comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quitas temporis quȩ saturni nomine significat᷑.
quicꝗd gignit ipsa consumat: uł sic̃ ide opinat᷑ uar¬
ro. qd̾ ꝑtineat saturnus ad semina. q̃ int̾ram de qͣ
oriunt᷑ iterum recidant. Itemq alii alio mͦ. ⁊ simi¬
lit̃ cetera. Et tam̃ theologia fabulosa dr̃: et cũ oĩb
huicemodi intp̃tationib suis rep̃hendit᷑. abicitꝰ.
impbat᷑. Nec solum a natural quȩ philosophor
ẽ. uetum etiam ab ista ciuil de qua agimꝰ. quȩ
adurbes popłosq asserit᷑ ꝑtinẽ. eo qdđ de diis in¬
digna confinxerint merito repudiancta discẽnit᷑:
eo nimirum consilio. ut qm̃ acutissimi homines.
atq. doclissimi aquib ista conscripta sunt. ambas
impbandas intelligebant. et illam scilicet fabulo¬
sam. ⁊ istam ciuilem illam uͦ audebant imꝑbare.
stam ñ audebant. illam culpandam ꝓposuerunt.
hane cł simile compatandã exposuerunt. ñ ut hec

Expanded text:
quitas temporis, quae Saturni nomine significatur, quitas temporis, quae Saturni nomine significatur, quidquid gignit ipsa consumat, uel, sicut idem opinatur Varro, quod pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum recidunt. Itemque alii alio modo et similiter cetera. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur inprobatur, nec solum a naturali, quae philosophorum est, uerum etiam ab ista ciuili, de qua agimus, quae ad urbes populosque adseritur pertinere, eo quod de dis indigna confinxerit, merito repudianda discernitur, eo nimirum consilio, ut, quoniam acutissimi homines adque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas inprobandas intellegebant, et illam scilicet fabulosam et istam ciuilem, illam uero audebant inprobare, hanc non audebant; illam culpandam proposuerunt, hanc eius similem conparandam exposuerunt, — non ut haec
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt om̃s istos deos homines fuisse: Sic eñ sunt
t̃rigene: sic̃ eis mater ẽ tr̃a. Inuera aũt theologia: o¬
pus di ẽ tr̃a. ñ mat̾. Ueruntam̃ qͦ qͦmͦ sacra eiꝰ interp̃¬
tent̾. et referant ad rerũ naturam. uiros muliebria
pati ñ ẽ scdm naturam: s contra naturam. Hic mor¬
b. hoc crim̃. hoc dedecꝰ ht̃ int̾ illa sacra ꝑfessionẽ.
qd̾ in uiciosis hominũ morib tux ht̃ int̾ torm̃ta con¬
fessionẽ. Demde si ista sacra quȩ scenicis turpitu¬
dinib conuincunt᷑ eẽ fediora. hinc excusant̾ atq
purgant᷑ qd̾ hñt int̃p̃tationes suas quib ostendant
itrũ significare nat᷑am: ctr ñ etiam poetica similit
excusent᷑ atq purgent᷑: Multi enim et ipsa ad eundẽ¬
dm̃ modum interp̃tati sunt usq adeo. ut qd̾ ab
eis inmanissimũ ⁊ infandissimũ dr̃ saturnũ suos
filios deuorasse. ita ñnulli interp̃tent᷑. qd longin¬

Expanded text:
dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia opus Dei est terra, non mater. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: uiros muliebria pati non est secundum naturam, sed contra naturam. Hic morbus, hoc crimen, hoc dedecus habet inter illa sacra professionem, quod in uitiosis hominum moribus uix habet inter tormenta confessionem. Deinde si ista sacra, quae scaenicis turpitudinibus conuincuntur esse foediora, hinc excusantur adque purgantur, quod habent interpretationes suas, quibus ostendantur rerum significare naturam: quur non etiam poetica similiter excusentur adque purgentur? Multi enim et ipsa ad eundem modum interpretati sunt, usque adeo ut, quod ab eis inmanissimum et infandissimum dicitur, Saturnum suos filios deuorasse, ita nonnulli interpretentur, quod longin
Abbreviated transcription (Latin):
possunt Nescimus quid agant: s scimꝰ ꝑquales a¬
gant Nouimus autem quȩ agant᷑ inscena. qͦ nunꝗ
ł in choro meretricum abscisus ł molł intrauit: Cũ
etiam ipsa turpes ⁊ in fames agunt. Neq cnim abhe¬
nestis agi debuerunt. Quȩ sunt gͦ illa sacra. quibus
agendis tales elig̃ sc̃tas. quales nec timelica mle d¬
dam sicut auint. id ẽ naturaliũ rationũ int̃p̃tationes:
Quasiuͦ nos in hac disputatione phisiologiã q̃rimꝰ. et
ñ theologiam. idest rationem ñ naturȩ s dĩ. Quãuis
enĩ qͥ uerꝰ ds̃ ẽ. non opinione s natura ds̃ sit. ñ tñ¬
omĩs natura ds̃ ẽ: quia ⁊ hominis ⁊ pecoris. ⁊ arbo¬
ris. ⁊ lapidis utiq natura ẽ. quoꝵ nicħ ẽ ds̃. Si aũt
interp̃tationis huiꝰ qñ agit᷑ de sacris matris dõꝵ
caput ẽ certe qd̾ mat̃ dõꝵ t̃ra ẽ. qͥd ultra querimus:
qͥd cetera ꝑscrutamur: qͥd euidentiꝰ suffragat᷑ cis qͥ

