comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
to uosqͥ sp̃ales estis instruite huiꝰ modi in spũ
mansuctu dinis. intendens te ipsum. ne& tu
tempteris Et alibi Solnon occidat. suꝑ ira¬
cundiã uram. Et in euuanglio: Si peccaue¬
rit inte fr̃ tuus. corripe eum int̾ te & ipsum solũ. Itẽ
de peccatis in quib cauetur multoꝵ offensio. apłs
& magna cura. ꝓpt̾ tenendã pacem sine qua nemo
poterit uidere dm̃ Ubi ille terror quando iubet᷑
seruus decẽ miliũ talentorũ reddere racionẽ & debi¬
ta quȩ illi fuerant relaxata. qm̃ debitũ denariorũ
centũ conseruo suonon relaxauit. Qua similitudinc
ꝓposita: dñs. xpꝰc adiecit atq ait: Sic&r uobis faciet
pat̾ ur̃ cȩlestis. sinon dimiscritis unꝰ quisq fr̃i suo de
cordib ur̃is Hoc modo curantur ciues ciuitatis dĩ.
in hac terra peregrinantes. paciq eterne patric sus¬
medicina quȩ adhibetur extrinsetꝰ Alioquin etiã¬
sidsꝰ ipse utens creatura sibi subdita in aliqͣ speciȩ

Expanded text:
spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tenteris . Et alibi: Sol non occidat super iracundiam vestram . Et in Evangelio: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum; item de peccatis, in quibus multorum cauetur offensio, apostet magna cura propter tenendam pacem, sine qua nemo poterit uidere Deum; ubi ille terror, quando iubetur seruus decem milium talentorum reddere debita, quae illi fuerant relaxata, quoniam debitum denariorum centum conseruo suo non relaxauit; qua similitudine proposita Dominus Iesus adiecit adque ait: Sic et uobis faciet Pater uester caelestis. si non dimiseritis unusquisque fratri suo de cordibus uestris. Hoc modo curantur ciues ciuitatis Dei in hac terra peregrinantes et paci supernae patriae susmedicina, quae adhibetur extrinsecus. Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in aliqua specie
Abbreviated transcription (Latin):
li & mali. donẽt eoꝵ qui curantur ad ultimam
uictoriam sanitas ꝑducatur: UI¬
anguor est quippe iste idest illa in oboedi¬
entia dequa in libro. xiIiͦi. disseruimꝰ. pͥmȩ in o¬
boedientię supplicium. & ideo non natura sed ui¬
ciũ. ꝓpter quod dr̃. ꝑficientib bonis. & ex fide
in hac peregrinatione uiuentib. Inuicẽ onera
urã portate. & sic ad implebitis legem xp̃i. Itẽ
alibi dr̃. Corripite inquietos. consolamini pu¬

Expanded text:
li et mali, donec eorum, qui curantur, ad ultimam li et mali, donec eorum, qui curantur, ad ultimam uictoriam sanitas perducatur. anguor est quippe iste, id est illa inoboedientia, de qua in libro quarto decimo disseruimus, primae inoboedientiae supplicium, et ideo non natura, sed uitium; propter quod dicitur proficientibus bonis et ex fide in hac peregrinatione uiuentibus: In uicem onera uestra portate, et sic adinplebitis legem Christi; item alibi d
Abbreviated transcription (Latin):
ritas. Non habebit deniq istam possessionẽ. qͥ eam
noluerit habert cõmunem. & tanto eam reppcri&
ampliort̃. quanto ampliꝰ sibi potuerit amare con¬
sortem Illud igitur quod int̾ remũ & romulũ ex¬
ortũ ẽ: quẽ ad modũ aduersus seipsã terrena ciui¬
tas dudatur ostendit. quod aũ int̾ cam & abel.
int̃duas ipsas ciuitates di & hominũ in imicitias de¬
monstrauit Pugnant gͦ int̾ se mali & mali. item
pugnant int se boni& mali Boni uero & boni si ꝑ¬
fecti sunt interse pugnare ñ possunt Proficientes
aũ ñdumq ꝑfecti ita possunt: ut bonꝰ quisq
ex ea parte pugn& contͣ altm. qͥ etiã cont̾semet
ipsũ Et in uno quippe homine caro concupiscit
nalẽ. uł concupiscentia carnalis. contra alteriuis
sp̃ãlem. sicut int̾ se pugnant boni & mali Uel cer¬
te ipse concupiscentiȩ carnales inter se duoꝵ bo¬
noꝵ ñ dũ utiq ꝑfectoꝵ. sicut int̾se pugnant ma¬

Expanded text:
ritas. Non ritas. Non noluerit habere communem; et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur quod inter Remum et Romulum exortum est, quemadmodum adversus se ipsam terrena civitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homine caro concupiscit nalem uel concupiscentia carnalis contra alterius spiritalem, sicut inter se pugnant boni et mali; uel certe ipsae concupiscentiae carnales inter se duorum bonorum, nondum utique perfectorum, sicut inter se pugnant ma
Abbreviated transcription (Latin):
si ambo eam tantã quantã si unꝰ ẽe̾t habere ñ pote¬
rant: Qui enĩ uolebat dominando głari minꝰ utiq
dominaretur. si eiꝰ potestas uiuo consorte minuere¬
tur Vt gͦ totã dominationẽ haber& unꝰ ablatꝰ
ẽ sociꝰ. & scelert creuit impeius. quod innoaentia
minꝰ eẽt & meliꝰ Hii aũ fr̃s cam & abel ñ habebant
ambo int̾ sẽ slmilem rerum terrenarũ. cupiditatẽ.
nec in hoc alter alteri inuidit. quod eiꝰ dominatꝰ
fier& angustior qui alterũ occidit. si ambo domi¬
narentur : Abd qͥppe ñ querebat dominationem
in ea ciuitate qͦ condebat᷑ a fratre. s inuidentia
illa diabo lica qua inuident bonis mali. nulla alia
causa. nͥ qr illi boni sunt: illimali Nullo enĩ mo
dofit minor accedente seu ꝑ manente consorte pos¬
sessio bonitatis inimo possessa bonitas. quã tanto
latiꝰ quanto concordiꝰ in diuidua socioꝵ possidet ha¬

