comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pietatis ĩ pa& rante sanaret᷑: ñ multo sermone opus
eet̃ ad c̃iuincendũ que lib& uanȩ opinionis errorẽ
bis qͥrecte sentiunt & sensa ubis sufficientib ex¬
entiũ morb animoꝵ. qͦ irrationabiles motus suos
cĩã pꝰ rationẽ plene redditã. quanta homini ab
homine debet᷑ siue nimia cȩcitate qͦnec aꝑta cer¬
nunt᷑ siue obstinatissima ꝑuicatia qua& ea
quȩ cernunt᷑ ñ ferunt᷑ tanquã ipsã rationẽ ue¬
rititẽq defendunt: fit necessitas copiosius diceri¬
di plerũq res claras. uelut eas ñ spectantib ira¬
tuendas sed qͦdã mͦ tangendas palpantib & comi¬
uentib offeramus Et̃ tam̃ qͥs disceptandi finis
erit & lo quendi modus si respondendũ cẽ respori¬
dentib sẽꝑ existimemꝰ : nã quił ñ possunt intelli¬
gere quod dicit᷑. uł tã duris adũsitate iñtis.¬
ut & iã siintellexerint ñ obaudiant: respor¬

Expanded text:
pietatis inpetrante sanaretur, non multo sermone opus pietatis inpetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vane opinacionis errorem his, qui recte sentiunt et sensa uerbis sufficientibus exentium morbus animorum, quo inrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, siue nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, siue obstinatissima peruicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem ueritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, uelut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniuentibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existi- 25 memus? Nam qui uel non possunt intellegere quod dicitur, uel taut, etiamsi intellexerint, non obediant; respon
Abbreviated transcription (Latin):
uitȩ p̃sentis utilitatẽ. sed ꝓpt̃ eã quȩ pͦ mortẽ
futͥa ÷ colendos dõs. Quȩ nisi fallor questio
multo erit oꝑosior & subtiliore dispritatione
dignior: ut & contra philosophos inea diserat᷑.
ñ qͦs lib& sed qͥapđ illos excllentissima għia cla¬
ris. & nobcũ multa sentiunt. & de animȩ ĩmor¬
talitate. & qđ uerus ds̃ mundũ condiderit. & de
ꝓuidentia eiꝰ qͣ uniũs u quoͣ c̃didit regit: sedqm̃
cipsi in illis quȩ ẽtra nos sentiunt refellendis deeẽ
huic officio ñ debemꝰ: ut refutitis ĩpus ẽtradic¬
tionib ꝓuirib quas ds̃ imꝑtierit asseramus
cuntatẽ dĩ. uerãq pietatẽ & dĩ cultũ. inquo uno
ueracit᷑ sẽpit̾na beatitudo ꝓmitat᷑. Hic itaq
modus sit huꝰ uoluminis. ut de inceps disposita
abalio sumamꝰ exordio: Ex PLIC̃ LIG̃ PNIO
manȩ consuetudinis sensus ñ auderet ob¬
sistere. sed doctrinȩ salubri langͣorẽ suũ tanquã
medicinȩ subderet. donec diuino adiutorio fide

Expanded text:
uitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui aput illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae inmortali tate et quod Deus uerus mundum condiderit et de prouidentia eius, qua uniuersum qet ipsi in illis quae contra nos sentiunt, refellendi sunt; deesse huic officio non debemus: ut refutatis impiis contradictionibus pro uiribus, quas Deus impertiet, adseramus ciuitatem Dei ueramque pietatem et Dei cultum, in quo uno ueraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius uoluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio. LIBER II. mane consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrine salubri languorem suum tamquam medicine subderet, donec divino adiutorio fide
Abbreviated transcription (Latin):
cerider̃. cũ funestiorib eoꝵ corda cupidita
itaq dicere uistitui. quȩ mala ciuitas illa.
ꝑpessa sit aborigine sua: siue apud se
ipsã. siue inꝓuinciis sibi iã subditis Iuȩ
om̃ia xp̃ianę religioni tribuerent suã¬

Expanded text:
ceciderunt, cum funestioribus eorum corda cupiditatceciderunt, cum funestioribus eorum corda cupiditatitaque dicere institui, quae mala ciuitas illa perpessa sit ab origine sua siue aput se ipsam siue in prouinciis sibi iam subditis, quae omnia Christianae religioni tribuerent, s
Abbreviated transcription (Latin):
acq in discrete sepe accidunt: solent multos
mouere. ut ꝓ suscepti oꝑis necessitate dissolue¬
rẽ. aliquantũ ĩmoratusu. maxime ad ẽsolanx¬
das sc̃as feminas & pie castas. in qͥb aliqͥd ab
dolorẽ: siñ abstulit pudiciciȩ firmitatẽ: ne
pęniteat eas uite. qͦs ñ ÷ unde possit pęnit᷑ e
neqͥtiȩ. Deinde pauca dixi in eos qͥ xp̃ianos
adũsis illis reb affectos. & p̃cipue pudorẽ humi¬
liatarũ feminarũ quãuis castarũ atq scãrũ
ꝓt̾uitate impudentissima exagitant. cũsiñ
neqͥssimi & inreuerentissimi. longe ab eis ipsis
romanis degeneres. quoꝵ p̃clara multa lau¬
dant᷑ & litterarũ memoria celebrant᷑ ĩmo
illoꝵ głiȩ uchemt̃ adũsi. Romã quippe par¬
tã uet̾um auctãq laboꝵib focdiorẽ stantẽ
fecerant quã ruentẽ. qͣndo quidẽ in ruina
eius lapides & ligna. in istoꝵ aut̃ uita. om̃ia
ñ muroꝵ sed moꝵ munim̃ta atq ornam̃ta