Expanded text:
possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales apossunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se addam, sicut aiunt, id est naturalium rationum, interpretationes. Quasi vero nos in hac disputatione physiologiam quaeramus, et non theologiam; id est rationem, non naturae, sed Dei. Quamvis enim qui verus Deus est, non opinione, sed natura sit omnis natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum, caput est certe quod Mater deum terra est, quid ultra quaerimus, quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur eis, qui
Abbreviated transcription (Latin):
sor quos gallos uocant. infelicitate deplorat᷑ Hȩc
cum deformiora sint omĩ scenica feditate. qͥd ẽ qd
fabulosa dc diis figmenta poctarum ad theatrum ui¬
delicet ꝑtinentia. uelut secernere nitunt᷑ a ciuilithe¬
ologia. quam ꝑtinẽ ad urbem uolunt. quasi ab
honestis ⁊ dignis indigna et turpia: Itaq potius
ẽ uñ grẽ debeantur histrionib qͥ oculis hominũ
peꝑcerunt. nec omnia spectaculis nudauerunt. q̃
facrarũ ediũ parietib o̾culunt᷑. Quid de sacris eoꝵ
boni sentiendum ẽ. quȩ tenebris oꝑiunt᷑: cũ tam
sint decestabilia quȩ ꝓferuntur in lucem: Et cert
qͥd in occulto agant ꝑ abscisos et molles: ipsi uideñt.
Sosdem tam homines infelicit̃ ac turpit̾ eneruatos d¬
q corruptos: occultare minime potuerunt. Esuade¬
ant cui possunt se aliquid sc̃m ꝑtales agere homines
quos inter sua sacra numerari atq uersari negare ñ

Expanded text:
isorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec isorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod fabulosa de dis figmenta poetarum ad theatrum uidelicet pertinentia uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles, ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tũ. Quib mericis. etiam ferunt &̃ honores me¬
ruisse diuinos. ħ si poetȩ fingerent. si mimi age¬
rent. ad fabulosam theologiam dicerent᷑ ꝓculdubio
ꝑtinere: et a: ciuilis theologiȩ dignitate separan¬
da iudicarent᷑. Cum uͦ ħ dedccora. ñ poetarum sed
idẽ ñ fabulose s cuuł theologiȩ atanto auctore ꝓ¬
dunt᷑. ñ frustra hystriones ludicris artib fingunt
dõrum quȩ tanta ẽ turpitudinem: s plane frustia
sacerdotes uelut sacris ritib conant᷑ fingere deoꝵ q̃
nulla ẽ honestatem. Sacra sunt iunonis. et ħ in eiꝰ
dilecta insula samo celebrant᷑: uͥ nuptum data c̃
ioui. Sacra sunt cereris: uͥ aplutone rapta ꝓserpina
querit᷑. Sacra sunt ueneris: uͥ amatꝰ eiꝰ adon apͥno
dente extinctꝰ iuuenis formosissimꝰ plangit᷑. Sacra
st̃ matris dõꝵ uͥ athis pulcher adolescens ab eadi¬
lectꝰ ⁊ muliebrizelo abscisus. etiam hominũ absa¬

Expanded text:
mentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores mementum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Cum uero haec dedecora non poetarum, sed id est non fabulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum absc
Abbreviated transcription (Latin):
ipse uicisset. de stirpe templi sibi cenam pararet.
amicamq conduceret: si autem uictoria herculis
fieret. hoc idẽ de pecuma sua uoluptati herculis
exhiberet. Deinde cum a se ipso tanqͣm ab hercule
uictꝰ eẽt: debitam cęnam ⁊ nobilissimã meretricẽ
laurentinã deo herculi dedit. At illa cumdormis¬
set intemplo. uidit in somnis herculẽ sibi ẽc̃ cõ¬
mixtum. sibiq dixisse qd̾ inde descendens cui pͥmũ
iuuem obuia fieret. apud illum eẽt sũptura merce¬
dem: quam sibi ciede deb̾et abhercule ꝑsolutam.
Ac sic abeunt. cumpͥmꝰ iuuenis ditissimꝰ tauracius
occurrisset. cãq dilectam secũ diutiꝰ habuisset: illa
herede defunctꝰ ẽ. Quȩ amplissimã ad epta pecuniã.
ne diuinȩ mercedi uidet᷑ ingrata. qd acceptissimũ
putauit ẽẽ numinib. ppłm romanũ etiã ipsa scͥp¬
sit heredẽ. Atq illa ñ comparente: inuentũ ẽ testa¬