Expanded text:
sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non potesed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim do fit minor, accedente seu permanente consorte possessio bonitatis; imo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius individua sociorum possidet cha
Abbreviated transcription (Latin):
na ista sic concupiscuntur. ut uł sola et̃ credant̃.
uł his quȩ meliora creduntur ampliꝰ diligant᷑.
necesse ẽ: miseria sequatur. & que in erat augeat᷑:¬
rimꝰ itaq fuit terrenę ciuitatis iIIII¬
conditor fratricida. nã suũ ciuẽ ciuitatis
ęternę in hac terra peregrinantt̃. inuidia
uictus occidit Unde mirandũ nonc̃. quod tan¬
topost in ea ciuitate condenda. qͥ fuerat huius
terrene ciuitatis. de qͥ loquiur caput futura.
& tã multis gentib regnatura. huic pͥmo exemplo
&ut greci appellant archae tẏpo. quedã sui ge¬
neris imago respondit. Nam & illio sic̃ ipsu facinus
quidam poeta commemorauit illoꝵ. fr̾no pͥmi ma¬
duer̃ sanguine muri: Sic enĩ condita ẽ roma. quan¬
do occisũ remũ a frẽ romulo romana testat᷑ historia:
Nisi quod isti terrene ciuitatis ambo ciues erant. ambo
glãm de romanȩ rei publicȩ institutione querebant.

Expanded text:
na ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur na ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria consequatur et quae inerat augeatrimus itaque fuit terrenae ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant,
Abbreviated transcription (Latin):
reb inflatur. Tantũ modo mortalis ẽ uictoria:
Neq enim semꝑ dominari poterit ꝑmanendo
cis quos potuerit subiugare uincendo Non aut̃
recte dr̃ ea bona ñ et̃ que concupiscit hȩc ciuitas.
quando ẽ & ipsa in suo humnano genere melior:
Concupiscit enĩ. terrenã quandã ꝓ reb infimis
pacẽ: Ad eam namq desiderat ꝑuenire. bellan¬
do Qm̃ si uicerit. & qui resistat non fucrit. paxerit.
quam non habebant paries inuicẽ aduersantes.
& ꝓhis reb quassimul habere ñ poterant. infe¬
lici egestate certantes. Hanc pacc̾ requir̾ labo¬
riosa bella. hanc adipiscitur que putatur glo¬
riosa uictoria. Quando aut̃ uincunt qui cau¬
sa iustiore pugnabant. quis dubit& gratulandã
eẽ uictoriã. & ꝓuenisse optabilem pacem: Hȩc
bona funt. & sine dubio dĩ dona sunt: Sed si ne¬
glectib meliorib qͦ ad suꝑnã ꝑtinent aiuitatẽ.
ubi erit uictoria ęterna & suma pace secura. bo¬

Expanded text:
cundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. cundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humano genere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bo
Abbreviated transcription (Latin):
missionẽ natꝰ. filios gr̃ẽ. & ciuitatis liberȩ ciues.
socios pacis etnȩ. ubi sit ñ amor ꝓpͥc ac pͥuate qͦ¬
dã modo uoluntatis. s cõmuni eodemq immuta¬
bili bono gaudens. atq &x multis unum cor faciens.
id est ꝑfecte concors oboedientia k aritatis: iIII
neq enĩ cũ extremo supplicio dampnata fuerit iã
ciuitas erit. hic hab& bonũ suũ. cuiꝰ societate letat᷑.
qualis eẽ de talib letitia reb potest. Et qm̃ nonẽ
tale bonũ: ut nullas angustias faciat amatorib suis.
ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumq diuidi¬
tur litigando. bellando. atq pugnando. & autmor¬
tiferas. aut certe mortales uictorias requirendo:
Nam ex quacumq sui aduersꝰ altãm sui partem bel¬
lando surrexerit. querit eẽ uictrix gentium. cumsit
captiua uicioꝵ Et si quidem cum uicerit: suꝑbius
extollitur etiam mortifera. Siuͦ conditionem cogi¬

Expanded text:
omissionem natus filios gratiae, cives civitatis liberae, omissionem natus filios gratiae, cives civitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac privatae quodammodo voluntatis, sed communi eodemque immutabili bono gaudens, atque ex multis unum cor faciens, id est perfecte concors, obedientia charitatis. CAPUTneque enim cum in extremo supplicio damnata fuerit, jam civitas erit, hic habet bonum suum, cujus societate laetatur, qualis esse de talibus laetitia rebus potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogi
Abbreviated transcription (Latin):
& ideo dictum ẽ scdm carnẽ: Non qͦd ista beneficia
dĩ non sint. aut non illa oꝑetur dẽ. cuiꝰ opifex sapien¬
tia adtingit sicut scriptũ ẽ. a fine infinc̃ fortiter. &
disponit om̃a suauit̃. s ubi significandũ fuerat dĩ do¬
nũ. quod in debitũ hominib gratis gr̃ã largiretur.
sic oportuit darifiliũ. quem ad modũ naturȩ ñ debe¬
batur ex cursib. Nlegat enĩ nat᷑a iam filios tali cõmix¬
tioni maris & feminę. qualis eẽ poterat abrahe &
sare in illa iã ȩtate. etiam mulieris accedente steri¬
litate: quȩ nec tunc parere potuit. quando ñ etas
fecunditati. sed etati fecunditas defuit Qͦd. gͦ niturec
sic affecte fructꝰ posteritans ñ debebatur. significat
quod natura genĩs humani peccato uiciata. ac ꝑ
hoc iure dãpnata. nichil uerc felititatis imposte¬
rũ merebatur: Recte ergo significat isaac ꝑ ręp¬

