensorẽ eccłie
fecerunt. et tutorẽ om̃ium possessi¬
onũ eius: ubicumꝙ eeñt delega¬
uerunt. Qui sedem thesaurarii.
etiã domos cum redditib qͣm diu
aduixit optinuit. Om̃s aũt quieũ
Martini reducendum fuerant euo¬
cati: maxime uero barones turo¬
nici pagi feo dauerunt. socieratẽ
et beneficiũ eccłie largiti sunt. Con¬
tigit autẽ eodem mense dum eẽt

Expanded text:
laudo Turonensi, et S. Lupo Andelaudo Turonensi, et S. Lupo Andegavensi, et Mainoldo Cenomannensi, et Raimone Aurelianensi, corpus saepe nominandi confessoris Martini infra ambitum altaris in altera absida componere, ipsumque ostium cum absida sigillaverunt, ita ut nec pateret aditus et introitus. Cum omni autem consilio dederunt Ingelgerio comiti praebendam beati Martini ipsi et haeredibus ejus in perpetuum possidendam. Quia vero ecclesia ejusdem sancti tunc temporis carebat thesaurario et aedituo, consulem Ingelgerium inthronizaverunt, et thesaurarium constituerunt et defensorem ecclesiae fecerunt, et tutorem omnium possessionum ejus, ubicunque essent, delegaverunt. Qui sedem thesaurarii et domos cum redditibus, quandiu advixit, obtinuit. Omnes autem qui cum pus beati Martini reducendum fuerant evocati, maxime vero barones Turonici pagi, foedaverunt societatem et beneficium ecclesiae largiti sunt. Contigit autem eodem mense, dum esset
Abbreviated transcription (Latin):
bsida siquidem ubi corpꝰ
beati martini contineba¬
tur. quam etiam detule¬
rant ab autissiodoro fusilis erat
ex auro & argento qd̃ dicitur elec-¬
trum. spissitudine duorum digi¬
torum. auctoremꝙ oꝑis beatũ.
signans suffragio litt̾arum. uel
uersuum: nec erat rima. foram̃.
fenestia. uel hostium in ea. Hanc
autẽ fecerat beatus ꝑpetuus. qͣn¬
do eleuauit corpus eius a terra.
inuolutũ prius in purpura ru¬
bea. et diligenter consutum. sicq
in hanc absidam posuit. fecit etiã
altare quadratũ et concauum ex
lapidib tabulatis. quod magna
tabula cooperuit. et cum aliis
cementauit. fecit pret̾ea intus
aliam absidam. ex auricalco. eupro.
⁊ stagno fusilem. habens palmũ
in spissitudinem. cum hostio fusili
gumphis. et uerteuellis. et quatuor
clauib firmabat᷑. fẽcit deniq fre¬
dam de suꝑ auro optimo. et lapidi¬
bus p̃ciosis ornatam tanto sacerdo¬
ti condignam. D eniq meruit isclẽ
consul cum uenerabilib ep̃is ada¬

Expanded text:
bsida siquidem, ubi corpus beati Martini continebatur, quam etiam detulerant ab Antissiodoro, fusilis erat ex auro et argento quod dicitur electrum, spissitudine duorum digitorum, auctoremque operis beatum signans suffragio litterarum et versuum, nec erat rima, foramen, fenestra et ostium in ea. Hanc autem fecerat beatus Perpetuus, quando elevavit corpus ejus a terra, involutum prius in purpura rubea, et diligenter consutum, sicque in hanc absidam posuit. Fecit etiam altare quadratum et coronam ex lapidibus tabulatis, quod magna tabula cooperuit, et cum aliis caementavit. Fecit etiam intus aliam absidam ex aurichalco, cupro et stanno, fusilem, habens palmum in spissitudine cum ostio fusili; gumphiis, et virtevellis; et quatuor clavibus firmabatur. Fecit denique fredam desuper auro optimo et lapidibus pretiosis tanto sacerdote condignam. Denique meruit idem consul cum venerabilibus episcopis Ada
Abbreviated transcription (Latin):
ebat. Casu cũ eo iste
sulpitius nauigabat .:
sed procul ut semꝑ
aceteris in remota
nauis parte reside¬
bat. Ibi ei angłs qͥd
gestũ e& insr̃nodo.
nunciauit. Nos po¬
stea tempus habiti
concilii sollicite re¬
quirentes. satis com¬
pertum habuimus
ipsum diem fuisse
conuentus. & ea ibi
abep̃is fuisse decreta.
quae martino angłs
nunciarat. Haec cũ
maxime gallus nec¬
dũm explicitis quae
statuerat referre.
loqueretur: puer
familiaris ingreditur.
nuncians refrigeriũ
prbm stare proforib
Dubitare cepimus
utrũ gallum ad huc
ed̃ melus audire .
an exoptatissimo no¬
bis uiro. qui officii
causa adnos uenie¬
bat. occurere. Iũ
gallus. Itiam si non
obaduentũ scĩssimi
sacerdotis relinq̾en¬
da nobis haec esset
oratio: nox ipsa co¬
gebat huc usq pro¬
tractũ finire sermo¬
nem. Verũ quia
demartini uirtutib
nequaquã explicari
uniuersa potuer:
haec uos hodie audis.¬
se sufficiat. Cras reli¬
qua dicemus Ita pari¬

