comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur: ex eo quod hic additũ ẽ in
xp̃o iħu. possumꝰ suspicari eadẽ
cũ romȩ ꝓ xp̃o uincula sustinus¬
se quȩ paulũ. et ut uinctũ xp̃i. ita
ꝯcaptiuũ qͦq eiꝰ potusse dici. aut
certe ita quod nobilis & ipse sit in
apłis. ut andronicus et iulia: de
tẽ andronicũ et iuliã cognatos et
concaptiuos meos qui st̃ nobiles in
apłis: qui &e ante me fuert̃ in xp̃o
iħu. hec de epaphra. Ceterũ cooꝑ¬
atores euangłii & uinculoꝵ suorũ.
cũ ad philemonẽ epłam scriberet
marcũ ponit: quẽ puto euangłii
conditorẽ. et aristarcii cuiꝰ supra
fecimꝰ mentionẽ. et deman de quo
in alio loco querit᷑. Demas me de¬
reliquit diligens presens seculũ.
et ab iit thessalonicã: et lucam
medicũ qui ęuangłm et actus
apłorũ eccłiis derelinquens: quo¬
modo apłi expiscatorib pisciũ pis¬
catores hominũ facti st̃: ita de
medico corporũ. in medicum est
uersus animarũ. De quo et in alio

Expanded text:
tur, ex eo quod hic additum est in tur, ex eo quod hic additum est in Christo Jesu, possumus suspicari eadem cum Romae pro Christo vincula sustinuse quae Paulum: et ut vinctum Christi, ita captivum quoque ejus potuisse dici. Aut certe ita, quod nobilis et ipse sit in apostolis, ut Andronicus et Julia, de te Andronicum, et Juliam cognatos, et concaptivos meos, qui sunt nobiles in apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo Jesu . Haec de Epaphra. Caeterum cooperatores Evangelii et vinculorum suorum, cum ad Philemonem epistolam scriberet, Marcum ponit, quem puto Evangelii conditorem, et Aristarchum cujus supra fecimus mentionem, et Demam, de quo in alio loco queritur: Demas me dereliquit, diligens praesens saeculum, et abiit Thessalonicam. Et Lucam medicum, qui Evangelium et Actus Apostolorum Ecclesiis derelinquens, quomodo Apostoli de piscatoribus piscium, piscatores hominum facti sunt : ita de medico corporum, in medicum est versus animarum, de quo et in alio
Abbreviated transcription (Latin):
epaphras concaptiuus pauli: ta¬
lem fabulam accepimꝰ. Auint pa¬
rentes apłi pauli de gliscbalis re¬
gione fuisse uidee: et eos cũ toti
ꝓiuntia romana uastaret᷑ manu.
gerentur in orbe ui
tharsũ urbẽ ciliciȩ
fuisse trans¬
latos. parentũ con
illud quod de se ipse testat̃᷑. hebrei
st et ego. Ifrłicȩ st̃ et ego. Semen
abrahȩ st̃ et ego. & rursũ alibi.
hebreus ex ebreis. Et cȩtera quȩ
illũ uideũ magis indicant quam
tcharsense. Quod si ita ẽ: possumꝰ
&e epaphram illo tempore captum
iuspicari qͦ captus ẽ paulus: et cũ
parentib suis incolosis urbe asiȩ
collocatũ. xp̃i postea recepisse ser¬
monẽ. Unde ad colosenses ut supͣ
diximꝰ scribit᷑. Salutat uos epafras
sollicitus ꝓ uobis in orationibꝰ. Hoc
si se ita habet. et aristarcus qui con¬
captiuus eiꝰ in eadẽ epła dicit᷑. ad
eandẽ incelligentiã deducet᷑: nisi
uincti inuallẽ hanc adducti sint
lacrimarũ. Quod si neutrũ recipi¬

Expanded text:
Epaphras concaptivus Pauli, taEpaphras concaptivus Pauli, talem fabulam accepimus: Aiunt parentes apostoli Pauli de Gyscalis regione fuisse Judaeae; et eos, cum tota provincia, Romana vastaretur manu, ergerentur in orbem  Tharsum urbem Ciliciae fuisse translatos: parentum condillud quod de se ipse testatur: Hebraei sunt, et ego: Israelitae sunt, et ego: semen Abrahae sunt, et ego . Et rursum alibi: Hebraeus ex Hebraeis : et caetera quae illum Judaeum magis indicant quam Tharsensem. Quod si ita est, possumus et Epaphram illo tempore captum suspicari, quo captus est Paulus: et cum parentibus suis in Colossis urbe Asiae collocatum, Christi postea recipere sermonem. 763 Unde ad Colossenses, ut supra diximus, scribitur: Salutat vos Epaphras sollicitus pro vobis in orationibus . Hoc si se ita habeat, et Aristarchus qui concaptivus ejus in eadem Epistola dicitur, ad eamdem intelligentiam deducetur: nisi vincti, in vallem hanc adducti  Al. deducti sint lacrymarum. Quod si neutrum recipi
Abbreviated transcription (Latin):
cooꝑatores mei. Id quod inprin¬
cipio dicebamꝰ qm̃ ad colosenses
ȩpła eodẽ in tempore et ꝑ eundẽ
eẽt scripta bauilũ litterarũ quo
ad philemonẽ qͦq scriptũ ẽ etiã
eorũ qui salutantes inducantur
nomina docent. Nam et in ipsa it¬
subscribitur. Salutat uos aristar¬
cus concaptiuus m̃s. et marcus con¬
sobrinus barnabȩ. et ȩpaphras qui¬
ẽ ex uobis seruus. xp̃i. Et paulõ
inferius. Salutat uos lucas me¬
dicus carissimus et demas. Et
dicite archippo. Uide ministeriũ
quod accepisti indño ut illud
impleas. Et memores estote iun¬
culorũ meoꝵ. Si aũt ex eo aliquis
ñ putat parit᷑ scriptas quod ad
colosenses pauca sint nomina quȩ
hic ñ ferantur asscripta: sciat nõ
om̃s om̃ibus aut amicos eẽ aut
notos: et alud eẽ priuatam ad
unũ hominẽ. aliud publicam ad
uniuersã eccłam ȩpłam fieri. Sa¬
lutat te gͦ inquit epaphras con¬
captiuus m̃s in xp̃o iħ̃u. Quis sit

Expanded text:
cooperatores mei. Id quod in princooperatores mei. Id quod in principio dicebamus, quoniam ad Colossenses Epistola eodem in tempore, et per eumdem esset scripta bajulum litterarum, quo ad Philemonem quoque scriptum est, etiam eorum qui salutantes inducuntur nomina docent. Nam et in ipsa ita scribitur: Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, et Marcus, consobrinus Barnabae, et Epaphras, qui ex vobis servus Christi ; et paulo inferius: Salutat vos Lucas medicus charissimus, et Demas; et dicite Archippo: Vide ministerium quod accepisti in Domino, ut illud impleas ; et: Memores estote vinculorum meorum . Si autem ex eo aliquis non putat pariter scriptas, quod ad Colossenses pauca sint nomina quae hic non ferantur ascripta: sciat non omnes omnibus aut amicos esse, aut notos, et aliud esse privatam ad unum hominem, aliud publicam ad universam Ecclesiam epistolam fieri. Salutat te, inquit, Epaphras concaptivus meus in Christo Jesu. Quis sit
Abbreviated transcription (Latin):
bro ipsis ꝑsecutorib nichil dignũ
in eo morte inuenientibꝰ. dimuteba¬
tur. Necdũ eñi suꝑ nomine xp̃ia¬
no senatus consulta ꝓcesserant.
necdũ xp̃ianũ sangunẽ neronis
gladius dedicarat : sed ꝓ nouitate
p̃dicationis siue auideis inuiden¬
tibus. siue ab his qui sua uide¬
bant idola destrui ad furorẽ po¬
pulis concitatis missi in carcerẽ:
rursũ impetu et furore deposi
to laxabantur: et hoc ita ẽẽ ut
dicimus apłoꝵ acta testantur in
quibus et felix loquitur ad agͥp¬
pam potusse dimitti paulũ si¬
non appellasset cȩsarem: et quia
nullam inuenerit causã pret que¬
stiones quasdã de religione ꝓpͥa
de quodã iħu quẽ paulus uiuere
p̃dicaret. Ex quo anim aduertimꝰ
et a ceteris iudicibus similit eos
potiusse dimicti id agente dño
ut in toto orbe noua p̃dicatio dis¬
seminaret. Salutat te epapbras
concaptiuus mñs in xp̃o iħu:
marcus. aristarcus. demas. lucas.

