comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deficit. Pauꝑ uenit in hunc mũ¬
dum: & om̃ib abundauit: reple¬
uit uniu̾sos. Qnͣtꝰ de. ẽ indiui¬
tiis: qui pauꝑtate sua õs
diuites fecit.ͦ S pauꝑ ꝓpt̃nos:
diues cum patre pauꝑ ille: ut nos
ab inopia uindicaret. sicut apł do
cet dicens. Quia ꝓpt̃ uos pauper
factus ẽ cũ diues eẽt: ut illius in
opia uos ditaremini. Cuiꝰ mopia
ditat: sanat fimbria: famessatiat.
mors uiuificat: resuscitat sepultã.
Hic gͦ ẽ diues thesaurus: cuiꝰ pin¬
gius panis. Et bene pinguis. Quẽ
qui manducaui̾t esurire ñ poterit.
Hunc panc̃ dedit apłis. ut diuide¬
rent popło credentium. Et hodieq¬
quȩ dat nobis eum: quẽ ipse sac̃¬
dos cotidie consecrat suis u̾bis.
Hic gͦ panis factus ẽ ȩsca sc̃oꝵ. Pos¬
sumus & ipsum dñm acciꝑe: qui
suam carnem nob̃ dedit. sic̃ ipse
ait. Ego sum panis uitȩ. Patres
ur̃i manducauerunt manna in
deserto & mortui sunt. Hic ẽ aũt
hanis qui de cęlo descendit. ut

Expanded text:
deficit? pauper uenit in hunc mundeficit? pauper uenit in hunc mundum et omnibus abundauit, repleuit uniuersos. quantus est in diuitiis, qui paupertate sua omnes diuites fecit! sed pauper propter nos, diues cum patre. pauper ille, ut nos ab inopia uindicaret, sicut apostolus docet dicens: quia propter uos pauper factus est, cum diues esset, ut illius inopia inopia uos ditaremini. cuius inopia ditat, sanat fimbria, famis satiat, mors uiuificat, resuscitat sepultura. hic ergo est diues thensaurus, cuius pinguis panis. et bene pinguis, quem qui manducauerit esurire non poterit. hunc panem dedit apostolis, ut diuiderent populo credentium, et hodieque dat nobis eum, quem ipse sacerdos cotidie consecrat suis uerbis. hic ergo panis factus est esca sanctorum. possumus et ipsum dominum accipere, qui suam carnem nobis dedit, sicut ipse ait: ego sum panis uitae. patres uestri manducauerunt mannam in deserto et mortui sunt, hic est autem panis, qui de caelo descendit, ut,
Abbreviated transcription (Latin):
eoᷤᷤ ligauit. icis ipsoꝵ sermonib. iplors
obligatio & ne constrinxit. Ic̃ ait illis.
Reddite q̃ st̃ cesaris cesari :⁊ q̃ st̃ dei deo.
ut contͣ uerba fua uenire ñ possent:
Deniq mirati abierunt abeo. S ñ ẽ
mirum si secus pedes respondebat:
quiante pedes uidebat. Exposuit
euidenter moy ses hanc ꝓphetiam
nedictus qui ampliauit gad. sicut
leo requieuit confringens brachia.
& principes & uidit ab inicio suo
quia ibi diuisa ẽ terra principum
collectoꝵ simul cum principib
popłoꝵ. Iusticiam dñs fecit et iu¬
dicium isrł. Agnoscimꝰ itaq qui
requieuerit sicut leo confregit bra¬
chia potentiũ. qui a principio di¬
uisiones temptantium uidit. Ibi
gͥ hiatus ẽ terrȩ qui absorbeat ca¬
lumpniantes: ubi temptatio ꝑfi¬
doꝵ ẽ. Aser pinguis eius panis:
& ipse dabit ȩscam pͥncipib Aser
int̾pretatione latina significat
diuitias. Quis gͥ diues: nisi ubi
altitudo diuitiaꝵ ẽ sapientiȩ et
scientiȩ dĩ. Quis diues: nisidñs

Expanded text:
 sermonibus, ipsorum obligatione constrinxit — tunc ait illis: reddite quae sunt Caesaris Caesari et quae sunt dei deo —, ut contra uerba sua uenire non possent. denique mirati abierunt ab eo. sed non est mirum, si secus pedes » respondebat, qui ante pedes uidebat. exposuit euidenter Moyses hanc prophetiam nedictus qui ampliauit Gad. sicut leo requieuit confringens bracchia et principes. et uidit ab initio suo quia ibi diuisa est terra principum collectorum simul cum principibus populorum; iustitiam dominus fecit et iudicium Istrahel. agnoscimus itaque qui requieuerit sicut leo, < cum confregerit bracchia potentium, quia a principio diuisiones temptantium uidit. ibi igitur hiatus est terrae, qui absorbeat calumniantes, ubi temptatio perfidorum est. Aser, pinguis eius panis, et ipse dabit escam principibus. Aser interpretatione Latina significat diuitias. quis igitur diues nisi ubi altitudo diuitiarum est sapientiae et scientiae dei? quis diues nisi dominus
Abbreviated transcription (Latin):
M om̃ib epłis fe¬
re. sollicite queri
de eccła : accipe
qͥd agatur: Post¬
tͥdie qͣm accepi lict̾as cuas qͥbꝰ
significau̾as qđ exagitarent ce¬
sõpnia tua miole inquietudumũ
grauiũ cȩpi moueri: neciam
portiana. hocẽ extra anurana
basilica petebat᷑. s basilica no¬
ua. hoc ẽ intramurana q̃ ma¬
ior ẽ: Conuenerunt me pͥmo
iuri comites. consistorian. Nt
.&. basilicã tracderẽ. ꝙ ꝓcurarẽ ne
qͥd pͦpłs curbarũ moueret: re¬
spondi qđ erat ordinis. teplũ
dĩ tͣdi a sacerdoce ñ posse: Ac¬
clamatũ ẽ seqñti die in ȩccłia¬
.&. iã p̃fectus eo uenit. cȩpit sua
discessumẽ. ut intimaturũ se
aũ dm̃ca post lectiones ata ts¬
tatũ dimissis cathecuminis. sym¬
bolũ aliqͥb cõpetentib in bap

Expanded text:
m omnibus epistolis fere sollicite quaeris de aecclesia, accipe quid agatur. Posttridie quam accepi litteras tuas, quibus significaveras, quod exagitarent somnia tua, moles inquietudinum gravium cepit moveri. Nec iam Porciana hoc est extramurana basilica petebatur, sed basilica nova hoc est intramurana, quae maicens: Convenerunt me primo viri, comites consistoriani, ut et basilicam traderem et procurarem, ne quid populus turbarum moveret. Respondi quod erat ordinis: templum Dei tradi a sacerdote non posse. Acclamatum es: etiam praefectus eo venit; coepit suaddiscessum est, ut intimaturum se autem Dominica, post lectiones atque tractatum, dimissis catechumenis, symbolum aliquibus competentibus in bap
Abbreviated transcription (Latin):
lestia putauerunt. Altiore autẽ
sensu illud significatur. qđ qui
terrenas diligit uoluptates. & eas
sequit᷑ & putat his se posse ad dĩ
grãm ꝑuenire. & regnum cȩleste. huiꝰ¬
modi errorib deferendum: is adu̾sũ
cȩlestia contumaci p̃liatur affectu.
ꝓpt̃ea inprou̾bio ẽ de eo qui dereli¬
querit: sicut nembroth gigas ue¬
nator ante dm̃. Nembroth
aut̃ ꝓ int̃p̃tationẽ ethyops dicit᷑.
color ethẏopis. tenebras anime sqͣ¬
loremq significat: qui adu̾sus
lumim ẽ: claritatis exsors : tenebͥs
inuolutus: nocti similior quam
dici. Uenatoris quoq usus in sil¬
uis: int̾ feras acbestias conu̾satio
eius. irrationabilis gͦ miscetur
irrationabilib passionib & ea
quȩ sunt maliciȩ agrestis atq
prȩdurȩ. uenator huiꝰ modi ex¬
plorare consueuit. atq: his potiri
ac delectari: deniq nembroth
huiꝰ principiũ regni babylon. hoc
ẽ confusio: eo quod malicia & po¬
testas non insimplicitate & puri¬

