comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
XX D E regno ac merito dauid & filio ipsius salomo
uenit᷑ uł in eiꝰ libris qui scriptis ip̃sius copu
XXII O E ihcroboã qui impietatẽ idola srł.¬
triç subditũ sibi poplm̃ ꝓphãuit. in quo
tam̃ ñ destitit ds̃ & ꝓphãs inspirare &
multo sub idolatriȩ crimine custedire:
nec ambo ppli in captiuitatẽ diuerso
tempore ducerentur reuocato postea ui¬
da in regnum suum quod nouissime in

Expanded text:
XX. De regno ac merito Dauid et de filio ipsius Salomonuenitur uel in eis libris, qui scriptis ipsius copuXXII.-- De Jeroboam, qui impietate idololatriae subditum sibi populum profanavit, in quo tamen non destitit Deus et Prophetas inspirare, lolatriae crimine custodire. nec ambo populi in captiuitatem diuerso tempore ducerentur, reuocato postea Iuda in regnum suum, quod nouissime in
Abbreviated transcription (Latin):
dicantur statuta ñ ꝑmanent ut alia intel¬
ligantur quoꝵ sponte: nali:¬
UIID E disruptione ragni isrlĩtici que p̃figurat᷑
ꝑ petua diuisio israheł sp̃alis abisrlẽ car
De ꝓmissioneb ad dauid in filio ciꝰ quę nulla¬
tenus insalomone quȩ plenissime in ueniun¬
uam similis in psalmo lxx uiii sit ꝓ
phetia de xp̃o hisq in regnoꝵ libris Na¬
than ꝓphetante ꝓmuntur:¬

Expanded text:
dicantur statuta, non permanent. ut alia intellegantur, quorum spondetuperpetua diuisio Israelis spiritalis ab Israele carDe promissionibus ad Dauid in filio eius, quae nullatenus in Salomone, sed plenissime inueniunQuam similis in Psalmo octogesimo octavo phetia de Christo, his quae in Regnorum libris Nathan prophetante pr
Abbreviated transcription (Latin):
c̃t᷑ uiciũ discordiȩ uł canendũ ne exister&. uł sanan¬
dũ cũ extitiss& nata loqucret᷑ humana ꝗͣ recorda¬
tione illiꝰ parentis. Quc̃ ꝓptã ds creare uoluitunũ. deqͦ mul¬
titudo ꝓpagaretur. ut hacãmonitione etiã inmultis con¬
corsumtas seruaret᷑. Qd uͦ femina illiex ciꝰ latere factaẽ.
etiã hincsatis significatũ ẽ.: ꝗͣ cara mariti & uxoris debeat
dere: Neq enĩ & ipsa siusitato nat̾ȩ curriculo gignerent.
ꝓdigia dicerent᷑. Quid aũ sub tanta gub̃natione duu¬
ne ꝓuidentiȩ ꝗͣ. uis eiꝰcausa lateat. frust᷑ gignit̾: Ait qͥdã
psalmꝰ sacer Uenitt & uidete oꝑadñi. quȩ posuit ꝓdi¬

Expanded text:
teret, uel sanandum cum extitisset, natura loqueretur humana, quam recordationem illius parentis, quem propterea Deus creare uoluit unum, de quo multitudo propagaretur, ut hac admonitione etiam in multis concors unitas seruaretur. Quod uero femina illi ex eius latere facta est, etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat dere; neque enim et ipsa, si usitato naturae curriculo gignerentur, prodigia dicerentur. Quid autem sub tanta gubernatione diuinae prouidentiae, quamuis eius causa lateat, frustra gignitur? Ait quidam psalmus sacer: Venite et uidete opera Domini, quae posuit prodi
Abbreviated transcription (Latin):
que lib& etiã desideria motꝰ uc animȩ matris ualcantali¬
qͥd liniam̃toꝵ aut coloꝵ asꝑgere teneris mollibꝰq con¬
ceptibꝰ. ipsas oĩno nat᷑as. quȩ sic uł sic in suo gñe afficiant᷑.
ñ fabros & architectos. s reges. qͦrũ uoluntate. c̃silio.
impio. fabricate st̃. illã romulũ. illã alexandrũ ha¬
buisse dicimꝰ conditores. qͥto potiꝰ ñ nͥ dm̃ debemꝰ c̃ditort̃ dicẽ
nat᷑arũ. qͥneq ex ea materia fac̃ aliqͥd. qͦd ipse ñ fecerit.
necoꝑarios hab& nͥ qͦs ipse creauerit. & si potentiã suã ut
itadicã fabricatoriã rebꝰ subt᷑hat. ita ñ er̃ sic̃ anteꝗͣ fic¬
rent ñ fuer̃. s ante dico ęt̃nitate ñ tẽꝑe Qͥs enĩ aliꝰ cre

Expanded text:
quaelibet etiam desideria motusue animae matris ualeant aliquaelibet etiam desideria motusue animae matris ualeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas, quae sic uel sic in suo genere afficiantur, non fabros et architectos, sed reges, quorum voluntate, consilio, imperio fabricatae sunt, illam Romulum, illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius nonnisi Deum debemus conditorem dicere naturarum, qui neque ex ea materia facit aliquid quam ipse non fecerit, nec operarios habet nisi quos ipse creaverit; et si potentiam suam, ut ita dicam, fabricatoriam rebus subtrahat, ita non erunt, sicut ante quam fierent non fuerunt? Sed ante dico, aeternitate, non tempore. Quis eni
Abbreviated transcription (Latin):
diunc mentis assignent:
diuinã mentc̃ facere uł curarc istañ credunt:
Illi aut̃ qͥ platoni suo credunt. ñ ab illo sũ modõ
qͥ fabricatꝰ c̃ mundũ. s ab illis minoribꝰ qͦs quidẽ ipse crt¬
auerit ꝑ missu siue iussu eiꝰ animalia facta ẽt̃ cuncta
mortalia. in qͥbꝰ hõ p̃cipuũ. dusq ipsis cognatũ tenc¬
re locũ. si suꝑstitione careant. qͥ quer̃ unde iuste uidean¬
t᷑ sac & sacrificia facere qͦsi conditoribꝰ suis. facile cart¬
bt̃ etiã huiꝰ opinionis errore: Neq enĩ fas est ulliꝰ natu¬
rȩ ꝗͥ lib& minimȩ mortalisq creatorẽ nͥ dm̃ credere
ac dicere. & anteꝗͣ possit intelligi. Anglĩ aũ qͦsillidõs
libentiꝰ appellant. etiã si adhibent uł iussi uł ꝑmissi opa¬
tionẽ suã reb quȩ gignunt᷑ in mundo. tam̃ eos ñ dici¬
mꝰ creatores animaliũ. ꝗͣ nec agricolas frugũ atq arboꝵ¬