Expanded text:
bro ipsis persecutoribus nihil dignum bro ipsis persecutoribus nihil dignum in eo morte invenientibus dimittebatur. Necdum enim super nomine Christiano senatusconsulta praecesserant: necdum Christianum sanguinem Neronis gladius dedicarat. Sed pro novitate praedicationis, sive a Judaeis invidentibus, sive ab his qui sua videbant idola destrui, ad furorem populis concitatis, missi in carcerem, rursum impetu et furore deposito, 762 laxabantur. Et hoc ita esse ut dicimus, Apostolorum Acta testantur, in quibus et Felix loquitur ad Agrippam: potunon appellasset Caesarem . Et quia nullam invenerit causam, praeter quaestiones quasdam de religione propria, de quodam Jesu, quem Paulus vivere praedicaret. Ex quo animadvertimus et caeteris judicibus similiter eos potuisse dimitti, id agente Domino, ut toto orbe nova praedicatio disseminaretur. Salutat te Epaphras concaptivus meus in Christo Jesu: Marcus, Aristarchus, Demas, Lucas
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ. Uenturuis ad nouã ciuitatẽ.
p̃dicaturꝰ crucifixũ. et in audita
dogniata delaturus: sciebat ad se
plurimos concursuros. et necesse
erat primũ ut domus incȩlebri
eẽt urbis loco. ad quã facile con¬
ueniret᷑. Deinde ut ab om̃i inpor¬
tunitate uacua aũt ampla. quȩ
plurimos caꝑet audientiũ: ne ꝓ¬
xima spectaculorũ locis. ne turpi
uicinio detestabilis. Postremo ut
in plano potuis eẽt sita quã inicȩ¬
naculo. Quam ob causam eũ esti¬
mo etiã romȩ in conducto mansis
mansio. ad quã iudõꝵ turbȩ cotidie
confluebant. Sꝑo eñĩ ꝑ orationes
uras donari me uobis. Filiũ patri
ds rogatus indulget. et frat sepe
eorũ qui eum audituri st̃ utilita¬
tem. Et hoc donũ non tam in eu
ad quos apłs mutit᷑. Quod aũt cre¬
bro paulus incareere fierit et de
uinculis liberatus sit: ipse in alio lo¬
co dicit. In carcerib frequent᷑. De
quib nonnun quã dñi auxilio cre¬

Expanded text:
dum est. Venturus ad novam civitatem, dum est. Venturus ad novam civitatem, praedicaturus Crucifixum, et inaudita dogmata delaturus, sciebat ad se plurimos concursuros; et necesse erat primum, ut domus in celebri esset urbis loco, ad quam facile conveniretur. Deinde, ut ab omni importunitate vacua: ut ampla, quae plurimos caperet audientium: ne proxima spectaculorum locis: ne turpi vicinia detestabilis: postremo ut in plano potius esset sita quam in coenaculo. Quam ob causam eum existimo etiam Romae in conducto mansissmansio, ad quam Judaeorum turbae quotidie confluebant. Spero enim per orationes vestras donari me vobis. Filium Patri, Deus rogatus indulget, et frater saeeorum qui eum audituri sunt utilitatem. Et hoc donum, non tam in eumad quos Apostolus mittitur. Quod autem crebro Paulus in carcere fuerit, et de vinculis liberatus sit, ipse in alio loco dicit: In carceribus frequenter , de quibus nonnumquam Domini auxilio, cre
Abbreviated transcription (Latin):
gatus uoluntariã ex maioꝵ p̃statio¬
ne mercedẽ. Si aũt philemon hoc
ad hominis p̃ceptũ facit. quanto
magis faciet ob dilectionẽ dĩ: Un¬
de et merito apłi uoce laudatur
possit dicere. Uoluntaria oris mei
complaceant tibi dñe. plusq faci¬
ens quã p̃ceptiĩ ẽ uincat eos qui
tantũ mͦ imꝑata fecert̃. et iubent
loqui: serui mutiles sumꝰ quod de¬
biuimꝰ facere fecimꝰ. Uirginitas qͦq
ꝓptea maiori p̃mio coronat. quia p̃¬
ceptũ dñi ñ habet: et ultra imꝑa¬
ta se tendit. Simul aũt et p̃para
michi hospiciũ. Mon puto tam di¬
uitẽ fuisse apłm et tantis sarcinis
occupatũ: ut p̃parato egeret hos¬
picio. et non una contentus cellu¬
la breue corporis sui spaciũ edes
amplissimas estimaret. Sed ut dii
uenturũ: magis faciat quod ro¬
gatus ẽ. Si aut hoc non dispensa¬
torie sed uere quis estimat imꝑatũ
ut sibi hospiciũ p̃pararet: apło ma¬
gis quam paulo hospiciũ p̃paran¬

Expanded text:
gatus voluntariam, et majorem praestatiogatus voluntariam, et majorem praestatione mercedem. Si autem Philemon haec ad hominis praeceptum facit: quanto magis faciet ob dilectionem Dei? Unde merito Apostoli voce laudatur: possit dicere: Voluntaria oris mei complaceant tibi, Domine : plusque faciens quam praeceptum est, vincat eos qui tantummodo imperata fecerunt, et jubentur dicere: Servi inutiles sumus, quod debuimus facere, 761 fecimus . Virginitas quoque propterea majori praemio coronatur: quia praeceptum Domini non habet, et ultra imperata se tendit. Simul autem et praepara mihi hospitium. Non puto tam divitem fuisse Apostolum, et tantis sarcinis occupatum, ut praeparato egeret hospitio, et non una contentus cellula, breves corporis sui spatio aedes, amplissimas existimaret: sed ut dum venturum, magis faciat quod rogatus est. Si autem hoc non dispensatorie, sed vere quis existimat imperatum, ut sibi hospitium praeparet, apostolo magis quam Paulo hospitium praeparan
Abbreviated transcription (Latin):
retur et alia eẽ fruitio: qua qͥs
absq dño ꝑfruatur. Refice uis¬
cera mea in xp̃o. Sicut ipse frui
uult philemone in dño: ita uis¬
cera sua onesimũ quẽ et suꝑiꝰ
eod ẽ nomine appellarat refici
uult ꝑphilemonẽ. & ambigue
dictĩ utrum uiscera pauli in xp̃o
onesimus sit. an uiscera pauli one¬
simus ꝑ philemonẽ in xp̃o refici¬
enda sint. Si suꝑuis aspicere uo¬
lueris. recte pauli in xp̃o uiscera
dicent᷑ onesimus: quẽ inuncu¬
lis xp̃i genuit. Si posteruis: in
xp̃o reficiendus ẽ onesimꝰ aphi-¬
lemone. dũ eiꝰ in xp̃o sermonib¬
Serudit᷑. Confidẽsoc obedientia tua
Mscripsi tibi: sciens qm̃ suꝑ id qd̃¬
dico facies. Qui p̃sumit de eo quẽ S¬
rogaturus ẽ. ipsa quodã mͦ p̃suptio¬
ne p̃uidicat ne ei negare liceat qd̃
rogat᷑. P orro si scit ille qͥ postulat
plis quã rogauit. rogatũ ẽẽ factu¬
rũ: idõ minora petit ut habeat ro¬