Expanded text:
lestia putauerunt. altiore autem lestia putauerunt. altiore autem sensu illud significatur, quod qui terrenas diligit uoluptates et eas sequitur et putat his se posse ad dei tiam peruenire et regnum caeleste huiusmodi erroribus deferendum, is aduersum caelestia contumaci proeliatur affectu. propterea in prouerbio est de eo qui deliquerit: \'sicut Nembroth gigans uenator ante deum\'. Nembroth autem per interpretationem Aethiops dicitur. color Aethiopis tenebras animae squaloremque significat, qui aduersus lumini est, claritatis exsors, tenebris inuolutus, nocti similior quam diei. uenatoris quoque ustis in siluis, inter feras ac bestias conuersatio eius. inrationabilis ergo miscetur inrationabilibus passionibus et ea quae sunt malitiae agrestis atque praedurae uenator huiusmodi explorare consueuit atque his potiri atque delectari. denique Nembroth huius principium regni Babylon, hoc est \'confusio\' eo quod malitia et potestas non in simplicitate et puri
Abbreviated transcription (Latin):
one cham illius imꝑbi filium. seniorẽ
scͥptura fuisse memorauerit. Duo ge¬
nera terrȩ: unũ uelut harenosum &
puluerulentum. immo ut ex pressius
dicam puluis. aliud genus terrȩ fru-¬
cliferum atq fecundum: hoc ẽ t̾ra
solidior & ꝑfunda. Quid gͥ imꝑbus
nisi puluertm generat. ex quo genera¬
tio eẽ non possit. idõq ꝓpb̃a pulue¬
rem impiis comparauit:dicens. Non
sic impii non sic. s tanquã puluis.
quem proicit uentus a facie terrȩ:
Eoquod etiam scđm altiorẽ sensũ
infecunda sit impioꝵ anima quȩ
fructus utiles generare non possit.
Qua ratione etiam chus nẽbroch
gigantẽ generat. qui erat uenator
ante dm̃: unde dictum ẽ. sicut nẽ¬
broch gigas. uenator ante dm̃. Qͥd
aliuid gͥ puluis & harena generaret.
nisi terrenum hominem: Eo qd
impius celestibus cerrena p̃ponat:
Gigantes enim fabulȩ inducunt ad¬
u̾sum suꝑna pugnare uoluisse. &
terreno ascensu ascendendũ ad ce¬

Expanded text:
one Cham illiua improbi filium Chum seniorem one Cham illiua improbi filium Chum seniorem scriptura fuisse memorauit? duo genera terrae, unum uelut harenosum et puluerulentum, immo ut expressius dicam puluis, aliud genus terrae fructiferum atque fecundum, hoc est terra solidior et profunda. quid igitur improbus nisi puluerem generat, ex quo generatio esse non possit? ideoque propheta puluerem impiis conparauit dicens: non sic impii, non sic, sed tamquam puluis, quem proicit uentus a facie terra.e, eo quod etiam secundum altiorem sensum infecunda sit impiorum anima,, quae fructus utiles generare non possit. qua ratione etiam Chus Nembroth gigantem generat, qui erat uenator ante deum? unde dictum est: sicut Nembroth gigans uenator ante deum. quid aliud igitur puluis et harena generaret nisi terrenum hominem, eo quod impius caelestibus terrena praeponat. gigantes enim fabula inducuntur aduersum superna pugnare uoluisse et terreno ascensu ascendendum ad cae
Abbreviated transcription (Latin):
Inquinquaginta iubeleus ẽ. nume¬
infundens. ꝑfecto gͥ numero remis¬
sionis & grẽ. iustus curriculũ utȩ
huiꝰ impleuit. De generatione inqͥt
iafech rodus & alic insulc nationum
sunt. ñ inmerito latitudo dicitur.
quando etiam in alteram partem
nature. hoc ẽ maritima. generatio
cius ꝑcessit. Uere enim tanquam
latitudo. non fuit eo contenta. quod
inusum hominib natura p̃scͥpserat.
hocẽ cerit possessiont: uerum etiam
introgressa ẽ mare. ad insulas usq
ꝓcessit: hoc scđm licteram: sed̾m al¬
tiorẽ aũt sensum: eo qđ eaquȩ extra
sunt. quȩ dicunt᷑ bona diuitiȩ.
potestates. honores. quasi diffun¬
duntur latius: nec tantum his con¬
tenti sunt diuites que in manib
& inconspectu sunt. s longe latȩq
diffundunt suas cupiditates: dũ
aut pecuniarium compendiũ
deulteriorib querit᷑.aut bonor
a plurib: aut potestas diffusior.
aut cupiditas: nunc quero qua rati¬

Expanded text:
in quinquaginta iubelaeus est numein quinquaginta iubelaeus est numeinfundens. perfecto igitur numero remissionis et gratiae iustus curriculum uitae huius impleuit. de generatione inquit lapheth: Rodus et aliae insulae nationum sunt. non inmerito latitudo dicitur, quando etiam in alteram partem naturae, hoc est maritima generatio eius processit. uere enim tamquam latitudo non fuit eo contenta, quod in usum hominibus natura praescripserat, hoc est terrae possessione, uerum etiam introgressa est mare, ad insulas usque processit. hoc secundum litteram. secundum altiorem autem sensum, eo quod ea quae extra sunt, quae dicuntur bona, diuitiae potestates honores, quasi diffunduntur latius nec tantum his contenti sunt diuites quae in manibus et in conspectu sunt, sed longe lateque diffundunt suas cupiditates, dum aut pecuniarum conpendium de ulterioribus quaeritur aut honor a pluribus aut potestas diffusior aut cupiditas. Nunc quaero qua rati
Abbreviated transcription (Latin):
b sem: & fiat chanaan seruuseius.
Diximus supra iafeth. quasi indif¬
ferens bonum significari. In diffe¬
rentia aut laticudinẽ habet. quȩ ẽ
in salute. uigore. decore.fortitudi¬
ne.diuiciis. gr̃a. nobilitate. amicii
potestatib & cȩteris. S hec licet in¬
differentia bona sint. tam̃ plerisq
nocuerunt.qui ea non cum sapi¬
entia & iusticia possederunt. Ilil¬
tos enim ebrios fecere diuitiȩ. no¬
bilitas & potestas suꝑbos. pulchi¬
tudo luxuriosos. cuiꝰ suffragio
alienȩ mentis corruꝑint castitatt̃
Ergo ꝓutentis affectu hoꝵ quȩ di¬
ximus indifferentia ẽ. quoꝵ usus
aut uircutib regit᷑. aut certe sine
gubernatione uirtutum fraudi
ẽẽ incipiunt. quȩ possunt esse
utilitati. Nune qm̃ post diluui¬
um noe dicitur uixisse trecentis¬
& quinquaginta annis: nequaquã
precercundũ putamus. Nam intre¬
centis crucem xp̃i significari certũ
c̃ cuiꝰ tipo iustꝰ a diluuio lib̾atusẽ.