Expanded text:
ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testa
Abbreviated transcription (Latin):
diligentia homines fuisse mortalesq conscripsit:
Epulones etiam dos parasitos iouis. ad eiꝰ m̃sam qͥ
constituerunt. qͥd aliud qͣm mimica sacra eẽ uolue¬
runt: Nam parasitos iouis ad eiꝰ conuiuiũ ad hibi¬
tos. simimꝰ dixisset. utiq risum quesisse uideret᷑.
Uarro dixit. Non irridẽt deos: s cum cõmenda¬
ret hoc dix̃. Diuinarũ ñhumanarũ rerũ libri.
hoc eum scripsisse testant᷑: nec uͥ ludos scenicos
exponebat. s u̾ capitolina iura pandebat. Deniq¬
a talib uincit᷑ et fatet᷑. sic̃ forma humana deos fe¬
cerunt. ita eos delectari humanis uoluptatib cre¬
didisse. Non enim ⁊ maligni sp̃c suonegocio defue¬
runt: tit has noxias opiniones humanarũ m̃tiũ
ludificatione firmarent. Uñ etiam illud ẽ qd̾ her¬
culis edituus ociosus atq feriatꝰ lusit tesseris. se¬
cũ itiraq manti alternante: inuna constituens her¬
culẽ. mnaltera seipsum. Sub ea conditione: tt si

Expanded text:
diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si
Abbreviated transcription (Latin):
berbem merturiũ poctȩ hñt pontifices ñ hñt: Nunqͥd
pͥapo mimiñ etiam sacerdotes enormia pudenda fe¬
cerunt: An alit̾ stat adorandꝰ in locis sacris: quã ꝓce¬
dit ridendꝰ intheatris: Num saturnꝰ senex. apollo
epheb ita ꝑsonȩ sunt hystrionũ. ut ñ sint statue
delubroꝵ: Cur forculus qui forib p̃est. et lim̃tinꝰ
qͥ limini. di st̃ masculi. atq int̾ hos cardea femina
ẽ. q̃ cardinem seruat: Nonne ista inrerũ diuinarũ
libris reꝑiunt᷑ quȩ graues poetȩ suis carminib in¬
digna duxerunt: Nunqͥd diana theatrica portat
arma. ⁊ urbana simplicit̃ uirgo ẽ: Nunqͥd scenicꝰ
apollo citharista ẽ. ⁊ abhac arte delphicus uacat:
S ħ honestiora sunt incomparatione turpioꝵ. Qd
de ipso ioue senserunt. qͥ eiꝰ nutricem in capitolio
posuerunt: Nonne atcestati sunt euemero. qui
om̃s tales deos ñ fabulosa garrulitate. s historica

Expanded text:
bem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? Numquid bem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? Numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex, Apollo ephebus ita personae sunt histrionum, ut non sint statuae delubrorum? Quur Forculus, qui foribus praeest, et Limentinus, qui limini, di sunt masculi, adque inter hos Cardea femina est, quae cardinem seruat? Nonne ista in rerum diuinarum libris reperiuntur, quae graues poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica
Abbreviated transcription (Latin):
sophis: quam cum poetis. Non gͦ nulla cam poetis.
Ettam̃ alio loco dicit generationib dõr. magio ad poe¬
tas quam adphisicos fuisse ppłos inclinatos. Hic
enim dixtt. qͥd ficri debcat: ibi quid fiat Fhisicos
dix̃ utilitatis causa scripsisse: poetas delectationie
Ac ꝑhoc ea quȩ apoetis conscripta popłi seqͥ ñ debent
crimina sunt dõrum: quȩ tam̃ delectant et ppłos
et deos. Delectationis enim causa sic̃ dic̃ scribunt
dignitatis ⁊ turpitudinis plena. Et ħ tota q̃ me¬
rito culpanda ⁊ respuenda iudicat᷑: parg huiꝰ c̃.
quȩ colenda et obseruanda censet᷑. Non sane pars
in congrua sicut ostendere institui. et quȩ abtimũ¬
so corpore aliena importune illi conexa atq sus¬
pensa sit: s omĩno consona ⁊ tanquam eidẽ corpo¬
ris m̃brum conuenientissime copulat. Quid enĩ
aliud ostendunt illa simulachra. formȩ. etates.
serus. habitꝰ dõꝵ : siunqͥd barbatum iouem. im¬

