comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
opitulabitur lex naturȩ: etiã siuide¬
at᷑ seutire aliquid de humana iu¬
sticia. Illa enĩ lex potest sentire qͥd
int̾ homines iustũ sit: ut qđ ipse
quis pati ñ uult. hoc ne ꝓximo fa¬
ciat. Numquid naturalit̾ potest
sentire de illa iusticia quȩ dicit. ui¬
dete ne faciatis iusticiam ur̃am co¬
rã hominibus: et ut nesciat sinistra
tua quid faciat dextera tua: Hȩc
et huius modi iusta dictare ñ pot̃
lex naturȩ. Et ideo dicit apłs. Nunc
aut̃ sine lege naturȩ scilicet iusticia
dei manifestata ẽ testimoniũ habens
qđ unũ uocabulũ legis scđo in eo¬
dem loco positũ diu̾sa significet.
Inuenimus hanc ẽẽ scripturȩ con¬
suetudinẽ. et in aliis locis: ut ibi.
Nonne uos dicitis qđ adhuc quatu¬
or m̃ses sunt ut ueniat messis: Et.
leuate ocłos ur̃os et uidete regio¬
nes: qr albe sunt admessem. Non¬
ne et hoc loco messis sccło nomina¬
ta ẽ: Primo ad corporalem messẽ

Expanded text:
opitulabitur lex naturae, etiamsi videopitulabitur lex naturae, etiamsi videatur aliquid sentire de humana justitia. Illa enim lex potest sentire quid inter homines justum sit, ut quod ipse quis pati non vult, hoc ne proximo faciat. Nunquid naturaliter potest sentiri de illa justitia, quae dicit: Videte ne faciatis justitiam vestram coram hominibus, et ut nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua? Haec et hujusmodi justa dictare non potest lex naturae, et ideo dicit Apostolus: Nunc autem sine lege, naturae scilicet, justitia Dei manifestata est, testimonium habens quod unum vocabulum legis, secundo in eodem loco positum, diversa significet. Invenimus hanc esse Scripturae consuetudinem et in aliis locis, ut ibi: Nonne vos dicitis quia adhuc quatuor menses sunt, ut veniat messis? et elevate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt ad messem. Nonne et hoc loco messis secundo nominata, primo ad corporalem messem
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ sine lege iusticia di manifesta¬
ta ẽ. Tale ẽ gͦ qđ dicit. Non sicut ꝑ
legẽ agnitio peccati. ita et manifesta¬
tio iusticiȩ di ꝑ legẽ fit: s sine lege
manifestatur iusticia dei. Poterat
enĩ nature lex arguere peccati ua¬
turã et noticiã eius ostendere: iusti¬
cia aut̃ dei suꝑgredit᷑ et satis emi¬
net hoc qđcũq mens humana so¬
lis naturalibus sensibꝰ ualet rima¬
ri. Neq enĩ sufficit ad intelligendã
et considerandã ñ quãcũq huma¬
nã. s ipsam dei iusticiã. et iudiciã
quȩ ex ipsa descendunt: de quibus
dr̃ qđ sunt abyssus multa: et qr
tã ꝓfunda sit iusticia dei et iudieia.
ut apłs dicat. quã inscrutabilia
sunt iudicia dei. S et sapientia ita
ad homines loquitur: quasi ñ possit
iusticia dei naturȩ solius motibus
sciri : s ꝑ doctrinȩ studiũ queri: et
ideo dicit. Discite iusticiam: qͥ uidi¬
catis orbem. Quam obrem ad dei iu¬
sticiam cognoseendam. nichil ꝓrsus

Expanded text:
autem sine lege justitia Dei manifestata est. Tale est ergo quod dicit, non sicut per legem agnitio peccati, ita et manifestatio justitiae Dei per legem fit, sed sine lege manifestatur justitia Dei; poterat enim naturae lex arguere peccati naturam, et notitiam ejus ostendere: justitia autem Dei supergreditur et supereminet hoc quodcunque mens humana solis naturalibus sensibus potest rimari. Neque enim sufficit ad intelligendam et considerandam non quamcunque humanam, sed ipsam Dei justitiam, et judicia quae ex ipsa descendunt, de quibus dicitur, quia sunt abyssus multa , et quia tam profunda sit justitia Dei et judicia, ut Apostolus dicit: Quam inscrutabilia sunt judicia Dei ! Sed et Sapientia ita ad homines loquitur, quasi non possit justitia Dei naturae solius motibus sciri, sed per doctrinae studium quaeri; et ideo dicit: Discite justitiam, qui judicatis orbem . Quamobrem ad Dei justitiam cognoscendam nihil prorsus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfidem iustificata memoretur. p̃pu-¬
tiũ uͦ qdđ scdõ loco ad iustificationẽ
trahit᷑: ñ ex fide s ꝑ fidem iustifica¬
loco uir ẽ ex quo descendere mulier
mulierẽ uir: qr ministrare quodã
mͦ mulier uidet᷑ auctori uiro. et
ido ꝑ mulierem uir dicit᷑ nasci. et

Expanded text:
per fidem justificanda memoretur: praepuper fidem justificanda memoretur: praeputium vero quod secundo loco ad justificationem trahitur, non ex fide, sed per fidem justificaloco vir est, ex quo descendere mulier mulierem vir, quia ministrare quodam modo videatur mulier auctori viro, et ideo per mulierem vir dicitur nasci, et
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ colligamus. Cũ dicit᷑ ex ipso: pͥnci¬
pale aliqͥd huiꝰ p̃positionis indicio
uidet᷑ ostendi. Cum uͦ ꝑ illũ dicitur.
sequentis causȩ id ẽ eiꝰ quȩ post pͥn¬
cipalem ẽ. intelligentia designatur:
ut u̾bi causa dicamꝰ. qđ ait ex ipso
et ꝑ ipsũ et in ipso sunt omĩa: ex ip¬
sopͥme creationis om̃ĩum: et hoc ip¬
cantiã dedit: ꝑ ipsum. ꝙ ea quȩ pͥ¬
us facta fuerant regunt᷑ et dispen¬
sant̾ ꝑ eũ a quo subsistendi initium
trahunt: in ipso. qr hi qui iam corre¬
eti et em̃dati sunt: in ipsius ꝑfectio¬
ne consistunt. Siẽ gͦ hȩc plenissimȩ
rationis tenere differentias edo¬
cent᷑. ut qđ subsistimus ex dõ ba¬
bere dicamur: qđ dispensamͣ et regi¬
mͣ. ꝑ ipsum fieri designet᷑. qđ uͦ in
sumina ꝑfectionis consistimus: in
ipso eẽ declaret᷑: potest et inp̃senti
loco talis quedã obseruari differen¬
tia: ut circũcisio quȩ uelut pͥmo lo¬
co et ordine ustificat᷑. ex fide et ñ

Expanded text:
t omnia. Cum dicitur, ex ipso, principale aliquid hujus praepositionis indicio videtur ostendi; cum vero, per ipsum, dicitur, sequentis causae, id est ejus quae post principalem est, intelligentia designatur, ut verbi causa, dicamus quod ait, ex ipso, et per ipsum, et in ipso omnia. Ex ipso, primae creationis omnium, et hoc ipcantiam dedit; per ipsum, quod ea quae prius facta fuerant, reguntur et dispensantur per eum a quo subsistendi initium subtrahunt; in ipso, quod hi qui jam correcti et emendati sunt, in ipsius perfectione consistunt. Sic ergo haec plenissimae rationis tenere differentias edocentur, ut quod subsistimus, ex Deo habere dicamur; quod dispensamur et regimur, per ipsum fieri designetur; quod vero in summa perfectionis consistimus, in ipso esse declaretur. Potest in praesenti loco talis quidem obervari differentia, ut circumcisio quae velut primo loco et ordine justificatur, ex fide, et non
Abbreviated transcription (Latin):
ñ additatẽ xp̃i. s humanitatẽ quȩ ẽ¬
nit᷑ eiꝰ et latitudo. Longitudo illud
significat qđ tendit ad dm̃. tͥuitati¬
q sociat᷑. latitudo qđ int̾ homines
qͥ latã spatiosamq uiã incedere
solent conu̾sat᷑. Et ido mediatoris
recte nomine nuncupat᷑: qr ut dixi
aiahȩc scã media qͥdẽ fuit int̃ diui¬
nitatẽ tͥnitatis: et fragilitatẽ huma¬

