comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ea dirigant quicqͥd agunt. Deniq qͣmuis ab rep¬
to apło a carnis sensib int̾ctũ cȩlũ ⁊ paradysũ:
hoc ipsũ certe defuit ad plenã ꝑfectãq cognitio¬
nem rerũ q̃ angłis in est. qͦd siue in corpe siue ertͣ
corpꝰ eẽt nesciebat: hoc utiq ñ deerit cũ receptis
corꝑib in resurrectione mortuoꝵ. corruptibile
hoc induet᷑ incorruptione: ⁊mortale hoc induetͣ
immortalitate. Omĩa enĩ euidentia ert̃ sine ulla
falsitate: sine ulla ignorantia suis ordinib di¬
stributa ⁊ corꝑalia ⁊ spiritalia ⁊ intellectualia: in
natura integra ⁊ beatitate ꝑfecta. Scio qͥdẽ ñnul¬
loᷤᷤeoꝵ qͥ scͥpt᷑as scãs ante nos in fide eatholica tͣctas¬
se laudant᷑ etiã sic exposuisse qͦd ait apłs t̾ͥciũ cęlũ
ut corꝑalis ⁊ animalis ⁊ sꝑitalis hominis hic diffe
rentias accipi uellent. atq ad illud incorpearũ

Expanded text:
ea dirigant quidquid. agunt. denique quamuis abrepea dirigant quidquid. agunt. denique quamuis abrepto apostolo a carnis sensibus in tertium caelum et paradisum hoc ipsum certe defuit ad plenam perfectamque cognitionem rerum, quae angelis inest, quod, siue in corpore siue extra corpus esset, nesciebat. hoc utique non deerit, cum receptis corporibus in resurrectione mortuorum corruptibile hoc induetur incorruptione et mortale hoc induetur inmortalitate. omnia enim euidentia erunt sine ulla falsitate, sine ulla ignorantia suis ordinibus distributa, et corporalia et spiritalia et intellectualia, in natura integra et beatitate perfecta. Scio quidem nonnullos eorum, qui scripturas sanctas ante nos in fide catholica tractasse laudantur, etiam sic exposuisse, quod ait apostolus tertium caelum, ut corporalis et animalis et spiritalis hominis hic differentias accipi vellent, atque ad illud incorporearum
Abbreviated transcription (Latin):
dediti ut solas ẽẽ arbitrent᷑: ⁊ qͥcqͥd tale ñ ẽ putẽt om̃i¬
no ñ cẽ. Sapienteᷤ aut̃ itas̃ in his corꝑalib uisis. ut¬
qͣuis ea p̾sentiora uideant᷑. certiores sint tam̃ in illiᷤ
q̃ p̃ter corpis spẽm p̃terq corꝑis similitudinẽ ĩ telli¬
gendo ut cũq ꝑspiciunt. qͣmus ea ñ ualeãt ita m̃te
conspic̾e ut hec sensu corꝑis intuent᷑. Sc̃i uͦ angłi ⁊ hi
corꝑalib iudicandis atq administͣnͣdis p̃sunt. nec
eis canꝗͣ p̃sentiorib familiariꝰ inclinant᷑ ⁊ eoꝵ sig¬
nificatiuas similitudines in spũ ita discernunt. &.
tanta potentia qͦdãmͦ tract̾ant. ut eaᷤ possint etiã
hominũ sꝑib reuelando miscere: ⁊ illã incõmuta¬
bilẽ substantiã creatoris ita conspiciunt. ut uisio¬
ne atq amore. ⁊ eã p̃ponant omĩb ⁊ scdm eã iu¬
dicent de omnib: ⁊in eã dirigant᷑ ut agant᷑. ⁊ ex

Expanded text:
dediti, ut solas esse arbitrentur et, quidquid tale non est, putent omnidediti, ut solas esse arbitrentur et, quidquid tale non est, putent omnino non esse. sapientes autem ita sunt in his corporalibquamvis ea praesentiora videantur, certiores sint tamen in illis quae praeter corporis speciem praeterque corporis similitudinem intelligendo utcumque perspiciunt; quamvis ea non valeant ita mente conspicere, ut haec sensu corporis intuentur. Sancti vero Angeli et his corporalibus judicandis atque administrandis praesunt, nec eis tanquam praesentioribus familiarius inclinantur; et eorum significatiuas similitudines in spiritu ita discernunt et tanta potentia quodammodo tractant, ut eas possint etiam hominum spiritibus reuelando miscere, et illam incommutabilem substantiam creatoris ita conspiciunt, ut uisione atque amore et eam praeponant omnibus et secundum eam iudicent de omnibus et in eam dirigantur, ut agantur, et ex
Abbreviated transcription (Latin):
corrumpit᷑ iaggrauat aĩam de ꝓpagine tͣnsgͤssio¬
nis existens. multomagis autitur mens ab illa
uisione sũmi cȩli: unde necessario abripienda
erat ab eidẽ carnis sensib. ut ei qͦmͦ caꝑe posset
illud ostend̾et᷑. Pinde cũ hoc corpꝰ iã ñ animale
s ꝑ fut᷑am cõmutationẽ spiritale receꝑit. angłis
ad equata. ꝑfectũ habebit naturȩ suȩ modũ: obe¬
diens ⁊ imꝑans:. uiuificata ⁊ uiuificans: tã inef¬
fabili facilitate ut sit ei głȩ qͦd sarcinȩ fuit. stimi¬
rũ enĩ ert̃ ⁊ tẽ ista tria genera uisionũ: s nulla
falsitate ꝓ alio alud apꝓbabit᷑ nec incorꝑalib
nec inspiritalib uisis: multominꝰ inintellectua¬
lib qͥb ita p̃sentatis. ⁊ ꝑspicius ꝑfruit᷑. ut longe
minore euidentia nc̃ nob̃ adiaceant istȩ spẽs cor¬
pales qͣs sensu carnis attingimꝰ: ⁊eis mult itas̃

