comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Nich̾ ei nouũ. nicħ aliemim
fut᷑um ẽ p̃uidet. qñ p̃sens est.
uid. qñ p̃t̾itũ ẽ retinet. Nec
retinet. s qd̾ aduenit intẽꝑe
funit in uisione.&. qd̾ p̃t̾it in
temꝑe. ꝑmanet inuisione.
Quemadmodũ sitotũ corpꝰ
& aliud uide. qͦcũq se resu̾tet¬
p̃sens tͥ ñ eẽ ñ posset .& subuno
uisionis icꝰtu immobił ꝑma¬
nens comp̃hendẽs qͥcqͥd qͣqͣũ¬
uisi ante te c̾neres. quicqͥd cir¬
cumqͣ contͣpositum haberes.
Res transiret. & staret uisio.
& qͦcumq sua se mobilitate
u̾teret. stanti ñ nisi p̃sens eẽt.
Nunc autem qͥa ex parte ui¬
des. mutabilit̾ uides. & cumreᷤ
uidentitransit. aut uideride¬
sinit. aut secum mutabiliter
uisionem trahit. Qđ sicotus
oculus eẽs. sic mutabilit̾ ñ un
uides. Quicqͥd igit᷑ ex parte ÷
mutabile ẽ. & qͥcqͥd ex parte
non ẽ. immutabile ÷. Ds̃ autẽ¬

Expanded text:
 alienum futurum est praevidet, quando praesens est videt, quando praeteritum est retinet. Nec retinet; sed quod advenit in tempore, fuit in visione, et quod praeterit in tempore, permanet in visione. Quemadmodum si totum corpus t aliud videre, quocunque se res vesens tibi non esse non posset, et sub uno visionis ictu immobilis permanens comprehenderes quidquid quoquonisi ante te cerneres quidquid circumquaque contra te positum haberes. Res transiret et staret visio, et quocunque sua se mobilitate verteret, stanti non nisi praesens esset. Nunc autem quia ex parte vides, mutabiliter non vides, et cum res videnti transit, aut videri desinit, aut secum mutabiliter visionem trahit. Quod si totus oculus esses, sic mutabiliter non videres. Quidquid igitur ex parte est, mutabile est; et quidquid ex parte non est, mutabile
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa aspicit. sapientia ẽ. qͥa ĩtel¬
ligit. p̾scientia:. qͥa p̃uenit.
ꝓuidentia ÷. qͥa disponit. De
quib multȩ difficiles ⁊ ꝑplexȩ
q̃stiones oriunt᷑. quas huic cõ¬
pendio int̾polare timemus.
Igit᷑ ad ea quȩ restant tͣnseamꝰ.¬

Expanded text:
quia aspicit, sapientia est quia intelligit, praescientia quia praevenit, providentia quia disponit. De quibus multae difficiles et perplexae quaestiones oriuntur, quas huic compendio interpolare timemus. Igitur ad ea quae restant transeam
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe. p̃sens etiã nec̃e ẽ ut sit dĩ¬
tate. Qd̃ siqͥs forte querat qͦmͦ
diuina eẽntia q̃ simplex ÷ uͥq
ẽẽ possit. sciat qđ alit̃ sp̃c simp¬
lex dicit᷑. alit̃ corpꝰ. Corpus enĩ
ꝓpt̾ paruitatẽ simplex dicitur.
Cum aut̃e sp̃c simplex dr̃. ñ par¬
uitas. s unitas significat᷑. Crea¬
biq ẽ qͥa ds̃ ẽ. In oĩloco existens
nusqͣm cõp̃hendit᷑. qͥa tinu̾sa
replens. continet. ñcontinetur.
Quia gͥ moi loco ẽ. mutari loca¬
non pocest. & qͥa anullo lococõ¬
prehendit᷑ localis ñ est. S neq¬

Expanded text:
etiam necesse est ut sit deitate. Quod si quis forte quaerat, quomodo divina essentia quae simplex est ubique esse possit, sciat quod aliter spiritus simplex dicitur, aliter corpus. Corpus enim propter parvitatem simplex dicitur. Cum autem spiritus simplex dicitur, non parvitas sed unitas significatur. Creabique est, quia Deus est. In omni loco existens nusquam comprehenditur; quia universa replens continet non continetur. Quia igitur in omni loco est, mutari locanon potest; et quia a nullo comprehenditur, localis non est.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ credendis est. Trib enĩmodiᷤ
mutabilitati subiacet humana
eognitio. ꝑ augmentũ. ꝑ dimi¬
nutionẽ ꝑ uicissitudine. Pau
gmentũ ut q̃n discimꝰ quod
nescimꝰ. ꝑ diminutionẽ. qnqͥ
scimus obliuiscim᷑. Uicissitu¬
do autẽ quadriꝑtita ÷. in eẽnti¬
a. informa. in loco. intempore.
In eẽntia uicissitudine patit᷑
humana cognitio: ux qñnc̃ħ.
nunc illud cogitamus. qͥasimł
om̃a nr̃o sensu comp̃hendere
ñ possum᷑. Iforma. ut qñ idipsũ
minctale. nc̃ uͦtale attendimꝰ.
qͥa utrumq simul ñ ualemũ.
In loco. ut qñ nunc huc nunc
iluc cogitationẽ ducimꝰ. quia
simul uͥq cogitatione ẽẽ ñ uale¬

Expanded text:
esse credendus est. Tribus enim modis esse credendus est. Tribus enim modis mutabilitati subjacet humana cognitio, per augmentum, per diminutionem, per vicissitudinem. Per augmentum, ut quando dicimus quod nescimus. Per diminutionem, quando quod scimus obliviscimur. Vicissitudo autem quadripertita est, in essentia, in forma, in loco, in tempore. In essentia vicissitudinem patitur humana cognitio, quando nunc hoc, nunc illud cogitamus; quia simul omnia nostro sensu comprehendere non possumus. In forma, quando idipsum nunc tale, nunc vero tale attendimus; quia utrumque simul non valemus. In loco, quando nunc huc, nunc illuc cogitationem ducimus, quia simul ubique esse cogitatione non vale
Abbreviated transcription (Latin):
s sp̃m ẽẽ. cum dedo loqͥm᷑ non
necẽ ẽ de alt̾atione corpũ multa
disserere. Breuit᷑ tñ eã attingi¬
mꝰ. ut competentius ad alt̾ati¬
onẽ sp̃uũ ꝑueniamꝰ. Alt̾atio
corꝑm fit intranspositione. par¬
tiũ. & uicissitudine qualitatũ.
alteratio sp̃uũ. ꝑ cognitionẽ.
& affectũ. Scdm̃ affectũ mutã¬
tur sp̃c. ut nunctͥstes. nc̃ hila¬
res. Scdm cognitionẽ. ut minc
minus. nunc ampliꝰ sapientes.
Duo uͦ sunt p̃cipue q̃ affec̾tũ
oꝑantis mutare solent .i. siue
qͥa aliqͥd penitendũ fec̾it in p̃¬
terito. siue aliqͥd mordinatũ
ꝓponat de fut᷑o. S qđ ds de
facto ñ peniteat. satis euidem᷑
ostendit immutabilis iste cur¬
sus rerũ oĩum. qͥsic lege ꝑpetia
pͥme institutionis modum ñ
deserit. Quod uͦ nilmordina¬
tũꝓponat. rõnabilis ꝓbate¬
nusqͣm sibi contͣticit. Semꝑ
gͦ immutabił ẽ uoluntas di.
qui nec consiliũ mutat dep̃¬
t̾ito. nec ꝓpositum de futurd
zic qͦ cognitione immutabił

