comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uanilo qui. et mentis seductores. maxime qui
ex circumcisione sunt quos oportet refelli. N
ergo solos qui excirtumcisione sunt. s eos ma¬
xime tales ẽẽ ait Oportere tamen in doctrina
sana redargui refelliq ab ep̃o uaniloquos &
mentis seductores. indubitata preceptione fir¬
mauit. Unde hoc etiam mͥ tussum ẽẽ cogno¬
sco. hoc ꝓuirib ago. Huic oꝑi quantum ipse
qui iussit adiuuat ꝑseueranter insisto. Quid
obstas. quid obstrepis.cur ꝓhibes. cur rep̃hen¬
dis: tibine obedire oportet an deo: Nisi forte
ista quȩ ame de scripturis scĩs documentaꝓ
lata sunt. sic accipienda arbitraris. ut qͦd ur̃oᷤ
factitare laudasti in ȩccłia tantum quȩ in le-¬
ge mandata sunt populi doccant᷑. Ibi enĩ for¬
sitan putas corripiendos et conuincendos eẽ
diuersa sentientes: ut unusqͥsq utd. doc¬
tor. suoꝵ tantummꝰ disputando & predicando
emend et errorem.si quid autem tale cum eis

Expanded text:
uaniloqui et mentis seductores, maxime qui uaniloqui et mentis seductores, maxime qui ex circumcisione sunt, quos oportet refelli. non ergo solos qui ex circumcisione sunt, sed eos maxime tales esse ait; oportere tamen in doctrina sana redargui refellique ab episcopo uaniloquos et mentis seductores indubitata praeceptione firmauit. unde hoc etiam mihi iussum esse cognosco, hoc pro uiribus ago, huic operi, quantum ipse qui iussit adiuuat, perseueranter insisto. quid obstas, quid obstrepis, cur prohibes, cur reprehendis? tibine oboedire oportet an deo? Nisi forte ista, quae a me de scripturis sanctis documenta prolata sunt, sic accipienda arbitraris, ut, quod uestros factitare laudasti, in ecclesia tantum quae in lege mandata sunt populi doceantur. ibi enim forsitan putas corripiendos et conuincendos esse diuersa sentientes, ut unusquisque doctor • suorum tantummodo disputando et praedicando emendet errorem, si quid autem tale cum eis
Abbreviated transcription (Latin):
si diceres. responderet tibi fortasse. quod eisdẽ
uideis apsi responderunt. Cui obedire oportet.
dõmagis an hominib: Hoc tͥ etiã ipse respõ¬
derim. Hic si tu flagitaris. ut ostendam. uͥetiã
michi ds̃ preceꝑit id agere quod tuꝓhibes: me¬
mento apłicas epłas. non eis tantum scriptas
qui tempore illo quo serbebantur audiebant.
s etiam nobis. Non enim obaliud in ȩcclesia
recitantur. Attende etiam ulud quod apłs ait.
an uultis exꝑimentum eius acciꝑe qui in me
loquitur xp̃c. et recole iam non quid paulus s
quid ꝑ eum xp̃c locutus sit. quod paulo ante
commemoraui. prediea uerbũ. insta oportune.
importune. et cȩtera: Attende etiã quemadmno¬
dum ad titum cum explicaret qualis ẽẽ ep̃e
debeat. etiam ꝑseuerantem dixit ẽẽ oportere
iurta doct̾rinã fidelis uerbi: ut potens sit in¬
quit exhortari in doctrina sana et contradicen¬
tes redarguere. Sunt enim multi non subdit.

Expanded text:
si diceres, responderet tibi fortasse, quod eisdem si diceres, responderet tibi fortasse, quod eisdem ludaeis apostoli responderunt: cui oboedire oportet? deo magis an hominibus? hoc tibi etiam ipse responderim. Hic si tu fiagitaris, ut ostendam ubi etiam mihi deus praeceperit id agere quod tu prohibes, memento apostolicas epistulas non eis tantum scriptas, qui tempore illo quo scribebantur audiebant, sed etiam nobis — non enim ob aliud in ecclesia recitantur —; adtende etiam illud, quod apostolus ait: an uultis experimentum eius accipere qui in me loquitur Christus? et recole iam non quid Paulus, sed quid per eum Christus locutus sit quod paulo ante commemoraui: praedica uerbum, insta oportune inoportune etcetera; adtende etiam quemadmodum ad Titum, cum explicaret qualis esse episcopus debeat, etiam perseuerantem dixit esse oportere iuxta doctrinam fidelis uerbi: ut potens sit, inquit, et exhortari in doctrina sana et contradicentes redarguere. sunt enim multi non subditi,
Abbreviated transcription (Latin):
tamen eorum. Ecce mittitur di seruus. et ess
loqui tubetur qui eum non erant audituri.
eo ipso dño qui mittebat & loqui iubebat p̃¬
dicente quod non erant audituri. Qua eau¬
sa. cui bono. quo fructu quoue effec̾tu mit¬
titur ad certamen predicandȩ ueritatis adu̾¬
sus cͥ taturos & non obedituros: Num qͥs qͣm
dicere audebit seõs d̃i ꝓpħas incidisse in obp¬
brium. abste mͥ obiectum cũ diceres si tu scis
rem de qua agitur a te finiri non posse. cur in¬
cassum laborem sumis.cur inanem impendis
oꝑam. cur suꝑuacue ac sine fructu contendis:
Annon magnus error ẽ uelle quod non ualeas ex¬
plicare: Cum & lex moneat dicens. Altiora de
ne quesieris. & fortiora te ne scrutatus fueris.E
iterum. Homo animosus parat lites. & iur ira¬
cundus ex aggerat peccatum. Iherechieli certe
ista non diceres. qui cum uerbo dĩ mittitur in¬
ferrecertamen hominib uon obedituris con¬
tra sensuris. contradicturis. contrafacturis. Nã

Expanded text:
tamen eorum. ecce mittitur dei seruus et eis tamen eorum. ecce mittitur dei seruus et eis loqui iubetur, qui eum non erant audituri, eo ipso domino qui mittebat et loqui iubebat praedicente, quod non erant audituri. qua causa, cui bono, quo fructu quoue effectu mittitur ad certamen praedicandae ueritatis aduersus certaturos et non oboedituros? num quisquam dicere audebit sanctos dei prophetas incidisse in obprobrium abs te mihi obiectum, cum diceres: si tu scis rem de qua agitur a te finiri non posse, cur incassum laborem sumis, cur inanem inpendis operam, cur superuacue ac sine fructu contendis? an non magnus error est uelle quod non ualeas explicare, cum et lex moneat dicens: altiora te ne quaesieris et fortiora te ne scrutatus fueris, et iterum: homo animosus parat lites et uir iracundus exaggerat peccatum? Hiezechieli certe ista non diceres, qui cum uerbo dei mittitur inferre certamen hominibus non oboedituris contra sensuris contra dicturis contra facturis. nam
Abbreviated transcription (Latin):
lo nchil proderat credituris gentib profutu¬
rum: Prophetas etiam legimus missos ad ho¬
mines tam inobedientes: ut ds̃ ipse qͥ ꝓpħas
mittebat dehis ad qͦs mictebat prediceret qͦd u̾b
eoꝵ obtemꝑatun ñ eent. Omito qͦd ꝓpħico sp̃u
quo futura cernebant etiam hoc utiq nosse
poduissent. quod eorum uerba contempturi fu¬
erant quib ea tamen uehementi instantia ñ
tacebant. Aꝑtissime dñs adiherechielem pro¬
pħam dicit. Uade et intra in domum isrł & lo¬
quere uerba mea adipsos.quia non ad popłm
ignotȩ linguȩ tu miteris ad domum isrł. nec
ad populos multos diuersis aut grauib lin¬
gius loquentes quorum uerba ñ possis audi¬
re & si ad tales misissem ce. forsitan audissent
te. Domus autem isrł non audient te. quia no¬
lunt audire me. Omnis enim domus isrł in-¬
quieto & duro corde ẽ. Ego autem dedi fa-¬
ciem tuam fortem aduersus faciem eorum.
et certamen tuum confortabo aduersus cer¬