Expanded text:
corrumpitur et adgrauat animam, de propagine transgressiocorrumpitur et adgrauat animam, de propagine transgressionis existens, multo magis auertitur mens ab illa uisione summi caeli: unde necessario abripienda erat ab eiusdem carnis sensibus, ut ei quomodo capere posset illud ostenderetur. proinde, cum hoc corpus iam non animale, sed per futuram commutationem spiritale receperit angelis adaequata, perfectum habebit naturae suae modum oboediens et inperans, uiuificata et uiuificans tam ineffabili facilitate, ut sit ei gloriae, quod sarcinae fuit. Nimirum enim erunt et tunc ista tria genera uisionum, sed nulla falsitate pro alio aliud adprobabitur nec. in corporalibus nec in spiritalibus uisis, multo minus in intellectualibus, quibus ita praesentatis et perspicuis perfruetur, ut longe minore euidentia nunc nobis adiaceant istae species corporales, quas sensu carnis adtingimus et eis multi ita sunt
Abbreviated transcription (Latin):
cia in reb bonis ẽ: in om̃i creatura. qͥd ea lȩticia
p̃stantiꝰ quȩ in uerbo dĩ ẽ. ꝑ qͦd fact̾a s̃ omĩa: S
si quẽ mouet qͥd opꝰ sit spiritib defunct̾oꝵ corꝑa
sua in resurrectione reciꝑe. si potest eis etiã sine
corꝑib sũma illa beatitudo p̃beri: difficilior qͥdẽ
q̃stio ẽ. qͣm ut ꝑfecte possit hoc sermone finir ũs
tam̃ minime dubitandũ ẽ. ⁊ raptã hoĩs a carnissen¬
sib mtẽ. ⁊ pꝰ mortẽ ipsa carne deposita tͣnscensis ⁊̃
similitudinib corꝑaliũ. ñ sic uid̾e posse in cõmu¬
tabilẽ sub̾am ut scĩ angłi uident. siue alia laten¬
tiore causa. siue id̾o qͥa mest ei naturalis qͥdã ap¬
petitꝰ corpꝰ administrandi: qͦ appetitu retardat᷑
qͦdãmͦ ne tota intentione ꝑgat in illud sũmũ
cȩlũ qͣmditi ñ subẽ. corpꝰ. cuiꝰ administratione ap¬
petitꝰ conqͥescat. Porro autẽ si tale sit corpꝰ cuiꝰ sit
difficilis ⁊ grauis administratio. sic̃ hȩc caro quȩ

Expanded text:
ra, quid ea laetitia praestantius, quae in uerbo dei est, per quod facta sunt omnia? Sed, si quem mouet, quid opus sit spiritibus defunctorum corpora sua in resurrectione recipere, si potest eis etiam sine corporibus summa illa beatitudo praeberi, difficilior quidem quaestio est, quam ut perfecte possit hoc sermone finiri; sed tamen minime dubitandum est et raptam hominis a carnis sensibus mentem et post mortem ipsa carne deposita transcensis etiam similitudinibus corporalium non sic uidere posse incommutabilem substantiam, ut sancti angeli uident, sine alia latentiore causa siue ideo, quia inest ei naturalis quidam adpetitus corpus administrandi: quo adpetitu retardatur quodammodo, ne tota intentione pergat in illud summum caelum, quamdiu non subest corpus, cuius administratione adpetitus ille conquiescat. porro autem, si tale sit corpus, cuius sit difficilis et grauis administratio, sicut haec caro, quae
Abbreviated transcription (Latin):
telligi apostatarum genus uel a rp̃o. uł ab ȩccł̃ia:
qͦd ita conuertitur ad cenebras amissa luce quam
portabat: quemadmodum qͥ coniitunt᷑ ad deũ.
a tenebris adlucem transeunt: id÷ qͥ fuerunt tene¬
brȩ. lux fiunt. Icem in figura principis tyri ꝑihere¬
chielem ꝓpham in diabolum dicta intelliguntur. tu
signaculum similitudinis & corona decoris. in de¬
liciis paradysi dĩ fuisti: om̃i lapide p̾cioso ornatis
es: ⁊ cet̾a quȩ ñ tã impsum pͥncipẽ spm̃ nequiciȩ qͣm

Expanded text:
tellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia: tellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia: quod ita conuertitur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem s
Abbreviated transcription (Latin):
ineiꝰ corpꝰ conueniunt qͦd etiã de humana genera¬
tione congregat: ⁊ in eos marime qͥ ei ꝑsuꝑbiã
coherent apostatando amandatis dĩ. Sic̃ enim
qͥerat diabolus ħo dictus ẽ. ut in euuangłio ini¬
micus homo hoc fec̃: ita qͥ homo erat diabolus
dictus ẽ. ut rursꝰ in euangłio nonne ego uos .xii.
elegi.⁊ unus ex uobis diabolꝰ ẽ. & sic̃ corpꝰ xp̃i qͦo¬
ẽ. eccłia dicitur xp̃c. sicut ulud ẽ. uos abrahȩ sem̃
estis cũ paulostꝑius dixisset abrahȩ dictȩ sum ꝓ¬
missiones ⁊ semini eiꝰ. ñ dic̃ ⁊ seminib tanquam in
multis. sed canqͣm in uno ⁊ semini tuo qͦd ẽ. xp̃c̃. ⁊te¬
rum. sic̃ enĩ corpꝰ unum ẽ. & menbra habet multa.
diabolus. id: ipsa impioꝵ multitudo. maximeq co
diabolus: & in ipsum corpꝰ figuratę multa dicunt᷑.
quȩ ñ tã capiti qm corpori menbrisq conueniant
Itaq lucifer qͥ mane oriebatur. & cecidit. potest in¬

Expanded text:
in eius corpus conueniunt, quod etiam de humano generin eius corpus conueniunt, quod etiam de humano genere congregat, et icohaerent, apostatando a mandatis Dei. Sicut enim qui erat diabolus, homo dictus est, ut in Evangelio, Inimicus homo hoc fecit ; ita qui homo erat, diabolus dictus est, ut rursus in Evangelio, Nonne ego vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est ? Et est Ecclesia, dicitur Christus, sicut illud est, Vos Abrahae semen estis, cum paulo superius dixisset, Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus: non dicit, Et seminibus, tanquam in multis; sed tanquam in uno, Et semini tuo, quod est Christrum: sicut enim corpus unum est et membra habet multa, diabolus, id est ipsa inpiorum multitudo maximeque eordiabolus et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest in
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ potuit: qm̃ sapientia pietatis ẽ. fruc̾tus. Ille au¬
tem continuo impiꝰ. consequent̾ ⁊ mentẽ cecus
ñex eo qͦd acceꝑat cecidit: s ex eo qͦd acciperet
si subdi uoluisset deo. Qd ꝓfecto qͥa noluit: iab
eo qͦd accepturus erat cecidit ⁊ potestatẽ uiꝰ sub
qͦ eẽ noluit ñ euasit: factumq in illo ẽ. pondere
meritoꝵ. ut nec iusticiȩ possit lumine delecta¬
ri: nec ab eius sententia liberari. Qͦo gͦ ꝑ ysaiam
ꝓpħam in eum dicit᷑ quomͦ cecidit de cȩlo luci¬
fer mane oriens. contrit᷑ interrã qͥ mittebat ad
om̃s gentes: tu autẽ dixisti sensu tuo. in cȩlum
ascendã suꝑ sydera geli ponam thronũ meum
sedebo in monte excelso suꝑ montes excelsos qui
sunt adaquilonem. ascendã suꝑ nubes ero simi¬
lis altissimo: nc̃ autẽ ad inferos descendes.⁊ in¬
fundamenta terrȩ:icetera quȩ in figura regis ue¬
lut babylonis in diabolum dicta intelligunt᷑. plura

