comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nere qͥd sciret. ⁊ qͥd nsciret. idc̃ quia sciret raptũ ho¬
imnẽ usq ad t̾ciũ cęlũ. nesciret aũ utr̃ ĩ corꝑe an ertͣcoepꝰ:
sed simpliciter narraret uisionẽ. earũ rerum
nominib appellans illa quȩ udit. quarum
erant similia. Nã et nos dicimꝰ cum somnia
nr̃a narramꝰ uł aliqͣm in eis reuelationẽ. uidi
montẽ uidi flunuũ. uidi tres homines. & si
quid eiusmodi: ẽa nomina tribuentes illis ima¬
ginib. quȩ habent res ipse quarũ similes e¬
rant. Apłs autem illud inquit scio. illud ne¬
scio. At si utrumq imaginaliter apparuit: u¬
trumq pariter scitur: pariterue nescitur. Si
autẽ incertũ erat utrũ ocłis corpis an sp̃u uide¬
retur.&. ideo dictũ ẽ. siue in corꝑe siue extra corpꝰ.
nescio: quomͦ ñ incertũ erat ⁊ illud utrũ uere cȩ¬
lum corꝑeum uideret᷑. an imaginaliter ostende¬

Expanded text:
nere, quid sciret et quid nesciret, id est quia sciret raptum honere, quid sciret et quid nesciret, id est quia sciret raptum hominem usque ad tertium caelum, nesciret autem, utrum in corpore an extra corpus, sed simpliciter narraret uisionem earum rerum nominibus appellans illa, quae uidit, quarum erant similia. nam et nos dicimus, cum somnia nostra narramus uel aliquam in eis reuelationem: uidi montem, uidi fluuium, uidi tres homines et si quid eius modi ea nomina tribuentes illis imaginibus, quae habent res ipsae, quarum similes erant; apostolus autem, illud, inquit, scio, illud nescio. At si utrumque imaginaliter adparuit, utrumque pariter scitur pariterue nescitur; si autem incertum erat, utrum oculis corporis an spiritu uideretur — et ideo dictum est: siue in corpore siue- extra corpus nescio — quomodo non incertum erat et illud, utrum uere caelum corporeum uideretur an imaginaliter ostende
Abbreviated transcription (Latin):
eclum. Proinde illud quo raptus ẽ. uere terciũ
celum ẽ. ñ signum aliqͦd corꝑale: qͦd cũ osten¬
deretur moẏsi. usq adeo sentiebat aliud esse
ipsam di substantiã. aliud uisibilem creatu¬
ram in qua se ds̃ humanis & corꝑalib sensib
p̃sentabat. ut diceret ostende mͥ temet ipsũ:
nec aliqua imago rei corꝑalis. qͣm cũ ioħes ui¬
derit in sp̃u. querebat qͥd esset eiq responde-¬
batur. uł ciuitas ẽ. uł populi sunt. uł aliqͥd a¬
luid cũ uideret ille bestiã. siue mulierem si¬
ue aqͣs siue qͥd eiusmodi: s scio inquit raptũ
hominẽ usq in terciũ cȩltm. Qͦd si spiritalẽ
imaginem corporali similem cęlũ appellare
uoluisset. sic̃ erat etiam imago corꝑis eius
in qua illuc raptus ascenderat: sic gͦ & suũ
corpꝰ appellaret qͣmuis ymaginẽ corpis. qͦmͦ il¬
lud cclũ qͣmuis ẏmaginẽ cȩli. neq euraret discer¬

Expanded text:
caelum . proinde illud, quo raptus est, uere tertium caelum . proinde illud, quo raptus est, uere tertium caelum est, non signum aliquod corporale, quod cum ostenderetur Moysi, usque adeo sentiebat aliud esse ipsam dei substantiam, aliud uisibilem creaturam, in qua se deus humanis et corporalibus sensibus praesentabat, ut diceret: ostende mihi temet ipsum, nec aliqua imago rei corporalis, quam cum lohannes uideret in spiritu quaerebat, quid esset, eique respondebatur uel: ciuitas est uel: populi sunt uel aliquid aliud, cum uideret ille bestiam siue mulierem siue aquas siue quid eius modi, sed, scio, inquit, raptum hominem usque in tertium caelum. Quodsi spiritalem imaginem corporali similem caelum appellare uoluisset, sic erat etiam imago corporis eius, in qua illuc raptus ascenderat. sic ergo et suum corpus appellaret quamuis imaginem corporis, quomodo illud caelum quamuis imaginem caeli, neque curaret discer
Abbreviated transcription (Latin):
decim in xp̃o raptum hominẽ usq ad terciũ
celum. Hoc omnino ñ dubitat: nec nos gͦ du¬
bitemꝰ. S utrum in corpe an extra corpꝰ dubitat.
Unde illo dubitante. qͥs nrm̃ certͦ esse audeat: sũ
cium cȩlum fuisse dubitemꝰ. quo raptum ho¬
minem dixit: Si enim res ipsa demonstiata ẽ:
tercium celũ demonstratum ẽ. Si aut̃ imago
aliqua corporalium similis facta ẽ: ñ erat illud
terciũ cęlum. s illa ostensio fic ordinata ẽ. ut
uideretur sibi ascendere pͥmum cęlũ suꝑ quod
uider t alterum: quo rursus ascendens iterũ
alterum uideret supuis. qͦ cum ꝑuenisset pos¬
set dicere se intercium celũ raptum: s illud
qͦd tercium cęlũ esset quo raptus ẽ. neq du¬
bitauit. neq dubitare nos uoluit. Ad hoc .N.
p̃misit scio. et inde cȩpit: ut qͦd se scire apł̃s di¬
xit solus ille non credat uerum eẽ. qͥ ñ credit
apło. Scit gͦ hominẽ raptum ẽc̃ usq in terciũ

Expanded text:
decim in Christo raptum hominem usque ad tertium decim in Christo raptum hominem usque ad tertium coelum. hoc omnino non dubitat, nec nos ergo debemus. sed utrum in corpore an extra corpus, dubitat: unde illo dubitante quis nostrum certus esse audeat? num tium caelum fuisse dubitemus, quo raptum hominem dixit? si enim res ipsa demonstrata est, tertium caelum demonstratum est; si autem imago aliqua corporalium similis facta est, non erat illud tertium caelum, sed illa ostensio sic ordinata est, ut uideretur sibi ascendere primum caelum, super quod uideret alterum, quo rursus ascendens iterum alterum uideret superius, quo cum peruenisset, posset dicere se in tertium caelum raptum. sed illud, quod tertium caelum esset, quo raptus est, neque dubitauit neque dubitare nos uoluit. ad hoc enim praemisit "scio" et inde coepit, ut quod se scire apostolus dicit, solus ille non credat uerum esse, qui non credit apostolo. Scit ergo hominem raptum esse usque in tertium
Abbreviated transcription (Latin):
sciebat spiritalia ꝑ corpꝰ. corꝑalia extra corpꝰ uid̃i
omnino ñ possẽ cur non ꝑ ea ipsa quȩ tudit qͦmͦ
etiã potuerit uidere discreuit: Si enĩ certꝰ erat
illa ẽẽ spiritalia:cur non consequenter extra cor¬
pus ea se uidisse certꝰ nichilominꝰ erat: Si autẽ cor¬
poralia esse nouerat: ñ nͥ ꝑ corpꝰ uideri potuisse
cur ñ etiam nouerat: Unde gͦ dubitat: Utrũ
in corꝑe: an extra corpꝰ ea uiderit Nisi forte ita
etiam dubicat: utrum illa corꝑa ansimilitudi¬
nes corpoꝵ fuerunt. Prus itaq uideam qͥd sit
in uerboꝵ istoꝵ contextione unde non dubitet:
atq ita cum remanserit unde dubitet fortassi ᷤ
exhis de quib ñ dubitat. quomͦ etiã illud du¬
bitet apparebit. Scio inquit hominem in xp̃o
ante annos quatuordecim. siue in corꝑe nescio
siuc extͣ corpꝰ nescio. ds̃ scit iaptum eiusmi usq
in tercium cȩlum. Scit gͦ ante annos quatuor¬