Expanded text:
adque indiscrete saepe accidunt, solet multos adque indiscrete saepe accidunt, solet multos mouere ut pro suscepti operis necessitate dissoluerem, aliquantum inmoratus sum maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas, in quibus ab hostedolorem, etsi non abstulit pudicitiae firmitatem, ne paeniteat eas uitae, quas non est unde possit paenitere nequitiae. Deinde pauca dixi in eos, qui Christianos aduersis illis rebus adfectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamuis castarum adque sanctarum proteruitate inpudentissima exagitant, cum sint nequissimi et inreuerentissimi, longe ab eis ipsis Romanis degeneres, quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur, immo illorum gloriae uehementer aduersi. Romam quippe partam ueterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem, quando quidem in ruina eius lapides et ligna, in istorum autem uita omnia non murorum, sed morum munimenta adque ornamenta
Abbreviated transcription (Latin):
÷ Suꝑiore itaq libro cũ deciuitate dĩ dicere
instituissẽ. unde hoc uniũsũ opus illo adni¬
uante in manꝰ suptũ est: occurrit mͥ resisteꝵ¬
dũ eẽ pͥmitꝰ eis qͥ haec bella qͥb mundus ipse
conterit᷑. maximeq romanȩ urb fecentẽ
a barbaris uistationẽ xp̃ianȩ religioni
tribuuds. qua ꝓhibent᷑ nefandis sacrificiis
seruire demonib. cũ potiꝰ hoc deberent
amplissima loca barbari lib̾a p̾buerut̃s.
atq in multis famulatũ debitũ xp̃o. ñ solũ
uerũ sed&iã timore confictũ fichonor auer̃.
ut qđ in eis belli iure licuiss&. illicitũ sibieẽ
iudicareñ Inde incidit questio cur haec
diuina beneficia & ad ipios ingratosq per¬
uenerint: & cur illa itidẽ dura quȩ hosti¬
lit̃ facta s̃. pios cũ impiis parit̃ afflixerũ¬
Quĩ questionẽ ꝑmulti diffusã. in om̃ib enĩ
cotidianis ł di munerib ł hominũ cladib
quoꝵ utraq bene ac male uiuentib ꝑmixte

Expanded text:
 Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus, illo adjuvante, in manus sumptum est; occurrit mihi respondendum esse primitus eis qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae urbis recentem a Barbaris vastationem christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus: cum potius hoc deberent amplissima loca Barbari libera praebuerunt; atque in multis famulatum deditum Christo non solum verum, sed etiam timore confictum sic honoraverunt, ut quod in eos belli jure fieri licuisset, illicitum sibi esse judicarent. Inde incidit quaestio, cur haec divina beneficia etiam ad impios ingratosque pervenerint; et cur illa itidem dura, quae hostiliter facta sunt, pios cum impiis pariter afflixerQuam quaestionem per multa diffusam in omnibus enim cottidianis uel Dei muneribus uel hominum cladibus, quorum utraque bene ac male uiuentibus permixte
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ quȩdã dicendis adũsus cos qͥ romanȩ reipu¬
blicȩ clades in religionẽ nr̃am referunt qua
diis siuis sacrificare ꝓhibent᷑. Cõmemor andas
enĩ quȩ & quanta occurrere pot̾ unt. uł satiseẽ
uidebunt᷑ mala quȩ illa ciuitas ꝑtulit uł adeiꝰ

Expanded text:
m mihi dicenda sunt adversus eos, qui Romanae reipublicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda enim sunt quae et quanta occurrere potuerint, vel satis esse videbuntur, mala quae illa civitas pertulit, vel ad ejus
Abbreviated transcription (Latin):
cos abstuliss&: si auctoritati eoꝵ qͦs dõs puta¬
bart resistere auderet. qͦs t̾e noxios daemones
ñi telligebat: aut si intelligebat placandos
&iã ipse potius quã contẽpnendos existimabat:
ñdũ enĩ fuerat gentib declarata suꝑna

Expanded text:
cos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putacos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat. Nondum enim fuerat decla
Abbreviated transcription (Latin):
ut timore libido p̃meret᷑. libido p̃sa ñ luxu¬
riaret᷑: luxurias cohibita nec auaricia grassa¬
retur: Quib uitiis obseratis. ciuitati utilisurtꝰ
floreret & cresceret. eiq uirtuti libtas congrua
ꝑmaneret. hinc &iã erat & exhac ꝓuidentissi¬
ma patriȩ caritate ueniebat: qđ idẽ ipse ur̃
pontifex maximꝰ asenatu illiꝰ tẽporis qđ sepe
dicendũ ÷ electus sine ulla sententiarũ discre¬
pantia uir optimꝰ. caueã theatri senatũ cori¬
struere molientẽ. abhac dispositione & cupi¬
ditate compescuit: ꝑsuasitq oratione grauissi¬
ma negrȩcã luxuriã uirib patriȩ moribus
paterent᷑ obreꝑe. & aduirtutẽ labefactandã
eneruandãq romanã. ꝑegrinȩ c̃sentire neqͥ¬
tiȩ. Tantũq auctoritate ualuit: ut ub̵ eius
cõmota senatoria ꝓuidentia. &iã subsellia
qͥb achorĩ c̃gestis inludoꝵ spectaculo iãuti
ciuitas ceꝑat. deinceps ꝓhiberet apponi Iuan¬
to studio iste aburbe roma ludos ipsossceni¬

Expanded text:
ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec auaritia grassaretur; quibus uitiis obseratis ciuitati utilis uirtus floreret et cresceret eique uirtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac prouidentissima patriae caritate ueniebat, quod idem ipse uester pontifex maximus, a senatu illius temporis quod saepe dicendum est electus sine ulla sententiarum discrepantia uir optimus, caueam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate conpescuit persuasitque oratione grauissima, ne Graecam luxuriam uirilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad uirtutem labefactandam eneruandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate ualuit, ut uerbis eius commota senatoria prouidentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti ciuitas coeperat, deinceps prohiberet adponi. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaeni
Abbreviated transcription (Latin):
uati qui pro de siderus heminũ non du¬
na sedterrena docebant:
dõ hionichia su adere sẽdieit seddñ ut
qͥbus suadet. deo ad quisiti non homi¬
nib: ideantur. qua fidutia & constom¬
ter predicat. liberam habens conscien¬
tiam. qł homirib: placere neruult sed
deo: unde peccatorib: nomblandit᷑ ut
crescant : sed ad monet ut desmnant:
Siquis autẽ ignorat: ignor abit᷑: Recit.
qu quinescit dĩ esse que loquitur apos¬
tolus: & ipse adnõ ignordit indic iuditi¬
multis reprehendat & cͥorripiat. eo qđ
recesserał a traditione cius: tamen frs
hos uocat q̃i dicit ẽsaias ad plebem
dnĩ : Dicite his quinon recte ambulant
minis meis : Fr̃s nrĩ estis uos : Vt gͦ
consolet᷑ istos. post corractiones frs
illos uocat & ad emulationẽ ꝓphetiȩ
hortat᷑ ut assudua disputatione ex
planatione logis dunnȩ fierent struc¬
tiores. ut possent discere ꝑuersa sẽsse
pseudo apłoꝵ predicationes : Et loqui
lingins nolite ꝓhibere : Et hoc ꝓpter

