comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fines orb t̃re u̾ba eoꝵ. Quid enĩ
alud sp̃s sc̃s p̃nunciabat in lin¬
guis omĩum gentium. quas dona¬
bat eis qui unã tantũ didicerant¬
unusquisq fidelium. postea uero
ipsa unitas eccłȩ lingͥs omĩb lo¬
queret᷑: Quid ad hec dicunt. q
xp̃ianȩ societati. quȩ in omĩb gen¬
tib fructificat et crescit. nolunt᷑
incorporari atq coniungi: Nunqͥd¬
nã possunt negare. etiam nunc
illos. quisquã loquitꝰ linguis omĩ¬
um gentium. qd̾ tc̃ erat aduentus
eius indicium᷑: qr nisi nunc ĩplet᷑.
qd̾ tunc significabat᷑: Tunc eium
et unꝰ fidelis linguis omĩb loque¬
batur: nunc unitas fidelium. lin¬
guis omĩb loquitur. Ita etiã nẽ
om̃s lingue nr̃e sunt: qm̃ m̃bra
sumꝰ corꝑis in quo sunt. Nec ĩmne
rito recte intelligit᷑. quãuis eos bap¬
tismũ xp̃i habere fateam᷑. hereti¬
cos non acciꝑe urł scismaticos sp̃m
scm̃: nisi dũ compagini adheserint

Expanded text:
fines orbis terrae verba eorum . Quid enim fines orbis terrae verba eorum . Quid enim aliud Spguis omnium gentium, quas donabat eis, qui unam tantum suaunusquisque fidelium, postea vero ipsa unitas Ecclesiae linguis omnibus loqueretur? Quid ad haec dicunt, qui christianae societati, quae in omnibus gentibus fructificat et crescit, nolunt incorporari atque conjungi? Numquidnam possunt negare, etiam nunc illos quisquam loquitur linguis omnium gentium quod tunc erat adventus ejus indicium, nisi quia nunc impletur quod tunc significabatur? Tunc enim et unus fidelis linguis omnibus loquebatur: et nunc unitas fidelium linguis omnibus loquitur. Itaque etiam nunc omnes linguae nostrae sunt, quoniam membra sumus corporis in quorito recte intelligitur, quamvis ipsos Baptismum Christi habere fateamur, haereticos non accipere vel schismaticos Spiritum sanctum, nisi dum compagini adhaeserint
Abbreviated transcription (Latin):
auniũsaria festiuitate celebra¬
mͦ. Huic sollempnis congre¬
gatio: sollẽpnis lectio: sollẽ¬
pnis sermo debetur. Illa duo ꝑso¬
luta sunt: quia et freq̃ntissimi
conuenistis. et cum legeret᷑ audistis.
Reddamus et terciũ. Non desit ob¬
sequium linguȩ nr̃ȩ. ei qui et lin¬
guas om̃s in doctis donauit. et lin¬
guas doctorũ in omĩbus gentib
subiugauit: et diu̾sas linguas
gentium ad unitatẽ fidei cõngre¬
gauit. factus÷ enim subito de cȩlo
sonus quasi ferret᷑ flatus uehe¬
mens: et uisȩ sunt illis linguȩ
diuise uelut ignis. qui et insedit
guis loqui. quẽ ad modũ sp̃s dabat
eis ꝓminciare. flatus ille ñ infla¬
uit. s uegetauit. Iguis ille non
cremauit: s excitauit. Impletum
÷ in eis. qd̃ fuãt tanto antea pro¬
pħatum. Non sunt loquelȩ neq
sermones. quoꝵ ñ audiant᷑ uoces
eoꝵ. Et deinde ad predicandum
eũgłm distributi. qd̃ sequitꝰ facem:
n omnẽ t̾ram exiit sonꝰ eoꝵ: et in

Expanded text:
anniversaria festivitate celebramus. Huic solemnis congregatio, solemnis lectio, solemnis sermo debetur. Illa duo persoluta sunt, quia et frequentissimi convenistis, et cum legeretur, audistis. Reddamus et tertium: non desit obsequium linguae nostrae ei qui et linguas omnes indoctis donavit, et linguas doctorum in omnibus gentibus subjugavit, et diversas linguas gentium ad unitatem fidei congregavit. « Factus est » enim « subito de csonus, quasiferretur flatus uehemens, et uisae sunt illis linguae diuisae sicut ignis, qui et insedit guis loqui, quemadmodum Spiritus dabat eis pronuntiare » . Flatus enim ille non inflavit, sed vegetavit: ignis ille non cremavit, sed excitavit. Impletum est in eis quod fuerat tanto ante prophetatum, Non sunt loquelae, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum: ut deinde ad praedicandum Evangelium distributi, quod sequitur, facerent, In omnem terram exiit sonus eorum, et in
Abbreviated transcription (Latin):
uo latilia: et
factum.ẽ. sic. Producat t̾ra animã
uiuã om̃ium peccoꝵ et bestiarũ.
et factum . ẽ. sic. Nunqͥd ds̃ de aue
una fęcit cȩteras aues: Hunqͥd
de uno pisce. om̃s pisces : De uno
equo om̃s equos: de una bestia õs
bestias: Nunqͥdñ multas simul
terra ꝓduxit: et multiplicib fetib
multa compleuit: Uentũ ÷ ad ho¬
minẽ faciendũ: et factus ÷ unus.
De uno: genus humanũ. Nec duos
facere uoluit separatĩ. masculũ el
feminã: s unum. & de uno: ui
Quare sic.: Quare ab uno genus hu¬
manũ inchoatur. nͥ qr generi hu¬
mano unitas cõmendatur: E dñs
xp̃s: ex una unitas. Uirgo ÷. tenet
uirginitatem: seruat in corruptionẽ.
Ipse dñs ęccłe unitatẽ cõm̃dat apłis.
Ostendit se: putant illi sp̃m se uide.
Ex pauescunt: confirmant᷑: dr̃. Qͥa
detis habere. Ecce adhuc illis tur¬
batis pre gaudio. accepit cybum.
non egestate. s potestate: accepit
coram illis. Commendat contra im¬

Expanded text:
volatilia, et volatilia, et factum est sic: Producat terra animam vivam omnium pecorum et bestiarum, et factum est sic. Numquid Deus de ave una fecit caeteras aves? numquid de uno pisce omnes pisces? de uno equo omnes equos? de una bestia omnes bestias? Numquid non multa simul terra produxit, et multiplicibus fetibus multa complevit? Ventum est ad hominem faciendum, et factus est unus, de uno genus humanum. Nec duos facere voluit separatim, masculum et feminam: sed unum, et de uno unam . Quare sic? Quare ab uno genus humanum inchoatur, nisi quia generi humano unitas commendatur? Et Dominus Christus ex una, unitas virgo est; tenet virginitatem, servat incorruptionem.Ipse Dominus Ecclesiae unitatem commendat Apostolis: ostendit se, putant illi spiritum se videre: expavescunt, confirmantur, dicitur ut me videtis habere. » Ecce adhuc illis turbatis prae gaudio, accipit cibum, non egestate, sed potestate; accipit coram illis: commendat contra im
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ ÷ eccła. Ideo apłs cum corpus
unũ nominasset. ne intelligeremꝰ
mortuum corpꝰ: unũ inquit corpꝰ.
S rogo te. uiuit hoc corpꝰ : Uiuit.
de eccła p̃cidunt᷑. In membris
nr̃is quãdiu uiuimus: cum sani
sumus implent omã mbra officia
sua. Si ununt membrũ dolet
alicunde: compatiunt᷑ omnia m̃bra.
Tamen qi in corpore. ẽ dolere potest:
exspirare non potest. Qͥ d .ẽ. enim
ex spirare: nͥ sp̃m amittere: Iam uͦ
si m̃brũ p̃cidat᷑ de corpore: nunqͥd
e brachium. ẽ. auris. ẽ. Preter corpꝰ
ht̃ formã: s ñ ht̃ uitam. Sic et hõ
ab ȩccła separatus. Queris ab illo
saeram̃tũ: inuenis. Queris baptis¬
mum: inuenis. Queris symbolũ:
intus spũ uegeteris: frustra foris de
m̃dat unitatẽ. Hoc ipsum uos mo
ueat. qd̾ in pͥncipio creaturaꝵ qͣn¬
do ds̃ cuncta constituit. fecit syde¬
ra in cęlo: In t̾ra aũt herbas et
ligna. Dixit. ꝓducat t̾ra. et ꝓduc¬
ta sunt ligna: et cuncta uirentia
Dixit ꝓducant. aquę. natantia es