Expanded text:
bus Sem et fiat Chanaan seruus eius? bus Sem et fiat Chanaan seruus eius? diximus supra Iapheth quasi indifferens bonum significari. indifferentia autem latitudinem habet, quae est in salute uigore decore fortitudine diuitiis gratia nobilitate amicis potestatibus et ceteris. sed haec licet indifferentia bona sint, tamen plerisque nocuerunt, qui ea non cum sapientia et iustitia possederunt. multos enim ebrios fecere diuitiae, nobilitas et potestas superbos, pulchritudo luxuriosos, cuius suffragio alienae mentis corruperint castitatem. ergo pro utentis affectu horum quae diximus indifferentia est, quorum usus aut uirtutibus regitur aut certe sine gubernatione uirtutum fraudi esse incipiunt quae possunt esse utilitati. Nuac quoniam post diluuium Noe dicitur uixisse trecentist quinquaginta annis nequaquam praetereundum putamus. nam in trecentis crucem Christi significari certum est, cuius typo iustus a diluuio liberatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
tam suo quam patris merito punire¬
tur: deinde quia qui doctrine pat̃¬
nȩ discipłs eẽt filius. & pessimarũ
emulus cogitationum: uno corpore
uterq uteretur & mente. eademq
malicia. In different̃ gͥ uel paternȩ
uel suȩ maliciȩ filius preciũ luit:
qm̃ imꝑbitatis cõmune consortiũ
ẽ. Quod gͥ ꝓpatris soluit imꝑbi¬
tate. sine dubio & ꝓsua soluit. cul¬
pȩ eius reus: uel certe diutius pena
ꝓducitur cum etiam ad filium us-¬
q ꝑtendit: & successoris afflictio
intempora multa ꝓfertur. hoc
scđm licteram: cȩterum non tam
hic homines quam mores comp̃¬
hendunt᷑. quorum inutroq una na¬
cura. Nam cham calor: chanaan cõ¬
motio & inquietudo: qui aũt calidꝰ
ẽ. utiq inquietus atq cõmotiorẽ:
in duob gͥ erat una passio: & unꝰ
affectus: itaq cum alt̃ addicitur:
uterq dampnant᷑. Sc̃s igit᷑ noc
benedicens filiũ suum iafech: ait.
Dilatet dñs iafech ⁊ habitet ĩ domi¬

Expanded text:
tam suo quam patris merito puniretam suo quam patris merito puniretur: deinde quia, cum doctrinae paternae discipulus esset filius et pessimarum aemulus cogitationum, uno corpore uterque uteretur et mente eademque malitia. indifferenter igitur uel paternae uel suae malitiae filius pretium luit, quoniam improbitatis commune consortium est. quod igitur pro patris soluit improbitate sine dubio et pro sua soluit culpae eius reus uel certe diutius poena producitur, cum etiam ad filium usque pertendit et successoris afflictio in tempora. multa profertur. hoc secundum litteram. ceterum non tam hic homines quam mores conprehenduntur, quorum in utroque una natura. nam Cham \'calor\' Chanaan \'conmotio et \'inquietudo\'. qui autem calidus est utique inquietus atque conmotior est. in duobus igitur erat una passio et unus affectus. itaque cum alter addicitur, uterque damnantur. cur sanctus igitur Noe benedicens filium suum Iapheth ait: dilatet dominus Iapheth et habitet in domi
Abbreviated transcription (Latin):
qui doctrinã prouectioris etatis
non auserit. nec ꝑceꝑit senile con¬
siliũ. Cani enĩ qͥdam st̃ sensꝰ hominũ.
Et ideoinqͥt c̃ uen̾is ad senioꝵ cõsiliũ
claude ostuũ. ut ht̃ alibi sententia Bi¬
cendum enĩ tͥ pꝰ est ꝙͣ loq̃ndũ. Aures gͦ
paratas habe: ut aliqͥd de sapientiũ
cõsiliis cõseq̃ris. lingua repͥm̃da ẽ. audi¬
tio p̃paranda. Benedicens filiũ suum¬
sem: ait noȩ. Benedictus dñs ds̃ sem:
& erit chanaan seruus eius. Et dñm
& dm̃ dix̃ & specialit̃ dm̃ filii sui
nomine sem: coquod sit ds̃
iustor hocẽ d̾s̃ montium non
uallium: qui grãm habeant uirtu¬
tis excelsȩ. Demde qua ratione cum
filius eius cham peccauerit. non ipsũ
s filium eius seruituti ad duxit: Et
fortasse idõ quod plus afficitur pat̃
iniuriis filii sui. maxime quarum
ipse reus & auctor existat. & uehe¬
mentius contristatur sui peccati dã
pnationẽ a filio ꝑsolutam: qui non

Expanded text:
qui doctrinam prouectioris aetatis qui doctrinam prouectioris aetatis non hauserit nec perceperit senile consilium? cani enim quidam sunt sensus hominum. et ideo inquit: quom ueneris ad seniorum concilium, claude os tuum, ut habet alibi sententia: discendum enim tibi prius est quam loquendum. aures ergo paratas habe, ut aliquid de sapientium consiliis consequaris. lingua reprimenda est, auditio praeparanda. Benedicens filium suumSem ait Noe: benedictus dominus deus Sem. et erit Chanaan seruus eius. et dominum et deum dixit et specialiter deum filii sui, cui nomen est Sem, eo quod deus iustorum, hoc est deus mentium, non uallium, qui gratiam habeant uirtutis excelsae. deinde qua ratione, cum filius eius Cham peccauerit, non ipsum, sed filium eius seruituti addixit? et fortasse ideo quod plus afficitur pater iniuriis filii sui, maxime quarum ipse reus et auctor exsistat, et uehementius contristatur sui peccati dam- nationem a filio persolutam, qui non
Abbreviated transcription (Latin):
risisset neq enim ridendus:s ue¬
rendus ẽ pat̃. Multo aut ampliꝰ
m̃tem usti in sipiens uidere non
poterat. Quomͦ enim uidebat.
qui ieo putabat ebrietatis erro¬
rem. uͥ erat ꝑfectus sapientiȩ cetera¬
rumq uirtutum uapor. sicut scͥp¬
cum est. uapor ẽ enĩ uirtutis
dĩ: Quando enim mens¬
nmens
magis sobria ẽ. quã tunc qͦn¬
donaturam om̃ium rerũ. tempoꝵ¬
q presentium & futuroꝵ ita spectat
negocia. ut nulla in eo temporalis
titubantia ebrietatis appareat:
Quero etiam quaratione cumante
medium dixerit int̃filios cham:
nunc iumorem consticuat: sicem̃
scͥptum est. Cognouit noc omĩa:
quȩ fecit ei filius iunior. Nunqͥd
ante scͥptura in ordine generatio¬
nis errauit: non utiq quid ergo:
Contraria nunc scͥpta sunt: non ar¬
bitror: quomͦ gͥ soluit᷑. nisi iunio¬
rem non etate non tempore acci¬
pias.s rudem sensu. & in quadam
intellectus infantia constitutum.