Expanded text:
sse; cum de Deo loquimur, non necesse est de alteratione corporum multa disserere. Breviter tamen eam attingimus, ut competentius ad alterationem spiritum perveniamus. Alteratio corporum fit in transpositione partium, et vicissitudine qualitatum. Alteratio spirituum per cognitionem et affectum. Secundum affectum mutantur spiritus, ut nunc tristes, nunc hilares. Secundum cognitionem, ut nunc minus, nunc amplius sapientes. Duo vero sunt praecipua quae affectum operantis mutare solent, id est, sive quia aliquid poenitendum fecerit in praeterito, sive aliquid inordinatum proponat de futuro. Sed quod Deus de facto non poeniteat satis evidenter ostendit immutabilis iste cursus rerum omnium, qui sic lege perpetua primae institutionis modum non deserit. Quod vero nil inordinatum proponat rationabilis probat enusquam ubi contradicit. Semper ergo immutabilis est voluntas Dei qui nec consilium mutat de praeterito, nec propositum de futuro. Sic quoque cognitione immutabilis
Abbreviated transcription (Latin):
uenit alimoniã. neq umqͣm
om̃ino hoc fieri contingat.
ut quod in uno nat᷑a appetit.
in alt̾o natura ñ habeat: Si¬
milit᷑ cũ motus & increm̃tũ
ita uarie & dissimilit̾ foriᷤ̾ cur¬
rentia. nusqͣm tñ confundant.
ordinem. quomͦ negare possu¬
mus intus eẽ dispositionem:
Dubitari gͥ ñ potest qͥn inuisi¬
bilis rector intꝰ p̃sideat. qui re¬
rum õium euentus & ꝓuiden¬
tia sua p̃uenit. & sapientia
& hoc qͦ natura ipsa docet.
unũ scł ẽẽ rerum oĩum opifi¬
cem. unũ ẽẽ rectorem. Nam si
diuersa intͦ consilia p̾sidenti¬
umeẽnt. ipsi foris se rerũcur¬
sus ab inuicem aliqñ diuide¬
rent. Nunc autẽ om̃a dunsic
concordit᷑ ad unũ finem currt.
ꝓfecto ĩdicart qrunꝰ : fons & ori¬
go unde ꝓcedunt. S qͥa unũ¬

Expanded text:
venit alimoniam; neque unquam omnino hoc fieri contingat, ut quod in uno natura appetit, in altero natura non habeat? Similiter cum motus et incrementum ita varie et dissimiliter foris currentia, nunquam tamen confundant ordinem; quomodo negare possumus intus esse dispositionem? Dubitari igitur non potest quin invisibilis intus rector praesideat, qui rerum omnium eventus et providentia sua praevenit, et sapientia et hoc quoque natura ipsa docet: unum scilicet esse rerum omnium opificem; unum esse rectorem. Nam si diversa intus consilia praesidentium essent, ipsi se foris rerum cursus ab invicem aliquando dividerent. Nunc autem omnia dum sic concorditer ad unum finem currunt, profecto indicant quod unus est fons et origo unde
Abbreviated transcription (Latin):
auget᷑. Quicqͥd enĩ ꝑincrem̃tũ
crescit. ampliusaliqͥd semet ip̾o
accipit. Quicqͥ autẽ pret᷑ id qͥ
insemet ipso ht̃ aliqͥd accipit.
aliundde accipiat nec̃e ẽ. qͥa nul¬
ia res ũbi ipsi qd̃ ñ ht̃ dare po¬
test. Creator autẽ rerũ ã quo
aliquid quod ñ habet accipiat.
cum õe qd̾ existit ab eoꝓcedat:
Non potest gͥ cresce̾. qͥ semet¬
ipso nil amplius pot̾ recipere.
Neq minui potest. Quicqͥd
enĩ semet ipso minꝰ fieripot᷑.
uere unũ ñ est. qͥa id qd̃ inse¬
ꝑatione se diuidit. inconun¬
ctione idemñ fuit. Deus igit᷑
semet ipso minor fieripotest.
Neq gͥ ꝑfectio augeri. neq
unitas minui. neq imm̃fitas
comp̃hendi. neq qͥ ubiq pre¬

Expanded text:
augetur. Quidquid enim per incrementum crescit, amplius aliquid semetipso accipit. Quidquid autem praeter id quod in semetipso habet, aliquid accipit, aliunde accipiat necesse est, quia nulla res sibi ipsi quod non habet, dare potest. Creator autem rerum a quo aliquid quod non habet accipiat, cum omne quod existit ab ipso procedat? Non potest igitur crescere qui semetipso amplius nil potest recipere, neque minui potest. Quidquid enim semetipso minus fieri potest, vere unum non est, quia id quod in separatione se dividit, in conjunctione idem non fuit. Deus igitur semetipso minor fieri potest. Neque igitur perfectio augeri, neque unitas minui, neque immensitas comprehendi, neque qui prae
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa eam ten̾e sine int̾missione
non possumꝰ. S has om̃s muta¬
bilitates cognitio diuina non
recipit. Nauget᷑. qͥaplena est.
Neq enĩ nescire pot̾ om̃a. qui
creat. qͥgub̾nat. qͥ penetrat. qͥ
portat om̃a. & qͥ om̃ib p̃sens:
ditate. ab sens ẽẽ ñ potest uisio¬
ne.Mimi ñ pot̾. qͥa aliunde
ẽ. abipso ẽ. ab uno. & unũtotũ
qd̃÷. Quid de uicissituoine di¬
cam: Quomͦ uicissitudinem
reciꝑe possit sapientia. q̃ oĩa
fimul ⁊ semel sub uno uisionĩ
radio cõp̃hendit: Simul. quia
loca. oĩa tp̃a. Semel. qͥa uisio¬
nẽ nec int̾missam recipit. nec
habitam int̾mittit. s qd̾ semel

Expanded text:
 sine intermissione tenere non possumus. Sed has omnes mutabilitates divina cognitio non recipit. Non augetur, quia plena est. Neque enim nescire potest omnia qui creat, qui gubernat, qui penetrat, qui portat omnia. Et qui omnibus praesens est deitate, absens esse non potest visione. Minui non potest qui aliunde est, ab ipso est, ab uno et unum totum quod est. Quid de vicissitudine dicam? Quomodo vicissitudinem recipere possit sapientia, quae omnia simul et semel sub uno visionis radio comprehendit? Simul, quia loca, omnia tempora. Semel, quia visionem nec intermissam recipit, nec habitam intermittit; sed quod semel
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ qđ regit diffundit᷑ dignũ
ñẽ ut ille creator sp̃cquiomĩa
regit & possidet. uno aliquoĩ
lococoartari. & ñ om̃a potius
implere credatur. Nam& ipsi
rerũ motus quitam ceito & tã
uitã intͥnsecus mouent̾e eẽ ostẽ¬
dunt. Nec tam̃ ullomͦꝰ credendũ
ẽ. qd̾ sicut sp̃s hominis cũ corꝑe
qd sensificat ꝑsonalit̾ conu¬
git᷑. ita qͦ creator ille sp̃c cum
corꝑe ħinꝰ sensilis mundiꝑso¬
nalit̾ coniungat᷑. qͥa alit̾ implꝰ
mundũ ds. & alit̾ animacorpꝰ.
anima implet corpꝰ & continet᷑.
qͥacire ũscriptibilis ẽ. ds̃ impl
mundũ. s mundo ñ includit᷑
qͥa ubiq p̃sens nusqͣm comp̃¬
Ihendi potest. Pret̾ea cũ diuinȩ
uirtutis effectus nusqͣm deẽẽ
cernimꝰ. cur eandẽ dĩ uirtutẽ
om̃ib mẽe reb dubitem᷑: Si
autẽ cdi uirtꝰ ubiq ẽ. cũ alia ñ

