comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non dicitur nͥ iordane traiecto. cur au¬
tem inilla heremi inopia etiam carnes
desiderauerauerint quando de egypto
cum suis ualde multis peccorib erie¬
runt magna questio ẽ nͥ forte dicatur
cum ꝑheremum pascua tanta ñ essent
et exeo minor futura uideat᷑ fecunditas
pecorum pepecisse illos peccorib neom¬
nibus deficientib etiã sacrificiis neces¬
sarra & fuissent. uel si quid aliud dici po¬
test. unde questio ista soluatur: congru¬
entius tam̃ credit᷑ ñ eos carnes desideraᷤ¬
se qͣs depecorib habere potuerant sed
eas que deerant exaquis udelicet ipsaᷤ
quippe inilla heremo ñinueniebant
unde illis ortygome tradata ẽ id aues
qͣs coturnices multi latini int̃pretati
sunt. cũ sit aliud genus auium oxy¬
gometra. qͣmuis coturnicib ñusq qͣqͣ
dissimile: nouerat enĩ ds̃ qͥd desidera¬
rent. et desiderium eoꝵ qͦ carnis gen̾e
satiaret s qͥa scriptura concupiuisse u¬

Expanded text:
non dicitur nisi Iordane traiecto. cur aunon dicitur nisi Iordane traiecto. cur autem in illa heremi inopia etiam carnes desiderauerint, quando de Aegypto cum suis ualde multis pecoribus exierunt, magna quaestio est. nisi forte dicatur, cum per heremum pascua tanta non essent et ex eo minor futura uideretur fecunditas pecorum, pepercisse illos pecoribus, ne omnibus deficientibus etiam sacrificiis necessaria defuissent, uel si quid aliud dici potest, unde quaestio ista soluatur. congruentius tamen creditur non eos carnes desiderasse, quas de pecoribus habere poterant, sed eas quae deerant, ex aquis uidelicet. ipsas quippe in illa heremo non inueniebant: unde et illis ortygometra data est, id est aues, quas coturnices multi latine interpretati sunt, cum sit aliud genus auium ortygometra quamuis coturnicibus non usquequaque dissimile. nouerat enim deus quid desiderarent et desiderium eorum quo carnis genere satiaret. sed quia scriptura concupiuisse il
Abbreviated transcription (Latin):
etreposuit aaron ante testimoniũ
adreseruandum. priorẽ magis sensũ
asserit. hoc enim mͦ scriptura dirit
ꝑ prolempsin quod postea factum ẽ
cum eẽ cȩꝑit tabernacłm testimonii.
ilii autem isrł ederunt manna .lxii.¬
annis quadraginta quoadusq ueni¬
rent interram quȩ habitabatur man¬
na ederunt. quoadusq uenirent in
partem phenicis. significauit scrip¬
tura ꝑ prolempsin Id÷ hoc loco memoran¬
do qͦd etiam postea factum ẽ ñ edisse fili¬
os isrł inheremo nͥ manna. hoc ẽ enĩ qͦd
ait usq adterram quȩ in habitatur id
quȩ iam nonẽ heremus. non quia con¬
tinuo ut uenerunt adterram habita¬
bilem destiterunt uesci manna. s qͥa
ñ ante. traiecto enim iordane signifi¬
catur manna cessasse ubi panes terre
manducauerunt. Quod gͦ ingreosi sunt
habitabilẽ terram ante qͣm transirent
iordanem. uel tantũ manua uesci uel
utroq cibo potuerunt. Hoc quippe in¬
telligi potest quando cessasse manna

Expanded text:
et reposuit Aaron ante testimonium et reposuit Aaron ante testimonium ad reseruandum, priorem magis sensum adserit. hoc enim modo scriptura dixit per prolepsin quod postea factum est, cum esse coepit tabernaculum testimonii. Filii autem Israhel ederunt manna annis quadraginta, quoadusque uenirent in terram quae inhabitatur; manna ederunt, quoadusque uenirent in partem Phoenices. significauit scriptura per prolepsin, id est hoc loco commemorando quod etiam postea factum est, non edisse filios Israhel in heremo nisi manna. hoc est enim quod ait: usque ad terram quae inhabitatur, id est quae iam non est heremus, non quia continuo ut uenerunt ad terram habitabilem destiterunt uesci manna, sed quia non ante. traiecto enim Iordane significatur manna cessasse, ubi panes terrae manducauerunt. quando ergo ingressi sunt habitabilem terram, antequam transirent Iordanem, uel tantum manna uesci uel utroque cibo potuerunt; hoc quippe intellegi potest, quando cessasse manna
Abbreviated transcription (Latin):
priȩ panes appellare consueuimus.
Manna autẽ panum nomine appellat. Ñ
autẽ uacat qͦd dicit aduesperã carnes
&mane panes se daturum. tale qͥppe
aliquid etiam inhelia significatum ẽ
cum ei alimenta coruus afferret: an
forte carnib aduesperam et mane
panibus ille significatur qͥtraditꝰ ẽ
ꝓpter delicta nr̃a. et resurrexit ꝓpt̃ ui¬
stificationem nrãm. Aduesperã quippe
mortuus exinfirmitate sepultus ẽ ma¬
ne autẽ apparuit discipłis qui resur¬
rexerat inuirtute. Dirit moyses lxi.¬
adaaron. accipe uas aureum unum
& mitte illuo plenũ gomor manne
et repones illud ante dm̃ ut seruetur
qͣndo nec ullum simulachrum fuit
nec archa testamenti iã fuerat institu¬
ta. anforte ideo defuturo dixit reponeᷤᷤ
ut intelligeretur tunc ante dm̃ posse
reponi qͣndo futura erat archa. an po¬
cius auuẽ dm̃ dictũ cst qͦd fit ipsa deuo¬
tione offerendi inquocq loco poneret᷑:
Ubi enim non ds̃:sedillud qͦd adiungit

Expanded text:
prie panes appellare consueuimus — prie panes appellare consueuimus — manna autem panum nomine appellat. non autem uacat quod dicit ad uesperam carnes et mane panes se daturum. tale quippe aliquid etiam in Helia significatum est, cum ei alimenta coruus adferret. an forte carnibus ad uesperam et mane panibus ille significatur, qui traditus est propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram? ad uesperam quippe mortuus ex infirmitate sepultus est, mane autem adparuit discipulis, qui resurrexerat in uirtute. Et dixit Moyses ad Aaron: accipe uas aureum unum et mitte in illud plenum gomor manna et repones illud ante deum, ut seruetur quando nec ullum simulacrum fuit nec arca testamenti iam fuerat instituta. an forte ideo de futuro dixit., repones", ut intellegeretur tunc ante deum posse reponi, quando futura erat arca? an potius "ante deum- dictum est quod fit ipsa deuotione offerendi. in quocumque loco poneretur? ubi enim non deus? sed illud quod adiungit:
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm uos murmurastis aduersum nos.
Nos autem qͥd sumus. non enĩ adu̾sum
nos murmur ur̃m ẽ sed aduersũ dm̃.
ñ exhoc tantum se ualere uoluerunt
qͣntum ds̃. Dixerunt enĩ qͥd sumꝰ nos
ut illi aduersꝰ illum se scirent mur¬
murasse qͥ istos miserat. et qͥ ꝑistos ope¬
rabatur nec talis ẽ illa sentencia ubi
petrus dic̃ ananiȩ. ausus es mentiri
spĩ scõ. ñ hominib mentitus es s dõ.
N on enim ait ausus es mentiri mͥ. ñ mͥ
mentitus es sed dõ. Quod si dixisset si¬
uero cum dirisset ausus es mentiri spi¬
ritui scõ cum ille se putaret hominib
fuisse mentitum. ipsum sp̃m scm dm̃
minib mentitus es sed deo. .lx.¬
Ds̾ mandat ꝑmoysen ppło aduesꝑam
edetis carnes & mane replebiminipani¬
bus. ecce non ꝓomui alimento panes
nominantur. Nam isto nomine ⁊ car¬
nes complecterentur. quia et ipsaẽ ali¬
menta sunt. nec tam̃ panes eos mͦ dicit
q̃ fiunt exfrumentis. ipsos enim pro¬