Expanded text:
sophis quam cum poetis. Non ergo ulla cum poetis. sophis quam cum poetis. Non ergo ulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat, ibi quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse, poetas delectationis. Ac per hoc ea, quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum, quae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt dignitatis et turpitudinis plena, et haec tota, quae merito culpanda et respuenda iudicatur, pars huius est, quae colenda et obseruanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab uniuerso corpore aliena inportune illi conexa adque suspensa sit, sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum conuenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra formae aetates sexus habitus deorum? Numquid barbatum Iouem, i
Abbreviated transcription (Latin):
illa quȩ ñ histriones s sacerdotes agunt. ab omi et de¬
decore purgata ⁊ aliena. Hoc suta cẽt: nunqͣm thea¬
tricas turpitudines in coꝵ honorẽ qͥsqͣm celebran¬
das eẽ censeret. nunqͣm eas ipsi dii p̃cipent sibimet
exhiberi. S idõ nichil pudet ad obsequiũ doꝵ talia
gerere in theatris: qr similia gerunt᷑ intemplis. pe¬
niq cũ memoratꝰ auctor ciuilem theologiam a fabu¬
losa et nauirali terciam qͣndam sui generis distin¬
guere conarct᷑: magis eam exutraq temꝑatã qͣm ab
utraq separatam intelligiuoluit. Ait enim ea q̃ scri¬
bunt poetȩ minꝰ eẽ. quam ut ppłi sequi abeant:
que autẽ philosophi. plusqͣm ut ea uulgꝰ scrutan
expediat. Quȩ sic abhorrent inquit: ut tam̃ exut̾q
gene ad ciuiles tationes assumpta sint ñ pauca. Qua¬
re querunt cõmunia cum ꝓp̾is una cumcinlib scri¬
bemꝰ. E quib maior societas debet ec̃ nob̾ cumphilo¬

Expanded text:
illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse deilla, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. Quare quae erunt communia, una cum propriis ciuilibus scribemus; e quibus maior societas debet esse nobis cum philo
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ criminũ. ludos indiuinis reb amplectit᷑. Nla
de diis nefanda sigmenta hominũ carminib pso¬
nat ħ ea dõꝵ ipsorum festiuitatib consecrat facino¬
ia.⁊ flagitia numinũ. illa cantat: ħamat. Illa pno¬
dit aut fingit: ħ autem aut atcestat᷑ ueris. aut ob¬
ledat᷑ et falsis Ambe turpes. ambeq damnabile
hmnecine uita eterna sꝑabit. undc istabiriie cẽ¬
porałq polluit᷑: Anuͦ uitam polluit consortiũ nefari¬
oꝵ hominũ. si se inserant affectionib et assensionib
nrĩs:. ⁊ uitam ñ polluit societas demonũ. qͥ colunt᷑ cri¬
minib suis: Si ueris quam mali Si falsis qm male :
hȩc cũ dicimꝰ. uideri fortasse cuipiam nimis ignarohaꝵ
rerũ potest. ea sola de diis talib maiestati indigna di¬
iune. et ridicula decestabiliaq celebrari. q̃ poeticis
cantant᷑ carminib ⁊ ludis scenicis actitant᷑:. sacia u̾

Expanded text:
eorum criminum ludos, in divinis rebus amplectitur. Illa eorum criminum ludos, in divinis rebus amplectitur. Illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat, hec deorum ipsorum festivitatibus consecrat. Facinora et flagitia numinum illa cantat, hec amat. Illa prodit aut fingit, hec autem, aut attestatur veris, aut oblectatur et falsis, ambe turpes, ambeque damnabileHincine uita aeterna sperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero
Abbreviated transcription (Latin):
nec aliis ludos exhibeatis. quam quib uictimas ĩ¬
molatis. Quanto liberꝰ subtiliusq ista duideres.
dicens alios eẽ deos naturales. alios abhominib in¬
stitutos. s de institutis aliud habere litteras poeta¬
micas consortio falsitatis. ut grate sint utreq de
eant. de qua postea disserendum ẽ. placet ne tandẽ
uitam ȩternam peti. aut sꝑari adiis poeticis. thea¬
tricis. ludicris. scenicis: Ausit: immo auertat ds̃
uerus tam immanẽ sacrilegamq dementiã. Quid:
Abeis diis quib ħ placent. et quos hȩc placant. cu
eoꝵ illic crimina frequentent᷑ uita eterna poscen¬
da t̃: Nemo ut arbitror. usq ad tantum pcipitũ
furiosissime impietatis insanit. Nec fabulosa gͥ.
nec ciuili theologia: sempiternam qͥsqͣm adipiscit᷑ ui¬
tam. Illa enim de diis turpia fingendo seminat:
hȩc fauendo metit. Illa mendatia spargit: hec col¬
ligit. Illa res ditinas falsis criminib insectat᷑: hec