Expanded text:
esia. Ideo Apostolus, cum corpus unum nominasset, ne intelligeremus mortuum corpus: Unum, inquit, corpus. Sed rogo te, vivit hoc corpus? Vivit. de Ecclesia praeciduntur. In membris nostris, quamdiu vivimus, cum sani sumus, implent omnia membra officia sua. Si unum membrum dolet alicunde, compatiuntur omnia membra. Tamen quia in corpore est, dolere potest, exspirare non potest. Quid est enim exspirare, nisi spiritum amittere? Jam vero si membrum praecidatur de corpore, numquid ehabet formam, sed non habet vitam. Sic et homo ab Ecclesia separatus. Quaeris ab illo sacramentum, invenis: quaeris Baptismum, invenis: quaeris symbolum, intus spiritu vegeteris, frustra foris de mveat, quod in principio creaturarum, quando Deus cuncta constituit, fecit sidera in coelo, in terra autem herbas et ligna, dixit, Producat terra, et producta sunt ligna, et cuncta virentia: dixit, Producant aquae natantia et
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenit ad nos. Et ibi ẽ. & hic.
Non enim ut ad nos ueniret.: in de
discessit. Excreuit: non migrauit.
Hoc cõmendauit continuo post resur¬
rectionẽ suam. fȩcit cum illis qͣ¬
draginta dies. Ascensurꝰ in celũ:
ipsam rursus eccłam cõmendauit:
Sponsus ꝓfecturus. sponsã suam
amicis suis cõmendauit: ut non
amet aliquẽ ipsoꝵ. s ipsum tanꝗͣ
re corrumpi. Oderunt: quando sic
a mant᷑. Attendite zelantẽ amicũ
sponsi. Cum uidet sponsam per
amicos sponsi quodãmͦ fornicari:
ait: Audio in uob scismata. ẽẽ: et
ex parte credo. Nunciatũ ÷ mͥ de
quia contentiones sunt in uob: et

Expanded text:
venit ad nos. Et ibi est, et hic. Non enim ut ad nos veniret, inde discessit: excrevit, non migravit. Hoc commendavit continuo post resurrectionem suam. Fecit cum illis quadraginta dies: ascensurus in coelum ipsam rursus Ecclesiam commendavit. Sponsus profecturus sponsam suam amicis suis commendavit: non ut amet aliquem ipsorum; sed ipsum tanquam re corrumpi. Oderunt quando sic amantur. Attendite zelantem amicum sponsi: cum videret sponsam per amicos sponsi quodam modo fornicari, ait, « Audio in vobis schismata esse, et ex parte credo » . « Nuntiatum est mihi de qui
Abbreviated transcription (Latin):
ligerent scͥpturas. & dix̃ eis. Qta
sic scͥptum ÷ et sic oportebat xp̃m
pati: et resurgere a mortuis tercio
die. Ecce caput nr̃m. Ecce caput:
ubi sunt m̃bra : Ecce sponsus: ubi
sponsa: Matrimoniales tabulas
lege: sponsum audi. Sponsã q̃ris:
ab ipso audi. Nemo illi tolit suã:¬
nemo supponit alienam. Ab ipso audi.
U bi queris xp̃m: in fabulis hominũ.
an in ueritate euangłioꝵ: Passus
est: resurrexit tc̃io die: ostendit se
discipłis suis. Iam ipsum habemꝰ.
llam ubi querimus: Ab ipso inter¬
rogemꝰ. Oportebat xp̃m pati: et re¬
surg̾e a mortius tercio die. Ecce
iam factum. ẽ: iam uidet᷑. Dic dñe :

Expanded text:
ent Scripturas. Et dixit eis, Quia sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis tertio die. » Ecce caput nostrum; ecce caput, ubi sunt membra? Ecce sponsus, ubi est sponsa? Matrimoniales tabulas lege: sponsum audi. Sponsam quaeris? Ab ipso audi: nemo illi tollit suanemo supponit alienam: ab ipso audi. Ubi quaeris Christum? In fabulis hominum, an in veritate Evangeliorum? Passus est, resurrexit tertio die, ostendit se discipulis suis. Jam ipsum habemus: illam ubi quaerimus? Ab ipso interrogemus: Oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die. Ecce jam factum est, jam videtur. Dic
Abbreviated transcription (Latin):
scbens hii sunt inqͥt qͥ segregant
semecipsos: animales. sp̃m ñ haben¬
tes. Q uid euidentiꝰ: qͥd expressius:
Desinant itaq insipientes s blandiri.
nobisq dicere. Quid accepturi
sumꝰ. cum ad uos accesserimꝰ: cum
iam nos baptismũ xp̃i habere fa¬
teamini: Respondeam eis. Habe¬
tis baptismũ xp̃i: uenite ut habe¬
atis et sp̃m xp̃i. Timete qd̃ scͥptũ ẽ.

Expanded text:
bens: Hi sunt, inquit, qui segregant semetipsos, animales, spiritum non habentes . Quid evidentius? quid expressius? Desinant itaque insipientes sibi blandiri, nobisque dicere: Quid accepturi sumus, cum ad vos accesserimus, cum jam nos Baptismum Christi habere fateamini? Respondemus eis: Habetis Baptismum Christi; venite ut habeatis et Spiritum Christi Timete quod scriptum est:
Abbreviated transcription (Latin):
quo res temꝑales oꝑatur ȩternus.
siue ꝑsuos ministros. ista faciat. &
eadem ipsa quȩ ꝑministros facit.
siuie quedam faciat etiam ꝑmar
incorpore conftitutos. siue omĩa
tibus tantum & impetrantibus
non etiam oꝑantib fiant: siue
alia istis. siue alia illis modis qui
nullomodo comp̃hendi amorta¬
libus possunt: ei tam̃ attestãt
hec fidĩ. in qua carnis inȩternũ
resurrectio predicatur. S scĩab̃ae¬