Expanded text:
quam uos murmuratis aduersum nos. quam uos murmuratis aduersum nos. nos autem quid sumus? non enim aduersum nos murmur uestrum est sed aduersum deum. non ex hoc tantum se ualere uoluerunt quantum deus — dixerunt enim: quid sumus nos? — ut illi aduersum illum se scirent murmurasse, qui istos miserat et qui per istos operabatur. nec talis est illa sententia, ubi Petrus dicit Ananiae: ausus es mentiri spiritui sancto? non hominibus mentitus es, sed deo. non enim ait: ,.ausus es mentiri mihi? non mihi mentitus es, sed deo": quod si dixisset, siuero cum dixisset: ausus es mentiri spiritui sancto? cum ille se putaret hominibus fuisse mentitum, ipsum spiritum sancminibus mentitus es, sed deo. Deus mandat per Moysen populo: ad uesperam edetis carnes et mane replebimini panibus. ecce non pro omni alimento panes nominantur. nam isto nomine et carnes complecterentur, quia et ipsa alimenta sunt; nec tamen panes eos modo dicit, qui fiunt ex frumentis — ipsos enim pro
Abbreviated transcription (Latin):
enim utiq scriptura sunt quam illa
contigerunt. Et ostendit ei dñs
lignum et misit illud inaquam &
fact̾a ẽ aqua dulcis. genꝰ ligni erat
istãhabens uim. an quo libet ligno id
face̾ poterat ds̃ qui tanta mirabilia
faciebat. hoc tam̃ udetur significare
qͦd dictum ẽ. ostendit ei. tamquã tale
iam lignum esset qͦd posset hoc fieri
nͥ forte locꝰ erat ubi ligna omrano
ñinueniebantur. ut hoc ipsum eẽt
duumi adiutorii qͦd ei lignum dñs
ostendit. ubi nullum erat et ꝑlignũ
aqͣs dulces fecit prefigurans glam
& grãm crucis. s intali etiam ligno
qͥs nͥ creator et demonstrator laudan
unius diei indiem ut temptem illo ᷤ
siambulabunt inlege mea: an non:
temptacio ista ꝓbatio ẽ non ad pec¬
catum seductio. nec ideo ꝓbatio ut d̃
nouerit. sed ut ipsos ipsis hominibus
ostendat quod humiliores fiant adpe¬
tendum aditorium. et agnoscendam
ad populum interra cȩtera. ꝓpter qͦd
eraudiuit dñs murmurationẽ urãm

Expanded text:
enim utique scripta sunt quam illa enim utique scripta sunt quam illa contigerunt. Et ostendit ei dominus lignum et misit illud in aquam, et facta est aqua dulcis. genus ligni erat istam habens uim an quolibet ligno id poterat facere deus, qui tanta mirabilia faciebat? hoc tamen uidetur significare, quod dictum est "ostendit ei." tam quam tale iam lignum esset. quo posset hoc fieri; nisi forte locus erat, ubi ligna omnino non inueniebantur, ut hoc ipsum esset diuini adiutorii, quod ei lignum dominus osaquas dulces fecit, praefigurans gloriam et gratiam crucis. Sed in tali etiam ligno nisi creator et demonstrator laudandunius diei in diem, ut tentem illos si ambulabunt in legTentatio ista probatio est, non in peccatum seductio. Nec ideo probatio, ut Deus noverit: sed ut ipsos ipsis hominibus ostendat, quo humiliores fiant ad petendum adjutorium, et agnoscendam ad populum inter cetera: propter quod exaudiuit dominus murmurationem uestram
Abbreviated transcription (Latin):
tutis iterum intimore. sed accepistis
sp̃m adoptionis in quo clamamꝰ abba
pater. quia eodem spũ dĩ id÷ digito
dĩ quo lex intabuliᷤ lapideis conscripta
ẽ. timor incussus ẽ eis qui grãm nondũ
intelligebant. ut de sua infirmitate atq
peccatis ꝑlegem coniuncerentur. etlex
illis fieret pedagogus quo ꝑducerentur
ad grãm que ẽ infide iħu xp̃i. De hoc
ratio inuitam ȩternam. dicitur sp̃s
autem uiuificat cum supra diceretur
littera occidit. id÷ conscripta tantũ¬
mͦ iubens sine ad uitorio graciȩ. lui¬
enerunt autẽ in mesra & non pote¬
rant bibere aqͣm demesra. Amara enĩ
erat: si ꝓpt̃ hoc appellatum ẽ nomen
loci eius amaritudo. quia ñpotuerãt
ibi aquam bibere qͦd amara esscellles¬
ra enim interpretatur amaritudo qͦ
mͦ uenerunt in mesram. nisi quia
eo nomine locum scriptura appella¬
uit inquem uenerunt quo iã appel¬
labat᷑ cum hȩc scribebantur: posteri

Expanded text:
tutis iterum in timorem, sed accepistis tutis iterum in timorem, sed accepistis spiritum adoptionis in quo clamamus: abba, pater, quia eodem spiritu dei, id est digito dei, quo lex in tabulis lapideis conscripta est, timor incussus est eis, qui gratiam nondum intellegebant, ut de sua infirmitate atque peccatis per legem conuincerentur et lex illis fieret paedagogus, quo perducerentur ad gratiam quae est in fide Iesu Christi. de hoc ratio in uitam aeternam, dicitur: spiritus autem uiuificat, cum supra diceretur: littera occidit, id est lex conscripta tantummodo iubens sine adiutorio gratiae. Venerunt autem in Merra et non poterant bibere de Merra; amara enim erat. si propter hoc appellatum est nomen loci eius amaritudo, quia non potuerunt ibi aquam bibere, quod amara esset — Merra enim interpretatur "amaritudo" — quomodo uenerunt in Merra, nisi quia eo nomine locum scriptura appellauit, in quem uenerunt. quo iam appellabatur cum haec scribebantur ? posterius
Abbreviated transcription (Latin):
excep̃ iurta ostiũ positurꝰ uͭt admanũ hãt qͣndo
ĩa qͥnto cõmemorat᷑ sp̃s d̾i ut in ħ num̾o accipi¬
amus ce quod dictum est digitus di ẽ hoc
primo ubi scriptum ẽ. Sp̃s dĩ suꝑfere¬
batur suꝑ aqͣs. Secundo ubi dicitur non
cantatores egẏptiorum dicunt digitꝰ dĩ
ẽ hoc. Quinto in hoc cantico misisti sp̃m
tuum etcooꝑuit eos mare: meminerimꝰ
autem sp̃m dĩ ñsolum adbeneficia ue¬
rum etiam adundictã commemora¬
ri. Nam qͥd aliud etiam supra dixit
nocuit aquarum diuisio ut intrantes
possent aqͥs redeuntib obrui. filiis uͦ
ille sp̃s irȩ dĩ. unde significatur ꝓpt̃ di¬
uersas oꝑationes & effectus. sp̃s di dis¬
sumiliter appellari. cũ sit unus atq idẽ
ille dum taxat qͥ etiã sp̃s sc̃s inunitate
trinitatis accipitur. ꝓinde ñ arbitror
alium qͣm eundẽ signaficari ubi dicit
apłs. Non enim accepistis sp̃m serui¬