Expanded text:
deitatem Christi, sed humanitatem referponitur et latitudo: longitudo illud significat, quod tendit ad Deum Trinitatique sociatur; latitudo, quod inter homines, qui latam spatiosamque viam incedere solent, conversatur: et ideo mediatoris recte nomine nuncupatur, quia, ut dixi, anima haec sancta, media quaedam fuit inter divinitatem Trinitatis et fragilitatem huma
Abbreviated transcription (Latin):
in oĩbꝰ pene locis apłi sensũ ex legis
et ꝓpharũ manare thesauris. In¬
quiramus gͦ ubi appellationẽ ꝓpici¬
atou inuenerie: et unde hoc nom̃
assũpserit. Memini in exodo loquen¬
tẽ dnm̃ ad moysen. et p̃cipientẽ quȩ
oporteret eũ facere. pͥmo qͥdem man¬
dare archã et uectes eiꝰ atq anulos
ꝑ archȩ lattera fieri: post hȩc facies
bitis et semis longitudinẽ eiꝰ. et u¬
no cubito et semis latitudinẽ eiꝰ: et
facies duo cherubin. unũ ex latere
torii: et facies ut cherubin duo sunt
ex duobus lateribꝰ eiꝰ extendentia a¬
las suas. et obũbrantia suꝑ ꝓpitia¬
toriũ. et facies suȩ contra se suꝑ ꝓ
et impones ꝓpitiatoriũ suꝑ archã:
et in archa mittes testimonia qͦ da¬
bo tͥ. et innotescã tͥ inde. et loquar
adte desursũ suꝑ ꝓpitiatoriũ. inter
medium et duũ cherubin qͥ st̃ suꝑ
archã testam̃ti: scđm omĩa quȩ p̃ci¬
piã tͥ ad filios isrł. Euident̃ apparet

Expanded text:
in omnibus pene locis, Apostoli sensum ex legis et prophetarum manare thesauris. Inquiramus ergo ubi appellationem propitiatorii invenerit, et unde hoc nomen assumpserit. Memini in Exodo loquentem Dominum ad Moysen, et praecipientem quae oporteret eum facere, primo quidem mandare arcam, et vectes ejus, atque annulos per arcae latera fieri. Post haec Facies,bitis et semis longitudinem ejus, et unum cubitum et semis latitudinem ejus, et facies duo cherubin aurea intertornatorii, et facies ut duo cherubin sint ex duobus lateribus ejus, extendentia alas suas, et obumbrantia super propitiatorium, et facies contra se super mpones propitiatorium super arcam, et in arcam mittes testimonia quae dabo, et innotescam tibi; inde et loquar ad te desursum super propitiatorium inter medium duorum cherubin, quae sunt super arcam testamenti, secundum omnia quae praecipiam tibi ad filios Israel . Evidenter apparet
Abbreviated transcription (Latin):
niũ lex: sicut et ipse dic̃. Scrutami¬
ni scͥpturas: et ipse sunt quȩ testi¬
moniũ ꝑhibent deme. Nã lex qͥdẽ
naturalis potest occasionẽ p̃bere
et intellectũ dare. ut dixi. uł ad ea qͤ
int̾ homines agi equitas poscit: uł ad
hoc ipsum ut ee sentiat dm̃. De xp̃o
ta ex lege moysi et ꝓpħis. Uerũ priꝰ¬
quã ad consequentia ꝓperemꝰ: omit¬
tenda ũ iudet᷑ ne hȩc quidem obser¬
uatio qd inpeccato qͥdem agnitionẽ
posuit: in iusticia uͦ manifestationẽ.
Oinẽ enĩ qđ manifestat᷑. lux ẽ. Et si qđ
manifestat᷑ lux ẽ: peccatũ qd̃ lux ñ¬

Expanded text:
nium lex, sicut et ipse dicit: Scrutamini Scripturas, et ipsae sunt quae testimonium reddunt de me . Nam lex quidem naturalis potest occasiones praebere et intellectum dare, ut diximus, vel ad ea quae inter omnes agi aequitas poscit, vel ad hoc ipsum, ut esse sentiat Deum. De Christo ta ex lege Moysi et prophetis. Verum priusquam ad sequentia properemus, omittenda non videtur ne haec quidem observatio, quod in peccato quidem agnitionem posui, in justitia vero manifestationem. Omne quod manifestatur lux est: et si quod manifestat
Abbreviated transcription (Latin):
stus quisquã: puto qđ ex eo sumpse¬
rit qđ scriptum ẽ: ñ ẽ qui faciat bo¬
nitatem non ẽ usq ad unum. In quo
sus tamen unus idemq seruatur.
chrũ patens ẽ guttur eoꝵ linguis
suis dolose agebant: in quinto psal¬
psalmo assumptũ immutatis ut¬
one et amaritudine plenũ ẽ. ex no
no psalmo uidetur acceptũ: tum¬
deinde ueloces pedes eoꝵ ad effun¬
dendum sanguinem: uł in ysaia in¬
uenies. uł in ꝓu̾biis. S et contritio
et infelicitas inuiis eoꝵ. et uiam
pacis ñ cognouerunt. ñ quidem ad
integrum recordor ubi scriptũ sit:
suspicor tam̃ in uno ꝓpħarũ inueni¬
ri posse. In psalmis aut̃ scriptũ ẽ:
ñ ẽ timor dei ante ocłos eoꝵ. Bȩc
aut̃ omĩa testimonia iudetur con¬
gregare uoluisse obhoc ut ostende¬

Expanded text:
stus quisquam, puto, ex eo sumpserit ubi scriptum est: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. In quo sus tamen unus servatur.crum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, in quinto psalpsalmo assumptum puto immutone et amaritudino psalmo uidetur acceptum. VELOCES PEDES EORUM AD EFFUNDENDUM SANGUINEM, uel in Isaia inuenies uel in Prouerbiis. Sed CONTRITIO ET INFELICITAS IN VIIS EORUM, ET VIAM PACIS NON COGNOUERUNT, non quidem ad integrum recordor ubi scriptum sit; suspicor tamen in uno prophetarum inueniri posse. In psalmis autem scriptum est: NON EST TIMOR DEI ANTE OCULOS EORUM. Haec autem testimonia uidetur congregasse u
Abbreviated transcription (Latin):
illis solet. qui indiu̾sos sectarũ sensus
uuum fidei dogina dirumpunt: et
illa tantum de scripturis diuinis
testimonia explorant. quibꝰ ꝓpri¬
ũ dogma constituunt: earũ uͦ
quȩ ediu̾so ueniunt scripturȩ di¬
uinȩ sententiarũ absolutiones. ne
extremo ut ait dñs digito contin¬