Expanded text:
quo res temporales operatur aeternus, quo res temporales operatur aeternus, siue per suos ministros ista faciat; et eadem ipsa, quae per ministros facit, siue quaedam faciat etiam per min corpore constitutos, siue omnia ntibus tantum et inpetrantibus, non etiam operantibus fiant; siue alia istis, alia illis modis, qui nullo modo conprehendi a mortalibus possunt: ei tamen adtestantur haec fidei, in qua carnis in aeternum resurrectio praedicatur. CA
Abbreviated transcription (Latin):
esse cernebant. Exultabant in dĩ
laudem uoce sine uerbis. tanto so¬
nitu: quantũ nr̃e aures iux ferre
possent. Quid erat incordib exul¬
tantium nisi fides xp̃i: ꝓquaste.¬
phani sanguis effusust̃ Cui nͥ¬
huic ficłi attestantur ista miracła.
in qua xꝑ̃c predicatur resurrexisse
incarne: & in celum ascendisse
cũ carne:: Nam &e ipsi martyres.
huiꝰ ficłi martyres. idẽ. huiꝰ fidei
testes fuerunt: huic fidei testimo¬
nium ꝑhibentes. mundũ inimi¬
cissimum & crudelissimũ ꝑtule¬
runt: eumq ñ repugnando. sed
moriendo iucerunt. Pista fide
mortui sunt. qui hȩc adomino
impetrare possunt. ꝓpt̃ cuus no¬
men occisi sunt ꝓhac fide pre¬
cessit eorũ mira pacientia: ut in
his miraculis tanta ista potentia
sequerctur. Nam si carnis inet̃¬
num resurrectio. uel non ꝑuenit
sunt. qui ꝓea fide qua hec resurre¬
ctio p̃dicatur. occisi sunt.: Siue eñ
deus ipse. ꝑse ipsum miro modo.

Expanded text:
esse cernebant. Exsultabant in Dei esse cernebant. Exsultabant in Dei laudem uoce sine uerbis, tanto sonitu, quantum nostrae aures ferre uix possent. Quid erat in cordibus exsultantium nisi fides Christi, pro qua Stephani sanguis effusus huic fidei, attestantur ista miracula, in qua praedicatur Christus resurrexisse in carne, et in coelum ascendisse cum carne? Nam et ipsi martyres nujus fidei martyres, id est, hujus fidei testes fuerunt, huic fidei testimonium perhibentes, mundum inimicissimum et crudelissimum pertulerunt, eumque non repugnando, sed moriendo vicerunt. Pro ista fide mortinpetrare possunt, propter cuius nomen occisi sunt; pro hac fide praecessit eorum mira patientia, ut in his miraculis tanta ista potentia sequeretur. Nam si carnis in aeternum resurrectio uel non praeuenit sunt, qui pro ea fide, qua haec resurrectio praedicatur, occisi sunt? Siue enim Deus ipse per se ipsum miro modo,
Abbreviated transcription (Latin):
spectu popłi eos abire precepi. et
de tota ipsa causa. aliquanto dili¬
gentius cȩperam disputare: cum
ecce met disputante. uocis aliȩ
de memoria martiris. noue gra¬
tulationes. audiuntur. Conuer¬
si sunt eo qui me audiebant.
ceperuntq concurrere. Illa e¬
nim ubi degradib descend̃
inquib steterat: ad sc̃m marty¬
rem orare ꝑrexerat. Que mox
ut cancellos attigit: collapsa si¬
militer uelud insomnũ. sana
surrexit. Dum ergo requireremꝰ
quid factũ fucrit. unde ille stre¬
pitus letus extiterit: ingressi st̃
cum illa in basilicã ubi eramus:
adducentes eam sanã demartyris¬
loco. Tum uero tantus abutroq se¬
xui ammirationis clamor exortus
c̃: ut uox continuata cũ lacrimis.
non uideretur posse finiri. ꝑ du¬
cta ẽ ad eum locum: ubi pauloan¬
te steterat tremens. Exultabant eã
similẽ frĩ. cui doluerant reman¬
sisse dissimilẽ: & nondum fusas
preces suas ꝑilla. lamtam̃ p̃uiam
uoluntatem tamcito exauditam

Expanded text:
spectu populi eos abire praecepi, et spectu populi eos abire praecepi, et de tota ipsa causa aliquanto diligentius coeperam disputare, cum ecce me disputante uoces aliae de memoria martyris nouae gratulationis audiuntur. Conuersi sunt eo, qui me audiebant, coeperuntque concurrere. Illa enim, ubi de gradibus descendit in quibus steterat, ad sanctum martyrem orare perrexerat; quae mox ut cancellos adtigit, conlapsa similiter uelut in somnum sana surrexit. Dum ergo requireremus quid factum fuerit, unde iste strepitus laetus exstiterit, ingressi sunt cum illa in basilicam, ubi eramus, adducentes eam sanam de martyrisloco. Tum uero tantus ab utroque sexu admirationis clamor exortus est, ut uox continuata cum lacrimis non uideretur posse finiri. Perducta est ad eum locum. ubi paulo ante steterat tremens. Exsultabant eam similem fratri, cui doluerant remansisse dissimilem, et nondum fusas preces suas pro illa, iam tamen praeuiam uoluntatem tam cito exauditam
Abbreviated transcription (Latin):
clamabant. Facto aũt si lentio:
scripturarum diuinarũ sunt le¬
cta soͥlempnia. Ubi aut̃ uentũ ẽ
ad mei sermonis locũ: dixi pau
diuino. quandam dĩ ȩloquentiã.
non audire sed considerare ꝑro¬
misi. Nobiscũ homo prandit:
& diligent nobis omnẽ suȩ fra¬
terneq ac materne calamitatis.
indicauit historiam. Sequenti
itaq die post sermonem reddi-¬
tum: narrationis eius libellum.
inerastinum popło recitandum
promisi. Quod cũ ex dominico pa-¬
sche die tercio fieret: in gradibus
exedrȩ. in qua de suꝑiore loque¬
bar loco. fecistare ambos frẽs cũ
eorum legeretur libellus. Intue¬
batur popłs uniuersus sexꝰ utri¬
usq unum stantem sine deformi
motu: alteram menbris om̃ibus
contrementẽ. Et qui ipsũ ñ uide¬
rant: quid ineo diuine miscdie
factum eẽt. ineiꝰ sorore cernebant
Uidebant enĩ quid in illo gratulã¬
dum : quid ꝓ illa eẽt orandũ. Int̃
hec recitato eorum libello. de con¬

Expanded text:
clamabant. Facto tandem silentio clamabant. Facto tandem silentio scripturarum diuinarum sunt lecta sollemnia. Ubi autem uentum est ad mei sermonis locum, dixi paucdiuino quandam Dei eloquentiam non audire, sed considerare permisi. Nobiscum homo prandit et diligenter nobis omnem suae fraternaeque ac maternae calamitatis indicanit historiam. Sequenti itaque die post sermonem redditum narrationis eius libellum in crastinum populo recitandum promisi. Quod cum ex dominico Paschae die tertio fieret in gradibus exedrae, in qua de superiore loquebar loco, feci stare ambos fratres, cum eorum legeretur libellus. Intuebatur populus uniuersus sexus utriusque unum stantem sine deformi motu, alteram membris omnibus contrementem. Et qui ipsum non uiderant, quid in eo diuinae misericordiae factum esset, in eius sorore cernebant. Videbant enim quid in illo gratulandum, quid pro illa esset orandum. Inter haec recitato eorum libello de con
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓstratus est. & dormienti. simil¬
limus iacuit: non tam̃ tremens
sicut etiam ꝑsomnum solebat.
Stupentib qui aderant: atq a¬
lus pauentib. aliis dolentibus.
cumeum quidam uellent erigri
non nulli ꝓhibuerunt: sed potiꝰ
exitum expectandum esse dixit̃.
Et ecce surrexit. & non tremebat.
qm sanatus erat: & stabat inco¬
lbmis intuens intuentes. Quis
xͦ setenuit a laudib xp̃i: Claman¬
tium gratulantiumq uocib eccla
usq quaq completa ẽ. Inde ad me
curritur: ubi sedebam iam ꝓcessu¬
rus. Irruit alt̃ quisq post alterũ:
om̃is posterior quasi nouum qd̃
alius prius dixerat nuntiantes.
Meq gaudente. & apud me deo
gratias agente: ingreditur ctiam
ipse cum plurib. Inclinatur ad
genua mea: erigitur ad oscłm
meum. ꝓcedimus ad popłm. Ple¬
na erat eccła: ꝑsonabat uocibus
gaudiorum: dõ grãs. deo laudes.
nemine tacente hinc atq inde cla-¬
mantiũ. Salutam popłm: &
rursus eadem feruentiore uoce