Expanded text:
sciebat spiritalia per corpus, corporalia extra corpus uideri sciebat spiritalia per corpus, corporalia extra corpus uideri omnino non posse, cor non per ea ipsa, quae uidit, quomodo etiam potuerit uidere, discreuit? si enim certus erat illa esse spiritalia, cur non consequenter extra corpus ea se uidisse certus nihilominus erat? si autem corporalia esse nouerat, nonnisi per corpus uideri potuisse cur non etiam nouerat? unde ergo dubitat, utrum in corpore an extra corpus ea uiderit, nisi forte ita etiam dubitat, utrum illa corpora an similitudines corporum fuerint? prius itaque uideamus, quid sit in uerborum istorum contextione, unde non dubitet, atque ita, cum remanserit unde dubitet, fortassis ex his, de quibus non dubitat, quomodo etiam illud dubitet adparebit. Scio, inquit, hominem in Christo ante annos quattuordecim, siue in corpore nescio, siue extra corpus nescio, deus sciin tertium caelum. scit ergo ante annos quattuor
Abbreviated transcription (Latin):
extra corpꝰ ea uiderit. S si extra corpꝰ iusa sunt ⁊
corpora non fuerunt: adhuc queri potest. utrum
imagines corꝑis fuerint. an ea substantia quȩ
nullã corꝑis similitudinẽ gerit sic̃ ds̃. sic̃ ipsa
mens hominis uł intelligentia uł ratiõ. sic̃ uir¬
cutes. prudentia. iusticia. castitas. caritas. pietaᷤ.
& quecumq aliȩ sunt qͣs intelligendo atq cogi¬
tando enumeramꝰ. discernimꝰ. definimꝰ: ñ utiq
intuentes liniamenta earũ uł colores: aut quomͦ
sonent aut quid oleant. aut quid in ore sapiañ.
aut qͥd contrectantib de calore seu frigore.molli¬
tudine. seu duricia lenitate suie asꝑitate renun¬
tient: s alia quadã uisione. alia luce alia rerum
euidentia: et ea longe ceteris p̃stantiore atq cer¬
tiore. Rursꝰ gͥ adeadem ipsa apłi uerba redeam᷑.
& ea diligentius ꝑscrutemur: hoc sine dubitatio¬
ne pͥmitus constituto. multomagis. atq incom¬

Expanded text:
extra corpus ea uiderit. Sed, si extra corpus uisa sunt et extra corpus ea uiderit. Sed, si extra corpus uisa sunt et corpora non fuerunt, adhuc quaeri potest, utrum imagines corporum fuerint an ea substantia, quae nullam corporis similitudinem gerit, sicut deus, sicut ipsa mens hominis uel intellegentia uel ratio, sicut uirtutes, prudentia, iustitia, castitas, caritas, pietas et quaecumque aliae sunt, quas intellegendo atque cogitando enumeramus, discernimus, definimus, non utique intuentes liniamenta earum uel colores aut quomodo sonent aut quid oleant aut quid in ore sapiant aut quid contrectantibus de calore seu frigore, mollitudine seu duritia, lenitate seu asperitate renuntient, sed alia quadam uisione, alia luce, alia rerum euidentia et ea longe ceteris praestantiore atque certiore. Rursus igitur ad eadem ipsa apostoli uerba redeamus et ea diligentius perscrutemur hoc sine dubitatione primitus constituto multo magis atque incon
Abbreviated transcription (Latin):
gilans anima dormientis. nͥ duc imaginib
corporum ac si corꝑa ipsa essent. In extasi autẽ
unum audire potui et eum rusticanum uixua¬
ientem quod sentiebat exprimere: qui et uigi¬
lare se sciret. & uidere quiddam non ocłis cor¬
poris. Nam ut eius uerbis utar quantum reco¬
lere possum: anima mea inquit uidebat eũ
non ocłi mei: non tamen sciebat utrum corp̃
esset an imago corꝑis: non enim erat ut taliˢ
ista discerneret: uerum tam simpliciter fide¬
lis. ut eum sic audirẽ. ac si illud qͦd se uidisse
narrabat ipse uidissem. Ac ꝑ hoc si ꝑadysũ
paulus ita uidit. ut apparuit petro ille dis¬
cussum missus ecȩlo: ut iohanni quicquid
in apocalipsi se uidisse conscripsit: ut ihere¬
chieli campꝰ ile cum ossib mortuoꝵ. ⁊ illa
eorum resurrectio: ut ysaiȩ sedens ds̃ & in
conspectu eius seraphin. & arunde carbo as¬
sumptus ꝓphȩ labia mundauit: manifestũ
ẽ eum ignorare potuisse. utrum in eorpe al

Expanded text:
gilans anima dormientis nisi duci imaginibus gilans anima dormientis nisi duci imaginibus corporum, ac si corpora essent ipsa. In extasi autem unum audire potui et eum rusticanum uix ualentem quod sentiebat exprimere, qui et uigilare se sciret et uidere quiddam non oculis corporis. nam, ut eius uerbis utar, quantum recolere possum, "anima mea, inquit, uidebat eum, non oculi mei; non tamen sciebam, utrum corpus esset an imago corporis". non enim erat talis, ut ista discerneret, uerum tamen simpliciter fidelis, ut eum sic audirem, ac si illud, quod se uidisse narrabat, ipse uidissem. Ac per hoc si paradisum Paulus ita uidit, ut adparuit Petro ille discus submissus e caelo, ut Iohanni quidquid in Apocalypsi se uidisse conscripsit, ut Ezechieli campus ille cum ossibus mortuorum et illa eorum resurrectio, ut Esaiae sedens deus et in conspectu eius Seraphin et ara, unde carbo adsumtus prophetae labia mundauit: manifestum eum est ignorare potuisse, utrum in corpore an
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ualebat: Quamqͣm mͥ accidisse scio. & obhoc
etiã aliis accidere potuisse uel posse ñ dubito:
ut in sompnis uidens. in somnis me uidere sen¬
tirem: iulasq imagines quȩ ipsam nrãm consen¬
sionem ludificare consueuerunt non esse uera
corpa. s in sompnis eas presentari firmissime
etiam dormiens tenerem atq sentirem. Hoc
tamen fallebar aliquando. qͦd amico m eo quẽ
similiter in somnis uidebam id ipsum ꝑsuad̾e
conabar ñ esse illa corꝑa quȩ uidebamꝰ. s esse
imagines sompniantium: cum & ipse utiq
inter illa sic mͥ appareret quomͦ illa. cui tamen
et hoc dicebam. neq id uerum esse qͦd pariter
loqueremur:s etiam ipsum tẽ alud aliquid
uidere dormientem. & utrum ista ego uiderem
ommino nescire. Alerum cum eidem ipsi ꝑsua¬
dere moliebar. quod ipse non esset. ad ducebar
loquerer. si omnimͦ sic afficerer. quod ipse ñ
esset: ita non poterat quamuis mirabiliter ui¬

