comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
trum popłs qͥ sedebat in teneb̾s. lucem tii¬
dit magnam. & sedentib in denebris ce
umbra mortiᷤ lux orta ẽ illis: fremebant
g̃s̃. irascebant᷑ popłi. seuebant reges. et
potestates: contra dicebant suꝑsticiones:
et totiꝰ munh reluctabant᷑ errores. Sed
ac supplicia mortes ꝙ scõrum roborabat᷑
fides. uincebat ueritas: ꝑ q̃ uinuersum
mundum dñice segetis multiplicabat᷑
tb̃tas. Tanta enim desuꝑ p̃bebat᷑ cõstan¬
dia fidei. fiducia sꝑei. fortitudo tolerantiȩ:
ut ignis ille dilectionis quem ĩ cordib
fidelium fp̃c sc̃s accendat. nullomͦ ab oꝑ¬
primentib posset extingui: cum &e qui

Expanded text:
s qui sedebat in tenebris, lucem vidit magnam, et sedentibus in tenebris et umbra mortis, lux orta est illis . Fremebant gentes, irascebantur populi, saeviebant reges, et potestates contradicebant, superstitiones et totius mundi reluctabantur errores. Sed ac supplicia mortesque sanctorum roborabatur fides, vincebat veritas, perque universum mundum Dominici agri segetis multiplicabatur ubertas. Tanta enim desuper praebebatur constantia fidei, fiducia spei, fortitudo tolerantiae, ut ille ignis dilectionis, quem in cordibus fidelium Spiritus sanctus accenderat, nullo modo ab opprimentib
Abbreviated transcription (Latin):
scm̃: fecit. ut mundꝰ fidelium. mundum
uinceret impiorum. Hec neronis crude¬
litatem. domiciani furorem. multoꝵq
post eos principum rabiem.głoso innu¬
merabiltum mrmfine confudit: donan¬
te xp̃o mitatorib suiꝰ de ꝑsecutionib
regum eternarum stegmata coronarum.
est. ñ est ꝓ omnib mortuus xp̃e. S ꝓrsꝰ¬

Expanded text:
m, fecit ut mundus fidelium mundum vinceret impiorum. Haec Neronis crudelitatem, Domitiani furorem, multorumque post eos Principum rabiem glorioso innumerabilium martyrum fine confudit, donante Christo imitatoribus suis, de persecutionibus regum aeternarum stemmata coronarum. est, non est pro omnibus mortuus Christus
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m eius. Conuenert̃ enim tiere in ci¬
uitate ista abuersus sc̃m filium tuũ iħm.
quemunxisti. herodes & pontius pilatus
cum gentib ce popłis isrł facere q̃ manꝰ
tua & confilium decreuerunt ficri. Gͣ ad
manifestandam gr̃am deiquȩ ex eterno
eius incõmutabiliq consilio in salutem
omntũ gentium disponebat᷑. non priora
quasi incapacia declinata sunt temporã. s
ista elect̾a q̃ tales popłos ediderunt. quoꝵ
ferox & uoluntaria iniquitas ñ consulen¬
di affect̾u. s intentione seuiendi ꝑsisteret
facere. que manꝰ dei ae consilium decreuer̃
fieri: ut mirabilior eẽt gr̃a ce potentiadi.
que de tam duris ammis. tam tenebrosiᷤᷤ
mentib. tam inimicis cordib. fecit sͥ po¬
pulum fidelem subditum. sc̃m: qͥ non ꝑsa
pientiam huiꝰ mundi ꝑuenit ad lumen
sapientie dei:. s ꝑ illiꝰ donum de qͦ testatur

Expanded text:
m ejus ? Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum filium tuum Jesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel, facere quae manus tua et consilium decreverunt fieri . Igitur ad manifestandam gratiam Dei, quae externo ejus incommutabilique consilio in salutem omnium gentium disponebatur, non priora quasi incapacia declinata sunt tempora, sed ista electa, quae tales populos ediderunt, quorum ferox et voluntaria iniquitas non consulendi affectu, sed intentione saeviendi persisteret facere quae manus Dei et consilium decreverunt fieri, ut mirabilior esset gratia et potentia Dei, quae de tam duris animis, tam tenebrosis mentibus, tam inimicis cordibus fecit sibi populum fidelem, subditum, sanctum: qui non per sapientiam hujus mundi pervenit ad lumen sapientiae Dei, sed per illius donum, de quo testatur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑiħm xp̃m saluatorem nr̃m. ut iustifica¬
ti gr̃a iꝑsius. heredes simꝰ scđm spem uite
et̃ne. Potuit ne plemꝰ. luculentiꝰ. ueriꝰ
explicari. q̃ merita hominum xp̃c inue¬
nerit. ce qͦs sibi mores subiecerit: qͣndo¬

Expanded text:
istum Salvatorem nostrum, ut justificati gratia ipsius haeredes simus secundum spem vitae aeternae . Potuitne plenius, luculentius, verius explicari, quae merita hominum Christus invenerit, et quos sibi mores subjecerit, q
Abbreviated transcription (Latin):
nis auct̾orem suũ ꝑ omiia scła ꝓtestan¬
tib. specialis gr̃e largitas suꝑfusa est.
Que licet copiosiꝰ nunc quam ante p̾stetͣ
causas tam̃ distributiorrum fuarum dñs
apud scientiam fuam tenuit: & intͣ secre¬
tum potentissimȩ uoluntatis occuluit.
Que si omnib umformtt̃ affluerent.
ñ latẽnt: & quam nulla est ambiguita ᷤᷤ
de benignitate generali: tam de speciali
miscdia nichil quod stupendum esset
existeret. Ac ꝑinde illa eẽt gr̃a. ista non
ẽc̃tᷤ. Deo autem placuit &e hanc multis
tribuere & illam a nemine submouere:
ut ex utraq appareat ñ negatum untũsi¬
tati. quod collatum ẽ portiom. S in a¬
lus p̃ualuisse grãm. in aliis resiluisse
naturam. Hanc qͥppe abtindantiorem

Expanded text:
nis auctorem suum per omnia saecula protestannis auctorem suum per omnia saecula protestantibus, specialis gratiae largitas superfusa est. Quae licet copiosius nunc quam ante praestetur, causas tamen distributionum suarum Dominus apud scientiam suam tenuit, et intra secretum potentissimae voluntatis occuluit; quae si omnibus uniformiter affluerent, non laterent. Et quam nulla est ambiguitas de benignitate generali, tam de speciali misericordia nihil quod stupendum esset existeret, ac proinde illa esset gratia, ista non esset. Deo autem placuit et hanc multis tribuere, et illam a nemine submovere; ut ex utraque appareat non negatum universitati, quod collatum est portioni; sed in aliis praevaluisse gratiam, in aliis resiluisse naturam. Hanc quippe abundantiorem
Abbreviated transcription (Latin):
decestabilit̾ p̃dicatum om̃s discipłi ũita¬
tis intelligunt. Et inde manifestum est
eos qͥ salui fiunt. ñ meritos gr̃a liberari:
quia sine baptismo mortuos ꝑisse ũ dubi¬
um ẽ. Qui utiq nͥ gͣuis simi peccati cẽnt
participes: ñꝑirent. Nunc autem occul¬
ta quidem dei discretione. s tusta. sic o¬
stenditur & qͥd conferat gr̃a. & quid pre¬
uaricatrix mereatur natura: ut nec cõ¬
tra donum eleuet᷑ fuꝑbia. nec contra ꝑi¬
culum cesset industria. Siue gͥ notussi¬
ma contemplem scł̃a. seu prima. seu me¬
dia. rationabilit̃ credit᷑ om̃s homines
saluos fieri dm̃ uelle. semꝑq uoluisse.
Et hoc non aliunde monstrat᷑: quam de
his beneficiis eaq ꝓuidentia dei. quam u¬
nttiersis gñationib communit̃ atq in¬
differenter impendit. fuerunt enim ac
sunt erusmodi dona ista generalia. ut
ipsorum testimonio adquerendum uer̃
dm̃possent homines adiuuari: qͥb do¬