Expanded text:
illis solet, qui ob diversos sectarum sensus, unum fidei dogma disrumpunt, et illa tantum de Scripturis divinis testimonia explorant, quibus proprium dogma constituant. Earum vero, quae e diverso veniunt, Scripturae divinae sententiarum absolutiones nec extremo, quod aiunt, digito contin
Abbreviated transcription (Latin):
quiramus omẽm mundum hic qͥd
appellauerit. Nũ quid nã putabit᷑
omĩs mundus ita terrenus hic de¬
bere intelligi locus: ut arbores. et
lapides. et herbe. ac semina. et palea¬
et quȩ in ipso sunt parit̾ nominata
sint: Partes enĩ mundi hȩc ẽẽ sin¬
gła uident᷑. Non arbitror ita quẽ¬
piam ineptum inueniri: ut hȩc
possit asserere. Restat igit᷑ ut om¬
nẽ inundũ ome rationabile aĩal
dicat. Et sicut omẽ qđ irrationa¬
bile ẽ excipit᷑ ab hoc sensi: ita ut¬
nulla mͥ uidet᷑ ab hac conditione
rationabilis creatura secerni. Oĩs
gͦ mundus obnoxius fit deo. ꝑhoc
qd legem naturalem in seruit oĩ¬
bus: de quibꝰ et in alio loco dicit.
qđ in nomine iħu omẽ genu flecti¬
t᷑. cęlestiũ t̾restrium et infernoꝵ.

Expanded text:
quiramus omnem mundum, hic quid appellaverit. Nunquidnam putabitur omnis mundus ita terrenus hic debere intelligi locus, ut et arbores, et lapides et herbae, ac semina et plateae quae in ipso sunt pariter nominatae sint? partes enim mundi hujus esse singula videntur. Non arbitror ita quempiam ineptum inveniri ut haec possit asserere. Restat igitur ut omnem mundum, omne rationabile animal dicat, et sicut omne quod irrationabile est, excipitur ex hoc sensu, ita nulla mihi videtur ab hac conditione rationabilis creatura secerni: omnis ergo mundus obnoxius fit Deo per hoc quod legem naturalem inseruit omnibus, de quibus et in alio loco dicit , quod in nomine Jesu omne genu flectetur coelestium et terrestri
Abbreviated transcription (Latin):
tassis hȩc aliquis audiens resoluat᷑. ẽt
bene agendi negligentiam capiat. siqͥ¬
dem adiustificandũ fides sola sufficiat.
Ad quẽ dicemus. qr post iustificationem
si in iuste quis agat sine dubio iustifi¬
cationis gr̃am sp̃uit. Neq enĩ obhoc
quis accrpit ueniã peccatoꝵ: ut rursũ
sibi putet peccandi licentiã datã. In¬
dulgentia nãq ñ fut᷑oꝵ s p̃teritoꝵ¬

Expanded text:
tassis autem haec aliquis audiens, resolvatur, et bene agendi negligentiam accipiat: siquidem ad justificandum sola fides sufficiat. Ad quem dicemus, quia post justificationem si injuste quis agat, sine dubio justificationis gratiam sprevit, neque enim ob hoc quis accipit veniam peccatorum, ut rursum sibi putet peccandi licentiam datam: indulgentia namque non futurorum, sed praet
Abbreviated transcription (Latin):
ammonuimus: qr aliud ẽ corã deo
iustificari aliud coram hominibus:
hoc ẽ ad comparationẽ alioꝵ homi¬
nũ potest alius homo qui em̃datiꝰ
uixerit iustus uideri: ad comparati¬
onem aut̃ dei ñ solum homo ñ iusti¬
ficabit᷑. s et sicut iob dicit. stellȩ
aut ñ sunt in undȩ coram ipso: quȩ
utiq coram nobis munde sunt: hoc
ẽ aut̃ ad comparationẽ hominis.

Expanded text:
am quia aliud est coram Deo justificari, aliud coram hominibus, hoc est, ad comparationem aliorum hominum, potest alius homo qui emendatius vixerit, justus videri; ad comparationem autem Dei, non solum homo non justificabitur, sed sicut Job dicit: Stellae autem non sunt mundae coram ipso , quae utique coram nobis mundae sunt, hoc est, ad comparationem hominum
Abbreviated transcription (Latin):
q cũ peccasset. ita ait. Maus est
pecatũ meũ quã ut remittat᷑. S
et patriarcbȩ cũ ad ioseph descen¬
dissent in egyptum. et simulata
ab eo confutatione urgerent᷑: ita
al alterutrũ dicunt. In peccatis
tribulationẽ animȩ eius cũ roga
tũ meum. aut confusus sum multi¬
tudine popłi : quo minus annunci¬
arem delictũ ineũ. Qui om̃s eui¬
dent̃ docent᷑ agnouisse peccatum

Expanded text:
n cum peccasset, ait, Majus est peccatum meum, quam ut remittatur ? Sed et patriarchae cum ad Joseph descendissent in Aegyptum, et simulata ab eo confutatione arguerentur, ita ad alterutrum dicunt: In peccatis tribulationem animae ejus, cum rogartum meum, aut confusus sum multitudine populi, quominus annuntiarem delictum meum . Qui omnes evidenter docentur agnovisse peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
chrũ patens ẽ gutt᷑ eoꝵ. De abun
lose agebant. Dolus eft. cũ aliud
quis lingua loquit᷑. et aliud uo¬
lutat in corde: qđ crim̃ nescio si uł
iustos quosq et electos relinquat
immunes. S puto qd̃ alius plus.
alius minus. nemo tam̃ sit ab hoc
ad ꝑfectũ purus: nͥ ille solus deqͦ
scriptũ ẽ : qui peccatũ ñ fecit. nec
dolus inuentꝰ ẽ in ore eiꝰ. Namet¬

Expanded text:
ui llacia erant. Dolus est cum aliud quis lingua loquitur, et aliud volutat in corde: quod crimen nescio si vel justos quosque et electos relinquat immunes. Sed puto quod alius plus, alius minus, nemo tamen sit ab hoc ad perfectum purus, nisi ille solus de quo scriptum est: Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus . Ve
Abbreviated transcription (Latin):
quolibet scandalo animã adeo se¬
parant. uiri sanguinũ nominant᷑.
Sicut enĩ homicida dicit᷑ ille qͥ cor¬
pus ab anima seꝑat. ꝑ quã uiuifi¬
catur: ita multo etiã uerius ille
homicida dicendus ẽ. qui animã
aueritate separat quȩ ẽ cłs. Pedes
aut̃ hoc in loco illos intellige. de qͥbꝰ
dicit ꝓpħa. mei aut̃ pene moti sunt
pedes: hoc ẽ consilium qͦ agimus
iter uite. Contritio et infelicitas in
uiis eoꝵ. et uiam pacis ñ cognoue

Expanded text:
quolibet scandalo animam a Deo separant, viri sanguinum nominantur; sicut enim homicida dicitur ille qui corpus ab anima separat, qua vivificatur, ita et multo etiam verius ille homicida dicendus est, qui animam a vera vita separat, quae est Deus. Pedes autem hoc in loco illos intellige, de quibus dicit Propheta: Mei autem pene moti sunt pedes , hoc est consilium quo agimus iter vitae. Contritio, inquit, et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognore
Abbreviated transcription (Latin):
tentia. unde dicit᷑ inpsalmis. cor con
tores dicuntur conterere iugũ dñi.
et ꝓicere aceruicibꝰ suis. Similit̃ et
infelicitas. uł sicut alibi legit᷑. mise¬
ria. accipienda ẽ qua miser effectus
ẽ homo et in felix: qui cũ in honore
eet ñ intellexit. s comparatꝰ ẽ ium̃¬
tis insipientibus. et similis factus est
eis. Et uiam pacis ñ cognouerunt. Pax
S et si accipiamus qđ peccatores dũ
uicioꝵ bellis semꝑ urgent᷑. uiã pacis¬
semꝑ ignorant: recte intelligimus.
Dicit enim ꝓpħa ad dñm. Pax multa
diligentibus nom̃ tuũ: et ñ ẽ illis
scandalum. S et ille popłs qui de
egypto eductus ẽ uiam pacis inces¬
sit. ut adterram reꝓmissionis ueni¬
ret. et habitaret in iherłm: quȩ in¬
t̃pretat᷑ uisio pacis. sicut et ꝓpħa
dicit. Factus ẽ in pace locus eius:
et habitatio eiꝰ in syon. Plenius aut̃
uiam pacis agnoscit: qui ad cȩlestẽ¬