Expanded text:
risisset; neque enim ridendus, sed uerisisset; neque enim ridendus, sed uerendus est pater. multo autem amplius mentem iusti insipiens uidere non poterat. quomodo enim uidebat qui in eo putabat ebrietatis errorem, ubi erat perfectus sapientiae ceterarumque uirtutum uapor? sicut scriptum est: uapor eat enim uirtutis dei. quando enim mens magis sobria est quam tunc, quando naturam omnium rerum temporumque praesentium et futurorum ita spectat negotia, ut nulla in eo temporalis titubantia ebrietatis appareat? \' quaero etiam qua ratione, cum ante medium dixerit inter filios Cham, nunc iuniorem constituat. sic enim scriptum est: cognouit Noe omnia quae fecit ei filius iunior. numquid ante scriptura in ordine generationis en-auit? non utique. quid ergo? contraria nunc scripta sunt? non arbitror. quomodo igitur soluitur, nisi iuniorem non aetate, non tempore accipias, sed rudem sensus et in quadam intellectus infantia constitutum,
Abbreviated transcription (Latin):
pora obliuiscebat᷑. pͥora appetebat.
s obliuiscebat᷑. ut absconderet ꝑse¬
cutionis errores: ut tegeret suꝑiora
delicta. bonisq oꝑib obũbraret.
Beati enim & illi quoꝵ tecta pecca¬
ta sunt. idest sitegantur bonis
factis. & oꝑiant᷑ uirtutum sequen¬
tib disciplinis. Et sobrius inqͥt
factus ẽ noe a uino. Manifestũ
ẽ ex ebrietate int̾cedente somno
sobrios fieri homines: mens aũt
sobriaẽ: quando & p̃cerita & fu¬
cura cognoscit: sobria gͦ erat mens
iusti: & quando ebria putabatur.
Est enim p̃clarum poculum. ine¬
brians iustos. Ille aũt uere in ebri¬
atus erat: qui ridebat patrẽ: qui
enim neq p̃teritam generationis
grãm. Neq p̃sentem reuerentiam
patris: neq futuram pęnã pat̾ne
iniuriȩ considerabat. uere ebriꝰ
erat. & qđ putabat uidere se. ñ
uidebat. Erat in illo ꝑfunda ce¬
citas: qui patrẽ uidere ñ pocerat.
Nam si uidisset patrem: non utiq

Expanded text:
periora obliuiscebatur, priora appetebat, periora obliuiscebatur, priora appetebat, sed obliuiscebatur, ut absconderet persecutionis errores, ut tegeret superiora delicta bonisque operibus obumbraret. beati enim et illi quorum tecta peccata sunt, id est si tegantur bonis factis et operiantur uirtutum sequentibus disciplinis. Et sobrius inquit factus est Noe a uino. manifestum est ex ebrietate intercedente somno sobrios fieri homines, mens autem sobria est, quando et praeterita et futura cognoscit. sobria ergo erat mens iusti et quando ebria putabatur; est enim praeclarum poculum inebrians iustos. ille autem uere inebriatus erat qui ridebat patrem. quia enim neque praeteritam generationis gratiam neque praesentem reuerentiam patris neque futuram poenam paternae iniuriae considerabat, uere ebrius erat et quod putabat uidere se non uidebat. erat in illo profunda caecitas qui patrem uidere non poterat. nam si uidisset patrem, non utique
Abbreviated transcription (Latin):
rexerunt retrorsum. & oꝑuerunt
nudũ patrem. & non uiderunt
nudationẽ eiꝰ: lutera euidentem
pietatis exp̃ssit affectum. qđ nu¬
datum amictu patrem boni filii
uidere cauerunt. ne pat̾na reue¬
rentia uł ipso minueretur aspectu
Si quidẽ etiam tacito uultu. pietas
frequent̃ offenditur. Unde etiam
rome uetus fuisse usus dicitur.
ne filii cum parentib & maxime
puberes intrarent lauachrum. Sen¬
sus aut altior hoc habet.quia insi¬
piens p̃sentia tantũ modo uidet
quȩ in oculis sunt. futura non re¬
spicit. p̃terita non cogitat: sapiens
aũt & p̃cerita recordat᷑.&. futura
considerat. Om̃ĩs gͦ mens sapiens
retrorsum ambulat. hoc ẽ preteri¬
ta spectat: nec naturȩ quodam
usu impeditur: nichil uacuum.
nichil nudum suoꝵ patit᷑ esse
gestoꝵ. Oꝑit quȩ aliter gestasĩ
amictu quodam & grã uelpre¬
sentis oꝑis uel futuri. ut nichil
indecoꝵ pret̾eat. nichil inorna¬
cum relinquat. Unde & apls su¬

Expanded text:
rexerunt retrorsum et operuerunt rexerunt retrorsum et operuerunt nudum patrem et non uiderunt nudationem eius? littera euidentem pietatis expressit affectum, quod nudatum amictu patrem boni filii uidere cauerunt, ne paterna reuerentia uel ipso minueretur aspectu, siquidem etiam tacito uultu pietas frequenter offenditur. unde etiam Romae uetus fuisse usus dicitur, ne filii cum parentibus et maxime puberes intrarent lauacrum. sensus autem altior hoc habet, quia insipiens praesentia tantummodo uidet, quae in oculis sunt, futura non respicit, praeterita non cogitat, sapiens autem et praeterita recordatur et futura considerat omnis ergo mens sapiens retrorsum ambulat, hoc eat praeterita spectat nec naturae quodam usu impeditur: nihil uacuum, nihil nudum suorum patitur esse gestorum. operit quae aliter gesta sunt amictu quodam et gratia uel praesentis operis uel futuri, ut nihil indecorum praetereat, nihil inornatum relinquat. unde et apostolus su
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ non debeat. etiamsi lapsus pu-¬
tetur. nisi animus quoq inclinet᷑
in culꝑam: postremo ueniabilia huiꝰ¬
modi uidicentur errata. non odio
ꝑsequenda. non habenda ludibͥo.
S mens ut dixi improba cum pu¬
tat errasse sapientem. insultandũ
arbitratur ei. cuius sibi putat
mores ẽẽ contrarios. quod pecca¬
tum suum uelut tacito quodam
sapientis testimonio redarguatur.
eoq letandum sibi. quod iusto
uiro nec eruditio ipsius ꝑfuerit.
nec iusticia suffragata sit. nec ea
quȩ scđm corpus sunt habuert̃
ꝓsperos cursus. Hȩc enim ꝓsum¬
mis bonis apud imꝑbos estimã¬
tur. in diuitiis aut honore posi¬
ta. Quȩ tam̃ nullũ fructum ad
laudem uirtutis conferunt. Ppt̃ẽa
insipientiȩ defensores uidentur
uirtutis amatorẽ ꝓsperoꝵ mune¬
re eẽ fraudatum. qui omnẽ bo¬
num temporalib magis quam
ꝑpetuis estimandũ putant. Qͥdẽ
quod sem & iafech uestim̃tũ impo¬
suerunt supra humeros suos. et ꝑ¬