Expanded text:
non ualebat? quamquam mihi accidisse scio et ob hoc non ualebat? quamquam mihi accidisse scio et ob hoc etiam aliis accidere potuisse uel posse non dubito, ut in somnis uidens in somnis me uidere sentirem illasque imagines, quae ipsam nostram consensionem ludificare consuerunt, non esse uera corpora, sed in somnis eas praesentari firmissime etiam dormiens tenerem atque sentirem. hoc tamen fallebar aliquando, quod amico meo, quem similiter. in somnis uidebam, id ipsum persuadere conabar non esse illa corpora, quae uidebamus, sed esse imagines somniantium, cum et ipse utique inter illa sic mihi adpareret, quomodo illa: cui tamen et hoc dicebam neque id uerum esse, quod pariter loqueremur, sed etiam ipsum tunc aliud aliquid uidere dormientem et, utrum ista ego uiderem, omnino nescire. uerum cum eidem ipsi persuadere moliebar, quod ipse non esset, adducebar loquerer, si omni modo sic adficerer, quod ipse non esset. ita non poterat quamuis mirabiliter ui
Abbreviated transcription (Latin):
minem rapi potuisse cum corpe:s quia ⁊ hoc
ita posuit ut nescire se direrit utrum in corpe
an ertra corpꝰ rapt᷑ sit. quis audeat dicere se scite:
quod se nescire apłs dixit: Uerumtamen.si neq
sp̃s sine corꝑe ad loca corꝑalia rapi potest. nec
corpꝰ adspiritalia: hec ipsa dubitatio eius ue¬
uit cogit intelligi. siquidẽ de se ipso hȩc eum
scripsisse nemo ambigit. tale fuisse illud quo
raptus ẽ. qͦd utrum corꝑale an spiritale ess et di¬
nosci discerniq non posset. Cum enim uel iN
somnis uel i ertasi corporum exprimuntur
imagines. non discernunt᷑ omnino a corꝑib:
nisi cum homo redditꝰ sensib corpis. recogno¬
scit se in illis fuisse imaginib. quas ñ ꝑsensus
corpis hauriebat. Quis enim cum asompno
euigilauerit non continuo sentiat imagmaria
fuisse quȩ uidebat: q̃muis cum ea uideret dor¬
miens. auigilantium corꝑalib uisis discerñe

Expanded text:
minem rapi potuisse cum corpore; sed quia et hoc minem rapi potuisse cum corpore; sed quia et hoc ita posuit, ut nescire se dixerit, utrum in corpore an extra corpus raptus sit, quis audeat dicere se scire, quod se nescire apostolus dixit? uerum tamen si neque spiritus sine corpore ad loca corporalia rapi potest nec corpus ad spiritalia, haec ipsa dubitatio eius uelut cogit intellegi — siquidem de se ipso haec eum scripsisse nemo ambigit — tale fuisse illud, quo raptus est, quod, utrum corporale an spiritale esset, dinosci discernique non posset. Cum enim uel in somnis uel in extasi corporum exprimuntur imagines, non discernuntur omnino a corporibus, nisi cum homo redditus sensibus corporis recognoscit se in illis fuisse imaginibus, quas non per sensus corporis hauriebat. quis enim, cum a somno euigilauerit, non continuo sentiat imaginaria fuisse, quae uidebat, quamuis, cum ea uideret dormiens, a uigilantium corporalibus uisis discernere
Abbreviated transcription (Latin):
pus nescio ds̃ scit. quia raptus ẽ. in paradysum:
& audiuit in effabilia uerba quȩ non licet hõi
loqui. In his uerbis primũ queri solet qͥd dicat
tercium cȩlũ: deinde utrum illic uoluerit intel¬
ligi paradẏsum: anposteaqͣmraptus ẽ interciũ
cȩlum. raptum eẽ ⁊ in para dysum. ubicumq sit
paradysus: non ut hoc fuerit rapi intercium cȩ¬
lum qͦd in paradysum. s prius in tertiũ cȩlũ.
co postinde in paradysum. & hoc sic ambigu¬
um ẽ: ut ñ mͥ uideatur posse dissolui. nͥ aliquis ũ
ex presentib apli uerbis. s ex aliis forte scriptu¬
rarum locis uelratione ꝑspicua inueniat aliqͥd
qͦdd doceat. siue intercio cȩlo ẽẽ paradysum siue
non esse: cum & ipsum tercium cȩlum quid sit
non liquido appareat: iitrum in reb corꝑalib.
an forte inspiritalib intelligendum sit. Poss et
quidẽ dici ñ nisi in locum aliquẽ corꝑalem ho¬

Expanded text:
pus nescio, deus scit, quia raptus est in paradisum pus nescio, deus scit, quia raptus est in paradisum et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui. In his uerbis primum quaeri solet, quid dicat tertium caelum, deinde, utrum illic uoluerit intellegi paradisum, an, posteaquam raptus est in tertium caelum, raptum esse et in paradisum, ubicumque sit paradisus, non ut hoc fuerit rapi in tertium caelum, quod in paradisum, sed prius in tertium caelum et post inde in paradisum. et hoc sic ambiguum est, ut non mihi uideatur posse dissolui, nisi aliquis non ex praesentibus apostoli uerbis, sed ex aliis forte scripturarum locis uel ratione perspicua inueniat aliquid, quo doceat siue in tertio caelo esse paradisum siue non esse, cum et ipsum tertium caelum quid sit non liquido adpareat, utrum in rebus corporalibus, an forte is spiritalibus intellegendum sit. posset quidem dici nonnisi in locum aliquem corporalem ho
Abbreviated transcription (Latin):
berordio scripture sc̃e quȩ inscͥbitur ge¬
nesis donec primus homo de ꝑadyso
dimissus ẽ. undecim libris siue asseren¬
do atq defendendo quȩ certa nob̃
sunt. siue inquirendo. arbitrando.
ambigendo de incertis quȩ potui¬
mus & sicut potuimꝰ disseruimꝰ.
atq conscripsimꝰ: non tam pre¬
scribentis de reb obscuris uni¬
cuiq quid sentiat. quam nos docendos inqͥb
dubitamus ostendentes: temeritatẽq affirman¬
di amouentes alect̾ore. uͥ ñ ualuimꝰ prebere scĩȩ
firmitatem. Istȩ autem duodecimꝰ liber ea iam
cura expeditus qua nos ꝑtractandus cextus
sacrarum litterarum occupabat. liberiꝰ atq
plixius uersabit de paradiso questionem: ne
putemur euitasse qͦd uidetur apłs in tercio
cȩlo insinuare para dysum ubi ait. scio homi¬
nem in xp̃o ante annos quatuordecim siue in
corꝑe nescio siue extra corpꝰ nescio ds̃ scit. rap
tum eiusmodiusq ad tercium cęlum: & scio
huiusmodi hominẽ siue in corpe siue extͣ cor¬