Expanded text:
ebat. Casu cum eo iste ebat. Casu cum eo iste Sulpicius navigabat; sed procul, ut semper, a caeteris in remota navis parte solus residebat. Ibi ei angelus, quid gestum esset in synodo, nuntiavit. Nos postea tempus habiti concilii sollicite requirentes, satis compertum habuimus, ipsum diem fuisse conventus, et ea ibi ab episcopis fuisse decreta quae Martino angelus untur. Haec cum maxime Gallus, necdum explicitis quae statuerat referre, loqueretur, puer familiaris ingressus est, nuntians, Refrigerium presbyterum stare pro foribus. dubitare coepimus, utrum Gallum adhuc esset melius audire, an exoptatissimo nobis uiro, qui officii causa ad nos ueniebat, occurrere. tum Gallus: etiamsi non ob aduentum sanctissimi sacerdotis relinquenda nobis haec esset oratio, nox ipsa cogebat hucusque prolatum finire sermonem. uerum quia de Martini uirtutibus nequaquam explicari uniuersa potuerunt, haec uos hodie audisse sufficiat, cras reliqua dicemus. ita pari
Abbreviated transcription (Latin):
singularũ. Nec uͦ
illo tantũ die : sed
frequent̃ se ab eis
confessus ẽ. uisitari.
Petrum etiam & pau¬
lum apłos. uideri
a se saepius nonne¬
gauit. Iam uero de¬
mones prout ad eũ
quisq uenisset : suis
nominibus increpa
bat. Mercurium
maxime patiebat᷑
infestũ: iouembru¬
tum atq hebetem
eẽ. dicebat. Haec
dem mona sterio con¬
stitutis. incredibilia
uidebantur: nedum
ego confidam omnes
qui haec audient cre¬
dituros. Nam nisi in¬
estimabilem uitã atq
uirtutẽ martinus
egisset: nequaquam
apud nos tanta gła
preditus haberẽtu¬
ꝗ uanquam minime
mirum si in operibis
martini infirmitas
humana dubitaue¬
rit : cũ multos ho¬
dieq uideamus ne
euangelus quidem
credidisse. XIIII
martino autem
saepe angłos ui¬
sos familiariter.
& sensimus & exꝑti
sumus. Rem minimã
dicturus sũ: sed tam̃
dicam. Apud ne¬
mausum episcopoꝵ
sỹnodus habebatur.
Ad quam quidem ire
noluerat: sed quid
gestũ eã scire cupi¬

Expanded text:
singularum. nec uero singularum. nec uero illo tantum die, sed frequenter se ab eis confessus est uisitari: Petrum etiam et Paulum Apostolos uideri a se saepius non negauit. iam uero daemones, prout ad eum quisque uenisset, suis nombat. Mercurium maxime patiebatur infestum: Jovem brutum atque hebetem esse dicebat. Haec etiam monasterio constitutis incredibilia videbantur; nedum ego confidam omnes qui haec audient, credituros: nam nisi inaestimabilem vitam atque virtutem Martinus egisset, nequaquam apud nos tanta gloria praeditus haberetur: quamquam minime mirum, si in operibus Martini infirmitas humana dubitaverit, cum multos hodieque videamus nec Evangeliis quidem credidisse. A Martino autem saepe angelos visos familiariter et sensimus et experti sumus. Rem minimam dicturus sum, sed tamen dicam. Apud Nemausum episcoporum synodus habebatur, ad quam quidem ire noluerat, sed quid gestum esset scire cupi
Abbreviated transcription (Latin):
clauso cellulae sue
ostio. nos ibi eẽ. ne¬
sciret: Interim col¬
loquentiũ murmur
audiimus. & mox
horrore quodam cir¬
cũ fundimur : ac ob¬
stupescentes. nec igno¬
rare potumus nẽ¬
scio quid fuisse diui¬
num. Post duas fere
horas: ad nos marti¬
nus egreditur. Actũ¬
eũ iste sulpitius. sicut
apud eũ nemo fami¬
liarius loquebatur.
cepit orare : ut per
quirentib indicar&
quid ilbud diuini fu¬
isset horroris qđ fa¬
tebamur nos ambo
sensisse : uel cũ qͥbis
fuisset incellula col¬
locutus. tenuem
enim nos licet &iux
intellectũ sermoci¬
nantiũ sonũ. profo¬
ribus audisse . Tum
ille. diumultũq cun¬
ctatus: sed nichil
erat qđ ei sulpitius
non extorqueret in¬
uito: incredibiliora
forte dicturus sum.
sed xp̃o teste non
mentior. nisi quis¬
quam ẽ tam sacri¬
legus. ut martinum
ȩstimet fuisse men¬
titum dicam in¬
quit uobis. sed uos
Agnes. tecla & maria
mecũ fuerunt. Re¬
ferebat aut̃ nobis
uultũ atq. habitũ