Expanded text:
lo nihil proderat, credituris gentibus profutulo nihil proderat, credituris gentibus profuturum? Prophetas etiam legimus missos ad homines tam inoboedientes, ut deus ipse qui prophetas mittebat de his ad quos mittebat praediceret, quod uerbis eorum obtemperaturi non essent. omitto quod prophetico spiritu quo futura cernebant etiam hoc utique nosse potuissent, quod eorum uerba contempturi fuerant, quibus ea tamen uehementi instantia non tacebant. apertissime dominus ad Hiezechielem prophetam dicit: uade et intra in domum Israhel et loquere uerba mea ad ipsos, quia non ad populum ignotae linguae tu mitteris, ad domum Israhel, nec ad populos multos diuersis aut grauibus linguis loquentes, quorum uerba non possis audire. et si ad tales misissem te, forsitan audissent te; domus autem Israhel non audient te, quia nolunt audire me. omnis enim domus Israhel inquieto et duro corde est. ego autem dedi faciem tuam fortem aduersus faciem eorum et certamen tuum confortabo aduersus cer
Abbreviated transcription (Latin):
cerent. sine ulla ambiguitate respondit: Quod
cum faceret nullus exhis legitur adeum seqñ¬
dum fuisse conuersus. Et utiq nouerat quia
prescius erat nichil se ad eoꝵ salutem cũ hȩc
adeos uel in eos uł aduersus diceret ꝓfuturum:
s nos fortasse suo firmauit exemplo. qui futu¬
ram fidem ꝑfidiam ue hominum prenoscere
non ualemus. ne si quando minium duris ni¬
miumq ꝑuersis sine fructu salutis eorum lo¬
cuti fuerimus. deficiamus et desistamus ab
instantia predicandi cum inanider piguerit
laborare. Quid. Quod etiam ipsum diabolũ
quem iam non solum ds̃.sed ne homines qͥdẽ
dubitare possunt nullomͦ adiusticiã contier¬
surum. filium dĩ tamen insidiose temptantẽ.
et de scripturis scĩs questionum laqueos op¬
ponentem. de seripturis scĩs respondendo con¬
uicit. nec iudicauit indignum cum sathana
xp̃e de diuinis eloquiis habere colloquium:
Quid utiq preuidens nͥ quod iudeis & diabo¬

Expanded text:
cerent, sine ulla ambiguitate respondit? quod cerent, sine ulla ambiguitate respondit? quod cum faceret, nullus ex his legitur ad eum sequendum fuisse conuersus. et utique nouerat, quia praescius erat, nihil se ad eorum salutem, cum haec ad eos uel in eos uel aduersus eos diceret, profuturum. sed nos fortasse suo firmauit exemplo, qui futuram fidem perfidiamue hominum praenoscere non ualemus, ne, si quando nimium duris nimiumque peruersis sine fructu salutis eorum locuti fuerimus, deficiamus et desistamus ab instantia praedicandi, cum inaniter piguerit laborare. quid quod etiam ipsum diabolum, quem iam non solum deus sed ne homines quidem dubitare possunt. nullo modo ad iustitiam conuersurum, filius dei tamen insidiose temptantem et de scripturis sanctis quaestionum laqueos opponentem de scripturis sanctis respondendo conuicit nec iudicauit indignum cum satana Christus de diuinis eloquiis habere conloquium, quid utique praeuidens nisi, quod Iudaeis et diabo
Abbreviated transcription (Latin):
uobis uł animosus paratorq rixarum. quis¬
quis cuiquam sermonis altercationem uł in¬
ferre uł referre curauerit. uidete quid de ipso
sentiatis. Nempe enim dñs ipse filius dei. nũ¬
quid cum solis disciptilis uł turbis qui ineũ
c̃diderunt. ac non etiam cum inimicis tẽptanti¬
b obtrectantib ĩt̾rogantib resistentib maledicẽ¬
tib habuit de ueritate sermonem: nunquid
eum etiam cum una muliere de questione
orationis condra opinionem uł heresem sama¬
ritanorum. piguit disputare: S illam inqͥs
credituram ẽẽ presciebat. Quid totiens aduer¬
sus iudeos. phariseos. saduceos. non solum mi¬
nime credituros. uerum etiam maxime contra¬
dicturos & ꝑsecuturos coram in os eorum quam
multa locutus ẽ : Nonne ab eis ultro cum uo¬
luit. quod uoluit inquisiuit. ut eorum illos re¬
sponsione coniunceret: Nonne illis dolose tem¬
ptando querentib quem redarguti obmutes¬

Expanded text:
uobis uel animosus paratorque rixarum, quisuobis uel animosus paratorque rixarum, quisquis cuiquam sermonis altercationem uel inferre uel referre curauerit, uidete quid de ipso sentiatis. nempe enim dominus ipse filius dei numquid cum solis discipulis uel turbis, qui in eum crediderunt, an non etiam cum inimicis temptantibus obtrectantibus interrogantibus resistentibus maledicentibus habuit de ueritate sermonem? numquid eum etiam cum una muliere de quaestione orationis contra opinionem uel haeresem Samaritanorum piguit disputare? sed illam, inquis, credituram esse praesciebat. quid? totiens aduersus Iudaeos Pharisaeos Sadducaeos non solum minime credituros, uerum etiam maxime contradicturos et persecuturos coram in os eorum quam multa locutus est! nonne ab eis ultro cum uoluit quod uoluit inquisiuit, ut eorum illos responsione conuinceret? nonne illis dolose temptando quaerentibus, ad quae redarguti ommutes
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enim cordis sui ueritate. quia ñ fincera
intentione. sed ȩmula condentione. ueritatẽ tñ
interiorũ cordis nr̃i ẽẽ non possis. tantumm᷑
utrum ueritati resistamus. an eos qui u̾itati
resistunt reuincere cupiamus aduerte. Nam
ꝓculdubio si ueritatem suademus erroremq
refellimus. etiam si non ueritatem propriȩ in¬
tentionis. sed emolumentũ scłi huiꝰ & humanã
głam querentes id agamus gaudere debent
dilectores ueritatis. quia & hac occasione uen¬
tas annunciatur. sicut apłs qui dicit & in ħ
gaudebo. Si audem quod deo maxime notũ
ẽ. & quod tibi etiam ipsi quantum ẽ faculta¬
tis humanȩ si nob̾cum uiueres notum ẽẽ po-¬
tuisset. pia sollicitudine caritatis in huius
dispensationis labore uersamur. puto neqͣꝗͣ
ĩte pep̃hendi minist̾iũ nr̃m. si contra quoslibet
aduersarios ueritatis feruenti sp̃u ꝓueritate
certemus. Nam si contentiosus habetur a