Expanded text:
retur, et alia esse fruitio, qua quis retur, et alia esse fruitio, qua quis absque Domino perfruatur. Refice viscera mea in Christo. Sicut ipse frui vult Philemone in Domino: ita viscera sua Onesimum, quem et superius eodem nomine appellavit, refici vult per Philemonem, et ambigue dictum: utrum viscera Pauli in Christo Onesimus sit: an viscera Pauli Onesimus per Philemonem in Christo reficienda sint. Si superius accipere volueris, recte Pauli in Christo viscera dicentur Onesimus, quem in vinculis Christo genuit. Si posterius: in Christo reficiendus est Onesimus a Philemone, dum ejus in Christo sermonibus eruditur. Confidens de obedientia tua scripsi tibi: sciens quonidico, facies. » Qui praesumit de eo, quem rogaturus est, ipsum quodammodo praesumptione praejudicat, ne ei negare liceat, quod rogatur. Porro si scit ille, qui postulat plusquam rogavit, rogatum esse facturum: ideo minora petit, ut habeat ro
Abbreviated transcription (Latin):
noscendo. Ita frat̃ ego te fruar
Propͥetatẽ grecam latinus sermo
non explicat. Quod enĩ ait.
dilucius. nescio quid magis ali¬
ud quã id quod ẽ scriptũ fona¬
nuis. Sicut enĩ anna illud ebra-¬
uAt transtulerunt in lingua
sua. significat dep̃cantis affectũ.
unde non nunquã symachus ꝓ
transtulit: ita et nos eandẽ in
greca lingua ium patimur. ꝗͣ
greci sustinent in ebrea. Quod
aũt ait ego te fruar indño: ali¬
ud multo intelligitur quã puta¬
tur. Apłs ñ fruitur nisi eo qui
multas in se habet continentesq
iurtutes: et totũ quod xp̃o dici¬
tur ꝓuarietate causarũ sapientiã
uidelicet. iusticiã. continentiam.
mansuetudinẽ. temꝑantiã. cas¬
titatem. Has imp̃catur philemo¬
ni ut dum his abundauerit. ip¬
se eoꝑfrui ens impleatur.
Et ne
putes illã fruitio¬
nem dici quam nos sepe nr̃i in¬
ter nos presentia delectamur
et frumur. addidit in dño:
ut ex eo quod dñi nomen
adiunctum ẽ. intellige¬

Expanded text:
noscendo. Ita, frater, ego te fruar noscendo. Ita, frater, ego te fruar Proprietatem Graecam Latinus sermo non explicat. Quod enim ait, dilutius nescio quid magis aliud quam id quod est scriptum, sonamus. Sicut enim ANNA   illud Hebra transtulerunt, in lingua sua significat deprecantis affectum: unde nonnumquam Symmachus pro transtulit: ita et nos eamdem in Graeca lingua vim patimur, quam Graeci sustinent in Hebraea. Quod autem ait: Ego te fruar in Domino, aliud multo intelligitur quam putatur. Apostolus non fruitur nisi eo qui multas in se habet concinentesque virtutes, et totum quod Christus dicitur pro varietate causarum: sapientiam videlicet, justitiam, continentiam, mansuetudinem, temperantiam, castitatem: has imprecatur Philemoni: ut cum his abundaverit, ipperfruens impleatur. Et ne putes, illam fruitionem dici, qua nos saepe nostrique inter nos praesentia delectamur et fruut ex eo quod Domini nomen adjunctum est, intellige
Abbreviated transcription (Latin):
firmitates nr̃as portauit. et pla¬
ga nr̃a doluit. iuste apłs ꝓone¬
simo se opponit: et spondet que
ille debebat. Ut aũt supra diximꝰ
totũ illud ẽ quod ablato furto et
ꝑluxuriã ꝑditum non poterat
absolui. quod philemon graudi
precio compensabat: dum pro
seruo fugituio et pecunia ꝑdi
ta fr̃em carissimũ et fratrẽ reci¬
faceret debitorẽ. Ego paulus
scripsi manu mea. ego reddam
ut non dicam tibi quia et te¬
ipsum michi debes. Quod dicit
tale ẽ. Quod onesimꝰ furto rapu¬
it. ego me spondeo redditurum.
Hiuꝰ sponsionis epła hȩc et ma¬
nu testis ẽ ꝓpria. quã non solito
more dictaui: sed manu mea ip¬
se conscripsi. Crede gͥ michi ꝓ
onesimo pollicenti. Hoc aũt di¬
co: quasi ad extraneum loquens.
Cȩterũ si ad ius meũ redeam:
gelizaui & xpĩanus effectus es:
te michi ipsũ debes. Quod si tu
m̃s es: et tua omĩa mea sũt. Si¬
eo uti ut meo: sed uoluntati tuȩ
relinquo ut mercedẽ habeas ig¬

Expanded text:
firmitates nostras portavit, et plafirmitates nostras portavit, et plagas nostras doluit, juste Apossimo se opponit, et spondet quae ille debebat. Ut autem supra diximus, totum illud est quod ablatum furto, et luxuria perditum, non poterat absolvi, quod Philemon grandi pretio compensabat, dum pro servo fugitivo, et pecunia perdita, et fratrem charissimum, et fratrem recifaceret debitorem. Ego Paulus scripsi manu mea. Ego reddam, ut non dicam tibi, quia et ipsum te mihi debes. Quod dicit tale est: Quod Onesimus furto rapuit, ego me spondeo redditurum: cujus sponsionis, Epistola haec et manus testis est propria: quam non solito more dictavi, sed mea manu ipse conscripsi. Crede igitur mihi pro Onesimo pollicenti. Hoc autco quasi ad extraneum loquens. Caeterum si ad jus meum redeam, gelizavi, et Christianus effectus es, te mihi ipsum meus es, et tua omnia mea sunt: Onesieo uti ut meo; sed voluntati tuae relinquo, ut mercedem habeas ig
Abbreviated transcription (Latin):
carne ei iunctus ẽ. et indño.
Ex quo intelligi mus ser¬
uũ qui crediderit xp̃o du¬
plici dño suo lege construi¬
gi: ut ei et carnis necessi¬
aate uingatur ad tempꝰ.
et in ȩtnũ spũ copulet᷑.
Bi gͦ habes me sociũ: suscipe il¬
lu sicut me. Philemon paulum
sociũ habere cupiebat: et in
xp̃m credens tales utiq uolebat.
habere ꝓfectus ut paulo similis
ficret. et ei communicaret inuin¬
culis. Consideremꝰ gͦ quantum
hic laudetur onesimus. quantũ
ꝓfecisse dicatur: cum ita recipi¬
endiis sit ut apłs. et sic dñs eius
ut pauli debeat desiderare con¬
sortiũ. Breuit̃ quod dicit tale
ẽ.Si me uis habere consortem:
habeto et onẽsimũ. quem ego
consortẽ et filiũ et iuscera mea
habeo. Quem si ñ susceꝑis nec
habere uolueris: et ipse intelli¬
ges quod me habere ñ possis.
Si aũt aliquid nocuit aut debet:
hoc michi imputa. Imitator dñi
sui et xp̃m inse loquentem ha-¬
bens. ea uixta uires suas debet
facere que xp̃c. Si enĩ ille in¬