Expanded text:
prostratus est et dormienti similprostratus est et dormienti simillimus iacuit, non tamen tremens, sicut etiam per somnum solebant. Stupentibus qui aderant adque aliis pauentibus, aliis dolentibus, cum eum quidam uellent erigere, nonnulli prohibuerunt et potius exitum exspectandum esse dixerunt. Et ecce surrexit, et non tremebat, quoniam sanatus erat, et stabat incolumis, intuens intuentes. Quis ergo se tenuit a laudibus Dei? Clamantium gratulantiumque uocibus ecclesia usquequaque conpleta est. Inde ad me curritur, ubi sedebam iam processurus; inruit alter quisque post alterum, omnis posterior quasi nouum, quod alius prior dixerat, nuntiantes; meque gaudente et aput me Deo gratias agente ingreditur etiam ipse cum pluribus, inclinatur ad genua mea, erigitur ad osculum meum. Procedimus ad populum, plena erat ecclesia, personabat uocibus gaudiorum: Deo gratias, Deo laudes ! nemine tacente hinc adque inde clamantium. Salutaui populum, et rursus eadem feruentiore uoce
Abbreviated transcription (Latin):
ctam acerbissime tulit. tali pe¬
na sunt diunitus coherciti: ut
horribiliter quaterentur omnes
tremore menbrorum. Inqua fe¬
dissima specie. oculos suorum
cuuum non ferentes: quaqua u̾sũ
cuiq ire uisum est. toto pene ua¬
gabantur orbe romano. Ex his etã
ad nos uenerunt duo. frater et
soror.paulus. & palladia: multis
aliis locis miseria diffamante
iam cogniti. Uenerunt autẽ ante
pascha ferme dies quindecim:¬
& eccłam cottidie ingredientes
in ea memoriam głosissimi mar¬
tyris stepħi frequentabant: orã¬
tes sibi iam placaretur ds. & salu¬
tem pristinam redderet. Et illic
& quocũq ibant: conuertebant
uise. ciuitatis aspectũ. Nonmi¬
li qui eos alibr uiderant. causã¬
q tremoris eorum nouerant. a¬
liis ut cuiq poterant. indicabã.
Uenit & pascha: atq ipso die
dominico mane cũ iam freqũs
popłs presens esset. & loci sc̃i can¬
cellos ubi martirium erat. idẽ
uuenis orans teneret. repente

Expanded text:
ctam acerbissime tulit, tali poectam acerbissime tulit, tali poena sunt diuinitus coherciti, ut horribiliter quaterentur omnes tremore membrorum; in qua foedissima specie oculos suorum ciuium non ferentes, quaqua uersum cuique ire uisum est, toto paene uagabantur orbe Romano. Ex his etiam ad nos uenerunt duo, frater et soror, Paulus et Palladia, multis aliis locis miseria diffamante iam cogniti. Venerunt autem ante Pascha ferme dies quindecim, ecclesiam cottidie et in ea memoriam gloriosissimi Stephani frequentabant, orantes ut iam sibi placaretur Deus et salutem pristinam redderet. Et illic et quacumque ibant conuertebant in se ciuitatis adspectum. Nonnulli. qui eos alibi uiderant causamque tremoris eorum nouerant, aliis. ut cuique poterant, indicabant. Venit et Pascha, adque ipso die dominico mane, cum iam frequens populus praesens esset et loci sancti cancellos, ubi martyrium erat, idem iuuenis orans teneret, repente
Abbreviated transcription (Latin):
miracula. eodem deo facien¬
te ꝑ quos uult. & quẽ ad modum
uult: qui & ula que legimꝰ fecit.
Sed ista nec similit̃ innotescunt:
neq ut ñ excidant animo. quasi
clare a memoriȩ crebra lectione tũ¬
duntur. Nam & ubi diligentia ẽ.
quȩ nunc apud nos esse cepit. ut
libelli eorum qui beneficia ꝑcipi¬
uint. recientur in popło: semel
hoc audiunt qui ad sunt. plures¬
q non adsunt: ut nec illi qui af¬
fuerunt. post aliquot dies quod
audierunt mente retineãt: & iuix
quem non affuisse cognouerit.
indicet quod audiuit.
numẽ apud nos factum. ñ
mauis quam illa que dixi:
sedtam clarum atq illustre mira¬
culũ: ut nullũ arbitrer esse yp¬
ponensium. qui hoc non uel ui¬
derit uel didicerit: nullũ qui ob¬
liuisci ulla ratione potuerit. De¬
cem quidam fr̃es. quorum sep¬
tem sunt mares. tres femine. de
cȩsarea capadotie suorum ciui¬
um ñ ignobiles. maledicto matͥs
recenti patris eorum obitu desti¬
tutȩ. quȩ iniuriam sibi abeis fa¬

Expanded text:
miracula eodem Deo faciente per quos uult et quem ad modum uult, qui et illa quae legimus fecit: sed ista nec similiter innotescunt neque, ut non excidant animo, quasi glarea memoriae, crebra lectione tunduntur. Nam et ubi diligentia est, qulibelli eorum qui beneficia percipiunt, recitentur in populo, semel hoc audiunt qui adsunt, pluresque non adsunt, ut nec illi qui adfuerunt, post aliquot dies, quod audquem non adfuisse cognouerit, indicet quod audiuit. Unum est aput nos factum, non maius quam illa quae dixi, sed tam clarum adque inlustre miraculum, ut nullum arbitrer esse Hipponiensium, qui hoc non uel uiderit uel didicerit, nullum qui obliuisci ulla ratione potuerit. Decem quidam fratres quorum septem sunt mares, tres feminae de Caesarea Cappadociae, suorum ciuium non ignobiles, maledicto matris recenti patris eorum obitu destitutae, quae iniuriam sibi ab eis fa
Abbreviated transcription (Latin):
Blandientis ẽ hoc. non ȩdificantis
quod edificauerunt martyres: qd̃
capere potuerunt: quod grandi
corde cȩperunt: ꝓpt̃ quod sangiu¬
nem fuderunt. Audistis in erigł̃io.
Mertes ur̃a copiosa ẽ in celis. Uerũ
una ante mortem. alia post mor¬
tem: ambe iste habuerunt. et ha¬
bent amatores suos. Qualis sit bre¬
uis hec uita÷ quid describere o¬
pus. ẽ: Exꝑimur quam erũpno¬
sa: quam querelosa: Circũdata tt̃¬
ptationib: plena timorib. Ardens
cupiditatib: subdita casib. In ad¬
uersis dolens: inpsꝑis tumens. Lu¬
cris exultans: Dampnis ex crutians
& in ipsis lucris exultatione trepi¬
dat. ne quod acquisiuit amit¬
tat: ne ꝓpt̃ hoc queratur. qui
ante quam haberet non quere¬
batur uera in felicitas: mñdosa
felicitas. Humilis cupit ascen¬
dere: sublimatus timet descende.
Qui non habet inuidet habenti.
qui habet contempnit non ha¬
bentem & quis explicet uerbis
huius iitȩ tantam. & tam con¬