Expanded text:
exordio scripturae sanctae, quae inscribitur Genesis, donec homo primus de paradiso dimissus est, undecim libris siue adserendo atque defendendo, quae certa nobis sunt, siue inquirendo, arbitrando, ambigendo de incertis, quae potuimus et sicut potuimus, disseruimus atque conscripsimus, non tam praescribentes de rebus obscuris unicuique quid sentiat, quam nos docendos in quibus dubitauimus ostendentes temeritatemque adfirmandi amouentes a lectore, ubi non ualuimus praebere scientiae firmitatem. iste autem duodecimus liber ea iam cura expeditus, qua nos pertractandus textus sacrarum litterarum occupabat, liberius atque prolixius uersabit de paradiso quaestionem, ne putemur euitasse, quod uidetur apostolus in tertio caelo insinuare paradisum, ubi ait: scio hominem in Christo ante annos quattuordecim, siue in corpore nescio, siue extra corpus nescio, deus scit, rapum eius modi usque in tertium caelum . et scio eius modi hominem, siue in corpore siue extra cor
Abbreviated transcription (Latin):
os loqͣt᷑ ds̃ ei quẽ dignũ tali colloqͥo fec̾it: ñ os cor¬
poris s m̃tis. sic̃ intelligñdũ arbitror qͦd de moy¬
se scͥptũ ẽ. Concupierat enĩ sic̃ in exodo legimꝰ
uid̾e dm̃. ñ utiq sic̃ uiderat in monte. nec sic̃ ui¬
debat intabnacłõ: s in ea substantia qua ds̃ ẽ. nui¬
la assumpta corꝑali creatura quȩ mortalis carniᷤ
sensib p̃sentet᷑ neq in spu figͣatis similitudini
onalis ⁊ intellectualis pot̃. seuocata ab om̃i corꝑi
sensu. ab om̃i significatiuo enigmate sp̃s. Sic
enĩ scͥptũ ẽ. Si gͦ iueni grãm inconspec̾tu tuo.
ostende mͥ temet ipsũ manifeste ut uideã te: cũ

Expanded text:
s ei quem dignum tali conloquio fecerit, non os corporis, sed mentis, sicut intellegendum arbitror, quod de Moyse scriptum est. Concupiuerat enim, sicut in Exodo legimus, uidere deum, non utique sicut uiderat in monte nec sicut uidebat in tabernaculo, sed in ea substantia, qua deus est, nulla adsumta corporali creatura, quae mortalis carnis sensionalis et intellectualis potest seuocata ab omni corporis sensu, ab omni significatiuo aenigmate spiritus. sic enim scriptum est: si ergo inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, manifeste ui
Abbreviated transcription (Latin):
uident᷑ ita ⁊ ab ipsis rapiat᷑ ut ĩ illã qͣsi regionẽ
ĩ tellectualiũ uł intelligibiliũ subuehat᷑: ibi sine
ulla corꝑis similitudine ꝑspicua ueritas cernit᷑
nullis opinionũ falsaꝵ nebulis obfuscatur. ibi a
nis colerant᷑ adu̾sa: aut oꝑe iusticiȩ iniqͣ pumun¬
t᷑. aut oꝑe prudentiȩ mala deuitant᷑. Ana ibi &
tota uirtꝰ ẽ. amare qͦd uidea ᷤ: ⁊ sũma felicitas ħre
qͦd amas. Ibi .N. beata uita in fonte suo bibitur:
unde asꝑgit᷑ aliqͥd huic humanȩ uite. ut intẽp¬
tationib huiꝰ scłi temꝑant̃. fortit̃. uiste. pruden¬
terq uiuat᷑. Ppt̃ illd̾ qͥppe adipiscendũ uͥ secura
qͥes erit. ⁊ ineffabilis uisio u̾itatis. labor suscipit᷑
⁊ continendi a uoluptate. ⁊ sustinendi adu̾sitates:
⁊ subueniendi indigentib. ⁊ resistendi decipien¬
tib. Ibi uidet᷑ claritas dñi. ñ ꝑ uisionẽ significã¬
tẽ siue corꝑalẽ sic̃ uisa ẽ. in monte syna. siue spi

Expanded text:
quasi regionem intellectualium uel intellegibilium subuehatur, ubi sine ulla corporis similitudine perspicua ueritas cernitur, nullis opinionum falsarum nebulis offuscatur, ibi uinis tolerantur aduersa aut opere iustitiae iniqua puniuntur aut opere prudentiae mala deuitantur. una ibi et tota uirtus est amare quod uideas et summa felicitas habere quod amas. ibi enim beata uita in fonte suo bibitur, unde aspergitur aliquid huic humanae uitae, ut in temtationibus huius saeculi temperanter, fortiter, iuste prudenterque uiuatur. propter illud quippe adipiscendum, ubi secura quies erit et ineffabilis uisio ueritatis, labor suscipitur et continendi a uoluptate et sustinendi aduersitates et subueniendi indigentibus et resistendi decipientibus. ibi uidetur claritas domini non per uisionem significantem siue corporalem, sicut uisa est in monte
Abbreviated transcription (Latin):
gnoscar ⁊ in somno loqͣr illi: ñ ita qͦmͦ famulꝰ
m̃s moyses. intota domo mea fideł ẽ. Os ad os
loqͣr ad illũ in sp̃e ⁊ ñ penigmata: ⁊ claritatem
dñi uidit. Neq enĩ hoc scd̾m substantiã corpi
quȩ carnis sensib p̃sentat᷑ intelligendũ ẽ. Nã
utiq sic loq̃bat᷑ ad moysen facie ad faciẽ incont᷑.

Expanded text:
gnoscar et in somno loquar illi! non ita, quomodo famulus meus Moyses in tota domo mea fidelis est; os ad os loquar ad illum in specie et non per aenigmata, et claritatem domini uidit. neque enim hoc secundum substantiam corporis, quae carnis sensibus praesentatur, intellegendum est; nam utique sic
Abbreviated transcription (Latin):
nem si subtilius reddam & ꝓlirior & ꝑplerior
sermo erit: cũ hoc uł nulla uł certe ñ tanta ne¬
cessitas exigat. Satis ẽ. gͦ scire. corꝑale aliqͥd uel
ꝓpriȩ dici. cũ de corꝑib agitur: uł etiã tͣnslato
uocabulo sic̃ dictum ẽ. qͥa in ipso inhabitat om¬
nis plenitudo diuinitatis corꝑalit̃. Neq enĩ di

Expanded text:
nem si subtilius reddam, et prolixior et perplexior nem si subtilius reddam, et prolixior et perplexior sermo erit, cum hoc uel nulla uel certe non tanta necessitas exigat. satis est ergo scire corporale aliquid uel proprie dici, cum de corporibus agitur, uel etiam translato uocabulo, sicut dictum est: quia in ipso inhabitat omnis ple
Abbreviated transcription (Latin):
ab alio magis ab alio minus ipsa cernitur. Si
autẽ aliqͥd corꝑalis imaginis cogitat᷑ ñ ipsa cer¬
nitur. Hȩc sunt tria genera uisionũ de qͥb in su¬
piorib libiis aliqͥd diximꝰ sic̃ res postulare ui¬
debatur: ñ tamen earum numerũ commemo¬
rauimꝰ. & nc̃ breuiter eis insinuatis qm̃ susce¬
pta questio flagitat ut de his aliqͣnto uberius
disseramus: debem᷑ ea certis & congruis signa.¬
re nominib:ne assidue circum loquendo moraᷤᷤ
faciam᷑. Primũ gͦ appellemꝰ corꝑale: qͥa ꝑ corpꝰ
ꝑcipitur. ⁊ corꝑis sensib exhibet᷑. Scdm spirita
le: quicqͥd enim corpꝰ ñ ẽ. ⁊ tam̃ aliquid ẽ. iã rec̾te
sp̃s dicitur: & utiq ñ ẽ corpꝰ qͣmuis corꝑi similis
sit imago absentis corꝑis: nec ille ipse obtutus
quo cernitur. Terciũ uͦ intellectuale ab intellectu:
qͥa mentale amente. ipsa uocabuli nouitate n¬
imis absurdum ẽ. ut dicamꝰ. Hoꝵ uocabuloꝵ ratio¬