Expanded text:
carne junctus est, et in Domino. Ex quo intelligimus servum qui crediderit Christo, duplici domino suo lege constringi, ut ei et carnis necessitate jungatur ad tempus, et in aeternum spiritu copuletur. Si ergo habes me socium, suscipe illum sicut me. Philemon Paulum socium habere cupiebat, et in Christum credens, tales utique volebat habere profectus, ut Paulo similis fieret, et ei 759 communicaret in vinculis. Consideremus ergo quantum hic laudetur Onesimus, quantum profecisse dicatur: cum ita recipiendus sit ut Apostolus et sic ejus dominus ut Pauli debeat desiderare consortium. Breviter quod dicit tale est: Si me vis habere consortem, habeto et Onesimum, quem ego consortem, et filium meum, et viscera mea habeo: quem si non susceperis, nec habere volueris, et ipse intelligis quod me habere non possis. Si autem aliquid nocuit tibi, aut debet, hoc mihi imputa. Imitator Domini sui, et Christum in se loquentem habens, ea juxta vires suas debet facere quae Christus. Si enim ille in
Abbreviated transcription (Latin):
Prepostero ordine atq ꝑuerso in
epistolas pauli dictari ame uobis
placuit. Nam cum id crebro õpau¬
la et eustochium peteretis. ut face¬
rem. et ego obuixe ne facerem recu¬
sarem: saltem paruam et quȩ uobis
ut numero uersuũ ita sensi quoq
et ordine uidebatur extrema ut
dissererem coegistis. Rem itaq
principii infine temptabo: et qd̃
alius in exordio statim apłi que¬
reret quare aut quo tempore uł
cognominante ȩsaulo pauli no¬
men acceꝑit. Hoc ego nunc face¬
re compellor. ne mutũ quidem
ut dicitur ante hanc diem in eum
facere ausus. Neq uͦ putandum
ẽ ut asimpliciorib latinis legitur
saulũ ante dictum eẽ et non saul:
quia et de tribu beniamin erat¬
inqua hoc nomen familiarius ha¬
bebatur. Siquidem et ille saul rex
uideȩ ꝑsecutor dauid: de tribuben

Expanded text:
Praepostero ordine atque perverso, in Epistolas Pauli dictari a me vobis placuit. Nam cum id crebro, o Paula et Eustochium, peteretis ut facerem; et ego obnixe ne facerem recusarem, saltem parvam, et quae vobis ut numero versuum, ita sensu quoque et ordine videbatur extrema, ut dissererem coegistis. Rem itaque principii in fine tentabo, et quod alius in exordio statim Apostoli quaereret, quare, aut quo tempore, vel quo cognominante, e Saulo Pauli nomen acceperit, hoc ego nunc facere compellor: ne mu quidem, ut dicitur, ante hanc diem in eum facere ausus. Neque vero putandum est, ut a simplicioribus Latinis legitur, Saulum ante dictum esse, et non Saul: quia et de tribu Benjamin eratin qua hoc nomen familiarius habebatur. Siquidem et ille Saul, rex Judaeae, persecutor David, de tribu Ben
Abbreviated transcription (Latin):
gressiones ordinata ꝑangłos donec ue¬
niret sem̃ cui repromissũ erat. Sem̃ autẽ
haut dubiũ qͥn. uͫ significet qͥ ex mathei
quoq principio comꝓbatur eẽ filius
abraham. scͥptura referente. Liber
generationis iħu xp̃i filii dauid filii
ab raham. Lex gͦ aduersus ꝓmissa di:
Absit. Si eni data eẽt lex quȩ possẽt
uiuificare: uere ex lege eẽt iusticia. Sed

Expanded text:
gressiones ordinata per angelos, donec vegressiones ordinata per angelos, donec veniret semen cui rhaud dubium quin Christum significet, qui ex Matthaei quoque principio comprobatur esse filius Abraham, Scriptura referente: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham. Lex ergo adversus promissa Dei? Absit. Si enim data esset Lex quae posset vivificare, vere ex Lege esset
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽ sermo dĩ. ȩnoch udelicet. noȩ.
abrabam.⁊ saac et iacob. et postea
moy sen et cunctos ꝓpħas. quos scͥptu¬
ra commemorat sine additamento ho¬
minis quem necdum assumpserat.
mediator tantum mͦ nuncupabat᷑ Qd
aũt ait. lex ordinata ꝑ angłos. uult hoc
intelligi quod inom̃i ueteri testamento
ubi angłs primũ uisus refertur. et post¬
ea quasi ds̃ loquens inducitur: angłs qͥ¬
dem uere exministris plurib quicũq
sit uisus s in illo mediator loqͣtur qͥ
dicat: Ego sum deus abrahã ⁊ ds ysaac
ceps inferente. Hȩc dicit dñs omĩps.
dicit dñs omĩps. Manũ mediatoris po¬
tentiã et uirtutem eius debemus acciꝑe:
qui cum scđmn dm̃ unum sit ipse cum
patre. scd̾m mediatoris offitium alius
ab eo intelligitur. Quia uͦ lectionis ordo
confusus ẽ. et yꝑbato ꝑturbatur: sic
nobis reddendus iuidetur. Lex posita ẽ
ꝑ angłos in manu mediatoris. ꝓpt̃ trans¬

Expanded text:
tus est sermo Dei, Enoch videlicet, Noe, tus est sermo Dei, Enoch videlicet, Noe, Abraham, Isaac, et Jacob, et postea Moysen et cunctos Prophetas, quos Scriptura commemorat, sine additamento hominis, quem necdum assumpserat, mediator tantummodo nuncupatur. Quod autem ait: Lex ordinata per angelos, hoc vult intelligi, quod in omni veteri Testamento, ubi angelus primum visus refertur, et postea quasi Deus loquens inducitur: Angelus quidem vere ex ministris pluribus quicumque sit visus, sed in illo mediator loquatur qui dicat: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, ceps inferente: Haec dicit Dominus omnipdicit Dominus omnipotens. Manum mediatoris, potentiam et virtutem ejus debemus accipere. Qui cum secundum Deum, unum sit ipse cum Patre, secundum mediatoris officium alius ab eo intelligitur. Quia vero lectionis ordo confusus est, et hyperbato perturbatur, sic nobis reddendus videtur: Lex posita est per angelos in manu mediatoris, propter trans
Abbreviated transcription (Latin):
mor sen. Frustra uidebatur illata:
curdata sit explicat. ꝓpt̾ transgres¬
siones inquit. Post offensam eñĩ in
heremo populi post ad oratum uitu¬
lum et murmur indño. lex transgres¬
siones ꝓbibitura successit. Iusto quippe
lex non ẽ posita. iniquis aũt et non
subiectis. impus et peccatorib. et ut
altuis repetam post idolatriã eui in
egipto fuerant mancipati. ita ut dm̃
rent. isti sc̃ dii tui isrł qui ȩduxerũt
te de terra ȩgipti: ritus colendi dm̃
et relinquentiũ pena sancita ẽ in manu
mediatoris xp̃i iħii. quia om̃ia ꝑip
sum facta sunt. et sine ipso factum ẽ
nich: Non solum celum terra mare et
uniuersa quȩ cernimus. sed etiã illa
quȩ ꝑmoy sen duro popło quasi uigũ
legis imposita st̃. Scribitur et ad timo
ob nrãm salutem de uirginis utero
dignatus ẽ nasci.dĩ et ho
Antequam uͦ humanũ corpus assume¬
ret et eẽt apud patrem in principio ds̃¬
uerbũ. uerbũ ad om̃s scõs ad quos fac¬