Expanded text:
esse non debeat, etiamsi lapsus puesse non debeat, etiamsi lapsus putetur, nisi animus quoque inclinet in culpam. postremo ueniabilia huiusmodi iudicentur errata, non odio persequenda, non habenda ludibrio, sed mens, ut dixi, improba, cum putat errasse sapientem, insultandum arbitratur ei cuius sibi putat mores esse contrarios, quod peccatum suum uelut tacito quodam sapientis testimonio redarguatur, eoque laetandum sibi, quod iusto uiro nec eruditio ipsius profuerit nec iustitia suffragata sit nec ea quae secundum corpus sunt habuerint prosperos cursus. haec enim pro summis bonis apud improbos aestimantur in diuitiis aut honore posita, quae tamen nullum fructum ad laudem uirtutis conferunt. propterea insipientiae defensores uidentur <qui> uirtutis amatorem prosperorum munere esse fraudatum, qui omne bonum temporalibus magis quam perpetuis aestimandum putant. Quid est quod Sem et lapheth uestimentum imposuerunt supra umeros suos et per
Abbreviated transcription (Latin):
filium: qui ipse bono patri nequam
filius. & nature & eruditionis dege¬
ner extitisset. Hec scđm litteram. Qd
autem ad altiorẽ sensũ ꝑtinet. om̃s
mores pessim errorib delectantur
alienis. Nec solum etrorib s etiam
his quȩ ipsis uideantur mala esse.
etiam si nonsint. Nudum enun se
noe non sentiebat. qui amictu erat
indutus sapientiȩ: deniq nec adã
in paradiso positus nudum se pu¬
tabat. nisi postea. quam p̃uarica¬
tionis commisit errorem: & redo-¬
ꝑtus amictu sapientiȩ ac iusticiȩ.
mandatorq celestium p̃uaricati¬
one nudatus: nudum uidit. et
foliis oꝑiendum putauit. Ridet
gͥ chaminudatum patrem cernẽs.
us disciplinȩ ẽ. alioꝵ lapsus ñ
solum ꝓ sui erroris solatio accipit.
quod consortes inuenerit culpe. ue¬
rumetiam imꝓbo letatur affectu.
tanquam sua ipse delicta correxe¬
rit: mala mens gͦ letatur. p̃t̃ ꝓpo¬
situm aliquid accidisse sapienti.
cum utiq corporis lapsus in uicio

Expanded text:
filium qui ipse bono patri nequam filium qui ipse bono patri nequam filius et naturae et eruditionis degener extitisset. haec secundum litteram. quod autem ad altiorem sensum pertinet, omnes mores pessimi erroribus delectantur alienis, nec solum erroribus, sed etiam iis quae ipsis uideantur mala esse, etiamsi non sint. nudum enim se Noe non sentiebat, qui amictu erat indutus sapientiae. denique nec Adam in paradiso positus nudum se putabat nisi posteaquam praeuaricationis commisit errorem. et redopertus amictu sapientiae ac iustitiae mandatorumque caelestium praeuaricatione nudatus se> nudum uidit et foliis operiendum putauit. ridet igitur Cham nudatum patrem cernens. us disciplinae est, aliorum lapsus274 non solum pro sui erroris solacio accipit, quod consortes inuenerit culpae, uerum etiam improbo laetatur affectu, tamquam sua ipse delicta correxerit. mala mens ergo laetatur praeter propositum aliquid accidisse sapienti, cum utique corporis lapsus in uitio
Abbreviated transcription (Latin):
nime.quia uelut quandam sarcinã
corporis abicit atq exuit. sicut
sepulchrũ quoddam carnis effu-¬
giens sepulchrum eñi pacens est:
guttur huius modi hominum.
Inquo sepulchro uelut ad cumu¬
latur anima: delec tationis & cu¬
piditatum passionib onerata
diu̾sis. Exuit gͥ se a congestione
terrena. & quasi retia quedam cir¬
cumfusa euadit atq effugit. que¬
cunq se ab om̃i nudauerit lagͥo
passionũ. & omnẽ illam defor¬
mem speciem terrenȩ labis auer¬
terit. ut lucẽ uideat decoris et̃ni.
Quero nunc cur non simpliciter
dixerit. uidit cham nudationẽ
patris: s uidit cham pat̾ chanaan.
Utiq chanaan natus nonerat. Cur
gͦ nom̃ addidit filii. nisi ut & uicio
auctoris deformaret᷑ hereditas & au-¬
ctor filii nequicia grauaretur. Et
pat̃ gͥ infilio & in patre filius redar¬
guuntur: habentes stulticiȩ. neqͥtiȩ.
impiecatis quoq cõmune consortiũ.
nec poterat fieri ut bonũ generaret

Expanded text:
nimae, qua uelut quandam sarcinam nimae, qua uelut quandam sarcinam corporis abicit atque exsuit sicut sepulchrum quoddam carnis effugiens. sepulchrum enim patens est guttur huiusmodi hominum, in quo sepulchro uelut adtumulatur anima delectationibus et cupiditatum passionibus onerata diuersis. exsuit igitur se a congestione terrena et quasi retia quaedam circumfusa euadit atque effudit quaecumque se ab omni nudauerit laqueo passionum et omnem illam deformem speciem terrenae labis auerterit, ut lucem uideat decoris aeterni. : Quaero nunc cur non simpliciter dixent: \'uidit Cham nudationem patris\', sed: uidit Cham pater Chanaan? utique Chanaan natus non erat. cur ergo nomen addidit fili nisi ut et uitio auctoris deformaretur hereditas et auctor fili nequitia grauaretur? et pater igitur in filio et in patre filius redarguuntur habentes stultitiae, nequitiae, impietatis quoque commune consortium. nec poterat fieri ut bonum generaret
Abbreviated transcription (Latin):
ebriȩ mentis. ut nesciat quod de¬
linquat: quasi quȩ temulentia qͦ¬
dam ignorantiȩ inuicium dedu¬
cta labatur: aut rursus negligentie
& ignorantiȩ somno sepulta etro¬
rem suũ nonnesciat. quȩ cum in¬
ciderimus immo cum peccata
plura inciderimus etiam ꝑscien¬
tiam: est enim naturalis quȩdã
etiam nr̃ȩ infirmitatis ebrietas.
ut impetu delectationis feramur
inuiciũ: sicut pleriq iuuenili
aecensi calore. aut luxuria et de¬
lectatione flaminati: aut auariciȩ
rapti cupiditate: certe ommi b his
medicina queratur: ut aliquis tegat
huiꝰ modi infirmitatem suã: pri¬
mum pudore quodam & uerecũdia:
ut etiam si inlubrico sit adhuc po¬
situs delinquendi. det tam̃ em̃da¬
donis insigne. Et enim plurimũ
int̾est: ucrum peccata sua iactare
desideret. In altero enim curpis im¬
pudentia: in altero tolerabilis uere¬
cundia spem futurȩ correctionis
ostendit. Alia ẽ aũt denudatio a¬

Expanded text:
ebriae mentis, ut nesciat quod deebriae mentis, ut nesciat quod delinquat, quasi quae temulentia quadam ignorantiae in uitium deducta labatur — aut rursus neglegentiae et ignorantiae somno sepulta errorem suum nesciat. quae cum inciderimus, immo\'cum peccata plura inciderimus etiam per scientiam — est enim naturalis quaedam etiam nostrae infirmitatis ebrietas, ut impetu delectationis feramur in uitium, sicut plerique iuuenali accensi calore aut luxuria et delectatione flammati aut auaritiae rapti cupiditate —, certe omnibus his medicina quaeratur, ut aliquis tegat huiusmodi infirmitatem suam primum pudore quodam et uerecundia, ut etiamsi in lubrico sit adhuc positus delinquendi, det tamen emendationis insigne. etenim plurimum interest utrum peccata sua iactare desideret; in altero enim turpis inpudentia, in altero tolerabilis uerecundia spem futurae correctionis ostendit. alia est autem denudatio a
Abbreviated transcription (Latin):
firmitates. Sicut enim isto biben¬
di moderamine uinũ non infir¬
mitati ẽ s saluti. atq omne in¬
firmitatẽ ableuat corporis. ita etiã
ebrietas illa preclara omnẽ infir¬
mitatem carnis excludit de qua
scriptumẽ. & poculum in ebrians
quã predarum. Que sit ista ebri¬
etas: In ebriamini inquit ñ uino
in quo ẽ luxuria: s implemini spũ
sicut apłs dixit. Et scdm litteram
gͥ cautio ẽ: & scd̾m altiorẽ sapientis
sensum laudatio ẽ. Cautus ẽ. qͥ &e si
nudatur. in domo tam̃ nudat᷑ sua.
ubi oꝑimenta non desint. & quedã
tegmina ebrictatis. ut uicia sua no¬
rit abscondere: corpora gͥ nudum
corpus tegunt: ut parietes & tecta.
Animȩ autem quȩ sint oꝑim̃ta uide¬
amus. S cunc oꝑim̃ta reꝑimus. si
enudationẽ eius discusserimꝰ. Ge¬
mina aũt ẽ nudatio sapientis. Ge¬
mino gͥ amictu mens nr̃a uestitur
si aut peccatum imprudens admise.¬
rit. Hec est enim nudatio uelut