Expanded text:
esse potuit, quoniam praescientia pietatis est fructus. Ille auesse potuit, quoniam praescientia pietatis est fructus. Ille autem continuo impius, consequenter et mente caecus, non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi Deo voluisset. Quod profecto quia noluit, et ab eo, quod accepturus erat, cecidit, et potestatem illius, sub quo esse noluit, non evasit, factusque in illo est pondere meritori nec ab eius sententia liberari. Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo cecidit de caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altissimo. nunc autem ad inferos descendes et cetera, quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur, plura
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntum nititur. s qͣntum sinit᷑ possit. nec tantum
angłorum maloꝵ uerũ ⁊ hominum: donec etiam
ista iusticia qua uiuitur ex fide. quȩ nc̃ patient̃
in hominib exercetur. conu̾tat᷑ in iudiciũ: ut
possint ⁊ ipsi ñ solũ duodecim trib isrł. s etiam
angłos iudicare. Qͦd gͦ putatur nunqͣm diabolus¬
in ueritate stetisse. numqͣm cũ angłis beatã duriᷤ¬
se uitã. sed ab ipso suȩ conditionis initio cecidiᷤ¬
sẽ:ñ sic accipiendum ẽ. ut ñ ꝓpria uoluntate de¬
prauatus. s malus abono dõ creatus putetur.
alioquin ñ abmitio cecidisse diceretur. neq .Ni.
cecidit si talis ẽ. factus: s factus continuo se alu¬
ce ueritatis auertit. suꝑbia tumidus ⁊ ꝓpriȩ
potestatis delectatione corruptus. Unde beate
atq angłicȩ uitȩ dulcedinẽ ñ gustauit: qͣm non
utiq acceptam fastidiuit: s nolendo accipere.
deseruit & amisit inde nec sui casus presciuis

Expanded text:
quantum nititur sed quantum sinitur possit; nec tantum quantum nititur sed quantum sinitur possit; nec tantum angelorum malorum, uerum et hominum, donec etiam ista iustitia, qua uiuitur ex fide, quae nunc patienter in hominibus exercetur, conuertatur in iudicium, ut possint et ipsi non solum duodecim tribus Israhel, sed etiam angelos iudicare. Quod in veritate stetisse, nunquam cum angelis beatam duxisse vitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria voluntate depravatus, sed malus a bono Deo creatus putetur; alioquin non ab initio cecidisse diceretur. Neque enim cecidit, sed talis est factus; sed factus continuo se a luce veritatis avertit, superbia tumidus et propriae potestatis delectatione corruptus. Unde beatae atque angelicae vitae dulcedinem non gustavit, quam non utique acceptam fastidivit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. Proinde nec sui casus praescius
Abbreviated transcription (Latin):
scĩs ꝓsunt temptationes eius quib eos depra¬
uare conatur: ut malicia in qua ipse ẽẽ uoluit.¬
eo nolente sit utilis seruis dĩ qui hoc p̃uidens¬
eum finxit ideo ininitium ad illudendũ. qͥa &
mali homines uasa eiusdẽ diaboli.⁊ tanqͣm capi¬
tis corpꝰ. qͦ nichilominꝰ ds̃ malos futuros p̃uidens
creauit tamen adutilitatẽ sc̃oꝵ. similit̃ illudunt᷑:
cũ ⁊ ipsis nocere uolentib p̃statur scĩs ex eoꝵ
comꝑatione cautela ⁊ pia sub dõ humilitas. ⁊ in¬
telligentia gr̃e :iexercitatio ad tolerandos malos.
⁊ ꝓbatio ad diligendos inimicos. S ille ẽ initiũ
figmenti. qͦd sic illuditur. qͥa p̃cedit istos ⁊ tpr̃is
antiquitate ⁊ principatu malicie. Hoc autem illi
ds̃ ꝑscõs angłos facit illo oꝑe ꝓuidentiȩ. quo cre¬
atas naturas administrat: subdens iidelicet ange¬
los malos angłis bonis. ut maloꝵ imꝓbitas non

Expanded text:
sanctis prosunt tentationes ejus, quibus eos deprasanctis prosunt tentationes ejus, quibus eos depravare conatur, ut malitia, in qua ipse eeo nolente sit utilis seruis dei, qui hoc praeuidenseum finxit. ideo initium ad inludendum, quia et mali homines, uasa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter inluduntur, cum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela et pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malitiae. hoc autem illi deus per sanctos angelos facit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bonis, ut malorum inprobitas non
Abbreviated transcription (Latin):
euidens dampnatio diaboli ⁊ angłoꝵ eius.
ex eugłio recitat᷑ uͥ se dicturũ dñs p̃mntiauit
eo naturã quã ds creauit s malã ꝓpriã uo¬
luntatẽ. pęna ignis ȩterni plectendã ẽẽ creden¬
ẽ. hoc ẽ. initium figmenti dm̃i qͦd fec̃ ut illu¬
datur ab angłis eius: s uł corpꝰ aerium quod
ens eum ꝓpria uoluntate malũ futurum. fec̃
eum tam̃. non abstinens bonitatẽ suam in pre¬
benda uita atq substantia. futurȩ etiã noxiȩ
uoluntati:.simul preuidens quanta de ilo bo¬
na eẽt sua mirabili bonitate ac potestate fac¬
turus. Initiũaũ figmenti dñi dictus ẽ. qͦd fecit
ut illudatur ab angłis eius: non quia ipsũ pri¬
mit᷑ condidit uł ininitio malum condidit. s
qͥa cũ sciret eum ad hoc ꝓpria uoluntate ma¬
lum futurum ut bonis noceret: creauit eum ad
hoc ut de illo bonis ipse ꝓdess et.Hoc ẽ. enim
ut illudatur abangłis erus: qm̃ sic illudit᷑ cũ