Expanded text:
ati, qui pro desideriis hominum non divina, sed terrena docebant. Ideo hic nihil suum tradere se dicit, sed Domini; ut quibus suadet, Deo acquisiti non hominibus videantur: qua fiducia et constanter praedicat, liberam habens conscientiam; quia non hominibus placere vult, sed Deo. Unde peccatoribus non blanditur, ut crescant: sed admonet, ut desinant. Si quis autem ignorat, ignorabitur. Recte, quia qui nescit Domini esse, quae loquitur Apostolus, et ipse a Domimultis reprehendat et corripiat, eo quod recesserant a traditione ejus; tamen fratres eos vocat, quia dicit Esaias ad plebem Domini: Dicite iis qui non recte ambulant in viis meis: Fratres nostri estis vos . Ut ergo consolaretur istos post correptiones, fratres illos vocat; et ad aemulationem prophetiae hortatur, ut assidua disputatione et explanatione legis divinae fierent instructiores; ut possent discere perversas esse pseudoapostolorum praedicationes. Et loqui linguis nolite prohibere. Et hoc propter
Abbreviated transcription (Latin):
mulieres ineccłȩsia precepit . mͦ. ut qui¬
etȩ snt & uerecundiȩ ostendit . ut oꝑe
precium sit q uellantur: Sierĩ ima¬
godĩ uirest non femina. & inro subiec¬
tt est loge naturȩ. quanto magis in
ecłesia debent esse sub ioctȩ ꝓpter
reuerentiam cius quiillius legatus
est quietiã uericaput est: Hon enĩ
ꝑmittitur illis loqui : sed esse. insilen¬
cio sic̃ & lexx dicit: Iuid dicit lex
adirũ tuũ conuersio tua: & ipse
tui dominabitur : Lex hȩç specia¬
lis est : Hinc sarra cbim̃ uocabat
abraham uirũ suum : Ac ꝑ hoc insi¬
lentio iubet᷑ esse ne supra dicte
legis senitentia infirmet᷑: Cuuis
memor sarra iiro suo erat subieo¬
ta sic̃ dictũ est. quã insima caro
sit sed duab causis ibetur esse sub¬
iecta. quia & exuno est. & ꝑ ipsam
intrauit peccatũ: Si quid autẽ discere
uolunt domnuros suos interrogent :
Turpe estenĩ mulierib: inecclesia loqͥ:
Turpe est qr contra disciplinã est
ut indomodeiqui eas. subiectas uris

Expanded text:
it, modo ut quietae sint et verecundae ostendit: ut operae pretium sit, quia velantur . Si enim imago Dei vir est, non femina, et viro subjecta est lege naturae; quanto magis in Ecclesia debent esse subjectae propter reverentiam ejus, qui illius legatus est, qui etiam viri caput est! Non enim permittitur illis loqui, sed esse in silentio, sicut et Lex dicit. Quid dicit Lex? Ad virum tuum conversio tua, et ipse tui dominabitur. . Haec lex specialis est; hinc Sara dominum vocabat Abraham virum suum: ac per hoc in silentio jubentur esse; ne supradictae legis sententia infirmetur, cujus memor Sara, viro suo erat subjecta, sicut dictum est . Quamvis una caro sit, sed duabus ex causis jubetur esse subjecta; quia et ex viro est, et per ipsam intravit peccatum. Si quid autem discere volunt, domi viros suos interrogent; turpe est enim mulieribus in Ecclesia loqui. Turpe est, quia contra disciplinam est, ut in domo Dei, qui eas subjectas viris
Abbreviated transcription (Latin):
saluatore nr̃o do : qui dm̃s homines uult saluos feri.
& magntionẽ ueritattis uenire: Hȩx regula eccłastica

Expanded text:
utari nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire. Haec regula ecclesiastica
Abbreviated transcription (Latin):
corporis sumerent: ut tradentes aet̾na consequȩrent᷑
tẽ porilia: Sialu potestate ur̃a utũtur nonne magis nosia
tũ habent ergauos. facultatẽ habent accipiendi quanto
Sednos non sumus usi hac potestate sed om̃a toleramus
ne ꝙ in pedimentũ demus euuangłio xp̃q Diu occubatũ
ꝓdit sensum: Ostendit enĩ sumptus idõse nolle cũ liceret
acciꝑe: neuigor: euuangelicȩ auetoritatis torpes ceret
Peudo apł̃i enĩ peccantibus blandiebant᷑ uolentes acci¬
ꝑeilta ut non sibi uiderent᷑ peccare illi subieeti Sed qͥm̃
hȩc res contra euuangebuã erat disciplinã : Incnonuult
acciꝑe ut libere arguat: ne milloꝵ numero mueniati :
ut enĩ regulae ap̃ianȩuis maneret lerta feeit qͣua illip

Expanded text:
corporis sumerent; ut tradentes aeterna, consequerentur corporis sumerent; ut tradentes aeterna, consequerentur temporalia. Si alii potestate vestra utuntur, nonne magis nos? Sem affectum habent erga vos, facultatem habent accipiendi, quantoSed non sumus usi hac potestate; omnia vero toleramus, ne quod impedimentum demus Evangelio Christi. Diu occultatum prodidit sensum; ostendit enim sumptus ideo se nolle, cum liceret, accipere, ne vigor evangelicae auctoritatis torpesceret. Pseudoapostoli enim peccantibus blandiebantur, volentes accipere; ita ut non sibi viderentur peccare illis subjecti: sed quoniam haec res contra evangelicam erat disciplinam, hic non vult accipere; ut libere arguat, ne in illorum numero inveniatur. Ut enim regulae christianae jus maneret, licita illi
Abbreviated transcription (Latin):
an & lex eadẽ dic̃ : Concordare docuit supra¬
dicta testimonia docum̃tis diui nis. ut ostendat
non sine causa utiq: nollese ab aliis sumptus
acciꝑe quando tot excẽplis osten dit & dandũ
& accipiendũ eẽ : In lege enĩ seriptũ ẽ non alligabas
os boru trituranti : Nũquid debubus cura est dõs
interim paucis hoc ab soluamus. iniona erã ꝓpheta
scriptũ est ñ parcam ciuitati in qua habitant plus quã
phus homines inquit & iumentt saluabis : Quo mͦdo
gͦ. ds̃non curat debobus & pec coribus.& sechoncurat
debabus & pec coribus ꝓpt̃ hec ipsa. sed ꝓpt̃nos quoꝵ
causa sunt facta : Idõ nobiscurat non deillis : Aut poti¬
us inquid ꝓpt̃ nos dic̃ : Popt̃ nos autẽ soriptũ est: ł enĩ¬
qr hac spe laboratur rit fructus capratur: Sinos uobis
spirititlia seminauimus magnũ ẽ sinos ur̃a carnala
metams ÷ non dic̃ magnũ neq: par eẽ si euuan gelitam¬
tes regnũdĩ & celestibus cibo accłã saginantes. alim̃ta