Expanded text:
neque enim cordis sui ueritate, quia non sinceraneque enim cordis sui ueritate, quia non sincera intentione sed aemula contentione, ueritatem tameinteriorum cordis nostri esse non possis, tantummodo utrum ueritati resistamus an eos, qui ueritati resistunt, reuincere cupiamus aduerte. nam procul dubio, si ueritatem suademus erroremque refellimus, etiamsi non ueritate propriae intentionis, sed emolumentum saeculi huius et humanam gloriam quaerentes id agamus, gaudere debent dilectores ueritatis, quia et hac occasione ueritas adnuntiatur, sicut apostolus qui dicit: et in hoc gaudebo. si autem — quod deo maxime notum est et quod tibi etiam ipsi, quantum est facultatis humanae, si nobiscum uiueres, notum esse potuisset — pia sollicitudine caritatis in huius dispensationis labore uersamur, puto nequaquam iuste reprehendi ministerium nostrum, si contra quoslibet aduersarios ueritatis feruenti spiritu pro ueritate certemus. Nam si contentiosus habetur a
Abbreviated transcription (Latin):
portune. et quantis ualemꝰ uirib istam in¬
nomen & ermen. qui uł ꝑuicaci astutia
prebent patrocintum falsitati. uł inuida
iac̾tantia ministrant preconium ueritati.
Utrumq hoc contentiosoꝵ genus apłs pau¬
lus expressit. Iuud primum in alexandro
quem et tu deuita. ualde enim resticit nr̃is
sermonib.Hoc uero alterum ieis de quib
ait. quidam quidem exinuidia excontentio¬
ne xp̃m annuntiant non caste. existiman¬
des tribulationem suscitari uinculis meis.
Nam hi ꝓculdubio idipsum annunciabat
quod patlus. non tamen eo animo. not
ta uoluntade. non ex caritate. sed ex inuidia
sicut dixit & ex contentione: uolentes suꝑbo
sensu in cadem ipsa annunciatione p̃cellere.
& apło paulo andeponi. Quod ille ñ mole-¬
ste ferens. immo etiam gaudens quod ab eis
illud uidebat p̃dicari quod latius innotesc̾e
cupiebat. quid enim inquit dum om̃imodo
siue occasione siue ueritate xp̃c annuncict᷑:

Expanded text:
portune, et quantis ualemus uiribus istam inportune, et quantis ualemus uiribus istam innomen et crimen, qui uel peruicaci astutia praebent patrocinium falsitati uel inuida iactantia ministrant praeconium ueritati. utrumque hoc contentiosorum genus apostolus Paulus expressit, illud primum in Alexandro, quem et tu euita, ualde enim restitit nostris sermonibus, hoc uero alterum in eis, de quibus ait: quidam quidem ex inuidia et contentione Christum adnuntiant, non caste, existimantes tribulationem suscitari uinculis meis. nam hi procul dubio id ipsum adnuntiabant quod Paulus, non tamen eo animo, non ea uoluntate, non ex caritate sed ex inuidia, sicut dixit, sed ex contentione, uolentes superbo sensu in eadem ipsa adnuntiatione praecellere et apostolo Paulo anteponi. quod ille non moleste ferens, immo etiam gaudens, quod ab eis illud uidebat praedicari quod latius innotescere cupiebat: quid enim, inquit? dum omni modo, siue occasione siue ueritate. Christus adnuntietur.
Abbreviated transcription (Latin):
ti ad quiescentes. onerose ac moleste ferunt.
eosq qui secum sedulo agunt. nec ab eoꝵ conum¬
cendo errore dissimulant. litigiosos et con¬
tentiosos uocant. falsitas enim quȩ nudari
& redargui metuit. eorum uiciorum nomine
quȩ ueritas damnat. diligentiam ueritatis ac¬
cusat. nunquid ideo tamen abhac instantia
desistendum ẽ: Llide quemadinodum timo¬
theum idem obstringat apłs. ne ꝓpter ho¬
mines quib insuauis ẽ predicatio ueritatis
aliqua ei seragnitia predicandi subreꝑet.
Testificor inquit coram dõ et xp̃o iħu qui
iudicaturus ẽ iuiuos ae mortuos. & manife¬
stationem & regnum eius. Predica uerbum.
insta oportune. importune. Argue. hortare
increpa. in omni longanimitate & doctna.
Quis hec audiens. si dõ fideliter seruit. si
dolosus oꝑarius non ẽ abhac diligentia ⁊
instantia conquiescat. Quis sub tanta testi¬
ficatione segnis ẽẽ audeat: Non utiq nob̃
obstrepat in hac causa facundia tua. Predi¬

Expanded text:
ti adquiescentes onerose ac moleste ferunt, ti adquiescentes onerose ac moleste ferunt, eos, qui secum sedulo agunt nec ab eorum conuincendo errore dissimulant. litigiosos et contentiosos uocant. falsitas enim, quae nudari et redargui metuit, eorum uitiorum nomine, quae ueritas damnat, diligentiam ueritatis accusat. numquid ideo tamen ab hac instantia desistendum est? uide quemadmodum Timotheum idem obstringat apostolus, ne propter homines, quibus insuauis est praedicatio ueritatis, aliqua ei segnitia praedicandi subreperet: testificor, inquit, coram deo et Christo Iesu, qui iudicaturus est uiuos et mortuos, et manifestationem et regnum eius: praedica uerbum, insta oportune inoportune, argue hortare increpa in omni longanimitate et doctrina. quis haec audiens, si deo fideliter seruit, si dolosus operarius non est, ab hac diligentia et instantia conquiescat, quis sub tanta testificatione segnis esse audeat? non itaque nobis obstrepat in hac causa facundia tua; praedi
Abbreviated transcription (Latin):
Dñs dieit in euangłio. Cum ingressi fueritis di¬
cite. Pax huic domui. Si digni fuerint qui ib
sunt. requiescet suꝑ eos pax ur̃a. Si quomiꝰ
aduos uertetur. Elunquid ccrtos fecit qͦd ecnt
eorum pacem susceptur quib eam p̃dicarẽt:
Certos tamen fecit ut eam sine cunct̾atione pre¬
dicarent. A pls etiam paulus seruum inquit
dm̃i litigare non oportet. sed ẽẽ mitem ad om̃s.
docibilem. pacientem. in modestia corripientẽ¬
diuersa sentientes: ne forte det uus ds̃ peniten¬
tiam ad cognoscendam ueritatem. et respicañ
de diaboli laqueis. captiuati ab ipso in ipsius
uoluntatem. Intende quomͦ quem noluit liti¬
gare uoluit tamen in modestia corripere diũ¬
sa sentientes: ne dei seruus ꝓhibitionem petu¬
lantiȩ. occasionem putaret ẽẽ pigriciȩ. uerũ
quia multi et ipsam correptionem que mo¬
deste fit. uel peccatis suis fauentes. ut quid re¬
spondeant non inuenientes. nec tamen uerita¬