Expanded text:
nt. Unde dicit in psalmis: Cor conttores dicuntur conterere jugum Domini et projicere a cervicibus suis. Similiter et infelicitas, vel sicut alibi legitur, miseria accipiendum est, qua miser effectus est homo et infelix, qui cum in honore esset, non intellexit, sed comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est eiSed etsi accipiamus quod peccatores, dum vitiorum bellis semper urgentur, viam pacis ignorant, recte intelligimus. Dicit enim Propheta ad Dominum: Pax multa diligentibus nomen tuum, et non est illis scandalum . Sed et ille populus qui de Aegypto eductus est, viam pacis incessit, ut in terram repromissionis veniret, et habitaret in Jerusalem, quae interpretatur visio pacis, sicut et Propheta dicit: Factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion . Plenius autem viam pacis agnoscit, qui ad coelest
Abbreviated transcription (Latin):
de animam necat. Potest accipi hoc
et de his qui calumpniarũ cõm̃tis
circũueniunt homines: potest et
de his qui ꝑ hereticam doctrinã
ueneno diaboli infectam. animas
decipiunt simpliciũ. Quoꝵ os ma¬
leclictione et amaritudine plenũ¬

Expanded text:
entiones. Potest accipi hoc et de his qui calumniarum commentis circumveniunt homines; potest et de his qui per haereticam doctrinam veneno diaboli infectam animas decipiunt simplicium. Quorum os maledictione et amaritudine plenu
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ aut̃ paulus hoc in loco maius a¬
liqͥd inistis de quibus sermo ẽ os¬
tendere criminis: cũ eos sepulcrũ
ñ tectũ neq cooꝑtũ. s patens ap¬
pellat. Clausa enĩ sepulchra dicun¬
tur: quos aliquantulum pudor co¬
hibet palam delinquere: et ꝓferre
ad publicũ crimina sua. Patens
uero sepulchrũ dicunt᷑. hi qui un¬
mundicias suas et impuritates
in ꝓpatulo habent: quibus assidui¬
tas et usus scelerum. qđ ẽ in malis
ultimum etiam cõmissoꝵ uerecun¬
diam substulit: ut iam ñ aꝑiant
os suum. et ꝓferant t̾ibum dei u̾¬
et ꝓferant u̾bum mortuũ. u̾bum
diaboli. ñ de corde s de sepulchro.

Expanded text:
 autem Paulus hoc in loco majus aliquid in istis, de quibus sermo est, ostendere criminis, cum eos sepulcrum non tectum neque coopertum, sed patens appellat; clausa enim sepulcra dicuntur, quos aliquantulum pudor cohibet palam delinquere, et proferre ad publicum crimina sua: patens vero sepulcrum dicuntur hi qui immunditias suas et impuritates in propatulo habent; quibus assiduitas et usus scelerum, quod est in malis ultimum, etiam commissorum verecundiam sustulit, ut jam non aperiant os suum et proferant verbum Dei, veet proferant verbum mortuum, verbum diaboli, non de corde, sed de sepulcro.
Abbreviated transcription (Latin):
sculinũ ur̃m. et circũcidetis carnem
ĩputii ur̃i: et erit in signo testam̃ti
inter me et uos: et puer octaua die cir¬
genarũ qui ñ ẽ ex semine tuo circũ¬
cisione circũcidet᷑. uernacłs domus
testamentũ meũ suꝑ carnẽ uram te¬
scłs qui ñ fuerit circumcisus in car
ne p̃putii sui die octaua: ext̃minabi¬
t᷑ anima illa de genere suo: qr testa¬
m̃tum dissipauit. Non nos tam̃ la¬
tere debet qđ̃ in aliis exemplaribus
ñ habetur positũ octaua die: in hoc
tum ẽ. Et locutus ẽ dñs ad moy sen
dicens. Loquere ad filios isrł: et dices
ad eos. Mulier quȩ susceꝑit semen
et peꝑerit mascłm. immunda erit.
uiͦii. diebus: scdm dies purgationis
immunda erit: et die oetaua cireũci¬
bus sedebit in sanguine suo immun¬

Expanded text:
sculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. Etpueroctodierumcirgena, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur: vernaculus domus testamentum meum in carne vestra in te non fuerit circumcisne praeputii sui die octava, exterminabitur ille de genere suo, quia testamentum Dei dissipavit . Non nos tamen latere debet quod in aliis exemplaribus non habemus positum, octava die. Item tum est: Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Mulier quaecunque susceperit semen, et pepererit masculum, immunda erit septem diebus secundum dies purgationis ejus immunda erit, et die octava circumcibus sedebit in sanguine suo immun
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ id ẽ gentiles ẽẽ sub peccato.
cum ait: dieentes enim se ẽẽ sapien¬
tes stulti facti sunt. et mutauerunt
głam incorruptibilis dei insimili
tudinem imaginis corruptibilis
hominis. et uolucrũ et quadrupe¬
dũ et serpentiũ. ꝓpter qđ tradidit
illos d̾s in reꝓbũ sensum. et reliqͣ
iudeos uero eũ dicit: si aut̃ tu iudeꝰ
cognominaris. et requiescis in lege.
et reliqͣ: quibus addidit. qui gͦ do¬
ces alium te ipsum ñ doces. qui p̃¬
dicas ñ furandũ furaris. et cȩtera.
Per bȩc gͦ dicit. qđ causati sumꝰ uideos
et grecos om̃s sub peccato eẽ. Post
hȩc uero ut ei moris ẽ de scripturis
scĩs uult affirmare quȩ direrat:
simul et doctoribus eccłȩ p̃bet exem¬
plum: ut ea quȩ locuntur ad popłm
ñ ꝓpriis p̃sumpta seutentiis. s drui¬
nis munita testimoniis ꝓferant.
Sienim ipse tantus ac talis apłs aue
tortatem dictor suoꝵ sufficere pos¬