Expanded text:
 Lex eadem non dicit? Concordare docuit supradicta testimonia documentis divinis; ut ostendat non sine causa utique nolle se ab illis sumptus accipere, quando tot exemplis ostendit et dandum et accipiendum esse. In Lege enim scriptum est: Non alligabis os bovis triturantis. Numquid de bobus cura est Deo? Interim paucis hoc absolvamus; in Jona enim propheta scriptum est: Non parcam civitati, in qua habitant plusquam cphus: Homines et jumenta, inquit, salvabis . Quomodo ergo Deus non curat de bobus et pecoribus? Sed non curat de bobus et pecoribus propter haec ipsa, sed propter nos, quorum causa sunt facta; ideo de nobis curat, non de illis. Aut potius, inquit, propter nos dicit: propter nos enim scriptum est. Pequia hac spe laboratur, ut fructus capiatur. Si nos vobis spiritalia seminavimus, magnum est, si nos vestra carnalia metamus? Non dicit magnum, neque par esse, si evangelizantes regnum Dei, et coelesti cibo Ecclesiam saginantes, alimenta
Abbreviated transcription (Latin):
qeuotione contra adũsanos: ut eadem de illis au¬
diat absens quȩ uidit p̃sens. Ut in nullo pauentes
minas aut terrores aduerstrioꝵ custodiant fidem:
scientes quia eis qui ꝓ xp̃o tribulantur
ad salutem proficit: illis uero qui tribulant
adꝑditionem: Et ideo quia adeo donatũ¬
uob est ꝓxꝑo. Non solum ut ineum credatis.
sedut &iam ꝓillo patiamini: Idẽ certam̃
habentes quale & uidistis in me : & nunc
audistis deme Quãq dĩ gram extollat in omib

Expanded text:
devotione contra adversarios, ut eadem audiat de ildevotione contra adversarios, ut eadem audiat de illis absens, quae vidit et praesens; ut in nullo paventes minas aut terrores adversariorum, custodiant fidem, scientes quia eis qui pro Christo tribulantur, ad salutem proficit: illis vero qui tribulant, ad perditionem. Et hoc a Deo donatuum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini, idem certamen habentes, quale et vidistis in me, et nunc auditis de me. Quamquam Dei gratiam extollat in omnibu
Abbreviated transcription (Latin):
Ecrem̃tũ eim faciens scientiae: & plemꝰ fundant᷑ infide:
uantũ affectum habuit circa credentes. ut hoc
qđ multo melius sibi esse dicit non eligat : sed
hoc uelit qđ expediat multis. Certus e&iã dño
Iuis non paradisi suꝑioris desiderio. omia hȩc. post po¬
ner&.Quis non uerboꝵ archanoꝵ memor hũmana gdociuia
de uitaret: quis non post tanta exitia eligeret
requiem: sed quia caritatẽ om̃ibus ante posuit. hoc
secutꝰ ẽ. qđ ꝓficer& fr̃ibus: Tantũ dignȩ ȩuuangło xp̃i
conũ samin: Dignã conũsationẽ uult eos exibe disci¬
plinȩ dominicȩ: ut non peniteat eũ uoliusse remanere
icãrne: Ot siuie conuenero & uidero uos. siue absens
audiã deuobis qđ estis inuno sp̃u. unanimes parit̃
cum fide euuangui certantes. & non pauescentes in quoꝗ
ab aduersarus quȩ est illis ostertitio interitus:
uob̾ aut̃ salutis: Gnanimes uult eos. eẽ. infide. &

Expanded text:
Crementum enim faciunt scientiae, et plenius fundantur in fide. Crementum enim faciunt scientiae, et plenius fundantur in fide. Quantum affectum habuit circa credentes, ut hoc quod multo melius sibi esse dicit, non eligat: sed hoc velit, quod expediat multis, certus etiam Domino sentem? quis non paradisi superioris desiderio omnia haec postponeret? quis non verborum arcanorum memor humana eloquia devitaret? quis non post tanta exitia eligeret requiem? Sed quia charitatem omnibus anteposuit, hoc secutus est, quod proficeret fratribus. Tantum digne Evangelio Christi conversamini. Dignam conversationem vult eos exhibere disciplinae Dominicae; ut non poeniteat eum voluisse remanere in carne. Ut sive cum venero et videro vos, sive absens audiam de vobis quod stetis in uno spiritu, unanimes, pariter cum fide Evangelii certantes, et non pavescentes in quoquam ab adversariis, quae est illis ostentatio interitus, vobis autem salutis. Unanimes vult eos esse in fide et
Abbreviated transcription (Latin):
Sic ergo uiuere inxepo hic mihi fructꝰ oꝑis est.
& quid eligã ignoro. Coartor aut̃ uhis
duobus. desideriũ habens dissolui & cũ xp̃o. eẽ:
multo enĩ melius est. remanere aut̾ in carne: ualde
necessarum ꝓpt̾ uos Et hoc certũ habens: scio
quia manebo & ꝓmanebo. om̃ibus uob̾ in ur̃m ꝓ¬
fectum & gaudium fidei: ut gła ur̃a habund&ꝵ¬
in xpm ꝑ meũ aduentũ iterum aduos: Manifes¬
tum est qđ dicit. quia si in carne positꝰ non otiosum
est qđ uiuit: hab& enĩ fructu oꝑis sui: Quid eligã
inquid nescio: Duabus enim ex causis urguetur.
Habet enim desideriũ. ex cede & cũ xp̃o esse
mułto ͤ ȩstimans: ut iam p̃sens sit apud deumst ex¬
optatis & ꝓmissis fruatur: In carne uero ut sit
adhuc necessariũ dicit : ꝓpt̾ instructionẽ credentiũ.
certũ tam̃ hoc scire se ꝓtestatur. quia manebit in
çarne ad ꝓfectũ fidelium: ut gła eoꝵ habund& iN
dño. ꝓfitiens ad laudem aplicũiterũ uidint eum

Expanded text:
Si ergo vivere in carne, hic mihi fructus est operis: et quid eligam ignoro. Coarctor autem in his duobus, desiderium habens dissolvi, et cum Christo esse, multo enim melius: remanere autem in carne valde necessarium propter vos. Et hoc certum habens, scio quia manebo et permanebo omnibus vobis in vestrum profectum et gaudium fidei; ut gloria vestra abund per meum adventum iterum ad vos. Manifestum est quod dicit, quia si in carne positus non otiosum est, quod vivit; habet enim fructum operis sui. Quid eligam, inquit, ignoro. Duabus enim ex causis urgetur; habet enim desiderium excedere, et cum Christo esse multo melius aestimans; ut jam praesens sit apud Deum, ut exoptatis et promissis fruatur; in carne vero ut sit adhuc, necessarium dicit propter instructionem credentium. certum tamen hoc scire se protestatur, quia manebit in carne ad profectum fidelium; ut gloria eorum abundet in Domino, proficiens ad laudem Apostoli, cum iterum viderint eum.
Abbreviated transcription (Latin):
sed parit lites & rũpit caritatẽ.: Quȩ enĩ potest
ee. plebs inqua uasa aurȩa & argentea tantũ
sint. non & linca & flictiliaꝰ seddꝰ possunt
exercitio boni: inmutata fieri aurea & argen¬
tea: quia non nat̾e uicuũ est sed uolintatis:
Hoc enim sentite in uobis: qđ & in xp̃o iħu.¬
esse se aequalem deo. Xp̃c elĩ semꝑ inforna