Expanded text:
Blandientis est hoc, non aedificantis. Blandientis est hoc, non aedificantis. Quod aedificaverunt martyres, quod capere potuerunt, quod grandi corde ceperunt, propter quod sanguinem fuderunt, audistis in Evangelio: Merces vestra copiosa est in coelis . una ante mortem, alia post mortem; ambae istae habuerunt et habent amatores suos. Qualis sit brevis haec vita, quid describere opus est? Experimur quam aerumnosa, quam querelosa: circumdata tentationibus, plena timoribus; ardens cupiditatibus, subdita casibus; in adversis dolens, in prosperis tumens; lucris exsultans, damnis excrucians. Et in ipsis lucris exsultatione trepidat, ne quod acquisivit, amittat; ne propter hoc quaeratur, qui antequam haberet non quaerebatur. Vera infelicitas, mendosa felicitas. Humilis cupit ascendere, sublimatus timet descendere. Qui non habet, invidet habenti; qui habet, contemnit non habentem. Et quis explicet verbis, hujus vitae tantam et tam con
Abbreviated transcription (Latin):
Huc solempnitati. sancte lectiones
congruc sonucrunt. Audiuimꝰ.
& cantaiumus: & engłicam lecti¬
onem intentissime accẽpimus.
Martyrum gͦ uestigia imitando se¬
ctemur: ne solempnitates eorum
inaniter ce lebremus. Cuuis autẽ
meriti sit memoratus martir. quis
ignorat᷑. Quis ibi orauit: & non
impetraiit: Quam multis in¬
fumis meritum eiꝰ. etiam tempo¬
ralia benefitia prestitit: que ille
contempsit. Concessa sunt enim.
non ut precantium ꝑmaneret
infirmitas: sed ut de terioribus
concessis. amor fieret ad appetẽ¬
da meliora. Quedam enim plerũ¬
q parua & ludicra concedit pat̃
pariuilis filiis: quȩ maxime ni¬
si acceꝑint.plorant. Benigna
& pat̾na indulgentia hec im¬
ꝑtit. hec donat: quȩ non uult
ꝑmanere in filus suis. iam gran¬
diuisculis. iam ꝓficientib dõnat
gͦ pueris nuces: quib seruat heredita¬
tem. Ludentib & dequibdam lu¬
dicris se oblectantib cedit pat̃na
pietas. ne deficiat ętatis infirmitas.

Expanded text:
Huic solemnitati sanctae lectiones congruae sonuerunt. Audivimus, et cantavimus, et evangelicam lectionem intentissime accepimus. Martyrum ergo vestigia imitando sectemur, ne solemnitates eorum inaniter celebremus. Cujus autem meriti sit memoratus Martyr, quis ignorat? Quis ibi oravit, et non impetravit? Quam multis infirmis meritum ejus etiam temporalia beneficia praestitit, quae ille contempsit. Concessa sunt enim, non ut precantium permaneret infirmitas; sed ut deterioribus concessis, amor fieret ad appetenda meliora. Quaedam enim plerumque parva et ludicra concedit pater parvulis filiis, quae maxime, nisi acceperint, plorant. Benigna et paterna indulgentia haec impertit, haec donat, quae non vult permanere in filiis suis jam grandiusculis, jam proficientibus. Donat go pueris nuces, quibus servat haereditatem. Ludentibus et de quibusdam ludicris se oblectantibus cedit paterna pietas, ne deficiat aetatis infirmitas.
Abbreviated transcription (Latin):
nec uelocitas mole grauat᷑. Graua¬
ri autẽ uolatum dico: ñ tã mole
menbroꝵ. qͣm pondere delictoꝵs.
Unde puto etiam in ipsis auibus
ideo uelocius columbã pene pre
om̃ibꝰ uolitare: qd alacritatẽ inno¬
centia comitet᷑ Demiq sc̃s dauid
cũ puritate mentis uolare concu¬
pisceret: ñ alterius animantis nisi
columbe optauit alas dicens. Qͣs
dabit mͥ pennas sic̃ columbe: ⁊
uolabo. ⁊ requiescam: Intelligebat
enĩ qd̃ ad altiora facilius penetrat᷑
simplicitate mentis: qͣm leuitate
pennarum: Uolauit hac die sc̃s
eusebius Estimemꝰ iam eiꝰ in no¬
centiam de uolatu: ⁊ pietatẽ eiꝰ de
ipsa elatione iuidicemus Tanqͣm
columba enĩ in domo degens. assũ¬
psit sp̃itales pennas: ⁊ requieuit
in monte. Et licet ipse de monte
ad mont̾e uolare se dixerit: tam̃
in ipsa translatione maiorẽ requiẽ
fuisse significo. Quid enĩ ẽ aliud
de monte ad montẽ uolare: niside

Expanded text:
nec velocitas mole gravatur. Gravanec velocitas mole gravatur. Gravari autem volatum dico, non tam mole membrorum, quam pondere delictorum; unde puto etiam in ipsis avibus ideo velocius columbam pene prae omnibus volitare, quod alacritatem innocentia comitetur. Denique sanctus David cum puritate mentis volare concupisceret, non alterius animantis, nisi columbae optavit alas, dicens: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo, et requiescam ? Intelligebat enim quod ad altiora facilius penetratur simplicitate mentis, quam levitate pennarum. 4. Volavit ergo hac die sanctus Eusebius. Aestimemus jam ejus innocentiam de volatu, et puritatem ejus de ipsa elatione judicemus; tamquam columba enim in domo Dei degens, assumpsit spiritales pennas, et requievit in monte. Et licet ipse de monte ad montem volare se dixerit: tamen in ipsa translatione majorem requiem fuisse significo. Quid enim aliud est de monte ad montem volare, nisi de
Abbreviated transcription (Latin):
talis dicitur: qd̃ delictoꝵ carcere
liberati. libertati nascimͣ saluatoris.
Sed uideamꝰ: sc̃s eusebius cũ qua
gła ad hanc diem depositionis ad¬
uenerit. Dicitur enĩ. ante aliqͣntũ
temporis exitus sui. manifesta reue¬
latione uidisse se kalendis augustis
de monte ad montẽ uolare: ⁊ ꝓpħia
quadam hoc interpretatus ẽ. hac
die exit᷑um se eẽ de corꝑe. In quo
facto nescio quid pͥmũ sit admiran¬
dĩi: utrum qd meruit exitus sui
finem nosse: an qd̃ scire potuerit.
quȩ illũ post exitum grã ꝑmanẽt:
Dicit sc̃s dauid. Notũ fac m dñe
finem meũ.:⁊ numerũ dierũ meoꝵs:
& reliqua. Ecce qd̃ ꝓpħa optauerat:
martyr accepit. Noticiam qͣm ille
quid futurus e̾ẽt agnouit. Ille usq
ad exitum quid desit ignorat: iste
tẏr eusebius Sic̃ scimus. uolare ñ
potest nisi qđ̃ purum. leue. atq
subtile ẽ: cuius nec sinceritas intẽ¬
perantia retardatur. nec alãcritas.