Expanded text:
firmita.tes. sicut enim isto bibenfirmita.tes. sicut enim isto bibendi moderamine uinum non infirmitati est, sed saluti atque omnem infirmitatem ableuat corporis, ita etiam ebrietas illa praeclara omnem infirmitatem carnis excludit, de qua scriptum est: et poculum inebrians quam praeclarum. quae sit ista ebrietas? inebriamini inquit non uino, in quo est luxuria, sed implemini spiritu, sicut apostolus dixit. et secundum litteram igitur cautio est et secundum altiorem sapientis sensum laudatio est. cautus est qui, etsi nudatur, in domo tamen nudatur sua, ubi operimenta non desint et quaedam tegmina ebrietatis, ut uitia sua norit abscondere. corporalia igitur nudum corpus tegunt ut parietes et tecta, animae autem quae sint operimenta uideamus. sed tunc operimenta repperimus, si enudationem eius discusserimus. gemina autem est nudatio sapientis. gemino igitur amictu mens nostra uestitur, si aut peccatum imprudens admiserit — haec est enim nudatio uelut
Abbreviated transcription (Latin):
cam uidetur maledictionis ha¬
biusse. considera non oꝑationẽ
maledicti nom̃ acciꝑe. s qͥa scͥptũ
c̃. oꝑari cerram. Qui eñi oꝑatur t̾rã.
mercennarius ẽ: ille aut̃ non mercen¬
narius s dñs: qui ait: pat̾ m̃s usq mͦ
oꝑat᷑. & ego oꝑor. Quid oꝑat᷑ huiꝰ
modi oꝑator: Audi. Ms̃ cibus est.
ut faciam uoluntatem patris mei
qui incęlisẽ. Et bibit inquit de
uino: & inebriatus ẽ. Non dixit.
umum bibit: Neq enim iustꝰ uinum
ebibit: sed de uino: hoc ẽ de eius
portione libauit: ebriosi ẽ omne
absorbere uinum. & intemperantis
euacuare quod sumpserit: conti¬
nenti autem: utendum m̃sura legi¬
tima ẽ. E brietatis itaq species ge¬
mina ẽ: una quȩ titubationem
corpori afferat. atq eius supplan¬
tet uestigia. sensumq ꝑturbet:
altera que mentẽ uirtutis uaporet
gr̃a. & omnẽ infirmitatem uideat᷑
auercere. Unde apłs ait. Umno mo¬
dico utere. ꝓpt̃ frequentes tuas in¬

Expanded text:
Cain uidetur maledictiones haCain uidetur maledictiones habuisse, considera non operationem maledicti nomen accipere, sed quia scriptum est operari terram. qui enim operatur terram mercennarius est; ille autem non mercennarius, sed dominus qui ait: pater meus usque modo operatur. et ego operor. quid operatur huius modi operator audi: meus cibus est, ut faciam uoluntatem patris mei, qui in caelis est. Et bibit inquit de uino et inebriatus est. non dixit: uinum bibit, neque iustus uinum ebibit, sed de uino, hoc est de eius portione libauit. ebriosi est omne obsorbere uinum et intemperantis euacuare quod sumpserit, continenti autem utendum mensura legitima est. ebrietatis itaque species gemina est, una quae titubationem corpori afferat atque eius supplantet uestigia sensumque perturbet, altera quae mentem uirtutis uaporet gratia, et omnem infirmitatem uideatur auertere. unde apostolus ait: uino modico utere propter frequentes tuas in
Abbreviated transcription (Latin):
tarum radices uitium pullulare
potuerunt. Unde illud maiore sol-¬
licitudine soluendum arbitror: qͥa
iustus prius quȩ uoluptaria quam
que necessaria sunt requirit: neces¬
sarii enim fructus sunt tritici et or¬
dei. sine quib non possumus uiuere:
uinum aũt uoluptariũ. & causa de¬
lectationis datum: quod quia ui¬
iustus ẽ: idõ magissibi hoc quod
scđmerat quam quod primumẽ
usndicauit: necessaria enim alim̃¬
ta in uendi dõ deculit. quod erat
Suꝑfluũ aũt uinum hominibus &
non necessarium: s fortasse dicas.
ita sine potu non posse homines
uiuere. quemadinodum etiam
sine cibo. Necessarius gͦ ẽ potus.
sicut cibus. Non abnuo. Sitiuti¬
q necessariꝰ: adño utiq constitu¬
tus ẽ: non repugno. Et ido ad po¬
cum necessarium fontes & flumi¬
na conuenit ditiuare: que ñ utiq
manu hominis effecta. s dm̃ dei
nr̃i iussu & oꝑatione fluxerunt.
Ac ne quia diximus oꝑationẽ dñi.
adillud retorqueas quod oꝑatio

Expanded text:
tarum radices uitium pullulare tarum radices uitium pullulare potuerunt. unde illud maiore sollicitudine soluendum arbitror, quia iustus prius quae uoluptaria quam quae necessaria sunt requirit. necessarii enim fructus sunt tritici et hordei, sine quibus non possumus uiuere, uinum autem uoluptarium, causa delectationis datum. quod, quia iustus est, ideo magis sibi, hoc est quod secundum erat quam quod primum est, uindicauit. necessaria enim alimenta uiuendi deo detulit, quod erat ..... superfluum autem uinum hominibus et non necessarium. sed fortasse dicas ita sine potu non posse homines uiuere, quemadmodum etiam sine cibo. necessarius ergo est potus sicut cibus? non abnuo. siti utique necessarius a domino constitutus est? non repugno. et ideo ad potum necessarium fontes et flumina conuenit deriuare, quae non utique manu hominis effecta, sed domini dei nostri iussu et operatione fluxerunt. ac ne quia diximus operationem domini, ad illud retorqueas, quod operatio
Abbreviated transcription (Latin):
iste quasi bonꝰ fructus capiat. et
gãm discipline. ut magis fruclife¬
rum agrum faciat suũ. & qui dñi
possit responde culcuris &e indulgen¬
ciamcultoris ostendat. Oꝑator aũ qͥd ali¬
ud nͥ ȩscã tm̃mͦ corporis sui querit:
uentris magis usui studens.atq id
solum explicare contentus. quod si¬
bi ꝑdẽc possit aduictum: Ille uͦ
alius: fructuũ utilitate pascit᷑.
Quos fructus habeat iustus. agnosci¬
tis fructus aũt sp̃e. caritas. gau¬
dium. pax. patientia. bonitas. Do¬
nus gͦ agricola habet continentiã.
castitatem. ut siquȩ arbores cito eur¬
uantur in terram. & effusius germi¬
nant. eas uelut quadam temperã¬
diȩ suc falce succidat. ut abiciant
quod infirmumẽ. germinent qđ
decorum. Quidest quod iustus pͥ¬
mum uineam plantat. & non aut
triticum aut ordeum: Unde autẽ
uinea post diluuium. corruptio¬
nẽq terrȩ: s de hoc & supdiximꝰ.
quia ueris tempore etiam corrup¬