Expanded text:
Moysen frustra videbatur illata, Moysen frustra videbatur illata, cur data sit, explicat: propter transgressiones, inquit. Post offensam enim in cremo populi, post adoratum vitulum, et murmur in Dominum, lex transgressiones prohibitura successit. Supelex non 441 est posita, iniquis autem et non subjectis, impiis et peccatoribus : et ut altius repetam, post idololatriam, cui in Aegypto fuerant mancipati, ita ut Deumrent: Isti sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti, ritus colendi Deum et delinquentium poena sancita est in manu mediatoris Christi Jesu, quia omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil: non solum coelum, terra, mare et universa quae cernimus, sed etiam illa quae per Moysen duro populo quasi jugum Legis imposita sunt . Scribitur et ad Timotob nostram salutem de Virginis utero dignatus est nasci mediatoAntequam vero humanum corpus assumeret, et esset apud Patrem in principio Deus Verbum, ad omnes sanctos ad quos fac
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ante factȩ st̃ ad abraham destrui.
et posteriora pͥoribus p̃iuidicare: cũ re¬
ꝓmissiones ad abraham ante quadrin¬
gentos triginta annos date sint quod
benedic̾entur in illo uniuersȩ nationes:
Legis aũt obseruatio quod qui fecisset
eam uiueret in ea: post quadringen¬
tos.xxx. si annos moysi data sit in
monte sy nai. Econtrario hic dicipote¬
rat. Quid gͦ necesse fuit legem post
tantũ tempus reꝓmissionis dari. cum
et data lege suspitio destructe sponsi¬
onis potuerit oboriri: et manente re¬
ꝓmissione non ꝓfutura lex data sit:
Quam p̃uidens apłs questionẽ in se¬
quentib ipse sibi ꝓponit et explicat
dicens. Quid igitur lex: Aꝓpt trans¬
gressiones posita ẽ donecueniret se¬
Smen ciui repmissũ erat ordinata ꝑ angłos¬
in manu mediatoris. Mediator autẽ
unius non ẽ: ds̃ aut̃ unus ẽ. Quia
manente reꝓmissione quȩ facta fue¬
rat ad abraham. lex postea data ꝑ

Expanded text:
quae ante factae sunt ad Abraham destrui, quae ante factae sunt ad Abraham destrui, et posteriora prioribus praejudicare, cum repromissiones ad Abraham ante quadringentos triginta annos datae sint, quod benedicerentur in illo universae nationes. Legis autem observatio, quod qui fecisset eam, viveret in ea, post quadringentos triginta annos Moysi data sit in monte Sina. Econtrario hic dici poterat: Quid ergo necesse fuit Legem post tantum tempus repromissionis dari, cum et data Lege, suspicio destructae sponsionis potuerit  Al. putaverit oboriri, et manente repromissione non profutura Lex data sit? Quam praevidens Apostolus quaestionem, in sequentibus ipse sibi proponit et explicat, dicens: Quid igitur? Lex propter transgressiones posita est donec veniret semen cui promissum erat: ordinata per angin manu mediatoris: mediator autem unius non est, Deus autem unus est. Quia manente repromissione quae facta fuerat ad Abraham, lex postea data per
Abbreviated transcription (Latin):
quadringentos annos de terra serui¬
tutis filii eius exituri sint. Non enim
parua res ẽ et amultis quesita. nescio
an ab aliquo sit inuenta. Illud etiam
quod in eodẽ libro de thamar et duob
eius liberis legitur. quod scilicet pͥmus
qui dicitur rara miserit manũ suam
et obstetrix ligauerit coccinũ. et de¬
hinc illo manũ intrinsecus retrahente
posterior qui phares uocatur porrȩxe¬
rit p̃senti loco congruit: quod ostende¬
rit isrł in legis oꝑe manũ suã. et eam ꝓ¬
pħarũ et ipsius saluatoris pollutam
cruore sub traxerit: Postea uͦ ꝓruꝑit
populus gentiũ ꝓpt̃ quẽ dicitur sepis
eẽ destructa. et medius paries qui int̃
uideos et gentiles fuerat dissi patus:
ut fieret unus grex et unus pastor. &
eẽt głi et honor et pax om̃i oꝑanti
bonũ iuideo primũ et greco. Simplex
aũt sensus qui in hoc loco texitur hanc
ium habet ut doceat apłs nonposse ꝑ
legem quȩ postea data ẽ repmissiones

Expanded text:
quadringentos annos de terra serviquadringentos annos de terra servitutis filii ejus exituri sint. Non enim parva res est, et a multis quaesita, nescio an ab aliquo 440 sit inventa. Illud etiam quod in eodem libro de Thamar et duobus ejus parvulis legitur , quod scilicet primus qui dicitur Zara, miserit manum suam, et obstetrix ligaverit ei coccinum, et dehinc illo manum intrinsecus retrahente, manum posterior, qui Phares vocatur, porrexerit, praesenti loco congruit, quod ostenderit Israel in Legis opere manum suam, et eam prophetarum, et ipsius Salvatoris pollutam cruore contraxerit. Postea vero proruperit populus Gentium, propter quem dicitur saepius esse destructa, et medius paries qui inter Judaeos et Gentiles fuerat dissipatus, ut fieret unus grex et unus pastor, et esset gloria, et honor, et pax omni operanti bonum, Judaeo primum et Graeco. Simplex autem sensus qui in hoc loco texitur, hanc vim habet, ut doceat Apostolus, non posse per Legem, quae postea data est, repromissiones
Abbreviated transcription (Latin):
testatoris morte ⁊ ceteris humanȩ summi¬
litudinis disputaturus exẽplis. dixẽit fit̃ scdo
quidẽ quod illi arbitrantur. sed maxime
ꝓpt̃ illud quod sequitur eẽ premissũ. idẽ¬
Om̃s scpturas sensu ac memoria ꝑagrans
nunquã plurali numero semina seripta
fertur. hoc aũt dico testam̃tũ confirma¬
tum adõ. si quis diligent̃ hebrea uolumi¬
testam̃tũ scͥptum ẽ. non testam̃tũ sona¬
re sed pactũ. quod hebreo sermone
dicitur berith. Unde manifestũ ẽ id
fecisse apłm quod ꝓmisit. nec recondi¬
tis ad galathas usum eẽ sensibus. sed co¬
tidianis et uilibus et quȩ possent nisi p̃¬
misisset scđm hominem dico prudentib
displicere. Supputandi in hoc loco an¬
ni ab eo temꝑe quo dñs ad abraham
locutus ẽ dicens. et in semine tuo be¬
nedicentur om̃s gentes. usq ad legis¬
latorem moysen. utrum quadringen¬
ti triguita sint. uł quomͦ in genesi ip¬
si abrahȩ dñs polliceatur quod post