Expanded text:
nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas imnec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetamicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque cant, de qua postea disserendum est, placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari a diis poeticis, theatricis, ludicris, scenicis? Absit: imo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. Quid, ab eis diis, quibus haec placent, et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, vita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. nec civili theologia, sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Illa enim de diis turpia fingendo seminat, hec favendo metit. Illa mendacia spargit, hec colligit. Illa res divinas falsis criminibus insectatur, hec
Abbreviated transcription (Latin):
quam sint res diuimȩ abhumanis nugis atꝙ ĩ¬
daciis dirimende. s uiciosissimas ppłoꝵ opiniones et ꝯ¬
suetudines insuꝑsticionib publicis uereris offendere.
quas a dõꝵ natura ab horrere. ł taliũ quales in huꝰ
mundi elementis humani animi suspicat᷑ infirmitas
⁊ sentis ipse cũ eas usq qͣq consideras: et omĩs urã
litteratura circumsonat. Q d hic agit humanũ. qͣm¬
uis excellentissimũ ingenium: Quid t̾ humana licet
multiplex ingensq doctrina. inhis angustiis suffra¬
gat᷑: Naturales deos cołe cupis: ciuiles cogeris. Inue¬
iusti alios fabulosos. in quo liberiꝰ qd̾ sentis etiomas:
uñ et istos ciuiles uelis nołue ꝑfundas. Dicis qͥppe
fabulosos accõmodatos eẽ ad theatrum. naturales
ad mundum. ciuiles ad urbem. cũ mundꝰ opus sit
diuinũ. urbes uͦ et theatra. oꝑa sint hominũ: nec alii
dii rideant᷑ intheatris. quam qͥ adorant᷑ intemplis.

Expanded text:
quam sint res diuinae ab humanis nugis adque menquam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis,
Abbreviated transcription (Latin):
uideat cuipalmam dedit: Utiq scđę quam sup̃
dixit eẽ philosophor. Hanc enim ꝑtinẽ testatur
ad mundum: quo isti nicħ ẽẽ excellentius opinantꝰ
in reb. Ouas uͦ illas theologias. pͥmam ⁊ terciã
theatri scilicet atq tirbis distinxit ac iunxit.
Uidemus enim non continuo qd e urbis. posse
ꝑtine ⁊ admundũ: quamuis urbes eẽ uideamꝰ
inmundo. fieri enim potest utt ĩurbe scd̾m fal¬
sas opiniones ea colant᷑ ⁊ ea credant᷑: quoꝵ im
mundo ł extra mundũ natura sit nusqͣm. T̃ ha¬
trum uͦ u̾ ẽ.nisi in urbe: Qs theatrum institu¬
it isi ciuitas: ꝓpt̃ qͥd instituit. nisi ꝓpt̾ ludos
scenicos : Ubi sunt ludi scenici. nͥ in reb diui¬
nis. de quib hilibri tanta sollertia conscribunꝰ
m̃us. ⁊ sine ulla dubitatione doctissimꝰ. s tñ homo
ñ ds̃. nec spũ dei aduidenda et annuntianda d¬
uina. inueritatem lib̾tatẽq subuectꝰ cernis qͥdẽ

Expanded text:
uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntumus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem
Abbreviated transcription (Latin):
Uideo qͥdem cur debeat discerni fabulosum. q falfũ.
qr turpe qr indignum ẽ. Naturale autẽ a ciuili uel¬
le discernere᷑: quid ẽ aliud quam etiam ipsumq¬
uile fateri eẽ m̃dosum: Si enim illud naturale ẽ.
qͥd ht rep̃hẽsioĩs ut excludat᷑: Si autem hoc qd̾ q¬
uile dr̃ naturale non ẽ. qͥd habet meriti ut admt¬
tat᷑: Hec nempe illa causa ẽ. quare pͥus scripsent
de reb humanis. posterius de diuinis: qm̃ indi¬
uinis reb ñ naturam dõꝵ. s hominũ instituta
secutꝰ ẽ. Intueam̃ sane et ciuilẽ theologiam. Tertiũ
genus ẽ inquit: quod inurbib ciueᷤᷤ maxime sac̃¬
dotes nosse atq ad ministrare debent. In quo ẽ qd̃
deos publicȩ sacra ac sacrificia colere. et facere quẽ¬
q par sit. Adhuc quod scquit᷑ attendamꝰ. Prima
in quit theologia. maxime accõmodata ẽ ad thea¬
trum. scđa ad mundum. tercia ad urbẽ. Quis ñ