Expanded text:
excepit, juxta ostium positurus est, ut ad manum habeat quando excepit, juxta ostium positurus est, ut ad manum habeat quando iam quinto commemoratur spiritus dei, ut in hoc numero accipiamus et quod dictum est: digitus dei est hoc. primo, ubi scriptum est: spiritus dei superferebatur super aquas; secundo, ubi dicitur: non cantatores Aegyptiorum dicunt: digitus dei est hoc; quinto in hoc cantico: misisti spiritum tuum et cooperuit eos mare. meminerimus autem spiritum dei non solum ad beneficia uerum etiam ad uindictam commemorari. nam quid aliud etiam supra dixit:nocuit aquarum diuisio, ut intrantes possent aquis redeuntibus obrui, filiis uerille spiritus irae dei. unde significatur propter diuersas operationes et effectus spiritum dei dissimiliter appellari, cum sit unus atque idem ille dumtaxat, qui etiam spiritus sanctus in unitate trinitatis accipitur. proinde non arbitror alium quam eundem significari, ubi dicit apostolus: non enim accepistis spiritum serui
Abbreviated transcription (Latin):
ipse operabat᷑. Extendisti dexterã .Li.i.¬
tuã transuorauit eos terra. terrã ꝓaqͣ
ñmirum ẽ positã. Tota quippe pars
uta extrema uel infima mundi terre
nomine censetur. secundum id qͦd sepe
dicitur. ds̃ qui fecit celum et terrã. &
inulius psalmi distributione comme¬
moratis cȩlestib. laudate inquit dñm
deterra et exea exsequitur in laude
quȩ etiam adaquas ꝑtineant. . Liiii.¬
Q uid ẽ qͦd ait accipietis autẽ fasciculũ
ysopi & tinguetutes exsanguine qͥ est
iurta ostium limetis super limen &
suꝑ ambos postes. Queritur enĩ quẽ
sanguinem dicant uixta ostium cum
illius agni utiq uelit intelligi sangͥ¬
nem cuiꝰ unmolatione fit pascha. an
eomͦ consequenter precepit quamius
hoc tacuerit ut idem agnus uixta os¬
tium occidatur. an qͦd ẽ credibilius ideo
dixit exsanguine qui ẽ uirta ostium:
quia utiq ille qui liniturus ẽ suꝑ limen¬
& suꝑ postes uas ipsum in quo sanguinẽ

Expanded text:
ipse operabatur. Extendisti dexteram ipse operabatur. Extendisti dexteram tuam, transuorauit eos terra. terram pro aqua non mirum est positam. tota quippe pars ista extrema uel infima mundi terrae nomine censetur secundum id quod saepe dicitur: deus qui fecit caelum et terram, et in illius psalmi distributione commemoratis caelestibus, laudate, inquit, dominum de terra, et ea exsequitur in laude, quae etiam ad aquas pertineant. MisiQuid est quod ait, Accipietis autem fasciculum hyssopi, et tingentes ex sanguine qui est juxta ostium, linietis super limen et super ambos postes? Quaeritur enim quem sanguinem dicat juxta ostium, cum illius agni utique velit intelligi sanguinem, cujus immolatione fit Pascha. An eo modo consequenter praecipit, quamvis hoc tacuerit, ut idem agnus juxta ostium occidatur? An, quod est credibilius, ideo dixit ex sanguine qui est juxta ostium, quia utique ille qui liniturus est super limen et postes, vas ipsum in quo sanguinem
Abbreviated transcription (Latin):
itea isrłite egyptios. anqͥa uti qͥa tẽ
uidebant non eos ulterius uiderunt
qͥa etilli sunt mortui qͥ consequebant᷑
&isti om̃s quisq die mortis suȩ. Nã po¬
steriorum uiderunt posteros illoꝵ. An
non eos uidebitis sicut hodie intelli¬
gendum ẽ ñ sicut hodie ꝑsequentes &¬
inmicos & tanto post uos agmineue¬
iuientes ut om̃ino nulla sit questio. nec
deȩterno tempore qͦd hic possuit. qͥa
et sic uidebunt se utriq tempore resur¬
rectionis. ñsic utiq uidebunt uthodis
Quid ẽ q̃d dirit dñs ad moỹsen qͥd .Li.
tu clamas adme cum scriptura ñ dirent
aliquid demoysi uocibus nec eum oran¬
dem cominemorauerit nͥ qͥa intelligi
uoluit hoc eum egisse uocis filentio.
ut corde clamaret. Et tu leua uirgã .Lii.¬
tuani & extende manum tuã suꝑ mare.
hec ẽ illa uirga inqua fidebant mirabi¬
lia quȩ mͦ dicitur eẽ moysi. tunc autẽ
frĩs eius fuisse dicebatur quando ꝑ illã

Expanded text:
stea Israhelitae Aegyptios? an quia isti qui tunc stea Israhelitae Aegyptios? an quia isti qui tunc uidebant non eos ulterius uiderunt, quia et illi sunt mortui qui consequebantur et isti omnes quisquis die mortis suae? nam posteri eorum uiderunon eos videbitis sicut hodie, intelligendum est? Non sicut hodie persequentes inimicos, et tanto post vos agmine venientes, ut omnino nulla sit quaestio, nec aeterno tempore quod hic posuit, quia etsi uidebunt se utrique tempore resurrectionis, non sic utique uidebunt ut hodie? Quid est quod dixit dominus ad Moysen: quid tu clamas ad me? cum scriptura non dixerit aliquid de Moysei uocibus nec eum orantem commemorauerit? nisi quia intellegi uoluit hoc eum egisse uocis silentio, ut corde clamaret. Et tu leua uirgam tuam et extende manum tuam super mare. haec est illa uirga, in qua fiebant mirabilia, quae modo dicitur esse Moysi; tunc autem fratris eius fuisse dicebatur, quando per illam
Abbreviated transcription (Latin):
possunt ad deuitanda quȩ ad uersa
sunt etiã cum ds̃ aꝑtissimȩ aduitor est .xlix.
Quinta autẽ ꝓgeniȩ ascenderunt filii isrł
det̾ra egẏpti utrũ progeniẽ incentum
annis uult computari. et ideo quinta
ꝓgenie quia post quadringentos tͥgin¬
ta annos anꝑhominrũ generationes
hoc pociꝰ intelligendum ẽ abipso ia¬
cob qͥ intiauit inegyptum usq ad moy¬
sen qui cum populo. egressꝰ ẽcenĩ iacob
primꝰ secundus leui. tercius cath. qͣr¬
tus ambram. Quintus moyses inuenit᷑.
Has autem dic̃ ꝓgenies latinus int̃pres
qͣs geneas greci uocant quȩ ineuãgłio
generationes appellantur nec numerã¬
tur nͥ ꝑsuccessiones hominum non ꝑ
numerum annorum..L
Dirit autem moyses confidite & state
&uidete salutem quȩ ẽ adño qͣm faci¬
et uobis hodie. Sicut enim iudistis e¬
gyptios hodie non apponetis amplius
uidere eos ineternum tempꝰ qͦmͦ acci¬
pienda sunt hec uerba cũ uiderint po¬