Expanded text:
ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur; si ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur; si autem aliquid corporalis imaginis cogitatur, non ipsa cernitur. Haec sunt tria genera uisionum, de quibus et in superioribus libris aliquid diximus, sicut res postulare uidebatur, non tamen earum numerum commemorauimus; et nunc breuiter eis insinuatis, quoniam suscepta quaestio flagitat, ut de his aliquanto uberius disseramus, debemus ea certis et congruis signare nominibus, ne adsidue circumloquendo moras faciamus. primum ergo appellemus corporale, quia per corpus percipitur et corporis sensibus exhibetur; secundum spird enim corpus non est et tamen aliquid est, iam recte spiritus dicitur et utique non est corpus, quamuis corpori similis sit, imago absentis corporis, nec ille ipse obtutus, quo cernitur; tertium uero inellectuale ab intellectu, quia mentale a mente ipsa uocabuli nouitate nimis absurdum est ut dicamus. Horum uocabulorum ratio
Abbreviated transcription (Latin):
le ẽ. Ipsum quippe cęlum & terram & ea quȩ
in eis uidere possumꝰ. etiã in tenebris constitut
cogitamus: ubi nichil uidentes ocłis corpori.
ammo tamen corporales imagines intuentur.
seu ueras sic̃ ipsa corpora uidimꝰ & memoria
retinemꝰ: seu fictas. sicut cogitatio formare po¬
tuerit. Alit̃ enĩ cogitamꝰ carthaginem qͣm no¬
uimus: alit̃ alexandriam qͣm ñ nouimꝰ. Terciũ
uͦ ullud quo dilec̾tio intellect̾a conspicit᷑ eas ies
continet quȩ ñhabent imagines sui similesqͥ
non sunt qͦd ipse. Nam homo uł arbor uel sol⁊
quȩcunq alia corꝑa siuc cȩlestia. siue t̾restria.
& p̾sentia uident᷑ in suis formis & absentia co
gitantur imaginib animo impressis: & faci¬
unt duo genera uisoꝵ unum ꝑ corpis sensus.
alterũ ꝑsp̃m. quo ille imagines continent᷑. Di¬
lectio autẽ nunquid alit̃ uidet᷑ p̃sens in sp̃e
qua ẽ. & alit̾ absens in aliqua imagine sui si
mili : Non utiq s qͣntum mente cerni potest.

Expanded text:
le est; ipsum quippe caelum et terram et ea, quae in eis uidere possumus, etiam in tenebris constituti cogitamus, ubi nihil uidentes oculis corporis, animo tamen corporales imagines intuemur, seu ueras, sicut ipsa corpora uidimus et memoria retinemus, seu fictas, sicut cogitatio formare potuerit. aliter enim cogitamus Carthaginem, quam nouimus, aliter Alexandriam, quam non nouimus. tertium uero illud, quo dilectio intellecta conspicitur, eas res continet, quae non habent imagines sui similes, quae non sunt quod ipsae. nam homo uel arbor uel sol et quaecumque alia corpora, siue caelestia siue terrestria, et praesentia uidentur in suis formis et absentia - gitantur imaginibus animo impressis, et faciunt duo genera visionum, unum per corporis sensus, alterum per spiritum, quo illae imagines continentur. Dilectio autem nunquid aliter videtur praesens in specie, qua est, et aliter absens in aliqua immili? non utique. sed quantum mente cerni potest,
Abbreviated transcription (Latin):
substantiã. et hoc ẽ qͦd anima. qͥa dictum ẽ ani¬
male. Item sp̃s dicitur uł aer istȩ uł flatus ei
id÷ mõtus eius: sicut dictum ẽ. Ignis. grando.
nix. glacies. sp̃s tempestatis. Dicit᷑ etiã sp̃s a¬
nima siue pecoris siue hominis: sicut scͥptũ ẽ.
& quis scit sp̃s filiorum hominis si ascendat ip¬
se sursum: & sp̃s pecoris si descendat ipse deor¬
sum interram: Dicit᷑ sp̃s & ipsa mens ratio¬
nalis. ubi ẽ. quidã tanqͣm ocłs animȩ ad quẽ
ꝑtinet imago & agnitio dĩ: unde dicit apł̃s. re¬
nouamini spũ mentis ur̃e & induite nouum
hominẽ qui scdm dm̃ creatus ẽ: cũ & alibi dicat.¬

Expanded text:
substantiam et hoc est quod anima, quia dictum est anisubstantiam et hoc est quod anima, quia dictum est animale. item spiritus dicitur uel aer iste uel flatus eius, id est motus eius, sicut dictum est: ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis. dicitur etiam spiritus anima siue pecoris siue hominis, sicut scriptum est: et quis scit, spiritus filiorum hominis si ascendat ipse sursum, et spiritus pecoris si descendat ipse deorsum in terram? dicitur spiritus et ipsa mens rationalis, ubi est quidam tamquam oculus animae, ad quem pertinet imago et agnitio dei. unde dicit apostolus: renouamini spiritu mentis uestrae et induite nouum hominem, qui secund
Abbreviated transcription (Latin):
appellat umbras futuri. ꝓpter umbrarũ com¬
parationem. corꝑalit̃ dirit habitare in xp̃o ple¬
nitudinẽ diuinitatis. qͦd in illo impleant᷑ omĩa
quȩ illis umbris figurata sunt: ac sic quodãmͦ
umbrarũ illarum ipse sit corpꝰ. hoc ẽ figurarũ
⁊ significonum illarũ ipse sit ueritas. Sic̃ gͦ ipse
figure significatiuie tͣnslato utiq uocabuilo non
ꝓpriȩ dictȩ sunt umbrȩ: ita & qͦd ait plenitudi¬
nem diuinitatis corpalit̾ habitare. translato u̾¬
bo usus ẽ. Spiritale audem: plurib modis dicit᷑.
Nã et corpꝰ qͦd futurum ẽ. in resurrectionẽ scõꝵ.
spiritale appellat apłs ubi ait seminat᷑ corpus
animale. surget corpꝰ spiritale: eo quod miris
modis ad omnem facilitatẽ & incorruptionẽ
spiritui subdat᷑. ⁊ sine ulla indigentia corporali¬
um alimentoꝵ solo uuificetur spũ non quod
incorporeã substantiã sit habiturũ: neq enim
& hoc corpꝰ quale nunc habemꝰ animȩ habet