Expanded text:
talis dicitur, quod delictorum carcere talis dicitur, quod delictorum carcere liberati, libertati nascimur Salvatoris. 2. Sed videatur sanctus Eusebius cum qua gloria ad hanc diem depositionis advenerit. Dicitur enim ante aliquantum temporis exitus sui manifesta revelatione vidisse se kalendis Augusti de monte ad montem volare, et prophetia quadam hoc interpretatus est hac die exiturum se esse de corpore. In quo facto nescio quid primum sit admirandum, utrum quod meruit exitus sui finem nosse, an quod scire potuerit quae illum post exitum gratia permaneret. Dicit sanctus David: Notum fac mihi, Domine, finem meum, et numerum dierum meorum, et reliqua . Ecce quod Propheta optaverat, Martyr accepit: notitiam quam ille quid futurus esset, agnoscit: ille usque ad exitum quid desit, ignorat; iste tyr Eusebius. Sicut scimus, volare non potest, nisi quod purum, leve, atque subtile est: cujus nec sinceritas intemperantia retardatur, nec alacritas,
Abbreviated transcription (Latin):
cęlestia usq ꝑtingereꝰ sic quidẽ
ꝑ has ⁊ eusebius ascendit ad cȩlũ.
⁊ arriani ad inferos descenderunt:
Unde fr̃s. sc̃m eusebiũ. machabeoꝵ
martyrum choro annumerandum
puto: siquidẽ illi singulis menbriᷤᷤ
martyrium ꝑtulerunt: hic autem
totius corꝑis passione. dñm sit con
epositionem sci eusebii hodie celebra¬
mus Quid ẽ depositio: Non illa
utiq que sepeliendis in terra men¬
brorum reliquiis. clericoꝵ manibꝰ
ꝓcuratur: s illa qua homo uincłis
carnalibꝰ absolutus. liber iturus ad
cȩlum. t̾renum corpus exponit: Ipsa
plane depositio ẽ. in qua concupi¬
scere abicimus: cessamꝰ delinquere::
peccare desinimꝰ: ⁊ totũ quicqͥd sa¬
luti ẽ graue. quasi abiecta sarcina
oneris exponimus Nam ideo hec
dies ꝓ celebritate maxima ꝓcurat᷑.:
quia hȩc ẽ summa festiuitas. mor¬
tuum eẽ uitiis: soli uiuere iusticiȩ
Unde ⁊ depositionis ipsa dies. na¬

Expanded text:
coelestia usque pertingere; sic quidem coelestia usque pertingere; sic quidem per has et Eusebius ascendit ad coelum, et Ariani ad inferos descenderunt. Unde, fratres, sanctum Eusebium Machabaeorum martyrum choro annumerandum puto. Siquidem illi singulis membris martyrium pertulerint, hic autem totius corporis passione Dominum sit confepositione mus. Quid est depositio? Non illa utique, quae sepeliendis in terra membrorum reliquiis clericorum manibus procuratur: sed illa qua homo vinculis carnalibus absolutus, liber iturus ad coelum, terrenum corpus exponit. Ipsa plane est depositio, in qua concupiscere abjicimus, cessamus delinquere, peccare desinimus, et totum quidquid saluti est grave, quasi abjecta sarcina oneris, exponimus. Nam ideo haec dies pro celebritate maxima procuratur; quia vere est summa festivitas mortuum esse vitiis, soli vigere justitiae; unde et depositionis ipsa dies na
Abbreviated transcription (Latin):
in quo tanta passus ẽ. ut martym
inuictam głam reportaret. Dicit̃
enĩ inter cetera passionũ genera.
hoc penale passionis supplicium
ꝑtulisse: ut cum interrogaret᷑ ab
arrianis. ⁊ se eoꝵ cõmunicare ꝑfi¬
diȩ denegasset: scalarum ꝓcliui tra¬
ctu supinis pedibꝰ ad imũ usq ꝑtͣ¬
heretur: ⁊ it̾um reuocatꝰ ad sũmũ.
int̾rogatus denuo. cũ eadem respõ¬
disset. eadem pateretur: ac sic fre¬
quenti int̾rogatione. frequent᷑ huiꝰ¬
modi supplicium fuerit subsecu¬
tum In qua passione scĩ eusebii
martyris licet fuerit quassatum
caput: elisum corpꝰ menbra con¬
fracta: animꝰ tam̃ fidei mansit
inuictus Nam quantõ plus illũ
arriana ꝑfidia corporaliter lacera¬
bat: tantomagis eum catholica
integritas sp̃italiter refouebat.
Qũe quidem scalarũ ascensũ atq
descensum: possumꝰ dicere qd iacob
sommans ꝓpħaret. Et sicut ille
uidit etiã istas scalas ab imo ad

Expanded text:
in quo tanta passus est, ut martyrii in quo tanta passus est, ut martyrii invictam gloriam reportaret. Dicitur enim inter caetera passionum genera hoc poenale passionis supplicium pertulisse, ut dum interrogaretur ab Arianis, et se eorum communicare perfidiae denegasset, scalarum proclivi tractu supinis pedibus ad imum usque pertraheretur: et iterum revocatus ad summum, interrogatus denuo cum eadem respondisset, eadem pateretur, ac frequentem interrogationem frequenter hujusmodi supplicium fuerit subsecutum. In qua passione sancti Eusebii martyris, licet fuerit quassatum caput, elisum corpus, membra confracta; animus tamen fidei mansit invictus. Nam quanto plus illum Ariana perfidia corporaliter lacerabat, tanto magis eum catholica integritas spiritaliter refovebat. 7. Quem quidem scalarum ascensum atque descensum possumus dicere, quem Jacob somnians prophetavit : et sicut ille vidit etiam istas scalas ab imo ad
Abbreviated transcription (Latin):
hereticum se ͤ mentitus ẽ. ut de he¬
resi filium liberaret: Dix̃ se enĩ eoꝵ
consentire ꝑfidiȩ: hoc sibi placere
qd̃ illis. s qd sibi filium dionisiũ
in subscribendo p̃ponerent. gͣuiter
se moueri. Uos inquit qui dicitis.
filium dĩ patri deo equalem esse ñ
posse: cur mͥ filiũ meũ p̃tulistis:
Qua illi ratione ꝑmoti. stati scĩ
dionisii cyrographum deleuerunt.
pͥorem locum subscribendi beato
eusebio deferentes: Quos ille inere¬
pans uirridens: ait: Neq ego me
urĩs sceleribus polluo: neq filium
meũ uob̾cum participare ꝑmitto.
Unde. cum dicat eugłium. in hac
generatione prudentiores filios
tenebrarũ eẽ qͣm lucis: ecce hic ipsis
tenebris prudentior filius lucis
inuentus ẽ. Tunc illi grauiter
indignantes. ita nequitiam suã
fuisse delusam: nouis eũ ꝑ constan¬
tinum pͥncipem passionibꝰ necaue¬
runt. Nam post multas iniurias.
orientis plagę illũ exilio religart̃.