Expanded text:
possunt, ad deuitanda quae aduersa possunt, ad deuitanda quae aduersa sunt, etiam cum deus apertissime adiutor est. Quinta autem progenie ascenderunt filii Israhel de terra Aegypti. utrum progeniem in centum annis uult conputari et ideo quinta progenie, quia post quadringentos triginta annos? an per hominum generationes hoc potius intellegendum est ab ipso Iacob qui intrauit in Aegyptum usque ad Moysen qui cum populo egressus est? Iacob enim primus, secundus Leui, tertius Caath, quartus Ambram, quintus Moyses inuenitur. has autem dicit progenies latinus interpres, quas j;y;dç Graeci uocant, quae in euangelio generationes appellantur nec numerantur nisi per successiones hominum. non per numerum annorum. Dixit autem Moyses: confidite et state et uidete salutem quae est a domino, quam faciet uobis hodie. sicut enim uidistis Aegyptios hodie, non adponetis amplius uidere eos in aeternum tempus. quomodo accipienda sunt haec uerba. cum uiderint po
Abbreviated transcription (Latin):
Q uid ẽ qͦd ait cum depascha p̾ciꝑet .xluii.
erit tͥ insigno suꝑ manũ tuã: an intel¬
ligitur suꝑ opera tua id÷ qͦd p̃ ferre de¬
beas operib tuis. ꝑtinet enim pascha
ꝓpter occisionem ouis adfidẽ xp̃i &
sanguinem qͦ redempti sumꝰ. Hȩc au¬
tem fides oꝑib p̃ponenda ẽ. ut sit
qͦdammͦ suꝑ manũ aduersꝰ illos qui
inoperib legis gloriãbat᷑: dequa re a¬
postolus loquitur et multumagit qͥ
fidẽ operib si uult ante poni utex
ula pendeant opera bona atq abea
p̃ueniantur. ñ ut ipsa uelut meritis
bonorum operum retribui uideat᷑
lla enim adgrãm ꝑtinet. si autẽ grã
iã non exoꝑib. alioquin grã iam non
est gr̃a. Cum autẽ dimisit xluiii.¬
pharao populum ñ dedurit eos deus
ꝑuiam terrȩ philistim quia ꝓpe erat
dixit enim ds̃ nequando peniteat
ppłm cum uiderit p̃lium. et reuerta¬
tur megẏptum. Hic ostendit᷑ om̃a
fieri debere que consilio recte fieri

Expanded text:
Quid est quod ait, cum de pascha praeciperet: <et> Quid est quod ait, cum de pascha praeciperet: <et> erit tibi in signo super manum tuam? an intellegitur super opera tua, id est quod praeferre debeas operibus tuis? pertinet enim pascha propter occisionem ouis ad fidem Christi et sanguinem, quo redemti sumus. haec autem fides operibus praeponenda est, ut sit quodam modo super manum aduersus illos, qui in operibus legis gloriabantur. de qua re apostolus loquitur et multum agit, qui fidem operibus sic uult anteponi, ut ex illa pendeant opera bona atque ab ea praeueniantur, non ut ipsa uelut meritis bonorum operum retribui uideatur. illa enim ad gratiam pertinet; si autem gratia, iam non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. Cum autem dimisit Pharao populum, non deduxit eos deus uiam terrae Phylistiim, quia prope erat. dixit enim deus: ne quando paeniteat populum, cum uiderit proelium, et reuertatur in Aegyptum. hic ostenditur omnia fieri debere, quae consilio recte fieri
Abbreviated transcription (Latin):
infra ẽ non computetur. Non itaq qͦd ait
inseruitutẽ redigent eos & nocebunt illis
ad quadringentos annos referendũ est
tamqͣm ꝑtot anuos eos habuerint in
seruitute s referendi sunt quadringẽ¬
ti anni ad id qͦd dictum ẽ peregrinũ
erit semen tuũ interra non ꝓpria. qͥa
siue interra chanaan. suie inegypto
peregrinum erat illud semen ante qͣm ⁊¬
hereditatem sumerent terrã exꝓmis¬
sione dĩ quod factum ẽ postea quam
eregypto liberati sunt. ut hyꝑbaton hie
intelligatur et ordo uerboꝵ sit sciendo
scies qͥa peregrinum erit semen tuum
interra non ꝓpria quadringentis anniꝰ
llud autem int̾positum intelligat᷑
& in seruitutem redigent eos. et no¬
cebunt illis. ita ut ad quadringentos
annos tͦta interpositio ñ ꝑtineat. In
extrema enĩ parte annoꝵ summehꝰ
hoc ẽ post mortẽ ioseph factumẽ ut in
egypto ppłs dĩ durã ꝑageret seruitutẽ

Expanded text:
infra est, non computetur. Non itaque quod ait, infra est, non computetur. Non itaque quod ait, In servitutem redigent eos, et nocebunt illis, ad quadringentos annos referendum est, tanquam per tot annos eos habuerint in servitute; sed referendi sunt quadringenti anni ad id quod dictum est, Peregrinum erit semen tuum in terra non propria, quia siue in terra Chanaan siue in Aegypto peregrinum erat illud semen, antequam hereditatem sumerent terram ex promissione dei. quod factum est posteaquam ex Aegypto liberati sunt, ut hyperbaton hic intellegatur et ordo uerborum sit: sciendo scies quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria quadringentis annis, illud autem interpositum intellegatur: et in seruitutem redigent eos et nocebunt illis, ita ut ad quadringentos annos ista interpositio non pertineat. in extrema enim parte annorum summae huius, hoc est post mortem loseph, factum est, ut in Aegypto populus dei duram perageret seruitutem.
Abbreviated transcription (Latin):
ñ eẽ mirum qͦd insexcentis milib peditũ
egressus ẽ ppłs eregypto excepto cȩtero ap¬
paratuu bi et seruicia erant et serus mu¬
liebris & inbellis ȩtas. Quod ergo
dixit ds adabraham sciendo scies quia
peregrinum erit semen tuũ interra non
ꝓpria & inseruitutem redigent eos &
nocebunt illis quadringentis annis.
ñsic accipiendum ẽ tanquam in illa du¬
rissima seruitute quadringentos annos
dĩ ppłs fuerit. sed quia scriptum ẽ iny
saac uocabitur tͥ semen exanno natiui¬
tatis ysaac usq adannum egressionis
exegypto computantur anni quadrin¬
genti quinq. Cum gͦ de quadringentis
triginta detraxeris uiginiti quinq qͥ
sunt ad ꝓmissionẽ usq ad natum ysa¬
ac non mirum ẽ si quadringentos ⁊qͥnq
annos. summa solida quadringento ᷤᷤ uo¬
luit appellare scriptura que solet tem¬
pora ita nuncupare ut qͦd de summna ꝑ¬
fectioris numeri paululum excrescit aut