Expanded text:
euidens damnatio diaboli et angelorum eius euidens damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur, ubi se dicturum dominus praenuntiauit eo natura quam Deus creavit, sed mala propria voluntas poena ignis aeterni plectenda sit, nest: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit, ut illudatur ab angelis ejuens eum propria voluntate malum futurum, fecit eum tamen, non abstinens bonitatem suam in praebenda vita atque substantia futurae etiam noxiae voluntati, simul praevidens quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. Initium autem figmenti Domini dictus est, quod fecit ut illudatur ab Angelis ejus, non quia ipsum primitus condidit, vel initio malum condidit; sed quia cum sciret eum ad hoc propria voluntate malum futurum ut bonis noceret, creavit eum ad hoc ut de illo bonis ipse prodesset. Hoc est enim, ut illudatur ab Angelis ejus; quoniam sic illuditur, cum
Abbreviated transcription (Latin):
nino diabolus esset: non uoluntate deprauatus
szita creatus. Hȩc opinio quomͦ non sit aduers
qͦd scriptum ẽ. fec̃ ds̃ omnia & ecce bona ualde.
ubi muenitur diabolus non ꝓpria uoluntate de¬
prauatus. s ab ipso dño do factus malus
ualde. qͣmiuis conent᷑ ostendere nec insulse
etiã uł merudite asseratur. ñ tantũ conditio¬
ne pͥma s etiã nc̃ deprauatis tot uoluntatib
insumma tam̃ omnia quȩ creata sunt id÷
unuiersã omnino ereaturã bonã ẽẽ ualde.
ñ quo bomi sint in ea mali. sed qͦd ñ efficiant
malicia sua ut sub di administratoris imꝑio.
uirtute. sapĩa ⁊ decus ⁊ ordo uniu̾sitatis aliqͣ
ex parte turpetur. siue turbet᷑. cũ suis qͥbq
uoluntatib etiã malis tribuant᷑ certi & con¬
gru milites potestatũ ⁊ pondera meritoꝵ. ut
etiam cũ ipsis conuementer uisteq ordinatis
ds̃ dampnet qͦd in eo ipse creauerit. certaq ⁊

Expanded text:
nino diabolus esset non uoluntate deprauatus, nino diabolus esset non uoluntate deprauatus, sed ita creatus. Haec opinio quomodo non sit aduersa ei, quod scriptum est: fecit deus omnia; et ecce bona ualde, ubi inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo factus malus ualde, quamuis conentur ostendere nec insulse etiam uel inerudite adseratur non tantum conditione prima, sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus in summa tamen omnia, quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam bonam esse ualde, non quo boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et
Abbreviated transcription (Latin):
sus prȩscius anteqͣm caderet fu̾it. ne suȩ beatitudi¬
nis incertos ẽẽ uel aliquando fuisse angłos dicem.
non sine causa putari posse dixi diabolum abiꝑ¬
so creaturȩ hoc ẽ. ab ipso uel temporis uł suȩ ꝯ¬
ditionis inicio cecidisse: nec aliquando in ue¬
ritate stetisse. Unde nonnulli eũ non inhanc ma¬
liciã libero arbitrio uoluntatis ẽẽ deflexum. sed
in hac omnino creatum putant: quamuis a
dño deo summo ⁊ uero naturarum omnium
creatore. Adhibentq testimoniũ de libro iob.
qm̃ ibi scriptum ẽ. cũ de illo sermo eẽt hoc ẽ. ini¬
tium figmenti dñi. qͦd fec̃ ut illudat᷑ ab angłis
eius. Cui sententiȩ congruit qͦd in psalmo scrip¬
tum ẽ. Oraco hic quẽ finxisti ad illudendum ei:
ñ qͦd hic quem finristi dir̃. non autem sic ibi. hoc
ẽ initium figmenti dñi: tanqͣm initio eum ita
finrisset. ut malus ⁊ ut inuidꝰ. ut seductor ut om¬

Expanded text:
sus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudisus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudinis incertos esse uel aliquando fuisse angelos dicerem, non sine causa putari posse dixi diabolum ab ipso creaturae, hoc est ab ipso uel temporis uel suae conditionis initio cecidisse nec aliquando in ueritate stetisse. Unde nonnulli eum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed in hac omnino creatum putant quamuis a domino deo summo et uero naturarum omnium creatore adhibentque testimonium de libro Iob, quoniam ibi scriptum est, cum de illo sermo esset: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius: cui sententiae congruit, quod in psalmo scriptum est: draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, nisi quod hic "quem finxisti" dixit, non autem sicut ibi, hoc est initium figmenti domini, tamquam initio eum ita finxisset, ut malus, ut inuidus, ut seductor, ut om
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua in melius mutatione certi de hac re fu¬
turieent. uix ferenda p̾sumptio ẽ: nisi forte ⁊
hoc dicatur. ita creatos istos angłos mundansͤ
ministeriis distributos sub aliis sublimiorib
ibeatiorib. ut ꝓ recte gestis p̾posituris suis ac¬
cipiant ilam uitã beatã ac sublimiorẽ. de qua
possint ẽe certissimi: cuiꝰ utiq spe gaudentes.
possint ñ incongrue dici iã beati: ex quoꝵ nu-¬
mero si diabolus cecidit cũ sociis iniquitatis
suȩ. simile ẽ hoc ei qͦd cadunt aiusticia fidi etiã
homines simili suꝑbia preuaricati: uel se ipsos se¬
ducentes łuli seductori consentientes. S asserant
hȩc duo genera bonoꝵ angłorum qui potuert̃t
unum suꝑcelestium in quib nunqͣm fuit qui
cadendo diabolus factus ẽ. alterum autẽ mun¬
danorum in quib fuit: mͥ autẽ fateor unde hoc
sedm scripturas asseram ñ interim occurrit: s co¬
artatus quȩstione illa qua quentur. utrum suica¬