Expanded text:
detestabiliter praedicatum omnes discipuli veritadetestabiliter praedicatum omnes discipuli veritatis intelligunt; et inde manifestum est eos qui salvi fiunt, non merito, sed gratia liberari, quia sine baptismo mortuos perisse non dubium est. Qui utique nisi gravissimi peccati essent participes, non perirent. Nunc autem occulta quidem Dei discretione, sed justa, sic ostenditur et quid conferat gratia, et quid praevaricatrix mereatur natura; ut nec contra donum elevetur superbia, nec contra periculum cesset industria. Sive igitur novissima contemplemur saecula, seu prima, seu media, rationabiliter creditur omnes homines salvos fieri Deum velle, semperque voluisse; et hoc non aliunde monstratur, quam de iis beneficiis, eaque providentia Dei, quam universis generationibus communiter atque indifferenter impendit. Fuerunt enim ac sunt hujusmodi dona ita generalia, ut per ipsorum testimonia ad quaerendum verum Deum possent homines adjuvari; quibus do
Abbreviated transcription (Latin):
quod non omnib paruulis simili ꝓui¬
dentia consulat. omniaq ꝑicła que mo¬
rituroꝵs regenerationem ꝓhibere possuN
aut potestate fubmoueat. atit imseratio¬
ne p̃ueniat: Quodutiq gͣ omnes fieret:
siita fieri omnino deberet. Non audem la¬
tet quantũ incordib fidelium desidie
gigneret᷑. si in baptizandis paruulis i¬
chil de cuiꝰquam negligentia. nichil de
ipsors eẽt morte metuendũ: q̃nquidem
ut tales baptismo fraudarent᷑. nullomͦ
posset accidere. Hac tͦi tam in amissibili
felicitate infantium. uehem̃tissime opi
no illius roboraret᷑ erroris: qͥ gr̃ãm dci
scđm merita hominũ dari. audet contra
fidem catholicam p̃dicare. Uideretur
qͥppe inculpabili innocentie hoc totae¬
quitate deberi: ut neminem eoꝵ adoptio
p̃t̾iret. quos nullus reatꝰ obstringeret.
Nec impie a qͦdam de paruuloꝵ baptis¬
mo dictum fuisset habet gr̃a quod adop¬
tet: ñ habet unda qͦd diluat. Sed hoc

Expanded text:
quod non omnibus parvulis similis proviquod non omnibus parvulis similis providentia consulat, omniaque pericula quae moriturorum regenerationem prohibere possunt, aut potestate submoveat, aut miseratione psi ita fieri omnino deberet. Non autem latet, quantum cordibus fidelium desidiae gigneretur, si in baptizandis parvulis nihil de cujusquam negligentia, nihil de ipsorum esset morte metuendum: quandoquidem ut tales baptismo fraudarentur, nullo modo posset accidere. Hac vero tam inamissibili felinio illius roboraretur erroris, qui gratiam Dei secundum merita hominum dari audet contra fidem catholicam praedicare. Videretur quippe inculpabili innocentiae hoc tota aequitate deberi, ut neminem eorum adoptio praeteriret, quos nullus reatus perstringeret: nec impie a quodam de parvulorum Baptismo dictum fuisset, Habet gratia quod adoptet, non habet unda quod diluat. Sed hoc
Abbreviated transcription (Latin):
consortium: quorum uł recto uł pͣtio
agunt᷑ affectu. Sicut enim ex aliena
confessione credunt: ita ex aliena infi¬
delitate. aut dissimulatione ñ creduñ.
Et cum ipsi nec p̃sentisuite desidertũ
habũint. nec future: quam tpsorum
factum est nasci. tam ipsoꝵ efficitur ñ
renasci. Siẽ autem circa maiores p̃der
illam generalem gr̃ãm. partiꝰ atq oc¬
cultius omnium hominum cordapul¬
santem. excellentiore oꝑe.largiore
munere.potentiore iusticia. uocatio
specialis exeritur: ita etiam cirea in¬
numeros paruulos. eademmanife¬
statur electio. Que quidem nec ĩ illiᷤ
gutrenati non sunt in parentib defuit.
s inhis quirenatisunt. p̃ parentib af.¬
fuit. Ut multis sepe quos suoꝵ pietas
deseruit. alicnorum cura seruierit: & ad
regenerationem uenerint ꝑ extrancos: q̃
eis non erat ꝓuidenda ꝑ ꝓximos. In quo
oꝑe gr̃e. quis nͥ arrogantissimꝰ atq in a¬
nissimus de diuina tusticia conquirat᷑.

Expanded text:
consortium, quorum vel recto vel pravo consortium, quorum vel recto vel pravo aguntur affectu. Sicut enim ex aliena confessione credunt, ita ex aliena infidelitate aut dissimulatione non credunt. Et cum ipsi nec praesentis vitae desiderium habuerunt, nec futurae; quam ipsorum factum est nasci, tam ipsorum efficitur non renasci. Sicut autem circa majores praeter illam generalem gratiam parcius atque occultius omnium hominum corda pulsantem, excellentiore opere, largiore munere, potentiore virtute vocatio specialis exseritur, ita etiam circa innumeros parvulos eadem manifestatur electio; quae quidem nec illis qui renati non sunt, in parentibus defuit, sed iis qui renati sunt, prae parentibus adfuit; ita ut multis saepe quos suorum impietas deseruit, alienorum cura servierit, et ad regenerationem venerint per extraneos, quae eis non erat providenda per proximos. In quo opere gratiae quis nisi arrogantissimus atque vanissimus de divina justitia conqueratur,
Abbreviated transcription (Latin):
exꝑtret᷑ caduca mortalitas. si p̃sentis tm̃
scłi detͥmenta pateret᷑. & non in ęternas
mis erias eadent: qui hinc sine lauacro
regenerationis exissent. S cuminseru
quam miseriarum quas natura ꝓme¬
ruit: ipsa nos intelligentiȩ difficultas
ad nr̃i remitcit auct̾orem. Et cum
querimꝰ quomͦ omnes homines saluos
fieriuelit. qui ñ omnrib illud tempus
imꝑtit. in quo ꝑ tioluntariam fidem ꝑ¬
cipiendȩ gr̃e sint capaces: ñ irreligiose
Axbitror credi. neq inconuenienter
intelligi: quod isti paucoꝵ dierum
homines ad illam ꝑtineant gr̃e partem.
q̃ sempuniuersis est impensa nationib.
Qtia utiq si b̃n eoꝵs uterent᷑ parentes:
etiam ipsi ꝑ cosdem iuuarent᷑ Omnũ
namq exordia paruuloꝵs. totaq illa
pͥncipia necdum rationalis infantiȩ:
sub arbitͥo iacent uoluntatis aliene : nec
ullomͦ eis. nisi ꝑ alios consuli potest: oe
consequiens est illos ad eorum ꝑtinere