Expanded text:
non esse mirum quod in sexcentis millibus peditum non esse mirum quod in sexcentis millibus peditum egressus est populus ex Aegypto, excepto caetero apparatu, ubi et servitia erant, et sexus muliebris et imbellis aetas. Quod ergo dixit Deus ad Abraham, Sciendo scias, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria; et in servitutem redigent eos, et nocebunt illis quadringentos annos, non sic accipiendum est, tanquam in illa durissima servitute quadringentos annos Dei populus fuerit: sed quia scriptum est, In Isaac vocabitur tibi semen ; ex anno nativitatis Isaac usque ad annum egressionis ex Aegypto computantur anni quadringenti quinque. Cum ergo de quadringentis triginta detraxeris viginti quinque qui sunt a promissione usque ad natum Isaac, non mirum est si quadringentos et quinque annos summa solida quadringentos voluit appellare Scriptura, quae solet tempora ita nuncupare, ut quod de summa perfectioris numeri paululum excrescit aut
Abbreviated transcription (Latin):
anni uite ysaac suç id÷ centum octogĩ¬
ta. fiunt ducenti quinq tunc erat iacob
annorum centum uiginti. Nati sunt
enu sexagenario patre gemini ipse ⁊
esau. Post decẽ autem aunos intrauit ia¬
cob inegyptum cum eẽt annoꝵ centũ
triginta. Ioseph autem cũ ȩẽt̃ tͥginta no¬
uem: fuint ꝓuide anni aꝓmissione usq
adingressum iucob ingyptum dicenti
quindecim. Ioseph autẽ abillo tricesimo
& nono anno ȩtatis suȩ. inquo eũ pater
inegyptoinuenit uix̃ septuaginta et u¬
num annos qͥa om̃s ȩtatis eius annicen¬
tum decem fuerunt. Cum itaq ad du¬
centos quindecim annos accesserunt
septuagita unus fuint anni ducen¬
ti octoginta sex. restant centum qua
draginta quatuor uel quinq quib in¬
telligitur seruisse in egypto populꝰ isrł
post mortẽ ioseph. his annis quantum
multiplicari potueruit si fecunditas
hominis consideretur aduiuante illo qui
eos uoluit ualde multiplicari reperitur

Expanded text:
anni vitae suae, id est, centum octoginanni vitae suae, id est, centum octoginta, et fiunt ducenti quinque; tunc erat Jacob annorum centum viginti. Nati sunt enim sexagenario patre gemini, ipse et Esau. Post decem autem annos intravit Jacob in Aegyptum, cum esset annorum centum triginta, Joseph autem cum esset triginta novem. Fiunt proinde anni a promissione usque ad ingressum Jacob in Aegyptum ducenti quindecim. Joseph autem ab illo tricesimo et nono anno aetatis suae, in quo eum pater in Aegypto invenit, vixit septuaginta et unum annum, quia omnis aetatis ejus anni centum decem fuerunt. Cum itaque ad ducentos quindecim annos accesserint septuaginta unum, fiunt anni ducenti octdraginta quatuor vel quinque, quibus intelligitur servisse in Aegypto populus Israel post mortem Joseph. His annis quantum multiplicari potuerint, si fecunditas hominis consideretur, adjuvante illo qui eos voluit valde multiplicari, reperitur
Abbreviated transcription (Latin):
aperte dieit qͣm coluerunt interra egẏp¬
t anni quadringenti triginta. s aꝑte
dixit q̃m incoluerunt interra egypti.⁊¬
interra chanaan ipsi et patres eoꝵ. ac
ꝑhoc manifestum ẽ computandũ esse
tempꝰ etiam patriarcharum abrahȩ
ysaac. et iacob exqͦ peregrinare cȩpit
abrahã interra chanaan id÷ exilla ꝓ¬
missione inqua eius fidem laudat
apłs usq ad illud tempꝰ qͦ ingressus ẽ ifrł
inegẏptum. Toto quippe isto tempore pe¬
regrinati sunt patres interra chanaan.
et deinde semen isrł inegypto. ac sic com¬
pleti sunt quadringenti triginta anni.
aꝓmissione usq adexitum isrł eregyp¬
to. quando facta ẽ lex inmonte syna.
quȩ noninfirmat testamentum adeuacu¬
andas ꝓmissiones septuagesimo ⁊qͥnto
anno uitȩ sue abraham sic̃ scriptura dic̃
egressus ẽ interrã chanaan et genuit
ysaac cum eẽt annorũ centũ. Fiunt itaq
anni uiginti quinq exꝓmissione usq
adnatum ysaac. his adduntur omnes

Expanded text:
in terra Aegypti, anni quadringenti triginta, sed aperte dixit: quam incoluerunt in terra Aegypti Chanaan, ipsi et patres eorum. Ac per hoc manifestum est computandum esse tempus etiam patriarcharum Abrahae, Isaac et Jacob, ex quo peregrinari coepit Abraham in terra Chanaan, id est, ex illa promissione in qua ejus fidem laudat Apostolus, usque ad illud tempus quo ingressus est Israel in Aegyptum. Toto quippe isto tempore peregrinati sunt patres in terra Chanaan, et deinde semen Israel in Aegypto, ac sic completi sunt quadringenti triginta anni, a promissione usque ad exitum Israel ex Aegypto quando facta est lex in monte Sina, quae non infirmat testamentum ad evacuandas promissiones. Septuagesimo et quinto anno vitae suae Abraham, sicut Scriptura dicit , egressus est in terram Chanaan, et genuit Isaac cum esset centum annorum. Fiunt itaque anni viginti quinque ex promissione usque ad natum Isaac. His adduntur omnes
Abbreviated transcription (Latin):
induob p̃ceptis hoc ẽ dilectionis dĩ et
ꝓrimi tota lex pendet. ⁊deo moyses in
utrosq suũ desidium demonstrabat
indilectione scilicet dĩ ubi ait Si iN¬
ueni grãm inconspectu tuo ostende mͥ
temetipsum manifeste uideam te ut
sim inueniens grãm inconspectu tuo.

Expanded text:
in duobus praeceptis, hoc est dilectionis dei et in duobus praeceptis, hoc est dilectionis dei et proximi, tota lex pendet, ideo Moyses in utroque suum desiderium demonstrabat: in dilectione scilicet dei, ubi ait: si inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, manifeste uideam te, ut sim inueniens gratiam in cons
Abbreviated transcription (Latin):
sti mͥ scio te preomnib & grãm ha¬
bes apud me. Si ergo inueni grãm
inconspectu tuo ostende mͥ temet
ipsum manifeste uideã te ut sim
inueniens grãm ante te: et ut sciam
quia populus tuus ẽ gens hȩc qͦd
habet grecꝰ c̃nost os. hoc quidã
latimi interpretati sunt manifeste
cum scriptura non dixerit phade ros
otuit gͦ fortasse aptius dici. si inue¬
ni grãm inconspectu tuo ostende
m̃ temetipsum scienter uideam te
quib tierbis satis ostendit moyses qͦd
non ita uidebat dm̃ milla tanta fa¬
miliaritate conspectus ut desiderabat
uidẽ qm̃ ille om̃s uisiones dĩ quę
mortalium p̃bebantur aspectib et ex
quib fiebat sonus qͦ mortalis attingere¬
tur auditus. sic exhibebant᷑ assũpta
sic̃ ds uolebat specie qua uolebat ut ñ
meis ipsa uilo sensu corꝑis sentiretur
diuina natura quȩ inuisibilis ubiq
tota ẽ & nullo eontinetur loco: lquia