Expanded text:
e. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia e. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donsic oportuit dari filium, quemadmodum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura jam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa jam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic affectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato vitiata, ac per hoc jure damnata, nihil verae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac per repr
Abbreviated transcription (Latin):
Unam suam p̾sentiã demonstrantẽ.: altam cęlesti ci¬
uitati significande sua p̃sentia seruititẽ Parit au̾
ciues terrenȩ ciuitatis. peccato uiciata natura.
cęlestis uͦ ciuitatis ciues. parit a peccato naturã
libans gr̃a: Unde illa uocantur uasa ire. ista uasa
mĩę. Significatũ ẽ hoc etiam in duob filiis abra¬
hẽ: quodunꝰ de ancilla quȩ dicebatur agar. scdm
he: s illum genuit demonstrans consuetudo naturã
illũ uͦ dedit ꝓmissio significans grãm: Ibi humanꝰ
usus ostenditur: hic diuinũ beneficiũ cõmendatur:
ne plis saltim dese ancilla sua concupiscens
habere. quod de se ipsa ñ se posse cernebat.
dedit eam fetandã uiro. deqͦ parere uoluerat. ñ po¬
tuerat Exegit itaq etiam sic debitũ de marito utens
iure suo. in utero alieno Natꝰ ẽ gͦ ismahel sic̃ nascun¬
t᷑ homines ꝑmixtione sexꝰ. utriꝰq usitata lege nat᷑a¬

Expanded text:
unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciunam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, secunhae; sed illum genuit demonstrans consuetudo naturam, illum uero dedit promissio significans gratiam; ibi humanus usus ostenditur, hic diuinum beneficium commendatur. ne prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege natura
Abbreviated transcription (Latin):
Nosaũ fr̃s. ñ sumꝰ ancillę filii. s libere Qua li¬
b̾tate. xpꝰc nos libãuit Hȩc forma intellegendi
de aplĩca auctoritate descendens. locũ nobis apit.
quẽ ad modũ scripturas duoꝵ testamentoꝵ uẽte¬
ris & noui. acciꝑe debeamꝰ: Pars aũ quedã ter¬
rene ciuitatis. imago cęlestis ciuitatis effecta
ẽ. non se significando s altam. & ideo seruens
Non enĩ ꝓpt̾ se ipsam. s ꝓpt̾ altãm significan¬
dam ẽ instituta. & p̃cedente alia significatione.
& ipsa pfigurans prefigurata ẽ: Namq agar
ancilla sarȩ. eiꝰq filiꝰ. imago quedã huiꝰ imagi¬
nis fuit: Et qm̃ transiture erant umbre lucę
ueniente : ideo dix̃ libam sarã. qͦ significabat
libam ciuitatem. eui rursus alio modo signifi¬
cande. etiam illa umbra seruiebat: Fice ancil¬
lam & filium eiꝰ: Non enĩ heres erit filiꝰ ancille :
cum filio meo isaac Quod ait apłs: cũ filioli¬
bere: Inuenimꝰ gͦ in t̾rena ciuitate duas formas:

Expanded text:
atres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. Inuenimus ergo in terrena ciuitate duas formas,
Abbreviated transcription (Latin):
presentandȩ puut interris. quo eam
tempore demonstrari oportebat. Et dicta ẽ
etiam ipsa ciuitas scã. merito sigraficantis i¬
maginis. non exp̃ssȩ sicut futura ẽ ueritatis
De hac imaginc scruiente. & de illa quã significat
libã ciuitatt. sic apłꝰ ad galathas loqͥtur. Dicite mn
inqͥd. sub lege uolentes ec̃. legẽ ñ audistis: Serip¬
tũ est enĩ quod abraham duos filios habuit.: unum

Expanded text:
praesentandae seruiuit in terris, quo eam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad Galatas loquitur: Dicite mihi, inquit, sub lege uolentes esse legem non audistis? Scriptum est enim, quod Abraham duos filios ha
Abbreviated transcription (Latin):
massa oritur. quȩ originalit̃ ẽ tota dampnata:
Sed tãquã figulꝰ dꝰ. hanc enĩ similitudinẽ. ñ im¬
prudent̃ s prudent̃ introduc̃ apłs. ex eadam
massa fecitaliuduas in honorem. aliud in con¬
iam dixi homine. prius ẽ repbum. unde ne¬
cesse ẽ incipiamꝰ. & ubi necessẽ non ẽ ut rema
om̃is homomalꝰ erit bonꝰ. nemo tam̃ erit bonꝰ
qͥñ erit malꝰ. S quanto quisq citius mutat᷑ in
meliꝰ. hoc inse facit nominari. qͦd apẜhendit
celeriꝰ. & posteriore uocabulo coepit uocabu¬
lum prius Scriptum ẽ itaq de cãin quod con¬
diderit ciuitatẽ. abel aut̃ tamqͣm pegrinꝰ ñ
condidit: Suꝑnaẽ enim scõꝵ ciuitas. quamuis
hic pariat ciues in qͥb ꝑegrinatur. donec regii
rib resurgentes. quando eis ꝓmissũ dabitur
regnũ. ubi cum suo pͥncipeꝰ rege sdõꝵ. sinc
ullo temꝑis fine regnabunt:
go ꝓpħica. ei significandę potiꝰ quam

Expanded text:
massa » oritur, quae originaliter est tota damnmassa » oritur, quae originaliter est tota damn tanquam figulus Deus hanc enim similitudinem, non impudenter, sed prudenter introducit Apostolus ex eadem massa fecit aliud vas in honorem, aliud in conjam dixi, homine prius est reprobum, unde necesse est incipiamus, et ubi non est necesse ut remanomnis homo malus erit bonus, nemo tamen erit bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam peregrinus non condidit. Superna est enim sanctorum ciuitas, quamuis hic pariat ciues, in quibus peregrinatur, donec regni ribus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo principe rege saeculorum sine ullo temporis fine regnabunt. go prophetica ei significandae potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
cum dõ. altera ęt̃nũ suppliciũ subire cum diabo¬
lo: Sediste finis ẽ earũ. de quo post loquendũ ẽ:
merꝰ ignorat᷑ a nobis. siue in duob pͥmis homini¬
b satis dictũ ẽ. iam michi uidetur earũ aggredi¬
endus excursus. ex quo illi duognart ceper̃. donec
om̃s generart cessir̃. Hoc enĩ unuisam tempꝰ si ue¬
sclm̃. in qͦ cedunt morientes succeduntq nascentes.
istarũ duarũ ciuitatũ de quib disputamꝰ. excur¬
sus ẽ: Natus c̃ igitur prior cam ex illis duob gene¬
ris humani parentib ꝑtinens ad hominũ ciuita¬
pͥmoͣ necesse ẽ ex adam malus atq carnalis. quod
si in xp̃m renascendo ꝓfecerint. post eritbonꝰ & sp̃ã¬
lis. sic in uniuerso genere humano cũ pͥmũ due
iste ceper̃ nascendo ãtq moriendo ꝓcurrere ciui¬
tmatus. grã electꝰ. gr̃ã ꝑegrinꝰ deorsum. grãciuis
sursũ Nam quantũ ad ipsum adtinet. ex eadẽ