Expanded text:
haereticum se esse mentitus est, ut de haehaereticum se esse mentitus est, ut de haeresi filium liberaret. Dixit enim se eorum consentire perfidiae, hoc sibi placere, quod illis: sed quod sibi filium Dionysium in subscribendo praeponerent, graviter 469 se moveri: Vos enim, inquit, qui dicitis Filium Dei Patri Deo aequalem esse non posse, cur mihi filium meum praetulistis? Qua illi ratione permoti, statim sancti Dionysii chirographum deleverunt, priorem locum subscribendi beato Eusebio deferentes. Quos ille increpans et irridens ait: Neque ego me vestris sceleribus polluo, neque filium meum vobiscum participare permitto. Unde cum dicat Evangelium in hac generatione prudentiores filios tenebrarum esse quam lucis ; ecce hic ipsis tenebris prudentior filius lucis inventus est. 6. Tunc illi graviter indignantes, ita nequitiam suam fuisse delusam, novis eum per Constantium principem passionibus vexaverunt; nam post multas injurias orientis plagae illum exsilio relegarunt,
Abbreviated transcription (Latin):
redes. Quãuis gͥ ñnulli liberis suiᷤ
relinquant auri argentiq thesau¬
ros: nemo tam̃ sc̃o eusebio ditioreᷤᷤ
reliquit: siquidẽ om̃s extiterunt
aut sacerdotes aut martyres Nam
ut cetera taceam. illud ꝗͣ mirabile
ẽ. quod in hac sca ęccłia eosdem
monachos instituit eẽ. qͦs clericos.
atq hisdem penetralibꝰ sacerdota¬
lia officia contineri. quibꝰ ⁊ singu¬
laris castimonia conseruat᷑. ut
ẽẽt in ipsis contemptꝰ rerum ⁊ ac¬
curatio litterarũ: ut si uideres mo¬
nasterii lectulos. instar orientaliᷤᷤ
ꝓpositi iudicares: Si deuotionem
cleri ꝑspiceres: angłici ordinis
obseruatione gauderes: Illud autẽ
tacendum om̃ino ñ arbitror. qd̾
cũ arrianoꝵs detestanda ꝑfidia co¬
tam cũ unuerso mundo italiam
ꝑturbasset. atq eiusdẽ pestilentie
sacerdotes. simplicitatẽ sc̃i dioni¬
sii martẏris captiuassent. ita ut
subscriptionis eiꝰ uinłm retui̾ent.

Expanded text:
redes. Quamvis igitur nonnulli liberis suis redes. Quamvis igitur nonnulli liberis suis relinquant auri argentique thesauros, nemo tamen sancto Eusebio ditiores reliquit; siquidem omnes exstiterunt aut sacerdotes, aut martyres. 4. Nam ut caetera taceam, illud quam admirabile est, quod in hac sancta Ecclesia eosdem monachos instituit esse, quos clericos; atque iisdem penetralibus sacerdotalia officia contineri, quibus et singularis castimonia conservatur; ut esset in ipsis viris contemptus rerum, et accuratio levitarum: ut si videres monasterii lectulos, instar orientalis propositi judicares: si devotionem clerici perspiceres, angelici ordinis observatione gauderes. 5. Illud autem tacendum omnino non arbitror, quod cum Arianorum detestanda perfidia totam cum universo mundo Italiam perturbasset, atque ejusdem pestilentiae sacerdotes simplicitatem sancti Dionysii martyris captivassent; ita ut subscriptionis ejus vinculum retinerent,
Abbreviated transcription (Latin):
scm quoq eusebium uidere nos
credimꝰ: ⁊ quasi in quodã speculo.
bonitatis illius imagĩe contuem᷑
laudes pat̾nas: ne ꝓpͥas pariter
iactare uideat᷑ Quid gͦ de marty¬
ris eusebii gła p̃dicem: cuiꝰ tota
plebs ista. sit gła: Et cũ dicit scri¬
ptura. gła patris:ͤ. filius sapiens:
quante huius sunt głe. qui tantoꝵ
filioꝵ sapientia ⁊ deuotione lȩtat᷑:
genuit. Quicqͥd gͦ in hac scã ple¬
be potest eẽ uirtutũ ⁊ gr̃e: in scĩ
eusebii magisterio reꝑitur Ex hoc
autẽ quasi quodã uirtutũ fonte
tucidissimo: riuuloꝵ hȩc puritas
emanauit Nam quia castitatis
uigore pollebat: ꝓpositũ uirgi¬
nitatis instituit. Quia abstinentie
głabatur angustiis: monachorum
introduxit forte seruitiũ. Quia
blandimentis erat p̃ditus lenitatis.
cunctoꝵ cuuium in dm̃ ꝓuocauit
affectum. Quia pontificii ãmini¬
stratione fulgebat: plures e disci¬
pulis suis. sacerdotii sui elegit he¬

Expanded text:
sanctum quoque Eusebium videre nos sanctum quoque Eusebium videre nos credimus, et quasi in quodam speculo bonitatis illius imaginem contuemurlaudes paternas, ne proprias pariter jactare videatur. Quid ergo de martyris Eusebii gloria praedicem, cujus tota plebs ista sit gloria? Et cum dicat Scriptura, Gloria Patris est Filius sapiens: quantæ huius sunt gloriæ, qui tantorū siliorum sapientia & deuotione lætatur? genuit. Quicquid igitur in hac sbe potest esse virtutum et gratiae, in sancti Eusebii magisterio reperitur. Ex hoc autem quasi quodam virtutum fonte lucidissimo rivulorum haec puritas emanavit. Nam quia castitatis vigore pollebat, propositum virginitatis instituit; quia abstinentiae gloriabatur angustiis, monachorum introduxit forte servitium; quia blandimentis erat praeditus lenitatis, cunctorum civium in Deum provocavit affectum; quia pontificii administratione fulgebat, plures e discipulis sacerdotii sui elegit hae
Abbreviated transcription (Latin):
d scĩ martyris eusebii laudẽ. aliqͥd
addere uelle: decerꝑe ẽ: Tam ineffa¬
bilium enĩ doctrinaꝵ magister
extitit: ut merita eiꝰ. facilius oꝑi¬
bꝰ cognosci ꝓossint. qͣm sermonibꝰ
explicari. Tantum autẽ de eo con¬
scientia retinet: qͣntum oratio enar¬
rare ñ p̃ualet. Igitur gesta illiꝰ ñ
uerbis adornanda sunt. s ꝑstrin¬
genda sententiis: p̃sertim quia
scimus eam rem comere nos ñ de¬
bere sermonibꝰ. qũa uidemꝰ iam
comptã ẽẽ uirtutibꝰ: cũ dicat apłs.
regnum dĩ ñ in sermone eẽ. s in
uirtute Ergo ad merita eiꝰ addere
uelle. decerꝑe ẽ: me p̃cipue. qui &
ignarus rerum gestarũ sim. ⁊ litte¬
rarum imꝑitus sacrarũ: ⁊ rudis
sacerdotalium functionũ Potuis
mei. usu facilius: exꝑimento ꝓba¬
tius: doctrina preclarius. Dnĩ ⁊
patrem specialiter beatũ exuꝑanti¬
um loquor: qui fuit eiꝰ minister
in sacerdotio: comes in martyrio:
particeps in labore. In cuiꝰ uultibꝰ