Expanded text:
experiretur caduca mortalitas, si praesentis tantum experiretur caduca mortalitas, si praesentis tantum saeculi detrimenta pateretur, et non in aeternas miserias caderent, qui hinc sine lavacro regenerationis exissent. Sed cum inscrquam miseriarum quas natura promeruit: ipsa nos intelligentiae difficultas ad nostrum remittit auctorem. Et cum quaerimus quomodo omnes homines salvos fieri velit, qui non omnibus illud tempus impertit, in quo per voluntariam fidem percipiendae gratiae sint capaces, non irreligiose arbitror credi, neque inconvenienter intelligi quod isti paucorum dierum homines ad illam pertineant gratiae partem, quae semper universis est impensa nationibus, qua utique si bene eorum uterentur parentes, etiam ipsi per eosdem juvarentur. Omnium namque exordia parvulorum, totaque illa principia necdum rationalis infantiae, sub arbitrio jacent voluntatis alienae, nec ullo modo eis nisi per alios consuli potest, et consequens est illos ad eorum pertinere
Abbreviated transcription (Latin):
ueniat. neq: ab hoc mundo creat. nisi eo
ortu atq dis cessu quem rerum arbiten
scłm altissimam stiam scientiam sapien¬
tiamq discernit. sicut scͥptum ẽ inlibͦ
iob. qͥs ignorat quod omnia hec mantis
dñi fecerit. in cuius manu anima omĩs
uiuentis & sp̃c uniuerse carnis hominiᷤ
& it̃. breues dies hominis sunt. ce ñĩs
dierum eiꝰ apud te ẽ: quis audeat causaᷤ
oꝑum &e consilioꝵ eius inguirere: In¬
serutabile eñ est ualdeq secretum:
cur tantis differentiis conditio umana
uariata sit. Iuum ab infantia usq ad se¬
nectutem longeuam carpit infirmitaᷤ:
nec int̾ ꝑseuerantes dolores statute de.¬
ficit tempꝰ etatis. Illum uitegͥs ualen¬
temuirib. annofissimꝰ tugor uegetat. Hu¬
ie in pueritia finis ẽ: illi in adoles centia.
Huic ultra iuuentutem non licet ꝓgredi:
illi impossibile estusq ad loquendi ru¬
dimenta grandescere. Qͣͥs uite metas
multiftumit inęquales minꝰ acerbas

Expanded text:
veniat, neque ab hoc mundo exeat, nisi eo veniat, neque ab hoc mundo exeat, nisi eo ortu atque discessu quem rerum arbiter secundum altissimam scientiam suam sapientiamque decernit, sicut scriptum est in libro Job. Quis ignorat quod omnia haec manus Domini fecerit, in cujus manu anima omnis viventis et spiritus universae carnis hominis ? Et iterum: Breves dies hominis sunt, et numerus dierum ejus apud te est: quis audeat causas operum et consiliorum ejus inquirere ? Inscrutabile enim est, valdeque secretum cur tantis differentiis conditio humana variata sit. Illum ab infantia usque in senectutem longaeva carpit infirmitas, nec inter perseverantes dolores statutae deficit tempus aetatis. Illum integris valentem viribus annosissimus vigor vegetat. Huic in pueritia finis est, illi in adolescentia. Huic ultra juventutem non licet progredi: illi impossibile est usque ad loquendi rudimenta grandescere. Quas vitae metas multiformiter inaequales minus acerbas
Abbreviated transcription (Latin):
morbis. siue debilitatib. sitie uulnerib.
ñ solum anni. aut m̃ses. uł dies ecatis hy¬
mane.s om̃s hore. omniaq momenta
subiecta sunt: nec ẽ aliqͦd mortis genus.
aut ullꝰ obeund modꝰ. qui ñ intraumũ¬
sitatem mortalium in aliquam incidat
portionem. Manet enm graue iugum
suꝑ filios adam a die etit᷑ de uentre matͥs
eorum. usq in diem sepulture in matrem
omnitim. S huiꝰ asprimi tugi pondera.
ñ ita in ade filios irruerunt: ut ditima
tusticia ncħ eis sue dim̃sionis adhibet.
que defectionum legib ita defectura sub¬
egit: ut ab eis moderationtm suars
ñ auerteret potestatem. Pec ideo oĩa
om̃s inciderent mala. qͥa ꝑcommunem
conditionem om̃s omnib subiacerent:
s ut gñali necessitate uariata. causas gͥ
inuno omnium debito quod & miser¬
cors remict̾et: & iustꝰ erigeret. Cum gͥ¬
iusta ce omp̃s ꝓuidentia de incessabilit̾
untũsa duudicet: & nemo in hc̃ mundõ

Expanded text:
morbis, sive debilitatibus, sive vulneribus, morbis, sive debilitatibus, sive vulneribus, non solum anni aut menses vel dies aetatis humanae, sed et omnes horae omniaque momenta subjecta sunt. Nec est aliquod mortis genus, aut ullus obeundi modus, qui non intra universitatem mortalium in aliquam incidat portionem. Manet enim grave jugum super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum, in diem sepulturae in matrem omnium . Sed hujus asperrimi jugi pondera non ita in Adae filios irruerunt, ut divina justitia nihil eis suae dimensionis adhiberet, quae defectionum legibus ita defectura subjecit, ut ab eis moderationum suarum non averteret potestatem. Nec ideo omnia omnes inciderent mala, quia per communem conditionem omnes omnibus subjacerent, sed ut generali necessitate variata, causas sibet, essetque in uno omnium debito quod et misericors remitteret, et justus exigeret. Cum providentia Dei incessabiliter universa dijudicet, et nemo in hunc mundum
Abbreviated transcription (Latin):
nasci. De immaturitate uͦ mortis non est
ratio conq̃rendi.cum semel in naturam
nram ꝑ peccatum ingressa mortalitas:
obnorrum sibi omnem uite nr̃ȩ fecerit di¬
em.Esset enim qñ scdm aliquem modõ
immortalis dici possee homo. si eẽt tempꝰ
intra qͦd mori omnino ñposset. S corru¬
ptio nunqm ita incorruptionis est parti¬
ceps: ut ñ semꝑ obnoxium sit defectioni.
qͦd debetur occasui. Tite huiꝰ pͥncipium.
mortis exordtum est: nec prius incipit
augeri etas nr̃a. quam minui. Qui siqͥd
adicitur spacii temporalis. non ad hoc
accedit ut maneat: s in hoc transit ut
ꝑeat. Quod gͦ ab mitio sui mortale est.
qualibet occidat die non contra legem
mortalteatis occumbit: nec unquam
erincimus ẽ posseuiuere. qmposse defice̾.
Quamuis autem ex una catisa omnium
hominum sit ista mortalitas: ñ in unã
tam̃. s in multiplicem imbecillitatem
corruptibilis natura distiahit᷑. Et siue