Expanded text:
cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabocum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est.merus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siueculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitaprimo sit necesse est ex Adam malus adque carnalis; quod si in Christum renascendo profecerit, post erit bonus et spiritalis: sic in uniuerso genere humano, cum primum duae istae coepertinatus, gratia electus, gratia peregrinus deorsum, gratia civis sursum. Nam quantum ad ipsum attinet « ex eadem
Abbreviated transcription (Latin):
TATE PARADISI
uł de ipsõ. paradiso. & de uita ibi pͥmoꝵ hominũ
eorũq peccato atq supplicio. multi multa senserunt
multa dixer̃. multa littĩs mandaucr̃. Nos quoq sodm̃
scripturas scãs. uł quod in eis legimꝰ uł quod excis in¬
telligere potuimꝰ. earũ congruentes auctoritati.
de his reb insuꝑiorib libris diximꝰ: Enucleatius
aut̃ si istaquerantur. multiplices atq multimodas
pariunt disputationes. qͣ plurib intexende si nt
uoluminib quã hoc opꝰ tempꝰq deposcit Qd ñ ita
lirgã habemꝰ.: ut in om̃ib que possunt reqͥrere ocio¬
si & scrupulosi. paratiores ad interrogandũ. quã
capatiores ad intellegendũ nos oporteat immorari:
Arbitror tam̃ satis nos iam fecisse magnis & difficil¬
limis questionib. de inicio uł mundi uł anime:
uł ipsiꝰ gencris humani. quod in duo genera dis
ciuitates duas. hoc ẽ duas societates hominuni.
quarũ ẽ una que p̃destinata ẽ in ȩt̃num regnare

Expanded text:
tate paradisi uel de ipso paradiso et de uita ibi primorum hominum eorumque peccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerunt. Nos quoque secundum scripturas sanctas uel quod in eis legimus uel quod ex eis intellegere potuimus earum congruentes auctoritati de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio uel mundi uel animae uel ipsius generis humani, quod in duo genera distciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare
Abbreviated transcription (Latin):
se: Manifestũ ẽ aut᷑ quodigni tribuit celi locũ: hab&
gͥ hȩc sententia quandã ille similitudinc̃. qͥ dictỹẽ: in pͥn¬
cipio fec̃ as cęlũ & terrã: Dcinde illa duo media qͥb int̾¬
positis sibim& hec extrema copularentur. aquã dic̃ & ac¬
tur suꝑaquas: Parũ quippe adtendens qͦ mort soleat illa
opinatꝰ eenta locoillo cõmemorata uideri potest: Dem¬
de quod plato dicit. amatorẽ dĩ et̃ philosophũ. nichil il
lic sacris litteris flagat. & maxunc illud qͦd & me pluri
mũ adducit. ut pene assentiar platonẽ illoꝵ libroꝵ exꝑ¬
tẽ ñ fuisse Ed cũ ad scm̃ moysen ita uerba dĩ ꝑanglm̃
ꝑferant᷑. ut querenti qͦd sit nom ciꝰ. qͥ eum ꝑgere p̃cipiebat
ad popłm hebreum ex egypto liberandi respondeatur
ego sũ quisusꝰ. & dices filus is ł. quic̃ misit me aduos Tx¬
q̃ in ciꝰcõparationẽ qͥuere ẽ. quia in cõmutabilis ea quȩ

Expanded text:
se : manifestum est autem quod igni tribuat coeli locum: habet se : manifestum est autem quod igni tribuat coeli locum: habet ergo haec sententia quamdam illius similitudinem, qua dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram. Deinde illa duo media, quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur, aquam dicit tur super aquam. Parum quippe adtendens quo more soleat illa opinatus elementa loco illo commemorata uideri potest Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum, nihil sic illis sacris litteris flagrat; et maxime illud quod et me plumum adducit, ut pene assentiar Platonem illorum Librorum expertem non fuisse, quod cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur, ut quaerenti quod sit nomen ejus, qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum, respondeatur, Ego sum qui sum; et dices filiis Israel, Qui est, misit me ad vos ; tamquam in eius conparatione, qui uere est quia incommutabilis est, ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
gua ionicoꝵ & italicoꝵ sciat. ñ tam̃ ita surdꝰ ẽ. in rebus
humanis. ut nesciat philosop hos uł studiũ sapientie. uł
ipsã sapientia ꝓfittri Cauet cos tam̃ qͥ scdm̃ dem̃ta huiꝰ¬
Ammonct᷑ p̃cepto apłico. fidelit̾q audit qͦd dicty ẽ. Ca¬
uete ncqͥs uos seducat ꝑ philosophiã. & in anc̃ seductio¬
nc̃ scdm̃ elem̃ta mundi Deinde ne om̃s tales ẽc̃ arbitrt¬
tur. audit ab eodẽ aplõ dici de qͥb dam. quia qͦd notũ c̃
dĩ. manifestr̃ ẽ in illis. Os̃ enĩ illis manifestauit In uisi¬

Expanded text:
gua, Ionicorum et Italicorum, sciat: non tamen ita surdus est in rebus gua, Ionicorum et Italicorum, sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis, ut nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapientiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum ele audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem, secundum elementa mundi . Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem apostolo dici de quibusdam, Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis: Deus enim illis manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
reqramꝰ: Ido qͥppe & fius ẽ dictꝰ. quia ꝓpt̾ hunc etã
uolumꝰ. ipsũ aut̃ ñ nͥ ꝓpt̃ ipsũ: Hoc gͦ beatificũ bonũ
alua corpore. alii ab animo. alii ab utroq in homine
ec̃ dixer̃: Uidebant qͥppe ipsũ hominẽ constare anima
& corpore. & idõ ab alterutro istoꝵ duoꝵ. aut ab utroq
bene sibiec̃ posse credebant. finali qͦdã bono qͦ beati es¬
sent qͦ cuncta quȩ agebunt referrent. atq id qͦ referen¬
dũ ẽẽt ñ ultra quererent: Unde illi qͥdicunt᷑ ad didis¬
se itiũ genꝰ bonoꝵ qͦd appellat᷑ extrinsetꝰ. sicuti ẽ. honoi
glã. peccunia. & siquid huiꝰ modi. non sic ad dider̃
ut finale ess&. idẽ ꝓpt̾ se ipsũ appeteridũ. sed ꝓpter
aliud bonũ qͦ ẽẽt hoc genꝰ bonũ bonis. malũ autẽ ma¬
lis. Ita sũmũ bonũ hominis qͥ uł ab anima uł a corpo¬
re uł ab utroq expetiuer̃. nichil aliud ꝗͣ ab homine
expetendũ ẽẽ putauer̃. S qͥid appetiuer̃ a corpore