Expanded text:
aliqua in melius mutatione certi de hac re fualiqua in melius mutatione certi de hac re futuri essent, uix ferenda praesumtio est; nisi forte et hoc dicatur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributos sub aliis sublimioribus et beatioribus. ut pro recte gestis praeposituris suis accipiant illam uitam beatam ac sublimiorem, de qua possint esse certissimi, cuius utique spe gaudentes possint non incongrue dici iam beati. ex quorum numero si diabolus cecidit cum sociis iniquitatis suae, simile est hoc ei, quod cadunt a iustitia fidei etiam homines simili superbia praeuaricati, uel se ipsos seducentes uel illi seductori consentientes. Sed adserant haec duo genera bonorum angelorum qui potuerint, unum supercaelestium, in quibus numqam fuit, qui cadendo diabolus factus est, alterum autem mundanorum, in quibus fuit; mihi autem. fateor, unde hoc secundum scripturas adseram, non interim occurrit, sed coartatus quaestione illa, qua quaeritur, utrum sui ca
Abbreviated transcription (Latin):
patientes. Qnͣtomagis g & ampliore mͦ beat᷑ erat
homo in paradyso ante peccatũ. quamuis incert̃
futuri sui casus:. qui spe ita gaudebat ꝓpt̾ p̃iniũ
futurȩ cõmutatiomis. ut nulla eẽt tͥbulatio eni
tolerandȩ patientiȩ militaret: qͣmuis enĩ ñ uana
p̃sumptione de incerto cert᷑ uelut stult̾. s spe non
infidelis. anteqͣm apprehendẽt ulã uitã uͥ certis¬
simus ipsus ȩternȩ uitȩ futurꝰ eẽt. posset erulta¬
re quemadmodum scriptũ ẽ. cum tremore & has:
exultatione multo abundanti in paradyso. qͣm
scĩ in his terris beat᷑ eẽ mͦ quodã inferiore. qͣm in u¬
la uita ȩterna scõꝵ suꝑ celestiumq angł̃oꝵ ñ tam̃
nullo. Bicere autem de aliquib angłis qͥd in sus
quodã genere beati ẽẽ poss int futurȩ suȩ iniqui¬
tatis. ⁊ dampnationis. uel certe ꝑpetue salutis
incerti quib nec spes sub eẽt qͦd aliqͣndo ⁊ ipsi

Expanded text:
patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat homo in paradiso ante peccatum, quamuis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium futurae commutationis, ut nulla esset tribulatio, cui tolerandae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto certus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae futurus esset, posset ere, quemadmodum scriptum est, cum tremore ; et hac exsultatione, multo abundantius in paradiso, quam sancti in his terris, beatus esse, modo quodam inferiore quam in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nullo. Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutis incerti, quibus nec spes subesset, quod aliquando et ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
homine oriri. Nam si futuri sui peccati presciꝰ erat. di¬
uneq uindicte. beatꝰ ẽẽ unde poterat: Ergo erat in
paradyso ñbeat᷑ sed enim ñ erat futuri peccati sui
prescius. Ergo ꝑ hanc ignorantiã aut euisdem bea¬
titudinis incertus. & quomͦ iam uere beat᷑ aut falsa¬
spe certus ñ scientia. & quomͦ non stult̾: Sedtam̃ ho¬
minis adhuc in corꝑe animali constituti. cui obedi¬
enter iuuenti dandum adhuc eẽt angloꝵ consortũ.
& mutatio corꝑis exanimali in spiritale. posstmꝰ i¬
telligere beatã uitã scđm quendã modũ: etiã si non
erat prescius futuri sui peccati. Neq enĩ & illi prescii
fuerunt quib apłs dic̃. Uos qui spiritales estis in¬
struite huiusmͦ in sp̃u lenitatis: intendens te ipsũ
ne ⁊ tu tempteris. Non absurdetam̃ nec imꝓbe dicim̃
beatos iam fuisse hoc ipso qͦd spiritales essent. ñ
corꝑe. s iusticia fidi: spe gaudentes. in tͥbulatione

Expanded text:
homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat dihomine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaeque uindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus. sed enim non erat futuri peccati sui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam uere beatspe certus, non scientia; et quomodo non stultus? 24. Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui obedienter viventi dandum adhuc esset Angelorum consortium, et mutatio corporis ex animali in spirituale, possumus intelligere beatam vitam secundum quemdam modum, etiamsi non erat praescius futuri sui peccati. Neque enim et illi praesciiit: uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in s\'piritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris; non absurde tamen nec inprobe dicimus beatos iam fuisse hoc ipso, quod spiritales essent non corpore, sed iustitia fidei, spe gaudentes, in tribulatione
Abbreviated transcription (Latin):
dampnat innocentes. An forte ex alio genere an¬
głorum fuit. quib ds̃ non dedit uł de se ipsis pre¬
scientiã futuroꝵ: Qui quonã mͦ beati possint esse
non uideo: quib incerta ẽ. ipsa sua beatitudo. Nã &
hoc quidã senserunt. ñ fuisse diabolum in illa subli¬
mi natura angłoꝵ quȩ suꝑcelestis ẽ. s ieoꝵ qui
aliqͣnto inferius inmundo facdi sunt. & ꝑ sua offi¬
cia distributi. Tales entm fortasse posset aliqͥd etiã
illicitum delectare: quam tamen delectationẽ si pec¬
care nollent lib̃o arbitrio cohiberent: sic̃ homo ma¬
xime ille primus qui peccati pȩnã nondũ habebat
inmenbris: qͣndoquidem & ipsa a scĩs uiris do sub¬
ditis ꝑ erꝰ grãm pietate suꝑatur. Porro ista questio
de beata uita. utrum eam quis qͣm iã habere dicend̃
sit cuius incertꝰ ẽ utrum secũ ꝑmansura sit an ei
miseria quandoq succedat potest & de ipso pͥmo

Expanded text:
damnat innocentes. an forte ex alio genere andamnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit, quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam et hoc quidam senserunt non fuisse diabolum in illa sublimi natura angelorum, quae supercaelestis est, sed in eorum, qui aliquanto inferius in mundo facti sunt et per sua officia distributi. tales enim fortasse posset aliquid etiam inlicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare nollent, libero arbitrio cohiberent, sicut homo, maxime ille primus, qui peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur. Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei miseria quandoque succedat, potest et de ipso primo
Abbreviated transcription (Latin):
tio gͦ homicida diabolus: qͥa ipse occidit hominẽ
pͥmtim ante quẽ nullus hominũ fuit. Inu̾itate
autẽ ñstetit:⁊ hoc abinitio ex quo ipse creatꝰ ẽ: qui
staret sistare uoluisset. Quomͦ enĩ duxisse uitam
beatã int̾ angłos beatos credi potest: qͥ futuri
rit. Neq enim scĩ angłi eternȩ suȩ uitȩ ac beati¬
tatis incerti sunt. Nam quomͦ beat. si incerti:
An dicemꝰ hoc d̃m diabolo reuelare noluisse eum
cũ adhuc esset angłs bonus. uł qͥd facturus uł qͥd
passurus esset: ceteris autem reuelasse qͦd essent in
eternum in eius ueritate mansuri: Qa si ita ẽ iã
non ideo equaliter beat᷑ immo iã nec plene beat᷑ fuit.
quandoquidem plene beati de sua beatitudine cer¬
tisuint. ut eam nullus ꝑturbet metus. Quo autẽ ma¬
lo merito ita discernebat᷑ a ceteris.ut ei ds̃ nec ea q̃
ad ipsum ꝑtinerent futura reuelaret: Nunqͥd ile
prius ultor. qͣm iste peccator: Absit. Neq enim ds̃