Expanded text:
testatoris morte, et caeteris humanae simitestatoris morte, et caeteris humanae similitudinis disputaturus exemplis, dixerit: Fratres,  propter hoc quidem quod illi arbitrantur, sed maxime propter illud quod sequitur esse praemissum pturas sensu ac memoria peragrans, numquam plurali numero semina scripta fert: Hoc autem dico testamentum confirmatum a Deo, si quis diligenter Hebraea volumitestamentum scriptum est, non testamentum sonare, sed pactum, quod Hebraeo sermone dicitur BERITH  . Unde manifestum est, id fecisse Apostolum quod promisit, nec reconditis ad Galatas usum esse sensibus, sed quotidianis, et vilibus, et quae possent nisi praemisisset, secundum hominem dico  prudentibus displicere. Supputandi in hoc loco anni ab eo tempore quo Dominus ad Abraham locutus est, dicens: Et in semine tuo benedicentur omnes gentes , usque ad legislatorem Moysen: utrum quadringenti triginta sint, vel quomodo in Genesi ipsi Abrahae Dominus polliceatur, quod post
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissione. Abrabe aũt ꝑ repmissionẽ
donauit ds̃. Apłs qui om̃ibus om̃ia fac¬
tus ẽ ut om̃s lucrificaret debitor grecis
ac barbaris. sapientibus et insipientib
galathis quoq quos paulo ante stul¬
tos dixerat factus ẽ stultus. Non enim
ad eos his usus ẽ argum̃tis quib ad ro¬
manos. sed simpliciorib et que stulti
possent intelligere et pene de triuio.
Quod ne uideretur inꝑicia et non arte
fecisse prudentȩ. placat ante lectorem:
enĩ dicturus sum non dico scđ̃m dm̃
non dico scđm reconditam sapientiã et
eos qui solido posst uesci cibo: sed scđ̾m
eos qui obteneritudinẽ stomachi lacteo
rore pascuntur: et nequaquã ualent au¬
dire quȩ grandia sunt. Unde et ad corin¬
thios in quibus audiebatur fornicatio
et talis fornicatio qualis nec int̃ gentes.
quidemait. Ego dico et non dñs. & ad
eosdem inscda. Quod loquor non scđ̾m dm̃
loquor. sed quasi ininsipientia. Putant
aliqui quod de testam̃to hominis et de

Expanded text:
ssione. Abrahae autem per promissionem donavit Deus. Apostolus, qui omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret, debitor Graecis ac Barbaris, sapientibus et insipientibus, Galatis quoque quos paulo ante stultos dixerat, factus est stultus. Non enim ad eos his usus est argumentis quibus ad Romanos, sed simplicioribus; et quae stulti possent intelligere, et pene de trivio. Quod ne videretur imperitia et non arte fecisse, prudentem placat ante lectorem, enim dicturus sum, non dico secundum Deum: non dico secundum reconditam sapientiam, et eos qui solido possunt vesci cibo, sed secundum eos qui ob teneritudinem stomachi lacteo rore pascuntur, et nequaquam valent audire quae grandia sunt . Unde et ad Corinthios in quibus audiebatur fornicatio, et talis fornicatio quae ne inter gentes quidem, ait: Ego dico, et non Dominus . Et ad eosdem in secunda: Quod loquor, non secundum Dominum loquor, sed quasi in insipientia . Putant aliqui quod de testamento hominis, et de
Abbreviated transcription (Latin):
et fabulȩ contempnende st̃. qui triginta
eonas suoᷤᷤ ex eo qđ in scͥpturis seculale¬
gantur affixit dicens. eos eẽ animalia et
ꝑ quadrigas et ogdoadas. decadas quoq
et duodecadas. tot edidisse numeros secu¬
lorum quot eneia fȩtus scrofa generauit.
Querendũ quoq quid sit int̃ scłm et scłm se¬
poris spatio ubi ꝓ et̃nitate ponatur. quia
in hebreo seculũ. id ẽ. ołam. ubi. uau lit¬
teram positã habuerit et̃nitatẽ significat.
ubi uͦ sine uãu scribitur annũ qͥnquagesi¬
mũ quẽ illi iubileum uocant. Obhanc cau¬
sam et ille hebreus qui ꝓpt̃ uxorẽ et lib̃os
amans dñm suũ aure ꝑtusa seruicio sub¬
uigatur seruire. iubetur in scłm. hoc ẽ usq

Expanded text:
et fabulae contemnendae sunt, qui triginta et fabulae contemnendae sunt, qui triginta αἰῶνας suos, ex eo quod in Scripturis saecula legantur, affinxit, dicens eos esse animalia, et per quadradas et ogdoadas, decadas quoque et duodecadas, tot edidisse numeros saeculorum, quot Aeneia fetus scropha generavit. Quaerendum quoque quid sit inter saei temporis spatio, ubi pro aeternitate ponatur, quia in Hebraeo saeculum, id est OLAM, ubi vau litteram positam habuerit, aeternitatem significat. Ubi vero sine vau scribitur, annum quinquagesim Hebraei iubileum vocant. Ob hanc causam et ille Hebraeus, qui propter uxorem et liberos amans dominum suum aure pertusa servitio subiugatus, servire iubetur in saeculum, hoc est usque
Abbreviated transcription (Latin):
requiem erat: atq ita idem temꝑis spati¬
um alii bonũ alii malũ fuit. Nec scͥptum
eẽt in eccłaste. ne dixeris quia dies mei prio¬
res erant bonisuꝑ istos. nisi ad distinctionẽ
malorũ. Unde ioħs ait. Mundus om̃is in
maligno positus ẽ. Non quo mundus ip¬
se sit malus. sed quo mala inmundo fiant
ab hominibꝰ. Manducemus et bibamus
redimentes inquit tempus quia dies mali
sunt. Infamantur et saltus cũ latrociniis
pleni st̃. non quod t̾ra peccet et silue. sed
quo infamiã homicidii. loca qͦ contraxe¬
rint. Detestamur et gladiũ quo humanus
effusus ẽ cruor. et calicẽ inquo uenenum
temꝑatũ ẽ. non gladii calicisq peccato:
sed quo odiũ mereant᷑ illi qui his male usi
sunt. Ita et scłm quod ẽ spatiũ temporũ
non ꝑ semet ipsũ aut bonũ aut malũ ẽ:
sed ꝑ eos qui in illo st̃ aut bonũ appellatur
aut malũ. Quappt̃ ualentini deliram̃ta

Expanded text:
requie erat, atque ita idem temporis spatirequie erat, atque ita idem temporis spatium, alii bonum, alii malum fuit; nec scriptum esset in Ecclesiaste: Ne dixeris quia dies mei priores Al. pejores erant boni super istos , nisi ad discrimen malorum. Unde Joannes ait: Mundus omnis in maligno positus est . Non quod mundus ipse sit malus, sed quod mala in mundo fiant ab hominibus, Manducemus et bibamus, tolus: 378 Redimentes, inquit, tempus: quia dies mali sunt . Infamantur et saltus, cum latrociniis pleni sunt, non quo terra peccet et silvae, sed quo infamiam homicidii loca quoque traxerint. Detestamur et gladium, quo humanus effusus est cruor, et calicem in quo venenum temperatum est, non gladii, calicisque peccato; sed quod odium mereantur illi qui his male usi sunt. Ita et saeculum, quod est spatium temporum, non per semetipsum, aut bonum, aut malum est, sed per eos qui in illo sunt, aut bonum appellatur aut malum. Quapropter Valentini deliramenta
Abbreviated transcription (Latin):
subuerteret. Tradidit se sapientia.
ut insipientiã expugnaret. et scĩtas
et fortitudo se obtulit ut spurciciam
infirmitatẽq deleret: atq ita non so¬
lum infuturo scło uxta ꝓmissa spesq
quas credimꝰ. sed etiam hic de p̃senti
transfiguramur innouitate sensus et
non sumus de hoc mundo aquo merito
nec amamur. Queritur quomͦ presens
scłm maledictum sit: solent quippe he¬
retici hinc caꝑe occasiones. ut alium
lucis et futuri scłi. aliũ tenebrarum
et p̃sentis asserant conditorẽ. Nos
aut dicimꝰ nontam scłm ipsum quod die
et nocte annis cueurrit et m̃sib appel¬
quȩ inscło fiant. quo modo sufficere di¬
citur diei malitia sua. et dies iacobmo¬
dici scribuntur et pessimi: non quo
spatium tempis in quo uixit iacob ma¬
lum fuerit. sed quod ea que sustinuit ꝑua¬
ria eum exercuerunt temptam̃ta. Deniq
eo temꝑe quo ille ꝓconuigib seruiebat.
et multis conflictabatur angustiis. esau in