Expanded text:
s est dictus, quia propter hunc caetera volumus, ipsum autem nonnisi propter ipsum. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore, alii ab animo, alii ab utroque in homine esse dixerunt. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore, et ideo ab alterutro istorum duûm, aut ab utroque bene sibi esse posse credebant, finali quodam bono, quo beati essent, quo cuncta quae agebant referrent, atque id quo referendum esset non ultra quaererent. Unde illi qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum, quod appellatur extrinsecus, sicuti est honor, gloria, pecunia, et si quid hujusmodi, non sic addiderunt, ut finale esset, id est propter se ipsum appetendum, sed propter aliud; bonumque esset hoc genus bonis, malum autem malis. Ita bonum hominis, qui vel ab animo, vel a corpore, vel ab utroque expetiverunt, nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. Sed qui id appetiverunt a corpore,
Abbreviated transcription (Latin):
xiss&. & quȩ a paucis possit intelligi. qͦd in illo uiuimus.
mouemur & sumꝰ. adiecit & ait. sic̃ urĩ quidã dixer̃. Noũ
sane etiã ipsos inqͥb errant cauere. Ubi enĩ dictũ c̃ qͦd ꝑ
ea quȩ facta sunt desꝰ illis mani festauit intellectu conspicien¬
da inuisibilia sua. ibi etiã dictũ ẽ ñ illos ipsũ dm̃ ritt colu¬
isse. quia & aliis reb qͥb ñ oportebat diumos honoresil¬
li uni debitos detuler̃. Qm̃ cognoscentes dm̃. ñ sic̃ dm̃glo¬
rificauer̾ aut grãs eger̃. s euanuer̃ in cogitationib suis. &

Expanded text:
xisset et quae a paucis posset intelligi: Quod in illo uiuimus mouemur et sumus, adiecit et ait: Sicut et uestri quidam dixerunt. Nouit sane etiam ipsos, in quibus errant, cauere; ubi enim dictum est, quod per ea, quae facta sunt, Deus illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus
Abbreviated transcription (Latin):
deos & homines. int̾ nuncios ac beneficioꝵ impe¬
tratores se ẽt̾ finxer̃: Si tam̃ non istum saltem
honorc̃ homines eis deferendũ putarunt. qͥ illos
nec deos eẽ credebant. quia malos uidebant. Deos
autem om̃s bonos uolebant. nec audebant tam̃ om̃i¬
no indignos facere honore diuino. maxime ut

Expanded text:
deos et homines internuntios ac beneficiorum impedeos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt: si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt, qui illos nec deos esse credebant, quia malos videbant; deos autem omno indignos dicere honore diuino, maxime
Abbreviated transcription (Latin):
p̃tes. qui hinc ferant petitiones nr̃as. inde referant
dõꝵ suppetias. sed esse spc̃ nocendi cupidissimos.
a iusticia penitꝰ alienos. suꝑbia tumidos in uidentia
liuidenti fallacia callidos Qui in hoc quidem ae¬
re habitant. qui de cęli suꝑioris sublimitate delecꝰ¬
ti merito in regressibilis trans gressionis in hoc sibi
congruo uelut cartere p̃ dampnati st̃ Nec tam̃ qͥa
supͣ terras & aquas aeri locꝰ est: idõ & ipsi sunt
meritis suꝑiores hominib. qͥ eos ñ t̾reno corpore.
sed delecto in auxilium dõ uͦ pia mente. facillime
suꝑant: Sed multis plane participatione uere
religionis. in dignis. tamꝗͣ captis subditisq do¬
minantur. quoꝵ maxime parti mirabilib & fallaci¬
b signis. siue factoꝵ siue p̃dictoꝵ. deos sc et̃ ꝑsuaserꝰ:
Quib dã uͦ uicia coꝵ aliqͦ adtentius & diligentiꝰ intu¬
entib. ñ potuerłnt ꝑsuadere qͦd dii sint. atq inter

Expanded text:
rpretes, qui hinc ferant petitiones nrpretes, qui hinc ferant petitiones ndeorum subpetias; sed esse spiritus nocendi cupidissimos, a iustitia penitus alienos, superbia tumidos, inuidentia liuidos, fallacia callidos, qui in hoc quidem aere habitant, quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito inregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo uelut carcere praedamnati sunt; nec tamen, quia supra terras et aquas aeri locus est, ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus, qui eos non terreno corpore, sed electo in auxilium Deo uero pia mente facillime superant. Sed multis plane participatione uerae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur, quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis siue factorum siue praedictorum deos se esse persuaserunt. Quibusdam uero uitia eorum aliquanto adtentius et diligentius intue
Abbreviated transcription (Latin):
reliquũ ẽ. si quartũ elegerint. peius c̃ cetis Quis aũ
ferat si poctarũ dedus immortalib criminosa figm̃¬
ta. & theatroꝵ indigna ludibria. suãq in his om̃ib:
ardentissimã cupiditatẽ & suauissimã uoluptatẽ diis
demones nunciauerint. & quod plato philosophica
guitate de optima re publica. hȩc om̃a censuit re¬
mouenda. tacuer̃. ut iã dii boni ꝑtales nuncios
nosse cogant᷑ mala pessimoꝵ. nec aliena sed eorũ¬
dẽ nuncioꝵ. atq his cont᷑ria ñ sinantur nosse bona
ꝓhilosophoꝵ. cũ illa sint in in uiriã. ista in honorẽ¬
pia gͥ nichil istoꝵ quatuor ipsoꝵ¬
eligendũ ẽ: ne in qͦlib& eoꝵ dedus tã male
sentiatur. restat ut nullomͦ credendũ
sit. qͥd apuleiꝰ ꝑsuadere nitit᷑. & quicumq alii st̃.
euis dem sententiȩ philosophi. ita eẽ medios demo¬
nes inter deos & homines tãꝗͣ inter nuntios &int̃¬