Expanded text:
aemisimus, futurorum, propter umbrarum comparationem, corporaliter dixit habitare in Christo plenitudinem divinitatis , quod illo impleantur omnia, quae illis umbris figurata sunt, ac sic quodammodo umbrarum illarum ipse sit corpus, hoc est figurarum et significationum illarum ipse sit ueritas. sicut ergo ipsae figurae significatiue translato utique uocabulo non proprie dictae sunt umbrae, ita et quod ait plenitudinem diuinitatis corporaliter habitare translato uerbo usus est. Spiritale autem pluribus modis dicitur. nam et corpus. quod futurum est in resurrectione sanctorum, spiritale appellat apostolus, ubi ait: seminatur corpus animale, surget corpus spiritale, eo quod miris modis ad omnem facilitatem et incorruptionem spiritui subdatur et sine ulla indigentia corporalium alimentorum solo uiuificetur spiritu, non quod incorpoream substantiam sit habiturum; neque enim et hoc corpus, quale nunc habemus, animae habet
Abbreviated transcription (Latin):
dispensante paulatim fuerat ꝑceptura.Neq
mus formatus ẽ. deinde eua: & adam non est
seductus. mulier autem seduct̾a in p̃uaricatio¬
ne fact̾a ẽ: id÷ ut ꝑ illã etiam uir p̃uaricaret᷑
Nam & ipsum dic̃ p̃uaricatorẽ ubi ait. insimili

Expanded text:
dispensante paulatim fuerat perceptura nequedispensante paulatim fuerat perceptura nequemus formatus est, deinde Eua. et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeruaricatione facta est, id est ut per illam etiam uir praeuaricaretur. nam et ipsum dicit praeuaricatorem, u
Abbreviated transcription (Latin):
dam & qͣntum ds̃ donare uoluit asseruimꝰ᷑. Illud¬
magis mouet si iam spiritalis erat adã quãuis
m̃te ñ corpe. quomͦ credere potuit qͦd ꝑserpentẽ
dictum ẽ. ideo dm ꝓhibuisse ne fructu ligni illiꝰ
uescerent᷑ qͥa sciebat eos si fecissent futuros ut dõͤ
ꝓpt̃ dinoscentiã bom & mali: tanqͣm hoc tantũ
bonũ creaturȩ suȩ creator inuiderit. Hoc mirũ:
si homo spiritali mente preditꝰ. credere potuis¬
set. An quia hoc credere ipse ñ posset. ꝓpt̾ea mu¬
lier addita ẽ. quȩ parui intellectus eẽt ⁊ adhuc
uiueret: & hoc ẽ. qͦd ei apłs ñ tribuit imaginem
dĩ. Sic enim ait. Uir quidẽ ñ debet uelare capt̃
cũ sit ymago & gła dĩ: mulier autem gła uiriẽ:
ñ quo mens feminȩ eandẽ ymaginem caꝑe ñ
possit. cum in illa grã nos dicat nec mascłm eẽ
nec feminã: s qͦd fortassis illa hoc nondũ ꝑce¬
pat qͦd fit in agnitione dĩ: & iuro regente ac

Expanded text:
dam, et quantum Deus donare voluit asseruimus. CAPUdam, et quantum Deus donare voluit asseruimus. CAPUpiritalis erat Adam, quamuis mente, non corpore, quomodo credere potuerit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecissent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit . hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae parui intellectus esset et adhuuiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod fortassis illa hoc nondum perceperat, quod fit in agnitione dei et uiro regente ac
Abbreviated transcription (Latin):
sent ea salubrit ꝑfrui. Hoc si forte ligitum illud
ñ ad ꝓprietatẽ ut uerum lignum & uera poma es.
s ad figuram uelint acciꝑe. habeat aliquẽ exitũ
rect̾e fidei ueritatiq ꝓbabilem. Uisum ẽ. & quib¬
dam. duos illos primos homines nuptias suaᷤ fu¬
isse fuiatos. & ante mirtos eẽ concubitu qͣm eos
qͥ creauerat copulasset: qͣm rem nomine ligni fusᷤ¬
se significatam: unde ꝓhibiti erant. donec opor¬
tuno tempore iungerent᷑. Quasi uͦ in ea etate fa¬
ct̾i ẽẽ credendi sunt. ut expectanda eẽt maturi¬
tas pubertatis: aut non ilud cunc legitimum
eẽt cũ primũ fieri potuisset. cum autem ñ potuis¬
set ñ utiq fieret: nͥ forte sponsa erat a patre tradẽ¬
da &expect̾anda erat uotoꝵ sollempnitas ⁊ con¬
uiuiĩ celebritas & dotis estimatio & conscriptio
tabularũ. Ridiculũ istud ẽ. pret̃ qͦd rerum ge¬
starũ ꝓprietate discedit: qͣm suscepimꝰ asseren¬

Expanded text:
sent ea salubriter perfrui. hoc, si forte lignum illud sent ea salubriter perfrui. hoc, si forte lignum illud non ad proprietatem ut uerum lignum et uera poma eius, sed ad figuram uelint accipere, habeat exitum aliquem rectae fidei ueritatique probabilem. Uisum est et quibusdam duos illos primos homines nuptias suas fuisse furatos et ante mixtos esse concubitu, quam eos qui creauerat copulasset: qse significatam, unde prohibiti erant, donec opportuno tempore jungerentur. Quasi vero in ea aetate facti esse credendi sint, ut exspectanda esset maturitas pubertatis; aut non illud tunc legitimum esset, cum primum fieri potuisset, cum autem non potuisset, non utique fieret: nisi forte sponsa erat a patre tradenda, et exspectanda erat votorum solemnitas, et convivii celebritas, et dotis aestimatio, et conscriptio tabularum. Ridiculum istud est; praeter quod a rerum gestarum proprietate discedit, quam suscepimus asseren
Abbreviated transcription (Latin):
factum ẽ. sedtamen fact̾um: ut contͣ paradysum¬
quo beata uita etiam spiritalit̾ significabat᷑. habi¬
taret peccator. utiq in miseria. Ꝙ ordinauit che¬
rubins flammeã rumpheam quȩ uertit᷑ custodire
uiam ligni uitȩ. Hoc ꝑcelestes utiq potestates et¬
am in paradyso uisibili factum ẽẽ credendumẽ
ut ꝑ angłicum ministium eẽt ulic ignea quedã
custodia: ñ tam̃ frustra factum eẽ. nͥ qr significat
aliquid etiã de spiritali paradyso. non ẽ. utiq
dubitandum. Non autẽ ignoro quibdã ẽẽ ui¬
sum. festinatione preuertisse illos homines appe¬
titum scientiȩ boni &. mali. & immaturo tp̃re
ꝑciꝑe uoluisse qͦd eis dilatum oportunius ser¬
uabatur: idq egysse cemptatorem. ut p̃cerpendo
qͦd nondum talib congruebat offendẽt d̃m. ⁊ ab
euisrei utilitate alienarent᷑. exclusi atq dãpnati.
ad qm si suo tempore sic̃ uolebat ds̃ accederent. poᷤ¬