Expanded text:
clauso cellulae suae clauso cellulae suae ostio nos ibi esse nesciret. Interim colloquentium murmur audimus, et mox horrore quodam circumfundimur ac stupore; nec ignorare potuimus nescio quid fuisse divinum. Post duas fere horas ad nos Martinus egreditur: ac tueum iste Sulpicius sicut apud eum nemo familiarius loquebatur coepit orare, ut pie quaerentibus indicaret, quid illud divini fuisset horroris quod fatebamur nos ambo sensisse, vel cum quibus fuisset in cellula collocutus: tenuem enim nos licet et vix intellectum sermocinantium sonum pro foribus audisse. tum ille diu multumque cunctatus - sed nihil erat quod ei Sulpicius non extorqueret inuito: incredibiliora forte dicturus sum, sed Christo teste non mentior, nisi quisquam est tam sacrilegus, ut Martinam aestimet fuisse mentitum –: dicam, inquit, uobis, sed uos Agnes, Thecla et Maria mecum fuerunt. referebat autem nobis uultum adque habitum
Abbreviated transcription (Latin):
uero illi beatae a¬
nimae illas uirgi¬
nes praetulisset:
quae crebris occur¬
sibus ubiq se pre¬
bent obuias sacer¬
dotiꝰ quae conui¬
uia sumptuosa di¬
sponunt quae una
pariter accũbunt.
Sed quome ducit ora¬
tio: paululũ iste
liberior sermo re¬
primendus ẽ ne
inaliquorũ forsitan
incurrat offensam
Et enim infidelibus
obiurgationis uerba
non proderunt :
fidelibus autem sa¬
tis faciet exemplũ
Verum ego ĩta uirtutẽ
huius uirginis prue¬
dicabo ut tamen
nichil illis quae ad
martinũ uidendum
ex longinquis regio¬
nib saepe uenerunt.
arbitrer derogandũ.
Siquidem hoc beatũ
quent̃ etiam angłi
uisitarunt. xIII.
octerum id quod
dicturus sum po¬
stumiane. hoc tibi. me
autẽ intuebatur te¬
ste recte perhibeo.
Quodam die ego & iste
sulpitius proforibis
illius excubantes. iam
peraliquot horas cũ
silentio sedebamus
ingentihonore & tre¬
more: acsiante an¬
głi tabernaculũ man¬
datas excubias du¬
ceremts: cũ quidẽ

Expanded text:
uero illi beatae auero illi beatae animae illas uirgines praetulisset, quae crebris occursibus ubique se praebent obuias sacerdoti, quae conuiuia sumptuosa disponunt, quae una pariter discumbunt! sed quo me ducit oratio? paululum iste liberior sermo reprimendus est, ne in aliquorum forsitan incurrat offensam: etenim infidelibus obiurgationis uerba non proderunt, fidelibus autem satVerum ego ita virtutem hujus virginis praedicabo, ut tamen nihil illis quae ad Martinum videndum ex longinquis regionibus saepe venerunt, arbitrer derogandum; siquidem hoc beatum affectu etiam angeli frequentarint. XIII. Caeterum id quod dicturus sum, Postumiane, hoc tibi me autem intuebatur teste recte perhibeo. Quodam die ego et iste Sulpicius pro foribus illius excubantes, jam per aliquot horas cum silentio sedebamus, ingenti horrore et tremore ac si ante angeli tabernaculum mandatas excubias duceremus, cum quidem
Abbreviated transcription (Latin):
to uirõ eadem uirgo
transmifit. Fecitqͣ.
martinus: quod antea
non fecerat. Hullus
enim ille unquã xeni¬
um nullius munis
accepit. Nichil exhis
que uirgo uenerabi¬
lis miserat refuta¬
uit : dicens benedi¬
ctionem illius asa¬
cerdote minime re¬
spuendam : quȩ eã
multis sacerdotibus
prlceferenda. Audi¬
ant quaeso uirgines
istud exemplũ: ut
fores suas si eas mali
obsidere uoluerint.
etiam bonis claudant.
Etne adse improbis
sit liber accessus: ñ
uereantur excludẽ
etiã sacerdotes: Iotis
hoc mundus exaudiat.
Videri se amart̾ino uir¬
go non passa est. Non
utiq illa quem cunq
ase repulit sacerdo¬
tem: sed in eius uiri
conspectũ puella
non uenit: quem
uidere salus uiden¬
tium fuit. Quis aut̃
hoc alius praeter
martinũ sacerdos.
non ad suam in iuriã
retulisset: quos ad¬
uersus sc̃am uirgi¬
nem motus : quan¬
tasq iras mente con¬
cepisset. Hereticã
iudicasset : & anathe¬
matir ndam eẽ de¬
creuisset: Quam