Expanded text:
corpus diffunditur, dignum non est ut ille Creator qui omnia regit et possidet, uno aliquo in loco coarctari, et non omnia potius implere credatur. Nam et ipsi rerum motus, qui tam certo et tam ntrinsecus moventem esse ostendunt. Nec tamen ullo modo credendum est quod sicut sensus hominis cum corpore quod sensificat personaliter conjungitur, ita quoque Creator ille spiritus cum corpore hujus sensibilis mundi personaliter conjungatur, quia aliter implent mundum Deus, et aliter anima corpus. Anima implet corpus et eo continet, quia circumscriptibilis est; Deus implet mundum, sed mundo non concluditur quia ubique praesens nusquam comprehendi potest. Praeterea cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eamdem Dei virtutem omnibus inesse rebus dubitemus? Si autem Dei virtus ubique
Abbreviated transcription (Latin):
unus ẽẽ dicat᷑. Nam ⁊ unũ ẽ.¬
collectione. ⁊ unũ compofitio¬
ne.⁊ unũ similitudine. ⁊ unũ
essentia. & unũ identitate. Unũ
collectione ẽ. q̃madmodũ cũ gre¬
sunt animalia. Unũ cõpositiõe¬
ẽ. ꝗͦ admod cũ corpꝰ unũ dicimꝰ.
in quo multa sunt membra.
Unũ similitudine. qͣad modũ
cum uocem unã dicimus. q̃ a
multis ẽ ꝓlata.S horũ õĩu ni

Expanded text:
atur. Nam est unum collectione, et unum compositione, et unum similitudine, et unum essentia, et unum identitate. Unum collectione est quemadmodum cum gresunt animalia. Unum compositione, quemadmodum cum corpus unum dicimus, in quo multa sunt membra. Unum similitudine, quemadmodum cum vocem unam dicimus quae a multis est prolata. Sed horum omnium ni
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbat. Sicut enĩ impossibile:
ut ꝑ se aliqͥd de nichilo fiat:
sic õmo impossibile ẽ. ut ꝑse
aliqͥd augmentũ accipiat. ħ.¬
qd̃ sip̾i dare ñ pot̾ initium.
gmentũ uen̾it. p̃ter id ẽẽ cõp¬
batur qd̃ ꝑ se pͥus solum sine
incremento fuit. Sigͦ nil eres¬
cerepot̃. nͥ addat᷑ ei quod pͥus
ñ hũit. pacet qͥa nulla rescre¬
scens ꝑ se incrementũ sumit.
Qui gͦ crescentib dat crem̃tũ
ipse existentib dedit inititim.
Idem motꝰ localis ꝓbat. Quas¬
dam namq creat᷑as ꝑpetuomo¬
alias sic atq alias sic. & licrra
dissimilit᷑ res moueant᷑. nusqͣm
tñ ordo rerũ confundit᷑. Undl
ñ ẽ dubiũ quin intͦ sit disposi

Expanded text:
probat. Sicut enim impossibile est, probat. Sicut enim impossibile est, ut per se aliquid de nihilo fiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid augmentum accipiat;  ipsi dare non potest initium, gmentum venerit, praeter id esse comprobatur, quod per se prius solum sine incremento fuit. Si ergo nil crescere potest nisi addatur ei quod prius non habuerit, Pater quod nulla res crescens per se incrementum sumit. Qui ergo crescentibus dat crementum, ipse non existentibus dedit initium. Idem motus localis probat. Quasdam namque creaturas perpetuo moalias sic atque alias sic. Et licet ita dissimiliter res moveantur, nusquam tamen ordo rerum confunditur. Unde non est dubiu
Abbreviated transcription (Latin):
q gͦ et̾nus p̃ter solum creato¬
rem ẽ. neq creator nisi et̾nuis
in rõnali motu inuenimus.
qui pͥncipio caret. qr semꝑ
fuit. finem ñ patit᷑. qͥa semꝑ
uerit. Huic autẽ cognitioni
animalis. nat᷑ał. locał. In aĩa¬
li namq motu sunt. sensus
& appetitus. Omĩs autẽ na¬
turalis appetitꝰ. in reb exple¬
mentũ inuenit. neq aliquis
est ordinatꝰ affectus quem
suus effectus conseqͥ ñ possit.
Uerbi gr̃a. Esuriunt animã¬
tia. inueniunt qͥd comedant.
sitiunt. inueniunt quid bibãt.
algent: inueniunt qͦ caleant.
Constargͦ. qͥa ꝓuidentia pre¬
cessit. cuꝰ consilio ħ tunecau¬
tum eft. ne qđ nunc indigenti¬
is rerum necessariũ pre sidiũ de¬
sit. Quienim appetitꝰ instituit.
ipse appetitib alim̃ta p̃parauit.
neq ullo mͦ fieri posset si rerũ
euentꝰ fortuiti ẽẽnt. ut sic ꝑ oĩa
cunctis affecꝰtib siu effectꝰ res¬
pondent. Idem motꝰ naturał

Expanded text:
que ergo aeternus praeter solum Creatoque ergo aeternus praeter solum Creatorem est, neque Creator nisi aeternus in rationali motu invenimus, qui principio caret, quia semper fuit; finem non patitur, quia semper erit. Huic autem cognitioni animalis, naturalis, localis. In animali namque motu sunt sensus et appetitus. Omnis autem naturalis appetitus in rebus explementum invenit, neque aliquis est ordinatus affectus, quem suus effectus consequi non possit. Verbi gratia: Esuriunt animantia, inveniunt quod comedant; sitiunt, inveniunt quod bibant; algent, inveniunt quo calefiant. Constat ergo quod providentia praecessit, cujus consilio hoc tunc cautum est, ne quod nunc indigentiis rerum necessarium praesidium desit. Qui enim appetitus instituit, ipse appetitibus alimenta praeparavit. Neque ullo modo fieri posset, si rerum eventus fortuiti essent, ut sic per omnia cunctis affectibus sui effectus responderent. Idem motus naturalis
Abbreviated transcription (Latin):
iñq liqͥdo comꝓbat᷑. quia
si qͥcqͥd ẽ. creat᷑ã ẽe credimus.
nullum in reb finem inue¬
nimus. Nr̃a gͦ nos natura
accepisset. pͥma rerum origo
ueracit᷑ dici ñ posset. Si em̃
aliq̃n ñ erat. a se ipso ee initi¬
um ñ hũit. s nec pͥmus dici
potest. si abalio ẽẽ accepit.
Igit᷑ si creator ẽ. semꝑ fuit.
Item quod ãsemet ipso: ñeẽ¬
ñ pot᷑. Quicqͥd añ ã semet¬
ipso ẽ. huic idem ẽ. eẽ. & id
quod ẽ. & constat qͥa nulla
res ã semet ipsa diuidi aut
semꝑ est. qͥa a semet ipso se¬
parari nicħ pot᷑. Si igit᷑ qͥcqͥd¬
a semet ipso est. huic idemẽ. ẽẽ
& id quod est. qui aliunde ẽẽ
ñ accepit. sequit᷑ nec̃ario ut sẽꝑ
sit. neq ut aliũ auferri possit.
qͦd aliunde datum ñ sit. Nec̃e
ẽ gͦ. ut quem creatorem credim᷑.
hunc nec pͥncipiũ nec finem
hr̃e posse confiteam᷑. Principi¬
ũ enim ñ ht̃ qͦd semꝑfuit. nec
finem qđ nunqͣm desinet. Ne¬

Expanded text:
iquido comprobatur, quia, si quidquid est, creaturam esse credimus; nullum in rebus finem invenimus. Nostra ergo nos natura accepisset, prima rerum origo veraciter dici non posset. Si enim aliquando non erat a seipso initium non habuit, sed nec primus dici potest, si ab alio esse accepit. Igitur, si Creator est, semper fuit. Item quod a semetipso en potest. Quidquid enim a semetipso est, huic idem est esse, et id quod est et constat, quia nulla res a semetipsa dividi aut semper est, quia a semetipso separari nihil potest. Si igitur quida semetipso est, huic idem est esse; et id quod est, qui aliunde esse non accepit, sequitur necessario ut semper sit, utque aliunde auferri non possit, quod aliunde datum non sit. Necesse est ergo ut quem Creatorem credimus, hunc nec principium, nec finem habere posse confiteamur. Principium enim non habet quod semper fuit; nec finem, quod nunquam desinit. Ne
Abbreviated transcription (Latin):
re autẽ unum ẽ. quod eẽntiali¬
ter unumẽ. cui totum ẽ unu̾
ẽẽ ⁊ simplex eẽ quod est. Quic¬
quid gͥ uere unum est. simp¬
lex ẽ. ⁊ inpartes omnino aliqͣs
separari non potest. & ideo
sectionem partiũ ñ admittit.
qͥ apartium compositionem ñ
recipit. Creatori gͥ rerum ido
uerũ ÷ eẽ quod est. qͥa totum
unũ & simplex ẽ. eẽ quod est.
S adhuc consid̾are nos oport