Expanded text:
factum est, sed tamen factum, ut contra paradfactum est, sed tamen factum, ut contra paradquo beata uita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator utique in miseria. et ordinauit cherubim et flammeam romphaeam, quae uertitur, custodire uiam ligni uitae. hoc iam in paradiso uisibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic ignea quaedam custodia: non tamen frustra factum esse nisi quia significat aliquid etiam de spiritali paradiso non est utique dubitandum._ Non autem ignoro quibusdam esse uisum festinatione praeuertisse illos homines adpetitum scientiae boni et mali et inmaturo tempore percipere uoluisse, quod eis dilatum oportunius seruabatur idque egisse temtatorem, ut praecerpendo, quod nondum talibus congruebat, offenderent deum et ab eius rei utilitate alienarentur exclusi atque damnati, ad quam si suo tempore, sicut deus uolebat, accederent, pos
Abbreviated transcription (Latin):
num ⁊ sumat de ligno uite.⁊ edat & uiuat in
eternum. & dimisit ulum dñs ds̃ de paradyso
uoluptatis: opari teriam ex qua sumptus est.
Stipiora uerba cłi sunt. hoc autẽ factum ꝓpter
ipsa uerba secutum ẽ. Alienat᷑ enã auita ñ solum
qͣm fuerat si p̃ceptum seruass et cũ anglis acce¬
pturus. s abilla etiã qͣm ducebat in paradyso feli¬
ci quodã corpis statu. seꝑari utiq debuit a ligno
uitȩ siue qͦd ex ipso illi subsisteret felir ille ip̃se sta¬
tus corꝑis exre uisibili. uirtute inuisibili: siue qͦo
in eo esset. & sacramentum uisibile inuisibilis sa¬
pientia alienandus. Inde utiq fuerat uł iam mo¬
riturus uel etiam tanqͣm ex cominunieatus. sicut
etiam in hoc paradyso io ÷ ȩccłia solent a sacram̃¬
tis altaris uisibilib homines disciplina ȩccłiasti¬
ca remoueri. & eiecit adam. & collocauit eũ contͤ
paradẏsum uoluptatis. Et hoc significandi grã

Expanded text:
num et sumat de ligno uitae et edat et unum et sumat de ligno uitae et edat et ude paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sumtus est. superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba secutum est. alienatus enim a uita non solum quam fuerat, si praeceptum seruasset, cum angelis accepturus, sed ab illa etiam, quam ducebat in paradiso felici quodam corporis statu, separari utique debuit a ligno uitae . siue quod ei ipso illi subsisteret felix ille ipse status corporis ex re uisibili, uirtute inuisibili, siue quod in eo esset et sacramentum uisibile inuisibilis sapientiae, alienandus inde utique fuerat uel iam moriturus uel etiam tamquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso, id est ecclesia solent a sacramentis altaris uisibilibus homines disciplina ecclesiastica remoueri. Et eiecit Adam et conlocauit eum contra paradisum uoluptatis. et hoc significandi gratia
Abbreviated transcription (Latin):
tanqͣm unꝰ ex nobis: in cognoscendo bonũ ⁊ ma¬
cam̃ dix̃: non aliter intelligendũ ẽ. qͦd ait unus
ex nobis. nͥ ꝓpt̃ trinitatem numerꝰ pluralis ac¬
cipiatur: sic̃ dictũ erat faciamꝰ hominẽ: sic̃ etiã
dñs de se & patre. ueniemꝰ ad eũ. ⁊ mansionẽ ap̃
eum faciemꝰ. Replicatum ẽ gͥ in caput suꝑbr qͦ
exitu concupiuerit qͦd ascrpente suggestum ẽ.
eritis sic̃ dii. Ecce inquit adam factus ẽ. tanqͣm
unus ex nobis. Uerba enim sunt hȩc dĩ ñ tam
huic insultantis. qͣm ceteris ne ita suꝑbiant
deterrentis: ꝓpt̃ quos ista conscripta sunt. Fac¬
tus ẽ inquit tanqͣm unus ex nobis: in cogno¬
scendo bonum & malum. Quid aliud intelligñ¬
dum nͥ exemplũ timoris ineutiendi eẽ ꝓpositũ.
qͦd non solum ñ fuerit fact̾us qualis fieri uolu¬
it s nec illud qͦd factus fuerat conseruauit:&
nunc inquit ds̃. ne aliquando extenderat ma¬

Expanded text:
tamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et matamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et matamen dixit, non aliter intellegendum est quod ait: unus ex nobis, nisi propter trinitatem numerus pluralis accipiatur, sicut dictum erat: faciamus hominem, sicut etiam dominus de se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. replicatum est igitur in caput superbi, quo exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: eritis sicut di: ecce, inquit, Adam factus est tamquam unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei non tam huic insultantis quam ceteros ne ita superbiant deterrentis, propter quos ista conscripta sunt: factus est, inquit, quasi unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quid aliud intellegendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum, quod non solum non fuerit factus qualis fieri uoluit, sed nec illud quod factus fuerat conseruauit? Et nunc, inquit deus, ne aliquando extendat ma
Abbreviated transcription (Latin):
scriptoris narrantis uł affirmantis. s ipsiꝰ pri¬
mi hominis uerba intelligenda sunt ut dicet
qm̃ hȩc ẽ. mat̾ omniũ uiuentium: tanqͣm no¬
minis a se impositi causã inferens cur eã uoca¬
uerit uitã. & fec̃ dñs ds̃ adȩ.⁊ muliceri eiꝰ cunicaᷤᷤ
pellicias: ⁊ induit eos. E hoc significõnis gr̃a fa-¬
ct̾um ẽ sedtam̃ factũ sic̃ ula quȩ significationis
grã dicta sunt tam̃ dicta sunt. Hoc enĩ qͦd sepe
dixi nec me sepius piget dicere. a narratore
rerũ ꝓpriȩ gestarũ exigendum ẽ. ut ea narret
fact̾a ẽẽ quȩ fact̾a sunt: ⁊ dicta ẽẽ quȩ dicta sunt.
Sic̃ autem in factis queritur qͥd fac̾tum sit.⁊ qͥd
significet: ita in uerbis. ⁊ qͥd dictum sit. et quid
significet. Siue enĩ figuratei siue ꝓpriȩ dictũ
sit qͦd dictũ eẽ narratur: dictũ tam̃ ẽẽ ñ debet
ptitari figuratum. Et dix ds̃. Ecce adã factus est

Expanded text:
scriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius priscriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius primi hominis uerba intellegenda sunt, ut diceret: quoniam haec est mater omnium uiuentium, tamquam nominis a se inpositi causam inferens, cur eam uocauerit "Uitam". Et fecit dominus deus Adae et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum, sicut illa, quae significationis gratia dicta sunt, sed tamen dicta sunt. hoc enim, quod saepe dixi nec me saepius piget dicere, a narratore rerum proprie gestarum exigendum est, ut ea narret facta esse quae facta sunt et dicta esse quae dicta sunt. sicut autem in factis quaeritur, quid factum sit et quid significet, ita in uerbis, et quid dictum sit et quid significet. siue enim figurate siue proprie dictum sit, quod dictum esse narratur, dictum tamen esse non debet putari figuratum. Et dixit deus: ecce Adam factus est
Abbreviated transcription (Latin):
detulit: & maritũ habere dnm meruit mulieris
ñ natura s culpa: qͦd tam̃ nͥ seruetur. deprauabi¬
tur amplius natura ⁊ augebit᷑ culpa. Dirit gͦ ⁊
ad uirum euis. Quia audisti uocẽ mulieris tuȩ
⁊edisti de ligno de qͦ p̃ceꝑam tͥ de eo solo ñ edere:
maledicta derra in oꝑib tuis. Intristiciis edes il
nem tuum donec conu̾taris in t̾ram exqua sum¬
ptus es:qͥa terraes &. in terram ibis.hos eẽ int̾ra
labores humani generis quis ignorat: & quia ñ
essent si felicitas quȩ in paradyso fuerat teneret᷑:
ñ ẽ. utiq dubitandum. Ac ꝑ hoc etiam ꝓpriȩ u̾¬
ba hȩc primit̾ accipe ne pigeat. Seruanda tam̃
c̃. ⁊ expectanda significatio ꝓpħiȩ. qͣm maxime
hic intuetur dĩ loquentis intentio seq enim
frustra & ipse adam miro quodã instinctu tunc
uocauit nom̃ mulieris suȩ uitã: subiciens etiã.
qm̃ ista ẽ. mat̾ omniũ uiuentũ. Nã et hec non