Expanded text:
to uiro eadem illa uirgo to uiro eadem illa uirgo transmisit : fecitque Martinus, quod ante non fecerat — nullius enim ille umquam xenium, nullius munus accepit —: nihil ex his, quae uirgo uenerabilis miserat, refutauit, dicens benedictionem illius a sacerdote minime respuendam, quae esset multis sacerdotibus praeferenda. audiant, quaeso, uirgines istud exemplum, ut fores suas, si eas malis obsistere uolunt, etiam bonis claudant, et, ne ad se inprobis sit liber accessus, non uereantur excludere etiam sacerdotes. totus hoc mundus exaudiat\': uideri se a Martino uirgo non passa est. non utique illa quemcumque a se reppulit sacerdotem, sed in eius uiri conspectum puella non uenit, quem uidere salus uidentium fuit. quis autem hoc praeter Martinum sacerdos non ad suam iniuriam rettulisset? quos aduersum sanctam uirginem motus quantasque iras mente concepisset ? haereticam iudicasset et anathemandam esse decreuisset. quam
Abbreviated transcription (Latin):
illius praeteriret:
in quo se iam ante
complures annos
pudica cohibebat.
audita fide illius
atq uirtute deuer¬
tit : ut tam illustris
meriti puellam reli¬
gioso officio ep̃s ho¬
noraret. Nos conse¬
quentes: gauisurã
illam uirginem pu¬
tabamus Si quidẽ
hoc intestimonium
uirtutis suȩ e&̃. ha¬
bitura: adquam
tanti nominis sacer.¬
dos. deposito propo¬
siti rigore uenisset.
Verũ illa fortissimi
uincula propositi .¬
ne martini quidem
contemplatione la¬
xauit. Ita uir beatis.
accepta ꝑ aliam fe¬
minam excusatione
laudabili: ab illius
foribus quae uiden¬
dam se salutandãq
non dederat. laetis
abscessit. Ouirginem
gloriosam: quãe ne
a martino quidem
passa ẽ. se uideri.
O martinũ beatũ: qui
illam repulsam. non
ad contumeliam suã
duxit: sed magnifi¬
cans illius cũ exulta¬
tione uirtutẽ. inusi¬
tato inhis dũ taxat
regionibus gaudebat
exemplo. Ergo cum
haud longe abilla
uillula nõs manere
nox imminens coe¬
gisset : xenium bea¬

Expanded text:
illius praeteriret, illius praeteriret, in quo se ante conplures annos pudica cohibuerat, audita fide illius adque uirtute deuertit, ut tam inlustris meriti puellam religioso officio episcopus honoraret. nos consequentes gauisuram illam uirginem putabamus, siquidem hoc in testimonium uirtutis suae esset habitura, ad quam tanti nominis sacerdos deposito propositi rigore uenisset. uerum illa fortissimi uincula propositi ne Martini quidem contemplatione laxauit. ita uir beatus accepta per aliam feminam excusatione laudabili ab illius foribus, quae se uidendam salutandamque non dederat, laetus abscessit. o uirginem gloriosam, quae ne a Martino quidem passa est se uideri! o Martinum beatum, qui illam repulsam non ad contumeliam suam duxit, sed magnificans illius cum exultatione uirtutem inusitato in his\' dumtaxat regionibus gaudebat exemplo! ergo cum haut longe ab illa uillula nos manere nox inminens coegisset, xenium bea
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse ꝑmissũ: nec
a sꝑa increpatione
uerborum. sed uera
& rationabili scđm
ꝑ sonam militis com¬
paratione correctũ.
Martinus autẽ conuer¬
sus adnos. sicut eum
freqͥens fr̃m turba
uallauerat : mulier
inquit uirorũ castra
non adeat. Acies
militũ separata con¬
sistat : procul femi¬
na in suo degens ta¬
bernaculo sit remo¬
ta. Contẽptibilem
enim reddit exerci¬
tum: siuirorũ cohor¬
tibus turba feminea
misceatur. Miles in a¬
cie : miles pugnet in
campo. Mulier se in¬
trir murorũ munim̃¬
ta contineat. Fabet
& illa głam suã :̃ sipu¬
diciciam uiro absente¬
caste seruauerit. Cuus
haec prima uirtus &
consummata uicto¬
ria .ẽ. non uideri
lud uero sulpiti
meminisse te credo
quo affectu nobis.
cũ & tu corã ad esses.
illam uirginem prȩ¬
dicaret. quae ita se
penitus ab om̃ium
uirorũ oculis remo¬
uisset : ut ne ipsum
quidem adse marti¬
num cũ eam ille of¬
uisitare uellet. ad¬
miserit. Namcum
prepter a gellum