Expanded text:
d sancti martyris Eusebii laudem aliquid addere velle, decerpere est; tam ineffabilium enim doctrinarum magister exstitit, ut merita ejus facilius operibus cognosci possint, quam sermonibus explicari. Tantum autem de eo conscientia retinet, quantum oratio et narratio non praevalet. Igitur gesta illius non verbis adornanda sunt, sed perstringenda sententiis; praesertim quia nos scimus eam rem comere non debere sermonibus, quam videmus jam comptam esse virtutibus, cum dicat Apostolus: Regnum Dei non in sermone est, sed in virtute . Ergo ad merita ejus aliquid addere velle, decerpere est, me praecipue, qui et ignarus rerum gestarum sim, et litterarum imperitus sacrarum, et rudis sacerdotalium functionum. Potuissmei usu facilius, experimento probatius, doctrina praeclarius: domnum et patrem specialiter beatum Exuperantium loquor, qui fuit ejus minister in sacerdotio, comes in martyrio, particeps in labore. In cujus vultu
Abbreviated transcription (Latin):
se exhibitum fuisse adiudicẽ: et cũ ma¬
gno impetu atq terrore se ꝑuenisse ad
p̃sidentem excelsum quendam &e admi¬
rabilem uirum. cui parebat officium
similit̃ excelsorum. iussum fuisse ꝑtur¬
batũ retro reuocan: & int̾rogatũ fuis¬
se his uerbis. Quare ꝓuocasti hominẽ
adiurationẽ: quem sciebas falsũ esse
uiraturũ: Respondit ille. negauit m¬
chi rẽ meã. Responsiĩ ẽ ei. Et nonne me¬
lius rem tuã quam exigebas ꝑderes: q
animam hominis istuis falsa uiratins
perimeres: ꝓstratus. uissus ẽ cȩdi. Ce¬
sus ẽ tam grauit: ut indorso euigilantis
uestigia plagarum apparerent. Sed di¬
ctumẽ illi: postquam em̃datiis ẽ. Pare¬
tur innocentie tue. de cetero. eaue ne
facias. Fecit quidem ille magnũ pec¬
catum: & em̃datus ẽ: sed multo gramꝰ
peccatũ faciet: qui post istum meum
sermonẽ. & istam mneã admonitionẽ
et exhortationẽ. tale aliquid feccrit.

Expanded text:
e exhibitum se fuisse ad judicem, et cum mae exhibitum se fuisse ad judicem, et cum magno impetu atque terrore se pervenisse ad praesidentem excelsum quemdam et admirabilem virum, cui parebat officium similiter excelsorum, jussum fuisse perturbatum retro revocari, et interrogatum fuisse his verbis: Quare provocasti hominem ad jurationem, quem sciebas falsum esse juraturum? Respondit ille: Negavit mihi rem meam. Responsum est illi: Et nonne melius erat, ut rem tuam quam exigebas perderes, quam animam hominis istius falsa juratione perimeres? Prostratus jussus est caedi. Caesus est tam graviter, ut in dorso evigilantis vestigia plagarum apparerent. Sed dictum est illi, postquam emendatus est: Parcitur innocentiae tuae, de caetero cave ne facias. Fecit quidem ille grave peccatum, et emendatus est: sed multo gravius peccatum faciet, qui post istum meum sermonem et istam meam admonitionem et exhortationem tale aliquid fecerit.
Abbreviated transcription (Latin):
iuncit homicidam: quia homicida corpꝰ
occisurus ẽ. ille animam. Immoduas ani¬
mas: et cius quẽ iurare ꝓuocauit. et suã.
Scis uerum ẽẽ quod dicis. & falsum esse.
quod ille dicit: et iurare compellis: Ecce
uirat. ecce peierat. ecce ꝑit. tu quid inue¬
nisti: Immo & tu ꝑisti: qui de illius mor¬
te. te saciare uoluisti. Aliquid dicam.
quod nũquam dyci caritati ur̃ȩ in hoc po¬
pło. quod contigit in hac eccłia. Fuit hic
homo. quidam simplex. innocens. bene
fidelis. amultis ur̃ĩs. idẽ ipponiensib
immo abomĩb cognitus. tutus li meni
uocatus. Tutum limeni. quis ur̃m non
nouit. qui ciues estis: Ab illo audiui
quod dico. Nescio quis negauit ei uel
qu od comĩdauerat. uel quod ei debe¬
batur: et hominis fidĩ se commisit. Com¬
motus ꝓuocauit eum ad iusiurandum.
Iurauit ille: iste ꝑdidit: sed isto ꝑdente.
ille penitus perut. Dicebat gͦ iste tutus¬
limeni. homo grauis & fidelis. ipsa nocte¬

Expanded text:
vincit homicidam, quia homicida corpus vincit homicidam, quia homicida corpus occisurus est, ille animam, imo duas animas, et ejus quem jurare provocavit et suam. Scis verum esse quod dicis, falsum essquod ille dicit, et jurare compellis? Ecce jurat, ecce pejerat, ecce perit: tu quid invenisti? Imo et tu peristi, qui de illius morte te satiare voluisti. CAPUT quod nunquam dixi Charitati vestrae, in hoc populo, quod contigit in hac ecclesia. Fuit hic homo quidam simplex, innocens, bene fidelis, a multis vestris, id est, Hipponensibus, imo ab omnibus cognitus, Tutuslymeni vocatus. Tutumlymeni quis vestrum non novit, qui cives estis? Ab illo audivi quod dico. Nescio quis negavit ei, vel quod commendaverat, vel quod ei debebatur; et hominis fidei se commisit. Commotus provocavit eum ad jusjurandum. Juravit ille, iste perdidit: sed isto perdente, ille penitus periit. Dicebat ergo iste Tutuslymeni homo gravis et fidelis, ipsa noct
Abbreviated transcription (Latin):
ris. Nam ꝑscipsum appensũ: magnũ
malũ ẽ. falsa uiratio. Prius gͦ laborare
debetis. & confligere aduersus consue¬
tudinẽ ur̃am malã. malã malã. et ual¬
de malã: et tollere iurationẽ de oribus
ur̃is. Si quis autẽ ꝓuocauerit te ad
nirationẽ. ut forte sic sibi estimet sa¬
tis fieri posse: si iuraueris de illa re quã
putatͣ te commisisse aut fecisse. et
forsitan ñ fecisti: ne remaneat in illo
mala suspitio. siuiraueris tu. non sic pec¬
cas. quomodo ille quite ꝓuocauit: qͥa
dixit dñs iħe. Sit in ore ur̃o. est est.
nonnon.. siquid amplius ẽ. amalo est.
oquebatur aut de iuratione: ubi nos
intelligere uoluit. ipsam iurationem
a malo esse. Si abalio ꝓuocatus fiie¬
ris: ab illius maloerit quod iuras. ñ
atio & hocẽ ꝓpe amalo communi ge¬
neris humani: qm̃ corda nr̃a uidere ñ
possumus. Nlam sicorda nr̃a uideremꝰ:
cui iuraremus. quando a nob̃ exigeret᷑
uiratio. qͣndo uidet oculis proximm

Expanded text:
ris. Nam per se ipsum appensum, magnum ris. Nam per se ipsum appensum, magnum malum est falsa juratio. Prius ergo laborare debetis, et confligere adversus consuetudinem vestram malam, malam, malam, et valde malus. Si quis autem provocaverit te ad jurationem, ut forte sic sibi existimet satisfieri posse, si juraveris de illa re quam putat te commisisse aut fecisse, et forsitan non fecisti; ne remaneat in illo mala suspicio, si juraveris tu, non sic peccas quomodo ille qui te provocavit: quia dixit Dominus Jesus, Sit in ore vestro, Est, est; Non, non. Si quid amplius est, a malo est . Loquebatur autem de juratione, ubi nos intelligere voluit ipsam jurationem a malo esse. Si ab alio provocatus fueris, ab ipsius malo erit quod juras, non a tuo. Et hoc est prope a malo communi generis humani, quoniam corda nostra videre non possumus. Nam si corda nostra videremus, cui juraremus? Quando a nobis exigeretur juratio, quando videretur oculis proximi