Expanded text:
sed parit lites, et rumpit charitatem. Quae enim potest sed parit lites, et rumpit charitatem. Quae enim potest esse plebs, in qua vasa aurea est argentea tantum sint, non et lignea et fictilia? Sed possunt exercitio boni immutata fieri aurea et argentea; quia non naturae vitium est, sed voluntatis. Hoc enim sentite in vobis, quod et iesse
Abbreviated transcription (Latin):
doctoris sur om̃i confidentia certent adtri
idem sapientaͥs. eandẽ caritatẽ
habentes. unanimes. unũ sentientes
aliũ aliud existimantes suꝑioi ẽ sibi: non quȩ
sua sunt unus quisq contemplantes. sed quȩ
alioꝵ sunt. Hoc dicit: quia si est uerã
pore nouo: si aliqua sunt uiscera. iđ si in anmmo
uro sum: sicut & uos in meo. Simiserationes.
hoc est saffectꝰ pietatis in amorem est: implete
gaudũ meũ Haec quȩ numerattunc uerba pro¬
banda significat: si ista quȩ subt̾ mandat
fuerint seruata: ut unanimes sint. & spũ humiles.
non se iuicem ꝓuocantes: sed incaritate gaudentes.
ut gaudiũ plenũ sit in cis apłi. Sic ergo eos
constringit: ut si hȩc custodierint: nec incętis
ꝓbati uideantur : Ot quia in aliis nolunt̾ se in ꝑ¬
batos uideri : ista quoq seruent. ut ꝑfecti sur.
Sine dubio enĩ erant int̾ eos dissentientes & inquieti:
& qui in ani glae student: contende & uincere uo¬
lentes cũ atrocitate animi: ubi p̃miũ non est:

Expanded text:
doctoris sui, omni confidentia certent ad triidem sapientes, eamdem charitatem habentes, unanimes, unum sentientes,alius alium existimantes superiorem sibi: non quae sua sunt unusquisque contemplantes, sed quae aliorum sunt. Hoc dicit, quia si est vera pore novo, si qua sunt viscera, id est, si in animo vestro sum, sicut et vos in meo, si miserationes, hoc est, si affectus pietatis in amore est, implete gaudium meum. Haec quae enumerat, tunc vera probanda significat, si ista quae subter mandat, fuerint servata; ut unanimes sint, et spiritu humiles, non se invicem provocantes, sed in charitate gaudentes; ut gaudium Apostoli plenum sit in eis. Sic ergo eos constringit, ut si haec non custodierint, nec in caeteris probati videantur; ut quia in aliis nolunt se improbatos videri, ista quoque servent, ut perfecti sint. Sine dubio enim erant inter eos dissentientes et inquieti, et qui inani gloriae studerent, contendere et vincere volentes cum animi atrocitate, ubi praemium non est:
Abbreviated transcription (Latin):
mones nisi eos quos fallendo deceperint possidere
non possunt sic & homines principes non sane
iusti sed daemoniũ similes. eaquae uana eẽ nouer̃
religionis nomine popłis tamquã uera suadebant.
homodo eos cuuli socetate uelut aptius alligantes.
quo similiter subditos possiderent. Quis aut̃ infirmmꝰ
& indoccus euaderet simul fallaces & principes
& auccor. quia solus est uerus ds̃. ipse dat regna t̾rae-¬
na & bonis & malis. netq hoc temere & quasi fortuicu
quia ds̃ est non fortuna. sed prerum ordine ac cẽpoꝵ
occulto nobis nocissimo sibi. Cui tam̃ ordini tẽporũ
non subditus seruit: sed eum ipse tamquã dñs regit
moderatorq disponit: felicitatẽ uero nondat
nisi bonis. Hanc enĩ possunt & non habere & habe
Ideo regna terrena & bonis
ab illo dantur & malis. ne eius cultores adhuc in pro¬
uectu animi paruuli haec ab eo munera quasi magnũ
aliquid concupiscant: & hoc est sacramencũ ueteris

Expanded text:
mones nisi eos, quos fallendo deceperint, possidere mones nisi eos, quos fallendo deceperint, possidere non possunt, sic et homines principes, non sane iusti, sed daemonum similes, ea, quae uana esse nouerant, religionis nomine populis tamquam uera suadebant, hoc modo eos ciuili societati uelut aptius adligantes, quo similiter subditos possiderent. Quis autem infirmus et indoctus euaderet simul fallaces et principes et dator, quia solus est uerus Deus, ipse dat regna terrena et bonis et malis, neque hoc temere et quasi fortuito, quia Deus est, non fortuna, sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis, notissimo sibi; cui tamen ordini temporum non subditus seruit, sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit; felicitatem uero non dat nisi bonis. Hanc enim possunt et non habere et habeideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis, ne eius cultores adhuc parvuli in provectu animi haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Et hoc est sacramentum veteris
Abbreviated transcription (Latin):
potius incõmutabilem quae ipsam quoq animam
condidis set dm̃ uerum eẽ sentiret. Haec cum ita
sint. quaecũq tales uiri insius licteris multoꝵ deorũ
ludibria posuer: confiteri ea potius occulta di uolun¬
tate cõpulsi sunt quam ꝑ suadere conatr. Siqua igit᷑
anobis inde testimonia ꝓferunt᷑ : ad eos redargu¬
endos proferuntur qui nolunt aduertere dequante
& quam maligna daemonũ pocestate nos liber&
singulare sacrificium tam sc̃i sanguinis fusi. & do¬
deoꝵ magis ad poctas quam adphysicos fuisse
populos inclinatos: & ideo & sexum & generationes
deorum maiores suos id est ueteres credidisse ro¬
manos. & eoꝵ constitusse coniugia. Iuod utiq
non aliam obcausam factum uidetur: nisi quia
hominũ uelut prudentiũ & sapientiũ negotium
fuit popłm inreligionibus fallere. & meo ipso
non solum colere sed imitari etiã daemones quib:
maxima est fallend cupiditas. Sicut enim dae¬