Expanded text:
fuisse permissum, nec fuisse permissum, nec aspera increpatione verborum, sed vera et rationabili secundum personam militis comparatione correctum. Martinus autem conuersus ad nos, sicut eum frequens fratrum turba uallauerat, mulier, inquit, uirorum castra non adeat, acies militum separata consistat: procul femina in suo degens tabernaculo sit remota. contemptibilem enim reddit exercitum, si uirorum cohortibus turba feminea misceatur. miles in acie, miles pugnet in campo: mulier se intra murorum munimenta contineat. habet et illa gloriam suam, si pudicitiam uiro absente seruauerit : cuius haec prima uirtus et consummata uictoria est, non uideri. Illud uero, Sulpici, meminisse te credo, quo affectu nobis, cum et tu coram adesses, illam uirginem praedicarit, quae ita se penitus ab omnium uirorum oculis remouisset, ut ne ipsum quidem ad se Martinum, cum eam ille ofisitare uellet, admiserit. nam cum praeter agellum
Abbreviated transcription (Latin):
beret animi confite¬
tur . Ille uero uehe¬
menter abnuere.
feminam uiro rursis
iam monacho non
marito. in congrua
ratione misceri.
Postremo cũmiles in¬
staret: affirmans
nichil hoc proposi¬
to eẽ. nociturũ. se
solo coniugis utiuel¬
le solatio: porrone
rursus sẽ insua reuol¬
uerent non eẽ. me¬
tuendũ. se eẽ. militẽ
xp̃i. illam quoq in
tiae sacramenta ur¬
rasse: pateretur ep̃s
merito nescientes.
parit̃ militare : tum
martinus. uerba uob
ipsa dicturus sũ. dic
michi inquit siunqͦam
inbello fuisti si ina¬
cien constitisti. At
ille respondens. fre¬
quenter inquit ina¬
cie steti : & bello fre¬
quent̃ inter sui. Ad
haec martinus. Dic
michi ergo. Nunqͥd
in illa acie quae ar¬
mata in proelio pa¬
rabatur. aut iam ad¬
uersus hostilem exer¬
citũ collocato cõminis
pede. districto ense
pugnabat : ullam fe¬
minam stare. aut pu¬
gnare uidisti: Tum
demum miles confu¬
sus erubuit: gr̃as a¬
gens. errori suose ñ

Expanded text:
beret animi confiteberet animi confitetur. ille uero uehementer abnuere, feminam uiro rursus, iam monacho, non marito, incongrua ratione misceri. postremo cum miles insisteret, adfirmans nihil hoc proposito esse nociturum : se solo coniugis uti uelle solacio, porro ne rursus se in sua reuoluerent, non esse metuendum: se esse militem Christi, illam quoque in tiae sacramenta iurasse: pateretur episcmerito nescientes pariter militare. tum Martinus — uerba uobis ipsa dicturus \'sum — dic mihi, inquit, si umquam in bello fuisti, si in acie constitisti ? at ille respondens, frequenter, inquit, in acie steti et in bello frequenter interfui. ad haec Martinus: dic mihi ergo: numquid in illa acie, quae armata in proelium parabatur aut iam aduersus hostilem exercitum conlato comminus pede destricto ense pugnabat, ullam feminam stare aut pugnare uidisti? tum demum miles confusus erubuit, grgens, errori suo se non
Abbreviated transcription (Latin):
iniuriam : głam uir¬
ginitatis ostendit.
Nerbis fecunda lu¬
xuriat. foeniinea
fructus exuberat:
& ultri omnem spe¬
ciem distincta flo¬
ribus quasi gemmis
micantibus ornata
radiat. Beata speci¬
es : & dõ digna. Nichil
enim uirginitati ẽ.
comparandũ. Ita &
illi qui coniugia for¬
nicationi comparan
uehement̃ errant :¬
& illi qui coniugia uir¬
ginitati a equanda
aestimant. miseripe¬
nitus et stulti sunt
Uerũ haec asapientib
tenenda distinctio
est: ut coniugium
pertineat adueniã.
uirginitas spectet
ad glam fornica¬
tio deputetur ad
poenam. nisi satis¬
factione purgeti
il es quidam
cingulum in eccła
monachum profes¬
sus abiecert: cellu¬
lam sibi eminus in
remoto quasi here¬
mita uicturus ere¬
xerlit. Interea astu¬
tus inimicus uariis
cogitationib brutis
pectus agitabat: ut
coniugem suã quam
martinus inmona¬
sterio puellarum
tate mutata. secũ
potius uellet habi¬
tare. Ad ut ergo
martinũ fortishe¬
remita : et quidha¬