Expanded text:
reliquum est, si quartum elegerint, peius est ceteris. Quis enim reliquum est, si quartum elegerint, peius est ceteris. Quis enim ferat, si poetarum de dis inmortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suauissimam uoluptatem dis daemones nuntiauerunt, et quod Plato philosophica grauitate de optima re publica haec omnia censuit remouenda tacuerunt; ut iam di boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum, nec aliena, sed eorundem nuntiorum, adque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum, cum illa sint in iniuriam, ista in honoreitur nihil istorum quatuor eligendum est, ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur; restat ut nullo modo credendum sit quod Apuleius persuadere nititur, et quicunque alii sunt ejusdem sententiae philosophi: ita, esse medios daemones inter deos et homines tanquam internuntios et inte
Abbreviated transcription (Latin):
mones du nosse utilit̾ posst̃. quando illa nesciunt.
quȩ in honorẽ bonoꝵ doꝵ religione bonoꝵ hominũ
cont᷑ libidinẽ maloꝵ de monũ decernunt᷑. Siuͦ
t̃cium elegerint & ñ solũ sententiã platonis dõrũ
in urias ꝓhibentẽ. s etiam demonũ neqͥciã dõrũ
in uriis exultantẽ. ꝑ eosdẽ demones diis innotuisse
responderint. hoc niciart ẽ an insultare: Et dii
utrũq sic audiunt. sic utrũq cognoscunt. ut non
solũ malignos demones deoꝵ dignitati & platonis
religioni contraria cupientes atq facientes a suo ac¬
cessu non arceant: uerũ etiam ꝑ illos malos ꝓpin¬
quos platoni bono longinquo dona transmittant:
Sic enĩ eos elementoꝵ quasi catenã series colligauit.¬
ut illis a quib criminant᷑ conuingi possint. huic
a quo defendunt᷑ ñ possint. utrũq scientes. sed ac¬
ris & t̾rȩ transmutare pondera ñ ualentes. lam qͦd

Expanded text:
mones di nosse utiliter possunt, quando illa nesciunt, mones di nosse utiliter possunt, quando illa nesciunt, quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si uero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem, sed etiam daemonum nequitiam deorum iniurresponderint; hoc nuntiare est, an insultare? Et dii utrumque sic audiunt, sic utrumque cognoscunt, ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant, verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant. Sic enim eos elementout illis, a quibus criminantur, coniungi possint, huic, a quo defenduntur, non possint, utrumque scientes, sed aeris et terrae transmutare pondera non ualentes. Iam, quod
Abbreviated transcription (Latin):
licentiã poetarũ falsis criminib in famari ignotã
dis et̃ uoluer̃. suã uͦ nequiciã. qua ludos scemcos
amant. qͥb illa deoꝵ dedecora cęlebaant᷑. ꝓde¬
re ñ crubuerint uł timuerint: Horũ quatuor quȩ
in terrogando ꝓposui. qͦd lib& eligant. & inquolib& eoꝵ
quantũ mali de chis bonis opinent᷑ ad tendant: Si enim
pͥmũ elegerint. confessuri sunt ñ licuisse dus bonis ha¬
bitare cũ bono platone. quando eoꝵ inuirias ꝓhibebat
& habitasse cũ demonib: malis. quando eoꝵ in uiriis
exultabant cũ du boni hominẽ bonũ longe a sepo¬
sitũ ñ nisi ꝑ malos demones nossent. qͦs uicinos nos¬
se ñ possent: Si aut̃ sedm̃ elegerint. & utrũq occul¬
tatũ a demonib dixerint. ut dii omino nescirent &
platonis religiosissimã legẽ. & demonũ sacrilegã de¬
lectationẽ. quid in humanis reb ꝑ int̾ nuncios de¬

Expanded text:
licentiam poetarum falsis criminibus infamari, ignotam licentiam poetarum falsis criminibus infamari, ignotam dis esse uoluerint, suam uero nequitiam, qua ludos scaenicos amant, quibus illa deorum dedecora celebrantur, prodere non erubuerint uel timuerint. Horum quattuor. quae interrogando proposui, quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de dis bonis opinentur adtendant. Si enim primum elegerint, confessuri sunt non licuisse dis bonis habitare cum bono Platone, quando eorum iniurias prohibebat, et habitasse cum daemonibus malis, quando eorum iniuriis exultabant, cum di boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent, quos uicinos nosse non possent. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint, ut di omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios dae
Abbreviated transcription (Latin):
libi elmis incitata : Sed neq ipsi amatore⁊
huiꝰ uoluntatis siue ad concubitꝰ conuiga les. siue
ad inmundicias facinoꝵ cũ uoluerint cõmouent᷑
s aliquando importunꝰ ẽ ille motꝰ poscente nul¬
lo. aliqͣndo aũ destituit in hiantem: Et cũ in
animo concupiscentia ferueat. frig& in corpo¬
re Atq ita mirũ inmodũ. ñ solum generandi
uoluxtati. uerũ etiã lascuuendi libidini libido
non seruit: Et cũ tota plerumq menti cohibenti ad¬
uersctur. ñ numqͣm & aduersus se ipsã dituditur :¬
cõmotoq animo in commouendo corpore se ipsã
ñ sequitur:¬