Expanded text:
dominus dicit in euangelio: cum ingressi fueritis, didominus dicit in euangelio: cum ingressi fueritis, dicite: pax domui huic. si digni fuerint qui ibi sunt, requiescet super eos pax uestra; si quo minus, ad uos reuertetur. numquid certos fecit, quod essent eorum pacem suscepturi quibus eam praedicarent? certos tamen fecit, ut eam sine cunctatione praedicarent. Apostolus etiam Paulus: seruum, inquit, domini litigare non oportet, sed esse mitem ad omnes, docibilem, padiversa sentientes: ne forte det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam ueritatem et resipiscant de diaboli laqueis, captiuati ab ipso in ipsius uoluntatem. intende quomodo quem noluit litigare uoluit tamen in modestia corripere diuersa sentientes, ne dei seruus prohibitionem petulantiae occasionem putaret esse pigritiae. uerum quia multi et ipsam correptionem, quae modeste fit, uel peccatis suis fauentes uel quid respondeant non inuenientes nec tamen uerita
Abbreviated transcription (Latin):
rint quȩ nondum in pacem catholicam cor¬
recta transierunt. nullomꝰ assertorum xp̃ianȩ
pacis & unitatis infruc̾tuosam & inanem ar¬
bitrarer is instantiam. quamuis etiã sic ubi di¬
ligentia medicinȩ huius impensa ñ prodest.
sufficit ad rationem do reddendam quod non
cessabit impendi. Sicut enim malignus suasor
pecrati. etiam si non ꝑsuaserit. merito penam de¬
ceptoris incurret. ita fidelis iusticiȩ predicator.
etiam si ab hominib respuatur. absit ut apud
deum sui officii in ercede fraudetur. Res enĩ
ceita. fit acdincertum. Incertũ aut̃ dico ñ p̃miũ
facientis. s anmum audientis. Incertũ enĩ
nobis ẽ. utrum assensurus sit cui ueritas p̃di¬
eatur. sed certum ẽ etiam talib ueritatem p̃¬
dicari oportere. & certum ẽ fideliter eam p̃di¬
cantes dignam retributionem manere.siue
suscipiantur. siue spernantur. siue etiam ꝓpt̾¬
ea quȩlibet temporaliter aduersa patiantur.

Expanded text:
rint, quae nondum in pacem catholicam corrint, quae nondum in pacem catholicam correcta transierunt, nullo modo assertorum christianae pacis et unitatis infructuosam et inanem arbitrareris instantiam, quamuis etiam, sicubi diligentia medicinae huius inpensa non prodest, sufficit ad rationem deo reddendam, quod non cessauit inpendi. sicut enim malignus suasor peccati, etiamsi non persuaserit, merito poenam deceptoris incurret, ita fidelis iustitiae praedicator, etiamsi ab hominibus respuatur, absit ut apud deum sui officii mercede fraudetur. res enim certa fit ad incertum; incertum autem dico non praemium facientis, sed animum audientis. incertum enim nobis est, utrum adsensurus sit cui ueritas praedicatur, sed certum est etiam talibus ueritatem praedicari oportere et certum est fideliter eam praedicantes dignam retributionem manere, siue suscipiantur siue spernantur sine etiam propterea quaelibet temporaliter aduersa patiantur.
Abbreviated transcription (Latin):
ummo iam ut finitum ẽẽ innotescat instamus.
Illi enim dixerunt non esse finitum. qui eidem
fim consentire noluerunt. eumq uobis occul¬
tauerunt ut etiam uos eorum auctoritate de¬
cepti. finitum non esse credatis. Nostri autẽ
ex quo finitum ẽ. nullo prorsus tempore ut ip¬
se fims innotesceret cessauerunt. quomͦ id pu
fimo errore ꝑfistens. de segnitia cirea se mini¬
strorum dĩ iultimo iudicio quereretur. Non
gͦ nos olim finitam causam de integro uolu¬
mu s retractare: s quemadinodum finita sit
demonstrarẽ. Propter eos maxime qui hoc ne¬
sciunt.: ut cum defensores conuincuntur er¬
roris. aut etiam ipsi correcti liberentur: aut
certe ipsis confutatis & in aꝑta ꝑtinatia re¬
manentib. hi qui cupidiores sunt uentatis
quam contentionis.: uideant quid sequantur.
eq hoc sit sine fructu. ut existimas. Nam si
posses uidere quam longe lateqz affricam er¬
ror iste ꝑuaserat. & quam pauca eius remanse¬

Expanded text:
immo iam ut finitum esse innotescat instamus. immo iam ut finitum esse innotescat instamus. illi enim dixerunt non esse finitum, qui eidem fini consentire noluerunt eumque uobis occultauerunt, ut etiam uos eorum auctoritate decepti finitum non esse credatis. nostri autem, ex quo finitum est, nullo prorsus tempore ut ipse finis innotesceret cessauerunt, quomodo id psimo errore persistens de segnitia circa se ministrorum dei in ultimo iudicio quereretur. non ergo nos olim finitam causam de integro uolumus retractare, sed quemadmodum finita sit demonstrare, propter eos maxime qui hoc nesciunt, ut, cum defensores conuincuntur erroris, aut etiam ipsi correcti liberentur aut certe ipsis confutatis et in aperta pertinacia remanentibus hi, qui cupidiores sunt ueritatis quam contentionis, uideant quid sequantur. Neque hoc fit sine fructu, ut existimas. nam si posses uidere, quam longe lateque Africam error iste peruaserat et quam pauca eius remanse
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ cum paulo suꝑius direris hoc me uelle fini¬
re post tot annos. post tot iudices: Atq arbi¬
tror quod apud principes tot disceptantibus
litceratis ab utriusq partis epĩs finui non po¬
tuit. Certe solus hinc satago: certe solus que¬
stionem istam finiri disceptando desidero. N¬
to enim si solos nr̃os id eonatos culpare uo¬
luisses. non etiam ur̃os in eo conatu fuisse fa¬
tereris. Quia gͦ illum conatum. illam uolun¬
tatem & instantiam. saltim ꝓpter ur̃os rep̃¬
hendere iam potes. nolo ẽe atam bono opere
alienus. Quid arguis. quid reprehendis: an
muides:non hoc de tetemere credendiunẽ
Restat gͦ ut studio contentionis hoc inme cul¬
pes quod etiam in ur̃is laudare compelleris.
At enim quod inter tot ac tales finitum nonẽ
intolerabilis arrogantia ẽ ꝑse solum fimripoᷤᷤ¬
se presumere. Ne queso michi soli hoc tribuen¬
dum putes. Plurim sumꝰ. qui hoc ut finiatuꝵ.