Expanded text:
iste quasi bonae fructus capiat et iste quasi bonae fructus capiat et gratiam disciplinae, ut magis fructiferum agrum faciat suum et qui domini possit respondere culturis et indulgentiam cultoris ostendat operator autem quid aliud nisi escam tantummodo corporis sui quaerit, uentris magis usu studens atque id solum explicare contentus, quod sibi prodesse possit ad uictum? ille uero alius fructuum utilitate pascitur. quos fructus habeat iustus agnoscitis. fructus autem spiritus caritas gaudium pax patientia bonitas. bonus ergo agricola habet continentiam, castitatem, ut si quae arbores cito curuantur in terram et effusius germinant, eas uelut quadam temperantiae suae falce. succidat, ut abiciant quod infirmum est, germinent quod decorum. Quid est quod iustus primum uineam plantat et non aut triticum aut hordeum? unde autem uinea post diluuium corruptionemque terrae? sed de hoc et supra diximus quia ueris tempore etiam corrup
Abbreviated transcription (Latin):
ris. Nam ut mundus fieret congre¬
gata ẽ aqua inunam congrega¬
tionẽ. ut uideret᷑ terra: quȩ ante ñ
poterat per .quarum confusionẽ
uideri. Ergo sicut ille primigenes
magister terram uidetur oꝑatus.
ita etiam egressus ex arca noe semi¬
nationis & culturȩ auctor ẽ factꝰ.
Hec putant᷑ similia. S si u̾ba consi¬
deres. quȩ iam uim sensus altio¬
ris exprimunt. aliud ẽ oꝑatorem
terrȩ eẽ. aliud agricolã. Alius enĩ
tanquam mercennarii.alius tan¬
quam patͥfamilias loco fungit᷑.
Denq cam qui fr̃em occidit erat
oꝑarius terrȩ: & ut scias qđ oꝑa¬
ri terram magis seruile quã liberũ
sit. maledicto parricidalis eius
oꝑatio comp̃henditur. Deniq
scͥptum ẽ. qm oꝑaberis terrã et
non augebit uirtutẽ suam dare tͥ.
gemens & tremens eris suꝑ terrã.
Terra aut̃ caro nr̃a est: quam impro¬
bus oꝑat᷑. bonus aut̃ excolit: ille¬
ut quasi mercedem querat ȩterra:

Expanded text:
ris. nam ut mundus fieret, congreris. nam ut mundus fieret, congregata est aqua in unam congregationem, ut uideretur terra, quae ante non poterat per aquarum confusionem uideri. ergo sicut ille primigenes magister terram uidetur operatus, ita etiam egressus ex arca Noe seminationis et culturae auctor est factus. haec putantur similia: sed si uerba consideres, quae iam uim sensus altioris exprimunt, aliud est operatorem terrae esse, aliud agricolam; alius enim tamquam mercennarii, alius tamquam patris familias loco fungitur. denique Cain, qui fratrem occidit, erat operarius terrae. et ut scias quod operari terram magis seruile quam liberum sit, maledicto parricidalis eius operatio conprehenditur. denique scriptum est: quoniam operaberis terram et non augebit uirtutem suam dare tibi. gemens et tremens eris super terram. terra autem caro nostra est, quam improbus operatur, bonus autem excolit, ille quasi mercedem quaerat e terra,
Abbreviated transcription (Latin):
iusto. cesserunt in eiꝰ possessionẽ.
Aueborẽ gͦ chananeor chanaan
fuisse manifestum ẽ. qui fuit filiꝰ
huiꝰ cham qui impius in patrẽ ex¬
titit. Altior aut̃ sensus nominũ
int̃p̃tatione signatur. Chameni
calor ẽ: chanaan turbatio eorũ.
Qui enĩ calet. continuo mouetur
& ꝑ turbatur. Idõq euidentissime
declaratur non tam hominẽ patrẽ
hominum fuisse.s passionẽ malã
impbe passionis generatricẽ. quȩ
ẽẽt apatris moribus hoc ẽ abu¬
su uirtutis aliena. Et cȩꝑit hõ
noe agricola eẽ terrȩ. Uidetur qͥ
dem prima specie ade illi qͥ de terra
factus ẽ cõparari noe uir iustus.
quia & de illo scͥptumẽ quod de
paradiso eiectus cȩꝑit oꝑari terrã.
de isto quoq quoniam egressus ex
archa factus sit agricola. & prope¬
modum in utroq p̃cesserat quedã
forma diluun: quia & noe post
diluuium. & adam post mundi
constitutionẽ. scđd̾m figm̃tũ corpo¬

Expanded text:
iusto cesserunt in eius possessionem. iusto cesserunt in eius possessionem. auctorem ergo Chananaeorum Chanaan fuisse manifestum est, qui fuit filius huius Cham, qui impius in patrem extitit. altior autem sensus nominum interpretatione signatur. Cham enim \'calor\' est, Chanaan \'turbatio eorum\'. qui enim calet continuo mouetur et perturbatur, ideoque euidentissime declaratur non tam hominem patrem hominum fuisse, sed passionem malam improbae passionis generatricem, quae esset a patris moribus, hoc est ab usu uirtutis aliena. Et coepit Noe homo agricola esse terrae. uidetur271 quidem prima specie Adae illi, qui de terra factus est, comparari Noe uir iustus, quia et de illo scriptum est quod e paradiso eiectus coeperit operari terram, de isto quoque quoniam egressus ex arca factus sit agricola. et propemodum in utroque praecesserat quaedam forma diluuii, quia et Noe post diluuium et Adam post mundi constitutionem secundum figmentum corpo
Abbreviated transcription (Latin):
dę sagitȩ ẽ. Itaq non ipse arcus
uulnerat. s saguta: et idõ dñs
innubibus arcum magis quã
sagittam ponit: idest ñ illud
qđ uulneret. s quod habeat t̃¬
roris indicium: uulneris effectũ
hab̾e non soleat. Qua ratione aũt
cum supra tres filios noc compu¬
tauerit. Sem. Cham. iafech. hoc
loco unius comp̃henderit medii
filii generationẽ hoc ẽ qͣnͣdo ait.
cham aut erat pat chanaan. istierant
tres filii noe: & maxime cum illi
duo iusti. iste iniustus medius. In¬
iusti gͦ priꝰ generatio quã iustorũ
comp̃hendit᷑. Neq enim possumꝰ
negare. quod scriptum est.d ad coa¬
c̃uandũ delictum ipsuis. addita eiꝰ
ẽ generatio. quicum haberet filiũ
& pat eẽt. solus ipse patrem non
cognouit. qui magis cognoscere de¬
buisset & ido meruit imꝓbum
habere filiũ. quia in ꝑbus fuerat
patri: simul significat ex illo chana¬
an chananeos fuisse. qui post
multas generationes opp̃ssi a ppło