Expanded text:
inae mentis assignent. divinam mentem facere vel curare ista non credunt. Illi autem qui Platoni suo credunt, qui fabricatus est mundum, sed ab aliis minoribus, quos quidem ipse creauerit, permissu siue iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia, in quibus homo praecipuum disque ipsis cognatum teneret locum, si superstitione careant, qua quaerunt unde iuste uideantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis, facile carebunt etiam huius opinionis errore. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere, et antequam possit intellegi. Angeli autem, quos illi deos libentius appellant, etiamsi adhibent uel iussi uel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo, tam non eos dicimus creatores animalium, quam nec agricolas frugum adque arbo
Abbreviated transcription (Latin):
sumꝰ fugiamꝰ. & euadamꝰ hortantur. cũ tam̃ utrũq:¬
sit falsissimũ. Nã neq ita luunt penas aĩȩ cũ istã
uitã denuo reuoluunt᷑. & oĩum uiuentiũ siue in
celo siue in t̾ra. nullꝰ est conditor. nͥ aqͦ facta st̃ celũ
ẽ&et̾ra : Nã sinulla ẽ causa uiuendi in hoc corpore nͥ ꝓpt̃
pendenda supplicia. qͦmͦ dic̃ idẽplato alit̃ mundũ fie¬
ri ñ potuisse pulcherrimũ atq optimũ. nͥ oĩum aĩaliũ
idẽ inmortaliũ & mortaliũ generibꝰ ĩpleretur: Si
ẽ. qͦmͦ pena est adista corpora. idẽ ad diuina bene¬
ficia remeare : Et si dꝰ qͦd assidue plato cõmemorat
sic̃ mundi uniũsi ita oĩum aĩalium species ȩt̾na in¬
telligentia c̃tinebat. qͦm ñ ipse cuncta condebat :
An aliqͦrũ eẽ artifex noll&. quoꝵ efficiendoꝵ artẽ in¬
effabilis eiꝰ & in esfabilit᷑ laudabił mens haber&. Merito¬

Expanded text:
sumus fugiamus et euadamus, hortantur, cum tamen sit utrumqsumus fugiamus et euadamus, hortantur, cum tamen sit utrumque falsissimum. Nam neque ita luunt poenas animae, cum ad istam uitam denuo reuoluuntur, et omnium uiuentium siue in caelo siue in terra nullus est conditor, nisi a quo facta sunt caelum et terra. Nam si nulla causa est uiuendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quo modo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum adque optimum, nisi omnium animalium, id est et inmortalium et mortalium, generibus inpleretur? Si est; quomodo poena est ad ista corpora, id est ad divina beneficia, remeare? Et si Deus, quod assidue Plato commemorat, sicut mundi uniuersi, ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quo modo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet, quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet
Abbreviated transcription (Latin):
Ia sane plato minores & asũmo dõfactos por¬
deoseffectoresẽt uoluit aiãliũ cetõꝵ. ut ĩmortalẽ
partẽ ab ipso sumerent. ipsi uͦ morta lẽ ad texerent.
Pinde aiãrũ nr̃arũ eos creatores noluit ẽt̃ .s corpoꝵ:
Unde qm̃ porphiriꝰ ꝓpt̾ animȩ purgationẽ dic̃ corpꝰ
om̃e fugiendũ. simulq cũ suo platonc alusq platoni¬
cis sentit᷑. ut eosqͥ inmoderate atq in honeste. uixerint
ꝓpt̾ luendas penas ad corpora redire mortalia. pla
to qͥdem etiã bestiarũ. porphiriꝰ tantẏmͦ ad homi¬
nũ. seqͥt᷑ eos ut dicant deos istos qͦs a nobis uolunt qͦsi
parentes & conditores nr̃os coli. nichil eẽ aliud ꝗͣ fa¬
bros cõpedũ. carcerũ ue nrõꝵ. nec institutores. sed in¬
clusores. alligatoresq nrõs ergastulis erumpnosis &
gͣuissimis uinculis. Aut gͦ desinant platonici penas
aiãrũ existis corporibꝰ cõminari. aut eos deos nob̾ co¬
lendos ñ p̃dicent. qͦrũ in nobis oꝑationẽ ut ꝗͣtũ pos¬

Expanded text:
a sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse uoluit animalium ceterorum, ut inmortalem partem ab ipso sumerent, ipsi uero mortalem adtexerent. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse, sed corporum. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos, qui inmoderate adque inhoneste uixerint, propter luendas poenas ad corpto quidem etiam ad bestiarum, Porphyrius tantummodo ad hominum; sequitur eos, ut dicant deos istos, quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli, nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum; nec institutores, sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari; aut eos nobis deos colendos non praedicent, quorum in nobis operationem, ut 5 quantum pos
Abbreviated transcription (Latin):
alii scribant eam ex ȩthẏopia in egiptũ uenis¬
se reginã. & quod late iusteꝙ̃ imꝑauerit. eisq
multa cõmoda & litteris institucrit: Hunc ho¬
norẽ illi habitũ ec̃ diuinũ. postea quã ibi
mortua ẽ: ei tantũ honorc̃. ut capitali crimi¬
ne reus ficr&. siquis eam fuissc hominẽ dicer&:

Expanded text:
alii scribant eam ex Aethiopia in Aegyptum uenisalii scribant eam ex Aethiopia in Aegyptum uenisse reginam, et quod late iusteque imperauerit eisque multa commoda et litteras instituerit, hunc honorem illi habitum esse diuinum. postea quam ibi mortua est, et tantum honorem, ut capitali crimine reus fieret, si quis eam fuisse hominem dicer
Abbreviated transcription (Latin):
sine rex nonꝰ assyrie. & phoroneus in achifiliꝰ seds
egnar&. argiuis. lcucippo adhuc apud sicio¬
nios ꝑmanente: His temꝑib grecia sub phoro¬
neo argolico rege. legũ & iudicioꝵ quibdã
cdarior factaẽ institutis. P hegous tam̃ fr̃ huiꝰ
phoronei uinior cũ ẽẽt mortiuis ad eiꝰ sepulchrũ
templũ ẽ c̃stitutũ. in qͦ coleretur ut ds̃. & ei
boues immolarentur Credo honore tanto
ideo dignũ putar̃. quia in regni sui parte. pat̃
quippe loca ambob distribuerat in qͥb eo
uiuente regnarent iste sacella constituerat ad
colendos deos. & docuerat obseruari temꝑa
ꝑ menses atq annos. quid coꝵ quatinꝰ meti¬
rent᷑ att numerarent: Hec in eo nouami¬
rantes rudes ad huc homines: morte obita dm̃
ec̃ factũ. siue opinati sunt siue uolucr̃ Nam &
io: in achifilia fuisse ꝑhibetur. quę postea isis apel¬
lata. ut magna dea culta ẽ in egipto: Quãuis