Expanded text:
Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo est, quos deos publice, <quae> sacra ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non
Abbreviated transcription (Latin):
controuersias cõmemorauit. ꝑ quos facta ẽ dis¬
sidentium multitudo sectarũ. Remouit tam̃ hoc¬
genus a foro id est appłis: scolis uͦ et parietib clausit.
Tilud autem pͥmum m̃dacissimũ atq turpissimum:
a ciuitatib ñ remouit. Oreligiosas aures ppłares:
atq inhis etiam romanas. Qd de diis ĩmortalib
philosophi dispitant: ferre ñ possunt. Quod ũ
poete canunt. et histriones agunt. qr contra dignita¬
tem ac naturam immorraliũ ficta st̃. qr ñ mͦ in hoĩem
s etiam in contemptissimũ hominẽ cad̾e possunt: ñ
solum ferumt. s etiam libent̃ audiunt. Neq id tantũ:
s diis quoq ipsis ħ placere. ⁊ ꝑhȩc eos placandos eẽ
decernunt. Dixeric aliquis. ħ duo genera mithycon.
⁊ phisicon. ide fabulosum atq naturale. discernamꝰ
abhoc ciuili de quo nunc agit᷑. uñ illa ⁊ ipse discre¬
uit: iamq ipsum cile uideamus qualit̃ explicct

Expanded text:
controuersias commemorauit, per quos facta est discontrouersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamgenus a foro, id est a populis; scholis vero et parietibus clausit: illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. O religiosas aures populares, atque in his etiam Romanas! Quod de diis immortalibus philosophi disputant, ferre non possunt: quod vero poetae canunt, et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtissimum hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum, sed dis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet.
Abbreviated transcription (Latin):
rint. Demiq in hoc omnia diis attribuunt᷑. q̃ ñ mͦ
in hominẽ: s etiam q̃ in contemptissimũ homi¬
nem cade possunt. Hic certe uͥ potuit uͥ ausus ẽ.
u impunitũ putauit: quanta m̃dacissimis fa¬
bulis naturȩ dõrum fieret iniuria. sine caligine
ulliꝰ ambiguitatis exp̃ssit. Loquebatur enim ñ de
natural theologia. ñ de ciuili s de fabulosa: qͣm
lib̾e a se putauit ẽẽ culpandam. Uideamus qͥd de
altera dicat. Scd̾m genus ẽ inquit qd demonstrau:.
de qͥ multos philosophi libros reliquerunt. Inqͥb
ẽ. dii qͥd sint. uͥ qd̾ genꝰ. quale. a qͥdam tp̃r. an asẽ¬
piterno fuerint dii. ex igne sint ut credit heraclitꝰ
an ex numerisut pitagoras: anex athomis. ut att
epicurus. Sic alia quȩ facilius intra parietes insco¬
la: quam extra iforo ferre possunt aures. Nichil
in hoc genere culpauit. quod phisicon uocant.
⁊ ad philosophos ꝑtinet. T̃ antum qd̾ eoꝵ int̾ se

Expanded text:
homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim non de naturali theologia, non de ciuili, sed de fabulosa, quam libere a se putauit esse culpandam. Videamus quid de altera dicat. \'Secundum genus est, inquit, quod demonstraui, de quo multos libros philosophi reliquerunt; in quibus est, di qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore an a sempiterno fuerint di; ex igni sint, ut credit Heraclitus, an ex numeris, ut Pythagoras, an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse: si nouamipse conderet ciuitatẽ. Qͥa uͦ iã
ueterem inuenerat: ñ se potuisse nͥ eiꝰ consuetu¬
dinẽ sequi. Demde illud quale ẽ. qd̾ tria gene¬
ra theologiȩ dicit ec̃ id est rationis. quȩ de diis
explicat᷑. eoꝵq unum mithy conappellari. alt̃m
fisycon. terciũ ciuile: Latine si usus admitteret
genꝰ qd̾ pͥmũ posuit fabulare appellaremꝰ. s fa¬
bulosum dicamꝰ. Afabuł enim mythicon dictũ
turale dicat᷑: iam ⁊ consuetudo locutionis ad¬
itut. Tercium etiam ipse latine enuntiauit: qͦd ci¬
uile appellat᷑. Deinde ait. Mithycon appellant:
quo maxime utunt᷑ poete fisycon: qͦ philosophi
Ciuile: quo ppłi. Primum inquit qd̾ dixi: ieo ft̃
sunt multa contra dignitatem ⁊ naturam immor¬
taliũ ficta. In hoc enimẽ. ut ds̃ aliꝰ ex capite. aliꝰ
ex femore sit: aliꝰ exguitis sanguinis natꝰ. In hoc
ut diifurati si nt: ut ad uͥtarint ut homini seruie

Expanded text:
fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. ra theologiae dicit esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon dictum turale dicatur, iam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint
Abbreviated transcription (Latin):
luit res humanas. s reb ueris noluit ante ferre res
falsas. Inhis enim quȩ scripsit de reb humanis:
secutus ẽ hystoriam rerũ gestarum. Quȩ arit̃ dehis
quas diuinas uocat: qͥd nͥ opinones rerum uanao::
Hoc ẽ nimirũ quod uoltiit subtili significatione
monstrare. ñ solum scribens posteriꝰ de his quam
de illis. s etiamrationem reddens cur id fecerit. Quã
si tacuisset: aliter hoc factum eiꝰ ab aliis fortasse de¬
fenderet᷑. In cauero ipsa ratione quam reddidit. nec
aliis quicqͣm reliquit ꝓ arbitrio suspicari: et satis
ꝓbauit homines se p̃posuisse institutis hominum.
ñ nat̾am hominũ nature dõꝵ. Ita se libros rerũ
diuinarũ non de ueritate quȩ ꝑtinet ad naturã:
s de falsicate quȩ ꝑtinet ad erorem scripsisse con¬
fessus ẽ. Quod aꝑtius alibi posuit. sicut inqͣrto li¬
bro cõmemoraui ex naturȩ formula se scripturũ