Expanded text:
est, cum paulo superius dixeris hoc me uelle finiest, cum paulo superius dixeris hoc me uelle finire post tot annos, post tot iudices atque arbitros, quod apud principes tot disceptantibus litteratis ab utriusque partis episcopis finiri non potuit. certe solus hinc satago, certe solus quaestionem istam finiri disceptando desidero? puto enim, si solos nostros id conatos culpare uoluisses, non etiam uestros in eo conatu fuisse fatereris. quia ergo illum conatum, illam uoluntatem et instantiam saltem propter uestros reprehendere iam non potes, nolo esse a tam bono opere alienus. quid arguis, quid reprehendis? an inuides? non hoc de te temere credendum est. restat ergo, ut studio contentionis hoc in me culpes, quod etiam in uestris laudare conpelleris. At enim, quod inter tot ac tales finitum non est, intolerabilis adrogantia est per se solum finiri posse praesumere. ne quaeso mihi soli hoc tribuendum putes; plurimi sumus, qui hoc ut finiatur,
Abbreviated transcription (Latin):
te compuli contra mea scripta rescribere. & icłõ
recusantis & excusantis hec uoxẽ: Si ergo pe¬
nitus non instructus es. cur non potius taces.
aut ita loqueris ut instrui de ddesideres: Insta¬
re me dicis & ꝓuocare semꝑ ut ad dinoscendã
ueri questionẽ mecũ uri disceptent. sed ur̃os pru¬
dentiuf ac patientius facere. qui in eccła tantũ
quȩ in lege mandatast̃ populos docent. nec
nobis respondere curant. scientes quia lex di-¬
uina & tot documenta legalium scͥpturarum.
nob̾ quid sit melius. quid uerius suadere ñ
possunt. Nunquã humana queat auctoritas.
nos discussis errorib ad uerliatis regulam re-¬
uocare. Quid t̃ gͦ uisum ẽ ut aduersus nos
illis tacentib tu loquaris: Nam si benefac¬
unt. cur non imitaris: Si malẽ. cur laudas:
Dicis quod intoleranda arrogantia credam me
solum terminare posse. quod aliis uelut mer¬
plicabile uisum. atq ideo iudici dõ dimissũ

Expanded text:
te conpuli contra mea scripta rescribere et ideo te conpuli contra mea scripta rescribere et ideo recusantis et excusantis haec uox est? si ergo penitus non instructus es, cur non potius taces aut ita loqueris, ut instrui te desideres? instare me dicis et prouocare semper, ut ad dinoscendam ueri quaestionem mecum uestri disceptent, sed uestros prudentius ac patientius facere, qui in ecclesia tantum quae in lege mandata sunt populos docent nec nobis respondere curant, scientes quia, si lex diuina et tot documenta legalium scripturarum nobis quid sit melius quid uerius suadere non possunt, numquam humana queat auctoritas nos discussis erroribus ad ueritatis regulam reuocare. quid tibi ergo uisum est, ut aduersus nos illis tacentibus tu loquaris? nam si bene faciunt, cur non imitaris, si male, cur laudas? Dicis, quod intoleranda adrogantia credam me solum terminare posse, quod aliis uelut inexplicabile uisum atque ideo iudici deo dimissum
Abbreviated transcription (Latin):
phibuisse putaretur: continuo subiecit. Sa¬
tis age. te ipsum ꝓbabilem oꝑarium exhiben
do. non erubescentẽ. uerbum ueritatis recte
tractantem. Nimirũ itaq tibi hȩc anmi sub¬
repsit affectio. quod contradicendi studio. ñ
quo ita sentires. s quo a nobis intẽtonẽ
discere uolentis auerteres ꝑihibuisti nos elo¬
quentes. & uituꝑasti eloquentiam. Nam qͦ¬
modo te ex ammo fecisse credam. cum sciam
quẽadmodum predicare soleatis eloquentiã
donati. parmeniam. aliorũq ur̃orum: Qua
quid eẽt utilius. si tam laigo flumine ꝓ pace
quid de aliis loquar: In te ipso nonne ape¬
ruisti quã non ex animo sed ex contentione ui¬
tuperator fueris eloquentiȩ. cum & cȩtera quȩ
scͥpsisti ꝑelo quendã suad̾e ⁊ eandẽ ipsã eloqñtiã
eloqñt accusare conat̾ es: Nã qͦd te diciᷤ ⁊arte di¬
cendi ĩ parẽ nob̾. ⁊ exemplis legis xͥanȩ penitꝰ ñ in¬
structum. quo ꝑtinet obsecro: Nunquidnã

Expanded text:
prohibuisse putaretur, continuo subiecit: saprohibuisse putaretur, continuo subiecit: satis age te ipsum probabilem operarium exhibere deo non erubescentem, uerbum ueritatis recte tractantem. nimirum itaque tibi haec animi subrepsit affectio, quod contradicendi studio, non quo ita sentires, sed quo a nobis intentionem discere uolentis auerteres, perhibuisti nos eloquentes et uituperasti eloquentiam. nam quomodo te hoc ex animo fecisse credam, cum sciam, quemadmodum praedicare soleatis eloquentiam Donati, Parmeniani aliorumque uestrorum? qua quid esset utilius, si tam largo flumine pro pacquid de aliis loquar? in te ipso nonne aperuisti, quam non ex animo, sed ex contentione uituperator fueris eloquentiae, cum et cetera quae scripsisti per eloquentiam suadere et eandem ipsam eloquentiam eloquenter accusare conatus es? Nam quod te dicis et arte dicendi inparem nobis et exemplis legis christianae penitus non instructum, quo pertinet obsecro? numquidnam
Abbreviated transcription (Latin):
ame lectoris auditorisue studium deterre¬
res. accusandam existimasti eloquentiam.
ut iam quid dicerem non atcenderet qͥs qͥs
abste ꝑterritus tanquam eloquenter me di¬
centem eo ipso iam cauendum fugiendũq
censeret. Uide gͦ ne hoc quod fecisti sit artis
illius malȩ quam sicut de platone comme¬
morasti. nonnulli recte iudieautrunt. de ci¬
uitate ac de humani generis societate pel¬
lendam. Hȩc non ẽ eloquentia quȩ utinam
michi ad explicanda ea que sentio ꝓ desidio
ꝓucnisset: sed quedam sophistica & maligna
ꝑfessio. quȩ sibi ꝓponit non ex animo s ex
contentione uel cõmodo pomnib & contra
omnia diccre. De hoc ait sc̃a scͥptura. Qui
sophistice loquidur: oclibilis ẽ Ab hac michi
uicletur paulus apłs iuuentutẽ timothei pro-¬
hibere. ubi ait. Noli uerbis contendere. Ad
nichil enim utile ẽ: nisi ad subuersionẽ audi¬
entium. Et ne afacultate recte dicendi eũ