Expanded text:
s rex nonus Assyriis, et Phoroneus Inachi filius secundus s rex nonus Assyriis, et Phoroneus Inachi filius secundus regnaret Argivis, Leucippo adhuc apud Sicyonios permanente. His temporibus Graecia sub Phoroneo Argolico rege legum et judiciorum quibusdam clarior facta est institutis: Phegous tamen frater hujus Phoronei iunior cum esset mortuus, ad eius sepulcrum templum est constitutum, in quo coleretur ut Deus et ei boues immolarentur. Credo honore tanto ideo dignum putarunt, quia in regni sui parte pater quippe loca ambobus distribuerat, in quibus eo uiuente regnarent iste sacella constituerat ad colendos deos et docuerat obseruari tempora per menses adque annos, quid eorum quatenus metirentur adque numerarent. Haec in eo noua mirantes rudes adhuc homines morte obita deum esse factum siue opinati sunt siue uoluerunt. Nam et Io filia Inachi fuisse perhibetur, quae postea Isis appellata ut magna dea culta est in Aegypto; quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
isaac ex ꝓmissione dĩ natus ẽ centenario
patrifiliꝰ abrahȩ de sara coniuge. quȩ
sterisis & anꝰ iam spem ꝓlis amiserat: Tc̃ & as¬
sirus quintꝰ erat rex asyrius. Ipsiuͦ isaac sexa¬
genario nati sunt gemini esau & iacob quos
leus uocabatur. & apud sicionios turiaco quẽ
quidã thyrimachũ uocabant. septimis rogib:
Regnũ aut̃ argiuoꝵ. simul cũ abrahę nepo¬
tib ortũ ẽ: ubi pͥmꝰ regnauit in achus Sane
quod p̃tereundũ ñ fuit: etiã apud sepulchrũ
septimi sui regis thuriaci sacrificare sicionios so¬
aris lere uarro refert Regnantib porro octauis
regib armamitre assirioꝵ sicionioꝵ leucippo
& pͥmo archiuoꝵ in acho. ds̃ loquutꝰ ẽ ad isa¬
ac. atq ipsi quoꝙ eadem qͥ patrieiꝰ duo illa ꝓ¬
misit. semini scilic& eiꝰ terram chanaan: & in eiꝰ
semine benedictionẽ cunctarũ gentium Hȩc
ipsi ꝓmissa sunt etiam filioeiꝰ nepoti abrahe. qui
c̃ appellatꝰ pͥmo iacob. pꝰ isrł. cum iam belocus¬

Expanded text:
saac ex promissione Dei natus est centenario patri filius Abrahae de Sarra conjuge, quae sterilis et anus jam spem prolis amiserat. Tunc et Assyriis quintus erat rex Arrius. Ipsi vero Isaac sexagenario nati sunt gemini, Esau et Jacob, quos leus vocabatur, et apud Sicyonios Thuriaco, quem quidam Thurimachum scribunt, septimis regibus. Regnum autem Argivorum simul cum Abrahae nepotibus ortum est, ubi primus regnavit Inachus. Sane quod praetereundum non fuit, etiam apud sepulcrum septimi sui regis Thuriaci sacrificare Sicyonios solere, Varro refert. Regnantibus porro octavis regibus, Armamitre Assyriorum, Sicyoniorum Leucippo, et primo Argivorum Inacho, Deus locutus est ad Isaac, atque ipsi quoque eadem quae patri ejus duo illa promisit, semini scilicet ejus terram Chanaan, et in ejus semine benedictionem cunctarum gentium. Haec ipsa promissa sunt etiam filio ejus; nepoti Abrahae, qui est appellatus primo Jacob, post Israel, cum jam Belocu
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc opꝰ adutoriũ illi famulatũ ut p̃bera&. Cogito
enĩ posse responderi. & ipsam uinonc̃ nichil aliud
nitrixq dm̃. Quart gͦ dictũ c̃ & ruminꝰ cũ dili¬
gentius fortasse querentib ipse in ueniat᷑ ẽc̃ ctiam
illa diua rumina: Si onĩ maicstati dõꝵ rocte
uidebatur indignũ. ut in una spica alter ad curã
geniculi. altã ad folliculi ꝑtiner&. quanto ẽ indig¬
nius unã rc̃ infimã id est ut mãmis alantur. anima¬
lia duoꝵ dõꝵ potestate curari. quoꝵ sit iupiter imnꝰ
rex ipse cunctoꝵ. & agat ñ saltẽ cũ coniuge sua.
s cũ ignobili nescio qua rumina. nisi quia ipse c̃
etiã rumina: Ruminꝰ fortasse ꝓsugentib marib
rumina ꝓ feminis. Dicerc̃ qͥppe noluisse illos ioui
femincũ nom̃ imponere. nͥ & in illis uersib ꝓgeni¬
tor genitrixq diceretur. & int̾ eiꝰ alia cognomina
legerc̃ qͦd etiam peccunia uocaritur. quã deã in¬

Expanded text:
in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsam Iunonem nihil aliud netrixque deam. Quare ergo dictus est et Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mammis alantur animalia, duorum deorum potestate curari, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortasse pro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponere, nisi et in illis uersibus - \'progenitor genetrixque\' diceretur, et inter eius alia cognomina legerem, quod etiam Pecunia uocaretur, quam deam in
Abbreviated transcription (Latin):
centum pedam. supinalc̃. tigillũ. almum. ruminu.
& alia quę ꝓ sequi longũ ẽ.
ec aut̃ cognomina ĩposuer unidõ. ꝓpt̃ causas
potestatesq diuersas. Non tam̃ ꝓpt̃ totres etiã
tot deos eũ ẽc̃ coeger̃: qͦd om̃a uincer&. qͦd a
neminc uinceretur. quod opc̃ indigentib ferra. qͦd
haber& impellendi. statuendi. stabiliendi. resupinan¬
di potestatẽ. qͦd tamꝗͣ tigillꝰ mundũ sustincr& ac conti¬
ner&. qͦd altra& om̃a. qͦd ruma id est mãma aler& anima¬
lia: In his ut aducrtimꝰ quȩdã magna sunt quedã exigra.
& unꝰ tamꝰ utraq factre phibetur. Puto int̾ se ꝓpinqui¬
dũ & mãmã de animalib: Nec tam̃ ꝓptꝰ hȩc oꝑa duo
tã longe inter se ui & dignitate diuersa duo duc̾t̾ cõ¬
pulsi sunt. sedunꝰ iupit᷑ ꝓ pt̃ allud tigillꝰ. ꝓpt̃ hoc ro
minꝰ appellatꝰ ẽ: Nolo dicert qͦd animalib mamam
p̃bere suggentib magis irnonẽ potuit diccre quã
iouẽ. p̃scram cum ess&s etiam diua rumina. quę

