comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
translate qua ille pollebat: nisi forte quia fuit acer¬
rimi studii. sicut egyptias ita ⁊ istas ꝑ interp̃tẽ
didicit. Non ut scribendo tranfferret qd̾ ptholo¬
meus ꝓingenti beneficio. qui regia potestate etiã
timeri poterat meruisse ꝑhibet᷑: s ut colloqͤndo
quid continerent. quantum caꝑe posset ad discẽt
hoc ut existimet᷑ illa suadere uidentur indicia.
quod lib̾ geneseos sic incipit. In pͥncipio fecit ds̃ ce¬
lum ⁊ tram. Terra autem erat inuisibilis ⁊ incom¬
posita: et tenebrȩ erant suꝑ abyssũ ⁊ sp̃s dei suꝑ¬
ferebatur suꝑ aquas. Intimeo autem plato quem
librũ de mundi constitutione conscripsit. dm̃
dicit in illo oꝑe t̾ram pͥmo ignemq iuntisse. Ma¬
nifestum ẽ autem qđ ignitribuat celi locum. Ha¬
bet gͦ hec sententia quandam illiꝰ similitudinẽ.: q̃
dictum ẽ. in pͥncipio fecit ds̃ celum ⁊ t̾ram. Deiñ

Expanded text:
translatae, qua ille pollebat; nisi forte, quia fuit acertranslatae, qua ille pollebat; nisi forte, quia fuit acerrimi studii, sicut Aegyptias, ita et istas per interpretem didicit, non ut scribendo transferret quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio, qui a regia potestate etiam timeri poterat, meruisse perhibetur, sed ut conloquendo quid continerent, quantum capere posset, addisceret. Hoc ut existimetur, illa suadere uidentur indicia, quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. Terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, et spiritus Dei superferebatur super aquam; in Timaeo autem Plato, quem librum de mundi constitutione conscripsit, Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse. Manifestum est autem, quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem, qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
platonem de dõ ista sensisse: quȩ multũ congruere
uiritati nr̃ȩ religionis agnoscunt. Uñ ñnulli pu¬
tauerunt cum quando ꝑrexit inegiptũ hieremiã¬
ꝑegrinatione legisse.Quorum qͥdem opinionẽ.
in quibꝰdam libris meis posui. S diligent̾ suppu¬
tata tempoꝵ ratio quȩ chronica hystoria continet᷑:
platonem indicat a tempore quoꝓphetauit hie¬
remias centum ferme annos postea natũ fuisse.
Qͥ cum octoginta ⁊ unum uixisset ab anno mortis
eiꝰ usq ad id tempꝰ quo ptholomeꝰ rex egẏpti scrip¬
turas ꝓpħicas gentis hebreorum de iudea poposcit
et ꝑseptuaginta uiros hebreos. qͥ etiam grecam lin¬
guam nouerant. inter p̃tandas habendasq cura¬
uit: anni repꝑiunt᷑ ferme sexaginta. Suappt̃ in
illa ꝑegrinatione sua plato nec hieremiam uidere
potuit tanto ante defunctum. nec easdẽ scͥptu¬
ras lege. quȩ nundum fuerant in grecã linguã

Expanded text:
Platonem de Deo ista sensisse, quae multum congruere Platonem de Deo ista sensisse, quae multum congruere ueritati nostrae religionis agnoscunt. Unde nonnulli putauerunt eum, quando perrexit in Aegyptum, Hieremiaegrinatione legisse; quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui. Sed diligenter subputata temporum ratio, quae chronica historia continetur, Platonem indicat a tempore, quo prophetauit Hieremias, centum ferme annos postea natum fuisse; qui cum octoginta et unum uixisset, ab anno mortis eius usque ad id tempus, quo Ptolomaeus rex Aegypti scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta uiros Hebraeos, qui etiam Graecam linguam nouerant, interpretandas habendasque curauit, anni reperiuntur ferme sexaginta. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam uidere potuit tanto ante defunctum, nec easdem scripturas legere, quae nondum fuerant in Graecam linguam
Abbreviated transcription (Latin):
do beati sumus. Hȩc itaq causa ẽ. cur istos ceteris p̃¬
feramus. quia cum alii philosophi ingenia sua stu¬
diaq contriuerint. inqͦuirendis rerum causis. ⁊ qͥ¬
nam eẽt modus discendi atq uiuendi: isti deoco¬
gnito. repꝑerunt uͥ ee̾t ⁊ causa constituta uniu̾si¬
tatis. ⁊ lux ꝑcipiendȩ ueritatis. ⁊ fons bibendȩ felia¬
tatis. Siue gͦ isti platonici. siue quicunq alii qua¬
rumlibet gentium philosophi de deo ista sentiun
nob̾cum sentiunt. S ideo cum platonicis magis
agere placuit hanc causam: quia eorum ft̃ lt¬
terȩ notiores. Nam ce greci quorum lingua ingeno¬
b p̃minet eas magna p̃dicatione celebrarunt. ⁊ la¬
tini ꝑmoti earum uel excellentia ł gła. ipsas libs¬
tius didicerunt: atq in nr̃m eloquiũ transferends
nobiliores clarioresq fecerunt. Orantis aul̃¬
quidam nob in xͥ grã sociati. cum audiunt uł leguis

Expanded text:
do beati simus. Haec itaque causa est quur istos ceteris prdo beati simus. Haec itaque causa est quur istos ceteris praeferamus, quia, cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriuerint in requirendis rerum causis, et quinam esset modus discendi adque uiuendi, isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae uniuersitatis et lux percipiendae ueritatis et fons bibendae felicitatis. Siue ergo isti Platonici siue quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt, nobiscum sentiunt. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam, quia eorum sunt litterae notiores. Nam et Graeci, quorum lingua in gentibus praeminet, eas magna praedicatione celebrarunt, et Latini permoti earum uel excellentia uel gloria, ipsas libentius didicerunt adque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. CAPUT in Christi gratia sociati, cum audiunt uel legunt
Abbreviated transcription (Latin):
sapientes. stulti factisunt: et mutauerunt głam in¬
corruptibił dei. insimilitudinẽ imaginis corrup¬
tibilis hominis. ⁊ uolucrum ⁊ quadrupedũ. ⁊ ser¬
pentium. Ubr⁊ romanos ⁊ grecos. ⁊ egiptios qͥ desa¬
pientię nomine głati sunt: feci intelligi. S de hoc
cum istis postinodum disputabimꝰ. In qͦ aut̃ nob̃
consentiunt de uno deo huiꝰ uniũsitatis auctore. qͥ
ñ solũ suꝑ omĩa corpora ẽ incorporeus. tierũ etiã
suꝑ om̃s animas incorruptibilis. pͥncipiũ nr̃m. lu
Nec si litteras eorum xp̃ianus ignorans ũbis quȩ ñ
didicit indisputatione ñ utit᷑. ut uel naturalẽ la¬
gicam. in qua querit᷑ quonam mͦ ueritas ꝑcipi
possit. ⁊ moralem uel ethicam inqua de morib
agit᷑. bonorumq finib appetendis. maloꝵq ui¬
tandis: ideo nescit ab uno uͦ deo atq optimo ⁊ nat̾am
nobis ẽẽ. qua facti ad eiꝰ imaginem sumus. ⁊ doctriia
qua cum nosq nouerimus.⁊ grãm qua illi coheren¬

Expanded text:
incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium; ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. qui de sapientiae nomine gloriati sunt, fecit intellegi. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius uniuersitatis auctore, qui non solum super omnia corpora est incorporeus, uerum etiam super omnes anus. 2. X. Nec, si litteras eorum christianus ignorans, verbis quae non didicit in disputatione non utitur, ut vel naturalem lagicam, in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit, et moralem vel ethicam, in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis, ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo, et naturam nobis esse, qua facti ad ejus imaginem sumus, et doctrinam, qua eum nosque noverimus, et gratiam, qua illi cohaeren
Abbreviated transcription (Latin):
de. cur nulla debeat essc dubitatio: ñ ẽ iste.
xXuiII s posterior erit diligentrꝰ disseitndi locus. In hoc
autem libro de ciuitate dei quȩ nunc peregͥnat᷑
in huiꝰ uitę mortalitate. s immortalis semꝑ in eę¬
lis ẽ. id est de angłis scĩs deo coherentib qͥ nec fue¬
runt unquam nec futuri sunt desercores. int̃ qͦs
et illos qui ȩternam lucem deserentes tenebre
facti sunt. dm̃ pͥmitꝰ diuisisse iam diximꝰ: illo
adiuuante quod cepimus ut possumꝰ explicemꝰ.¬

Expanded text:
de quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, de quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut possumus explicem
Abbreviated transcription (Latin):
rent. uel tenerent isi ab illo facta eẽnt. qui sũ¬
me est. qui sumie sapiens ẽ. qui summe bonꝰ ẽ.
tanquam ꝑ onña quȩ fecit mirabili stabilitate curren
quasi quedam eiꝰ alibi magis. alibi minꝰ in p̃ssa
uestigia colligamꝰ. in nob̾ autẽ ipsis eiꝰ imaginẽ con¬
tuentes. tanquam minor ille cuangłicꝰ filiꝰ ad nos¬
met ipsos reuersi surgamus. et ad illum redeamꝰ
aquo peccando recesseramꝰ. Ibi ẽẽ nr̃m ñ habebit
mortẽ. ibi nosse nr̃m non habebit errorem. ibi
amare nr̃m non habebit offensionem. Nunc autẽ
tria ista nr̃a quamuis certa teneamꝰ. nec aliis ea cre¬
damꝰ testib. s nos ipsi p̃sentia sentiamꝰ atq in¬
itriore ueracissimo cernamꝰ aspectu. tam̃ quadiu
futura ł utrum nunquam defutura. ⁊ quo sima¬
le. quo autem si bene agant᷑ ꝑuentura sint. qm̃
ꝑ nos ipsos nosse non possumus: alios hinc
testes uel querimus uel habemus. De quoꝵ fi¬

Expanded text:
rent uel tenerent, nisi ab illo facta essent, qui sumrent uel tenerent, nisi ab illo facta essent, qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est, tamquam per omnia, quae fecit mirabili stabilitate, currentes quasi quaedam eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fi
Abbreviated transcription (Latin):
amaremus.Idq esset sufficiens bonum nr̃m. et
scdm hoc cum eẽt nobis bene: nichil aliud quere¬
remus. Itemsi arbores eẽmus: nichil quidẽ sentien¬
te motu amare possemus. Ucruntamen id quasi ap¬
petere uideremur.quo feratius essemus uberiꝰq
fructuose. Si cẽmus lapides. aut fluctus. aut uen¬
tus. aut flamma. uel quid ciusmodi siue ullo qͥ¬
dem sensu atq uita: non tamen nobis deeẽt. qua¬
siquidam nr̃orum locorum atq ordinis appetitꝰ.
Nam uelut amores corporum momenta sunt pon¬
derum. siue deorsum grauitate. siue surfum lcui¬
tate nitantur. Ita enim corpus pondere sicut ani¬
sumus ad nr̃i creatoris imaginẽ creati. cupꝰ ẽ uera
eternitas. eterna ucritas. eterna et uera caritas. estq
ipse ȩterna et uera. et cara trinitas. nec confusa nec
separata. in his quidem reb quȩ infra nos sunt.
qm̃ et ipsa nec aliquomodo ec̃nt. nec aliqua specie
continerentur. nec aliquem ordinem uel appete.¬

Expanded text:
amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc, cum esset nobis bene, nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, uerum tamen id quasi adpetere uideremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides aut fluctus aut uentus aut flamma uel quid huius modi, sine ullo quidem sensu adque uita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum adque ordinis adpetitus. Nam uelut amores corporum momenta sunt ponderum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut anisumus ad nostri creatoris imaginem creati, cuius est uera aeternitas, aeterna ueritas, aeterna et uera caritas, estque ipse aeterna et uera et cara trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus, quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpete
Abbreviated transcription (Latin):
teris reb quȩ infra sunt eoꝵ repperiat᷑ & si dif¬
ferens quȩdam tamen similitudo: quantum suscep¬
ti huiꝰ oꝑis ratio uisa ẽ postulare. satis diximus.
Deamore autem quo amantur. udrum et ipse amor
ametur. non dictum ẽ. Amat᷑ autem. Et hinc ꝓ¬
bamus: quod inhominib qui rectiꝰ amant᷑. ipse
magis amat᷑. Neq enim uir bonus merito dicit᷑. qͥ
scit qd bonumẽ: s qui diligit. Curgͦ et innobis
ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus:
quo amamꝰ quicqͥd boni amamꝰ: Est enim ⁊amor:
quo amatur et quod amandum non ẽ. Et istum
amorem odit inse: qui illum diligit. quoid amat᷑
quod amandum ẽ. Possunt enim ambo esse inu¬
nohomine. Et hoc bonum ẽ homini ut illo ꝓfici¬
ente quobene uiuimus. iste deficiat quo male ui¬
uimus: donec ad ꝑfectum sanetur. et inbonumͣ
commutet᷑ omne quod uuimꝰ. Si enim pecora esse¬
mus: carnalem uitam et quod scdm sensum eiꝰ ẽ

Expanded text:
teris rebus, quae infra sunt, eorum reperiatur, etsi difteris rebus, quae infra sunt, eorum reperiatur, etsi differens, quaedam tamen similitudo, quantum suscepti huius operis ratio uisa est postulare, satis diximus; de amore autem, quo amantur, utrum et ipse amor ametur, non dictum est. Amatur autem; et hinc probamus, quod in hominibus, qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim uir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est, sed qui diligit Quur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est, et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene uiuimus, iste deficiat quo male uiuimus, donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod uiuimus. Si enim pecora essemus, carnalem uitam et quod secundum sensum eius est
Abbreviated transcription (Latin):
rum marbustis hoc simile ẽ sensib qđ alunt᷑ et
gignunt. Ueruntamen et hȩc et omnia corporalia
latentes innatura causas habentt. s formas suas qͥb
mundi huiꝰ uisibilis structura formosa ẽ. sentienda
sensib p̃bent: ut ꝓ eo quod nosse non possunt.
quasi innotescere uelle uideantur. S: nos ea sensu
corporis ita capimus: ut de his non sensu corporis
iudicemus. Habemus enim alium interioris ho¬
minis senfum. istolonge p̃stantiorem. quo iusta
et iniusta sentimus: iusta ꝑ intelligibilem speciẽ.
iniusta ꝑerꝰ priuationem. Adhup sensus officiũ.
ñ acies pupills. non foramen auriculȩ non spita¬
menta narium. nongustus faucium. ñ ullus corporeᷤ
tactus accedit. Ibime et esse et hoc nosse certus sum:
& hȩc amo. nͣeq amare me similiter certus sum. S¬
de duob illis ẽẽntia scilicet et noticia. quantum a¬
mentur innobis. et quemadmodum etiam in ce¬

Expanded text:
orum in arbustis hoc simile est sensibus, quod aluntur et orum in arbustis hoc simile est sensibus, quod aluntur et gignunt. Verum tamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent; sed formas suas, quibus mundi huius uisibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo, quod nosse non possunt, quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis iudicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo iusta et iniusta sentimus, iusta per intellegibilem speciem, iniusta per eius priuationem. Ad huius sensus officium non acies pupulae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium, non ullus corporeus tactus accedit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum, et haec amo adque amare me similiter certus sum. de duobus illis, essentia scilicet et notitia, quantum amentur in nobis, et quem ad modum etiam in ce
Abbreviated transcription (Latin):
nec ulla saltemseminalis ẽ uita. ita tam̃ uel exili¬
unt insuꝑna. uel mima descendunt. uel libran¬
t᷑ inmediis: ut eosentiam suam ubi scđd̾m natuiã
possunt esse custodiant. Iam uero nosse quantũ
ametur. quãq fallinolit humana natura ł hinc
intelligi potest quod lamentari quisq sana m̃te
mauult: quamletari inamentia. Quȩ us magna
atq mirabilis. mortalib pret̃ homini animantib
nulla ẽ. licet eoꝵ quibdam ad istam lucem contu¬
endam multoquam nobis sit acrior sensus ocłoꝵ.
S lucem istam in corpoream contingere nequeunt.
qr mensnr̃a quodãmͦ irradiat᷑ ut de his om̃ib recte u¬
dicare possimus. Nam in quantum eam capimus:
in tantum id possumus. ueruntamen in ẽ sensib
irrationabiliũ animantium. et si scientia nullo
mͦ: aut certe quedam scientiȩ similitudo. Oetera
autem itrum corporalium. ñ quia sentiunt. sed
quia sentiuntur. sensibilia nuncupata sunt. Qͦ¬

Expanded text:
nec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exilinec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exiliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura, uel hinc intellegi potest, quod lamentari quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. Quae uis magna adque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est, licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum; sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt, qua mens nostra quodam modo radiatur, ut de his omnibus recte iudicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verum tamen inest in sensibus inrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo; cetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Qu
Abbreviated transcription (Latin):
morte finire: nisi quia satis apparet quam refii¬
giat natura non eẽ: atq idco cum se nouerit ẽ
morituros. ꝓ magno beneficio sibihanc imperi¬
di miscdiam desiderant. ut aliquarto ꝓducdis
ineadem miseria uiuant. tardiusq moriant᷑. Pro¬
culdubio gͦ indicant immortalitatẽ saltẽ talem
quȩ non habeat finem mendictiatis. quanta gra¬
tulatione susciꝑent. Quid animalia omnia etiã
irrationabilia quib datum non ẽ ista cogitare.
ab immensis draconib usq ad exiguos uermicłos:
nonne se ẽẽ uelle. atq obhoc interitum fugere.
omnib quib possunt motib indicant: Quid
arbusta om̃sq frutices. quib nullus ẽ sensus.
ad uitandam manifesta motione ꝑnitiem: Non¬
ne ut inauras tutum cacuminis germen emit¬
tant altiꝰ teriȩ radices affigunt. quo alimentũ
trahant. atq ita quodammͦ suum eẽ conseruent:
Ipsa postremo corpora quib non solũ sensus. s

Expanded text:
morte finire, nisi quia satis apparet quam refumorte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiam inrationalia, quibus datum non est ista cogitare, ab inmensis draconibus usque ad exiguos uermiculos nonne se esse uelle adque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad uitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant, aliud terrae radicis adfigunt, quo alimentum trahant adque ita suum quodam modo esse conseruent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed
Abbreviated transcription (Latin):
sorum. si me illa amare falsum eẽt. Cum uͦ ⁊ illa
uera atq certa sunt quis dubitet. qd̾ eoꝵ cumaman¬
tur et ipse amor uerus et certus sit: Tam porro
nemo ẽ qui ec̃ se nolit: quamnemo ẽ. qui ñ beatꝰ
ẽẽ uelit. Quomodo enim pot̃ beatus eẽ. si nichil
sit: Ita uero ui quadam naturali ipsum eẽ io
cundum ẽ. ut non obaliud & hi qui miseri st̃
nolint interire: et cum se miseros esse sentiant
ñ se ipsos de reb s miseriam suam potiꝰ aufer¬
riuelint. Illis etiam qui et sibi miserrimi appa¬
rent et plane sunt. et non solum a sapientib q̃m
stulti. uerum et abhis quise beatos putant mis¬
ri iudicantur. quia pauꝑes atq mendici sunt.
siquis immortalitatem daret. qua nec ipsa miscra
moreret᷑. ꝓposito sibi quod sim eadem miseria sẽꝑ
rent eẽ. quam omĩnononeẽ. Hui rei testis est
notiss imus sensus illoꝵ. Unde enim mori metu¬
unt. et malunt in illa erumpna uiuere. quã cã

Expanded text:
sorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa sorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse beatus uelit. Quo modo enim potest beatus esse, si nihil sit? cundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper rent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam
Abbreviated transcription (Latin):
desideria concitamͣ s sine ulla fantasiarũ ł fan¬
tas matum imaginatione ludificatoria. mͥ me
eẽ: idq nosse et amare certissimumẽ. Nulla in
his ueris achademicorum argumenta formido
dicentium. Quid si falleris: Sienim fallor fũ.
Nam qui non ẽ: utiq nec falli potest. Ac ꝑhoc sũ.
si fallor. Quia gͦ sum si fallor: qͦmͦ gͦ me eẽ fallor
quando certum ẽ me eẽ. si fallor: Quia gͥ eẽm
qui fallerer. etiam si fallerer: ꝓculdubio meo qd
me noui cẽ ñ fallor. Consequens ẽ audem ut etiã
in eo quod me noui nosse.ñ fallar. Sicut enim
noui esse me: ita noui etiam hoc ipsum nosse
me.Eaq duocum amo: eundem quoq amorẽ
qͥd dam tercium nec imparis estimationis eis qͣs
noui reb adiungo. Neq enim fallor amare me.
cum inhis quȩ amonon fallar: quaquã et si illa
falsa eent. falsa me amare uerum eẽt. Nam quo pac
to recte rep̃henderer. et recte ꝓhiberer ab amore fal¬

Expanded text:
desideria concitamur: sed sine ulla phantasiarum vel phandesideria concitamur: sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria, mihi esse me, idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido, dicentium, Quid, si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli potest: ac per hoc sum, si fallor. Quia ergo sum si fallor, quomodo esse me fallor, quando certum est me esse, si fallor? Quia igitur essem qui fallerer, etiamsi fallerer; procul dubio in eo quod me novi esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo quod me novi nosse, non fallar. Sicut enim novi me esse, ita novi etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eumdem quoque amorem quiddam tertium, nec imparis aestimationis, eis quas novi rebus adjungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar: quanquam etsi illa falsa eto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore fal
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓculdubio ut uera sapiamus ipsum debemꝰ hab̃e
doctoren. ipsum etiam ut beati simus. suauitatis
et si non equalem. immo ualde longeq distantẽ.
neq coet̃nam. et quod breuiꝰ totum dicit᷑. non
eiusdem substantiȩ cup ds̃ ẽ. tam̃ qua deo nichil
sit in reb adeo factis natura ꝓpinquiꝰ: imaginem
deihoc ẽ illius summe trinitatis agnoscimus.
adhuc reformatione ꝑficiendam. ut sit etiam
similitudine proxima. Nam et sumꝰ et nos ẽẽ no¬
uimus: & id esse nouimus. & id eẽ et nos se di¬
ligimus. In his autem trib quȩ dixi. nulla nos
falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa
quȩ foris sunt ullo sensucorporis tangimus: ue¬
lut colores uidendo. sonos audiendo. odores olfa¬
ciendo. sapores gustando. dura et asꝑa et mollia¬
contrectando sentimus. quorum sensibiliũ etiã¬
imagines eis simillimas. nec iam corporeas cogita¬
tione uersamꝰ. memoria tenemꝰ. & ꝑ ipsas in istoꝵ

Expanded text:
procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis etsi non aequalem, immo ualde longeque distantem, neque coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei, hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et contrectando sentimus, quorum sensibilium etiaimagines eis simillimas, nec jam corporeas, cogitatione versamus, memoria tenemus, et per ipsas in istorum
Abbreviated transcription (Latin):
querimꝰ. Unde temporalib magis utendum ẽ.
quam fruendum. ut fruimereamur ȩc̃nis. ñ sicut
ꝑuersi qui frui uolunt nũmo. uti autem dõ: qm̃
colunt. Ueruntam̃ eoloquendi mͦ quem plus obti¬
nuit consuetudo. et fructib utimur. et usib frui¬
mur. Nam et frucdus iamꝓpnȩ dicunt᷑ agroꝵ qui¬
b utiq om̃s temporalit̃ utimur. Hoc itaq more
usum dixerim mhis trib quȩ in homine expectan¬
da commonui. quȩ sunt natura. doctrina usus.
philosophis inuenta ẽ disciplina. Naturalis ꝓpt̃
naturam. rationalis ꝓpt̃ doctrinam: moralis ꝓpt̃
usum. Sigͦ natura nrã cẽt anobis: ꝓfecto et nr̃am
nos genuis semꝰ sapientiam. nec eam doctrina id ẽ
aliunde discendo ꝑciꝑe curaremꝰ et nr̃ amor a nob̃
ꝓfectus. et ad nos relatus adbeatȩ uiuendum suffi¬
ceret. nec bono quo frueret᷑ ullo alio indigeret. Nẽ
uero quia natura nrã ut eẽt dm̃ habet auctorem:

Expanded text:
quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti autem Deo; quon propter nummum colunt; uerum tamen eo loquendi modo, quem plus obtinuit consuetudo, et fructibus utimur et usibus fruimur; nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus.philosophis inuenta est disciplina, naturalis propter naturam, rationalis propter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam, nec eam doctrina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. neq intelligentie dator neq amoris quo bene
beateq uiuitur inspirator. S certe cum et de na¬
tura rerum. et de ratione indagandȩ ueritatis. et
de boni fine ad quemcuncta quȩ agimꝰ referre de¬
bemus. diuersi diuersa sentiant: inhis tam̃trib
magnis et generalib questionib. omnis eoꝵ u̾¬
satur intentio. Ita cum inunaquaq earum quid
quisq sectetur multiplex discrepantia sit opi¬
nionum. ec̃ tam̃ aliquam naturȩ causam. scientiȩ
formam. uitȩ summã nemo cunetat᷑ t̃ ria etiã sunt
quȩ inuno quoq homine artifice expectant᷑ ut
aliquid efficiat: natura doctrina. usus. Natura
ingenio doct̾rina scientia. usus fructu diuidicandꝰ.
ẽ. Nec ignoro. quod ꝓpͥę fructus fruentis. usus uͦ¬
utentis sit: atq hoc int̾esse uideat᷑. quod ea re
frui dicimur:. quȩ nos non ad aliud referenda nͥ
ꝑse ipsam delectat. uti uͦ eare quam ꝓpt̃ aliud

Expanded text:
est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi diuersa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum uersatur intentio. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud
Abbreviated transcription (Latin):
Nam si querat᷑ unde sit: ds̃ eam condidit. Siunde
sit sapiens: a deo illummat᷑. Siunde sit felir: deo
fruitur. Subsistens modificatur. contemplans illu¬
stratur. inherens iocundat᷑. est uidet. amat. In eter¬
nitate dei uiget inueritate dei lucet. inbonitate dĩ
sapientiȩ disciplinam triꝑtitam cẽ uoluert̃. ĩmo¬
uͦ triꝑtitam esse animaduertẽ potuerunt. Neq enĩ
ipsi instituerunt ut ita eẽt. s ita eẽ potius inue¬
nerunt: cur una pars appellaret phisica. altã lo¬
gica. tercia cchica. Quarum nomina latina iam
multorum litteris frequentata sunt. ut natura¬
lis. rationalis. moralisq uocarent᷑: quas etiam in
octauo libro breuiter ꝑstrinximꝰ. Non quo sit con¬
sequens. ut isti inhis trib aliquid scd̃m dm̃ de
trinitate cogitauerint: quamuis plato pͥmus istã
distributionem repperisse et commendasse dicat᷑.
cui neq natinarum omĩum auctor nisi ds̃ uisus

Expanded text:
Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit; si unde Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde sit felix: Deo fruitur; subsistens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei uiget, in ueritate Dei lucet, in bonitate Dei sapientiae disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus
Abbreviated transcription (Latin):
chil ẽ aliud bonitas diuma quam scĩtas: ꝓfecdo et
illa diligentia ẽ rationis non p̃sumptionis audatia.
ut inoꝑib deisecrito quodam loquendimodo qͦ
niã exerceatur intentio. eadem nobis insinuata
intelligatur trinitas. unamquãq creaturam qͥs
fecerit. ꝑ quid fecerit. ꝓpter qͥd fecerit. Pat̃ qͥppe
intelligit᷑ uerbi. qui dixit ut fiat. Quod autem
illo dicente factum ẽ: ꝓculdubio ꝑuerbũ factũ ẽ.
In eouero quod dicit᷑ uidit ds̃ quia bonum ẽ: sa¬
tis significatur dm̃ nulla necessitate. nulla suȩ cuiꝰ¬
quam utilitatis indigentia. s solabonitate fecis se
quod factumẽ. idest quia bonumẽ. Quod ideo
ere bonitati ꝓpter quam facta ẽ indicet᷑. Quȩ bo¬
nitas si sp̃s sc̃s recte intelligit᷑: uniuersa nobis crinitas
in suis oꝑib intimat᷑. In deest ciuitatis scẽ quȩ inscĩs
angłis sursum ẽ. et origo. et informatio. et beatitudo.

Expanded text:
ihil aliud est bonitas divina quam sanctitas, profecto et ihil aliud est bonitas divina quam sanctitas, profecto et illa diligentia rationis est, non praesumptionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis iintellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significatur Deum nulla necessitate, nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia, sed sola bonitate fecisse quod factum est, id est, quia bonum est; quod ideo ere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, quae in sanctis angelis sursum est, et origo et informatio et beatitudo.
Abbreviated transcription (Latin):
mul ⁊ patris et filii sit sp̃s. et ipse consubstantialis
et coeternꝰ ambob atq hoc totum et trinitas sit ꝓpt̃
ꝓprictatem ꝑsonarum. et unus ds̃ ꝓpt̃ inseparabi¬
lem diuinitatem. sicut unus omp̃s ꝓpt̃ insepara¬
bilem ommpodentiam: ita tam̃ ut etiam cũ de sin¬
gulis querit᷑. unusquisq eoꝵ et ds̃ omp̃s eẽ re¬
spondeat᷑. Cumuͦ de omnib simul. ñ cres dii. ł
tres ommpotentes: s unus ds̃ omp̃s. Tanta ibi ẽ
intrib inseparabilis unitas: quȩ sic se uoluit p̃¬
dicari. Utrum autem boni patris et bomi filii sp̃s
sc̃s̃ quia cominunis ambob ẽ. recte bonitas dicipos¬
sit amborum: non audeo temerariam p̃cipitare
sententiam. Ueruntam̃ amboꝵ eum dicere scĩtatẽ
faciliꝰ ausus fuero: non amborum quasi qualitatẽ
s ipsũm quoq substantiam. et terciam intrinita¬
te ꝑsonam. Adhoc enim me ꝓbabiliꝰ ducit. qđ
substantialis. et consubstantialis amboꝵ. S si n¬

Expanded text:
mul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus; adque hoc totum et trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem diuinitatem, sicut unus Omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam; ita tamen, ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et spondeatur; cum uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; uerum tamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam et tertiam in trinitate personam. Ad hoc enim me probabilius ducit, quod, substantialis et consubstantialis amborum. Sed si n
Abbreviated transcription (Latin):
tanquam non eẽnt in oꝑib dei. aquib indie sep¬
timo requieuit: Opus autem dei eẽ angłos. hic qui¬
dem ⁊ si non p̃termissum. ñ tam̃ euident̃ exp̃ssũ ẽ¬
men: s alibi hoc scã scriptura clarissima uoce te
statur. Nam et in ymno trium puerorum in cami
mino: in ersecutione eorundem oꝑum etiam an¬
głi nominati sunt. Et in psalmo canit᷑ laudate
dñm de celis. laudate eum in excelsis: laudate eũ

Expanded text:
tanquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septanquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse Angelos, hic quidem etsi non praetermissum, non tamen evidenter expressum est; sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur Nam et in hymno trium in caminmino , in exsecutione eorumdem operum etiam angeli nominati sunt, et in psalmo canitur: Laudate Dominum de coelis, laudate eum in excelsis. Laudate eum
Abbreviated transcription (Latin):
non euidenter dicit᷑. utrum uel quo ordine crea¬
ti sint angłi. S si p̃termissi non sunt: uel celi no¬
mine ubi dictum ẽ inpͥncipio fecit ds̃ celũ ⁊ t̾ram.
uel potius lucis huiꝰ de qualoquor significati ft̃.
Non autẽ ec̃ p̃cerinissos hinc cristimo. quod scriptũ ẽ.
requicuisse dm̃ in die septimo ab omnib oꝑibus
siuis quȩ fecit. cum liber ipse ita sit exorsus inpͥncipio
fecit ds̃ cęlum et tr̃am. ut ante celum et terram ni¬
chil aliud fecis se uideat᷑. Qumgͦ a celo ⁊ tra ceꝑit.
atq ipsã t̾rã quam primitꝰ fecit sicut scriptura con¬
sequent̃ eloquitur. inuisibilẽ ⁊ in compositã nun¬
dumq luce facta dixerit utiq tenebre fuert̃ suꝑ abyssũ
ide suꝑ quandam t̾rȩ ⁊ aquȩ in distinctam confu
sionem. ubi enimlux non est: tenebrȩ sint necesse ẽ.
deinde omnia creando disposita sint que ꝑsex dies
consummata narrant᷑: quomͦ angłi p̃t̾mitteren t᷑

Expanded text:
non euidenter dicitur, utrum uel quo ordine creanon euidenter dicitur, utrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine, ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, uel potius lucis huius, de qua loquor, significati sunt. Non autem esse praetermissos hinc existimo, quod scriptum est, requieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequenter eloquitur, inuisibilis et incomposita nondumque luce facta utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandsionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde omnia creando disposita sint, quae per sex dies consummata narrantur: quomodo Angeli praetermitterentur,
Abbreviated transcription (Latin):
leta epła dicit᷑ significans eor leticiam. quos legen¬
tes efficit letos: Conuenientis sime itaq cum dm̃
requicuisse ꝓphetica narrat auctoritas. significat᷑
requies eoꝵ qui in illo requiescunt. & quos facit ip¬
se requiescere: hoc etiam hominib quib loquit᷑ et
ꝓpter quos utiq conscripta ẽ. ꝓmittente ꝓpħia qd̾
etiam ipsi post bona oꝑa quȩ meis et ꝑ cos oꝑat᷑ ds̃.
si ad illum pͥus inista uita ꝑfidem quodãmͦ accesserint
in illo habebunt irquiem sempiternam. Hoc enim
et sabbati uacatione exp̃cepto legis inuetere dei po¬
pulo figuratum ẽ: unde suo loco diligentius arbi¬
dicere institui. et prius qđ ad scõs angłos attinet di¬
cendum putaui. quȩ huiꝰ ciuitatis ⁊ magna pars
E. et eo beatior qd nunquam ꝑ egrinata: quȩ hinc
diuina testimonia suppetant. quantum satis ui¬
debitur deo largiente explicare curabo.
bi de mundi constitutione sacre littere loquunt᷑:

Expanded text:
laeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos legenlaeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos legentes efficit laetos. Conuenientissime itaque, cum Deum requieuisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum, qui in illo requiescunt et quos facit ipse requiescere; hoc etiam hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quodam modo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbidicere institui et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior, quod numquam peregrinata, quae hinc diuina testimonia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
atq uolatilium: dies quintꝰ. Cum incognitione oĩũ
animalium t̾renoꝵ atq ipsius hominis: dies sextꝰ
Cum uͦ indie septimo requiescit ds̃ ab om̃ib oꝑib ui
suis. et scĩficat cum: nequaquam ẽ accipiendum
pueriliter. tanquam laborauerit oꝑando. qͥ drẽ et fa¬
cda sunt uerbo intelligibili et sempiterno. ñ sonabil
et temporaltS reques dei requiem significat eoꝵ qͥ
requiescunt indeo. sicut leticia domus leticiã signifi¬
cat corum qui letantur in domo. etiam si non eos do¬
mus ipsa. s alia res aliqua letos facit. Quantomagis
si cadem domꝰ pulchritudine sua faciat letos habita¬
tores ut non solum eoloquend mͦleta dicat᷑. qđ si¬
gnificamus ꝑ id quod continet id qđ continet᷑. sicut
theatra plaudunt. prata mugiunt. cum in illis ho¬
mines plaudant. in his boues mugiant. s etiam
illo quo significatur ꝑ efficientem id qd efficit᷑. sic̃

Expanded text:
atque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium atque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis, dies sextus. Cum uero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam Deus laborauerit operando, qui dixit et facta sunt uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili et temporali. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum, qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit. Quanto magis, si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudunt, in his boues mugiunt; sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficitur; sicut
Abbreviated transcription (Latin):
Deniq scriptura cum illos dies dimnumeraret erordi¬
no nusquam int̾posuit uocabulum noctis. Non
cnimatt alicubi facta ẽ nor: s facta ẽ uesꝑa ⁊ factũ
mane dics imnus sta deo seds c ceter. Cognitio
quippe creaturȩ inse ipsa decoloratior ẽ ut ita dicã
quam cumindei sapientia cognoscit᷑. uelut in arte
qua facta ẽ. Ideo uesꝑa quam nox congruentiꝰ dici pot̃.
Quȩ tam̃ ut dixi. cum adlaudandũ et amandum refer¬
tur creatorem: recurrit in mane. Et hoc cum facit in
cognitione sui ipsius: dies unus ẽ. Cum incognitione
firmam̃ti qđ inter aquas inferiores et suꝑiores celum appel¬
latum ẽ: dies scđs. Cum incognitione terre ac maris
om̃ĩumq gignentium quȩ iadicib continuata sunt
t̃rȩ: diestercius. Cum in cognitione luminariũ maio¬
ris ⁊minoris omĩumq siderum: diesquartꝰ. Cum
incognitione omĩtm ex aquis animaliũ nataliumq

Expanded text:
denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordidenique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis; non enim ait alicubi: facta est nox, sed: facta est uespera et factum est mane, dies unus; ita dies secundus et ceteri. cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in dei sapientia cognoscitur uelut in arte qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cam ad laudandum et amandum refertur creatorem, recurrit in mane. et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑam et mane feccrit. remotum ẽ asensib nr̃is. nec ita
ut ẽ intelligi a nobis potest: qđ tam̃ sine ulla hesi¬
tatione credendum ẽ. Aut cnim aliqua lur corporea
ẽ siue insuꝑiorib mundi partib longe a conspectib
nrĩs siue unde sol postmodum accensusc: aut lucis
nomine significata ẽ scã ciuitas in scĩs angłis. et spiritib
bcatis. De qua dicit apłs. Que sursum ẽ hierłm mat̃
nĩa: ecerna incelis. Nit quippe et alioloco. Oms cnim
uos filii lucis estis et filii dici: non sumus noctis neq
tenebrarum. Sitamen et uesꝑam diei huiꝰ et mane ali¬
quatenus congrtienter intelligere ualcamus. qm scicn¬
da crsature incomparatione scientiȩ ciratoris qͣdã
mͦ uesperascit itemq lucescit ⁊ manc fit. cum et ipsa
nftit ad laudem dilectionemq ciratoris: nec in noctẽ
uorgit᷑. tibi non ereator creaturȩ dilectione relinqͥtur.

Expanded text:
peram et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris: nec ita peram et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris: nec ita ut est intelligi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est, sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris, sive unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est sancta civitas, in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit Apostolus: Quae sursumaeterna in caelis; ait quippe et alio loco: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei; non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus. Quoniam scientia creaturae in conparationem scientiae Creatoris quodam modo uesrefertur ad laudem dilectionemque creatoris, nec in noctem uergitur, ubi non creator creaturae dilectione relinquitur.
Abbreviated transcription (Latin):
b agret᷑. Cum tempore autem factꝰ ẽ mundꝰ. sim eiꝰ
conditione factus ẽ mutabilis motus. sicut se uidet᷑
habere etiam ordo ille pͥmorum sex uel septem dierũ.
in quib ⁊ mane ⁊ uesꝑa nominant᷑. donec omnia
quȩ his dieb ds̃ fecit. sexto ꝑficiantur die: septimoq
in magno mysterio dei uocatio commendet᷑. Qui dies
cuiꝰmodi sint aut ꝑ difficile nobis aut etiam impossi¬
bile ẽ cogitare: quantomagis dicere: Uidemus quip¬
pe istos notos dies non habere uesꝑam nisi de solis oc¬
cast: nec mane nisi de solis exortu. Illoꝵ autempͥores
tres dies sinc sole ꝑacti sunt: qui die quarto factꝰ re¬
feit᷑ Et pͥmitus quidem lux uerbo dĩ facta atq in¬
ter ipsam et tenebras ds̃ separasse nariatur: et eandẽ
lucem uocasse diem. tenebras autem noctẽ. S qua¬
lis illa sit lur et quo alternante motu qualẽq ues¬

Expanded text:
bus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in eius bus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in eius conditione factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominantur, donec omnia, quae his diebus Deus fecit, sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei uacatio commendetur. Qui dies cuibile est cogitare, quanto magis dicere! Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu, nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux verbo Dei facta, atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur, et eamdem lucem vocasse diem, tenebras autem noctem. Sed qualis illa sit lux, et quo alternante motu, qualemque ves
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ingcernitate autem nulla mutatio ẽ. quis siu
deat. qd̾ tempora non fuissent nisi creatuia fient
quȩ aliquid aliqua motione mutaret. cuiꝰ mdc̃¬
onis ⁊ mutationis cum aliud atq aliud qus si¬
mul eẽ non possunt cedit atq succedit. inbre¬
uorib uel ꝓductiorib morarum interuallis a¬
quomꝰ dicatur post temporum spatia. mindim
cieasse non uideo: nisi chieatur ante mundum iam aliquã
fiusse creaturam. cuiꝰ motib tempora currerent. Porro
si licterȩ saciȩ marimeq ueraces ita dicunt. inpͥncipio fe¬
cisse dm̃ cȩlum et tr̃am. ut nichil antea fuias e intelliga¬
tur. quia hoc potius in pͥncipio fecis se diceret᷑. siquid
fecisset ante cetera cuncta que fecit: ꝓculdubio ñ est
mundꝰ factꝰ in tempore. s cum tempore. Quod emm
fit intempore: ⁊ post aliqͦd fit. ⁊ ante aliquod tempꝰ.
ritum: quia nulla erat creatura. cuiꝰ mutabilibꝰ moti¬

Expanded text:
est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus uel productioribus morarum interuallis temquo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit et ante aliquod tempus;m posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cuius mutabilibus moti