Expanded text:
tio ergo homicida diabolus. quia ipse occidit hominem tio ergo homicida diabolus. quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit et hoc ab initio. ex quo ipse creatus est. qui staret, si stare uoluisset. Quomodo enim duxisse uitam beatam inter beatos angelos credi potest, qui futuri rit. neque enim sancti angeli aeternae suae uitae ac beatitatis incerti sunt. nam quomodo beati, si incerti? an dicemus hoc deum diabolo reuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus. uel quid facturus uel quid passurus esset, ceteris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate mansuri? quod si ita est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito ita discernebatur a ceteris, ut ei deus nec ea, quae ad ipsum pertinerent, futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus
Abbreviated transcription (Latin):
minꝰ uoluerit disseremꝰ. Quando gͦ deiecerit suꝑbia
diabolum. ut naturã suã bonã praua uoluntate ꝑ¬
uerteret scriptura ñ dicit: ante tamen factũ fuisse.
& ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta
declarat. In ꝓmptu ẽ enim omnib hȩc intuentib
ñ ex inuidentia suꝑbiam nasci: s er suꝑbia potius
mnuidentiã. Non autem frustra putari potest. ab in¬
itio temporis diabolũ suꝑbia cecidisse: nec fuisse
ullum antea tempꝰ quo cũ angłis scĩs pacat᷑ iure¬
rit ⁊ beat᷑: s ab ipso pͥmordio creature a suo creato¬
re apostatasse: ut ulud qͦd dñs ait. ille homicida
erat ab untio & in ueritate ñ stetit utrumq abĩ¬
icio intelligamus: non solum qͦd homicida fuut
s etiam qͦd in ueritate ñ stetit. & homicida qͥdẽ
ab illo initio ex quo homo potuit occidi: ñ autẽ
potuit occidi anteqͣm esset qui occideret᷑. Ab ini¬

Expanded text:
minus uoluerit, disseremus. Quando ergo deiecerit superbia minus uoluerit, disseremus. Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari potest ab initio temporis diabolum superbia cecidisse nec fuisse ullum antea tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus, sed ab ipso exordio creaturae a suo creatore apostatasse, ut illud, quod dominus ait: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit. utrumque ab initio intellegamus. non solum quod homicida fuit. sed etiam quod in ueritate non stetit. et homicida quidem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi. antequam esset, qui occideretur. ab ini
Abbreviated transcription (Latin):
quislus. alt̾ turbulent᷑. alt̾ pacificꝰ. alt̃ sediciosꝰ.:
alt̃ ueritatem laudib errantium preferens alter
quoquomͦ laudis auidus: alt̃ amicalis. alter in¬
uidus: alt̃ hoc uolens ꝓximo qͦd sibi. alt̃ subiact
ꝓrimum sibi: alt̃ ꝓpt̃ ꝓximi utilitatem regens
primũ. alt̃ ꝓpt̃ suam: p̃cesserunt in angłis. alter
in bonis. & alt̾ in malis: & distinxerunt conditaᷤ
in genere humano ciuitates duas. sub ammira¬
bili ⁊ in effabili ꝓuidentia dĩ cuncta que creat
administrantis. & ordinantis: alteram iustoꝵ
alteram iniquoꝵ: quarũ etiam quadã dem ꝑali
commixtione pagitur scł̃m. donec ultimo iudi¬
cio separentur: & altera coniuncta anglis bonis in
rege suo uitam consequatur ȩternã: alt̾a coniunda
angłis malis. in ignẽ cum rege suo mittatur ȩt̾nũ.
De quib duab ciuitatib latiꝰ fortasse alio loco si do¬

Expanded text:
quillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, quillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam - praecesserunt in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas in genere humano ciuitates duas sub admirabili et ineffabili prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et ordinantis, alteram iustorum, alteram iniquorum. quarum etiam quadam . temporali conmixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio separentur, et altera coniuncta angelis bonis in rege suo uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum. de quibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco, si do
Abbreviated transcription (Latin):
cumã s ꝓpriam potestatem. Proinde ꝑuerso sui
amor priuat scã societate turgidum spm̃: eumq
coartat miseria iam ꝑ iniquitatem saciari cupi¬
entẽ. hinc alio loco cum dixisset. erunt enim
homines se ipsos amantes: continuo subiecit.
amatores pecuntȩ: ab illa generali auaricia curꝰ
suꝑbia caput ẽ. ad hanc specialem descendens q̃
ꝓpria hominũ ẽ. Neq enim essent etiã homineᷤᷤ
amatores pecuniȩ nͥ eo se putarent excellentioreᷤᷤ
quo ditiores. Cui morbo contraria cantas ñ que¬
rit quȩ sua su Nt:. id: non priuata excellentia le¬
tatur. Merito gͦ iñ inflatur. Hii duo amores quoꝵ
alter sc̃s ẽ. alter immundus: alter socialis. alter
priuatus: alt̾ commun utilitati consulens ꝓpt̃
suꝑnam societatem. alt̃ etiã rem communẽ in
potestatem ꝓpriam redigens ꝓpt̾ arrogantem do
minationem: alt̃ subdit᷑. alt̃ emulus dõ. alt̃ tͣn¬

Expanded text:
cuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui cuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores quo ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt, id est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam bditus, alter aemulus deo, alter tran
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑb ẽ. Merito initiũ omnis peccati suꝑbiã scͥpta
definiuit dicens. Initium omĩs peccat suꝑbia. Cui
testimouio ñ inconuenienter aptatur etiã uid̃
qd̃ apłs ait. Radix omnium maloꝵ ẽ. auaricia. si
auariciam generalem intelligamus qua quisq
appetit aliquid amplius qͣm oportet ꝓpter excel¬
lentiam suã & quendã ꝓprie rei amorem: cui sa¬
pienter nomen latina lingua indidit cũ appel¬
lauit priuatum: qͦd potius a detrimento quã
ab incremento dictum elucet. Omĩs enim pri¬
uatio minuit. Unde itaq uult eminere suꝑbia.
inde in angustias egestatemq contruditur. cũ
a communi ad ꝓprium dampnoso sui amore redi¬
gitur. Specialis ẽ autẽ auaricia. quȩ usitaciꝰ appel¬
latur amor pecuniȩ: euius nomine apłs ꝑ spẽm
telligi dicendo. radir omniũ maloꝵ ẽ. auaricia.
Hac eni ⁊ diabolus cecidit: qui utiq ñ amauit pe¬