Expanded text:
potius incommutabilem, quae ipsam quoque animam potius incommutabilem, quae ipsam quoque animam condidisset, Deum uerum esse sentiret. Haec cum ita sint, quaecumque tales uiri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt, confiteri ea potius occulta Dei uoluntate conpulsi sunt quam persuadere conati. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur, ad eos redarguendos proferuntur, qui nolunt aduertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et dodeorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos,. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos, id est ueteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Quod utique non aliam ob causam factum uidetur, nisi quia hominum uelut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere, et in eo ipso non solum colere sed imitari etiam daemones, quibus maxima est fallendi cupiditas. Sicut enim dae
Abbreviated transcription (Latin):
septuaginta deos sine simulacro coluisse. Quod si
adhuc inquit mansiss& castius di obseruarentur.
Cui sententiae suae testem adhibet inter cȩtera etiã
gentem iudaeam: nec dubitat eum locum ita conclu¬
dere. ut dicat. qui primi simulaert deoꝵ popłis posuer̃
eos ciuitatibus suis & metum dempsisse &errorem
ad didisse. prudenter existimans deos facile posse
insimulacroꝵ stoliditate contemni. Quod uero non
ait crrorem tradiderunt sed ad diderunt: iam utiq
fuisse etiam sine simulacris uult intelligi errorem:
Qua propter cum solos dicit aduercisse quid ess& ds̃
qui eum crederent animam mundum gubernantẽ.
castiusq existimat sine simulacris obseruari reli¬
gionem: quis non uideat quantum propinquauerit
ueritati : Sienim aliquid contra uetustatem tanti
posset erroris: profecto unum dm̃ a quo mundum
crederet gubnari & sine simulacro colendum esse
censeret. atq intam proximo inuentus facile fortasse
de animae mutabilitate cõmoneretur ut naturam

Expanded text:
septuaginta deos sine simulacro coluisse. <Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam; nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat, qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos ciuitatibus suis et metum demsisse et errorem addidisse, prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod uero non ait \'errorem tradiderunt\', sed \'addiderunt\', iam utique fuisse etiam sine simulacris uult intellegi errorem. Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid esset Deus, qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque existimat sine simulacris obseruari religionem, quis non uideat quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem tanti posset erroris, profecto et unum Deum, a quo mundum crederet gubernari, et sine simulacro colendum esse censeret; adque in tam proximo inuentus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur, ut naturam
Abbreviated transcription (Latin):
coeꝑat ꝓbari: Ito hoc idõ teste cũ lȩticia ani¬
abeis. iđ ab apło & qͥerant cũ eobonã uoluntatẽ
eẽ. chorinthiorũ inem̃ dandis uitiis . Ac ꝑhoc re-
sed alacer factꝰ. ẽ. qͥa ñ alit inuenerat tĩtꝰ quã
audierat abeis. Sed quẽ ad modũ om̃i uob
inueritate locuti sumꝰ : ita & głatio nr̃a apđ
titũ ueritas facta .ẽ. Exultans in sp̃u hȩc
scribit a płs. sic gaudens inis ut efficatiã eorũ
reptione dũ taxat. Ueritas enĩ arguentis in
eo ipsõtunc uidet᷑. eẽ. manifesta sii qͥ argu¬
unt᷑ incipient em̃dare sẽ. Dũ enĩ correpti in-¬
mutant᷑ testimoniũ ꝑibent arguenti . Etuis¬
cera illiꝰ habundantiꝰ in uob̃ s̃. Animũ & af¬
fectũ titi dic̃. eẽ. meis. qͥauidit ꝓfectũ illorũ.
om̃ĩũ ur̃m oboedientiã quomͦ cũtimore &tre.¬
more excepistis illũ. Scientes chorinthii ab
fuerant correpti t̃ritis. in aduentu ciꝰ. Et qͥa

Expanded text:
coeperat approbari, Tito hoc idoneo teste cum laetitia anicoeperat approbari, Tito hoc idoneo teste cum laetitia aniest, ab Apostolo, et qui erant cum eo, bonam voluntatem esse Corinthiorum in emendandis vitiis; ac per hoc regrsed alacer factus est; quia non aliter invenerat Titus, quam audierat ab eis. Sed quemadmodum omnia vobis in veritate locuti sumus, ita et gloriatio nostra apud Titum veritas facta est. Exsultans in spiritu haec scribit Apostolus, sic gaudens in his; ut efficaciam eorum reptione dumtaxat. Veritas enim arguentis in eo ipso tunc videtur esse manifesta, si ii qui arguuntur, incipiant emendare se; dum enim correpti immutantur, testimonium perhibent arguenti. Et viscera illius abundantius in vobis sunt. Animum et affectum Titi dicit esse in eis; quia vidit profectum illorum; omnium vestri obedientiam, quomodo cum timore et tremore exce pistis illum. Scientes Corinthii ab fuerant correpti, territi sunt in adventu ejus. Et quia
Abbreviated transcription (Latin):
& in uno contumeliã. aut fraudẽ paciente:
multi s̃: qͥ indigert᷑ Quia si patit᷑ aliqͥd unũ
menbr̃u : compatiunt᷑ om̃ia m̃bra. Sedut
manifestaret᷑ sollicitudo nr̃a quã ꝓ uob̾ ha-¬
bemꝰ corã dõ Emendando iniustos & pollutos
scificando & ecđȩ re conciliando totiꝰ popłi
sollicitudinẽ sẽ hab̵e demonstrat. scđm quȩ sup᷑
memoraui. Idõ & consolationẽ accepimꝰ. Accepis
se ac ꝑhoc dare dic̃ consolationẽ: accipitaut̃
cũ didic̃ corrigere uł le quos arguebat ut ꝑpe-
nitentis se reformarent : Dat aut̃ dũ eosre¬
uocat ad eccłam. nedi ucontris tati desperares
desc̃ & ad publicã & funestã uitã decdlinarent.
In consolatione aũt nr̃t magis magisq: gauisi sãdi
gere consolationẽ accipit. R tito aut ad discers
quia dolorẽ paterent᷑ erroris sui aetusẽ. in con¬
solatione: gaudio repletꝰ qͥa uoluntasegrũ in oꝑe