Expanded text:
a me lectoris auditorisue studium deterrea me lectoris auditorisue studium deterreres, accusandam existimasti eloquentiam, ut iam quid dicerem non adtenderet, quisquis abs te perterritus tamquam eloquenter me dicentem eo ipso iam cauendum fugiendumque censeret. nide ergo, ne hoc quod fecisti sit artis illius malae, quam, sicut de Platone commemorasti, nonnulli recte iudicauerunt de ciuitate ac de humani generis societate pellendam. haec non est eloquentia — quae utinam mihi ad explicanda ea quae sentio pro desiderio prouenisset! —, sed quaedam sophistica et maligna professio, quae sibi proponit non ex animo, sed ex contentione uel commodo pro omnibus et contra omnia dicere. de hac ait sancta scriptura: qui sophistice loquitur odibilis est; ab hac mihi uidetur Paulus apostolus iuuentutem Timothei prohibere, ubi ait: noli uerbis contendere; ad nihil enim utile est nisi ad subuersionem audientium. et ne a facultate recte dicendi eum
Abbreviated transcription (Latin):
more contractum. Plerumq autem loqͥ amanĩ.
etiam qui nesciint quid loquant᷑. ut quomͦ lo¬
quantur. siue ad sanitatem sententiarum. siue
ad ipsũ qͥ artẽ grammaticã discit. integrum so¬
num ordinemq uerboꝵ.Eloquentia uero
facultas dicendi ẽ. congnuienter explicans
quȩ sentimus. qua tunc utendum ẽ cũ
recta sentimus. Hoc mͦ non ea usi sunt heretiei.
am utiq si recta sensissent. non solum nichil
mali. uerum & bom aliquid eẽt qͦd eloquent̃
erplicare potuissent. frustra gͥistorum exem¬
plorum commemoratione accusasti eloquen
dus. quia contra patriã nonnulli arma sum¬
pserunt. Aut ideo uti ñ debent bomi et docti
medici ferramentis medicinalib ad salutem.
quiahis adꝑniciem etiã indocti pessmiq ab¬
facultatem q dicendi. sic eẽ utilem uł inucilẽ
ut fuerint utilia uł inutilia quȩ dicuntur:
Quod nec te arbitror ignorare s credo cũ me
iuderes a nonnullis putari eloquentem. ut

Expanded text:
more contractum. plerumque autem loqui amant more contractum. plerumque autem loqui amant etiam qui nesciunt, quid loquantur uel quomodo loquantur siue ad sanitatem sententiarum siue ad ipsum qui per artem grammaticam discitur integrum sonum ordinemque uerborum. eloquentia uero facultas dicendi est congruenter explicans quae sentimus, qua tunc utendum est cum recta sentimus. hoc modo ea non usi sunt haeretici. nam utique si recta sensissent, non solum nihil mali, uerum et boni aliquid esset quod eloquenter explicare potuissent. frustra igitur istorum exemplorum commemoratione accusasti eloquentdus, quia contra patriam nonnulli arma sumpserunt, aut ideo uti non debent boni et docti medici ferramentis medicinalibus ad salutem, quia his ad perniciem etiam indocti pessimique abfacultatemque dicendi, sic esse utilem uel inutilem, ut fuerint utilia uel inutilia quae dicuntur? quod nec te arbitror ignorare. Sed, credo, cum me uideres a nonnullis putari eloquentem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
tiere arbitratus es.cum tibi esses alicuius con¬
scius facultatis. suscipe atq exerere contra¬
dictionem. quia eius communionis es. qͣm¬
uis nulla func̾tione clericatui adstrictus. qͣn¬
tominus michi licuit ꝓ munere sarcinȩ mes
uł contra petilianum uł contra te ipsum ta¬
cere. cũ ille oppugnaret eccłiam ꝓ qua milito.
tu autem insimili ope etiam nominatim ad
me institueres.ꝓmeres.conseriberesq sermonẽ:
Incuius primis partib laborasti ut suspecta
hominib eloquentia uideretur. Nam uelut
laudans genus dicendi meum. & rursus ue¬
lut timens ne hoc genere te uł quemquã falsa
ꝑsuadendo deciperem. in accusationem ipsius
eloquentiȩ prexisti. adhibens etiam destimoni¬
um aduersus eum de scripturis scĩs. ubi dic̾tũ
putes ex multa eloquentia non esfugies pecca¬
tum cum dictũ non sit ex multa eloquentia.
s exmultilo quio. Multiloquium autem est
suꝑflua locutio. uicium scilicet loquendi a¬

Expanded text:
ertinere arbitratus es, cum tibi esses alicuius conertinere arbitratus es, cum tibi esses alicuius conscius facultatis, suscipere atque exserere contradictionem, quia eius communionis es quamuis nulla functione clericatui adstrictus, quanto minus mihi licuit pro munere sarcinae meae uel contra Petilianum uel contra te ipsum tacere, cum ille oppugnaret ecclesiam pro qua milito, tu autem in simili opere etiam nominatim ad me institueres promeres conscriberesque sermonem! In cuius primis partibus laborasti, ut suspecta hominibus eloquentia uideretur. nam uelut laudans genus dicendi meum et rursus uelut timens, ne hoc genere te uel quemquam falsa persuadendo deciperem, in accusationem ipsius eloquentiae perrexisti, adhibens etiam testimonium aduersus eam de scripturis sanctis, ubi dictum putes: ex multa eloquentia non effugies peccatum, cum dictum non sit \'ex multa eloquentia\', sed \'ei multiloquio\'. multiloquium autem est superflua locutio, uitium scilicet loquendi a
Abbreviated transcription (Latin):
uando adte crescom mea
scripta ꝑuenire possent ig¬
norans.ꝑuentura tamen
minime desꝑaui.quia &
adme tua quamius longe
postea quã
seripsisti. tamen quandoq ꝑuenirẽ potueruñ.
que tibi uisum ẽ aduersus ea scribere debere
quȩ petiliano cirtensi ep̃o ur̃o. iterationem ba¬
ptismi astruere molienti. & communionem
nr̃am non documentorum pondere urgenti
sed maledic̾torum leuitate criminanti. ut po¬
tui breuiter ꝓparte respondi. Non enim to¬
ta eius eplã in manus meas tunc uenerat. sed
parua pars prior. Euod cur acciderit quid
opus ẽ quertre quandoquidem cum ad nos po¬
stea unuersa ꝑuenit. unuerse respondere ñ
piguit: His ergo litteris tuis quas adme de¬
disti si non rescriberem fortasse contumelio¬
sum putares. Quod autem rescribo. rursum
ucreor ne contentiosum putes. S si tu inuen¬
tis litteris meis non adte dantis tantum qͥa
ep̃m partis donati. ut ipsam partem donati
redarguere uidebantur. ad officium tuum ꝑ¬