Expanded text:
superbus est. Merito initium omnis peccati superbiam scriptura superbus est. Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem . cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatum, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde itaque uult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur. cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae. cuius nomine apostolus pertellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cedidit, qui utique non amauit pe
Abbreviated transcription (Latin):
iuptã atq ꝑu̾sã. S de istoꝵ dem̃tissimo eirore ali aͦ młtadiri¬
ius.: in hoc audem oꝑe querendum ẽ. scđ̾m sc̃am
scripturam qͥd de diabolo dicendum sit: primo
utrum abinitio ipsius mundi sua potestate de¬
lectatus abstiterit ab illa societate ⁊ caritate qua
beati sunt angłi qui fruuntur dõ: an aliquotẽ¬
pore inscõ cetu fuerit angłoꝵ. etiã ipse parit̃ ui¬
stus ⁊ pariter beat᷑. Nonnulli enim dicunt ipsũ
ei fuisse casum a suꝑmis sedib quod inuiderit ho¬
mini facto ad imaginem dĩ. Porro autem inui¬
dia sequitur suꝑbiã: non precedit. Non enĩ cau
bia. Cum gͥ suꝑbia sit amor excellentię ꝓpriȩ.
inuidia uͦ sit odium felicitatis aliene qͥd tinde
naseatur satis in promptu ẽ. Amando enĩ quisq
excellentiam suã uł parib inuidet qͦd ei coequen¬
tur. tł inferiorib ne sibi coequentur. ł suꝑiorib .ꝙ
eis ñ coeqtiet᷑. Suꝑbiendo gͥ inuidꝰ ñ iniudendo qͥsq

Expanded text:
issimo errore alias jam multa diximus. In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam Scripturam quid de diabolo dicendum sit. Primo utrum ab initio ipsius mundi, sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et charitate, qua beati sunt angeli qui fruuntur Deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter justus et pariter beatus. Nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inviderit homini facto ad imaginem Dei. Porro autem invidia sequitur superbiam, non praecedit. Non enim causbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, invidia vero sit odium felicitatis alienae, quid unde nascatur satis in promptu est: amando enim quisque excellentiam suam, vel paribus invidet, quod ei coaequentur; vel inferioreis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque
Abbreviated transcription (Latin):
in animal rationale mutari:repente.seducatur
in illã opinionem ridiculam ⁊ noxiã reuolutioniˢ
animarir̃: uł hominũ in bestias uel in homines be¬
stiarum. Sic gͦ locutus ẽ. serpens homini. sicut
asina in qua sedebat balaam locuta ẽ.homint. nͥ
qͦd ulud opꝰ fuit diabolicũ hoc euuangłicum. Ha¬
bent enim quedã boni & mali angłi oꝑa similia:
sic̃ moyses & magi pharaonis. Uerum in his etiã
bom angłi potentiores sunt: nec mali angłi etiã
talium oꝑum quicqͣm possunt. nͥ qͦd ꝑ bonos an¬
głos ꝑmiserit ds̃. ut distribuatur unicuiq scđm
cor eius. uel sed̃m grãm dĩ: utrumq iustȩ ac be¬
nigne ꝑaltitudinẽ diuitiarũ sapientiȩ & scien-¬

Expanded text:
in animal rationale repente mutari seducatur in animal rationale repente mutari seducatur in illam opinionem ridiculam et noxiam reuolutionis animarum uel hominum in bestias uel in homines bestiarum. sic ergo locutus est serpens homini, sicut asina, in qua sedebat Balaam, locuta est homini, nisi quod illud opus fuit diabolicum, hoc angelicum. habent enim quaedam boni et mali angeli opera similia sicut Moses et magi Pharaonis, uerum in his etiam boni angeli potentiores sunt. nec mali angeli etiam talium operum quicquam possunt, nisi quod per bonos angelos permiserit deus, ut retribuatur unicuique secundum cor eius uel secundum gratiam dei, utrumque iuste ac benigne per altitudinem diuitiarum sapientiae et scien
Abbreviated transcription (Latin):
sta conscnbi oporcebat. omĩs diabolicȩ temptatio¬
nis similitudo. qͦd apparebit cũ in serpentem pro¬
fern cȩpit diuina sententia. Proinde prudentissimꝰ
omnium bestiarum hoc ẽ. astutissimꝰ ita dictus est
serpens. ꝓpt̃ astutiã diaboli quȩ in illo ⁊ de illo age¬
bat dolum: quemadmodũ dr prudens uł asluta lin¬
gua qͣm prudens uł astut᷑ mouet ad aliqͥd prudent̃
astuteq suadendũ. Non enim ẽ. hȩc uis seu uirtus
menbri corꝑalis qͦd uocatur lingua:s utiq men¬
tis quȩ utitur ea. Ita etiam dictus ẽ. stilus mendar
scribarum. Neq enim mendacẽ ẽẽ ꝑtinet nͥ ad ui¬
uentem atq sentientem: s stilus mendax dictus ẽ.
qͦd ꝑ eum mendax mendacit oꝑetur: quemadmo¬
dum si & iste serpens mendat diceret᷑: qͦd eo diabolꝰ
tanqͣm stilo mendaciter uteretur.Hoc ideo cõmen¬
dandum putaui. ne quisqͣm existimans animan¬
tia rationis exptia humanũ habere intellectum.ł