Expanded text:
dae sagittae est; itaque non ipse arcus dae sagittae est; itaque non ipse arcus uulnerat, sed sagitta. et ideo dominus in nubibus arcum magis quam sagittam ponit, id est non illud quod uulneret, sed quod habeat terroris indicium, uulneris effectum habere non soleat. Qua ratione autem cum supra tres filios Noe conputauerit, Sem Cham Iaphet, hoc loco unius conprehenderit medii filii generationem — hoc est quod ait: Cham autem erat pater Chanaan; isti erant tres filii Noe — et maxime cum illi duo iusti, iste iniustus medius? iniusti ergo prius generatio quam iustorum conprehenditur. neque enim possumus negare quod scriptum est, sed ad coaceruandum delictum ipsius addita eius est generatio, quod, cum haberet filium et pater esset, solus ipse patrem non cognouit, qui magis cognoscere debuisset. et ideo meruit improbum habere filium, quia improbus fuerat patri. simul significat ex illo Chanaan Chananaeos fuisse, qui post multas generationes oppressi a populo
Abbreviated transcription (Latin):
siobductus aer tetris nubib fue¬
rit: ne sic quidem uidet̃: ni forte
cum grauiores nubes se ceꝑint rela¬
xare. Ergo uideamus. ne quia ar¬
cus quo sagit tȩ iaciuntur nunc
tenditur nunc resoluitur.quan¬
dam extensionẽ & remissionem
uideatur scriptura significare:
ꝑquam neq penitus ꝑnimiam
seͥptura significare: ꝑ quam neq
penitus ꝑnimiam extensionẽ u¬
niũsa rumpant᷑. s sit quędam m̃¬
sura. & quoddam diuinȩ uirtutis
examen est gͦ uircus inuisibilis dĩ.
quȩ & specie istius arcus extenden-¬
di & remittendi moderatur pro
diuina uoluntate. miscđia. pote¬
state: quȩ neq omnia confundi
mmia solutione. neq disrumpi
nimia irruptione patiat᷑: quã idõ
innubibus dicit poni. quia tunc
maxime opus ẽ diuine auxilio
prouidentiȩ. quando agmina nu¬
bium inꝓcellas tempestatesq co¬
guntur. idoq dicit arcum meũ
ponam in nube: ñ sagutam ponã.
Arcus enim: instrum̃tum iaculan¬

Expanded text:
si obductus aer taetris nubibus fuesi obductus aer taetris nubibus fuerit, ne sic quidem uidetur, ni forte cum grauiores nubes se coeperint relaxare. ergo uideamus ne, quia arcus, quo sagittae iaciuntur, nunc tenditur, nunc resoluitur, quandam extensionem et remissionem uideatur scriptura significare, per quam neque penitus per nimiam a significare, per quam neque penitus per nimiam extensionem uniuersa rumpantur, sed sit quaedam mensura et quoddam diuinae uirtutis examen. est ergo uirtus inuisibilis dei, quae et specie istius arcus extendendi et remittendi moderatur pro diuina uoluntate misericordia potestate, quae neque omnia confundi nimia solutione neque disrumpi nimia inruptione patiatur. quam ideo in nubibus dicit poni, quia tunc maxime opus est diuinae auxilio prouidentiae, quando agmina nubium in procellas tempestatesque coguntur. ideoque dicit: arcum meum ponam in nube, non \'sagittam ponam\'. arcus enim instrumentum iaculan
Abbreviated transcription (Latin):
idõ ueniam meruit. quia ñ solum
se restiturum s quadruplum pro¬
misit. quib aliqua sustulisset:
pauꝑib quoq medietatẽ sui pa¬
trimonii donaturum considemꝰ
etiam diligentiꝰ quid sit quod ait:
arcum meum ponam innube: et
erit signũ testam̃ti ȩterni int̃ me
et cerram: et erit cum innubilau̾o
nubes suꝑ terram.parebit arcus
meus in nube & memor ero testam̃ti
mei.Non enim sicut pleriq arbitran¬
t᷑. arcum istum dicit. quẽ aiunt ho¬
mines eẽ. quo pluuiarum signa
aliqua declarantur: in quo colo¬
res diũsi tanquam radioꝵ solis.
nunc rutilantium. nunc lumine
clariore lucentium figurantur:
unde & pluuia futura significat᷑.
eo qđ inconstantia q̃dam serenita¬
tis u̾si colora illa spetie demonstre¬
cut. Arcumhunc. ẏrim qui dam
appellant. Si absit: ut hunc arcũ
dĩ ẽẽ dicamus: hic enim arcus qui
yris dicit᷑. ꝑ diem uideri solet. nocte
non apparet: etiam ꝑ ipsum diem

Expanded text:
ideo ueniam meruit, quia non solum ideo ueniam meruit, quia non solum se restituturum, sed quadruplum promisit quibus aliqua sustulisset, pauperibus quoque medietatem sui patrimonii donaturum. Consideremus etiam diligentius quid sit quod ait: arcum meum ponam in nube, et erit signum testamenti aeterni inter me et terram. et erit cum innubilauero nubes super terram, parebit arcus meus in nube, et memor ero testamenti mei. non enim sicut plerique arbitrantur, arcum istum dicit quem aiunt homines esse, quo pluuiarum signa aliqua declarentur, in quo colores diuersi tamquam radiorum solis nunc rutilantium, nunc lumine clariore lucentium figurantur, unde et pluuia futura significatur, eo quod inconstantia quaedam serenitatis uersicolora illa specie demonstretur. arcum hunc irim quidam appellant, sed absit ut hunc arcum dei esse dicamus; hic enim arcus, qui iris dicitur, per diem uideri solet, nocte non apparet. etiam per ipsum diem,
Abbreviated transcription (Latin):
qui b omnis possit terra corrũpi:
sensus aũt hoc altior habet. qđ iam
ꝓuidentia futura sit dm̃i. ne tantũ
sit diluunũ corporaliũ passionum.
ut anima om̃is intereat & quidẽ
non audeo dicere. quia uidet᷑ dñs
statuere. quod nulliꝰ anima possit
penitus interire. Quid enim de par¬
ricida dicimus: Qdetiam de ho¬
micida: quid de adultero: Quid
de p̃uaricatore: Quas ei partes a¬
nunȩ adueniam reseruamus:Un
magis illud arbitror quod prouo¬
cet dñs ds̃: non ut etiam siquis le¬
uiores alias habeat passiones: non
penitus diuinam desperet gratiam.
nec omnimodis uicturum se esse
diffidat. S etiam si ẽ luxuriosus
nec potest studiũ uitari luxurie:
ab adulterio tam̃ studeat tempe¬
rare: sit epulandi delectatio. non
stuprandi sit. etiam si nescio quis
auarus qui aliena diripuit. eiccit
pupillos. eliminauit uiduas: uel
postea tam̃ in pęnitentiã regressus
resticuat qđ abstulit: deniq ⁊acheus

Expanded text:
quibus omnis possit terra corrumpi. quibus omnis possit terra corrumpi. sensus autem hoc altior habet, quod iam prouidentia futura sit domini, ne tantum sit diluuium corporalium passionum, ut anima omnis intereat. et quidem non audeo dicere quia uidetur dominus statuere quod nullius anima possit penitus interire. quid enim de parricida dicimus? quid etiam de homicida, quid de adultero, quid de praeuaricatore? quas ei partes animae ad ueniam reseruamus? unde magis illud arbitror quod prouocet dominus deus noster, ut etiamsi quis leuiores alias habeat passiones, non penitus diuinam desperet gratiam nec omnimodis uicturum se esse diffidat, sed etiamsi est luxuriosus nec potest studium uitare luxuriae, ab adulterio tamen studeat temperare, sit epulandi delectatio, non stuprandi sit. set etiamsi nescio qui auarus, qui aliena diripuit, eiecit pupillos, eliminauit uiduas, uel postea tamen in paenitentiam regressus restituat quod abstulit. denique Zacchaeus