Expanded text:
iniuriam, gloriam uiriniuriam, gloriam uirginitatis ostendit: herbis fecunda luxuriat, foeni in ea fructus exuberat et ultra omnem speciem distincta floribus quasi gemmis micantibus ornata radiat. beata species et Deo digna: nihil enim uirginitati est conparandum. ita et illi, qui coniugia fornication comparant, uehementer errant, et illi qui coniugia uirginitati aequanda aestimant, miseri penitus et stulti sunt. uerum haec a sapientibus tenenda distinctio est, ut coniugium pertineat ad ueniam, uirginitas spectet ad gloriam, fornicatio deputetur ad poenam, nisi satisfactione purgetur. Miles quidam cingulum in ecclesia, monachum professus, abiecerat: cellulam sibi eminus in remoto quasi eremita uicturus erexerat. interea astutus inimicus uariis cogitationibus brutum pectus agitabat, ut coniugem suam, quam Martinus in monasterio puellarum tate mutata secum potius uellet habitare. adit ergo Martinum fortis eremita et quid ha
Abbreviated transcription (Latin):
ribus alligatis : in¬
columis euasit. Oꝑe
p̃cium autẽ est:
etiam familia ria
illius uerba sp̃ua¬
liter sale condita
memorare
uem recens tonsa
forte conspexe¬
rat: euangelicum
inquit mandatum
ista compleuit. Duas
habuit tunicas : unã
earum largita est
non habenti. Ita gͦ
& uos facere debetis
Item cũ subulcũ al¬
gentẽ ac pene nu¬
dum inpellicia ue¬
ste uidisset : en in¬
quit adam eiectus
deparadiso. inueste
pellicia sues pascit.
Sed nos illo uetere de¬
posito. qui adhuc in
isto manet: nouum
adam potius indu¬
amus Boues expar¬
te prata de pãuerans.
porci etiam nonnul¬
la suffoderunt. Pars
coetera que mane¬
bat illesa: diuersis
foribus quasi picta
uernabat. Speciem
inquit gerit pars
illa coniugii: quae
pecore depasta. & si
non penitus grãm
amisit erbarum:
nullam tamen flo¬
rum retinet dignitatẽ.
Illa uero quam porci
pecora immunda fo¬
derunt: fornicati¬
onis imaginem fe¬
dam pruetendit.
Cocterum illa portio
quȩ nullam sensit

Expanded text:
ribus alligatis, inribus alligatis, incolumis evasit. Operae pretium autem est, etiam familiaria illius verba spiritali sale condita memorare. Ovem recens tonsam forte conspexerat. Evangelicum, inquit, maista conpleuit: duas habuit tunicas, unam earum largita est non habenti: ita ergo et uos facere debetis. item cum subulcum algentem ac paene nudum in pellicia ueste uidisset, en, inquit, Adam eiectus de paradiso in ueste pellicea sues pascit: sed nos illo uetere deposito, qui adhuc in isto manet, nouum Adam potius induamus. boues ex parte prata depauerant, porci etiam nonnulla suffoderant: pars cetera, quae manebat inlaesa, diuersis floribus quasi picta uernabat. speciem, inquit, gerit pars illa coniugii, quae a pecore depasta etsi non penitus gratiam amisit herbarum, nullam tamen florum retinet dignitatem: illa uero, quam porci pecora inmunda foderunt, fornicationis imaginem foedam protendit: ceterum illa portio, quae nullam sensit
Abbreviated transcription (Latin):
seqs agmini cetera¬
rum. oue placidior
immiscuit. Hoc illuo
fuit tempus : quo in¬
ter medias flammas
positus. non sensit
incendium. quod
michi non arbitror
esse referendum.
quia hoc plenius iste
sulpitius licet in li¬
bro suo praeteritũ.
inepła tamen postea
fecit. exposuit.
Quam tu postumiane
aut credo legisti:
aut si in cognita tibi
est cũ libuerit in prõ¬
ptu exillo armario
habes Nos ab illo
omissa referimus
tempore dũdio¬
ceses circũiret : ue¬
nantiũ agmen incur¬
rimus Canes lepo¬
rem sequebantur.
Iamq. multo spatio
uicta bestiola: cũ
undiq. campis late
patentibus nullũ
e&̃ effugiũ: mortẽ
imminentem iam
iamq capienda.
crebris flexibus di¬
fferebat. Cuius pe¬
riculum uirbeatus
pia mente miseratis :¬
impat canibus ut
desisterent sequi:
& sinerent abire fu¬
gientem. Qui conti¬
nuo ad primum ser¬
monis imperiũ con¬
stiterunt. Crederes
uinctos. immo poti¬
us affixos insuis he¬
rere uestigiis. Ita
lepusculus ꝑsecuto¬