Expanded text:
nasci. De immaturitate vero mortis non est nasci. De immaturitate vero mortis non est ratio conquerendi, cum semel in naturam nostram per peccatum ingressa mortalitas obnoxium sibi omnem vitae nostrae fecerit diem. Esset enim, quoniam secundum aliquem modum immortalis dici homo posset, si esset tempus intra quod mori omnino non posset. Sed numquam corruptio ita incorruptionis est particeps, ut non semper obnoxium sit defectioni quod debetur occasui. Vitae hujus principium, mortis exordium est: nec prius incipit augeri aetas nostra, quam minui. Cui si quid adjicitur spatii temporalis, non ad hoc accedit ut maneat, sed in hoc transit ut pereat. Quod ergo ab initii sui die mortale est, qualibet occidat die, non contra legem mortalitatis occumbit, nec umquam ei vicinius est posse vivere, quam posse deficere. Quamvis autem ex una causa omnium hominum sit orta mortalitas, non in unam tamen, sed in multiplicem imbecillitatem corruptibilis natura distrahitur. Et sive
Abbreviated transcription (Latin):
tales adoptat clect̾io. Ueruntam̃ de hac
altitudine discretionis dei. ñ conturbabi
tur cor humilitatis nr̃e. si firma ce stabili
fide omne iudicium dei tustum c̃ẽ creda¬
inus: nec appetamꝰ hab̃e cognitum. qͦd
uoluit eẽ secretum: ut uͥ inuestigari non
potest. quare ita iudicet. sufficiat scire
qͥs iudicet. Quamqͣm non ita incognos¬
cibilis ista sit questio. ut nicħinde erudid¬
onis possimꝰ adquirere:si add contemplan¬
dum id quod uideri potest.tranquillus
sobriicordis adhibeat᷑ intuitꝰ. Cumenĩ
considamꝰ int̃ paganos. int̃ iudeos. inter
hereticos. int̃q ipsos catholicos xp̃ianos.
qm intiltiplex ꝑeat nũs paruulorum qͦs
neq bonum aliqͥd neq nralum constat
egisse: discimꝰ suꝑ eos illam manere senten
dumetiam circa tales non resoluitur:
qm magnum illud pecẽm fuerit demon¬
stratur. Nemo etiam putaret᷑ ñ innocenᷤ
nasci: insi etiam talib eẽt norium ñ re¬

Expanded text:
tales adoptat electio. Verumtamen de hac tales adoptat electio. Verumtamen de hac altitudine discrtur cor humilitatis nostrae, si firma et stabili fide omne judicium Dei justum esse credamus, nec appetamus habere cognitum, quod voluit esse secretum; ut ubi investigari non potest quare ita judicet, sufficiat scire quis judicet. Quamquam non ita incognoscibilis ista sit quaestio, ut nihil inde eruditionis possimus acquirere, si ad contemplandum id quod videri potest, tranquillus sobrii cordis adhibeatur intuitus. Cum enim consideramus, inter paganos, inter Judaeos, inter haereticos, interque ipsos catholicos Christianos, quam multiplex pereat numerus parvulorum, qneque bonum aliquid, neque malum constat egisse: discimus super eos illam manere sententdum etiam circa tales non resolvitur, quam magnum illud peccatum fuerit demonstratur. Nemo autem putaretur non innocens nasci, nisi etiam talibus esse noxium non re
Abbreviated transcription (Latin):
nit considatio paruuloꝵ: qͥ nullo iti¬
dicio rationis utunt᷑. quo auct̾oris stui
beneficia sentientes. ad agnitionem
ualeant ueritatis accedere. Nec uidẽt̃
de ueglectu opitulantis gr̃e tuste argui.
in illa ignorantia nat᷑aliter constituti:
quam dubium ñ ẽ. nullam reciꝑe scĩam.
nullam sentire doctͥnam. Unde cum
om̃s homines uelit as saluos fieri: qͥd est
quod alienat᷑ a salute ꝑpetua tanta in¬
fantium multitudo. totq in his etatib
hominũ milia extra uitam relinquunt᷑
et̃nam.quasi ad hoc tm̃ conditisunt.
ab eo qui neminem odiens creauit. ut
qͥa in hc̃ mundum cum peccati carne
adepti funt sacramentum: adullum bea¬
torum ꝑtinere consordium. Et mag̃ stu¬
pendum magisq fit mirum. qͦd uͥ actio
ñ offendit. ubi arbitͥum ñ resistit. tͥ eadẽ
miscria. sumlis imbecillitas. causa com¬
munis ẽ: non unum ẽ de tanta parilita¬
te iudicium: & quales reprobat abdicatio

Expanded text:
nit consideratio parvulorum, qui nullo junit consideratio parvulorum, qui nullo judicio rationis utuntur, quo auctoris sui beneficia sentientes, ad agnitionem valeant veritatis accedere; nec videntur de neglectu opitulantis gratiae juste argui, in illa ignorantia naturaliter constituti, quam dubium non est nullam recipere scientiam, nullam sentire doctrinam. Unde cum omnes homines velit Deus salvos fieri , quid est quod alienatur a salute perpetua tanta infantium mulhominum millia extra vitam relinquuntur aeternam; quasi ad hoc tantum conditi sint ab eo, qui neminem odiens creavit, ut quia in hunc mundum cum peccati carne adepti sunt sacramentum, ad ullum beatorum pertinere consortium. Et magis stupendum, magisque sit mirum, quod ubi actio non offendit, ubi arbitrium non resistit, ubi eadem miseria, similis imbecillitas, causa communis est, non unum esse de tanta parilitate judicium; et quales reprobat abdicatio,
Abbreviated transcription (Latin):
ciem omnium popłoꝵ. Lum̃ in reuelat¬
&e aliis testimonis scͥpturarum ñ duibie
demonstrat᷑. istam ditissimam. potentis¬
simam. benignissimã gr̃am. qͣ in nouis¬
simomun di tempore om̃s gs̃ in regnũ
xp̃i uocant̃. pͥorib scłis in occulto dei
absconditam fuisse consilio. Et cur hac
manifestatione qua nc̃ uniuersis natio¬
nib innotescit. antea retielata ñ ftierit.
millã possescientiam cõprehendere. nul¬
lam intelligentiam penetrare. Cum tñ
illud quod de bonitate dei piissime cre¬
ditur. qͥ a om̃s homines uelit saluos fieri.
ce in agnitionẽ ueritatis uenire. ñ opor¬
deat nͥ ꝑpetcium et̃numq sentiri. sed̾m
eas m̃suras qͥb ds dona generalia specia¬
lib nouit cumulare munerib. ut &e qͥ
exortes gr̃e fuerint.de sua nequitia re¬
darguant᷑: &e qͥ in eiꝰ lumine entcuerin.
ñ in suomerito s in dño głentur. In hoc
sane angusto qͥdem s tñ recto intelligen¬
tie tramite ñ parum difficultatis oppo