Expanded text:
subverteret. 377 Tradidit se sapientia, subverteret. 377 Tradidit se sapientia, ut insipientiam expugnaret. Sanctitas et fortitudo se obtulit, ut spurcitiam, infirmitatemque deleret. Atque ita non solum in futuro saeculo juxta promissam spem qua credimus, sed etiam hic de praesenti transfiguramur in novitatem sensus, et non sumus de hoc mundo, a quo merito nec amamur. Quaeritur quomodo praesens saeculum malum dictum sit. Solent quippe haeretici hinc capere occasiones, ut alium lucis et futuri saeculi, alium tenebrarum et praesentis asserant conditorem. Nos autem dicimus, non tam saeculum ipsum, quod die ac nocte, annis currit et mensibus, appelquae in saeculo fiant: quomodo sufficere dicitur diei malitia sua : et dies Jacob modici esse scribuntur et pessimi . Non quo spatium temporis, in quo vixit Jacob, malum fuerit, sed quo ea quae sustinuit, per varia eum exercuerint tentamenta. Denique eo tempore quo ille pro conjugibus serviebat, et multis conflictabatur angustiis , Esau in
Abbreviated transcription (Latin):
Iuxta hunc sensum de cȩteris quoq uir¬
tutibus intelligendum. quod scilicet
fortis et prudens. piꝰ & castus. iustus. et
temꝑans. intlum plene. urt̃dum ab iisi¬
ue accipiantur. Gra uobis et pax ad eo
nit et pacem ꝑ quas absq oꝑum merito
& peccata nobis concessasunt pristina.
et pax indulta post ueniam: Sed pru¬
denter iam causam agit aduersum eos
qui fuerant alege preuenti. et putabãt
se posse exoꝑib iustificari.ut scirent
se saluos gr̃a in eo ꝑseuerare debere qd̃
ceꝑant: qui dedit semet ipsum ꝓpecca¬
tis nr̃is ut eripet nos de presenti seło¬
cui ẽ głã in scła scłorũ amen. Neq filius
se dedit ꝓpeccatis nr̃is absq uoluntate
patris: neq pat̾ tradidit filiũ sine filii
uoluntate. S hec ẽ uoluntas filii uolun¬
tatem patris implere ut ipse loquitur
inpsalmo: ut facerem uoluntatẽ tuam
ds̃ m̃s uolui. Bedit se aũt filius ut in¬
iusticiam quȩ erat innobis. iusticia ipse

Expanded text:
Juxta hunc sensum de caeteris quoque virJuxta hunc sensum de caeteris quoque virtutibus intelligendum: quod scilicet fortis et prudens, pius, castus, justus, et temperans, interdum plene, interdum abusive accipiantur. Gratia vobis, et pax a Deo nit, et pacem, per quas absque operum merito et peccata nobis concessa sunt pristina, et pax indulta post veniam: sed prudenter jam causam agit adversum eos qui fuerant a lege praeventi, et putabant se posse ex operibus justificari, ut scirent se salvos gratia, et in eo perseverare debere quod coeperant. Qui dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut nos eriperet de praesenti scui est gloria in saecula saeculorum. Amen. Neque Filius se dedit pro peccatis nostris absque voluntate Patris, neque Pater tradidit Filium sine Filii voluntate; sed haec est voluntas Filii, voluntatem Patris implere ut ipse loquitur in psalmo: Ut facerem voluntatem tuam, Deus meus, volui . Dedit se autem Filius, ut injustitiam quae erat in nobis, justitia ipse
Abbreviated transcription (Latin):
frum nom̃ assumitur: qui et ipsi forsitan
excircucisione erant. et agalathis non
contemptui ducebantur. Plurimũ quippe
facit ad popłm corrigendum multorum
inunare sententia atq consensus. Quod
aũt ait eccłiis galathiȩ. et hoc notandum
quia hic tantum generalit non adunam
eccłam unius urbis. sed ad cocius ꝓiuntie
seribit ȩccłas. et eccłas uocet quaspostea
errore arguat deprauatas. Ex quo nos¬
cendum dupplicit eccłam posse dici. et
eam que non habeat maculam et rugã
et uere corpus. xp̃i sit: et eam que in
xp̃i nomine absq plenis ꝑfectisq uir-¬
tutib congregetur. quomͦ sapientes bi¬
fariam nuncu pantur tam hi qui sunt
plene ꝑfecteq uirtutis: quam illi qui in¬
cipiunt. et in ꝓfectii positi sunt. De ꝑfec¬
tis dicitur. Mictã ad uos sapientes. De
itde incipientibꝰ. Argue sapientẽ et dili¬
get te. Qui eñĩ plene consummatȩq
uirtutis ẽ. correptione non indiget.

Expanded text:
fratrum nomen assumitur. Qui et ipsi forsitan fratrum nomen assumitur. Qui et ipsi forsitan ex circumcisione erant, et a Galatis non 376 contemptui ducebantur. Plurimum quippe facit ad populum corrigendum, multorum in una re sententia atque consensus. Quod autem ait, Ecclesiis Galatiae; et hoc notandum quia hic tantum generaliter non ad unam Ecclesiam unius urbis, sed ad totius provinciae scribat Ecclesias, et Ecclesias vocet, quas postea errore arguat depravatas. Ex quo noscendum dupliciter Ecclesiam posse dici, et eam quae non habeat maculam aut rugam, et vere corpus Christi sit, et eam quae in Christi nomine absque plenis perfectisque virtutibus congregetur . Quomodo sapientes bifariam nuncupantur, tam hi qui sunt plenae perfectaeque virtutis, quam illi qui incipiunt, et in profectu positi sunt. De perfectis dicitur: Mittam in vos sapientes . De insipientibus: Argue sapientem, et diliget te . Qui enim plenae consummataeque virtutis est, correptione non indiget.
Abbreviated transcription (Latin):
reses que putatuã. xp̃i carnẽ uendi¬
cantes. dm̃ aiunt xp̃m eẽ non hominẽ:
Necnon et noua heresis que dimidiatã
xp̃i asserit dispensationẽ. atq ita ȩcclȩ
fides inter tanta falsorũ doginatum nau¬
contenderit. manicheus et marcion et no¬
uelli dogiatis auctores ebulliunt. Incõ¬
mune itaq audiant. xp̃m et dm̃ esse
et hominẽ. non quo alius ds̃ sit et alius
homo: sed qui dĩsemꝑ erat. homo ob
nr̃am salutem eẽ dignatus ẽ. Sciendũ
quoq in martionis apło non esse scriptũ
et ꝑdmñ patrem uolentis exponere xp̃m
non adõ patre sed ꝑsemet ipsum suscita¬
tum: ut ẽ illud. Soluite hoc templum
et ego intriduo suscitabo illud:Necnon
et alibi. Nemo tollit animam meã ame
sedego pono eam ameipso. Potestatẽ ha¬
beo ponendi eam. et rursum potestatem
habeo sumendi illam. Et qui mecum st̃
nes et siluanus. Int̾dum et thimoteus in ex¬
ordio p̃ponuntur. Inhac tantũ quia neces¬
saria erat auctoritas plurimoꝵ. omĩum