Expanded text:
libidinis incitata? Sed neque ipsi amatores libidinis incitata? Sed neque ipsi amatores huius uoluptatis siue ad concubitus coniugales siue ad inmunditias flagitiorum cum uoluerint commouentur; sed aliquando inportunus est ille motus poscente nullo, aliquando autem destituit inhiantem, et cum in animo concupiscentia ferueat, friget in corpore; adque ita mirum in modum non solum generandi uoluntati, uerum etiam lasciuiendi libidini libido non seruit, et cum tota plerumque menti cohibenti aduersetur, nonnumquam et aduersus se ipsam diuiditur commotoque animo in commouendo corpore se ipsa non sequitur
Abbreviated transcription (Latin):
facile dixerit qui d uocetur libido domman¬
di. quã tam̃ plurimũ ualere in tẏrannoꝵ ani¬
mis etiã ciuilia bella testantur: x uI.
ditur. ñ ferc assol& animo occurrere nͥ
illa qua obscenȩ partes corporis excitantur:
Hȩc aũ sibi non solũ totũ corpꝰ nec solum extrinsetꝰ
uerũ etiam intrinsecꝰ uindicat. totũq cõmou&
hominẽ. animi simul affecto: cum carnis appeti¬
quamaior in corporis uoluptatib nulla ẽ: ita ut
momento ipso temꝑis quo ad eiꝰ ꝑuenitur extre¬
mũ. pene om̃is acies & qͦsi uigilia cogitationis ob¬
ruatur: Quis aut̃ amicꝰ sapientie. scõꝵq gau¬
dioꝵ. conuigalẽ agens uitam. s sic̃ apłs monu¬
it. sciens suũ uas possidere in scĩficatione & hono¬
re. non in morbo desiderii. sic̃ & gentes qͦ igno¬
rant dm̃ ñ mallet si posset sine hac libidine filios
ꝓcreare. ut etiam in hoc serende ꝓlis officio.
bra seruirent. nutu uoluntatis acta. non estu

Expanded text:
facile dixerit, quid uocetur libido dominanfacile dixerit, quid uocetur libido dominandi, quam tamen plurimum ualere in tyrannorum animis etiam ciuilia bella testantur? CAPUT ditur, non fere adsolet animo occurrere nisi illa, qua obscenae partes corporis excitantur. Haec autem sibi non solum totum corpus nec solum extrinsecus, uerum etiam intrinsecus uindicat totumque commouet hominem animi simul adfectu cum carnis adpetiqua maior in corporis uoluptatibus nulla est; ita ut momento ipso temporis, quo ad eius peruenitur extremum, paene omnis acies et quasi uigilia cogitationis obruatur. Quis autem amicus sapientiae sanctorumque gaudiorum coniugalem agens uitam, sed, sicut apostolus monuit, sciens suum uas possidere in sanctificatione et honore, non in morbo desiderii, sicut et gentes, quae ignorant Deum, non mallet, si posset, sine hac libidine filios procreare, ut etiam in hoc serendae prolis officio sbra seruirent, nutu uoluntatis acta, non aestu
Abbreviated transcription (Latin):
ante dolorẽ in carnc sentiatur Uoluntatẽ uͦ p̃cedit
appetitꝰ quidã. qͥ sentitur in carne. quasi cupidita s aꝰ.
sic̃ fames & sitis. & ea qͦ in genitalib usitatiꝰ libidono¬
minatur. cum sit hoc gencrale uocabrilũ cupidi¬
tatis. Nam ipsam iram nichil aliud et̃ quã ulcis¬
cendi libidinẽ uetres diffinier̃ qua uis ñ nunꝗͣ
homo ubi uindicte nullus ẽ sensus. etiã in anib¬
reb irascatur. ut male scri bentẽ stilũ conlidat.
uł calamum frangat iratus: Uerũ & sstalica
irracio nabilior tam̃ quedã ulciscendi libido est.
& nescio quaut ita dixerĩ quasi retributionis¬
umbra. ut qui male faciant male patiantur:
Est igt᷑ libido ulciscendi quȩ ira dr̃. est libido ha¬
bendi pecuniã quȩ auaricia ẽ. libido quomodo¬
cumq uncendi. quȩ ꝑuicacia ẽ: est libido glo¬
riandi qͤ iactantia nuncupatur Sunt multe
uarieq libidines quarũ non nulle habent etiã
uocabula ꝓpͥa. quedã uero ñ habent: Quis enĩ

Expanded text:
ante dolorem in carne sentiatur. Voluptatem uero praecedit adpetitus quidam, qui sentitur in carne quasi cupiditas eius, sicut fames et sitis et ea, quae in genitalibus usitatius libido nominatur, cum hoc sit generale uocabulum omnis cupiditatis. Nam et ipsam iram nihil aliud esse quam ulciscendi libidinem ueteres definierunt; quamuis nonnumquam homo, ubi uindictae nullus est sensus, etiam rebus inanimis irascatur, et male scribentem stilum conlidat uel calamum frangat iratus. Verum et ista licet inrationabilior, tamen quaedam ulciscendi libido est, ut nescio qua, ut ita dixerim, quasi umbra retributionis, ut qui male faciunt, mala patiantur. Est igitur libido ulciscendi, quae ira dicitur; est libido habendi pecuniam, quae auaritia; est libido quomodocumque uincendi, quae peruicacia; est libido gloriandi, quae iactantia nuncupatur. Sunt multae uariaeque libidines, quarum nonnullae habent etiam uocabula propria, quaedam uero non habent. Quis enim
Abbreviated transcription (Latin):
dicine. Namlic& isti ñ sic̃ cam quod cõmiscr̃ negent. ad¬
huc tam suꝑbra in aliud querit referit. qͦd ꝑ peram stc̃
Suꝑbia mulicris inserpentẽ. suꝑbiauiri inmulierem
Ded accusatio potiꝰ q̃ &cusatio ueraẽ. ubimindit diui¬
nic̃ aꝑta transgressio: Neq enĩ hoc ꝓpt̾a ñ fecerunt.
quia idmulier serpente suadente. uir muliere imꝑtien¬
te cõmisit. quasi quicq̃ dõ cuiuł crederet᷑ uł ñ erede¬
rctur. ante ponendũ fuit:¬