Expanded text:
atet aliis testimoniis Scripturarum non dubie demonstratur istam ditissimam, potentissimam, benignissimam gratiam qua in novissimo mundi tempore omnes gentes in regnum Christi vocantur, prioribus saeculis in occulto Dei absconditam fuisse consilio. Et cur hac manifestatione qua nunc universis nationibus innotescit, antea revelata non fuerit, nullam posse scientiam comprehendere, nullam intelligentiam penetrare: cum tamen illud quod de bonitate Dei piissime creditur, quia omnes homines velit salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire , non oporteat nisi perpetuum aeternumque sentiri, secundum eas mensuras quibus Deus dona generalia specialibus novit cumulare muneribus: ut et qui exsortes gratiae fuerint, de sua nequitia redarguantur: et qui ejus lumine enituerint, non in suo merito, sed in Domino glorientur. In hoc sane angusto quidem, sed tamen recto intelligentiae tramite non parum diffi
Abbreviated transcription (Latin):
enm ista gr̃e largitas. que in omnes
gõ nouissime effixit. non euacuat eam
que suꝑunum isrł sub lege rorauit. nec
p̃sentes ditntie fidem p̃terite abrogant
parcitati: ita nec de illa cura dei que patͥar¬
charum filuis ꝓprie p̃sidebat. comciendũ
est gub̃naccila ditune miscdie cȩc̃is ho¬
minib fuisse subtracta. Qui quidem
in comparationem elect̾oꝵ tudentur ab¬
iecti: s nunqͣm sunt a manifestis occul¬
tisq beneficiis abdicati. Legimꝰ enim ĩ
lycaoniis dicere. Uiri quid hec facitis:
Et nos mortales sumꝰ: similes uob̃ ho¬
mines. annunciantes uob ab his uanis

Expanded text:
enim ista gratiae largitas quae in omnes enim ista gratiae largitas quae in omnes gentes novissime effluxit, non evacuat eam quae super unum Israel sub lege roravit, nec praesentes divitiae fidem praeteritae abrogant parcitati: ita nec de illa cura Dei, quae patriarcharum filiis proprie praesidebat, conjiciendum est gubernacula divinae misericordiae caeteris hominibus fuisse suin comparationem electorum videntur abjecti, sed numquam sunt a manifestis occultisque beneficiis abdicati. Legimus enim in Lycaoniis dicere Viri, quid haec facitis? et nos mortales sumus similes vobis homines, annuntiantes vobis ab his vanis
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscendum se atq metuendum. nul¬
lis significationib ammoneret. Celum
qͥppe ce derra ac mare omnisq: creatura.
que uideri atq intelligi potest. ad hanc
p̃etpue dis posita ẽ humani generis uti¬
litatem. ut nat᷑a rationalis de contẽpla¬
dione dot specierum. de erpim̃tis tot bo¬
noꝵs. de ꝑceptione dot munerum. ad
cultum &e dilectionem sui imbueretur
auctͥoris. implente omnia sp̃u dei: in qͦ
ge est a peccatorib salus:p̃sentia tam̃ sa¬
lutis ipsiꝰ ac uirtute. nicħ uacuum ẽ. G
sic̃ dicit ꝓpħa: miscdia dñi plena est terra.¬
Que nullis umqm scłis. nullis gñatio¬
nib defuit: eamq ꝓuidentiam quaun¬
uersitatem rerum administrat &e continoe.
regendis alendisq natͣis semꝑ impendit:
dispositum habens ex incõmutabilis
ec̃tate consilii quib queq temporib
distribueret: & multiformis gr̃e sue in¬
scrutabiles inuestigabilesq mensuras
ꝑ quȩ dona acsacram̃ita uariaret.Sic̃

Expanded text:
cognoscendum se atque metuendum nulcognoscendum se atque metuendum nullis significationibus admoneret. Coelum quippe ac terra et mare, omnisque creatura quae videri atque intelligi potest, ad hanc praecipue disposita est humani generis utilitatem, ut natura rationalis de contemplatione tot specierum, de experimentis tot bonorum, de perceptione tot munerum, ad cultum et dilectionem sui imbueretur auctoris, implente omnia Spiritu Dei, in ge est a peccatoribus salus , praesentia tamen salutis ipsius ac virtute nihil vacuum est. Igitur sicut dicit Pquae nullis umquam saeculis, nullis generationibus defuit, eamque providentiam qua universitatem rerum administrat et continet, regendis alendisque naturis semper impendit, dispositum habens ex incommutabilis aeternitate consilii, quibus quidque temporibus distribueret, et multiformis gratiae suae inscrutabiles investigabilesque mensuras, per quae dona ac sacramenta variaret. Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
sticie qͥbdam gentib non oriat᷑. ce a te¬
nebrosis cordib etiam nẽ radios stiosue¬
ritas reuelanda contineat: Cur corri¬
gendi tamdiusmnant᷑ errare: &e quod se¬
nib in fine p̃standum ẽ.ꝑtam longam
ñ tribuat᷑ etatem: Cur filus iam ĩ xp̃m
credentib.necdum credant parentes. ce tur¬
sus areligiosis parentib soboles praua dis¬
cordet: cum tam̃ deo qͥmitiorum fidei in¬
crementiq largitor ẽ. scđm iysius p̃ceptũ
cotichie ꝓ omnib supplicet᷑. ut ce si erau¬
dit. nota sit gr̃a mis erationis. &e si ñ exax¬
dit intelligat᷑ tudictum ueritatis: S ne
ubiq diffusa est. & de qua scͥptum est. illu¬
xerunt choruscationes tue orbi derre:de¬
fuit mundo. Quamuis enm speciali cu¬
ra atq indulgentia dei popłm isrliticum
constet electum. om̃sq alienationes suas
uoluntatem: ñ ita se tñ et̃na creatoris bo¬
nitas ab illis hominib au̾ait: ut eos ad

Expanded text:
stitiae quibusdam gentibus non oriatur, et a testitiae quibusdam gentibus non oriatur, et a tenebrosis cordibus, etiam nunc radios suos veritas revelanda contineat ? Cur corrigendi tam diu sinantur errare, et quod senibus in fine praestandum est, per tam longam non tribuatur aetatem? Cur filiis jam in Christum credentibus, nec dum credant parentes? Et rursum, a religiosis parentibus soboles prava discordet? Cum tamen Deo, qui initiorum fidei, incrementique largitor est, secundum ipsius praeceptum quotidie pro omnibus supplicetur: ut et si exaudit, nota sit gratia miserationis; et si non exaudit, intelligatur judicium veritatis. CAPUT IV. ubique diffusa est, et de qua scriptum est, Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae  defuit mundo. Quamvis enim speciali cura atque indulgentia Dei populum Israeliticum constet electum, omnesque aliae nationes suas oluntatem, non ita se tamen aeterna Creatoris bonitas ab illis hominibus avertit, ut eos ad
Abbreviated transcription (Latin):
postmodum etiam aptid ipsos. fides xp̃i¬
ana conualint. Que autem fuerit dif¬
ferendȩ uocationis caus a. ñ claret. Et
tam̃ rei geste docemͣ exemplo. quod int̃
generalia uł ꝓmissa uel oꝑa. uel p̃cep¬
ta. quedam ds̃ a cõmunib excepta cari¬
sis. occultiore notit ordinare ratione:
credo ut interpositis quibdam obum¬
brationib. ea quȩ secretius micant mi¬
rabilib innotescant: ne negligentioꝵ
fiat acies de facilitate cernendi: & qͦdãmͦ
dormicet assuetis. si ñ exeiaet᷑ insolitis Has
autẽ incognoscibiles illummationum di¬
lationes int̃ quas utiq multi infidelitade
deficitint. ñ solum in popłis remotiorib
imꝑioꝵs. s etiam in cruitatib fidelium.
ꝑplurimas domos ac familias nouimꝰ
turi sunt aduersant᷑. Mulq enm quod
oderunt amabunt: qͦd non recipiunt
p̃dicabunt. Et qͥs int̃ hec querulis aut
curiosis notum faciet. cur adhuc sol iu¬