Expanded text:
es, quae putativam Christi carnem vendicantes, Deum aiunt Christum esse, non hominem. Necnon et nova haeresis, quae dimidiatam Christi asserit dispensationem. Atque ita Ecclesiae fides inter tanta falsorum dogmatum naucontenderit, Manichaeus, et Marcion, novelli dogmatis auctor ebulliunt. In commun itaque audiant, Christum et Deum esse et hominem. Non quod alius Deus sit, et alius homo: sed qui Deus semper erat, homo ob nostram salutem esse dignatus est. Sciendum quoque in Marcionis Apostolo non esse scriptum, et per Deum Patrem, volentis exponere Christum non a Deo Patre, sed per semetipsum suscitatum, ut est illud: Solvite templum hoc, et ego in triduo suscitabo illud . Necnon et alibi: Nemo tollit animam meam a me; sed ego pono eam a meipso. Potestatem habeo ponendi eam et rursum potestatem habeo sumendi illam . Et qui mecum suntnes, et Silvanus, interdum et Timothaeus in exordio praeponuntur: in hac tantum, quia necessaria erat auctoritas plurimorum, omnium
Abbreviated transcription (Latin):
in altero agentis. in altero patientis
ẽ uerbũ. Sicut ergo adimpletur un¬
perator si cotidie eius augeatur ex¬
ercitus. et fiant nouȩ ꝓuintie. et
populoꝵ multitudo succrescat: ita
credunt omĩa. et ꝑ dies singulos ad
sidem eius ueniunt. ipse adimplet̾
in om̃ibus: sic tamen ut om̃ia adim¬
pleatur in om̃ibus. idẽ. ut qui ineũ
credunt cunctis uircutibus pleni
sint. Et uixta euangłm fatiant eũ
proficere ȩtate. sapientia. et gratia.
non solum apud dm̃. sed et apud

Expanded text:
in altero agentis, in altero patientis in altero agentis, in altero patientis est verbum. Sicut ergo adimpletur imperator, si quotidie ejus augeatur exercitus, et fiant novae provinciae, et populorum multitudo succrescat: ita credunt omnia, et per dies singulos ad fidem ejus veniunt, ipse adimpletur in omnibus: sic tamen ut omnia adimpleatur in omnibus, id est, ut qui in eum credunt, cunctis virtutibus pleni sint, et juxta Evangelium faciant eum proficere aetate, sapientia et gratia, non solum apud Deum, sed et apu
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ẽ in alio iusticia. in alio castitas.
in alio temꝑantia. in alio sapientia.
in alio fortitudo: et difficile ẽ etiam
in scĩs uiris atq ꝑfectis: om̃s part̃
eẽ iurtutes. Cum aũt infine rerum
et in consummatione mundi ei fue¬
rint uniuersa subiecta. adimplebit
om̃ia in om̃ibꝰ: ut uixta id quod
ds̃ ẽ cunctis uirtutibus plenus. om¬
nia in om̃ibus adimpleatur: et sisl
uniuersi habentes omia quȩ anĩ
singula singuli possidebant: sed et
hac quod ait. et ipsum dedit caput
suꝑ omnẽ ȩccłam quȩ ẽ corpus ipsi¬
us plenitudo eius qui omĩa in om̃ib
adimpletur. non solum hominum
sed etiã angłorum cunctarũq uir¬
tutum et rationabilium ereaturarũ
eccła intelligi potest. Necnon et
hoc. qui om̃ia in om̃ibus adimplet᷑:
nequaquam ita ut refsonat accipi¬
endum. Non eñĩ ait. qui om̃ia in
om̃ibus adimplet: sed qui om̃ia in
om̃ibus adimpletur. Siquidem ali¬
ud ẽ implere. alud unpleri: quia

Expanded text:
st, in alio justitia, in alio castitas, st, in alio justitia, in alio castitas, in alio temperantia, in alio sapientia, in alio fortitudo: et difficile est etiam in sanctis viris atque perfectis omnes pariter esse virtutes. Cum autem in finem rerum, et consummatione mundi, ei fuerint universa subjecta, adimplebitur omnia in omnibus: ut juxta id quod Deus est cunctis virtutibus plenus, omnia in omnibus adimpleatur, et sint universi habentes omnia, quae ante singula singuli possidebant. Sed et hoc quod ait: Et ipsum dedit caput super omnia Ecclesiae quae est corpus ipsius: plenitudo ejus qui omnia in omnibus adimpletur, non solum hominum, sed etiam angelorum cunctarumque virtutum, et rationabilium creaturarum Ecclesia intelligi potest. Nec non et hoc: Qui omnia in omnibus adimpletur, nequaquam ita ut resonat, accipiendum; non enim ait: Qui omnia in omnibus adimplet; sed, qui omnia in omnibus 570 adimpletur. Siquidem aliud est implere, aliud impleri; quia
Abbreviated transcription (Latin):
declinauit et ipse qui loquitur.
Et alibi. Ego dixi in excessu mentis
mee: om̃is homo mendax. Aut
enĩ uerum ẽ hoc quod dixit: aut
falsum. Si om̃is homo mendax ẽ:
ergo mendax ẽ et ipse qui loquit᷑.
Si aũt mendax non ẽ et ipse qui
loquitur: nec hoc quidẽ quod ait ue¬
rum ẽ. omnẽ hominẽ eẽ mendacẽ.
Porro si uera sententia ẽ: om̃s sic ac¬
cipiendi sunt ut supra diximus. qđ̃
magna pars hominum mentiatur.
Scribit et alibi apostolus: docentes
omuẽ hominẽ. Et rursum. commo¬
nentes omnem hominẽ. non quo
om̃s homines docuerit. Quanti eñ
sunt qui usq hodie nec doctrinam
apostoli audiere. nec nomen Sed
quod eos om̃s doceat et admoneat
qui in eccła sunt: et cupiant scire
quȩ dĩ sunt. Sequitur. Plenitudo
euis: qui om̃ia inom̃ib adimplet.
Quod quidẽ sic accipiendũ ut illid.¬
Tunc subicietur ei qui sibi subiecit
om̃ĩa. ut sit ds̃ om̃ia in om̃ibus.
Nunc eñĩ ds̃ ꝑ partes in singulis ẽ¬

Expanded text:
declinavit et ipse qui loquitur. declinavit et ipse qui loquitur. Et alibi: Ego dixi in excessu mentis meae, omnis homo mendax . Aut enim verum est hoc quod dixit, aut falsum. Si omnis homo mendax est, ergo mendax est et ipse qui loquitur. Si autem mendax est et ipse qui loquitur, ne hoc quidem quod ait verum est, omnem hominem esse mendacem. Porro si vera sententia est, omnis sic accipiendi sunt, ut supra diximus, quod magna pars hominum mentiatur. Scribit, et alibi Apostolus: Docentes omnem hominem . Et rursum, commonentes omnem hominem: non quod omnes homines docuerit: quanti enim sunt qui usque hodie nec doctrinam Apostoli audiere, nec nomen; sed quod eos omnes doceat et admoneat, qui in Ecclesia sunt, et cupiunt scire quae Dei sunt. Sequitur: Plenitudo ejus qui omnia in omnibus adimpletur. Quod quidem sic accipiendum, Tunc subjicietur ei qui sibi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus . Nunc enim Deus per partes in singulis e