Expanded text:
seque agmini ceteraseque agmini ceterarum oue placidior inmiscuit. hoc illud fuit tempus, quo inter medias flammas positus non sensit incendium , quod mihi non arbitror esse referendum, quia hoc plenius iste Sulpicius, licet in libro suo praeteritum, in epistula tamen postea,fecit, exposuit: quam tu, Postumiane, aut credo legisti, aut si incognita tibi est, cum libuerit, in promptu ex illo armario habes: nos ab illo omissa referemus. tempore, cum dioeceses circuiret, uenantium agmen incurrimus. canes leporem sequebantur: iamque multo spatio uicta bestiola, cum undique campis late patentibus nullum esset effugium, mortem inminentem iam iamque capienda crebris flexibus differebat. cuius periculum uir beatus pia mente miseratus impdesisterent sequi, et sinerent abire fugientem: qui continuo ad primum sermonis ejus imperium constiterunt. Crederes vinctos, immo potius affixos, in suis haerere vestigiis. X. Ita lepusculus, persecuto
Abbreviated transcription (Latin):
gumino quẽ sp̃s er¬
roris agitabat. de
ceruicẽ suspendit.
Nec mora: dicto ci¬
tius eiecto daemone.
persona purgata ẽ
eridem fere tẽpis
martino atreueris
reuertenti. fit obuiã
uacca quam demon
agitabat. Quae re¬
licto grege suo in ho¬
mines ferebatur :¬
& iam multos noxie
petulca confoderat.
Uerũ ubi nobis coepit
eẽ. contigua : hi qui
eam eminus sequeban.
predicere magna
uoce coeperunt. ut
caueremus. Sed post¬
quã ad nos toruis fu¬
ribunda luminibus
propius accessit:
martinus eleuata
obuiam manui. pecu¬
dem consistere iubet.
Quae mox aduerbũ
illius stare coepit
immobilis: cũ inte¬
rea uidet martinus
dorso illius dȩ monẽ
suꝑ sedentẽ. Quem
increpans. discede
inquit funeste depe¬
cude : & innoxium
animal agitãre desi¬
ste. Paruit nequam
spiritus : & recessit.
Nec defuit sensus inbu¬
cula : quinse intelli¬
geret liberatam.
Ante pedes scĩ. rece¬
pta quiete prost̾nit᷑.
De iniubente martino
gregem suũ pc̃cit.

Expanded text:
gumeno, quem spiritus ergumeno, quem spiritus erroris agitabat, de cervice suspendit; nec mora, dicto citius, ejecto daemone, persona purgata est. IX. er idem fere tempus Martino a Treueris reuertenti fit obuiam uacca, quam daemon agitabat: quae relicto grege suo in homines ferebatur et iam multos noxie petulca confoderat. uerum ubi nobis coepit esse contigua, ii qui eam eminus sequebantur, praedicere magna uoce coeperunt ut caueremus. sed postquam ad nos toruis furibunda luminibus propius accessit, Martinus eleuata obuiam manu pecudem consistere iubet: quae mox ad uerbum illius stare coepit inmobilis, cum interea uidit Martinus dorso illius daemonem supersedentem: quem increpans, discede, inquit, funeste, de pecude et innoxium animal agitare desiste. paruit nequam spiritus et recessit. nec defuit sensus in bucula, quin se intellegeret liberatam: ante pedes sancti recepta quiete prosternitur, dein iubente Martino gregem suum petiit
Abbreviated transcription (Latin):
uertamur . Tu galle
ut aggressus es: coe¬
ptum opus explica.
Tum ille. iam̃ quidẽ
uobis inquit tanta
narraui: ut satis fa¬
cere studus urĩs m̃s
sermo debuerit. Seo
quia uoluntati ur̃ę
non obsecundare mͥ
non licet quañtũ
adhuc dies super est
loquar . Nam certe
dũ stramen illud qͦd
inlectos nr̃os parat᷑
aspicio : subuenit in
memoriam. etiam de
stramine in quo mar¬
tinus iacuerat. fa¬
ctam esse uirtutẽ.
Refita gesta est.
laudiomacus uicus
est inconfinio bitu¬
rigum atq turonor̃
Eccła ibi est celebris
religione scõrũ : nec
minus gloriosa sacra¬
rum uirginũ multi¬
tudo. Practeriens gͦ
martinus : insecre¬
tario eccłae habuit
mansionem. Post di¬
scessum illius : cun¬
ctae insecretarium
illud uirgines irruun.
Allãbunt singula lo¬
ca : ubi aut sederat
uirbeatus aut stẽce¬
rat. Stramentũ etiã
in quo quieuerit. par¬
tiuntur. Vna earũ
post dies paucos: par¬
tem straminis quã
sibi probenedictio¬
ne collegerat. iner¬