Expanded text:
unum est, quod essentialiter unum est, cui totum est unum esse, et simplex esse quod est. Quidquid igitur vere unum est simplex est, et in partes omnino aliquas separari non potest, et ideo sectionem partium non admittit, quia partium compositionem non recipit. Creatori igitur rerum ideo unum est esse quod est, quia totum unum et simplex est esse quod est. Sed adhuc consi
Abbreviated transcription (Latin):
reddunt. Quod autẽ ad ha¬
bitum ꝑtinet magis ꝓpͥum
ẽ.&. mag̃ certũ. qͣm id qđ ꝑ
tinet adactum. qͥa habitũ
natura indidit. actũ uͦ insti¬
tutio adiunxit. Simulacr̃¬
gͦ decoris immensitatem pa¬
rit᷑ & utilitatẽ in cognitiõe
p̃cedit. & ꝓpt̾ea in cognitiõe
pͥus ẽ. qͥa in manifestatione
ẽ euidentius. In hoc gͥ simu¬
lachro pͥmum uestigiũ con¬
templationis ponere debe¬
mus. ut dum pͥmum inqͥsi¬
tionis ingressum recte tenu¬
erimus. ipso quem queru
duce. inoffenso pede ad re¬
liqua ꝓcedamus. Pulchre¬
autem in quetenda sapientia
ab ipso sapientię simulachro
inquisitionis exordiũ sumit᷑.
quia ꝑ sapientiã suã pater
rmanifestat᷑. ñ solum qͣndo

Expanded text:
reddunt. Quod autem ad hareddunt. Quod autem ad habitum pertinet, magis proprium est et magis certum quam id quod pertinet ad actum, quia habitum natura indidit, actum vero institutis adjunxit. Simulacrgo decoris immensitatem pariter et utilitatem in cognitione praecedit, et propterea in cognitione prius est, quia in manifestatione est evidentius. In hoc igitur simulacro primum vestigium contemplationis ponere debemus, ut, dum primum inquisitionis ingressum recte tenuerimus, ipso quem quaerimus duce pede inoffenso ad reliqua procedamus. Pulchreautem in inquirenda sapientia ab ipso sapientiae simulacro inquisitionis exordium sumitur, quia per sapientiam suam Pater manifestatur, non solu
Abbreviated transcription (Latin):
sibilis potentie simulachrũ
ẽ creat᷑aꝵ immensitas. In uisi¬
bilis sapientie simulacrum :
creat᷑aꝵ decor Inuisibilis beni¬
gnitatis simulachrum ẽ creatu¬
raꝵ utilitas. Om̃is autẽ creat᷑¬
a qͣnto uiciniꝰ similitudiniere¬
atoris appropinquat. tanto ui¬
cimus creatorem suũ declarat.
Illud gͦ insibile simulachrum
inuisibile exemplar pͥus osten¬
dere debz. qͦd diuinȩ similitu¬
dinis imaginem ꝑfecꝰtius inse
exp̃ssam retinet. Imme nsitas
aute creat᷑aꝵ magis ad essenti¬
am. decor uͦ creaturari magis
ꝑtinet ad formam. Essentia
uͦ absq forma consid̾ãta. in¬
formitas ẽ. Quod autẽ infor¬
me ẽ. in hoc qͥdem qđ ẽ. deo
simile ẽ.s in hoc qđ forma
caret ã dõ dissidet. Quod gͦ
formatũ ẽ. magis do simile
ẽ. qͣm id qͦd formã ñhabet.
Unde constat. qł plꝰ euidenꝰ
simulachrũ ẽ decor creatriraꝵ
qui ꝑtinet ad formam. quã
immensitas creat᷑arum. qui
utilitas uͦ ad actũ. qͥam hoc

Expanded text:
pientiae simulacrum est, creaturarum immensitas. Invisibilis sapientiae simulacrum est, creaturarum decor. Invisibilis benignitatis simulacrum est, creaturarum utilitas. Omnis autem creatura quanto vicinius similitudini Creatoris appropinquat, tanto evidentius Creatorem suum declarat. Illud ergo visibile simulacrum, invisibile exemplar prius ostendere debet, quod divinae similitudinis imaginem perfectius in se expressam retinet. Immensitas autem creaturarum magis ad essentiam; decor vero creaturarum magis pertinet ad formam. Essentia vero absque forma considerata, informitas est. Quod autem informe est, in hoc quidem quod est, Deo simile est; sed in hoc quod forma caret, a Deo dissidet. Quod ergo formatum est, magis Deo simile est, quam id quod formam non habet. Unde constat quod evidentius simulacrum est decor creaturarum, quod pertinet ad formam; quam immensitas earum, quae utilitas vero ad actum, quia in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
u̾soꝵ. aut cõpositione partiũ.
aut similituine pluriũ unũ
ẽẽ. cũ illud &̃ quod in nob̃ rati¬
onale ẽ. Hoꝵ om̃ium in semet¬
ipso nicħ possit inuenire. Ind̾
enĩ nrm quod partiũ multi¬
tudine compositũ ẽnitur. ñ
rõnale. s rõnali comunctum
nr̃m rationale uere unum:.

Expanded text:
sitione partium, aut similitudine plurium unum esse, cum illud etiam quod in nobis rationale est, horum omnium in semetipso nihil possit invenire. Illud enim nostrum quod partium multitudine compositum cernitur, non rationale sed rationali conjunctum ra ratione
Abbreviated transcription (Latin):
de insibilib dicta alicui fortassis
qͣntum ad compendiũ tractan¬
di ꝑtinuit. plurima uidebunt᷑.
s attendẽ debet qd̃ tam oposa
mat̾ia ñ facile paucis uerbĩ ex¬
plicat᷑. Nam cum dicat apł̃s¬
do. manifestant᷑ ea q̃ in uisibili
a sunt in dõ. nec̃e est ut qͥsqͥs
ꝑ unsibibia ad agnitionẽ inui¬
sibiliũ ꝑuenire de sicłat. prius
ipsa iusibilia agnoscat. P ropt̃
qͦd & ego cum hec ꝓ posse meo
inuestigare ꝓpon̾em. trib inui¬
sibilib in exordio enuim̾atis.
trib itidem uisibilib cont᷑ħ
dispositis. ratus sum huncẽe
competentissimũ narrandioi¬
dinẽ. ut pͥus ipsorũ insibiliu̾
aliquã noticiam in medium
afferrem. acsic deinde quali
reserato contemplationis ad¬
itui ꝑ inuestigationẽ ininsi¬
bilium ꝓcederem. Postqͣm
gͥhis quȩ de uisibilib dic̃¬
da erant. finem fecimus. ni
quomͦ uł quo ordine ꝑ he
ad inuisibilia ascendatur
ximus inuisibilia. Potentiam.

Expanded text:
de visibilibus dicta alicui fortassis de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad compendium tractandi pertinuit plurima videbuntur, sed attendere debet quod tam operosa materia non facile paucis verbis explicatur. Nam, cum dicat Aposdo, manifestantur ea quae ina sunt in Deo , necesse est ut quisquis per visibilia ad agnitionem invisibilium pervenire desiderat, prius ipsa visibilia agnoscat. Propter quod et ego cum haec pro posse meo investigare proponerem, tribus invisibilibus in exordio enumeratis; et tribus itidem visibilibus contra haec dispositis, ratus sum hunc esse competentissimum ordinem narrandi, ut prius ipsorum visibilium aliquam notitiam in medium afferrem; ac sic deinde quasi reserato contemplationis aditu, per investigationem invisibilium procederem. Postquam igitur iis quae de visibilibus dicenda erant finem fecimus, nunc quomodo vel quo ordine per haec ad invisibilia ascendatur,ximus invisibilia, potentiam,
Abbreviated transcription (Latin):
sum cum ad magnitudinem
nitit᷑. amultitudine recardat᷑.
qͥa multis p̃stare ñ sufficit iurẽ
quas ad unius rei effectũ spe¬
cialit᷑ effundit. Similt modo
minor diligentia decori oꝑis
impendit᷑. quotiens ad multi¬
tudinẽ solam. siue ad magni¬
tudinem ꝑficiendam animꝰ
occupat᷑. Uidemus qͥa scriba
eas figuras que exiles sunt ꝓm¬
ptius format. in magnis figu¬
randis ꝓpensius desudat. et
calamus qͣnto uelocius tͣhit᷑.
tanto deformiores st̃ litt̾ȩ q̃
formandis. hĩ qui nimis pul¬
chritudinẽ diligt̃. sepe utili¬
tatem ꝑdunt. & qui ut ilitatẽ
conseruare cupiunt: pulch¬
tudinẽ habere ñ possunt. S
in oꝑe dĩ nec multitudo ma¬
gnitudinẽ minuit. nec ma¬
gnitudo multitudinẽ stͥngit.
neq simul uł multitudo uł
magnitudo pulcͥtudin offic̃.
neq pulcͥtudo utilitatẽ collit.
s sic facta sunt om̃a quasi fac¬
ta sint singła. ut cum uniu̾sa
aspereris. singła mireris. Hȩc

Expanded text:
sus cum ad magnitudinem sus cum ad magnitudinem innititur, a multitudine retardatur, quia multis praestare non sufficit vires quas ad unius effectum specialiter effundit. Simili modo minor diligentia decori operis impenditur, quoties ad multitudinem solam sive ad magnitudinem perficiendam animus occupatur. Videmus quod scriba eas figuras quae exiles sunt, promptius format, in magnis figurandis propensius desudat, et calamus quanto velocius trahitur, tanto deformiores sunt litterae qformandis vestibus, ii qui nimis pulchritudinem diligunt, saepe utilitatem perdunt; et qui utilitatem conservare cupiunt, pulchritudinem habere non possunt. Sed in opere Dei nec multitudo magnitudinem minuit, nec magnitudo multitudinem stringit, neque simul vel multitudo vel magnitudo pulchritudini officit, neque pulchritudo utilitatem tollit, sed sic facta sunt omnia, quasi facta sint singula, ut cum universa aspexeris, singula mireris. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
instituta ẽ. ut mestimabilem
ȩt̃noꝵ bonor affluentiam
nuntiaret. Hoc ẽ qͦd diximꝰ.
cur ds illa etiã creare uolu¬
it. q̃ humanis usib necessa¬
ria ñ eẽ p̃uidit. Si enĩ sola
necessaria tͥbueret.bonitas
uͦ necessariis etiã commoda
adiungit. diuitias bonitatis
suȩ offendit. Cum autẽ cõmo¬
da congruis suꝑadditis cumu¬
lant᷑. habundantia diuitiaꝵ
bonitatis eiꝰ demonstrat᷑. S
dum postremo congrins etiã
rũ breuit̃ dictꝰa suffici¬
ant.S lib adhuc ad cumu¬
lum diuine laudis palisꝑ
attendere. qͣm mire tria hec
simul in oꝑe suo conserua¬
uerit. ds. Quod qͣnta ãmita¬
tione dignũ sit. sic faciliuᷤ
fortasse cognoscimꝰ. si pͥus ħ
qualit᷑ in oꝑe humano simul
ẽẽ non possint. considemus. Cer¬
te homo cum multa fac̾e defide¬
rat. magna fac̾e ñ potest. quia
tanto minꝰ p̃ualet. in singulis:
qͣnto plura sunt ꝑ quȩ intenti¬
onis suȩ conatus dunidit. Rur¬

Expanded text:
instituta est, ut inaestimabilem instituta est, ut inaestimabilem aeternorum bonorum affluentiam nuntiaret. Hoc est quod diximus: cur Deus illa etiam creare voluit, quae humanis usibus necessaria non esse praevidit. Si enim sola necessaria tribueret; bonus vero necessariis etiam commoda adjungit, divitias bonitatis suae ostendit. Cum autem commoda congruis superadditis cumulantur, abundantia divinae bonitatis ejus demonstratur. Sed dum postremo congruis etiam rum breviter dicta sufficiant; sed libet adhuc ad cumulum divinae laudis paulisper attendere, quam mire tria haec simul in opere suo conservaverit Deus. Quod quanta admiratione dignum sit; sic facilius fortasse cognoscemus; si prius haec qualiter in opere humano simul esse non possint consideremus. Certe homo cum multa facere desiderat; magna facere non potest, quia tanto minus praevalet in singulis, quanto plura sunt per quae intentionis suae conatus dividit. Rur
Abbreviated transcription (Latin):
um. & q̃q similia. S dignũ
ualde inqͥsitione ẽ. quare d̾s
hȩc ereare uoluit. que usui
hominis ꝓpt̾ quẽ oĩa fecit. ñ
necessaria fore p̃uidit. S hoc
citiꝰ cognoscit᷑. si causa ⁊ modꝰ
humane conditionis attenda¬
tur. ds̃ hominẽ ꝓpt̃̾ se fecit.
cuncta alia ꝓpt̾ hoĩem condi¬
dit. ꝓpt̾ se fecit hoĩem ñ qͥ
ipse indigeret hoĩe. s ut ho¬
mini qͥa meliꝰ dare nil potuit.
se ipsũ fruendũ daret. Alia
uͦ creat᷑a sic facta ẽ. ut & sub¬
iecta hoĩ eẽt ꝑconditionẽ.
& de seruir& ad ut ilitatem
Homo gͦ qͣsi in quodã me¬
dio collocatꝰ ht̃ suꝑ se dm̃.
subt᷑ se mundũ. & corpore
qͥdem deorsũ mundo conũ¬
gitur. sp̃u aur̃ẽ surfum ad
dm̃ subleuat᷑. Necesse gͦ fu¬
it ut uisibiliũ conditio ita
ordinaret᷑. quatinꝰ homo ĩ
eis foris agnosc̾et. qualeeẽt
inuisibile bonũ qͦd intꝰ que¬
rere deberet.ħ⁊. ut subtꝰ se
decebat. ut rerũ usibilium
tũ sentiret. q̃ ob id maxime

Expanded text:
um, et quaevis similia. Sed dignum valde inquisitione est, quare Deus haec creare voluit, quae usui hominis propter quem omnia fecit non necessaria fore praevidit? Sed hoc citius cognoscetur, si causa et modus humanae conditionis attendatur. Deus hominem propter se fecit, cuncta alia propter homines condidit. Propter se fecit hominem, non quod ipse indigeret homine, sed ut homini quia melius dare nil potuit, seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic facta est, ut et subjecta homini esset per conditionem, et deserviHomo ergo quasi in quodam medio collocatus, habet super se Deum, sub se mundum, et corpore quidem deorsum mundo conjungitur; spiritu autem sursum ad Deum sublevatur. Necesse autem fuit ut visibilium conditio ita ordinaretur, quatenus homo in eis foris agnosceret, quale esset invisibile bonum quod intus quaerere deberet: hoc est, ut sub se decebat ut rerum visibilium tum sentiret, quae ob id maxime
Abbreviated transcription (Latin):
& summe unũ ẽ. eẽntialit᷑ ⁊ in¬
uariabilit᷑. unũ est. Restat gͦ
ut si dm̃ uere unũ credimꝰ. ẽẽ. utr̃¬
ne etiam sũme unꝰ dici possit
inquiramꝰ. Quod tunc ueraci¬
ter ostendimꝰ. si eum õmo inua¬
riabilem ẽẽ comꝓbamus. S qr
scire ñ possumꝰ qͦmͦ ds̃ inuaria¬
bilis sit. nͥ pͥus agnoscamꝰ quot
modis resq̃lib& uariari põsit.
pͥmũ nos oporta om̃s mutabi¬
litatis modos descbe. ac deiñ
ꝑ singta qualit᷑ adõ remoue¬
ant᷑. ostendẽ. Trib modis fit
om̃is mutabilitas. loco. forma.
&. tp̃r. Tocalit̾ mutat᷑ resq̃li¬
b&. qñ de loco ad locũ transit.
hoc ÷. ẽẽ desinit uͥ fuit. & ubi
ñ fuit eẽ incipit. & ẽ extͥnseca
ħ mutatio. nicħq uariat de
ipsius rei essentia. qͥa sieẽ desi¬
nit ubi fuit. ñ tñ qͦd fuit eẽ desi¬
iit.⁊ si ẽẽ incipit uͥñ fuit. ñ tñ¬

Expanded text:
unum est, essentialiter et invariabiliter unum est. Restat ergo ut si Deum vere unum esse credimus, utrumne etiam summe unus dici possit, inquiramus. Quod tunc veraciter ostendimus, si eum omnino invariabilem esse comprobamus. Sed quia scire non possumus quomodo Deus invariabilis sit, nisi prius agnoscamus quot modis res quaelibet variari possit, primum nos oportet omnes mutabilitatis modos describere; ac deinde per singulas qualiter a Deo removeantur ostendere. Tribus modis fit omnis mutabilitas, loco, forma, et tempore. Localiter mutatur res quaelibet quando de loco ad locum transit, hoc est esse desinit ubi fuit, et ubi non fuit esse incipit. Et est extrinseca haec mutatio, nihilque variat de ipsius rei essentia, quia si esse desinit ubi fuit, non tamen quod fuit esse desinit, etsi esse incipit ubi non fuit, non
Abbreviated transcription (Latin):
agͦ contemplationis homini
aꝑitur. qñ ipse sua se rõne du¬
cente. ad se cognoscendum in¬
gredit᷑. Ingresso autẽ ina usq
ad finemcurrenda restat. ut
scilicet qͥsq ex confidatione ꝓpͥ¬
a ad agnitionẽ creatoris sui ꝑ¬
ueniat. Illud namq in nobis
quod carnis ñ ht essentiam.
a carne ñ pot̾ hab̾e mat̾iam.
s sicut diuersum ẽ ã carne.
ta se alienũ sentit a carnisori¬
gine. Initium tñ se hr̃e in ħ
uerissime agnoscit. qͥa cũ se
intelligat eẽ. semꝑ se fuisse ñ
memiit. cum tñ nescienᷤ in¬
intellecꝰtus ñ pot̃ ẽẽ nisi intel¬
ligens. restat. restat. ut qũe
non semꝑ intellexisse cognos¬
cimꝰ: non semꝑ fuisse. ac ꝑħ
aliqͣndo cepisse credamus.
S sicut iam dictum ẽ. quod
sp̃alem habet eẽntiam non
potest originem hr̃e corꝑeã.
qͥa qͥcqͥd ex mat̾ia p̃iacente
traducitur. corꝑeũ eẽ compbat᷑.
Si gͥ inuisibile nr̃m mitiu̾ hũit.
suꝑest. ut ñ dep̃iacenti mat̾ia

Expanded text:
ergo contemplationis homini ergo contemplationis homini aperitur, quando ipse sua se ratione ducente ad se cognoscendum ingreditur. Ingresso autem via usque ad finem currenda restat, ut scilicet quisque ex consideratione propria ad agnitionem Creatoris sui perveniat. Illud namque in nobis quod carnis non habet essentiam, a carne non potest habere materiam; sed sicut diversum est a carne, ita alienum se sentit a carnis origine. Initium tamen se habere in hoc verissime agnoscit, quod cum se intelligat esse, semper se fuisse non meminit, cum tamen nesciens inintellectus esse non potest, nisi intelligens, restat ut quem non semper intellexisse cognoscimus, non semper fuisse, ac per hoc aliquando coepisse credamus. Sed, sicut jam dictum est, quod spiritalem habet essentiam, non potest originem habere corpoream, quia quidquid ex materia praejacente traducitur, corporeum esse comprobatur. Si igitur invisibile nostrum initium habuerit, superest ut non de praejacenti materia
Abbreviated transcription (Latin):
nua contemplationis facta ẽ.
parit̾ & uia. In qͣntum uisibił
est. ianua. in qͣntũ inuisibilis¬
ẽ.uia.lanua ẽ. qr ingredienti
ad contemplationem animo
pͥmum aditum pandit. Uia ÷.
qͥa currentem in contemplati¬
onẽ animũ ad finem ꝑducit.
lanua ẽ. qͥa quodammͦ inuisi¬
bilia inisibilit̾ ostendit. Uiaẽ.¬
qͥa de uisibilib ꝑ inuisibilia
euntes. usq ad uisibiliu᷑ pari¬
ter & inrsibiliũ creatorẽ ui¬
dendũ ꝑducit. Hoc insemr¬
ipso pot̾ agnosce homo. Ne¬
mo enĩ sane ẽ sapiens. qui se
eẽ ñ uideat. Ettamen homo
siuere id qͦd ipse ẽ attendere.
tur. uł uideri possunt. nicħ
se ẽẽ intelligit. Illud namq
quod in nob̃ rõms capax est.
qͣmuis ut ita dicam infusuͦ:
commxtum carnisit. ipsũ
tñ se asubstantia carnis ꝓpͥa
rõne secernit. & alienum ẽẽ intel¬
ligit. Cur gͦ homo inuisibiliaeẽ
dubitet. qui id ipsũ qͦd uere ħo
ẽ. de cuiꝰ existenca nequaqͣm du¬
bitat. inuisibile ẽẽ uidet: Iami

Expanded text:
facta est pariter et via. In quantum invisibilis est, janua; in quantum vero visibilis, via. Janua est, quia ingredienti ad contemplationem animo primum aditum pandit; via est, quia currentem in contemplationem animum ad finem perducit. Janua est, quia quodammodo invisibilia visibiliter ostendit; viaquia de visibilibus per invisibilia euntes usque ad visibilium pariter et invisibilium Creatorem videndum perducit. Hoc in semetipso potest agnoscere homo. Nemo enim est sane sapiens, qui se esse non videat. Et tamen homo si vere quod ipse est attendere tur, vel videri possunt, nihil se esse intelligit. Illud namque quod in nobis rationis capax est, quamvis, ut ita dicam, infusum et commistum carni sit; ipsum tamen se a substantia carnis propria ratione secernit, et alienum esse intelligit. Cur ergo homo invisibilia esse dubitet, qui idipsum quod vere homo est de cujus existentia nequaquam dubitat, invisibile esse videtur. Janua
Abbreviated transcription (Latin):
mundum creauit. Decor creat᷑¬
arum quem simulachrũ sa¬
sapĩȩ dĩ ẽẽ diximus. quatuor
complectitur. Situm. Motum.
sp̃em. qualitatem.S in hisqͣ¬
tuor: motũ excellentiorem
locum habere dubium ñ ẽ.
qͥa uiciuiora uitȩ sunt mobi¬
lia. qͣm ea quȩ moueri ñ pos¬
sunt. Motus autẽ quadrip¬
titus ẽ. localis. naturalis aĩa¬
lis. ro̾nalis. S motus nat᷑ał
localem motum suꝑat. qͥa ĩ
nat᷑ali motu non solũ ima¬
go uite expͥmitur. s ipsa qͦdã¬
modo uita inchoatur. Rur¬
sus animalis motus tanto
naturali p̃cellit. qͣnto insen¬
sibili io quod sentit. Postre¬
mo rõnalis cunctis suꝑpo¬
nitur. qͥa in eo ñ solum sensꝰ
ad animandũ. s ratio quoq
ad intelligendũ mouetur.
Hoc simulachro nullũ in
creatinis ẽt̃ potest euident̾i
quia inuisibilem sapientiam
ostendit manifestius cunctis.

Expanded text:
mundum creavit. Decor creaturarum quem simulacrum sapientiae Dei esse diximus, quatuor complectitur, situm, motum, speciem, qualitatem. Sed in his quatuor, motum excellentiorem locum habere dubium non est, quia viciniora vitae sunt mobilia, quam ea quae moveri non possunt. Motus autem quadripertitus est, localis, naturalis, animalis, rationalis. Sed motus naturalis localem motum superat, quia in naturali motu, non solum imago vitae exprimitur, sed ipsa quodammodo vita inchoatur. Rursus animalis motus tantum naturali praecellit, quantum in sensibili id quod sentit. Postremo rationalis cunctis superponitur, quia in eo non solum sensus ad animandum, sed ratio quoque ad intelligendum movetur. Hoc simulacro nullum in creaturis esse potest evidentius, quia invisibilem sapientiam ostendit cunctis manifestius
Abbreviated transcription (Latin):
ma.neq: loco mutari posse:
stiterit. immutabilẽ om̃ino
ẽẽ dubiũ ñ erit. Localemaũ
mutationẽ ab eo facile remo¬
uemꝰ. si eũ ubiq eẽ oftendimꝰ.
Quod enĩ ubiq ẽ. in om̃i loco:¬

Expanded text:
ma neque loco mutari posse constiterit, immutabilem omnino esse dubium non erit. Localem autem mutationem facile ab eo removemus, si eum ubique esse ostendimus. Quod enim ubique est, in omni loco
Abbreviated transcription (Latin):
de pulchritudine ear quomͦ
potuimꝰ. ñ qͦmͦ debuimꝰ locu¬
ti sumus. nẽ restat ut adcon¬
sidandã earumdem utilita¬
tẽ tnͣseamꝰ. Utilitasrer um
qͣtuor complectit᷑. Necessa¬
ria. Commoda. Congrua &
grata. Necessariũ unicuiq
rei ẽ. quo minꝰ ipsa subsiste¬
re commode ñ potest. utpo¬
te in uictu hominis panis &
aqua. in uestitu lanea siue
pellicea. aut q̃lib enꝰ nodi
indumenta. Cõmodũ ẽ. qͦd
licoe aliqñ ampliꝰ delectet:
sine ipso tñ uita diici potest
utpote in incꝰtu hõis pocu¬
lũ uni. & esus carnip̃. init¬
stitu. bissus & serieũ. uł qd̾¬
lib aliud mollius indum̃¬
tum. Aptũ & congruum᷑.
qͦd lic utentib ñ ꝓsit ad u¬
tendũ. tñ conuenit. qͣles ft̃
tincturȩ coloꝵ. p̃ciosi lapi¬

Expanded text:
de pulchritudine earum quomodo potuimus non quomodo debuimus locuti sumus, nunc restat ut ad considerandam earumdem utilitatem transeamus. Utilitas rerum quatuor complectitur: necessaria, commoda, congrua et grata. Necessarium unicuique rei est, sine quo ipsa subsistere commode non potest, utpote in victu hominis panis et aqua, in vestitu lanea sive pellicea, aut quaelibet ejusmodi indumenta. Commodum est quod, licet aliquando amplius delectet, sine ipso tamen vita duci potest, utpote in victu hominis, poculum vini et esus carnium; in vestitu byssus et sericum, vel quodlibet aliud mollius indumentum. Aptum et congruum est quod, licet utentibus non prosit, ad utendum tamen convenit, quales sunt tincturae colorum, pretiosi lapi
Abbreviated transcription (Latin):
niis script᷑arũ. legendo sing¬
ula quȩ docuerint. confirma¬
re.Sic mͥ uidetur. cui me ĩ
hoc imitari placuerit liben᷑
accipio. cui uisum fuerit. ñ
ita oportere fieri. faciat quod
placuerit. ñ contendam.Scio
enĩ plures hunc morem in
discendo ñ seruare. Sed qͣmͦ
quidam ꝓficiant. rursus ñ
ignoro.Si queris qui libri
magis ad hanc lecꝰtionem
ualeant. ego puto pͥncipiũ
genesis. deoꝑib sex dierum
tres ultimos libros moyside
legalib sacramentis. Ysaiã.
pͥncipiũ ⁊ finem erechielis.
iob. psalt̾ium. canticacanti
canonicas epłas.⁊ apok alip¬
sim. p̃cipue tam̃ epłas pauli.
quȩ etiã ipso numero desig¬
nant utriusq testam̃ti ꝑfe¬
ctionem se continere. Decͦpolo

Expanded text:
niis Scripturarum legendo singniis Scripturarum legendo singula quae docuerint confirmare. Sic mihi videtur; qui me in hoc imitari placuerit, libens accipio; cui visum fuerit non ita oportere fieri faciat quod placuerit, non contendam. Scio enim plures hunc morem in discendo non servare. Sed quomodo quidam proficiant rursus non ignoro. Si quaeris qui libri magis ad hanc lectionem valeant, ego puto principium Genesis de operibus sex dierum, tres ultimos libros Moysi de legalibus sacramentis, Isaiam, principium et finem Ezechielis, Job, Psalterium, Cantica canticanonicas Epistolas, et Apocalypsim, praecipue tamen Epistolas Pauli, quae etiam ipso numero designant utriusque Testamenti perfectionem se continere. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
uitt̾am occidentẽ sequut᷑ est.
ut sp̃m iinficantẽ ñ hab̾et:
Hec uͦ ñ ideo dico. ut qͥbͣlib
ad uoluntatẽ suam int̾pre¬
tandi script᷑as occasionem
p̃b eam. s ut ostendã eum
qui solam sequit᷑ litt̾am di¬
i sine errore ñ posse in cede.
Oportet gͦ ut ⁊ sic sequam᷑
lit̾am. ne nrͣm sensum dnii¬
nis auctorib p̃feramꝰ. ⁊ sic ñ
sequam᷑. ut in ea ñ totũ ueri¬
tatis iudiciũ pendere creda¬
mus. Non litt̾atus. s sp̃alis
om̃a diuidicat. Ut gͦ secure
possis iudicare litt̾am. ñ de
tuo sensu p̃sumere. s erudi¬
ri pͥus ⁊ informari oportet.
basem cini tota fabrica inni¬
tatur fundare. Neq ate ppo
erudiri p̃sumas. ne forte dum
te introduc̾e putas. magis se¬
ducas. Adoccorib ⁊ sapienti¬
b hec introductio querenda
ẽ. qui ⁊ auctoritatib scõꝵ pa¬
trum.⁊ testimoniis scͥpturaꝵ
eam tibi ꝓut opus ẽ. ⁊ facere
& aꝑire possunt. Cumq iam
introductus fueris testimo¬

Expanded text:
secutus est, ut spiritum vivificantem non haberet? Haec vero non ideo ut quibuslibet ad voluntatem suam interpretandi Scripturas occasionem praebeam; sed ut ostendam eum qui solam sequitur litteram, diu sine errore non posse incedere. Oportet ergo ut et sic sequamur litteram, ne nostrum sensum divinis auctoribus praeferamus; et sic non sequamur, ut in ea totum veritatis judicium pendere credamus. Non litteratus, sed spiritualis omnia dijudicat . Ut ergo secure possis judicare litteram, non de tuo sensu praesumere, sed erudiri prius, et informari oportet, basim, cui tota fabrica innitatur fundare. Neque a teipso erudiri praesumas, ne forte dum te introducere putas, magis seducas; a doctoribus et sapientibus haec introductio quaerenda est quae et auctoritatibus sanctorum Patrum, et testimoniis Scripturarum, eam tibi, prout opus est, et facere, et aperire possint. Cumque jam introductus fueris, testimo
Abbreviated transcription (Latin):
filiis suis in mediis aquis di¬
uina clementia seruauerit.
qualit̃ deinde abraham fidĩ
signaculũ stiscepit. Post uͦ
isrł mȩgyptũ descendit. Qͦ¬
modo deinde d̾s filios isrł
de egipto in manu moysi⁊
aaron ꝑ mare rubrũ eduxit.
in deserto pauit. legeinde¬
dit. in terra ꝓmissionis locaũ.¬

Expanded text:
filiis suis in mediis aquis difiliis suis in mediis aquis divina clementia servavit, qualiter deinde Abraham fidei signaculum suscepit, post vero Israel in Aegyptum descendit; quomodo deinde Deus filios Israel de Aegypto in manu Moysi et Aaron per mare Rubrum eduxit, in deserto pavit, legem dedit, in terra promissionis loca
Abbreviated transcription (Latin):
des qd om̃is edificatio caren᷑¬
sic ẽ etiam in doctrina. fun¬
dam̃tũ autẽ ⁊ pͥncipiũ doc¬
trinę sacrȩ. hystoria ẽ. de qͣ
quasi mel de fauo ueritas
allegoriȩ expͥmitur. E difica¬
tͣus gͦ. pͥmũ fundam̃tũ hys¬
toriȩ pone. deinde ꝑ signifi¬
cationẽ typicam in arcem
fidei fabricã mentis erge.
ad extremũ uͦ ꝑ moralitatis
grãm quasi pulcherrimo
suꝑducto eolore ȩdificium
pinge. Habes in hẏstoria qͦ
dĩ fac̾ta mireris. in allegoria.
quo eiꝰ sacram̃ta credas. ĩmo¬
ralitate. quo ꝑfecꝰtionẽ ipsiꝰ
imiteris. Lege gͦ ⁊ disce. qͥa
in pͥncipio fecit d̾s cęlũ ⁊ t̾rã
lege quia in pͥncipio planta¬
uit paracdysũ uoluptatis. in
quo posuit hominem que
formauerat. ꝑeccantẽ expu¬
lit. ⁊ merumpnas huius scłi
deiecit. Lege qualit᷑ ab uno
homine uniu̾sa humani ge¬
neris ꝓpago descenderit. qua¬
lit᷑ deinde peccantes unda o¬
bruit. qualit᷑ nõe iustũ cũ

Expanded text:
des, quod omnis aedificatio fundamendes, quod omnis aedificatio fundamensic est etiam in doctrina. Fundamentum autem et principium doctrinae sacrae historia est, de qua quasi mel de favo veritas allegoriae exprimitur. Aedificaturus ergo primum fundamentum historiae pone; deinde per significationem typicam in arcem fidei fabricam mentis erige; ad extremum ergo per mortalitatis gratiam quasi pulcherrimo superducto colore aedificium pinge. Habes in historia quo Dei facta mireris, in allegoria quo ejus sacramenta credas, in moralitate quo perfectionem ipsius imiteris. Lege ergo et disce quod in principio fecit Deus coelum et terram . Lege quod in principio plantavit paradisum voluptatis, in quo posuit hominem quem formaverat ; peccantem expulit, et in aerumnas hujus saeculi dejecit. Lege qualiter ab uno homine universa humani generis propago descendit, qualiter deinde peccantes unda diluvii obruit, qualiter Noe justum cum
Abbreviated transcription (Latin):
litt̾alem sensũ ꝑtinere puto.
sẜ fortasse nisi puerile uid̃¬
etur in hoc loco aliqua de
modo construendi p̃cepta
int̾ponem. qͥa noui diuinã
scͥpturam magis cȩt̾is om̃ib
in textu suo eẽ concisam. qͥ¬
b tamen iccireo suꝑsedere
positione extendam. Sunt
qux̧dam loca in diuina pa¬
gina quȩ scdm litt̾am legi
non possunt. quȩ magna
discretione discernereoport:.
ne uł ꝑ negligentiã aliqua
p̃t̾eamus. aut ꝑ importunam
diligentiã ad id ad quod scri¬
pta ñ sunt. uiolent᷑ intorque¬
amꝰ. Hoc ẽ gͦ õ lector quod tͥ
ꝓponimus hic campꝰ tui labo¬
ris uomere bene sulcatus.
multiplicem tibi fructũ re¬
feret. Ordine cuncta gesta
sunt. ordine incede. Pumb¬
ram uenit᷑ ad corpꝰ. figurãdis¬
ce.⁊ inuemes ueritatem. Nec
hoc nunc dico. ut pͥus uet̾is
testam̃ti figuras labores euol¬
uere.⁊ mystica eiꝰ dicta scru¬
teris. qͣm ad eugłii fluenta
potanda accedas. s sicut ui¬

Expanded text:
litteralem sensum pertinere puto. litteralem sensum pertinere puto. Et fortasse nisi puerile videretur, in hoc loco aliqua de modo construendi praecepta interponerem; quia novi divinam Scripturam magis caeteris omnibus in textu suo esse concisam; quibus tamen idcirco supersedere propositum extendam. Sunt quaedam loca in divina pagina, quae secundum litteram legi non possunt, quae magna discretione discernere oportet, ne vel per negligentiam aliqua praetereamus, aut per importunam diligentiam ad id, ad quod scripta non sunt, violenter intorqueamus. Hoc ergo, o lector, quod tibi proponimus: hic campus tui laboris vomere bene sulcatus, multiplicem tibi fructum referet. Ordine cuncta gesta sunt; ordine incede, per umbram venitur ad corpus. Figuram disce, et invenies veritatem. Nec hoc nunc dico; ut prius Veteris Testamenti figuras labores evolvere, et mystica ejus dicta scruteris, quam ad Evangelii fluenta potanda accedas. Sed sicut vi
Abbreviated transcription (Latin):
bis. Alia ꝓpter se scientla
sunt. alia autẽ quamuis
ꝓpter se non uideant᷑ nr̃o
labore digna. quĩa tñ illa
sine ipsis enucleate sciri
non possunt. nullatenus
debent negligent᷑ p̃tern
Om̃a disce uidebis postea
nicħ ẽẽ suꝑfluum. Coarta¬
ta scientia iocunda non:
De libris autẽ qui ad hanc
lecꝰtionem utiles sunt. si
quid mͥ uideatur queris.
hos magis frequentandos
existimo. Eenesim. exodi
losue. librum iudicum.
et regum. et paralipomenon.
Hii undecim. magis adhy¬
storiã mͥ ꝑtinere uident᷑. ex¬
ceptis his quos hẏstoriog¬
phos ꝓprie appellamꝰ. Si tam̃
huius uocabuli significati¬
one largius utim᷑. nullum
ẽ inconueniens ut scilier hy¬
storiam ẽẽ dicamꝰ. ñ tantum
rerũ gestaꝵ narrationẽ. sed
illam pͥmã significationẽ
cuiꝰlib& narrationis. quae¬
mitur. Scđm quã acceptio¬
nẽ. om̃s utͥusq testam̃ti libͦs
eo ordine quo supͣ enum̾ati
st̃. ad hanc lectionẽ scd̾m

Expanded text:
bis. Alia propter se scienda bis. Alia propter se scienda sunt, alia autem quamvis non propter se videantur nostro labore digna, quia tamen sine ipsis illa enucleate sciri non possunt, nullatenus debent negligenter praeteriri. Omnia disce, videbis postea nihil esse superfluum. Coarctata scientia jucunda non est. De libris autem qui ad hanc lectionem utiles sunt, si quid mihi videatur, quaeris; hos magis frequentandos existimo: Genesim, Exodum, Josue, librum Judicum, et Regum, et Paralipomenon. Hi undecim magis ad historiam pertinere mihi videntur, exceptis his quos historiographos proprie appellamus. Si tamen hujus vocabuli significatione largius utimur, nullum est inconveniens, ut scilicet « historiam » esse dicamus, « non tantum rerum gestarum narrationem; sed illam primam significationem cumitur. » Secundum quam acceptionem omnes utriusque Testamenti libros eo ordine, quo supra enumerati sunt ad hanc lectionem secundum