Expanded text:
sta conscribi oportebat, omnis diabolicae temtatiosta conscribi oportebat, omnis diabolicae temtationis similitudo: quod apparebit, cum in serpentem proferri coeperit diuina sententia. Proinde prudentissimus omnium bestiarum, hoc est astutissimus, ita dictus est serpens propter astutiam diaboli, quae in illo et de illo agebat dolum: quemadmodum dicitur prudens uel astuta lingua, quam prudens uel astutus mouet ad aliquid prudenter astuteque suadendum; non enim est haec uis seu uirtus membri corporalis, quod uocatur lingua, sed utique mentis, quae utitur ea. ita etiam dictus est stilus mendax scribarum; neque enim esse mendacem pertinet nisi ad uiuentem atque sentientem; sed stilus mendax dictus est, quod per eum mendax mendaciter operetur, quemadmodum si et iste serpens mendax diceretur, quod eo diabolus tamquam stilo mendaciter uteretur. hoc ideo commendandum putaui, ne quisquam existimans animantia rationis expertia humanum habere intellectum uel
Abbreviated transcription (Latin):
adiabolica passione immunis audiret: Nam ⁊
qͦd putantur audire ⁊ intelligere serpentes u̾ba
marsoꝵ. ut eis incantantib ꝓsiliant plerumq
de latebris. etiã illic diabolica uis oꝑatur ad ag¬
noscendã ubiq ꝓuidentiam. qͣm rem cui res
naturali ordine subici at: & quid etiã uoluntati¬
b malis sapientissima potestate ꝑmittat: ut ħ
magis habeat usus serpentes moueri carmini¬
b hominũ qͣm ullũ aliud genꝰ animantiũ. etiã
hoc ñ parua testatio ẽ. naturã primitꝰ humanã
serpentis seductã ẽẽ colloquio. Gaudent enim de
mones hanc sͥ potestatem dari. ut ad incantatio¬
nem hominũ serpentes moueant: ut quolibet mͦ
fallant qͦs possunt. Hoc autẽ ꝑmittunt᷑ ad pͥmi
facti memoriam commendandã: qͦd sit eis quedã
cum hoc genere familiaritas. Porro ipsum pͥmũ
fac̾tum adhoc ꝑmissũ ẽ ut ꝑ naturã serpentis si¬
gnificaretur generi hominũ. cui erudiendo hȩc ge¬

Expanded text:
a diabolica passione immunis audiret. nam et a diabolica passione immunis audiret. nam et quod putantur audire et intellegere serpentes uerba Marsorum, ut eis incantantibus prosiliant plerumque de latebris, etiam illic diabolica uis operatur ad agnoscendum ubique prouidentiam, quam rem cui rei naturali ordine subiciat et quid etiam uoluntatibus malis sapientissima potestate permittat, at hoc magis habeat usus, serpentes moueri carminibus hominum quam ullum aliud genus animantium. etiam haec enim non parua testatio est naturam primitus humanam sermones hanc sibi potestatem dari, ut ad incantationem hominum serpentes moveant, ut quolibet modo fallant quos possunt: hoc autem permittuntur ad primi facti memoriam commendandam, quod sit eis quaedam cum hoc genere familiaritas. Porro ipsum primum factum ad hoc permissum est, ut per naturam serpentis significaretur generi hominum, cui erudiendo haec ge
Abbreviated transcription (Latin):
serpentem. Qͦd quidẽ si solo instinc̾tu occultiꝰ agei
sic̃ egit in iuda ut traderet xp̃m. posset efficere in
anima suꝑbo amore suȩ potestatis induct̾a: s sic̃
iam dixi temptandi uoluntatẽ habet diabolus. in
potestate autem nec ut faciat habet nec quomͦ fa¬
ciat. Quia ꝑmissus ẽ gͦ temptauit: & quomͦ ꝑmis¬
sus ẽ. ita temptauit. Cui autẽ generi hominum
ꝓdesset qͦd faciebat. neq sciebat. neq uolebat: &
eo ipso illudebatur ab angłis. Non itaq serpẽs
uerboꝵ sonos intelligebat qui ex illo fiebant ad
mulietem: neq enĩ conu̾sa credenda ẽ anima
eiꝰ in naturã rationalẽ. quandoquidẽ nec ipsi
homines quoꝵ rationalis natura ẽ. cũ demon
in eis loquitur ea passione cui exorcista requint᷑.
sciant quid loquant᷑: quantominus ille intellige¬
ret uerboꝵ sonos qͦs ꝑ eũ ⁊ exeo diabolus illo mͦ
faciebat. qͥ hominẽ loquentẽ ñ intelligeret. si eũ

Expanded text:
serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda, ut traderet Christum, posset eanima superbo amore suae potestatis inducta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet nec quomodo faciat. quia permissus est, ergo temtauit, et quomodo permissus est, ita temtauit. cui autem generi hominum prodesset quod faciebat, neque sciebat neque uolebat, et eo ipso inludebatur ab angelis. Non itaque serpens uerborum sonos intellegebat, qui ex illo fiebant ad mulierem. neque enim conuersa credenda est anima eius in naturam rationalem, quando quidem nec ipsi homines, quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione, cni exorcista requiritur, sciunt quid loquantur: quanto minus ille intellegeret uerborum sonos, quos per eum ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intellegeret, si eam
Abbreviated transcription (Latin):
scdm ea quȩ disseruimꝰ cũ de malis hominib si¬
militer quereremus: siue intelligatur. siue cre¬
datur. siue quid melius inueniri potest inuenia¬
tur. Ab illo gͦ cuius suꝑ omnia quȩ creauit sum¬
ma potestas ẽ ꝑ angłos scõs aquib illuditur dia¬
bolus. cum et de ipstus maliuolentia consulitur
ȩccłiȩ dĩ. non ẽ ꝑmissus temptare feminã nͥ ꝑ ser-¬
pentem: nec uirũ n ꝑ feminã. S in serpente ipse
locutꝰ ẽ. utens eo uelut organo. mouensq eius natu¬
ram eomͦ quo mouere ille ⁊ moueri illa potuitad
exprimendos uerboꝵ sonos: & signa corporalia ꝑ
quȩ mulier suadentis intelligeret uoluntatem. In
illa uͦ muliere qͥa illa rationalis creatura eiat. quȩ
motu suo posset uti ad uerba facienda ñ ipse locu¬
tus ẽ. s eius oꝑatio atq ꝑsuasio: qͣmuis occulto in¬
stinctu aduuaret interuis. qͦd extenus egerat ꝑ

Expanded text:
secundum ea, quae disseruimus. cum de malis hominibus sisecundum ea, quae disseruimus. cum de malis hominibus similiter quaereremus, siue intellegatur siue credatur siue quid melius inueniri potest inueniatur. Ab illo ergo, cuius super omnia, quae creauit, summa potestas est, per angelos sanctos, a quibus inluditur diabolus, cum et de ipsius maliuolentia consulitur ecclesiae dei, non est permissus temtare feminam nisi per serpentem nec uirum nisi per feminam. sed in serpente ipse locutus est utens eo uelut organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa corporalia, per quae mulier suadentis intellegeret uoluntatem. in ipsa uero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instinctu adiuuaret interius, quod exterius egerat per