Expanded text:
quidem, id est gentiles, esse sub peccato quidem, id est gentiles, esse sub peccato cum ait: Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in simiuptibilis hominis et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Propter quod tradidit eos Dominus in reprobum sensum, et reliqua. Judaeos vero cum dicit: Si autem tu Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et reliqua, quibus addidit: Qui ergo doces alium, teipsum non doces; qui praedicas non furandum, furaris, etc. Post haec ergo dicit, quia causati sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Post haec vero, ut ei moris est de Scripturis sanctis vult affirmare, quae dixerat simul et doctoribus Ecclesiae praebet exemplum, ut ea quae loquuntur ad populum non propriis praesumpta sententiis, sed divinis munita testimoniis proferant. Si enim ipse tantus ac talis Apostolus auctoritatem dictorum suorum sufficere pos
Abbreviated transcription (Latin):
Prediximus iam qđ in hac ȩpła pauluᷤ.
uelut arbit quidam int̾ eos qui ex
cireumcisione crediderunt. et eos qͥ
ex gentibus. temꝑet sermonẽ semꝑ
et libret: et nuinc hos nunc illos in
quibꝰdam uideat᷑ arguere: et rursum
siugulas partes certa quadã spe
ꝓmissionis animare. Quia gͦ uisus
fuerat insuꝑioribus dicere: qm̃ si
p̃putium iusticias legis custodiat. n¬
dicat eum qui in circũcisione p̃uari¬
cator ẽ legis: rursum eos quos humi¬
liauerat. alleuare uolens addidit.
Quid gͦ amplius̃ iudeo: Aut quȩ uti¬
litas circumcisionis: Multũ ꝑ omnẽ
modum. Primo quidem: qr credita
sunt illis ȩloqͥa dei. Dost bȩcͣ conseqͣn¬
t̃ quedam fuisset ꝓsecutus: addit
nunc et dicit. Quid gͦ tenemꝰ ampliꝰ:
Causati enĩ sumus rudeos et grecos
om̃s sub peccato eẽ. Qđ si om̃s sub
peccato sunt: gͦ ñ erit elationis cau¬
sa uni adu̾sum alium: cũ uterq ñ
ex sua iusticia. s ex dei miscđia ue¬
niat ad salutem. P robauit gͦ grecos

Expanded text:
Praediximus jam quod in hac Epistola Paulus, velut arbiter quidam inter eos qui ex circumcisione crediderunt, et eos qui ex gentibus, temperet sermonem semper et libret, et nunc hos, nunc illos, in quibusdam videatur arguere, et sursum per singulas partes certaque spe promissionis animae. Quia ergo visus fuerat in superioribus dicere, quoniam si praeputium justitiam legis custodiat, judicabit eum qui in circumcisione praevaricator est legis, rursum eos quos humiliaverat levare addidit: Quid ergo amplius est Judaeo, aut quae utilitas circumcisionis? multum per omnem modum: primo quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Post haec cum hic consequenter quaedam fuisset prosecutus addidit, nunc et dicit: Quid ergo tenemus amplius? causati enim sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Quod si omnes sub peccato sunt, non erit elationis causa uni adversum alium, cum uterque non ex sua justitia, sed ex Dei misericordia veniat ad salutem. Probavit ergo Graecos
Abbreviated transcription (Latin):
peccati. Dũ ꝑ legem discimus quid a¬
gendum sit. qͥd cauendũ: simulet
qͥd peccatũ sit. et quid ñ sit agnos¬
cimus. Non gͦ ut heretici dm̃ legis
accusant. mala radix ẽ lex. et mala
arbor ꝑ quã peccati uenit agnitio:
qui ñ dixit ex lege agnitio peccati.
s ꝑ legem: ut scias ñ ex ipsa ortũ eẽ.
s ꝑ ip̃sam agnitũ eẽ peccatũ: ut
u̾bi gr̃a si diceremus ꝑ artẽ medi¬
cinȩ dat᷑ languoris agnitio: nũqͥd¬
nã uidebit᷑ tibi causa languoris ẽẽ
medicina. qđ ꝑ ipsam qualitas
languoris agnoscit᷑: Sicut gͦ con¬
stat bonam eẽ medicinã quȩ egri¬
tudinis intelligentiam p̃stat quo
possit uitare qui uelit: ita lex bo¬
na ẽ ꝑ quã peceatũ dep̃henditur¬

Expanded text:
peccati. Dum per legem Domini qui agendum sit, quid cavendum simul, et quid peccatum sit, et quid non sit, agnoscimus, non ergo, ut haeretici Deum legis accusant, mala radix est lex, et mala arbor, per quam peccati venit agnitio: quia non dixit ex lege agnitio peccati, sed per legem, ut scias non ex ipsa ortum, sed per ipsam agnitum esse peccatum, ut verbi gratia, si diceremus, per artem medicinae datur languoris agnitio, nunquidnam videretur tibi causa languoris esse medicina, quia per ipsam qualitas languoris agnoscitur? Sed sicut constat bonam esse medicinam, quae aegritudinis intelligentiam praestat, qua possit vitari infirmitas, ita et lex bona e
Abbreviated transcription (Latin):
reꝓmissionibus memoret. siue de pe¬
nis. adutrũq popłm diuidit u̾bũ:
ut u̾bi grã cũ dicit. his aut̃ qui ex
contentione sunt. et qui difficlunt¬
quidem ueritati. credunt aut̃ iniqͥ¬
tati: ira et indignatio. tribulatio

Expanded text:
promissionibus memorat, sive de poenis, ad utrumque populum dividit verbum. Verbi gratia, cum dicit: His autem qui ex contentione sunt, qui diffidunt veritati; credentibus autem iniquitati, ira, et ind
Abbreviated transcription (Latin):
uero dicunt. qr necessaria ñ erat
pars illa m̃bri. fieri a creatoie non
debuit. si necessario facta ẽ ñ debet
auferri: erunt gͦ eulpabiles qui con¬
tinentiȩ et uirginitatis obtentu ne¬
cessariis naturȩ officiis ñ ministrant:
et erunt cogendi ad niptias qui
castrauerunt ꝓpt̃ regnum dei: haben

Expanded text:
uero dicunt quia si necessaria non erat uero dicunt quia si necessaria non erat pars illa membri, a Creatore fieri non debuit, si necessaria facta est, non debuit unt. Erunt ergo culpabiles, qui continentiae et virginitatis obtentu, necessaria naturae non ministrant, et erunt cogendi ad nuptias omnecastraverunt propter regnum Dei. In
Abbreviated transcription (Latin):
innos completũ ẽ p̃cium sanguis
xp̃i: ñ necesse habemꝰ ꝓ nobis ipsis
p̃cium idẽ sanguinẽ circumcisionis
offerre. Si uͦ culpabile uobis uidet᷑
qđ ds legis inferri iubet infantibꝰ¬
etiam in xp̃o factum culpatis. qui
cireũcisionis horrore difficilis uob̃
adreligionẽ uidet᷑ accessus: diffici¬
lior multo uidet᷑ ingressus ad ȩuu̾¬
glium: ubi ñ partẽ exiguam corpo¬
ris: s: ipsam quis anuam ponere
iubetur. S exempla martyrũ sełm
uos ꝓhibebũt homines accedere
ad fidem. An eo magis creditur fir¬
ma religio: qr nichil remissum. n¬
chil delicatũ pollicet᷑ aut molle:
liter cireucisio teneret: qͥd ee̾t
absurdi. si ad discretionẽ cęterarũ
gentium popls qui sub lege dei
instituebatur ꝓpriũ aliqđ gestaret
insigne: Et si necessaria uisa ẽ par¬
tiꝰ alicuius amputatio: quid tam
conueniens fuit quã eam inueni¬
re. quȩ uidebat᷑ obscena: et illa. au¬
ferre quoꝵ diminutio nichil adof¬
ficium corporis impediret: Quia

Expanded text:
ibus completum est pretium sanguinis Christi, non necesse habemus pro nobis ipsis pretium sanguinem circumcisionis offerre. Si uero culpabile uidetur quod Deus inferri iubet infantibhristo factum culpabitis, qui circumcisionis horrore difficilis ad religionem uidetur accessus, difficilior multo uidebitur ingressus ad Euangelium, ubi non partem exiguam corporis sed ipsam quis animam ponere inbetur. Sed et exempla martyrum secundum uos prohibebunt homines accedere ad fidem. An eo magis creditur firma religio quod nihil remissum, nihil delicatum pollicetur aut molle? circumcisio teneret, quid esset absurdi, si ad distinctionem caeterarum gentium populus qui sub lege Dei instruebatur, proprium aliquod gestaret insigne? Et si necessaria uisa est partis alicuius amputatio, quid tam conueniens fuit quam eam inuenire quae uidebatur obscena, et illa auferre quorum diminutio nihil ad officium corporis impediret? Quod
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in ñ nullis exemplaribus latino¬
rũ. ea quȩ subsecunt᷑ testimonia
in tercio decimo psalmo. consequen¬
grecis aut̃ pene om̃ibꝰ ñ amplius
in tercio decimo psalmo quã usq ad