Expanded text:
postmodum etiam apud ipsos fides Chripostmodum etiam apud ipsos fides Christiana convaluit. Quae autem fuerit differendae vocationis causa, non claret; et tamen rei gestae docemur exemplo quod inter generalia, vel promissa, vel opera, vel praecepta, quaedam Deus a communibus excepta causis, occultiore novit ordinare ratione. Credo, ut interpositis quibusdam obumbrationibus, ea quae secretius micant, mirabilius innotescant: ne negligentior fiat acies de facilitate cernendi, et quodammodo dormitet assueris, si non excitetur insolitis. Has autem incognoscibiles illuminationum dilationes, inter quas utique multi in infidelitate deficiunt, non solum in populis remotioribus impiorum, sed etiam in civitatibus fidelium per plurimas domos ac familias novimusturi sunt adversantur. Multi enim quod oderunt amabunt, quod non recipiunt praedicabunt. Et quis inter haec querulis aut curiosis notum faciet, cur adhuc Sol ju
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ totiꝰ mundi. Magni enim &e inenarra¬
bilis sacram̃ti est misterium. qͦd p̃dicato¬
rib quib dictum est. ite in orbem untu̾¬
sum. ce p̃dicate eungłm untu̾se creature:
hisdem priꝰ dictum fuerat in uiã gentiũ
ne abieritis. ce in ciuitates samaritanoꝵ
ne introieritis: s podiꝰ ite ad oues que ꝑie¬
runt domꝰ isrł. Quamuis enim ad om¬
ntum hominum uocationem eungłm
dirigerct᷑. om̃sq dñs uellet saluos fieri.
& in agitionem ueritatis uenire: non
tamen sͥ dispensationum suarum abstu¬
lerat potestatem: ut alit̃ quam occulto
itistoq tudicio statuerat. consitii sui or¬
do decurreret. Unde locum non habent
contumatium murmura querelarum:
quia qͦd ds fieriuoluit. constat ñ aliteꝵ
fieri debuisse quam uoluit. Posteriore
uͦ tempore cum iam dñs iħc in dei patͥs¬
gła consedet. ce p̃dicatores u̾bi fuscepto
negotio deseruirent: uolentes apłi eum¬
gelizare uerbum in asya. uetiti sunt a
s quantum apparuit recardata. Nam

Expanded text:
pro totius mundi . Magni autem et inenarrabilis sacramenti mysterium est, quod praedicatoribus, quibus dictum est: Ite in orbem universum, et praedicate Evangelium universae creaturae : iisdem prius dictum fuerat: In viam gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne introieritis; sed potius ite ad oves quae perierunt domus Israel . Quamvis enim ad omnium hominum vocationem Evangelium dirigeretur, omnesque Dominus salvos fieri, et in agnitionem veritatis vellet venire , non tamen sibi dispensationum suarum abstulerat potestatem, ut aliter quam occulto justoque judicio statuerat, consilii sui ordo decurreret. Unde locum non habent contumacium murmura querelarum, quia quod Deus fieri voluit, constat non aliter fieri debuisse quam voluit. Posteriore vero tempore cum jam Dgloria consideret, et praedicatores verbi suscepto negotio deservirent, volentes apostoli evangelizare 890 verbum in Asia, vetiti sunt absed quantum apparuit, retardata. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
temporis qͦ mundi redemytor aduenit.
qͣnto erat ꝓpago tardior. tanto sit ini¬
quitas inuenta robustior: Pbauit hoc
tudaici furoris impietas: &e quam apta
euͣngłio xp̃i fuerit illa generatio: ñ solũ
popł̃i s etiam scribarum & pͥnciptm ac
sacerdotum corda docuert. Quib paꝵ
fuit. inagnum dei tollentem pecc̃ã mun¬
di contra testificationẽ legis. contͣ oracłã
ꝓpħarum. contra diuinarũ exꝑimenta
uirtutum. seditionib. contumeliis. spo¬
tis. alapis. colaphis. lapidib. flagris. &
ad postremum crucis attrocitate seuisse:
nͥ etiam testes refurrect̾ionis eius eadem
ꝑsequerent᷑ insania. Quam apliqͣndo a
pontificib flagellatisunt. ostenderunt
in psalmo dauitico ꝓpħatã: dicentes. Dñe
tu es qui fecisti cȩlum &e dertam &e mare &

Expanded text:
temporis quo mundi Redemptor advenit, temporis quo mundi Redemptor advenit, quanto erat propago tardior, tanto sit iniquitas inventa robustior. Probavit hoc Judaici furoris impietas; et quam apta Evangelio Christi fuerit illa generatio, non solum populi, sed etiam scribarum et principum ac sacerdotum corda docuerunt. Quibus parum fuit in Agnum Dei tollentem peccatum mundi , contra testificationem legis, contra oracula prophetarum, contra divinarum experimenta virtutum, seditionibus, contumeliis, sputis, alapis, colaphis, lapidibus, flagris, et ad postremum crucis atrocitate saevisse; nisi etiam testes resurrectionis ejus eadem persequerentur insania. Quam Apostoli quando a pontificibus flagellati sunt, ostenderunt in psalmo Davidico prophetatam, dicentes: Domine, tu es qui fecisti coelum, et terram, et mare, et
Abbreviated transcription (Latin):
sub ignorantie tenebris ꝑierunt: qͥa
hec abundantra gr̃ȩ quȩ nunc uni¬
uersum mundum rigat. pari ante
largitate non fluxit. Adhibita emm
semꝑ ẽ uniũsis hominib quedam
suꝑne m̃sura doctrinȩ. que ae si parq¬
Ors occultioris q gr̃e fuit: suffecit tamen
sicut dñs iudicauit. quibdam ad reme¬
dium. omnib ad testimonium: ut non
dubie s euident̃ appareat: qͦd nͥ uͥ abun¬
dauit peccatum suꝑabundaret gr̃a: nẽ
qͦq uniuersum humanum genus si¬
milis obcecaret impietas. Anforte ut
pleriq garriunt. meliora quam ueterũ
ingenia. nr̃is scłis orta sunt: ce aptiores
diuimis donis animos tempora extrema
peꝑerunt: Quod etiam siita ẽẽt. ad bo¬
nitatem id referendum eẽt auct̾oris: qͥ
uocandis ad et̃nam populig. ea que
ñ retinerent᷑ corda finxisset. S nichil
ꝓrsus uocatum ẽ in generatione carna¬
li. nec generosior auis minorum orta
successio est:cum potiꝰ in hominib illiꝰ