Expanded text:
dicinae. Nam licet isti non sicut Cain, quod commiserunt, negent , addicinae. Nam licet isti non sicut Cain, quod commiserunt, negent , adhuc tamen superbia in alium quaerit referre, quod perperam fecit: superbia mulieris, in serpentem; superbia viri, in mulierem. Sed accusatio potius ni est aperta transgressio. Neque enim hoc propterea non fecerunt, quia id mulier serpente suadente, uir muliere inpertiente commisit, quasi quidquam Deo, cui uel crederetur uel cederetur, anteponendam fuit
Abbreviated transcription (Latin):
Quisaũ ruinã eẽ ñ uideat. quando fit mandati euideis
& indubitata transgressio: ꝓpt̃ hoc d̾s illud ꝓhibu¬
it. qͦd cũ eẽt ad missũ. nulla defendi posset unagina¬
tione iustitie Et audeo dicẽ. suꝑbis utile et̃ cadere
in aliquot manifestũ aptũq peccatũ. unde sibi displi¬
ceant. qͥ iam sibi placendo ceciderant. Salubriꝰ enim
petrus sibi displicuit. quando fleuit. qͥm sibi placuit
quando p̃sũpsit. Hocdic & sacer psalmꝰ: Imple facis
ceasquerentib nom̃ tuũ. qͥ sibi placuerant qͤrendo suũ. xiiii¬
eoẽpeior dãpnabiliorq suꝑbia. qua ctiã in
peccatis inanifestis suffugiuꝰ excusationis inqͥri¬
tur. Sicut illi pͥmi homines quoꝵ x illa dixit.
serpens seduỹ me & manducaui. & illedix̃. mulier qͥm
dedisti michi hec michi dedit aligno & comedi Nus¬
quã hic sonat petitio uenic. nusquã imploratio me¬

Expanded text:
quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati euidens quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati euidens atque indubitata transgressio ? propter hoc deus illud prohibuit, quod cum esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae. et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. salubrius enim Petrus sibi dispquando praesumpsit. Hoc dicit et sacer psalmus: Imple facies ceas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo suum. est pejor damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis manifestis suffugium excusationis inquiritur: sicut illi primi homines, quorum et illa dixit, Serpens seduxit me, et manducavi; et ille dixit, Mulier quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi . Nusquam hic sonat petitio veniae, nusquam imploratio me
Abbreviated transcription (Latin):
dita fuerat non seruiendo molesta molesta sit.
quã ius nos dõ non seruiendo. molesti nobis potucrimꝰ
et̃ non illi: Neq enĩ sic ille nr̃o ut nos seruicio corpo¬
ris indigemꝰ. & ideo nr̃a ẽ. quod recepimꝰ. non illius
pena quod stcimꝰ: Dolores qui dicunt᷑ carnis. animȩ
sunt incarne & ex carne Quid enĩ caro ꝑse ipsam
sine anima uł dolet uł concupiscit: Sed qͦd con¬
cupiscere caro dicitur uł dolere. aut ipse homo c̃
sicut disseruimꝰ. aut aliqͥd animȩ quod carnis affi¬
cit passio. uł asꝑa ut faciat dolorem. uł lenis ut
uoluntatẽ: Sed dolor carnis tantũ modo offensio
c̃ animę. ex carne. & quedã ab eiꝰ passione dissen¬
sio: sicut animi dolor ꝗͤ tristitia uocatur dissen¬
sio ẽ. ab hisreb qͦ nob̃ nolentib accider̃: Sed tris¬
titiã plerũq p̃cedit metꝰ qͥ & ipse in anima ẽ ñ in

Expanded text:
dita fuerat, non seruiendo molesta sit, dita fuerat, non seruiendo molesta sit, quamuis nos Deo non seruiendo molesti nobis potuerimus esse, non illi? Neque enim sic ille nostro, ut nos seruitio corporis indigemus, et ideo nostra est quod recipimus, non illius poena quod fecimus. Dolores porro, qui dicuntur carnis, animae sunt in carne et ex carne. Quid enim caro per se ipsam sine anima uel dolet uel concupiscit? Sed quod concupiscere caro dicitur uel dolere, aut ipse homo est, sicut disseruimus, aut aliquid animae, quod carnis adficit passio, uel aspera, ut faciat dolorem, uel lenis, ut uoluptatem. Sed dolor carnis tantum modo offensio est animae ex carne et quaedam ab eius passione. dissensio, sicut animi dolor, quae tristitia nuncupatur, dissensio est ab his rebus, quae nobis nolentibus acciderunt. Sed trist
Abbreviated transcription (Latin):
retributa ẽ Nam quȩ hominis ẽ alia miscria.
niss aduersus eum ipsum in oboedientia ciꝰ ipsiꝰ.
ut qm̃ noluit quod potuit. quod ñ potest uelit:
In paradiso enĩ etiam sinon ipse om̃a poterat an¬
tt peccatii. quicqͥd tam̃ non poterat ñ uolebat. & ido
poterat om̃a qͦ uolbat: Nc̃ uͦ sic̃ in eiꝰ stirpecognos¬
cimꝰ. & diuina scriptura testat᷑. hõ uanitati similis
factꝰc Quis enĩ enumerat quã multa quȩ ñ potest
udit. dum sibi ipse id est uoluntati eiꝰ ipse animꝰ iꝰ.
eoq inftrior. caro eꝰ ñ optemꝑat: Ipso namq inui¬
to & animus plerumq: turbatur. & caro dola. &
uetertsut. & moritur. & quicquid aliud patimur.
quod ñ paterem̃ inuiti. s uoluntati nit. nr̃a natu¬
ra om̃imodo. atq exom̃ib partib oboedir&
At enĩ aliquid caro patitur. quo seruire non sinit᷑
Quid inter ẽ unde dũ tam̃ ꝑ iusticiam dominantis
di. cui subditi scruire noluimꝰ. caro nr̃a nob̾ que sub¬

Expanded text:
retributa est? Nam quae hominis est alia miseria nisi aduersus eum ipsum inoboedientia eius ipsius, ut, quoniam noluit quod potuit, quod non potest uelit? In paradiso enim etiamsi non omnia poterat ante peccatum, quidquid tamen non poterat, non nolebat, et ideo poterat omnia quae uolebat; nunc uero sicut in eius stirpe cognoscimus et diurna scriptura testatur: Homo uanitati similis factus est. Quis enim enumerat, quam multa quae non potest uelit, dum sibi ipse, id est uoluntati eius ipse animus eius eoque inferior caro eius, non obtemperat? Ipso namque inuito et animus plerumque turbatur et caro dolet et ueterescit et moritur, et quidquid aliud patimur, quod non pateremur inuiti, si uoluntati nostrae nostra natura omni modo adque ex omnibus partibus oboediret. At enim aliquid caro patitur, quo seruire non sinitur. Quid interest unde, dum tamen per iustitiam dominantis Dei, cui subditi seruire noluimus, caro nostra nobis, quae sub