Expanded text:
 in uno contumeliam aut fraudem patiente,  in uno contumeliam aut fraudem patiente, multi sunt, qui indignentur; quia si patitur aliquid unum membrum, compatiuntur omnia membra. Sed ut manifestaretur sollicitudo nostra, quam pro vobis habemus coram Deo. Emendando injustos, et pollutos sanctificando, et Ecclesiae reconciliando, totius populi sollicitudinem se habere demonstrat, secundum quod supra memoravi. Ideo et consolationem accepimus. Accepisse se, ac per hoc et dare dicit consolationem. Accepit autem, cum didicit corrigere se velle, quos arguebat, ut per poenitentiam se reformarent: dat autem, dum eos revocat ad Ecclesiam; ne diu contristati desperarent de se, et ad publicam et funestam vitam declinarent. In consolatione autem nostra, magis magisque gavisi sumus gere, consolationem accepit. A Tito autem addiscens quia dolorem paterentur erroris sui, auctus est in consolatione, gaudio repletus; quia voluntas eorum in opere
Abbreviated transcription (Latin):
nob sollicitũ dinẽ. Uerũ .ẽ. qͥai
qͥ penit& sollicitꝰ ẽ: ne de nuo pecc&. Sed
exłationẽ . Recte quia penitentia ñ hab&
excusationẽ. sed confessionẽ: sed timorẽ.
Ostendit timorẽ inpeccato qͥdelicti causã ue.¬
niã postulat. Sed desideriũ. Desiderã
reformari se. qͥse scit factũ. ꝑpeccatũ defor¬
mẽ. Sed emulationẽ:. Telũ incipit patibo¬
norũ oꝑũ ꝑficiendorũ qͥ intellegit proseaẽ.
qđ corri pit᷑. Sed uindictã. Necesse .ẽ. ut qͥs
uindic& eũ ciuiꝰ ergasẽ sentit affectũ : & insepsũ
uindicat qͥsẽ causa delictia Efligit. inom̃ib eas¬
tos uos exibuistis : eẽ. negotio: Quando omia quȩ
adͥ ꝓfectũ melioris sp̾ei ꝑtinent meditari uide
Telũ habentes apłi & pceptoris sui in am̃ib officuis
humanȩ conũ sitionis duce fide ꝓbos se uideri
serat. Nec non etiã hos tangit: quos iniurias
in capite epłȩ memorat ubi dic̃. Siciui aliqͥd
donastis: & ego Ostendit enĩ ñ magis horum

Expanded text:
sollicitudinem. Verum est quia qui poenitet, sollicitus est, ne denuo peccet. Sed excusationem. Recte, quia poenitentia non habet excusationem, sed confessionem. Sed timorem. Ostendit timorem in peccatore, qui delicti causa veniam postulat. Sed desiderium. Desiderat reformari se, qui se scit factum per peccatum deformem. Sed aemulationem. Zelum incipit pati bonorum operum perficiendorum, qui intelligit pro se esse, quod corripitur. Sed vindictam. Necesse est ut quis vindicet eum, cujus erga se sentit affectum: et in seipsum vindicat, qui se causa delicti affligit. In omnibus castos vos exhibuistis esse in eo negotio. Quando omnia quae ad profectum melioris spei pertinent, meditati videntur, zelum habentes Apostoli et praeceptoris sui in omnibus officiis humanae conversationis, duce fide, probos se videri serat: nec non etiam hos tangit, quos injuria in capite epistolae memorat, ubi dicit: Si cui aliquid donastis, et ego . Ostendit enim non magis horum
Abbreviated transcription (Latin):
coranatione iuiriliũ pudendoꝵ. mercede stuprorũ.
sectione menbroꝵ. abscisione genitaliũ. consecra¬
tione molliũ. festis impurorũ bscenoꝵq ludoꝵ.
unũ uerũ dm̃ id est om̃is animȩ corporisq: creato¬
rem colere sequisq contendat: non ideo peccat
quia non est colendus quẽ colit. sed quia colendum
non ut colendus ẽ colit: Qui uͦ & rebus talibus
idest turpibus & scelestis. & non uerũ dm̃ iđ animȩ
corporisq factorẽ. sed creaturam quãuis nonuitiosã
Icolit. siue illa sit amima. siue corpꝰ. siue anima simul
& corpꝰ: ispectat indm̃ quod & proipso colit qđ
non eipse. & talibis rebus colit qualib nec ipse
colendus est. nec non ipse sedhi quonãmͦ. idest quã
turpit̃ nefarieq coluerint. in promptu est:
Quid aut̃ uł quos coluerint eẽcobscurũ: niñ eorũ tes¬
taretur historia. ea ipsa quȩ foeda & turpia con¬

Expanded text:
coronatione uirilium pudendorum, mercede stuprorum, coronatione uirilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis inpurorum obscenorumque ludorum unum uerum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat: non ideo peccat, quia non est colendus quem colit, sed quia colendum non ut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit anima siue corpus siue anima simul et corpus. bis peccat in Deum, quod et pro ipso colit, quod non est ipse, et talibus rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos coluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia con
Abbreviated transcription (Latin):
naturãq corporea uł &iam inuisibilẽ tamen
mutabilẽ. potuisse reuocari : quod nullo mͦ est
uerus dr̃. Hoc aut̃ si saltem religiositati con¬
grius significationib ager&ur : ess& quidem
cdolendũ non his uerum dm̃ annuntiari atq p̃¬
dicari. tam̃ aliquomodo ferendũ tã foeda &
turpia non fieri nec iuberi. At nunc cũ ꝓuero
dõ. quo solo anima se in habitante fit felix
nefas sit colere aut corpus aut animã
quanto magis nefariũ ẽ ista sic colere. ut
nec salutõ nec dec humanũ corp̾ aut anima colentis opti¬
neat: quã obrẽ sitẽplo sacerdote sacrificio qđ
uero dõ debet᷑ colatur aliquod elem̃tũ mundiaił
creatꝰ aliqui sp̃s. &iã si non inmundus & malus: non
idõ malũ ẽ quia illa mala sunt quib colit̾. seel quia
illa talia sunt quib solus ille colendus sit cui talis
cultus seruitusq debur: Siaut̃ soliditate uł
mons truositate simula crt& sacrificuis homicidioꝵ.

Expanded text:
naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque praedicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi; at nunc cum pro Deo uero, quo solo anima se inhabitante fit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam, quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! Quam ob rem si templo sacerdote sacrificio, quod uero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi uel creatus aliquis spiritus, etiamsi non inmundus et malus: non ideo malum est, quia illa mala sunt, quibus colitur, sed quia illa talia sunt, quibus ille solus colendus sit, cui talis cultus seruitusque debetur. Si autem stoliditate uel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum,
Abbreviated transcription (Latin):
uera religione confisus. non tamꝗ dm̃ suũ ad or&
mundũ. sed tãꝗ opus dĩ propt̃ dm̃ laud& mundũ
& mundanis sordibus expiatos mundus ꝑueniat
ad dm̃ qui condidit mundũ: Istos deos selectos¬
uidemꝰ quidẽ clariꝰ innotuisse quã ceteros: non
tam̃ ut eoꝵ illustrarent᷑ merita. sed ne occul¬
tarent᷑ obprobria: unde eos magis homines fu¬
isse credibile est. sicut nonsolũ po& icȩ litterȩ
uerum &iam historicȩ tradider̃: Nam quod
uirgłs ait primꝰ ab ghereo uenit saturnus
olimpo arma iouis fugiens & regnis exul
a demptis. & quȩ ad hanc remꝑtinentia con¬
secunt᷑. totam de hoc euemerus pandit histo¬
riam. quã ennius inlatinũ uertit eloquium.
Non ineo nũhi placuit immorari.:sipsas phnisolo¬
gias cũ considero. quib docti & acuti homines
has res humanas conant᷑ uertere in res diuinas.
Nihil uideo nisi ad temporalia t̾renaq opera