Expanded text:
luit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res luit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum
Abbreviated transcription (Latin):
manis: saltem digna ẽ ł romanis. Rerũ qͥppe huma¬
narũ libros. ñ quantum ad orbẽ t̾rarũ. s quantũ
ad solam romã ꝑtinet scripsit. Quos tam̃ rerũ di¬
uinarũ libris se dixtt scribendi ordine mĩto p̃tulis¬
se. sic̃ pictorem tabulȩ pictȩ. sicut fabrum ȩdificio:
aꝑtissime confitens. qd̃ etiam istȩ res diuinȩ. sic̃ pi¬
ctura. sicut structura. ab hominib institutȩ st̃. Re¬
stat ut de nulla dõꝵ natura scͥpsisse intelligat᷑. neq
s potest intelligi et nulla: qm̃ quȩ nulla ẽ. nec oĩs
nec aliqua ẽ. Nam ut ipse dicit si omĩs eẽt natura
dõr de qua scriberet: scribendi ordine reb huma¬
nis p̃ponenda ec̃. Ut autem et ipso tacente ueri¬
tas clamat. p̃ponenda ẽẽt certe reb romanis: etiã¬
siñ om̃is. s. saltem aliqua ec̃t. Recte autem pꝰ ponit̾.
E rgo nulla ẽ. Non itaq reb diumnis ante ferre uo¬

Expanded text:
manis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humamanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque sed potest intellegi et \'nulla\', quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uo
Abbreviated transcription (Latin):
ũ inspirat ⁊ docet uerus ds̃. dator uitȩ eternȩ ueris
cultoub suis.Uarronisgͥ confitentisidõ se pͥ de
nb humanis scripsisse. postea de diciinis. ꝙr di¬
uine iste ab hominib institutȩ sunt: ħ ratio ẽ.
Sieut prior ẽ inquit pictor qm cabula picta. pͥor
sab quam ȩdificium: itapͥores sunt ciuitates. qũa
ea squȩ aciuitatib instituta sunt. Dicit autẽ p̾uo
le senprurum funsse de dio postea de hominib.
si de omĩ natura dõꝵ scrib̾et. quasi hic de aliq̃ sẽb̾et.
pͥus diuina absoluissemꝰ. qͣm humana atagissemus:
Aut enim de omi natura deoꝵ scribit. aut de aliqua:
aut om̃ino de nulla. Si de omi: p̃ponenda ẽ utiq re¬
b humanis. Si de aliqua: cur ñ etiam ipsa res p̃ce¬
dat humanas: An indigna ẽ ꝑferri etiam uniũ sȩ
natire hominum pars aliqua deoꝵ: Quod simul¬
tum ẽ ut aliqua parsdiuina p̃ponat᷑ uniũsis reb hu¬

Expanded text:
uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus hu
Abbreviated transcription (Latin):
nam frustra queri et sꝑari impudentis sime uł op¬
tari: erhis quȩ iam diximꝰ. et q̃ deinceps dicenda st̃
cui uis hominũ qͥ corde obstinato sibi ñ fuerit inmicꝰ
facillime apparet. Uel hominũ enim sunt ista insti¬
tuta ł demonũ. ñ quales uocant illi demones bo
trouersia malignorum. qͥ noxias opiniones qͥb
anima humana magis magisq uanescat. ⁊ in cõ¬
mutabili eterneq ueritati eo aptari atq inherere
ñ possit. inuidentia mirabili ⁊ occulte inserunt
cogitationib impioꝵ.⁊ aꝑte aliqn ingerunt sen¬
sib: et qua possunt fallaci accestatione confir¬
mant. Iste ipse uarro. ꝓpterea se pͥꝰ de reb huma¬
nis. de diuinis autem postea scripsisse testat᷑ qd pͥ
ertitennt ciuitates. deinde ab eis ħ institita sint Ue¬
ra aut̃ religio non aterrena aliqua quitate institu
Nẽ s plane celestem ipsa instituit ciuitatẽ. Eam