Expanded text:
Centumpedam, Supinalem. Tigillum, Almum, Ruminum et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina inposuerunt uni deo propter causas potestatesque diuersas, non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi. liendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinquidum et mammam dare animalibus; nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se ui et dignitate diuersa duo di esse conpulsi sunt; sed unus Iuppiter propter illud Tigillus, proe, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae
Abbreviated transcription (Latin):
nerandi. si non erat tuc ꝓportione longeuita¬
tis illius etiam sera pubertas. Ut enim ꝑ ea qͥ
triginta annoꝵ fuerint cum filios generare cȩper̃.¬
octies triceni. qm̃ octo sunt generationes cum adã
ni. non itaq toto deinde tempore usq ad diluui¬
um non generauerunt. qua causa tandem qui
hȩc scripsit. generationes cõmemorart noluit que
secuntur: Nam ex adam usq ad dilunum. cõ¬
putantur anni scdm̃ codices nr̃õs. duo milia du¬
centi sexaginta duo. scdm̃ hebreos autem. mille
sexcenti quinquaginta sex. Ut gͦ istum nume¬
rum minorem credamꝰ eẽ ueriorem: de mille
sexcentis quinquaginta sex annis ducenti qua¬
draginta detrahantur Numquid credibile
c̃ ꝑmille quadringentos & quot excurrit annos
qui restant usq ad diluuium. ꝓgenem cam a
generationib uacare potuisse: Sedd qui ex hoc mo¬
uetur: meminerit cum quertrem quo modo cre¬
dendum sit antiquos illos homines ꝑ tam mul¬

Expanded text:
nerandi, si non erat tunc proportione longaeuitanerandi, si non erat tunc proportione longaeuitatis illius etiam sera pubertas. Ut enim peraeque triginta annorum fuerint, cum filios generare coeperocties triceni quoniam octo sunt generationes cum Adam ni: num itaque toto deinde tempore usque ad diluuium non generauerunt? Qua tandem causa, qui haec scripsit, generationes commemorare noluit quae sequuntur? Nam ex Adam usque ad diluuium conputantur anni secundum codices nostros duo milia ducenti sexaginta duo; secundum Hebraeos autem mille sescenti quinquaginta sex. Ut ergo istum numerum minorem credamus esse ueriorem, de mille sescentis quinquaginta sex annis ducenti quadraginta detrahantur: numquid credibile est per mille quadringentos, et quod excurrit, annos, qui restant usque diluuium, progeniem Cain a generationibus uacare potuisse? Sed qui ex hoc mouetur, meminerit, cum quaererem, quo modo credendum sit antiquos illos homines per tam mul
Abbreviated transcription (Latin):
resurrex̾ ut non moriatur ulteriꝰ. sed etiã ipse
translatus ẽ. Restat aut̃ altera dedicatio uni¬
uerse domꝰ. cuiꝰ ipse xpꝰc est fundamentũ: quȩ
differtur infinem. quando erit om̃ium resur¬
rectio non moriturorũ amplius Siue autẽ
domꝰ dĩ dedicatur. siue templũ dĩ. siue ciui¬
tas dĩ. id ipsum ẽ nec abhorr& a latinelo¬
quii consuetudine. Nam & uirgiliꝰ imperio¬
sissimam ciuitatẽ domũ appellat assaraci.
romanos uolens intellegi. quide assaraco ꝑ
troianos originem ducunt. & domũ enẽȩ
eosdẽ ipsos. quia eo duce trorani cum italiã
uenissent. ab eis condita est roma. Imitatꝰ nam¬
q est poeta ille litteras sacras. in quib dr̃ do¬
mꝰ iacob iã ingens popls hebreoꝵ:¬

Expanded text:
resurrexit, ut noresurrexit, ut notranslatus est; restat autem altera dedicatio uniuersae domus, cuius ipse Christus est fundamentum, quae differtur in finem, quando erit omnium resurrectio non moriturorum amplius. Siue autem domus Dei dicatur siue templum Dei siue ciuitas Dei, id ipsum est nec abhorret a Latini eloquii consuetudine. Nam et Vergilius imperiosissimam ciuitatem domum appellat Assaraci, Romanos uolens intellegi, qui de Assaraco per Troianos originem ducunt; et domum Aeneae eosdem ipsos, quia eo duce Troiani cum Italiam uenissent ab eis condita est Roma. Imitatus namque est poeta ille litteras sacras, in quibus dicitur domus Iacob iam ingens populus Hebraeo
Abbreviated transcription (Latin):
ditur. hic sꝑauit inuocare nomen dñi dĩ. satis
ostenditur. quod non in se ipso spem ponere de
beat homo: Maledictꝰ enim om̃is sicut alibi le¬
gitur. qui spem suam ponit in homine. acꝑ
hoc nec inse: ut sit ciuis alteriꝰ ciuitatis. quȩ
non sedm̃ filium cam dedicatur hoc tempo¬
ea generatione hab& dedicationis no¬
men. quę septima est ex adam ad nu¬
merato adam: Septimꝰ enim ab illo natꝰ est e¬
noch quod int̾p̃tatur dedicatio. sed ipse est ille
translatus. qm̃ placuit dõ. & insigni nume¬
ro in ordine generationis quo sabbatum con¬
secratum est: septimo aut̃ scilic& ab adam:
Ab ipso aut̃ patre generationũ istarũ quȩ discer¬
nuntur a ꝓgenit᷑ cam. id est a seth. sextũsẽ
quoto die factus ẽ homo. & consũmauit dꝰ
om̃a oꝑa sua Sed huiꝰ enoch translatio.
nt̃ dedicationis est p̃figurata dilatio Quȩ
quidem iam facta ẽ in xp̃o capite nr̃o. quisic