Expanded text:
 inquit, exemplaribus Latinorum ea quae subsequuntur testimonia in decimo tertio psalmo consequGraecis autem pene omnibus non amplius in decimo tertio psalmo
Abbreviated transcription (Latin):
oquin quomͦ iudicabit ds mun¬
dum: in hoc loco mundũ homines¬
dicit. qui in hoc mundo sunt: sicut
et alibi legimus. qr omĩs mundus
in maligno positus ẽ: qr utiq ho¬
mines qui in hoc mundo habitant.
inmalicia ẽẽ positos ostendit. Dost¬

Expanded text:
oquin quomodo judicabit Deus hunc mundum? In hoc loco mundum homines qui in mundo sunt dicit, sicut et alibi legimus quia omnis mundus in maligno positus est . Quod utique homines qui in hoc mundo habitant in malitia esse positos ostendit,
Abbreviated transcription (Latin):
ingenesi scriptũ pͥmũ de eircũcisione
mandatum. cũ responsa darentur
ad abraham. hoc mͦ. Et dixit d̾s̃ ad abra¬
ham. Tu aut̃ testamentũ meũ seruab̾.
et omẽ semen tuũ post te ingenerati¬
ones suas. Et hoc ẽ testam̃tum qđ dis¬

Expanded text:
In Genesi scriptum primo de circumcisione mandatum, cum responsa darentur ad Abraham, hoc modo: Et dixit Dominus ad Abraham: Tu autem testamentum meum servabis, et omne genus tuum post te in generationes tuas; et hoc est testam
Abbreviated transcription (Latin):
ciplinȩ ratio contraria excontra¬
sequentia digne meritoq inimi¬
ca ẽ et adu̾satur in iusticiȩ iusticia.
in quo ẽ iusticia inferre irã homi¬
nibus in quibus habitat in iusti

Expanded text:
 ut contraria ex contrasequentia digne meritoque inimica est et adversatrix justitia injustitiae, est summa justitia, inferre iram hominibus, in quibus est in
Abbreviated transcription (Latin):
ego dixi dii estis. et filii excelsi. et
nus. Deniq inconsequentibus di¬
cit. Uos aut̃ sicut homines moue¬
mini. Unde et illud qđ scriptũ ẽ.
et recogitauit ds qđ fecit hominẽ
suꝑ t̾ram. et penituit in corde suo.
et cdixit ds delebo hominem quẽ
feci a faciȩ terrȩ: ñ solum ꝓ exci¬
dio diluuii dictum puto: s aliqͥd
ex hoc etiam sub misterio de futis
sicut nubem iniquitates tuas:
ut uideatur delens eũ sedm qđ
tunc cũ erit ds omĩa in omĩbus.

Expanded text:
Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi, et nus. Denique in consequentibus dicit: Vos autem ut homines moriemini. Unde et illud, quod scriptum est: Et recogitavit Deus quia fecit hominem super terram, et poenituit in corde suo, et dixit Deus: Deleam hominem, quem feci, a facie terrae, non solum pro excidio diluvii dictum puto, sed aliquid ex hoc etiam sub mysterio de futuris sicut nubem iniquitates tuas, ut videatur delens eum secundumtunc, cum erit Deus omnia in omnibus.
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiã cõmendat: ñ utiq pena
digni homines uidebunt᷑: ꝑ quos
iusticia dei ꝓbabilior habet᷑ et cla¬
rior. S absit inquit ut hoc ita re¬
cipiamꝰ. iniquũ uideri dm̃: qui
inducat iram adu̾sum homines.
Quomͦ enĩ in iustus putabit᷑. qui iu¬
dicat mundũ: eũ in ipso nomine
iudicii ostendat᷑. nichil sine iudicio
facere: Ubi aut̃ iudiciũ ẽ: constat
eẽ iusticiam. Aiusticia namq et iu¬
dex et iudicium nominat᷑. Si ergo
ut iniusti inquit nos affirmare
confingunt. ueritas dei in meo ñ¬
datio abundauit: suꝑfluo ego tam¬
quã peccator iudicor. S illud magis
udebit᷑ in quo blasphemant nos
inquit. quasi hoc uideam dicere.
ut si ueritas dĩ in hominũ mendatio
magis ostenditur. et iusticia eius
ꝑ hominum in iusticiam comꝓbat᷑.
faciamus gͦ nos mala. ut ex malis
eueniant bona: et m̃ciamur nos.
ut ex nr̃o mendatio ueritas clare¬
scat. S: hȩc quidem de nobis con¬

Expanded text:
justitiam commendat, non utique poena justitiam commendat, non utique poena digni homines videbuntur, per quos justitia Dei probabilior habetur, et clarior. Sed absit, inquit, ut hoc ita recipiamus iniquum videri Deum qui judicat iram adversus homines; quomodo enim injustus putabitur, qui judicat mundum, cum in ipso nomine judicis ostendatur, nihil sine judicio facere? ubi autem judicium est, constat esse justitiam, a justitia namque et judex, et judicium nominatur. Si ergo ut injusti, inquit, nos affirmare confingunt, veritas Dei in mendacio abundavit, superflue ego tanquam peccator judicor. Sed illud magis videbitur in quo blasphemant nos, inquit, quasi hoc videamur dicere, ut si veritas Dei in hominum mendacio magis ostenditur, et justitia ejus per hominum injustitiam comprobatur, faciamus ergo nos mala, ut ex malis eveniant bona, et mentiamur nos, ut ex nostro mendacio Dei veritas clarescat. Sed haec quidam de nobis con
Abbreviated transcription (Latin):
tibus. uł quomͦ ꝑ saluatoris aduen¬
tũ rursum ex incredulitate isrł
salus gentibꝰ conferat᷑: et rursum
qi neq ex integro gentes. nisi qͥ
crediderint uentant ad salutem:
sitates credentium et ñ credentium
partis utriusq ꝑsequitur. In quibꝰ
necessario sermonẽ conu̾tit et ad
dm̃ uihis omĩbus assumptionũ re¬
pulsionũq differerentiis: uera qui¬
dem et iusta doceat dei eẽ iudicia.
multum aut̃ in bominibus abunda¬
re mendacii: et icleo dicit. fiat aut̃
d̾s uerax. omĩs aut̃ homo mendax.
sicut scriptum ẽ: ut iustificeris in
sermonibus tuis. et uincas cũ ui
uideris posse sibi econtrario ueri¬
simile obici: ꝙr sicut ds uerax sit.
mendacem eẽ omẽm hominẽ neces¬
se ẽ. Et si iusticia dei ꝑ hominũ in¬
iusticiam cõmendat᷑: in iustus ui¬
debit᷑ ds. qui iram hominibꝰ infe¬
rat: cũ ꝑ hominũ in iusticiã sua¬
uideat᷑ iusticia approbari. Si enim
nr̃a hoc ẽ hominũ in iusticia. dei