Expanded text:
rnam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel oprnam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones boum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam
Abbreviated transcription (Latin):
stributionem. tres precedentes qͥ ad homines ꝑtinent.
ita subdiuisit: ut pͥmꝰ sit de pontificib scđs de aͫ gu¬
larib. terciꝰ de quindecim uiris sacroꝵ. Scdos tres ad
loca ꝑtinentes. ita ut muno eoꝵ de sacelł. altero de sa¬
cris edib diceret: tercio de locis religiosis. Tres porro
qui istos secunt᷑. et ad tempora ꝑtinent. id est ad dies
festos: ita ut unum eoꝵ faceret de fei ns. alterũ de lu¬
dis circensib. de scenicis tercium. Quartoꝵ triũ ad
sacra ptinentiũ. uni dedit consecrationes. alteri sacra
pͥuata: ultimo publica. Hanc uelut pompã obse¬
quioꝵ. in trib qui restant diripsi secunt᷑ extremi:
qͥb iste uniũsus cultus impensus ẽ. In pͥmo dii cer¬
ti. in scđ̾o incerti. in tercio cunctoꝵ nouissimo. dii p̃¬
cipui atq selecti. In hac tota serie pulcherrime ac
subtilissime disputationis et distinctionis. uitã et̃¬

Expanded text:
stributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, stributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis relqui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii priuinae reperiantur. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aete
Abbreviated transcription (Latin):
singularem qͥ cõmunit̃ pͥꝰ de om̃ib loqueret᷑: in capi¬
te posuit Indiuinis identidem reb eadẽ ab illo diui¬
sionis forma scruata ẽ: quantum attinet adea q̃dis
exhibenda sunt. Exhibent᷑ enim ab hominib in lo¬
cis ⁊ temporib sacra. hȩc quatuor q̃ dixi: libris
complexus ẽ ternis. Nam tres pͥores de hominib sco¬
sit. sequentes de locis. tercios de temporib. qual¬
tos de sacris etiam hic qui exhibeant. uͥ exhibtanl
quando exhibeant qͥdȩxhibeant subtilissima distindo¬
ne cõmendans. S qi oportebat dicere ⁊ marime
id expectabat᷑. quib exhibeant: de iplis q̃ dis
tres conscripsit extremos. ut qͥnqͥes termi qͥndecĩ fie¬
rent. Sunt autẽ õs ut diximꝰ sedecim: qr et istoꝵ exor¬
dio unum singularẽ qͥ pͥus de om̃ib loqueret᷑ appo¬
suit. Quo absoluto. consequent̃ ex illa qͥnqͥꝑtita di¬

Expanded text:
singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capisingularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita di
Abbreviated transcription (Latin):
seculis ꝓdit. quȩ asapientib ⁊ insipientib merito ab¬
cienda. et ueritati religionis inimicissima iudicent᷑:
qͥd cxistimare debemꝰ. nisi hominẽ accrrimũ ac ꝑitissi¬
mum. ñ tam̃ scõ spũ lib̾um. opp̃ssum fuisse suȩ ciui¬
tatis consuetudine ac legib eitam̃ ea quib moue¬
bat᷑ sub speciȩ cõmendandȩ religionis tacẽ noluisse:¬
Yuadraginta ⁊ unum libros scripsit antiquitatũ.
hos in res humanas diuinasq diuisit. Reb huma¬
nis uigintiquinq. diuinis sedecim tͥbuit: istã secutiꝰ
in ea particione rationem. ut rerũ humanarũ libios
senos. quatuor partib daret. Intendit enim qͥ agant.
uͥ agant. qñ agant. quid agant. In sex itaq pͥmis de
hominib scripsit. in scđis sex de locis. sex tercios de tt̃¬
porib. sex quartos eosdemq postremos de reb absol¬
uit. Quat̃ autẽ sem. uiginti ⁊ quatuor fiunt. S unũ

Expanded text:
saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abisaeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisseuadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum
Abbreviated transcription (Latin):
illo etiam terentianus elegantissimo uersiculo breuit̃
ait. iuir doctissimus undecũq uarro. qui tam multa
Ilegit ut aliquid eiscrib̾e uacasse mirem. tam multa
scripsit quã multa uix quẽquã legẽ potuisse creda¬
mus: iste in quam uir tantꝰ ingenio tantꝰq doctrina.
si rerum uelut diuinarum de quib scripsit oppu¬
gnator ec̃t atq destructor. easq ñ ad religionẽ s ad
suꝑsticionem diceret ꝑtinere: nescio utrũ tam multa
in cis tidenda. contempnenda. detestanda. conscbert
Cumũ dõs eosdem ita coluerit colendosq censuerit. ut
in eo ipso oꝑe litterarum suarũ dicat se time̾ ne pere
illos uelut runa lib̾ari a se dicit. ⁊ inmemoria bonoꝵ
ꝑ eiꝰmodi libros recondi atq seruari utiliore cura. qͣm
mecellus de incendio sacra uestalia. et ȩneas de trora¬
no excidio penates liberasse p̃dicant᷑ et tam̃ ea legenda

Expanded text:
illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereaillos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda