comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
plꝰ saꝑeꝗͣoportet saꝑe: ⁊qͥ docet ĩ
doctna: ⁊qͥ exhortat᷑ ĩ exhortatiõe:
cepto ministerio ł accepta doc¬
trina plꝰ sapuert̃ qͣm oportuit
sapere:et elati inarrogantia.
uel indelicis resoluti p̃cipi¬
tes caruerunt dono gratie:¬
Qui ex hortatur. in exortando
Ex hortatio. species est doctri¬
nȩ. et u̾bi: quo afflicte amme
seripturarum diuinarum
prudenter aptatis et inunũ
collectis sermonib releuant᷑:
accidit enim sepeanime tri¬
bulationum nimietate desꝑa¬
tio:nec facile reparari aut
refici quib cumq sermonib
potest: quiamuis polita illa
sint et plausibilia. Siuero¬
sermo habens turtutẽ gratie
p̃bet. et ad spem reuocat. des¬
patione submota Qui tribuit:
insimplicitate. Id est qui¬
tribuit et prestat indigentib:
oportet inquit ut insimpli¬
citate cordis hoc faciat: Hoc est
ne uideatur quidem manibus¬
benefacere indigentib. corde
uero laudem quȩrat ab homi¬
nib. non est gͦ simplicitas. si

Expanded text:
oportet sapere, et qui docet in doctrina, et qui exhortatur in exhortatione, cepto ministerio, vel accepta doctrina, plus sapuerunt quam oportuit sapere, et elati in arrogantia, vel in deliciis resoluti, praecipites corruerunt. De miQui exhortatur in exhortando. Exhortatio species doctrinae est et verbi, quo afflictae animae, Scripturarum divinarum prudenter aptatis et in unum coAccidit enim saepe animae tribulationum nimietate desperatio, nec facile reparari aut refici quibuscunque verbis potest, quamvis polita illa sint et plausibilia: sisermo habens virtutem gratiae praebet, ac spem revocat, desperatione submota. Qui tribuit in simplicitate. Oporttribuit et praestat indigentibus, oportet, inquit, ut in simplicitate cordis hoc faciat, hoc est, ne videatur quidem benefacere indigentibus, corde vero laudem quaerat ab hominibus. Non est ergo simplicitas, si
Abbreviated transcription (Latin):
formatur autem sensus nr̃.
ꝑexercitia sapientie. et emu¬
ndationem u̾bi dei: et legis
ius intellegentiã sp̃italẽ:
Et quantoquis cotidiȩ exseri¬
pturarũ ꝓficit lectione qͣn¬
to altius intellectus eiꝰ acce¬
dit: tanto semꝑ nouts et co¬
tidie nouus efficitur. Ut ꝓ¬

Expanded text:
novatur autem sensus noster per exercitia sapientiae, et meditationem verbi Dei, et legis ejus intelligentiam spiritalem, et quanto quis quotidie ex Scripturarum proficit lectione, quanto altius intellectus ejus accedit, tanto semper novus et quotidie novus efficitur.
Abbreviated transcription (Latin):
temq earum ꝑspiciens :sta¬
pore simul et pauore ꝑcule.
exclamat et dicit. Oalti¬
tudo diuitiarum saꝑientię
et scientiȩ dei: quam inconp̃¬
hensibilia sunt iuditia eius.
et inuestigabiles uie eius:
Unde enim humane m̃tis
sensus ita possit opinari:ut
sertiata unicuiq arbitrii lib¬
tate. alterius malitiȩ opus
uerteretur alteri ad salutem:
umncenti se malitia palmã
inferret. quȩ utenti se prin¬
apem p̃beret: His igitur ge
dicit. Quia tanta altitudo
est diuitiarum dei: et sap̃iȩ
eius tanta est altitudo: et sci¬
entiȩ nichil ominus tanta est
altitudo. Omĩa em̃ hȩc altitu¬
ut serutari iudicia eius.quib
unamquamq: animã atq
omnem naturam rationabilẽ
dispensat.penetrare nemo
sufficiat: nec uias dñi quib
puidenter incedit. inuestiga¬

Expanded text:
temque earum perspiciens, stutemque earum perspiciens, stupore simul et pavore perculsus exclamat et dicit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et inveUnde enim humanae mentis sensus ista posset opinari, ut servata unicuique arbitrii libertate, alterius malitiae opus verteretur alteri ad salutem, et vincenti se malitia palmam conferret, quae utenti se perniciem praebet? His igitur gendicit, quia tanta altitudo est divitiarum Dei, et sapientiae ejus tanta est altitudo, et scientiae nihilominus tanta est altitudo ad omnia enim haec altituut scrutari judicia ejus, quibus unaomnem naturam rationalem dispensat, penetrare nemo sufficit; nec vias ejus quibus providenter incedit, investiga
Abbreviated transcription (Latin):
dispositum habens. ꝑeunte
mundo. nouissimis tempori¬
b subuenire : saluationem
om̃ium gentium p̃finiuit
inxp̃o: ut quia et cunctas na¬
tiones aueri dei cultu impius
ipse peculiaris dei populus
isrł ab institutis legalib penȩ
totus exciderat. conclusis om¬
nib sub peccato ut om̃ium
misereretur. Deficiente enim
ubiq iustitia. et totomun¬
do inuana et maligna ꝓlap¬
so: nisi iudicium suũ potestas
diuina differret: uniu̾sitas
hominum sententiam dãp¬
nationis exciperet. S inin¬
dulgentiam. ira trans lata ẽ.
Et ut clarior fieret ex erende
gratiȩ magnitudo: tunc pla¬
cuit abolendis peccatis ho¬
minũ sacramentum remissi¬
onis ad ferre:quando nemo
poterat de suis meritis glori¬
ari: Considerans igitur apłs¬
diuitias: et tantũ diuine sa¬
pientie opꝰ erga rationabiles
aginaturas: et quia tantum
deus diues est. in miscdia. et
diues inom̃s qui inuocant
eum.et tanta est bonitas eius
dis oculis intuens. in m̃sita¬

Expanded text:
m habens pereunti mundo in novissimis temporibus subvenire, salvationem omnium gentium praefinivit in Christo; ut quia et cunctas nationes a veri Dei cultu impius ipse peculiaris Dei populus Israel ab institutis legalibus pene totus exciderat, conclusis omnibus sub peccato , omnium misereretur. Deficiente enim ubique justitia, et toto mundo in vana et maligna prolapso, nisi judicium suum divina potestas differret, universitas hominum sententiam damnationis exciperet. Sed in indulgentiam ira translata est, et ut clarior fieret exerendae gratiae magnitudo, tunc placuit abolendis peccatis hominum sacramentum remissionis afferri, quando nemo poterat de suis meritis gloriari. Cdivitias, et tantum divinae sapientiae opus erga rationabiles agi naturas, et quia tantum Deus dives est in misericordia, et dives in omnes, qui invocant eum, et tanta est bonitatis ejudis oculis intuens immensita
Abbreviated transcription (Latin):
sit sensus ñr. et dei sapientia
inluminatus: ꝓbare non po¬
test que sit uoluntas dei: In
multis enim putatur ẽẽ uo¬
luntas dei. et non est: inquo is
utiq qui sensum non habet
renouatum. errat et fallit᷑:¬

Expanded text:
sit sensus, et totus Dei sapientia illuminatus, probare non potest quae sit voluntas Dei: in multis enim putatur esse voluntas Dei, et non est, in quo is utique qui sensum habet renovatum errat et fallit
Abbreviated transcription (Latin):
me saul regem fecisse. uel illud.
iurauit dominus nec penicebit
eum. . Rłq: hoc est sacerdotiũ
istud. non mutabitur.sicut mui¬
tatum est iudeorum: Ita et hic
sine penitentia sunt dona et
uocatio dei.Hoc est quos p̃de¬
stinauit.hos et uocauit:quia
deus non mutabit uocationis
suiȩ sententiam:s quos ante
mundi consticutionem inp̃¬
scientia sua elegit. ipsis dictu¬
rus est: Uenite benedicti. et rłq:
noncredidistis deo: nunc autẽ
miscđiam consecuti estis. ꝓpt̃¬
illorum incredulitate. ita et
dẽsicut uos gentes quondam
non credebatis deo.nec tamen
ideirco penitus reliqute uos
deus: s aliquando adultimũ
miscdiam consecuti estis: Occa¬
sio tamen conferende intios
miscđie. poptili isrł incredu¬
litas extitit. Ita etiam hii qui
de populo isrł non crediderunt.
et ꝓ incredulitate sua derelicti
sunt. ut aduos dei miscdia flec̃¬
teretur. Nonusq quaq dere¬
linquẽt᷑. in incredulitate sua:
s postea quam plenitudinis

Expanded text:
me Saul regem fecisse: vel illud: me Saul regem fecisse: vel illud: Juravit Dominus, nec poenitebit eum: et reliqua: hoc est, Sacerdotium istud non mutabitur sicut mutatum est Judaeorum: ita et hic sine poenitentia sunt dona Dei, et vocatio: hoc est, quos praedestinavit, hos et vocavit. Quia Deus non mutabit vocationis suae sententiam; sed quos ante mundi constitutionem in praescientia sua elegit, ipsis dicturus est: Venite, benedicti Patris non credidistis Deo; nunc autem misericordiam consecuti estis propter incredulitatem illorum, ita et inquit, vos gentes quondam non credabatis Deo, nec tamen idcirco penitus reliquit vos Deus, sed aliquando ad ultimum misericordiam consecuti estis, occasio tamen conferendae in vos misericordiae populi Israel incredulitas exstitit: ita etiam hi qui nunc de populo Israel non crediderunt, et pro incredulitate sua derelicti sunt, ut ad vos Dei misericordia flecteretur, non usquequaque relinquentur in incredulitate sua; sed posteaquam plenitudo
Abbreviated transcription (Latin):
ibi autem electio consecuta
a. ibi incellegendi sunt ca¬
tissimi ꝓpter patres: Quib
ymissa sunt: abrahe quippe
dicte sunt ꝓmissiones: et se¬
mini eius. Unde et inista olea.
oleaster inseritur gentium:
amporro electionem quam
dicit. quia scđm gratiam ñ
scđm debitum : Debet utiq
occurrere qm̃ reliquie ꝑelec¬
tionem gratiȩ. salue facte st̃.
hec electio consecuta est: cete¬
ris excecatis:. Scdm hanc elec¬
tionem. israhelite dilecti ꝓpt̃
patres.Nonemm uocatio¬
ne illa uocati sunt. de qua
dictum est. multiuocati. s
illa adquam uocantur electi:
Vnde et hic postea quamdix̃.
scdm electionem autẽ dilecti
ꝓpter patres: continuo sub¬
fixa sunt. Adhanc uoca¬
tonem qui ꝑtinent. om̃s st̃
locibiles dei. nec possunt di¬
cere.credidi ut sic uocarer.qͥa
dñm non penitet semini a¬
brahe ꝓmisisse. et aliter:
sine aliquo p̃cedenti merito
uel labore.da ta est fides ꝑ
grãm xp̃i. penitere dei. mu¬
tare est:sicut legimus: penicet

Expanded text:
 consecuta est; ibi intelligendi sunt dilecti propter patres: quibus promissa sunt. Abrahae quippe dictae sunt promissiones et semini ejus . Undeet in ista olea oleaster inseritur Gentium. Jam porro electionem quam dicat, quia secundum gratiam, non secundum debitum, debet utique occurrere; quoniam reliquiae per electionem gratiae factae sunt . Haec electio consecuta est, caeteris excaecatis. Secundum hanc electionem Israelitae dilecti propter patres. Non enim vocatione illa vocati sunt, de qua dictum est, Multi vocati ; sed illa qua vocantur electi. Unde et hic poste aquam dixit, Secundum electionem autem dilecti propter patres; continuo subfixa sunt. Ad hanc vocationem qui pertinent, omnes sunt docibiles Dei: nec possunt dicere: Credidi, ut sic vocaret: quia Dominum non poenitet semini Abrahae promisisse. Et aliter: Sine aliquo praecedenti merito vel labore data est fides per gratiam Christi. Poenitere Dei, mutare est, sicut legimus: Poenitet
Abbreviated transcription (Latin):
Om̃exipso et ꝑipsum. et imp¬
Ex ipso autem: non hoc signi¬
ficat quod de ipso. quod enim
de ipso est: potest dici et ex ipso:
Non enimomne quod exipso
est: recte dicit᷑ de ipso. ex ipso
enim celum et terra: quia ipse
fecit ea. Non autem de ipso:qͥa
non de substantia suia. sicut ali¬
quis homo sigignat filium.
et faciat domum: ex ipso filius:
ex ipsodomus. s filius de ipso:
domus de terra et ligno. s hoc
quia homo est:qui non potest
aliquid etiam de nichilo face¬
re: Deus autem.ex quo omĩa.
ꝑquemomĩa. in quo omĩa. ñ
opꝰ habebat aliquam mate¬
riam.quam ipse non fecerat
adiuuari om̃ipotentiã suã:
Cum autem audimus. om̃a
exipso. et ꝑipsum. et inipso:
om̃s utiq naturas intellige¬
re debemus. quȩ naturaliter
sunt: neq enĩ exipsosunt uec¬

Expanded text:
m ex ipso et per ipsum et in ipEx ipso" autem non hoc significat quod „ae ipso." quod enim de ipso est, potest dici "ex ipso;" non autem omne, quod" ex ipso" est, recte dicitur "de ipso;" ex ipso enim caelum et terra, quia ipse fecit ea, non autem de ipso, quia non de substantia sua. -sicut aliquis homo si gignat filium et faciat domum, ex ipso filius, ex ipso domus, sed filius de ipso, domus de terra et de ligno. sed hoc quia homo est, qui non potest aliquid etiam de nihilo facere; deus autem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, non opus habebat aliqua materia, quam ipse non fecerat,. adiuuari omnipotentiam suam. Cum autem audimus "omnia ex ipso et per ipsum et in ipso," omnes utique naturas intellegere debemus, quae naturaliter sunt. neque enim ex ipso sunt pec
Abbreviated transcription (Latin):
oculus. ꝓphecie ad signat
officium. et alii tanquam
mantuim ministeriũ a sscri¬
bit: alii tanquam lingue do¬
ctrinam tribuit: similiter &¬

Expanded text:
oculus, prophetiae assignat officium, et alii tanquam manui ministerium ascribit, et alii tanquam linguae doctrinam tribuit, similiter
Abbreviated transcription (Latin):
crifitium deo: atq insacris al¬
tarib co ilocentur: Hi enim
qui menbra sua mortificant
abincentiuo libidinis ⁊ furoris.
et actus corporis sui deo placi¬
tos habent: hostiam uiuentẽ.
scãm deo placentem. rationa¬
biliter offerunt: et legẽ sacri¬
fitiorum. quȩ in leuitico la¬
ta est. scđm spiritalẽ incelle̾¬
gentiam complent. Nunc¬
autem a pls obsecrat creden¬
tes in xp̃o: ut corpora stia ex¬
hibeant. hostiam uiuentem.
quippe et immolat᷑ et uiua
est: quando et ab hac uita
homo non deficit. et tamen
seacarnalib desideriis occidit:¬

Expanded text:
crificium Deo, atque in sacris alcrificium Deo, atque in sacris altaribus collocentur. Hi enim qui membra sua mortificant ab incentivo libidinis et furoris, et actus corporis sui Deo placitos habent, hostiam viventem, sanctam, placentem Deo rationabiliter offerunt, et legem sacrificiorum, quae in Levitico lata est, secundum spiritalem intelligentiam complent. autem Paulus obsecrat credentes in Christo, ut corpora sua exhibeant, hostiam viventem, quippe et immolatur et viva est, quando et ab hac vita homo non deficit, et tamen se a carnalibus desideriis occidit
Abbreviated transcription (Latin):
nem textum epłe insuꝑiorib
docuiss apls quomodo aru¬
deis adgentes. acircumcisiõe
ad fidem. Alittera ad sp̃m.
lem. religionis summa trans¬
lata sit: et hec ita futura ꝓphȩ¬
ticis oftendiss uocib de signa¬
ta: Iam nunc sp̃italis huius
obseruantiȩ ad quam cultus
dei ritum docuit ẽẽ transla¬
tum.ad greditur mores et
statuta sancire: et ait Ob
dimus a sacrificiis carnalib
recedendum. scđm quod per
ꝓpħ̃am dicitur. hostias et
oblationes noluisti. nec placi¬
ta sunt tibi: nunc uero doceo
uos quib hostiis delectat᷑. ds̃.
et hec doceo non quasi impe¬
rans: nichibenim ꝓficit legis
imperium: s quasi qui offici¬
um receperim reconciliandi
supra ostendi om̃s conclusi
sunt sub peccato. iam non
meritis. s in miscdia dei sal'
humana consistit. quid autẽ
qui cultus qm̃ dudũ inpetu¬
dum mutorum corporib con¬
siftebat: nunc inquit incor¬
pore rationabilis hominis
offeratur: et corpora magis
urã quam pecudum fiant sa¬

Expanded text:
nem textum Epistolae in superioribus docuisset Apostolus quomodo a Judaeis ad Gentes, a circumcisione ad fidem, a littera ad spiritum, lem Religionis summa translata sit, et haec ita futura Propheticis ostendisset vocibus designata, jam nunc spiritalis hujus observantiae, ad quam cultus Dei ritum docuit esse translatum, aggreditur mores et instituta sancire, et ait: Obsdimus a sacrificiis carnalibus recedendum, secundum quod et per Prophetam dicit: Hostias et oblationem noluisti , nec placita sunt tibi: nunc, ait, doceo vos quibus hostiis delectetur Deus; et haec doceo non quasi imperans, nihil enim proficit legis imperium, sed quasi qui officium susceperim reconciliandi supra ostendi, omnes conclusi sunt sub peccato, nunc jam non in meritis, sed in misericordia Dei salus humana consistit. Quid autem qui cultus quoniam dudum in pecudum mutorum corporibus consistebat, nunc, inquit, in corpore rationabilis hominis offeratur, et corpora magis vestra quam pecudum fiant sa
Abbreviated transcription (Latin):
uenire: Et hoc enim cũ dice¬
tet apłs. de ipsis potestatib
agebat: hoc est quod seruis
alio loco suadet. Non adocu¬
lum seruientes: quasi homini¬
b placentes: Ut et ipso quod
subduntur dominis suis. ñ
eos oderint aut fallaciis pro¬
mereri desiderent: Hoc autẽ¬

Expanded text:
venire . Et hoc enim cum dicevenire . Et hoc enim cum diceret Apostolus, de ipsis potestatibus agebat. Hoc est quod servis alio loco suadet, Non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes : ut idipsum quod subduntur dominis suis, non eos oderint, aut fallaciis promereri desiderent.
Abbreviated transcription (Latin):
que tundicari tuilt deus. non
pantistites et rectores ȩccles¬
arum: s ꝑmundi iudices uo¬
luit uindicare. Et hoc sciens
apłs. recte eum ministrumdi
nominat. et uindicem ineum
qui quod malũ est agit. Ide
necessitate subditi estote. Na
hoc ualet. ut intellegamus.
quia necesse est ꝓpt̾ hanetu¬
tam subditos nos eẽ oportert
non resistentes: siquid illi
auferre uoluerint inquod
sibi potestas data est. Inte
unt: ideo et ista subiectio ñ
in bonis quasi ꝑmansuris.
s in necessarus huic tẽpori
constituenda est. tamenq̃m
dixit. necessitate subditiesto¬
de: nequis non indegro an¬
mo et pura dilectione subdi¬
tus fieret. huiꝰmodi potesta¬
tib: ad didit dicens. Non
solum ꝓpter iram: s et ꝓpt̃
conscientiam. Idest non
solum adiram euadendam.
qd podest etiam simulate
fieri: s ut intua conseientia
certus sis illius dilectione te
facere. cui subditus fueris.
ussu domini tui:qui om̃s
uult saluos fieri homines:
eadagnicionem ueritatis

Expanded text:
e vindicari vult Deus, non per antistites et principes Ecclesiarum, sed per mundi judicem voluit vindicari; et hoc sciens Paulus, recte eum ministrum Dei nominat, et vindicem in eum qui quod malum est agit. Quod necessitati subditi estote, ad hoc valet, ut intelligamus quia necesse est propter hanc vitam subditos nos esse oportere, non resistentes si quid illi auferre voluerint, in quod sibi potestas data est, de teunt, ideo et ista subjectio non in bonis quasi permansuris, sed in necessariis huic tempori constituenda est. Tamen quoniam dixit, Necessitati subditi estote; ne quis non integro animo et pura dilectione subditus fieret hujusmodi potestatibus, addidit, dicens. Non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam: id est, non solum ad iram evadendam, quod potest etiam simulate fieri; sed ut in tua conscientia certus sis, illius dilectione te facere, cui subditus fueris jussu Domini tui, qui omnes vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis
Abbreviated transcription (Latin):
illo scripturã scãrum ueri¬
tas loquitur. Obseruan
dum sane est: quod hii qui¬
dem qui exꝓpria oliua de¬
cider̃. fracti dicuntur.hi uͦ
qui ex oleastro inserunt᷑. si
iterum peccauerint. ñ frau¬
gendi. quod utiq eẽt leuius.
hercidendi appellantur:
Inquo eminentior ꝓfecto dei
torum silua collectus. ad radi¬
cem fideiet scĩtatis adductus
est:rursus amaros malitiȩ

Expanded text:
illo Scripturarum sanctarum veriillo Scripturarum sanctarum veritas loquitur. Nudum sane est quod hi quidem qui ex propria oliva deciderunt, fracti dicuntur; hi vero qui ex oleastro inseruntur, si iterum peccaverint, non frangendi, quod utique esset levius, sed excidendi appellantur. In quo vehementior profecto Dei torum silva collectus ad radicem fidei ac sanctitatis adductus est, rursus amaros malitiae
Abbreviated transcription (Latin):
In hoc itaq intellectu gratie
in est timor: de quohic diet̃
noli altum sapere. s time.
Timor autem iste alius est:
non est ille seruiilis quem
caritas foras mittit. illo
enim timecur. nemcĩdatur
intormentũ supplicii. isto
autem. ne amittat᷑ grã bene¬
lib ramis non peꝑcit: ne
forte nec tibi parcat. Si¬
enim illis non peꝑeit. quia
increduli fuerunt. qui exse¬
mine abrahe sunt. nec tibi
parcet.si inaliquo meredu¬
lus fueris.qui oleaster eras.
ide ergo bonitatem et se¬
ueritatem dei: in eos quidẽ
qui ceciderunt. se ueritatem:
inte autem bonitatem dei.
siꝑmanseris inbonitate.
alioquin et tuexcideris. S¬
et illi si non ꝑmanserint in
incredulitate: inserentur.
potens est enim deus.iterũ
inserere illos. Animad
nec deo auferat iudiciariã
se ueritatem: nec homini li¬
beram uoluntatẽ. occultũ
est. altum est: in accessibili
secreto abhumana cogita¬
tione seclusum est: quem¬
admodum deus et damnet
impium et iustificet im¬
pium:utrumq eenĩ de

Expanded text:
in hoc itaque intellectu gratiae inest timor, de quo dicitur: Noli altum sapere, sed time. timor autem iste alius est; non est ille seruilis, quem caritas foras mittit. illo enim timetur, ne incidatur in tormentum supplicii, isto autem, ne amittatur gratia benelibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Si illis non pepercit, quia increduli fuerunt qui ex semine Abrahae sunt: nec tibi parcet, si in aliquo incredulus fueris: quia oleaster eras.ides ergo bonitatem et seueritatem dei: in eos quidem, qui ceciderunt, seueritatem, in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate; alioquin et tu excideris, et illi si non permanserint in incredulitate, inserentur. potens est enim deus iterum inserere illos. in hoc nec Deo auferat judiciariam severitatem, nec homini liberam voluntatem. Occultum est, altum est, inaccessibili secreto ab humana cogitatione seclusum est, quemadmodum Deus et damnet impium, et justificet impium: utrumque enim de
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmittit. Ecce dies tieniunt
dicit dominus: et consũmabo¬
suꝑ domum isrbet suꝑ domũ
iuda testamentum nouum:
non scđm testamentum quod
feci patrib eorum. indie qua
ut educerem illos de terra egyp¬
ti. testamentum nouum dicit¬
ꝓpter nouitatem sp̃s. quȩ homi¬
nem nouum sanat auitio

Expanded text:
ia: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum quod disposui patribus eorum in die, qua ut eaucerem illos de terra Aegypti. Testamentum diopter nouitatem spiritus, quae hominem nouum sanat a uitio
Abbreviated transcription (Latin):
alibi dr̃. quiẽ primogenit
om̃is creature: Huic nãq
radiciom̃ĩs qui saluatur i¬
seritur.: et ex hac delibatione
scã. om̃is massa humanige¬
neris scĩficatur. Et uere siẽ
radix scã manentib inse ra¬
mis sc̃itatis pinguedinem
ne afferre fructus uberes
facit. Dici sergo: fractisunt
rami: tt ego insererer bene:
ꝓpter incredulitatẽ fractist̃.
tuautem fidestas. D ices gͦ
illos fractos ut tu inseraris.
uideamus si ꝓpt̃ hoc hili
ꝓpter incredulicatem fras
sunt. tuautem nulus tuo
meritis. fide in sertus es gu¬
tis. ne ptites. quod ꝑsonam
tuam acceꝑit. illos sine cau¬
sa ꝓiecerit: Nolialtum
noli altum sapere: noli sap
bire. Dei est enim benefieñ.
non meritũ tuum. quode
alibi dicit gratia salui facti
estis ꝑfidem et hoc non e
uobis s dei donum est. non
exoperib ne forte quis exto

Expanded text:
dicitur: Qui est primogenitus omnis creaturae . Huic namque radici omnis qui salvatur inseritur, et ex hac delibatione sancta omnis massa humani generis sanctificatur. Et vero sicut radix sancta manentibus in se ramis sanctitatis pinguedinem  plenitudinem afferre fructus uberes i. Dicis ergo: Fracti sunt rami, ut et ego inserar. Bene, propter incredulitatem fracti sunt. Tu autem fide stas. Dicis ergo illos fractos, ut tu inseraris. Videamus, si propter hoc: sed illi per incredulitatem fracti sunt, tu autem nullis tuis meritis fide insertus es gratis: ne putes quod personam tuam acceperit, illos sine causa projecerit. Noli altum noli altum sapere, sed time. dei est enim beneficium, non meritum tuum; quod et alibi dicit: Gratia salui facti estis per fidem et hoc non ei uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis exto
Abbreviated transcription (Latin):
more contra naturam dixit.
quod est contra consuetudiñe
nature. quam notitia huma¬
na comprehendit: ut oleaster
insertus inolea. non oleastri
bacas soliue pinguedinem
ferat. Ds autem creator et con¬
ditor om̃ium naturarũ. nichil
contra naturam facit. Ad huc¬

Expanded text:
m contra naturam dixit, quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia humana comprehendit, ut oleaster insertus in olea, non oleastri baccas, sed olivae pinguedinem ferat. Deus autem creator et conditor omnium naturarum, nihil contra naturam facit. Id
Abbreviated transcription (Latin):
quod hoc non dei bonitate et
ineffabili dispensatione sapi¬
entie. s suis meritis consecuti
sunt. ut illis de fractis. ipsicũ
essent oleastri insererent᷑ inbo¬
ignorare fr̃s mysteriũ hoc: ut
non sitis uobis ipsis sapientes:

Expanded text:
quod hoc non Dei bonitate et ineffabili dispensatione sapientiae ejus, sed suis meritis consecuti sunt, ut illis defractis, ipsi cum essent oleastri insererentur in boignorare, fratres, mysterium hoc, ut non si
Abbreviated transcription (Latin):
dum. et ꝑ peccatum mors.
et ita inom̃s homines ꝑtransiit.
in quo om̃s peccauerunt.Mi¬
scdia exilla fit aliuduas in ho¬
norem. Iudicio autẽ aliud in
contumeliam.neq ibi p̃cedũt
merita grãm biberantis neq
hic effugiunt peccat iustitiã
cumoleaster esses.insertus es¬
in illis:. et socius radicis et pin¬
guedinis oliuȩ factus es: noli
gloriari aduersus ramos:
Rgo de radice patriarcha¬
rum dicit fractos quos dam
ramos. ꝓpter infidelitatem:
et insertum ibi oleastrũ ut eẽt
particeps pinguedins oliue:
idest ȩccłam exgentib uenien¬
tem: Et quis inserit oleastrũ
moliua :oliua solet inoleastrũ:
oleastrum mnoliua nũquam
uidemus. namquisquis fece¬
rit. noninueniet bacas nisi
oleastri. quod enim inseritur.
hoc crescit. et eius rei fructus
ibi inueniuntur:.non radicis
fructus s surculi. hoc ostende¬
ns apłs omĩa potentia sua dm̃
fecisse. ut oleaster in radice oli¬
uȩ insereretur: et non bacas

Expanded text:
dum et per peccatum mors dum et per peccatum mors et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccauerunt, misericordia ex illa fit aliud uas in honorem. iudicio autem aliud in contumeliam. neque ibi praecedunt merita gratiam liberantis neque hic effugiunt- peccata iustitiam cum oleaster esses, insertus es illis, et socius radicis et pinguedinis olivae factus es, noli gloriari adversus ramos, rgo de radice Patriarcharum dicit fractos quosdam ramos propter infidelitatem, et insertum ibi oleastrum, ut esset particeps pinguedinis olivae, id est, Ecclesiam ex Gentibus venientem. Et quis inserit oleastrum in oliva? Oliva solet in oleastro; oleastrum in oliva nunquam vidimus. Nam quisquis fecerit, non inveniet baccas nisi oleastri. Quod enim inseritur, hoc crescit, et ejus rei fructus invenitur: invenitur non radicis fructus, sed surculi. Hoc ostendens Apostolus omnipotentia sua Deum fecisse, ut oleaster in radicem olivae insereretur, et non baccas
Abbreviated transcription (Latin):
tuus: Si ergo inquit is¬
iectio. reconeiliationẽ pi¬
sticit mundo. et tanta fi
erga gent̾e. istam gratua
quȩ sublata abeaumi
meruerit deo: Et quid il¬
iua sit. quod ex reconciliati¬
one isrł mundus ac quirat:
preuiter ostendit dicens: ui
uxmortuis: Tunc enĩerit
asumptio isrl̃: quando iam
t mortui uitam recipient:
et mundus excorruptibili
incorruptibilis fiet: et mor¬
cales inmortalitate donabu¬
ntur: Absurdum namq ui
detur:sicum offensio ipsorũ
reconciliacionem mundo
donauerit: assũptio eorum
non magis aliquid mundo
t p̃stantius largiatur. uel¬
certe unde gentib a ssũptio:
nisi exillorum morte: ex iu¬
deis eñi mortuis: apłi uita
fuerunt a ssũptioni genti¬
um: Quodsi delibatio
scãet rami. Illa ẽ. enimex
abraham.non exadã. idẽ
ecõmunione sacramenti
e similitudine fidei: non
eꝓpagatione mortali. Ista
uero uel massa. uł sicut in
inplerisq: codicib legitur
consparsio. qm̃ tota mortis
est: cum ꝑunum hominẽ
peccatum intrauit inmun¬

Expanded text:
 Sic ergo, inquit, Isjectio reconciliationem praestitit mundo, et si tanta fuit erga gentem istam gratia, quae sublata ab ea unmeruerit Deo? Et quid illud sit quod ex reconciliatione Israel mundus acquirat, breviter ostendit, dicens: Vita ex mortuis; tunc enim erit assumptio Israel, quando jam et mortui vitam recipient, et mundus ex corruptibili incorruptibilis fiet, et mortales immortalitate donabuntur. Absurdum namque detur, si cum offensio eorum reconciliationem mundo donaverit, assumptio eorum non magis aliquid mundo et praestantius largiatur.  Unde gentibus assumptio, nisi ex illorum morte? Ex Judaeis mortuis apostoli vita fuerunt assumptioni gentium. Quod si dsancta, et rami. illa est ex Abraham, non ex Adam, id est ei communione sacramenti et similitudine fidei, non ex propagine mortali; ista uero uel consparsio uel, sicut in plerisque codicibus legitur. massa quoniam tota mortis est. cum per unum hominem peccatum intrauit in mun
Abbreviated transcription (Latin):
ergo plenitudo gentium eredi¬
derit. sic estimantur infine se¬
culi iudei qui inuenti fuerint
ueniet exsion qui eripiat. et a
ait. Desion exibit lex. nascendo¬

Expanded text:
 plenitudo gentium crediderit, sic aestimantur in fine saeculi Judaei, qui inventi fuerint eniet ex Sion qui eripiat et aveait: De Sion exibit lex, e
Abbreviated transcription (Latin):
nonceciderunt:s quia casus
illorum non fuit manis: qm̃
ad salutem gentiũ ꝓfecit:
Non ergo ita dereliquerunt
ut caderent: idest tantũmodo¬
ut caderent. quasi ad penã
suam solum: s ut hoc ipsũ
quod ceciderunt prodeẽt
gentib ad salutẽ: s et ipsi¬
conu̾sationẽ gentiũ uiden¬
tes et testam̃tum dei. qđ ipsi
prius acceperant illis tradi¬
tum etlegem ac ꝓphetas apd̾
eos maiorem et digniorem
habere obseruantiam:.⁊elum
capiant ȩtiam ipsi in nouissi¬
mis saltem temporib. et sieut
nunc illorum lapsus salutem
tium fides et conu̾satio. isra¬
heli emulationem conu̾sionis
conferat et salutis. Quod¬

Expanded text:
non ceciderunt; sed quia casus ipsorum non fuit inanis, quoniam ad salutem Gentium proficit. Non ergo ita deliquerunt ut caderent, id est, ut tantummodo caderent, quasi ad poenam suam solum, sed ut hoc ipsum quod ceciderunt, prodesset Gentibus ad salutem. Et conversionem gentium videntes, et testamentum Dei, quod ipsi prius acceperant, illis traditum, et legem et prophetas apud eos majore et digniore haberi observantia, zelum capiant etiam in novissimis saltem temporibus. Et sicut nunc illorum lapsus salutem tium fides et conversatio Israeli aemulationem conversionis conferat et salutis. O
Abbreviated transcription (Latin):
Hic carnem suam iudeos
dixit: ex quorũ genere in¬
mebat. si quocũq modo
sic me exhibeam ut meil
emulentur:et desiderent

Expanded text:
Hic carnem suam Judaeos dicit, ex quorum genere veniebat. Si quocunque modo sic me exhibeam, ut me illi aemulentur, et desiderent
Abbreviated transcription (Latin):
sum. hic eñi oculos cordis
etaures cordis.non corporis
dicit: quib excecati sunt et
et audientes doctrinã eius.
neq credere oꝑib quȩ uide¬
bant. neq uerbo quod atidie¬
bant obedire uoluerunt:¬

Expanded text:
sum. Et hic enim oculos et aures cordis, non corporis dicit, quibus excaecati sunt et et audientes doctrinam ejus, neque credere operibus quae videbant, neque verbo quod audiebant obedire, voluerunt
Abbreviated transcription (Latin):
lis lapsum talem fuisse dicit.
non ut illicaderent: sed uel
delicto suo saltem salutem
gentib darẽt: Deinde
incipit ex hoc loco iudeorum
populum cõmendare. etiam
de ipso casti infidelitatis. ut
non suꝑbiant gentes:quia¬
etiam castis iudeorũ tã p̃cio¬
sus extitit ꝓsalute gentium:
S magis debent cauere gen¬
tes: ne dum suꝑbiunt.simi¬

Expanded text:
um lapsum talem esse dicit, non ut illi caderent, sed ut delicto suo salutem gentibus darent. Deinde incipit ex hoc loco Judaeorum populum commendare, et de ipso casu infidelitatis, ut non suetiam casus Judaeorum tam pretiosus existit pro salute Gentium: sed magis debent cavere Gentes ne, dum, superbiunt, simi
Abbreviated transcription (Latin):
est si delictum corum uobis
tantum ꝓfuit ut uos illis
equaret:quantomagis siuel¬
lent multi exillis credere uł
om̃s. prod ẽẽ uob̃ poterant
ad doctrinam: considera in
his dei sapientiam. quomo¬
do apud eum nec ipsa quidẽ
delict᷑a. et lapsus mutiliter
cedunt. s cum unusquisq
ex ꝓpositi sui lebertate de¬
linquat: dispensatio diui¬
ne sapientie hoc ipsũ inquo
illi damno sue neglegentiȩ
pauꝑes fiunt. alios cdii¬
orũ dicauit gentes: ut eoꝵ
sine labore legis fierent eo¬
heredes. et concorporala
sieut adephesios ipse con
tomagis si plurimi crecdiai¬
sent: Uobis enim dicoge¬

Expanded text:
i. Si delictum eorum vobis tantum profuit, ut vos illis aequaret, quanto magis si velint multi ex illis credere, vel omnes, prodesse vobis poterant ad doctrinam? Delictum his Dei sapientia quomodo apud eum ne ipsa quidem delicta et lapsus inutiliter cedunt; sed cum unusquisque ex propositi sui libertate delinquat, dispensatio divinae sapientiae hoc ipso in quo illi damno suae negligentiae pauperes fiunt, alios diviorum ditavit gentes, ut eorum sine labore legis fierent cohaeredes, et concorporales, sicut ad Ephesios ipse commto magis si plurimi credidissent! Vobis enim dico ge
Abbreviated transcription (Latin):
pisti: si autẽ accepisti: quid
gloriaris.quasi non acceperis:
recte quidem hoc. s cur hȩc
miscđia subtracta est abesaci.
ut non sic uocaretur. ut et uo¬
cato inspiraretur fides et cre¬
dens misericor fieret. ut bene
operaretur: Anforte quia no¬
luit: Si ergo iacob ideo credidit.
quia uoluit.: non ei deus dona¬
tut fidem: s eam sibi ipse uo¬
lendo presticit. Aut habuit
aliquid quod non accepit:
an quia nemo potest credere.
nisi uelit: Hemouelit: nisitio¬
cetur: nemo autem sibi pocest
prestare ut uocetur: Uocan¬
do deus prestat et fidem:qͥa
sine uocatione. ñ potest quis¬
quam eredere: quamuis nul¬
lus credat. inuitus: Quomͣ
enim credent. quẽ non audie¬
runt: aut quomodo audient.
sine p̃dicante:nemo itaq
credit non uocatus: s non
omĩs credit uocatꝰ. Multieñ
hiuocantẽ non contempsert̃ :
s eredendo secuti sunt. Uolen¬
tes autem sine dubio credide¬
runt:. quidergo quod sequit᷑:

Expanded text:
pisti? Si autem et accepisti, quid pisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? 10. Recte quidem hoc; sed cur haec misericordia subtracta est ab Esau, ut non sic vocaretur, ut et vocato inspiraretur fides, et credens misericors fieret ut bene operaretur? An forte quia noluit? Si ergo Jacob ideo credidit quia voluit, non ei Deus donavit fidem, sed eam sibi ipse volendo praestitit, et habuit aliquid quod non accepit. An quia nemo potest credere nisi velit, nemo velle nisi vocetur, nemo autem sibi potest praestare ut vocetur, vocando Deus praestat et fidem; quia sine vocatione non potest quisquam credere, quamvis nullus credat invitus? Quomodo enim credent, quem non audierunt? aut quomodo audient sine praedicante? Nemo itaque credit non vocatus: sed non omnis credit vocatus. Multi enim ii qui vocantem non contempserunt, sed credendo secuti sunt; volentes autem sine dubio crediderunt. Quid est ergo quod sequitur,
Abbreviated transcription (Latin):
me mouet: si miseretur cui mi¬
sertus erit. et miscđiam p̃sta¬
bit. cui misericors fuerit: Cur
hec miscdia de fuit esauut
est iacob: anideo dictum est
miserebor eui misertus ero.
et miscđiam prestabo cui mi¬
sericors fuiero. quia cui miser¬
tus est deus. ut eum uocet.
miserebitur eius ut credat:
et cui misericors fuerit ut cre¬
dat. miscłiam prestabit. hoc
ẽ faciet eum misericordem.
ut etiam bene oꝑetur: Vnde
ammonem᷑ nec ipsis oꝑib mi¬
sericordie quem quam oporte¬
re gloriari et excolli quod eis
quasi suis dm̃ ꝓmertierit: qͦn¬
doquidẽ ut haberet ipsam mi¬
scdiam. ille presticit. qui mi¬
scłiam prestabit. cũ misericors
fuenit: Quod si eam credendo
se meruisse quis iactat:noue¬
rit eum sibi prestitisse ut cre¬
deret qui miseretur. inspiran¬
do fidem cuiꝰ misertus est:
ut adhuc infideli uocationẽ
ĩꝑtiret: Iamenim discernit᷑
fidelis abimpio. Quid enim
habes inquit quod non acce¬

Expanded text:
me movet, si miseretur cui mime movet, si miseretur cui misertus erit, et misericordiam praestabit cui misericors fuerit, cur haec misericordia defuit Esau, uest Jacob. An ideo dictum est, Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero, quia cui misertus erit Deus ut eum vocet, miserebitur ejus ut credat; et cui misericors fuerit ut credat, misericordiam praestabit, hoc est faciet eum misericordem, ut etiam bene operetur? Unde admonemur, nec ipsis operibus misericordiae quemquam oportere gloriari et extolli, quod eis quasi suis Deum promeruerit; quandoquidem ut haberet ipsam misericordiam ille praestitit, qui misericordiam praestabit cui misericors fuerit. Quod si eam credendo se meruisse quis jactat, noverit eum sibi praestitisse ut crederet, qui miseretur inspirando fidem, cujus misertus est ut adhuc infideli vocationem impertiret. Jam enim discernitur fidelis ab impio. Quid enim habes, inquit, quod non acce
Abbreviated transcription (Latin):
odio habui: sicut dixit. iacob
dilexi. esau autem odio habus
hedilla omĩa dilexit: quãuis
ercellentiȩ diu̾sis gradib or¬
dimnata: qm̃ uidit deus quia
hona sunt. cum dicto cius st̃
mstituta: ut aucẽ odiss esau.
nsi iniustitiȩ merito: inius¬
tumest. Quod si concedimꝰ.
incipit et iacob iusticiȩ meri¬
todiligi. quod siuerum est:
falsum est. quod non exoꝑib.
inforte ex iusticia fidei: quid
rgo te adiuuat. Cum enim
nondum nati fuissent: quan¬
doquidem innundum nato
nec iustitia fidei poterat eẽ:
hidit itaq apłs quid exhis u̾¬
bis possit animo audientis
uel legentis occurrere: statim
Qsubiecit. Ouid ergo dice¬
mus: numquid iniquitas
apuddm̃: absit. Et quasi
docens quomodo absit: adhuc
ratiocinatur. et ꝓponit sibi
quasi contradicentis ꝑsonam:
et testimoniis sciꝑat: quod
uoluntati dñi nemoualuit
Mossi enimdicit: Miserebor
uerbis soluit questionem:an
potius artius co lligauit:
Id ipsum enim est quod maxi¬

Expanded text:
odio habui: sicut dixit, Jacob odio habui: sicut dixit, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sed illa omnia dilexit, quamvis excellentiae diversis gradibus ordinata; quoniam vidit Deus quia bona sunt, cum dicto ejus sunt instituta : ut autem odisset Esau, nisi injustitiae merito, injustum est. Quod si concedimus, incipit et Jacob justitiae merito diligi. Quod si verum est, falsum est quod non ex operibus. An forte ex justitia fidei? Quid ergo te adjuvat, Cum enim nondum nati fuissent? quandoquidem in nondum nato nec justitia fidei poterat esse. 9. Vidit itaque Apostolus quid ex his verbis posset animo audientis vel legentis occurrere, statimque subjecit: Quid ergo dicemus? numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Et quasi docens quomodo ratiocinatur, et proponit sibi quasi contradicentis personam, et testimoniis superat, quod voluntati Domini nemo valeat Moysi dicente: Miseverbis solvit quaestionem, an potius arctius colligavit? Idipsum est enim quod maxi
Abbreviated transcription (Latin):
ri: ꝓpterea p̃destinauit et ia¬
cob ut eimaior seruiret: qtra
fuicura eius bona oꝑa p̃scie¬
bat. Et falsumest iamquao
ait. non exoꝑib. Si autẽ ue¬
rum est quod non exoꝑib et
inde hoc ꝓbat. quia de ñdũ
natis. nondũ aliquid oꝑate
hoc dictũ est. Vnde nec erfic
quȩ nondum natis. similit
nondumerat: quo merito
esauodio habetur. antequã
nasceretur: Quodem̃ fecit
deus eaquȩ diligeret: nulla
questio est.Si autẽ dicamus
eum fecisse quȩ odiss: absur¬
dum est: occurrente alia scp¬
tura et dicente. Neq eñĩ odio
habens aliquid constituisti
s nichil odisti eorũ que fecisti
Quio enim merito solfactus
est sol.aut quid offendit lu¬
na ut tanto illosit infexior:
uel quid ꝓmeruit ut side¬
rib ceteris tanto clarior erea¬
retur: S hec omĩa bonaere¬
ata sunt: queq ingenere suo:
Nonenimdiceret deus.solem
dilexi. lunam autẽ odio habui.
aut lunam dilexi. stellas aut̃

Expanded text:
ri; propterea praedestinavit et Jari; propterea praedestinavit et Jacob ut ei major serviret, quia futura ejus bona opera praesciebat, et falsum est jam quod ait, Non ex operibus. Si autem verum est quod non ex operibus, et inde hoc probat, quia de nondum natis nondumque aliquid operatis hoc dictum; unde nec ex fide, quae in nondum natis similiter nondum erat: quo merito Esau odio habetur antequam nascatur? Quod enim fecit Deus ea quae diligeret, nulla quaestio est. Si autem dicamus eum fecisse quae odisset, absurdum est, occurrente alia Scriptura et dicente, Neque enim odio habens aliquid constituisses, et nihil odisti horum quae fecisti . Quo enim merito sol factus est sol, aut quid offendit luna ut tanta illo inferior, vel quid promeruit ut sideribus caeteris tanto clarior crearetur? Sed haec omnia bona creata sunt quaeque in genere suo. Non enim diceret Deus, Solem dilexi, lunam autem odio habui; aut, Lunam dilexi, stellas autem
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾alitatẽ donorũ dei uoluit
intelligi: nequis de operib
bo gemini natura filii irȩ
ꝓpriis. s originaliter exadam
uinculo damnationis obstr⁊¬
ctiis qui dixit. miserchor eui
miscitꝰ ero. Iacob dilexit ꝑ
misericordiã gratuitam: ẽ¬
sati autẽ odiohabuit. ꝑ iudi¬
cium debitum. quodcũ de¬
beretur ambob. inaltero alt̃
agnouit. non de suis distanti¬
b meritis sibi eẽ gloriandum.
quod ineadem causa idem
supplicium non incurrit. s
ditiine gratiȩ largitate: quia
nonuolentis neq currentis.
s miserentis est dei: ut qui
autem odio habui. Otub ma¬
lis suis hoc meruit. cũ et ipse
nondum natus fuiss neq
aliquid egiss bom ec mali:
quando dictum est. et maior
quẽ ad modum illud deiacob
nullis meritis bone actionis
dictum est. ita esau nullis me¬
ritis male actionis odiosus:
Sienĩ quia p̃sciebat deus futu¬
raeius oꝑa mala ꝓpterea eũ
p̃destinatut ut serturet mino¬