Expanded text:
o per Salvatoris adventum rursus et incredulitatem Israel salus gentibus conferatur; et rursum quod neque ex integro gentes, nisi qui crediderint, veniant ad salutem, sitates credentium et non credentium partis utriusque persequitur. In quibus necessario sermonem convertit et ad Deum, ut his omnibus assumptionum repulsionumque differentiis vera quidem et justi Dei doceat esse judicia. Multum autem in hominibus abundare mendacii, et ideo dicit: Sit autem Deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est, ut justificeris in sevidens, posse sibi e contrario verisimiliter objici, quia si ut Deus verax sit, mendacem esse omnem hominem necesse est, et si justitia Dei per hominum injustitiam commendetur, injustus videbitur Deus, qui iram hominibus inferat, cum per hominum injustitiam suam justitiam videat approbari. Si enim nostra, hoc est, hominum injustitia Dei
Abbreviated transcription (Latin):
dei cominendat: quid dicemꝰ:
Nuiqͥd iniquus ds: qui infert
iram: Sedm hominẽ dico. Absit. A¬
lioquin quomͦ iudicabit ds mun¬
dum : Si eiim ueritas dei inmeo m̃¬
datio bundauit ingłam eius: qͥd
adhuc et ego tamquã peccator iudi¬
cor: Et non sieut blasphemamur. et
sicut dicunt nos quidam dicere faci¬
amus mala. ut ueniant bona: quo¬
rũ dampnatio iusta ẽ. Multũ for¬

Expanded text:
Dei commendat quid dicemus numquid iniquus Deus qui infert iram secundum hominem dico absit alioquin quomodo iudicabit Deus mundum si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius quid adhuc et ego tamquam peccator iudicor et non sicut blasphemamur et sicut aiunt nos quidam dicere faciamus mala ut veniant bona quorum damnatio iusta est quid
Abbreviated transcription (Latin):
lit litt̾erȩ legis. ut ꝓiceret demani¬
bus suis tabulas. et cominueret qͥdẽ
digito dei scriptas: nec tam̃ ꝓ hoc
impietatis culpa notatꝰ sit. Uides
gͦ qđ ñ solus paulus sꝑnit litterã
legis. s multo ante eum moyses et
sp̃uit et abiecit et contriuit litteras
legis: hoc sine dubio iam tunc de¬
signans. qđ honor et uirtus legis
ñ eẽt in litteris. s in sp̃u. S et dñs
in ȩuugłio cũ dicit ad iudeos loqͦͤns.
auferet᷑ auobis regnum dei et dabi¬
t᷑ genti facienti fructũ eius. puto
qd̃ sensum legis regnũ dei direrit.
qui ablatus ẽ auideis manentibus
apud illos solis litteris legis: et da¬
tus ẽ gentibus quȩ possint ꝑfidem
fructũ sp̃c facere. Quȩ cũ ita sint:

Expanded text:
lit litterae legis, ut projiceret de manilit litterae legis, ut projiceret de manibus suis tabulas, et comminueret quidem digito Dei scriptas, nec tantum pro hoc impietatis culpa notatus sit. Vides ergo quod non solum Paulus spernit litteram legis, sed multo ante eum Moyses et sprevit, et abjecit, et contrivit litteras legis, hoc sine dubio jam tunc designans, quod honor et virtus legis non esset in litteris, sed in spiritu. Sed et Dominus in Evangelio, cum dicit ad Judaeos loquens: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus, puto quod sensum legis regnum Dei dixerit, qui ablatus est a Judaeis, manentibus apud illos solis litteris legis, et datus est gentibus qui possent per fidem fructum spiritus facere. Quid enim si
Abbreviated transcription (Latin):
eredita ẽẽ ȩloquia der: quĩ quidem
etiam apud ipsos. lex moysi seruari
iudetur. S illis ego ne ipsam quidẽ
litteram quȩ occidere dicitur credi¬
tam dixerim. Dicit enĩ de eis ꝓpb̃a.
Ue his qui sꝑnunt montẽ syon: et con¬
fidunt in monte samarie. Ipsi quip¬
pe se alienos alitteris dei faciunt:
repudiantes ꝓpħas. S et heretieis
qui iniquitatem loquunt᷑ in exeel¬
sũ. et qui impietate sua diuidunt
unitatem deitatis. et qui legẽ ab
ȩuugłiis separant. ñ dixerim credi¬
ta eẽ ȩloqͥa dei. ꝓ eo qđ diuina apud
eos uolumina legi uident᷑.: s qr ni¬
chil inbis sentiunt sp̃uale nichildõ
dignum: solam apud eos quȩ oeci¬
dit̃ baberi litteram dixerim. Uerũ
si scdm litteram sꝑni uideat᷑: reu̾tam᷑
ad ipsum mnoysen: et uideamꝰ ipse quã
magnifecerit litteram legis. Qui cũ
acc̃episset tabulas lapideas inscrip¬
tas digito dei: tantum honoris detu¬

Expanded text:
credita esse eloquia Dei, quoniam quidem credita esse eloquia Dei, quoniam quidem etiam apud ipsos lex Moysi servari videtur. Sed illis ego ne ipsam quidem litteram, quae occidere dicitur, creditam dixerim, dicit enim de eis propheta: Vae his qui spernunt montem Sion, et confidunt in monte Samariae . Ipsi quippe se alienos a litteris Dei faciunt repudiantes prophetas. Sed et haereticis qui iniquitatem loquuntur in excelsum, et qui impietate sua dividunt unitatem deitatis, et qui legem ab Evangeliis separant, non dixerim credita esse eloquia Dei, pro eo quod divina apud eos volumina relegi videntur. Sed quia nihil in his sentiunt spiritale, nihil Deo dignum, solam apud eos quae occidit haberi litteram dixerim. Verum si secundum litteram sperni videatur, revertamur ad ipsum Moysen, et videamus ipse quam magnam fecerit litteram legis, qui cum accepisset tabulas lapideas, inscriptas digito Dei, tantum honoris detu
Abbreviated transcription (Latin):
litt̃a sola sit credita illa de qua dicit
apłs. qr litt̃ã occidit. elo qͥa aut̃ d̃i illis
sint credita qͥ intelligentes et creden¬
tes his qͦ moyses scripsit. credunt ⁊xp̃o.
moysi. crederetis utiq ⁊ mͥ. De me enĩ
ille scripsit. S isto mͦ habeat amplius
uids in litteris. habeat aliqͥd ⁊ in ȩloqͥ¬
is dĩ. Nũqͥd penitꝰ relicti st̃ qͥ ex genti¬
b̾ ueniunt ad xp̃m: An et ipsis est
ubi habeant aliquid amplius: Audi
dñn dicentem ad centurionem. ex
gentibus credentem. Amendico uob̃:
nec in isrł tantam fidem inueni. Uide
gͦ ubi uenit᷑ ad fidem quantũ amplĩ
habeant gentes de quibꝰ in alio loco
dñs dicit. qđ uenie̾t ab ouente et
occidente. et a quatuor uentis terrȩ
et recumbent cũ abraham et ysaae
et iacob in regno dei: filii aut̃ reg¬
ni. eicient᷑ intenebras exteriores.
Ubi gͦ ad leges uenitur et litteras:
habent iudei amplius multũ ꝑ om̃em¬
modum. Requirendum sane ẽ si eti¬
am samaritis dicendum ẽ primis