Expanded text:
detulit, et maritum habere dominum meruit mulieris detulit, et maritum habere dominum meruit mulieris non natura, sed culpa: quod tamen nisi servetur, depravabitur amplius natura, et augebitur culpa. Dixit ergo et ad virum ejus: Quia audisti vocem mulieris tuae, et edisti de ligno, de quo praeceperam tibi de eo solo non edere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illfaciei tuae edes panem tuum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis . Hoc esse in terra labores humani geessent, si felicitas quae in paradiso fuerat teneretur, non est utique dubitandum; ac per hoc etiam proprie uerba haec primitus accipere ne pigeat. seruanda . est et expectanda significatio prophetiae, quam maxime hic intuetur dei loquentis intentio. neque enim frustra et ipse Adam miro quodam instinctu tunc uocauit nomen mulieris suae "Uitam", subiciens etiam: quoniam ista est mater omnium uiuentium. nam et haec non
Abbreviated transcription (Latin):
nec post uitã bene gestam in melius mutari mere¬
rent᷑. sic̃ iam supra plurib locis insinuauimꝰ: refer¬
tur hȩc pęna ⁊ͣ ꝓprietatem litterȩ. nͥ qr id qͦd dictũ
ẽ. & ad uirum tuũ conũsio tua. & ipse tu dñabit᷑.
uidendum ẽ. quemadmodũ ꝓpriȩ possit accipi.
Neq enim ⁊ ante peccatum alit̃ fact̾ã fuisse decet
credere mulierẽ nͥ ut uir ei dominaret᷑: & ad eum
ipsa seruiendo conuertret᷑ S recte accipi pocest.
hanc seruitutem sigrificatã quȩ cuiusdã conditio¬
nis ẽ potius qͣm dilect̾ionis: ut etiam ipsa talis ser¬
uitꝰ qua homines hominib postea serui eẽ ceꝑunt.
de pęna peccati reꝑiat᷑ exorta. Dix̃ quidẽ apłs. ꝑ ca¬
ritatem seruite inuicem: s nequaqͣm diceret inui¬
cem dñamini. Possunt itaq conuiges ꝑ caritatẽ
seruire inuicem: s mulierẽ ñ ꝑmittit apłs domi¬
nari in uirũ. Hoc enĩ uiro potius sententia dei

Expanded text:
nec post uitam bene gestam in melius mutari merenec post uitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut iam supra pluribus locis insinuauimus, refertur haec poena et ad proprietatem litterae, nisi quia id, quod dictum est: et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur, uidendum est, quemadmodum proprie possit accipi. neque enim et ante peccatum aliter factam fuisse decet credere mulierem, nisi ut uir ei dominaretur et ad eum ipsa seruiendo conuerteretur. sed recte accipi potest hanc seruitutem significatam, quae cuiusdam condicionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis seruitus, qua homines hominibus postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apostolus: per caritatem seruite inuicem; sed nequaquam diceret: inuicem dominamini. possunt itaque coniuges per caritatem seruire inuicem; sed mulierem non permittit apostolus dominari in uirum. hoc enim uiro potius sente
Abbreviated transcription (Latin):
tc̃ cȩpit. qͣndo hȩc in diabolũ ẽ tanqͣm in serpen¬
tem ꝓlata sententia. Hȩc itaq uerba quomͦ fi¬
guris expositis accipienda sint. & in illis duob
aduersus manicheos editis libris de genesi qͣn¬
tum potiuimꝰ disseruimꝰ: & si qͥo diligenti ⁊ con¬
gruentius alias poterimꝰ. ds̃ aderit ut efficiamus.
Nc̃ tamen nr̃a intentio in aliud qͣm suscepimꝰ mil¬
lo exigente au̾tenda ẽ. E mulieri dix̃. Multipli¬
ries filios: & ad uirum tuũ conu̾sio tua & ipse
tui dñabit᷑. Hȩc qͦ inmulierẽ dĩ uerba figurate
ac ꝓpħicȩ multo cõmodius intelligunt᷑. Uerun
tamen quia nondũ peꝑerat femina. nec dolor ⁊
gemit᷑ parientis nͥ ex corꝑe mortis ẽ. quȩ illa pre¬
cepti transgressione concepta ẽ. animalib quidẽ
etiã tc̃ menbris. s si homo ñ peccasset non utiq
morituris & alio quodã statu feliciore uicturis. do¬

Expanded text:
tunc coepit, quando haec in diabolum est tamquam in serpentunc coepit, quando haec in diabolum est tamquam in serpentem prolata sententia. haec itaque uerba quomodo figuris expositis accipienda sint, et in illis duobus aduersus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus, disseruimus et, si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, deus aderit, ut efficiamus; nunc tamen nostra intentio in aliud quam suscepimus nullo exigente auertenda est. Et mulieri dixit: multipliries filios, et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. haec quoque in mulierem dei uerba figurate ac prophetice multo commodius intelleguntur. uerum tamen. quia nondum pepererat femina nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressione concepta est, animalibus quidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris et alio quodam statu feliciore uicturis, do
Abbreviated transcription (Latin):
bet scriptoris fides narrationisq u̾itas. nͥ ne
illã dictã fuisse dubitemꝰ. Qd enĩ positũ ẽ. ⁊ dix̃
dñs ds̃ serpenti. uerba scribentis sunt: hȩc exi
tum esse serpenti. Lã cet̾a uerba di sunt: quȩ li¬
bero lectoris intellectui relinquunt᷑. utrũ ꝓpͥe
anfiguratȩ accipi debeant sic̃ in erordio uolu¬
minis huiꝰ libri nr̃i p̃locuti sumꝰ. Proinde qͦd
serpens cur hoc fecerit ñ ẽ. interrogat᷑. pocest
uideri qͦd ñ ipse utiq id sua natura ⁊ uolunta¬
te fecerat. s diabolus de illo & ꝑ illum. ⁊ ĩ ulo
fuerat oꝑatꝰ: qͥ iã ex peccato impietatis ac suꝑ¬
biȩ suȩ. igni destinatꝰ fuerat sempiterno. Nc̃ gͦ¬
qͦd serpenti dicitur & ad eum qͥ ꝑ serpentẽ oꝑat᷑
ẽ. utiq refertur: ꝓculdubio figuratũ ẽ. Nã in his
uerbis temptator ille describit᷑ qualis generi hu¬
mano futurus ess et: qͦd genus humanũ ꝓpagari

Expanded text:
bet scriptoris fides narrationisque veritas, nisi ne bet scriptoris fides narrationisque veritas, nisi ne illam dictam fuisse dubitemus. Quod enim positum est: Et dixit Dominus Deus serpenti, verba sola scribentis sunt; haec exig., vere est dictum esse serpenti , jam certa verba Dei sunt, quae libero lectoris intellectui relinquuntur, utrum proprie an figurate accipi debeant, sicut in exordio voluminis hujus nostri praelocuti sumus. Proinde quod serpens cur hoc fecerit non est interrogatus, potest videri quod non ipse utique id sua natura et voluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum fuerat operatus, qui jam ex peccato impietatis ac superbiae suae igni destinatquod serpenti dicitur et ad eum, qui per serpentem operatus est, utique refertur, procul dubio figuratum est; nam his uerbis temtator ille describitur, qualis generi humano futurus esset, quod genus humanum propagari