Expanded text:
dixisti: scio te prae omnibus, et gratiam hadixisti: scio te prae omnibus, et gratiam habes apud me. si ergo inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, manifeste uideam te, ut sim inueniens gratiam ante te et ut sciam quia populus tuus est gens haec. quod habet graecus fvwatwc, hoc quidam latini interpretati sunt "m ani f est e," cum scriptura non dixerit cpavspwt. potuit ergo fortasse aptius dici: si inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, scienter uideam te. quibus uerbis satis ostendit Moyses, quod non ita uidebat deum in illa tanta familiaritate conspectus, ut desiderabat uidere, quoniam illae omnes uisiones dei, quae mortalium praebebantur aspectibus et ex quibus fiebat sonus, quo mortalis adtingeretur auditus, sic exhibebantur adsumpta, sicut deus uolebat, specie qua uolebat, ut non in eis ipsa ullo sensu corporis sentiretur diuina natura, quae inuisibilis ubique tota est et nullo continetur loco. et quia
Abbreviated transcription (Latin):
ceret. cui ds̃ si cum illis eẽc ipse non par¬
ceret & tamen etiam ꝑangłm suũ se qͦ¬
dammꝰ abeis absente qͥ nusqͣm eẽ abses̃
potest implere sedic̃ qͦd patrib eoꝵ iu¬
rauit. tamqͣm ethic ostendens hoc se
ideo facere quia illis patrib iustis ꝓ¬
misit ñ qͦdisti digni essent. Quod gͦ
significauit nͥ forte ideo se non ẽẽ cum
eis qui dura ceruice sunt quia ñ eum
ꝓpicium & salubrem nͥ humilitas &
pietas capit.: ẽẽ audem dm̃ cum dure cet¬
uiciꝰ hominib nchsaliud qͣm uindican¬
do adẽẽ atq puniendo. Unde cum eo
mͦ malis non ad÷ parcendo fac̃. quoꝑ
tinet illud qͦd dicit᷑. Auerte faciem
tuam apeccatis meis. quia si aduer¬
tit euertit. Sicut enim fluit cera afa¬
ciȩ ignis sic pereant peccatores a faciȩ
dei. Et dixit moyses ad dominũ. cxxun¬
cce tu mͥ dicis deduc populum hunc
tu autem non demonstrasti mͥ quem
simul mittas mecum. tu autẽ dixi

Expanded text:
ceret, cui deus, si cum illis esset, ipse non parceret, cui deus, si cum illis esset, ipse non parceret. et tamen etiam per angelum suum se quodam modo ab eis absente, qui nusquam esse absens potest, inplere se dicit quod patribus eorum iurauit, tamquam et hic ostendens hoc se ideo facere, quia illis patribus iustis promisit, non quod isti digni essent. quid ergo significauit nisi forte ideo se non esse cum eis, quia dura ceruice sunt, quia non eum propitium et salubrem nisi humilitas et pietas capit? esse autem deum cum durae ceruicis hominibus nihil est aliud quam uindicando adesse atque puniendo: unde cum eo modo malis non adest, parcendo facit. quo pertinet illud quod dicitur: auerte faciem tuam a peccatis meis, U quia si auertit, euertit; sicut enim fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie dei. Et dixit Moyses ad dominum: ecce tu mihi dicis: deduc populum hunc: tu autem non demonstrasti mihi quem simul mittas mecum. tu autem mihi
Abbreviated transcription (Latin):
rissit. & non pocius ammonendo ⁊
cronmendo qͥd illum abeoꝵ suꝑ¬
plicio iruocanet. nec tam̃ etiã illo
intrrredente sine flagello discipline
populum dereliquit. nescio qͦ enim
inͦ ut sic cos diligeret ipse moyses ds̃
illos occultius diligebat qͥ manifesta
uoce t̾rebat. Ubi dic̃ ds̃ admoy ex¬
sen. yade ascende hinc tu et ppłs tuus
qͦs eduxisti deterra egypti int̾ram qͣm
uiraui abraham. ysaac. et iacob di¬
cens. Semin ur̃o dabo eam. conti¬
nuo tamqͣm adipsum moysen ad¬
huc loquatur occulta conu̾sione. q̃
grece apostrophȩ dicitur iã adipsũ
populũ loquitur dicens & simul¬
mittam angelum meum ante de.
& eiciet chananeum & amorreum.
& cetheum. & ferereum. & gerges¬
troducet te interram fluentem lac
⁊ mel. Hon enĩ ascendam tecũ qͥa
populus dure ceruicis esut ñ de¬
leam de inuia. magna sacram̃tri
mira ꝓfunditas tam qͣm maiorem
misericordiam posset angłs habe
qͣm dñs. qui populo dure ceruicis par¬

Expanded text:
xisset, et non potius admonendo et xisset, et non potius admonendo et exprimendo, quid illum ab eo supplicio revocaret. Nec tamen etiam illo intercedente, sine flagello disciplinae populum dereliquit. Nescio quo enim modo ut sic eos diligeret ipse Moyses, Deus illos occultius diligebat, qui manifeste terrebat, ubi dicit Dominus ad Moyet «Vade, ascende hinc tu et populus tuus quem eduxisti de terra Aegypti in terram quam iuravi Abraam et Isaac et Iacob dicens: Seminnuo tanquam ad ipsum Moysen adhuc loquebatur occulta conversione, quod Graece apostrophe dicitur. Jam ad ipsum populum loquitur, dicens: Mittam angelum meum ante te, et ejiciet Chananaeum, et Amorrhaeum, et Hethaeum, et Pheresaeum, et Gergestroducet te in terram fluentem lac et mel. Non enim ascendam tecum, quia populus dura cervice es, ut non deleam te in via. Magna sacramenti et mira profunditas, tamquam maiorem misericordiam posset angelus habere quam dominus, qui populo durae ceruicis par
Abbreviated transcription (Latin):
& iratus iram conteram eos. qͦdutrum
iubentis sit cũ ait sine me. an quasi
petentis utrumq uidetur absurdũ.
Iam et si uibebat ds̃ inobedienter famu¬
lus non parebat et dm̃ hoc aseruo.
uel ut ꝓbeneficio petere non decebat.
cũ presertim posset eos etiam ulo no¬
lente conterere: ille itaq ibi sensus in
promptu ẽ. qͦd his uerbis significaũ
ds̃ plurimum apud se ꝓ desse illi po¬
pulo quia sic abillo uiro diligeban¬
tur quẽ sic dñs diligebat. ut eo mͦ ã¬
moneremur cum merita nr̃a nos gra¬
uent ne diligamur adõ releuari noᷤ
apud eum illoꝵ meritis posse quos
diligit. Nam eum abomm potente di¬
citux homini sine me & conterã eos
quid aliud dicitur qͣm contererẽ eos.
nͥ diligerentur abste. Ita gͦ dictumẽ
sine me. ac si diceretur noli eos dilig̾e
& conteram cos quia ne id faciam
dilectio tua millo int̃cedit mͥ. ob¬
temꝑandũ autẽ esset domino dicen¬
ti. noli cos diligere si hoc uibendo di¬