Expanded text:
littera sola sit credita illa, de qua dicit Apostolus, quia littera occidit ; eloquia autem Dei illis sint credita, qui intelligentes et credentes his quae Moyses scripsit, credunt et ChriMoysi, crederetis utique et mihi: de me enim ille scripsit . Sed esto habeat amplius Judaeus in litteris, habeat aliqua in eloquiis Dei. Nunquid penitus reliquerunt, hi qui ex gentibus veniunt ad Christum, an et ipsis est ubi habitant aliquid amplius? Audi Dominum dicentem ad centurionem ex gentibus credentem: Amen dico vobis, quia nec in Israel tantam fidem inveni . Vide ergo ubi venitur ad fidem, quantum amplius habeant gentes, de quibus alio loco Dominus dicit: Quia venient ab oriente, et occidente, et a quatuor ventis terrae, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno Dei; filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores . Ubi ergo ad leges venitur et litteras, habent Judaei amplius multum per ommodum. Requirendum sane est, si etiam Samaritis dicendum est primis
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ dicit tibi soli peecaui: cũ utiq
et in ipsum uriam peccauerit et
inꝓpinquos eius. s et in ipsam ber¬
sabee atq omẽm domũ eiꝰ c̃ui intu¬
lisse maculam uidetur ad ulterii: S sci

Expanded text:
 dicit, tibi soli peccavi, cum utique et in ipsum Uriam peccavit, et in propinquos ejus, sed et in ipsam Bersabee, atque omnem domum ejus, cum intulisset maculam, videlicet adulterii? I
Abbreviated transcription (Latin):
nifesto iudeus ẽ. et quȩ in manifesto
in carne ẽ cireumcisio ñ reputat᷑. si
qui inocculto iudeus ẽ et cireũcisio
cordis quȩ fit in sp̃u ipsa ẽ uera cir¬
cumcisio: dices mͥ. Quid amplius ẽ
in his udeis qui hac appellatione
censent᷑: uł quȩ incorporali cireũcisi¬
one habetur utilitas: Ad hȩe ne ui¬
deatur int̾ utrũq popłm minus
iustus arbiter resedisse: ꝓnunciat
quid amplius babeat iudeus. et ea qͤ
in carne ẽ circumcisio: et dicit eos ha¬
bere amplius ꝑ omnẽ modum. Quid
aut̃ multum sit amplius. subiungit.
Primo inquit: qr credita sunt illis elo¬
quia dei. Quã uis et gentibus nunc
credant᷑ ȩloquia dei: s illis ait pͥmo
sunt credita. Requiro tam̃ qͥdẽ qđ
dicit primis eis credita eẽ eloquia
dei: utrũne de litteris hoc dicat et
libris: an desensu et intelligentia

Expanded text:
 et quae manifeste in carne est circumcisio, non reputabitur, sed qui in occulto Judaeus est: et circumcisio cordis, quae fit spiritu, ipsa est vera circumcisio, dices mihi, quid amplius est in his Judaeus, qui hac appellatione censentur? vel quae in corruptibili circumcisione habetur utilitas? ac ut videatur inter utrumque populum justus arbiter residere, pronuntiat quid amplius habeat Judaeus, et ea quae in carne est circumcisio: dicit eos habere amplius multum per omnem modum. Quid autem multo sit amplius, subjungitur. Primo igitur, quia credita sunt illis eloquia Dei. Quid hoc? nonne et gentibus nunc creduntur eloquia? Sed illis, ait, primo sunt credita. Require tamen quid est quod dicitur, primum eis credita sunt eloquia Dei, utrumne de litteris hoc dicat et libris, an de sensu intelligentiae
Abbreviated transcription (Latin):
qd ñ dicitur declinasse: nͥ is qui a¬
liquando in uia recta stetit. Uncde
apparet primũ illud naturȩ ratio¬
nabilis opus qd̃ a deo factũ ẽ fuis¬
se rectum. et in uia recta. creatoris
ipsius munere collocatũ: s qr ab
hac adleuum peccati it̃ detorsit.
merito nẽ dr̃ declinasse sic̃ exẽplo ẽ
primꝰ homo adam. qui de parady¬
si uia recta malesuadi fraude ser¬
pentis. ad prauas et tortuosas
mortalis uite semitas declinauit.

Expanded text:
quod non dicitur declinasse, nisi is qui aliquando in via recta stetit. Unde apparet primum illud naturae rationabilis opus, quod a Deo factum est, fuisse rectum, et in via recta Creatoris ipsius munere collocatum. Sed quia ab hac ad laevum peccati iter detorsit, merito nunc dicitur declinasse, sicut exemplo est primus homo Adam, qui de paradisi via recta malesuadi fraude serpentis ad pravas et tortuosas mortalis vitae semitas declinavit.
Abbreviated transcription (Latin):
dei. Fidem dei uł eam intelligimus
quã habet d̾s in his quibus credit
eloquia sua: uł eam qua credunt dõ
hi qui ab eo ȩloquia diuina suscipiunt.
Commoneinur gͦ ut infidelitas eoꝵ qͥ
uł ñ accedunt ad fidem. uł decidunt
ex ea. si forte irrideant nos oꝑa fidei
damus: uł etiã cũ ꝓ martyrio xp̃i
tormenta sufferimus: meminerimus
semꝑ qd infidelitas eoꝵ fidem dei qͦ
in nobis ẽ ñ euacuat. Post hȩc qđ se

Expanded text:
. Fidem Dei vel eam intelligimus, quam fidem habet Deus his quibus credit eloquia sua; vel eam fidem qua credunt Deo hi qui ab eo eloquia divina suscipiunt. Commonemur ergo, ut infidelitas eorum qui vel non accedunt ad fidem, vel decidunt ex ea, si forte irrideant nos opera fidei damus vel etiam cum pro martyrio Christi tormenta sufferimus, meminerimus semper, quia infidelitas eorum fidem Dei quae in nobis est none vacuat. Est enim Deus
Abbreviated transcription (Latin):
circumcisus. p̃putio carnis suȩ dicat᷑¬
apte. qui erga naturalem eoitus¬
motũ iminoderatius et intẽꝑantuis
effluit: circũcisus uero habeatur si¬
quis in huius cemodi negotio legiti¬
mis et in quantũ posteritati sufficit
utatur officiis: Nerũ de circũcisi¬
onis qͥm̃ ratione tractamꝰ: etiam
illud his ad iungere ñ absurdum
uidet᷑. qd iħc filius naue ex p̃cepto
dni filios isrł sccło cireũcidisse cul¬
tris saxeis memorat᷑: qđ utiq qͣn¬
tum ad litterã spectat impossibile¬
factu uidet᷑. Semel enim circũcisis
incarne p̃putii: quid inuenire pos¬
ħc uͦ nr̃ quiuere post moysen filios
cuincidat credentiũ popłm. Pri¬
ma namq ẽ eius cireũcisio: qua
ab eis uł idoloꝵ cultũ. uł cõm̃ta
philosophicȩ ꝑ suasionis execuit.¬
ueteris hominis consuetudinẽ. et¬
passiones ac uicia carnis abscidit:
et tunc cõplet᷑ qł in ihu naue sẽp¬
tum ẽ. hodie a uobis abstuli oꝑꝓbria
egypti. Obꝓbria namq egypti secũ

Expanded text:
circumcisus praeputio carnis suae dicitur is qui erga naturalem coitum immoderatius et intemperantieffluit, circumcisus uero habeatur qui huiuscemodi negotio legitimis et quantum posteritati sufficit utatur officiis? Verum quondam de circumcisionis ratione tractauimus, etiam illud adiungere non absurdum uidebitur quod filius Naue ex praecepto Domini filios Israel secundo circumcidisse cultris saxeis memoratur. Quod utique, quantum ad litteram, impossibile uidetur. Semel enim circumcisis in came praeputiis, quid inuenire posnoster, qui uere post Moysen filios cumcidat credentium populum. Prima namque est circumcisio qua ab eis uel idolorum cultum uel commenta philosophicae persuasionis resecuitueteris hominis consuetudinem ac uitia carnis abscidit. Et tunc completur quod in Iesu Naue scriptum est: "Hodie a uobis abstuli opprobria Aegypti. Opprobria namque Aegypti secum