Expanded text:
ditur: Hic sperauit inuocare nomen Domini Dei, satis ditur: Hic sperauit inuocare nomen Domini Dei, satis ostenditur, quod non in se ipso spem ponere dbeat homo: Maledictus, enim omnis, sicut alibi legitur, qui spem suam ponit in homine ; ac per hoc nec in se, ut sit civis alterius civitatis, quae non secundum filium Cain dedicatur hoc tempoea generatione habet dedicationis nomen quae septima est ex Adam, annumerato Adam. Septimus enim ab illo natus est Enoch, quod interpretatur dedicatio; sed ipse est ille translatus, quoniam placuit Deo, et insigni numero in ordine generationum, quo sabbatum consecratum est, septimo scilicet ab Adam. Ab ipso autem patre istarum generationum, quae discernuntur a progenie Cain, id est, a Seth, sextus est, quoto die factus est homo, et consummavit Deus omnia opera sua. Sed hujus Enoch translatio nostrae dedicationis est praefigurata dilatio, quae quidem jam facta est in Christo capite nostro: qui sic
Abbreviated transcription (Latin):
inuocare nomen dñ dĩ de quo dictumẽ: susci¬
tauit enĩ michi dsꝰ semen aliud ꝓ abel: Cur
gͦ hnuc ꝓpͥe tribuitur quod pioꝵ omium intel¬
ligitur eẽ cõmune. nisi quia oportebat in eo qͥ
dẽ patre generationum in meliorem partem.
hoc est suꝑne ciuitatis separatarum primꝰ cõme¬
moratur exortꝰ. p̃figurari hominẽ. id est ho¬
minum socictatem quȩ ñ scdm̃ hominẽ in refeli¬
citatis terrenę. s sedm̃ dĩ uiuit in sp̾e felicita¬
tis ȩternȩ : Nec dictumẽ. hic sꝑauit in dnm̃
quit inuocare nom̃ dni dĩ: Quid sibi hoc uult.
spauit in uocare. nisi quia ꝓ phetia ẽ ex orturũ
populum qui scdm̃ electionẽ gr̃ẽ inuocar& no¬
men dñi dĩ : Hoc est ꝑ alium ꝓpham dictũ. apłeꝰ¬
de hoc poplõ intelligit. addiꝰ grãm ꝑtinente.
Et erit om̃is quicumq inuocauerit nom̃ dñi. sal¬
men eiꝰ enos quod int̃p̃tatur homo. ac deinde ad¬

Expanded text:
inuocare nomen Domini Dei, de quo dictum est: Susciinuocare nomen Domini Dei, de quo dictum est: Suscitauit enim mihi Deus semen aliud pro Abel? Quur ergo huic proprie tribuitur, quod piorum omnium intellegitur esse commune, nisi quia oportebat in eo, qui de patre generationum in meliorem partem, hoc est supernae ciuitatis, separatarum, primus commemoratur exortus, praefigurari hominem, id est hominum societatem, quae non secundum hominem in re felicitatis terrenae, sed secundum Deum uiuit in spe felicitatis aeternae? Nec dictum est: <Hic sperauit in Dominum quit, inuocare nomen Domini Dei. Quid sibi hoc uult: Sperauit inuocare, nisi quia prophetia est exorturum populum, qui secundum electionem gratiae inuocaret nomen Domini Dei? Hoc estde hoc populo intel- • legit ad Dei gratiam pertinente: Et erit, omnis qui inuocauerit nomen Domini salinauit nomen eius Enos, quod interpretatur homo, ac deinde ad
Abbreviated transcription (Latin):
ł sech inquit natus ẽ filius. & nomina¬
uit nomen eiꝰ enos. Hic sperauit in uoca¬
re nomen dñi dĩ Nempe clamat ad¬
testatio ueritatis. In spe igitur uiuit homo fi¬
lius resurrectionis. In spe uiit quandui peregri¬
natur hic ciuitas dĩ. quȩ gignitur ex fide resur¬
rectionis xp̃i: Ex duob namq illis hominib
abel quod interp̃tatur luctus. & eiꝰ frẽ seth qͦd
int̾p̃tatur resurrectio. mors xp̃i & uita eiꝰ ex mor¬
tuis figuratur: Exqua fidẽ gignitur hic ciui¬
tas di. id est homo qͥ sꝑauit in uocare nom̃ dñi
dĩ Spe enim salui facti sumꝰ. ait apłs. Spesaut̃
quȩ iidetur. non est spes. Quod enĩ uid& quis
quid sperat : Si autem quod non uidemꝰ sꝑamꝰ
ꝑ patientiam speramꝰ: Nam quis uacart hoc ex¬
istimet. ab altitudine sacramenti : Num quid
enim abel non sꝑauit in uocare nomen dñi di
cuiꝰ sacrificium scriptura tam acceptũ dõ fuisse
cõmemorat . Numquid ipse sech. non sꝑauit

Expanded text:
 Seth, inquit, natus est filius, et nominauit nomen eius Enos; hic sperauit inuocare nomen Domini Dei. Nempe clamat adtestatio ueritatis. In spe igitur uiuit homo filius resurrectionis; in spe uiuit, quamdiu peregrinatur hic, ciuitas Dei, quae gignitur ex fide resurrectionis Christi. Ex duobus namque illis hominibus, Abel, quod interpretatur luctus, et eius fratre Seth, quod interpretatur resurrectio. mors Christi et uita eius ex mortuis figuratur. Ex qua fide gignitur hic ciuitas Dei, id est homo, qui sperauit inuocare nomen Domini Dei. Spe enim salui facti sumus, ait apostolus. Spes autem quae uidetur, quid sperat? Si autem quod non uidemus speramus, per patientiam exspectamus. Nam quis uacare hoc existimet ab altitudine sacramenti? Numquid enim Abel non sperauit inuocare nomen Domini Dei, cuius sacrificium scriptura tam acceptum Deo fuisse commemorat? Numquid ipse Seth non sperauit
Abbreviated transcription (Latin):
onc naturȩ bonis malisq largitur. magnũ & bo¬
noꝵ ꝓpͥũ magnȩ dilectionis indiciũ: Quãꝗͣ. enĩ ꝗͦd
sumꝰ. qͥd uiuimꝰ. qͦd cȩlũ terrãq conspicimꝰ. qͦd habe¬
mꝰ mentẽ atq rationẽ. qua eum ipsũ qui hȩc om̃a
condidit inquiramꝰ. & nequaꝗͥ. ualeamꝰ actioni suffi¬
ceregrãrũ: Tam̃ qͦd nos oneratos obrutosq petcatis.
& acontemplatione suȩ lucis auersos. ac tenebrarũ idẽ
miquitatis dilectione cęcatos. ñ om̃ino deseruit. mi¬
sitq nobis uerbũ suũ qͥ ẽ eiꝰ unicꝰ filius. qͦ ꝓnob̾ assũp¬
ta carne nato atq passo. quanti ds hominẽ pende¬
r& nosceremꝰ. atq illo sacrificio singulari a peccats
omib mundaremur. eiꝰq spũ in cordib nr̃is dilecto¬
ne disfusa. om̃ib difficultatib superatis. in et̾nam re¬
quiẽ. & contemplationis eius ineffabilẽ dulcedinẽ ue¬