Expanded text:
et iratus ira conteram eos. quod utrum et iratus ira conteram eos. quod utrum iubentis sit cum ait: sine me, an quasi petentis, utrumque uidetur absurdum. nam et, si iubebat deus, inoboedienter famulus non parebat, et deum hoc a seruo uelut pro beneficio petere non decebat, cum praesertim posset eos etiam illo nolente conterere. ille itaque ibi sensus in promtu est, quod his uerbis significauit deus plurimum apud se prodesse illi populo, quia sic ab illo uiro diligebantur, quem sic dominus diligebat, ut eo modo admoneremur, cum merita nostra nos grauant ne diligamur a deo, releuari nos apud eum illorum meritis posse quos diligit. nam cum ab omnipotente dicitur homini: sine me, et conteram eos, quid alinisi diligerentur abs te. Ita ergo dictum est, Sine me, ac si diceretur, Noli eos diligere, et conteram eos, quia ne id faciam dilectio tua in illos intercedit mihi. Obtemperandum autem esset Domino dicenti: Noli eos diligere, si hoc jubendo di
Abbreviated transcription (Latin):
pectaet. et totum hoc adidredit qͦd
apłs dic̃ exclamans. Quam inscruta¬
bilia sunt iudicia eius et inuestiga¬
biles uiȩ euis. Clade ascende hinc tiri cxxxu
populus tuus quem eduxisti de terra
egẏpti. ds̃ iratus dicere uidetur tu et po¬
pulus tiuuis quẽ eduxisti. Alioquin dixis¬
set tu & populusmeus quem eduxi de
terra egẏpti. sed illi qͣndo ydolum popo¬
scerunt ita locuti sunt. Moyses autem
hic homo qͥ eduxit nos deterra egypti
ñscimus quid factum sit ei. liberationẽ
suam inhominem constituendo defece¬
rant. hoc eis mͦ replicatur cum dicitur
ti & populus tuus quem eduxisti de
terra egẏpti. qͦd illis criminis ẽ ñ moy¬
si. Non enim aliud uolebat moyses nͥ
ut non in illo sed indomino spem pone¬
rent & domini miscłia se ingr̃arum ac¬
tione crederent abilla seruitutembera¬
tos. cuiꝰ tam̃ apud deum tanquã fide¬
lissimi famuli tantum erat meritum
ꝑillius grãm ut ei diceret Ds̃. sine me.

Expanded text:
spectet: et totum hoc ad id redit, quod spectet: et totum hoc ad id redit, quod Apostolus dicit exclamans, Quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles uiae eius. Vade, ascende hinc tu et populus tuus, quem eduxisti de terra Aegypti. deus iratus dicere uidetur "t u et populus tuus, quem eduxisti;" alioquin dixisset: tu et populus meus, quem eduxi de terra Aegypti. sed illi quando idolum poposcerunt, ita locuti sunt: Moyses enim hic homo, qui eduxit nos de terra Aegypti, non scimus quid factum est ei. liberationem suam in homine constituendo defecerant. hoc eis modo replicatur cum dicitur: tu et populus tuus, quem eduxisti de terra Aegypti, quod illis est crimini, non Moysi. non enim aliud uolebat Moyses, nisi ut non in illo, sed in domino spem ponerent et domini misericordia se in gratiarum actione crederent ab illa seruitute liberatos. cuius tamen apud deum tamquam fidelissimi famuli tantum erat meritum per illius gratiam, ut ei diceret deus: sine me,
Abbreviated transcription (Latin):
moyses qͦd tanta cede crediderit expi¬
andum qui eos sic diligebat ut ꝓeis illa
passe dictus sit aaron eur inpsum
uindicta nulla ꝓcesserit. neq eum
moyses int̃fici uissit omirem qui le¬
uitis euntib adportam etredeuntibꝰ
occurrisset armatis. neq cũ postea
factum ẽ qͦd scriptura dic̃ & ꝑcussit
dñs populum ꝓpt̃ facturã uituli quẽ
idem repetendo inculcatum ẽ. Non
enim dictum ẽ. et ꝑcussit dñs popu¬
lum ꝓpt̃ facturam uituli quẽ fece¬
runt sed quẽ fec̃ aaron. et tam̃ non ẽ
ꝑcussus aaron. quin etiam illud qͦd
desacerdotio enis ante peccatum eius
ds̃ p̃cipiebat impletum ẽ. & iussit et
ipsum ⁊ filios ablui et sic ordinati ft̃
insacerdotio. ita nouit ille cui par¬
cat usq ad commutationẽ inmeliꝰ.
et cui parcat ad tempus. qͣmuis eum
p̃scierit in melius nonmutari. et cui
non parcat ut mutetur inmelius. ⁊ cui
ñparcat ita ut nec mutationẽ eius ex¬

Expanded text:
Moyses, quod tanta caede crediderit expiMoyses, quod tanta caede crediderit expiandum, qui eos sic diligebat, ut pro eis ipasse dictus sit Aaron, cur in ipsum vindicta nulla processerit, neque cum Moyses interfici jussit omnem qui Levitis euntibus ad portam et redeuntibus occurrisset armatis, neque cum postea factum est quod Scriptura dicit, Et percussit Dominus populum propter facturam vituli, quem idem repetendo inculcatum est. Non enim dictum est, Et percussit Dominus populum propter facturam vituli, quem fecerunt, sed, quem fecit Aaron: et tamen non est percussus Aaron; quin etiam illud quod de sacerdotio ejus ante peccatum ejus Deus praecipiebat, impletum est. Sed jussit et ipsum et filios ablui; et sic ordinati sunt in sacerdotio. Ita novit ille cui parcat usque ad commutationem in melius; et cui parcat ad tempus, quamvis eum praescierit in melius non mutari; et cui non parcat ut mutetur in melius, et cui non parcat, ita ut nec mutationem ejus ex
Abbreviated transcription (Latin):
ipso ñ idagente forma uituli exierit qͦd
ideo ñẽ credendum hoc eum animodi¬
risse qͥa nec latere moysen possent qͥd
esset inuiro cum qͦ ds̃ loquebat᷑. & frẽm
demendacio non redarguit cxxxiii.
sipatus ẽ. Dissipauit enĩ eos aaron ut
ingaudium uenirent aduersatiis suis.
Notandũ ẽ quẽ admodũ illud totum
mali qͦd ppłs fecit ipsi aarontribuat᷑
qͦd eis consenserit adfaciendum qͦd ma¬
le petiuerant. Magis eñ dict̾um ẽ. dis¬
si pauit eos aaron qm̃ cessit eis quam
cdissipauerunt seipsi qui tantũ malũ
catum magnum. & fecerunt sͥ dos au¬
reos. & nc̃ si quidẽ remittis ilis pecca¬
tum ulorum remitte. Sin autẽ dele¬
me delibro tuo quẽ scripsisti. Securus qͥdẽ
hoc dirit ut aconsequentib ratiocinatio
coneludatur id÷ ut quia d̃s moysen ñ
deleret delibro suo populo peccatum re
mitteret. Ueruntamen aduertendũ ẽ
qͣntum malum in illo peccato ꝑspererit