Expanded text:
vertamur. Tu, Galle, vertamur. Tu, Galle, ut aggressus es, coeptum opus explica. Tum ille: Jam quidem vobis, inquit, tanta narravi, ut satisfacere studiis vestris meus sermo debuerit: sed quia voluntati vestrae non obsecundare mihi non licet, quantum adhuc diei superest, loquar: nam certe dum stramen illud quod in lectos nostros paratur, aspicio, subvenit in memoriam etiam de stramine in quo Martinus jacuerat, factam esse virtutem. Res ita gesta est: Claudiomagus vicus est in confinio Biturigum atque Turonorum. Ecclesia ibi est celebris religione sanctorum, nec minus gloriosa sacrarum virginum multitudine. Praeteriens ergo Martinus, in secretario ecclesiae habuit mansionem. Post discessum illius cunctae in secretarium illud virgines irruerunt: allambunt singula loca, ubi aut sederat vir beatus aut steterat: stramentum etiam in quo quieverat, partiuntur. Una earum post dies paucos partem straminis, quam sibi pro benedictione collegerat, ener
Abbreviated transcription (Latin):
de osculo diceremis:
& uniuersis sceuae
opinionis opprobrus
careremus. Verum
sicut tusoles dicere
cũ edacitatis argu¬
eris. gallisumus:
ita nõs in hac parte
nunquã uel marti¬
ni exemplo. uel tuis
disputationib cor¬
rigendi fatemur.¬
Verũ tamen haec no¬
bis iam dudũ agen¬
tibus. quid tu tam
obstinate sulpiti
taces: Ego inquã
non solũmodo taceo.
sed olim de istis ta¬
cere disposui. Nam
quia quandam ui¬
duam uagam. niti¬
dulam. sũmptuosam
obiurgauerim. lasci¬
us uictitantẽ. itidẽq
uirginem adolescen¬
ti cuidam michi caro
indecentius adhȩren¬
tem: cũ quidẽ ipsam
frequent̃ audissem.
alios etiam qui talia
agerent. increpan¬
tem: tanta michi
omniũ feminarum
cunctorũq monacho¬
rum odia concitaui:
ut aduersumme utrȩ¬
que legiones iurata
bella su̾sceperint
Vnde queso taceatis.
ne etiam hoc quod
uos loquimini. ad meã
referatur inuidiam:
Tota uobis istorũ men¬
tio relinquatur: ad
martinũ potius re¬

Expanded text:
de osculo diceremus, de osculo diceremus, et universis scaevae opinionis opprobriis careremus. Verum sicut tu soles dicere, cum edacitatis argueris, Galli sumus; ita nos in hac parte numquam vel Martini exemplo vel tuis disputationibus corrigendi fatemur.Verumtamen haec nobis jamdudum agentibus, quid tu tam, obstinate Sulpici, taces? Ego, inquam, non solum modo taceo, sed olim de istis tacere disposui: nam quia quamdam viduam vagam, nitidulam, sumptuosam objurgaverim, lascivius victitantem; itidemque virginem adolescenti cuidam mihi charo indecentius adhaerentem, cum quidem ipsam frequenter audissem, alios etiam qui talia agerent, increpantem; tanta mihi omnium feminarum cunctorumque monachorum odia concitavi, ut adversum me utraeque legiones jurata bella susceperint. Unde quaeso taceatis, ne etiam hoc quod vos loquimini, ad meam referatur invidiam. Tota vobis istorum mentio relinquatur: ad Martinum potius re
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ inuita. iam
septua genario . non
uidua libera. non
uirgo lasciiens. sed
subiro uiuens. ipso
uiro pariter suppli¬
cante. regina serui¬
uit et ministrauit
Haec edente non cũ
epulante discubuit.
nec ausa est partici¬
pare conuuuum: sed
deferebat obsequiũ.
disce igitur disciplinã.
Seruiat tibi matrona
non imperet: & ser¬
uiat non recũbat.
sicut martha illa mi¬
nistrauit dño. nec
tamen est ascita
conuiuo immo p̃¬
lata ẽ. ministranti.
quȩ uerbum potus
audiuit. Sed inmar¬
tino ista regina utrun¬
que compleuit. It
ministrauit ut mar¬
tha: & audiuit ut
maria. Quod siqͥs
hoc uti uoluerit e¬
xemplo: ꝑomnia
teneat exemplum.
Talis causa sit. talisq
ꝑsona. tale obseqͥũ.
tale conuiiũ : & in
omni uita semel tan
tũ. Praeclare in¬
quit postumianus.
nros istos. ut mar¬
tini non egrediant᷑
exemplũ. tua
constringit oratio.
Sed profiteor tibi:
quia haec surdis au¬
ribus audientur. Nã
si martini sequerem
uias : nunquã causas

Expanded text:
tantum in uita iam tantum in uita iam septuagenario non uidua libera, non uirgo lascisub viro vivens, ipso viro pariter supplicante, regina servivit et ministravit. Haec edenti astitit, non cum epulante discubuit: nec ausa est participare convivium, sed deferebat obsequium. Disce igitur disciplinam: serviat tibi matrona, non imperet; et serviat, non recumbat: sicut Martha illa ministravit Domino, nec tamen est adscita convivio; immo praelata est ministranti quae verbum potius audiebat. Sed in Martino ista regina utrumque complevit: et ministravit ut Martha, et audivit ut Maria. Quod si quis hoc uti voluerit exemplo, per omnia teneat exemplum: talis causa sit talisque persona, tale obsequium, tale convivium, et in omni vita semel tantum. VIII. Praeclare, inquit Postumianus, nostros istos, ut Martini non egrediantur exemplum, tua constringit oratio: sed profiteor tibi, quia haec surdis auribus audientur: nam si Martini sequeremur vias, numquam causas