Expanded text:
uera religione confisus non tamquam deum suum adoret uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum, sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum, et mundanis sordibus expiatus mundus perueniat ad Deum, qui condidit mundum. CAPUT uidemus quidem clarius innotuisse quam ceteros, non tamen ut eorum inlustrarentur merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; non in eo mihi placuit inmorari. Ipsas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera
Abbreviated transcription (Latin):
magnitudo matri tantum modo comps ebat pser¬
tim qđ illa dnr̃ apoetis eẽ conficta. quasi poȩ
id &iam finxerint qđ ea sint diis grata ͧ ꝗͣ accep¬
ta : Vt gͦ canerent᷑ uł scriberent: sit audatia uł
paulantia poetarũ. Ut uͦꝰ diuinis rebus & honorib
eisdem imꝑantib & extorquentib numinib adele¬
rent᷑ quid ẽ. nisi crim̃ deoꝵ. immouꝰ confessio
scoestis demonioꝵ & deceptionis eoꝵ: Uerum illud quod
de abscisoꝵ consecratione mat̾ deum coli meru¬
it: non podȩ confinxer̃ : sed horrere magis quã
canere maluer̃: His ne dus selectis quisquam
consecrandus est ut post mortẽ uiuat beate. quib
consecratus ante mortẽ honeste nom potest uiuere.
tam foedis suꝑstitionib subditꝰ & in mundis deno¬
nibus obligatus : Sed hȩc omĩa inquit reftrunt᷑
ad mundũ. Uideat ne potius ad iryiundũ: Puid
caut̃ Eng nbm potest referri ad mundũ qđ eẽ
demonstrat᷑ in nundoͣ : Nosaut̃ aninũ quȩrimꝰ. qui

Expanded text:
magnae Matri tantummodo competebat? praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta: quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint diis grata et accepta. Ut ergo canerentur vel scriberentur, audacia sit vel petulantia poetarum: ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur, quid est nisi crimen deorum, immo uero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud, quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit, non poetae confinxerunt, sed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
sic amoremilloꝵ circase ꝓuoc& dum non grauat
censum illoꝵ. Auitoritatẽ potestatis in arguendis
uitus non indinat: sine dubio em̃ ꝓdest ei quicor¬
ripitur ut em̃det si p̃positus ideo oblata refut&
ut libe arguat: Timeo enimnecum uencro non
quales uolo inuemam uos:: Qm̃ non om̃s achuc quos
in prima epła corripit em̃ dauerant. inquib fuerant
uitis rophendi ideo cum auctoritate uult iuideri
iturꝰ adillos ut t̾riti corrigant . ut talos illos urae¬
nat illos quales uult: E togo inueniar a uobid.

Expanded text:
sic amorem illorum circa se provocet, dum non gravat censum illorum et auctoritatem potestatis in arguendis vitiis non inclinat. Sine dubio enim prodest ei, qui corripitur, ut emendet: si praepositus ideo oblata refutet, ut libere arguat. Timeo enim, ne cum venero, non quales volo, inveniam vos. Quoniam non omnes adhuc quos in prima epistola corripuit emendaverant se, in quibus fuerant vitiis reprehensi; ideo cum auctoritate vult videri iturus ad illos, ut territi corrigantur; ut tales illos inveniat, quales vult. Et ego inveniar a vobi
Abbreviated transcription (Latin):
quã multos colunt quã multis ades non constriant. aras
nonstatuant. quas tam̃ paucissimis siderũ statuendascẽ
pucauer̃. & singulatim sacri ficandũ: sugit᷑ rascunt᷑ qui
non singulatim colunt᷑: non metuunt paucis placatis toto
calo irato uiuere. Siaut̃ om̃s stellas ideo colunt qr inioue
sunt quẽ colunt. isto cõpetido possent in illo uno omnibus

Expanded text:
quam multos non colant, quam multis aedes non construant, aras quam multos non colant, quam multis aedes non construant, aras non statuant, quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt, et singillatim sacrificandum. Si igitur, irascuntur qui non singillatim coluntur, non metuunt, paucis placatis, toto coelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt, quia in Jove sunt quem colunt, isto compendio possent in illo uno omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
magnoꝵ multũq doctoꝵ est. Haec suita sint. qđ qua le
sit nondũ interim quaero: qͥd ꝑderent siunũ dm̃ coleren
prudentiore cõpendio: quid enĩ eiꝰ contemneret᷑ ipse
coleretur ꝰ. Siaut̃ mecuendum fuit ne p̃ter missae siue
negleccae partes eiꝰ irascerent᷑: Non ergo ut uolunc ꝗͣ
uelut unius animantis haec tota uita ẽ. quae om̃s con
tin & deos quasi suas uirtuces uł mẽbra uł partes. sed
suã quaq pars habet uitã acȩteris separatã. si prȩter̃
alterã irasci altera potest. & alict placari alia c̃citari.¬
Si aut̃ dicit̾ om̃s simul idest totũ ipsũ iouem potuisse
offendi si partes eiꝰ nonetiã singulatim minutatimq
colerent᷑: stulte dicit᷑: nulla quippe illarũ p̃t̃mit teret᷑.
cũ ipse unus qui eas haber& om̃s coleret᷑. Nã ut alic
omittã quae sunt innumerabilit. cũ dicunt om̃ia
sidera parces iouis eẽ. & om̃ia uiuere atq rationales

Expanded text:
etiam Vestam uolunt, cum tamen saepius Vestam non nisi ignem etiam Vestam uolunt, cum tamen saepius Vestam non nisi ignem sit, nondum interim quaero, quid perderent, si unum Deum colerent prudentiore conpendio? Quid enim eius contemneretur, cum ipse sicut ex uirgine, ita nihil ex igne nascatur. Quam totam neglectae partes eius irascerentur: non ergo, ut uolunt, utinet deos, quasi suas virtutes, vel membra, vel partes; sed suam quaeque pars habet vitam a caeteris separatam, si praeter alteram irasci altera potest, et alia placari, alia cSi autem dicitur omnes simul, id est totum ipsum Iouem, potuisse offendi, si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur, stulte dicitur. Nulla quippe illarum praetermitteretur, cum ipse unus, qui haberet omnia, coleretur. Nam ut alia omittam, quae sunt innumerabilia, cum dicunt omnia sidera partes Iouis esse et omnia uiuere adque rationales