Expanded text:
one naturae, bonis, malisque largitur, magnum, et boone naturae, bonis, malisque largitur, magnum, et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. Quanquam enim, quod sumus, quod uiuimus, quod caelum terramque conspicimus, quod habemus mentem adque rationem, qua eum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam ualeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis auersos ac tenebrarum, id est iniquitatis, dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum, qui est eius unicus filius, quo pro nobis adsumta carne nato adque passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus adque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem ue
Abbreviated transcription (Latin):
tissimꝰ & doctissimꝰ uarro siue quȩ aliunde accepit.
siue quȩ ipse coniecit. cistribuere laborauit: Hȩc aut̃
facit atq agt unꝰ uerꝰ dsꝰ sed sicut idem dsꝰ ubiq totꝰ.
nullis inclusus locis. nullis uinculis alligatꝰ. in nullas
partes sectilis. ex nulla parte mutabilis. implens celiꝰ
& terrã p̃sentt potentia. non indigente natura Sic
itaq administrat oma quȩ creauit᷑. ut etiã ipsa ꝓpͥ¬
os excrere & agerc motꝰ sinat. Quã uis enĩ nichilꝰ eẽ
possint finc ipso. ñ tam̃ sunt qͦd ipse. Agit aut̃ mul
ta etiam ꝑ anglos. sed ñ nͥ ex se ipso beatificat anglos
Ita qͥ ius ꝓpt̾ aliquas causas hominib anglo̾s mittat.
ñ tam̃ ex angelis homines sed ex se ipso sicut anglosbe¬
atificat. Ab hoc uno & ucro dõ. uitã sꝑamꝰ ȩternã
abemꝰ enĩ ab illo pt̃ huiꝰ cemodi beneficia.
quȩ ex hac dequa non nulla diximꝰ amministrati¬

Expanded text:
tissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, tissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Haec autem facit adque agit unus uerus Deus, sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis uinculis adligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, inplens caelum et terram praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creauit, ut etiam ipsa proprios exerere et agere motus sinat. Quamuis enim nihil esse possint sine ipso, non ta etiam per Angelos, sed nonnisi ex se ipso beatificat Angelos. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus Angelos mittat, non tamen ex Angelis homines, sed ex se ipso, sicut Angelos, beatificat. Ab hoc uno et vero Deo speramus vitam aeternam: habemus enim ab illo praeter hujusmodi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administrati
Abbreviated transcription (Latin):
q uniuersarũ aquarũ cgub̾ nator ẽ. qͥ solc̃ fecit cor¬
poraliũ clarissimũ luminũ. eq uĩ congruã motũq
dedit. qͥ ipsis etiã inferis dominationẽ suaꝰ. potestatem¬
q ñ subtrahit. qͥ semina & alim̃ta mortaliũ siuean¬
da siue liquida naturis cõpetentib attributa subsił¬
tituit. qͥ terrã fundat atq fecundat. qͥ fructꝰ eiꝰ
animalib hominibꝰ largitur. qͥ causas ñ solũ pͥnci¬
pales. sed etia subsequentes nouit atq ordinat. qͥli
ne statuit modũ siuĩ. qui uas cȩlestes atq terrestres
locoꝵ mutationib p̃bet. qͥ humanis ingeniis quę
creauit etiã scientiã artiũ uarari ad ad iuuandã
uitã naturãq concessit. qͥ coniunctionc̃ maris & femi
ne ad adutoriũ ꝓpagande ꝓlis instituit. qͥ hominy
cetib quẽ focis & luminib adhiberent. ad facillimos
usus munꝰ terreni ignis indulsit: Ista sunt certe quȩ¬
duis selectis ꝑnescio quas phisicas int̾p̃tationes uir accu¬

Expanded text:
 qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet; qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuandam uitam naturamque concessit; qui coniunctionem maris ne, ad adiutorium propagande prolis instituit. Qui hominum cetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus mundis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acu
Abbreviated transcription (Latin):
Iamq omã quȩ ab cis existoꝵ deoꝵ theclogia
uelut phisicis rationib referuntur ad mundũ.
ꝗͣ sine ullo scrupulo sacrilege opmionis dõpo¬
tꝰ uͦ qͥ fecit mundũ om̃is animȩ & om̃is corporis con¬
ditori tribuantur. aduertamꝰ hoc modo: Nos dm̃
colimus ñ celũ & terram. quib duab partib mum¬
ꝙ hic constat: Hec animã uł animas ꝑ uiuentia quȩ

Expanded text:
amque omnia, quae ab eis ex istorum deorum theologia uelut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius uero, qui fecit mundum, omnis animae et omnis corporis conditori, tribuantur. tur, aduertamus hoc modo: Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat; nec animam uel animas per uiue
Abbreviated transcription (Latin):
uisum ẽ demonstrantes. qͥs nãsit duaꝵ ciuitatũ
cęlestis atq t̾rene ab inicio usꝙ̃ in finẽ ꝑmixtaꝵ
mortalis ex cursuᷤ. Quaꝵ illa qͦ t̾rena ẽ : fec̃ sibi
quos uoluit uł unde cumq uł etiã ex hominib
falsos deos quib sacrificindo scruir&: illa aut̃
quȩ celestis peregrinat᷑ in t̾ra. falsos deos ñ facit.
s a uero dõ ipsa sit. cuiꝰ uerũ sacrificiũ ipsa sit:
Ambx tam̃ tẽꝑalib uł bonis parit̾̃ utunt᷑. uł
malis parit̾ affligunt᷑. diuersa fide. diũsa spe:
diuerso amore. donec ultimo iudicio separent̃.
& ꝑcipiat una quȩꝙ̃ suum finẽ. cuiꝰ nullꝰ ẽfinis
De quib ambaꝵ finib deinceps disserendũ est