Expanded text:
sub ignorantiae tenebris perierunt : quia sub ignorantiae tenebris perierunt : quia haec abundantia gratiae quae nunc universum mundum rigat, pari antea largitate non fluxit. Adhibita enim semper est universis hominibus quaedam supernae mensura doctrinae quae etsi parcioris occultiorisque gratiae fuit, suffecit tamen, sicut Dominus judicavit, quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium: ut non dubie, sed evidenter appareat, quod nisi ubi abundavit peccatum, superabundaret gratia , nunc quoque universum genumilis obcaecaret impietas. Aut forte, ut plerique garriunt, meliora quam veterum ingenia nostris saeculis orta sunt, et aptiores divinis donis animas tempora extrema pepererunt? Quod etiam si ita esset, ad bonitatem id referendum esset auctoris, qui vocandis ad vitam aeternam populis, ea quae non reniterentur, corda finxisset. Sed nihil prorsus novatum est in generatione carnali, nec generosior avis minorum orta successio est: cum potius in hominibus illius
Abbreviated transcription (Latin):
abraham cum tustificaret᷑. nondum
mandatum circumeisionis acceꝑat:
s cum ẽẽt in p̃putionat᷑ali. reputata ẽ
fides ad iusticiam. Et eadem fides sig¬
naculum circumcisionis accepit in eo
corporis membro. ꝑ quod semen ꝓcrea¬
tonis ꝑuenturum erat adeam carnem.
in quasine carnalisemine dei filius
dcus uerbum carofieret: ac de abrahe
filia maria uirgine nas ceret᷑: assump¬
tis omnib in huiꝰ natiuitatis consorti
ham credidit credidissent. Hȩc audem
fides ante quam ueniret hoc semen de
quo abrahe dictum est. in semine
tuo benedicentur om̃s gentes terre. in¬
traunius stirpis popłm continebatur.
ingente apudueros isrłitas inspe re¬
demptionis nr̃e. Qm̃ ce si fuerunt ex
aliemgenis quos temporib legis u̾itas
illustrare dignatasit: tam pauci fucr̃t
ut uix cognoscat᷑ an fuerint. Neq ob
hoc ercusabiles sunt nationes. quȩ ali¬
enatȩ a conuersatione isrł. spem non
habentes. & sine deo in hoc mundo.

Expanded text:
Abraham cum justificaretur, nondum Abraham cum justificaretur, nondum mandatum circumcisionis acceperat; sed cum esset in praeputio naturali, reputata est fides ejus ad justitiam . Et eadem fides signaculum circumcisionis acceperat in eo corporis membro, per quod semen procreationis perventurum erat ad eam carnem, in qua sine carnali semine Dei Filius, Deus Verbum caro fieret, ac de Abrahae filia Maria Virgine nasceretur; assumptis omnibus in hujus nativitatis consortiuham credidit, credidissent. Haec autem fides antequam veniret hoc semen de quo Abrahae dictum est. In semine tuo benedicentur omnes gentes terrae , intra unius stirpis populum continebatur vigente apud veros Israelitas spe redemptionis nostrae. Quoniam etsi fuerunt ex alienigenis, quos temporibus legis veritas illustrare dignata sit, tamen tam pauci fuerunt, ut vix cognoscatur an fuerint. Neque ob hoc excusabiles sint nationes, quae alienatae a conversatione Israel, spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo
Abbreviated transcription (Latin):
illorum popłoꝵ loquelam notis sibi in
fudit. ut utẽ dissonas uoces oꝑantium
peunte concordia. insanȩ molitionis
machina solueret᷑: &e habitando orbi
terrarum daret incolas male congrega¬
gonis oportuna disꝑsio. In isto autem
oꝑe ꝓuidentiȩ de p̃ordinabant᷑ mira¬
cula gr̃e xp̃iane. quȩ omnem hanc dis¬
ꝑsionem in illius ȩdificationis erat coap¬
tattra compagem: in qua omne geni
dinem gr̃e inplenitudine disꝑositorum
tempoꝵ reuelande. fact̾a ad abraham ꝓ¬
missio dei. signis iam luculentioribus
indicabat: quando duplex eius succes¬
sio. filii scilicet carnis ce filii promissio¬
nis. multitudini arenarum compata¬
batur &e syderum. Et uir senex ꝑ anno¬
sam uxoris sterilitatem abspe iam ꝓlis
alienꝰ. credebat laudabili fide. ꝑ germ̃
uniꝰ filii patrem futurum c̃ẽ se mundi:
ꝓspiciens illum in semine suo. immo
consꝑiciens. qͥ dixit. Abraham diem
meum uidit: & gauisus est. Qua fide

Expanded text:
illorum populorum loquelam notis sibi invillorum populorum loquelam notis sibi invfudit: ut et inter dissonas voces operantium pereunte concordia, insanae molitionis machina solveretur, et habitando orbi terrarum daret incolas malae congregationis opportuna dispersio. In isto autem opere providentiae Dei praeordinabantur miracula gratiae Christianae, quae omnem hanc dispersionem in illius aedificationis erat coaptatura, compagem, in qua omne genu dinem gratiae, in plenitudine dispositorum temporum revelandae, facta ad Abraham promissio Dei, signis jam luculentioribus indicabat, quando duplex ejus successio, filii scilicet carnis et filii promissionis , multitudini arenarum comparabatur et siderum, et vir senex per annosam uxoris sterilitatem, ab spe jam prolis alienus, credebat laudabili fide per germen unius filii patrem futurum esse se mundi, prospiciens illum in semine suo, immo conspiciens, qui dixit: Abraham diem meum vidit, et gavisus est . Qua fide
Abbreviated transcription (Latin):
dum ꝑ lignum &e aquam redemptio cry¬
cis xp̃i ce ablutio regenerationis aꝑitur:
dum in his qͥ ex illa mundiuastatione
saluati sunt. omnium gentiũ plenitudo
b̃ndicit᷑: dum donum fecunditatis itera¬
tur: &e solo fuffocato & sanguine int̃hicto.
libertas edendi quod placuerit augetur.
salutisq securitas in testimonio diuersi¬
coloris arcus. hoc est insigno multifor¬
mis gr̃ȩ consecrat᷑. Quȩ utiq misteria
aiq sacram̃ta ñ untus tantum familiȩ.
paucissimos t̃c̃ homines. s impsis om̃s
eorum posteros imbuebant: ut quod ero¬
ditioni impendebatur parentum: ꝓfi¬
ceret scientiȩ filioꝵ. Lam uͦ ꝓcurrende hy¬
mane ꝓpagationis augmento. cum ip¬
sa mortalium numerositas de suis mul¬
tiplicationib suꝑbiret: & scdm elationiᷤᷤ
sue altituchnem celocuꝑet molem ĩmo¬
dice extructionis inserere: quam mira¬
bilis gͣ cohibendam hanc insolentiam
fuit diuine censura iusticiȩ. que unam