Expanded text:
ipso non id agente forma vituli exierit? Quod ipso non id agente forma vituli exierit? Quod ideo non est credendum hoc eum animo dixisse, quia nec latere Moysen posset quid esset in viro, cum quo Deus loquebatur, et fratrem de mendacio non redarguit. CXLVI. sipatus est, dissipavit enim eos Aaron, ut in gaudium venirent adversariis suis. Notandum est quemadmodum illud totum mali quod populus fecit, ipsi Aaron tribuatur, quod eis consenserit ad faciendum quod male petierant. Magis enim dictum est, dissipavit eos Aaron, quoniam cessit eis, quam dissipaverunt se ipsi qui tantum malum catum magnum, et fecerunt sibi deos aureos, et nunc siquidem remittis illis peccatum illorum, remitte; sin autem, deleme de libro tuo quem scripsisti: securus quidem hoc dixit, ut a consequentibus ratiocinatio concludatur; id est, ut quia Deus Moysen non deleret de libro suo, populo peccatum illud remitteret. Verumtamen advertendum est quantum malum in illo peccato perspexerit
Abbreviated transcription (Latin):
demalicia qͣm dixit facere ppło suo.Ma¬
liciam hic pęnam intelligi uoluit sicu¬
ti ẽ estimata ẽ malicia exitus illoꝵ. Se¬
cundũ hanc dicit᷑ & bonũ. & malum.
adõ ñ secundum maliciam qua homi¬
nes mali sunt. Malus enĩ ds̃ ñ ẽ s maliᷤ
monii digito dĩ scriptas collisisse atq¬
fregisse. Magno tam̃ misterio figura¬
ta ẽ iteratio destamenti qm̃ uetꝰ fuerat
abolendum & constituendũ nouum.
N otandum sane qͣnta ꝓpopulo ad dm̃
supplicatione laborauerit qͥ tã seuerꝰ
ineo uindicando exstitit. Quod autẽ
inignem missum uitulũ fusilẽ con¬
triit. & ina qͣm sparsit qͣm ppło po¬
tum dedit. Quid nob̾ uidetur signifi¬
care iam alibi scͥpsimus inoꝑe contͣ
faustium manicheum. Et de cxxxii.¬
derunt mͥ & misi inignẽ et exut uitu¬
lus. hic incompendio locutus ẽ ñ di¬
cens qͦd ipse formauerit ut exiret ui¬
tulus fusilis anexcusationis causa
timendo mentitus ẽ. tanqͣm ipse in
ignem periturum aurum ꝓiec̾it atq

Expanded text:
malitia quam dixit facere populo suo. Malitiam hic poenam intelligi voluit, sicuti est, Aestimata est malitia exitus illorum . Secundum hanc dicitur bonum et malum a Deo , non secundum malitiam qua homines mali sunt. Malus enim Deus non est; sed malis monii digito Dei scriptas collisisse atqfregisse; magno tamen mysterio figurata est iteratio testamenti, quoniam uetus fuerat abolendum et constituendum nouum. notandum sane quanta pro populo ad deum supplicatione laborauerit, qui tam seuerus in eos uindicando extitit. quod autem in ignem missum uitulum fusilem contriuit et in aquam sparsit, quam populo potum dedit, quid nobis uideatur significare, iam alibi scripsimus in opere contra Faustum Manichaeum. Et dederunt mihi; et misi in ignem et exiit uitulus hic. conpendio locutus est non dicens quod ipse formauerit, ut exiret uitulus fusilis. an excusatiotimendo mentitus est, tanquam ipse in ignem periturum aurum projecerit, atque
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt tabulȩ testimonii. future in
urha nimirum omnia cȩtera que p̃cep̃
ds̃ erulis decẽ preceptis que duab tabu¬
lis conscripta sunt pendere intelligunt᷑
sidiligent̃ querantur & bene intelligan¬
tur. quomͦ hec ipsa rursus decem p̃cepta
Quod uibet aaron inaures demi ab exiui.
aurib urorũ atq filiarũ unde illis fa¬
ceret deos. ñ absurde intelligitur diffici¬
lia preciꝑe uoluisse uthoc mͦ eos abilla
intencione reuocaret. factum tam̃ illd̃
ipfũ difficile ut eẽt aurum ad facien¬
dum ydolum ꝓpt̃ eos notandũ pu¬
taui qui contristantur si qͥd tale ꝓpt̃
uitã ȩternam diuinitus fieri uel equo
animo tolerari iubent᷑. Dñs exrix
indicans moysi qͥd fecerit deuitulo po¬
pulus. hoc ẽ deydolo qͦd exauto suo fe¬
cerant dic̃ eos dixisse hui di tui isrł qͥ
eduxerunt te deterra egypti qͦd eos di

Expanded text:
dicuntur tabulae testimonii futurae in dicuntur tabulae testimonii futurae in arca. nimirum omnia cetera, quae praecepit deus ex illis decem praeceptis, quae duabus tabulis conscripta sunt, pendere intelleguntur, si diligenter quaerantur et bene intellegantur, quomodo haec ipsa rursus decem praecepta etae. Quod iubet Aaron inaures demi in auribus uxorum atque filiarum, unde illis faceret deos, non absurde intellegitur difficilia praecipere uoluisse, ut hoc modo eos ab illa intentione reuocaret; factum tamen illud ipsum difficile, ut esset aurum ad faciendum idolum, propter eos notandum putaui, qui contristantur, si quid tale propter uitam aeternam diuinitus fieri uel aequo animo tolerari iubeatur. Dominus indicans Moysi quid fecerit de uitulo populus, hoc est de idolo quod ex auro suo fecerant, dicit eos dixisse: hi dii tui, Israhel, qui eduxerunt te de terra Aegyp
Abbreviated transcription (Latin):
ergenere carnis ñdiceret apłs. Uidete isrł
scdm carnem ubi ꝓfecto significat ẽẽ isrł¬
scđm spm̃ qͥin abscondito uideus ẽ. &
circumcisione cordis. Sic gͦ me lius
fortasse distinguitur testamentũ ȩter¬
num inme: ut deinde alius sensꝰ sit.
petra significabat . xp̃m. Honergo ita
iungendum ẽ testamentũ ȩternum
inme et filiis isrł tanqͣm indõ et filuis
ifrł sit hoc testamentum. S testam̃tũ
eternum inme quia in illo ꝓmissa est
requies ȩterna. et filiis isrł signumẽ
ȩternum. qͥa filii isrł acceꝑunt ob¬
seruandũ signum qͦ requies signifi¬
catur eterna ueris isrłitis hoc ẽ filuis
ꝓmissionis et uisuris dm̃ facie ad
faciem sicuti ẽ. Et dedit moysi cxxuii.¬
statĩ utcessauit loqͥ adeũ inmonte
sẏna duas tabulas testimonii tabu¬
las lapideas scriptas digito dĩ cum
tam multa locutus sit ds̃. Duȩ tam̃
tabulȩ dantur moysi lapideȩ quȩ

Expanded text:
ex genere carnis, non diceret apostolus: uidete Israhel ex genere carnis, non diceret apostolus: uidete Israhel secundum carnem. ubi profecto significat esse Isrm qui in abscondito Iudaeus est et circumcisione cordis. sic ergo melius fortasse distingitur: testamentum aeternum in me, ut deinde alius sensus sit petra significabat Christum. non ergo ita iungendum est: testamentum aeternum in me et filiis Israhel, tamquam in deo et filiis Israhel sit hoc testamentum, sed: testamentum aeternum in me — quia in illo promissa est requies aeterna — et filiis Israhel signum est aeternum, quia filii Israhel acceperunt obseruandum signum, quo requies significatur aeterna ueris Israhelitis, hoc est filiis promissionis et uisuris deum facie ad faciem sicuti est. Et dedit Moysi statim ut cessauit loqui ad eum in monte Sina duas tabulas testimonii, tabulas lapideas scriptas digito dei. cum tam multa locutus sit deus, duae tamen tabulae dantur Moysi lapideae, quae