Expanded text:
est demonstrantes, quisnam sit duarum ciuitatum, caelestis adque terrenae, ab initio usque in finem permixtarum mortalis excursus; quarum illa, quae terrena est, fecit sibi quos uoluit uel undecumque uel etiam ex hominibus falsos deos, quibus sacrificando seruiret; illa autem, quae caelestis peregrinatur in terra, falsos deos non facit, sed a uero Deo ipsa fit, cuius uerum sacrificium ipsa sit. Ambae tamen temporalibus uel bonis pariter utuntur uel malis pariter adfliguntur, diuersa fide, diuersa spe, diuerso amore, donec ultimo iudicio separentur, et percipiat unaquaeque suum finem, cuius nullus est finis; de quibus ambarum finibus deinceps disserendum est
Abbreviated transcription (Latin):
Respondeant gͥ ipsi sibi. & si possunt intelligant
illa suꝑna grã factum eẽ. ut ꝓpt̾ eternã uitam
xp̃m diliger& mundꝰ. qua grã factumẽ. ut &¬
ꝓpter ȩt̾nã uitã ab illo accipiendã. & usq ad tem¬
ꝑalem mortẽ ꝓ illo patiendã. xpm̃ diliger& pe¬
trus. Deinde isti dii qͥ sunt qͥ possẽ ista p̃dicere. nec
posst̃ auertere. ita suc cumbentes uni malefico. &
uni sceleri magico. qͦ puer ut dict̃ agͥniculꝰ occisus
& dilanatꝰ & ritu nefario sepultꝰ ẽ. ut sectã sibiad¬
uersariã tã ꝓlixo temꝑe conualescere. tot tantaꝵ
ꝙ ꝑsequutionũ horrendas crudelitates ñ resistendo
s patiendo suꝑare. Et ad suorũ simula chror. tẽ¬
ploꝵ. sacroꝵ oraculoꝵ. euersionc̃ ꝑuenire ꝑmitte¬
rent: Quis postremo ẽ & ds̃ ñ nr̃ utiq s ipsoꝵ qͥ
uel illectꝰ tanto scelert uł impulsus ẽ ista p̃stare :
Non enĩ alicui demoni. sed dõ dict̃ illi usus hȩc pc¬

Expanded text:
Respondeant igitur ipsi sibi et si possunt intellegant Respondeant igitur ipsi sibi et si possunt intellegant illa superna gratia factum esse, ut propter aeternam uitam Christum diligeret mundus, qua gratia factum est, ut propter aeternam vitam ab illo accipiendam et usque ad temporariam mortem pro illo patiendam Christum diligeret Petrus. Deinde isti dii qui sunt, qui possunt ista praedicere, nec possunt avertere, ita succumbentes uni malefico, et uni sceleri magico, quo puer, ut dicunt, anniculus occisus, et dilaniatus, et ritu nefario sepultus est, ut sectam sibi adversariam tam prolixo tempore convalescere, tot tantarumque persecutionum horrendas crudelitates, non resistendo sed patiendo superare, et ad suorum simulacrorum, templorum, sacrorum, oraculorum eversionem pervenire permitterent? Quis postremo est deus, non noster utique, sed ipsorum, qui uel inlectus tanto scelere uel inpulsus est ista praestare? Non enim alicui daemoni, sed deo dicunt illi uersus haec Pe
Abbreviated transcription (Latin):
ut in ihm̃ xp̃m qͥ crucifixꝰ fuerat & resur rexerit cre¬
deret᷑. ibi hec fides tom insignib initus in canduit
ut aliquot hominũ milia in xp̃i nom̃ mirabili
alacritate c̃uersa uenditis sui reb ut egenis dis¬
tribuerent᷑ ꝓposito scõ & ardentissima caritate ad
pauꝑtatẽ uoluntariã ꝑ uonirent. atq inter fre¬
mentes & sanguinẽ sitientes udeos. se usq ad mor¬
tẽ ꝓueritate certare ñ armata potentia. sed po¬
tentiore sapientia p̾pararent Hoc si nullis ma¬
gicis artib factum c̃: cur credere dubitant ea¬
dem uirtute diuina ꝑ totũ mundũ id ficri po¬
tusse qͥ hoc factũ c̃ : Si aut̃ & icro solimis sic ad
cultũ nominis xp̃i accenderetur tanta homi¬
nũ multitudo quę illũ in cruce uł fixerat pen¬
sũ. uł riserat fixũ. iã maleficiũ illud fecerat
petrus. ex ipso anno querandũ est: quando cec

Expanded text:
um Christum, qui crucifixus fuerat et resurrexerat, crederetur. Ibi haec fides tam insignibus initiis incanduit, ut aliquot hominum milia in Christi nomen mirabili alacritate conuersa uenditis suis rebus, ut egenis distribuerentur, proposito sancto et ardentissima caritate ad paupertatem uoluntariam peruenirent adque inter frementes et sanguinem sitientes Iudaeos se usque ad mortem pro ueritate certare non armata potentia, sed potentiore patientia praepararent. Hoc si nullis magicis artibus factum est, quur credere dubitant eadem uirtute diuina per totum mundum id fieri potuisse, qua hoc factum est? Si autem ut Hierosolymis sic ad cultum nominis Christi accenderetur tanta hominum multitudo, quae illum in cruce uel fixerat prensum uel riserat fixum, iam maleficium illud fecerat Petrus, ex ipso anno quaerendum est, quando trec
Abbreviated transcription (Latin):
honorii & ȩuticiani Porro seqͣnti anno c̃sule mal¬
lio theodoro ꝗͦdo iam sedm̃ illud oraculũ demonũ
aut figmentũ hominũ nulla ec̃ debuit religio
xp̃iana. quid ꝑ alis t̃raꝵ partes forsitan factũ
sit non fuit necesse ꝑ quirere: Interĩ quod scimꝰ.
in ciuitate notissima & eminentissima cartha¬
gine africe: gaudentiꝰ & louinꝰ comites ĩꝑatoris
rit cultꝰ nominis xp̃i. p̃sertĩ postea ꝗͣ mnulti eoꝵ
xp̃iam facti sunt. qui tanꝗͣ uera illa diuina¬
tione reuocabantur a fide. eamꝙͥ completo eodẽ
numõ annoꝵ in anc̃ ridendã ꝙ uiderunt : Nos
gͦ qͥ sumꝰ uocamurq xp̃iani. ñ in petrũ oredimꝰ.
s in quẽ credidit petrus. petri de xp̃o edificati
sermonib. ñ carminib uenenatis. nec decepti
maleficiis. s beneficus eiꝰ ad iuti Ille petrima¬
gist̃ xpꝰc in doctrina. qͦ ad uitã duc̃ ȩt̾nã. ipse
ẽ magist̃ & nr̃ S aliquando iã concludamꝰ¬