Expanded text:
liberalitate donorum Dei voluit liberalitate donorum Dei voluit intelligi, ne quis de operibus  gemini natura filii irae propriis, sed originaliter ex Adam vinculo damnationis obstricti. Sed qui dixit, Miserebor cujus misertus ero, Jacob dilexit per misericordiam gratuitam, Esau autem odio habuit per judicium debitum. Quod cum deberetur ambobus, in altero alter agnovit non de suis distantibus meritis sibi esse gloriandum, quod in eadem causa idem supplicium non incurrit; sed de divinae gratiae largitate: quia non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Altiautem odio habui: quibus malis suis hoc meruit, cum et ipse nondum natus fuisset, neque aliquid egisset boni aut mali, quando dictum est: Et major quemadmodum illud de Jacob nullis meritis bonae actionis dictum est, ita Esau nullis meritis malae actionis odiosus? Si enim quia praesciebat Deus futura ejus opera mala, propterea eum praedestinavit ut serviret mino
Abbreviated transcription (Latin):
actionem electio aliqua fie¬
ret eius qui bene egerat. scđm
exuocante. idest exeo qui uo¬
cando ad fidem gratia iustifi¬
cat impium. dictũ est ei: qr
maior seruiet minori: Non
ergo scđm electionẽ ꝓpositũ
dci maneret: s ex ꝓposito elec¬
tio: idẽ. non quia inuenit ds̃
operabona inhominib q̃
eligat. ideo manet ꝓpositũ
iustificationis ipsius: s qͥa
credentes:ideo inuenit oꝑa
quȩ iam eligat ad regnum
cȩlorum: Nam nisi eẽt elec¬
tio:. non essent electi: nec recte
diceretur: quis accusabit
aduersus electos dei. Non
tamen electio p̃cedit iusti¬
ficationẽ: s electionẽ iusti¬
fica cio: Nemo eligitur: nisi
iam distans abilloqui rei.¬
citur: Inde quod dictum
est. quia elegit nos deus ante
mundi consticutionẽ: non
uideo quomodo sit dictũ: nͥ
p̃scientia. hic autẽ quod ait.
Non exoperib. s ex uocante
dictum est ei. quia maior ser¬
uiet minori non electionem
meritorũ quȩ post iustifica¬
tionem gratiȩ ꝓueniunt. s

Expanded text:
actionem electio aliqua fieret ejus qui bene egerat: cum ex vocante: id est ex eo qui vocando ad fidem gratia justificat impium, dictum est: Quia major serviet minori. Non ergo secundum electionem propositum Dei maneret, sed ex proposito electio, id est, non quia invenit Deus opera bona in hominibus quae eligat, ideo manet propositum justificationis ipsius: sed quia credentes, ideo invenit opera quae jam eligat ad regnum coelorum. Nam nisi esset electio, non essent electi, nec recte diceretur: Quis accusabit adversus electos Dei? Non tamen electio praecedit justificationem, sed electionem justificatio. Nemo enim eligitur, nisi jam distans ab illo qui rejicitur. Unde quod dictum est, quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non video quomodo sit dictum, nisi praescientia. Hic autem quod ait: Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia major serviet minori; non electione meritorum, quae post justificationem gratiae proveniunt, sed
Abbreviated transcription (Latin):
cisio: quia uiuere facit iudȩũ.
et non ext̃minari. Pocest et
ita intellegi circumcisio ꝓdẽe:
quia facit in lege ẽẽ: Quia ꝑ¬
specta inuenitur. carnis circũ¬
cisione cessante. ueram cordis
ẽẽ uenturam: Pre uaricator
legis est:dum non sequit᷑ quod
ibi p̃dictum est. Signũ prodẽ.
si res adsit. Ceterum signum
sine: re.suꝑ fluum ent. Nam
et signũ quod cai accepit.
hoc significauit: quod iudȩos
circumcisio discerneret are¬
liquis et sicut ille uagus et
ꝓfuigus cum ipso signo usq
ad mortẽ durauit: sic iudei
usq in finem cum ipso circũ¬
cisionis iã mani signo: ꝑ orbẽ
disꝑsi. pleni zelo et pauore
discurrunt: Ot nullus eis
aufert circumcisionẽ: siue
sub paganis. siue subxp̃ianis
principib. Ipsum signũ por¬
tant. xp̃i homicide: sicut cain
fratricida porcauit. Siigit᷑
diat: nonne p̾putium illius
incircumcisine reputabitur:
et itidicabit quod exnatura ẽ.
p̃putium legem consumans
uenerunt: quas legẽ sp̃italẽ

Expanded text:
sive quia vivere facit Judaeum, et non exterminari. Potest et ita intelligi: Circumcisio prodest, quia facit intelligi esse, quia perspecta, invenitur carnis circumcisione cessante veram cordis esse venturam. Praevaricator legis est, dum non sequitur quod ibi praedictum est. Signum prodest, si res adsit, caeterum signum sine re superfluum erit. Nam et signum quod Cain accepit, hoc significavit quod Judaeos circumcisio discerneret a reliquis. Et sicut ille vagus et profugus cum ipso signo usque ad mortem duravit, sic Judaei usque in finem cum ipso circumcisionis jam inani signo per orbem dispersi, pleni zelo et pavore discurrunt, et nullus eis aufert circumcisionem, sive sub paganis, sive sub Christianis principibus ipsum signum portant Christi homicidiae, sicut Cain fratricida portavit. Si igitur dial, nonne praeputium illius in circumcisionem reputabitur, et iudicabit quod ex natura est praeputium legem consummansalem
Abbreviated transcription (Latin):
dei: ds̃ m̃s inquit. miscdia
eius p̃ueniet me Quantũ¬
cumq inquit cogitauero
ante cedentia merita mea:
miscdia eius p̃ueniet me:
Pinde ab illo at tributam
fortitudinẽ suã ad illum
custodiens: eodem seruatore
non ꝑdit. quod eodem largitore
suscepit: Nec ob aliud meret᷑
ampliora. nisi pie fidelit̃q
sciendo. aquo sibi bona sunt
non natura. quia natura sẽꝑ
ipsius fuimus: quia qui redi¬
met. suum docet fuisse quẽ
redimit: sicut dicit ꝓpheta
Gratis uenundati estis: et sine
pecunia rede memini: Ap̃s
ergo nos redemit. sicut dicit
petrus: Scientes quia non
corruptibilib argento et au¬
ro redemptiestis.deuana ur̃a
conu̾satione: et reliqua. Et
paulus. Empti enĩ estis pre¬
tio magno. Redempti ergo
om̃s debitores eramꝰ morti.
ꝑ peccatum. Ille autẽ se tra¬
didit morti. cui nichil de be¬
bat: ut nos suo sanguine a
morte redimeret: Non emit:
quia ꝑnaturam. ipsius semꝑ¬
fueramus: sed redemit: quia

Expanded text:
Dei, Deus meus, inquit, misericordia Dei, Deus meus, inquit, misericordia ejus praeveniet me. Quantumcumque, inquit, cogitavero antecedentia merita mea, misericordia ejus praeveniet me. Proinde ab illo attributam fortitudinem suam ad illum cusnon perdit, quod eodem largitore suscepit. nec ob aliud meretur ampliora nisi pie fideliterque sciendo, a quo sibi bona sunt non natura, quia natura semper ipsius fuimus, quia qui redimit, suum docet fuisse quem redimit, sicut docet propheta: Gratis venundati estis, et sine pecunia redimemini. Christus ergo nos redemit, sicut dicit Petrus: Scientes quia non corruptibilibus argento et auro redempti estis de vana vestra conversatione, et reliqua; et Paulus: Empti enim estis pretio magno. Redempti ergo omnes debitores eramus morti per peccatum. Ille autem se tradidit morti, cui nihil debebat, ut nos suo sanguine a morte redimeret. Non emit, quia per naturam ipsius fueramus; sed redemit, quia