Expanded text:
uando ad te, Cresconi, mea scripta peruenire possent ignorans peruentura tamen minime desperaui, quia et ad me tua, quamuis longe postea quam scripsisti, tamen quandoque peruenire potuerunt, quae tibi uisum est aduersus ea scribere debere, quae Petiliano Cirtensi episcopo uestro iterationem baptismi adstruere molienti et communionem nostram non documentorum pondere urgenti, sed maledictorum leuitate criminanti ut potui breuiter pro parte respondi. non enim tota eius epistula in manus meas tunc uenerat, sed parua pars prior. quod cur acciderit, quid opus est quaerere, quandoquidem, cum ad nos postea uniuersa peruenit, uniuersae respondere non piguit? his ergo litteris tuis quas ad me dedisti si non rescriberem, fortasse contumeliosum putares, quod autem rescribo, rursum uereor ne contentiosum putes. sed si tu inuentis litteris meis non ad te datis, tantum quia episcopum partis Donati uel ipsam partem Donati redarguere uidebantur, ad officium tuum p
Abbreviated transcription (Latin):
rammaticus quidam donatista
cresconius cum inuenisset epłam
meã qua primas partes que iN
manus nr̃as tunc uenerant eplȩ
petiliani recdargui. putauit michi ẽẽ respondñ¬
dum. & hoc ipsum scͥpsit ad me. Cui operi eiꝰ
libris quatuor respondi. Ita sane ut tribus
ꝑagerem. quod uniuersa responsio fiagitabar
S cum uiderem de sola maximianistarum
causa qua suos scismaticos clamnauerunt.
et eorum aliquos rursus in suis honoribus
receperunt. baptismũq ab eis extra suam cõ-
munionem datum non repeauerunt. respon-¬
deri posse ad cuncta quȩ scͥpsit. etiã quartũ
librum addidi. In quo id ipsum quantũ
potu diugenter atq eudenter ostendi. hos
autem quatuor libros quando scripsi. iã contͣ
donatistas leges dederat honorius imperator.
hoc opus sic incipit. Quando adte cresconi mea
scripta puenire possent ignorans. Explicit re

Expanded text:
rammaticus etiam quidam Donatista Cresconius cum inuenisset epistulam meam, qua primas partes, quae in manus nostras tunc uenerant, epistulae Petiliani redargui, putauit mihi esse respondendum et hoc ipsum scripsit ad me. cui operi eius libris quattuor respondi, ita sane, ut tribus peragerem, quod uniuersa responsio flagitabat. sed cum uiderem de sola Maximianensium causa, quos suos scismaticos damnauerunt et eorum aliquos rursus in suis honoribus recmunionem datum non repetiverunt, responderi posse ad cuncta quae scripsit; etiam quartum librum addidi, in quo idipsum, quantum potui, diligenter atque evidenter ostendi. Hos autem quatuor libros quando scripsi, jam contra Donatistas leges dederat Honorius imperator. Hoc opus sic incipit: Quando ad te, Cresconi, mea scripta pervenire possent ignorans. CAPUT XXVII.
Abbreviated transcription (Latin):
de parte donati congruenter dicitur. Nunqͥd
donatus ꝓ uobis crucifixus ẽ aut in nomine
donati baptirati estis: Scitis enim xp̃m ꝓ uo
bis ẽẽ crucifixum. et in nomine. xp̃i uos bap¬
tiratos. et tamen ꝓpt̾ nomen et partẽ donati
unitati. xp̃i qui ꝓ uobis crucifixus ẽ. et in cur
nomine baptiati estis. tanta ꝑtinatia repugna¬
tis. Quia uero id egit petilianus scriptis sius.
ut origo et radix et caput baptirati. non nisi
ille sit aquo baptiatur. et hoc ame non ina¬
niter: nec pueriliter. nec insipienter dictum
ẽ. primordia epłȩ ipsius quib tune re¬
spondi recensete. et uidebitis immo uͦ
me commemorante diligenter aduertite.
Conscientia inquit sc̃e dantis attendicur: quȩ
abluat accipientis. Nam qui fidem sciens
aꝑfido sumpserit. non fidem ꝑcipit s reatum.
Et tanquam diceretur ei unde hoc ꝓbas. omĩs
res enim origine inquit et radice consistit.⁊
si caput ñ habet aliquid nichil ẽ nec quicqͣm

Expanded text:
de parte Donati, congruenter dicitur, Numquid de parte Donati, congruenter dicitur, Numquid Donatus pro vobis crucifixus est? aut in nomine Donati baptizati estis? Scitis enim Christum pro vobis esse crucifixum, et in nomine Christi vos baptizatos, et tamen propter nomen et partem Donunitati Christi, qui pro nobis crucifixus est et in cuius nomine baptizati estis, tanta pertinacia repugnatis. Quia uero id egit Petilianus scriptis suis, ut origo et radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur, et hoc a me non inaniter nec pueriliter nec insipienter dictum est, primordia epistulae ipsius quibus tunc respondi recensete, et uidebitis. immo uero me commemorante diligenter aduertite: conscientia, inquit, sancte dantis attenditur quae abluat accipientis. nam qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum. et tamquam diceretur ei \'unde hoc probas?\', omnis res enim origine, inquit, et radice consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est, nec quicquam
Abbreviated transcription (Latin):
tendens. uł potius ne ab aliquo intendatur
obstrepens. omnino nichil se respondisse qͦd
adrem de qua agitur ꝑtineret. Quis enĩnon
uideat ideo magis recte a nobis positum hoc
apłi testimonium . quia non uos dicitis in do¬
nati nomine baptiratos. neq donatum cru¬
cifirum ẽẽ ꝓ uobis. et tamen ꝓpter partem
donati uos ab ȩccłiȩ catholicȩ communione
separatis. sicut etiã illi quos paulus arguebat.
nonutiq dicebant in nomine pauli se fuisse
baptiratos. aut paulum ꝓ se esse crucifixum.
& tamen de pauli nomine scisma faciebant
pauli fuerunt bapti:ati. et tamen dicebant
ego sum pauli. ꝓpt̾ hoc rectius dicitur. nunqͥd
ꝓ uobis paulus crucifixus ẽ. aut in nomine
pauli baptirati estis. ut hereant ei qui ꝓ ipsi ᷤ
crucifixus ẽ. et in cuius nomine baptirati st̃.¬
& non ad nomen pauli diuidantur.sic & uo¬
bis multomagis quia non dicitis in nomine
donati baptirati sumus. et tam en uultis eẽ

Expanded text:
tendens uel potius ne ab aliquo intendatur tendens uel potius ne ab aliquo intendatur obstrepens, omnino nihil se respondisse quod ad rem de qua agitur pertineret. quis enim non uideat ideo magis recte a nobis positum hoc apostoli testimonium, quia non uos dicitis in Donati nomine baptizatos neque Donatum crucifixum esse pro nobis, et tamen propter partem Donati uos ab ecclesiae catholicae communione separatis, sicut etiam non utique dicebant in nomine Pauli se fuisse baptizatos, aut Paulum pro se esse crucifixum, et tamen de Pauli nomine schisma faciebant.Pauli, fuerunt baptizati, et tamen dicebant, Ego sum Pauli, propter hoc rectius dicitur, Numquid Paulus pro vobis crucifixus est? aut in nomine Pauli baptizati estis? ut haereant ei qui pro ipsis crucifixus est, et in cujus nomine baptizati sunt, et non ad nomen Pauli dividantur: sic et vobis multo magis quia non dicitis, In nomine Donati baptizati sumus, et tamen vultis esse
Abbreviated transcription (Latin):
cifirus ẽ aut in nomine pauli baptirati estis:
Qua ꝓpter si errabant illi et nͥ corrigerentur ꝑi¬
rent qui uolebant ẽẽ pauli. quȩ tandem spes
eoꝵ ẽ. qui uoluerunt ẽẽ donati: Id enimaguns
isti ut origo. & radix. et caput baptirati. ñ nͥ ille
monium exepłã mea commemorauit: & sibi ꝓ¬
posuit refellendum. Proinde iudete si ad ꝓposi¬
tum respondit. Ait enim. Inane hoc dictum est.
inflatum. & puerile et insipiens. & qͦd longe sit
penitus a fidei mr̃ȩ ratione. Tunc enim recte hoc
diceres. si nos diceremus in nomine donati ba¬
uci Aut cum hȩc anobis nec dicta sint nec
dicantur. quia formam diuinȩ sequim᷑
trinitatis. & qui nobis talia obicis: certum ẽ¬
te insanire. Aut si putas quia in donati uł in
nr̃o nomine baptirati sumus. falleris ꝑdite si¬
mulq de uobis sacrilege confiteris.quia uos
innomine cecilian miseros inquinatis.Hȩc
petilianus contra illa mea respondit. non in¬

Expanded text:
cifixus est aut in nomine Pauli baptizati estis? cifixus est aut in nomine Pauli baptizati estis? Quapropter si errabant illi et nisi corrigerentur perirent, qui uolebant esse Pauli, quae tandem spes eorum est, qui quaerunt esse Donati? id enim agunt isti, ut origo, radix et caput baptizati non nisi ille monium ex epistula mea commemorauit et sibi proposuit refellendum. proinde uidete, si ad propositum respondit. ait enim: inane hoc dictum est, inflatum et puerile et insipiens et quod longe sit penitus a fidei nostrae ratione. tunc enim recte hoc diceres, si nos diceremus in nomine Donati ba. at cum haec a nobis nec dicta sint nec dicantur, quia formam diuinae sequimur trinitatÜ;, te qui nobis talia obicis certum est insanire. aut si putas, quia in Donati uel in nostro nomine bapti- xati sumus, falleris perdite simulque de nobis sacrilege confiteris, quia uos in nomine Caeciliani miseros inquinatis. haec Petilianus contra illa mea respondit, non in
Abbreviated transcription (Latin):
norum. sacrilegium suȩ separationis excuset.
quod reliquerit et deseruerit omnium genti¬
um communionem. et ne ꝓpter malos dis¬
pensatores hoc ẽ p̃positos societas xp̃iana diui¬
datur: etiam illud testimonium posui quȩ di¬
cunt facite quȩ autem faciunt facere nolite.
Dicunt enim & non faciunt. Hȩc ille testimo¬
nia de scripturis scĩs ame posita. nec osten¬
dit quemadmodum aliter accipi deberent. ut
ñea ꝓ nobis neq contra uos ẽẽ ostenderet. nec
omnino attingere uoluit immo id egit tumul¬
tu conuiciorum suoꝵ. ut si fieri posset hȩc ame
dicda. nulli omnino ueniret in mentem. qui
post epłam meã lectam etiam ipsuis legere
uoluisset. Quod uero ex apłi pauli dictis ame
positum ꝓse tractare conatus ẽ: quale sit pa-¬
rumꝑ atcendite. Diristi enim inquit aposto¬
lus paulus eos qui dicebant se apłi ẽẽ pauli
obiurgat & dicit. Nunquid paulus ꝓuob̾ cru¬

Expanded text:
norum sacrilegium suae separationis excuset, norum sacrilegium suae separationis excuset, quod reliquerit et deseruerit omnium gentium communionem, et ne propter malos dispensatores, hoc est praepositos, societas christiana diuidatur, etiam illud testimonium posui: quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. haec ille testimonia de scripturis sanctis a me posita nec ostendit quemadmodum aliter accipi deberent, ut non ea pro nobis neque contra uos esse ostenderet, nec omnino attingere uoluit, immo id egit tumultu conuiciorum suorum, ut, si fieri posset, haec a me dicta nulli omnino ueniret in mentem, qui pistulam meam lectam etiam ipsius legere uoluisset. Quod uero ex apostoli Pauli scriptis a me positum pro se tractare conatus est, quale sit parumper attendite. dixisti enim, inquit: apostolus Paulus eos, qui dicebant se apostoli Pauli esse, obiurgat et dicit: numquid Paulus pro uobis cru
Abbreviated transcription (Latin):
rigat s qui incrementum dat d̃s̃. et quia ille
ĩquem creditur iustificat impium: ut depu¬
tetur fides eius ad iusticiam. Propter ipsius
uͦ eccłiȩ unitatem quȩ in omnib gentib dila¬
tatur: cui uos non communicatis. hec destimo¬
nia posui dexp̃o ẽẽ predicata. quia dñabitur
amanusq admare. & aflumine tesq adtermi¬
nos orbis tenȩ. & dabo tibi gentes hereditatem¬
tuam & possessionem tuam terminos teriȩ. &
quod testamentum dĩ factum ad abraham pro
nĩa boc ẽ catholica communione recitetur uͥ
scriptum ẽ in semine tuo benedicentur omnes
gentes. quod semen interpretatur apl̃s dicens.
& semini tuo quod est.xp̃c. Unde apparet in xͦ
nonsolum afros aut africam szom̃s gentes
habituras benedictionem. ꝑ quas catholica di¬
latatur ecclia. tanto ante ꝓmissam. et qͦd palea
cum frumentis sit usq ad ultimam uentilatio¬
nem: ne quisqͣm ꝑ calumnias criminum alie¬

Expanded text:
rigat, sed qui incrementum dat deus et quia ille rigat, sed qui incrementum dat deus et quia ille in quem creditur iustificat impium, ut deputetur fides eius ad iustitiam. propter ipsius uero ecclesiae unitatem, quae in omnibus gentibus dilatatur, cui uos non communicatis, haec testimonia posui de Christo esse praedicta, quia dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae, tuam et possessionem tuam terminos terrae, et quod testamentum dei factum ad Abraham pro nostra, hoc est catholica communione, recitetur, ubi scriptum est: in semine tuo benedicentur omnes gentes, quod semen interpretatur apostolus dicens: et semini tuo quod est Christus. unde apparet in Christo non solum Afros aut Africam, sed omnes gentes habituras benedictionem, per quas catholica dilatatur ecclesia, tanto ante promissum. et quod palea cum frumentis sit usque ad ultimam uentilationem, ne quisquam per calumnias criminum alie