Expanded text:
dum per lignum et aquam redemptio crudum per lignum et aquam redemptio crucis Christi, et ablutio regenerationis aperitur: dum in his qui ex illa mundi vastatione salvati sunt, omnium gentium plenitudo benedicitur; dum donum fecunditatis iteratur, et solo esu suffocatorum et sanguinis interdicto, libertas edendi quod placuerit augetur, salutisque securitas in testimonio versicoloris arcus, hoc est, in signo multiformis gratiae consecratur . Quae utique mysteria atque sacramenta non unius tantum familiae paucissimos tunc homines, sed in ipsis omnes eorum posteros imbuebant; ut quod eruditioni impendebatur parentum, proficeret scientiae filiorum. Jam vero procurrente humanae propagationis augmento, cum ipsa mortalium numerositas de suis multiplicationibus superbiret, et secundum elationis suae altitudinem, coelo cuperet molem immodicae exstructionis inserere ; quam mirabilis erga cohibendam hanc insolentiam fuit divinae censura justitiae? quae unam
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ placuisset deo cum magna laude pati¬
entie sue. ut temporalis furor impũ fie¬
ret ꝑpetuus honor iusti. Posteris uͦ istius
parricide quamuis in ꝓgenitoris fuumo¬
ribus uiu̾ent: nunquam dm̃ diuinam
bonitatem negasse. quis ñ facile adũtat.
si cons ideret quantum cis ꝓdesse potu̾it
tam longa patientia dei.tam dites bono¬
rum temporaltum copia: & multiplica¬
te focunditatis tam numerosa ꝓpagatio:
Que beneficia licet obduratis inchil re¬
medii &e emendationis atculerint: ꝓbãt
tamen ausionem eoꝵ non diume fusse
constitutionis. s ꝓp̾e uoluntatis In con¬
uersatione autem noe filiorumq eiꝰ ce nu¬
ruumanquib omnium gentrum semi
nar ium disponebat᷑. qͣnta diume gratiȩ
oꝑa reuelata sint. scã scͥptura manifestat:
dumin illa mirandȩ capacitatis archa.
umuersi gñis anmalium quantum re¬
parationis sat erat receptͥte congregat᷑a
ad se omne hominũ genꝰ eccłia figurat᷑:

Expanded text:
nisi placuisset Deo cum magna laude patinisi placuisset Deo cum magna laude patientiae suae, ut temporalis furor impii fieret perpetuus honor justi. Posteris vero istius fratricidae, quamvis in progenitoris sui moribus viverent, numquam se divinam bonitatem negasse quis non facile advertat, si consideret quantum eis prodesse potuerit tam longa patientia Dei, tam dives bonorum temporalium copia, et multiplicatae fecunditatis tam numerosa propagatio? Quae beneficia licet obduratis nihil remedii et emendationis attulerint, probant tamen aversionem eorum non divinae fuisse constitutionis, sed propriae voluntatis. In conservatione autem Noe filiorumque ejus et nuruum, in quibus omnium gentium senarium disponebatur, quanta divinae gratiae opera revelata sint, sancta Scriptura manifestat, dum in illa mirandae capacitatis arca, universi generis animalium, quantum reparationi sat erat, receptrice, congregatura ad se omne hominum genus Ecclesia figuratur:
Abbreviated transcription (Latin):
cui offerres. scire debueras quid uoue¬
res. Non digne int̃ me ce te diuidisti:
qm̃ tibi electiora scruasti. Tuus gͦ hic er¬
ror est: tuumq peccatum. Quiesce: ce
noli aduersus insondem fr̃em moueri:
adte potiꝰ tua culpa reuocet᷑. Noli pecc̃o
regnum in te dare: s tuꝑotꝰi in ipstim
sume dominatũ. Penitendo enĩ nec in
maiꝰ facinꝰ ꝓgredieris: ce ab co in quo te
doles displicuisse. mundaberis. Cumgͣ
talia ad cam loqueret᷑ ds. nunquidam¬
biguus est uoluisse cum. & quantum ad
medendi modum sufficiebat egisse. ut
cam ab illo impietatis furore rezipisce̾t:
S malicia ꝑtinax inde facta est mercu¬
sabilior: unde debuit ẽẽ correctior. Et
utiq p̃sciebat ad quem finem insamen¬
tis eẽt ꝓgressura conceptio: neq ex eo qͦd
falli scientia diuma non poterat: noces¬
sitate peccandi urgebatur facinꝰ uolun¬
tatis. Acuiꝰ utiq intentione atq effect̾u.
potuit incolumitas abel illesa defendi:

Expanded text:
cui offerres, scire debueras quid vovecui offerres, scire debueras quid voveres. Non digne inter me et te divisisti, quoniam tibi electiora servasti. Tuus ergo hic error est, tuumque peccatum, quiesce, et noli in insontem fratrem moveri, ad te potius tua culpa revocetur; noli peccato regnum in te dare, sed tu potius in ipsum sume dominatum. Poenitendo enim nec in majus facinus progredieris, et ab eo in quo te doles displicuisse, mundaberis . Cum ergo talia ad Cain loqueretur Deus, numquid ambiguum est voluisse, eum, et quantum ad medendi modum sufficiebat, egisse, ut Cain ab illo impietatis furore resipisceret? Sed malitia pertinax inde facta est inexcusabilior, unde debuit esse correctior. Et utique praesciebat Deus ad quem finem insanientis esset progressura conceptio. Neque ex eo quod falli scientia divina non poterat, necessitate peccandi urgebatur facinus voluntatis: a cujus utique intentione atque effectu potuit incolumitas Abel illaesa defendi,
Abbreviated transcription (Latin):
in eandem nequitiã consptrabat untũ¬
sitas. qͦs excepta noe domo una impiecaᷤᷤ
ꝓfanauit: sententia una deleuit.Boni¬
tas atidem dei. ne illi quidem parti defu¬
it. q̃ in caritate non stecit: &e ab initio
sui ueneno diabolici liuoris intumuit.
Princtyem enim gentis impiȩ scĩ frãs
meritis inuidentem. cedemq eiꝰ parrici¬
dali corde meditantem. dignatur dñs
pat̾no mitigari consilio:.dicens ad eam.
Ut quid tͥstis fact̾us es. & ut quid conci¬
dit uultꝰ tuus: Nonne si recte offeras:
recde autem ñ diuidas peccasti: Q uies¬
ce: ad te emimerit conuersio eiꝰ. & tu dña¬
beris eius. Depone inqͥt ortam de inuidiȩ
emtlatione iusticiam: &e flammas odiicro¬
delis extingue. Nicħ tibi abel nocuit: nec
mͥ placendo te lesit. Despexi inunera tua
meo tudicio: ñ illiꝰ uoto. Opus cnmbo.¬
num negligent̃ egisti. Rect̾e fuisset obla¬
tio tua. si finsset recta discrctio. Sciens

Expanded text:
in eamdem nequitiam conspiravit univein eamdem nequitiam conspiravit universitas: quos excepta Noe domo una impietas profanavit, sententia una delevit . Bonitas autem Dei ne illi quidem parti defuit, quae in charitate non stetit, et ab initio sui veneno diabolici livoris intumuit. Principem enim gentis impiae sancti fratris meritis invidentem, caedemque ejus parricidali corde meditantem, dignatur Dominus paterno mitigare consilio, dicens ad Cain: Ut quid tristis factus es? ut quid concidit vultus tuus? Nonne si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti? Quiesce. Ad te enim erit conversio ejus et tu dominaberis ejus. Depone, inquit, ortam de invidiae aemulatione tristitiam, et flammas odii crudelis exstingue. Nihil tibi Abel nocuit, nec mihi placendo te laesit: despexi munera tua meo judicio, non illius voto. Opus enim bonum negligenter egisti: recta fuisset oblatio tua, si fuisset recta discretio. Sciens