Expanded text:
Honorii et Eutychiani. Porro sequenti anno, consule Mallio Theodoro, quando iam secundum illud oraculum daemonum aut figmentum hominum nulla esse debuit religio Christiana, quid per alias terrarum partes forsitan factum sit, non fuit necesse perquirere; interim, quod scimus, in ciuitate notissima et eminentissima Carthagine Africae Gaudentius et Iouius comites imperatoris rit cultus nominis Christi. praesertim postea quam multi eorum Christiani facti sunt, qui tamquam uera illa diuinatione reuocabantur a fide eamque conpleto eodem numero annorum inanem ridendamque uiderunt? Nos ergo, qui sumus uocamurque Christiani, non in Petrum credimus, sed in quem credidit Petrus; Petri de Christo aedificati sermonibus, non carminibus uenenati; nec decepti maleficiis, sed beneficiis eius adiuti. Ille Petri magister Christus in doctrina, quae ad uitam ducit aeternam, ipse est magister et noster. Sed aliquando iam concludam
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ finx̃ uanitas impia uł putauit. magi¬
cis artib petri paulopꝰ etiã signo mirabili fac᷑¬
to quando ad uobũ ipsiꝰ petri quidã mendicus¬
ab uttro matris ita claudꝰ. ut ab aliis portaretur.
& ad portã templi ubi stipẽ p̾onerarur peteret.
milia credider̃. ac deinde aliis atꝙ aliis eͣxcessib
credentiũ creuit ȩcclã: Ac ꝑ hoc colligit᷑ etiam
dics ex qͦ annꝰ ipse sumpsit iniciũ. scilic& ꝗͣdo missũ¬

Expanded text:
autem finxit vanitas impia vel putavit, magicis artibus Petri. Paulo post etiam signo mirabili facto, quando ad verbum ipsius Petri quidam mendicusab utero matris ita claudus, ut ab aliis portaretur, et ad portam templi, ubi stipem peteret, poneretur, hominum crediderunt: ac deinde aliis atque aliis accessibus credentium crevit Ecclesia. Ac per hoc colligitur etiam dies, ex quo annus ipse sumpsit initium, scilicet quando missu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑiorib. miseriã cũ inferiorib. qm̃ meritomalicię
miseri sunt: beatitudincꝰ quã ñ habent. in uidere
nobis potius possunt quã p̃bere Unde cũ nichil
habeant amici demonũ qͦd nob̾ dignũ afferant.
cur eos tamꝗͣ ad iutores colere debeamꝰ. quospo

Expanded text:
perioribus, miseriam cum inferioribus, quoniam merito malitiae perioribus, miseriam cum inferioribus, quoniam merito malitiae miseri sunt, beatitudinem, quam non habent, inuinobis possunt potius quam praebere. Unde nihil habent amici daemonum quod nobis dignum afferant, cur eos tanquam adjutores colere debeamus, quos po
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑipsum: Non multũ gͦ de nominc disceptandũ ẽ. cum res
ipsa itaclareat. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit.
iluduͦ quod nos ex eoꝵ immortalium beatoꝵ numero
missos eẽ anglos dicimꝰ. qͥdĩ uoluntatẽ hominib adnun¬
ciarent: illis aut̃ n plac& qͥ ad ministeriũ non ꝑ illos qͣs
dunt qͦs ĩmortales tantũ. ñ etiam beatos aude̾nt dice¬
re Aut certe ita ĩmortales & beatos. ut tam̃ demo¬
nes bonos ñ dõs sublimit᷑ collocatos. & ab humana con¬
trectatione semotos. qͥ uis nominis controũsia uide¬
atur. tam̃ ita detestãbilo nom̃ demonũ ut hoc modis
om̃ib a sc̃is anglis nos remouere debcamꝰ. Nc̃ gͦ itali¬
ber iste ita claudit᷑. ut sciamꝰ ĩmortales & beatos qͦd¬
lib& uocentur. qͥ tam̃ facti & creati sunt medios ñ eẽ.
ad inmortalẽ beatitudinẽ ꝓducendis mortalib mi¬
seris. aquib ut̃q differentia scparantur Qui autẽ
medii sunt: comunẽ habendo in mortalitatẽ cũ su¬

Expanded text:
per ipsum. Non multum ergo de nomine disceptandum est, cum res ipsa ita clareat, ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. Illud uero, quod nos ex eorum inmortalium beatorum numero missos esse angelos dicimus, qui Dei uoluntatem hominibus adnuntiarent, illis autem non placet, quia hoc ministerium non per illos, quos edunt, quos inmortales tantum, non etiam beatos audent dicere, aut certe ita inmortales et beatos, ut tamen daemones bonos, non deos sublimiter conlocatos et ab humana contrectatione semotos, quamuis nominis controuersia uideatur, tamen ita detestabile est nomen daemonum, ut hoc modis omnibus a sanctis angelis nos remouere debeamus. Nunc ergo ita liber iste claudatur, ut sciamus inmortales et beatos, quodlibet uocentur, qui tamen facti et creati sunt, medios non esse ad inmortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris, a quibus utraque differentia separantur. Qui autem medii sunt communem habendo inmortalitatem cum su
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ. qͦlibet eos nomine appellant: Hanc aut̃ pla¬
tonicoꝵ et̃ sententiã. siue omiũ siue melioꝵ. in eoꝵ
littĩs inueniri potest:
ã & de ipso nominc qͦd huiꝰ modi ĩ mortalc̃ beatã¬
q creaturã dõs appellant. idõ int̾nos & illos
pene nulla dissensio ẽ: quia & in nr̃is sacris

Expanded text:
mus, quolibet eos nomine appellent. Hanc autem Plamus, quolibet eos nomine appellent. Hanc autem Platonicorum esse sententiam, siue omnium siue meliorum, in eorum litteris inueniri potNam et de ipso nomine, quo hujusmodi immortalem beatamque creaturam deos appellant; ideo inter nos et ipsos pene nulla dissensio est, quia et in nostris sacris
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓnunciant: Deniq sepe isti. nũꝗͣ illi oĩno fallut᷑
Aliuidẽ eni teꝑalib tẽꝑalia. & mutabilib mutabilia
coniectare. eisq tẽporale & mutabilẽ modũ suc uo¬
luntatis & facultatis inserere. qͦd demonib certara¬
tione ꝑmissũ ẽ: aliud aũ in et̾nis & in cõmodabilib
re. qͥd scis anglis recta discrenone donaty ẽ. Itaq¬
ltaq ñ solũ etni. uerũ etiã beati sunt: Bonũ aũ qͦbe¬
ati sunt.ds̃ illis c̃ a qͦ creatist̃: Illiꝰ qͥppe indeclinabilit̃
tonici malunt deos ꝗͣ demones dicere. eisq annume¬
rare qͦs a sũmo dõ conditos dõs scribit eoꝵ auctor & ma¬
gist̃ plato. dicant qͦd uolunt: Non enĩ cũ eis de uerboꝵ
controũsia laborandũ ẽ. Si enĩ sic mortales ut tam̃
a sũmodõ factos. & si non ꝑse ipsos. sed ei a quo facꝰ¬
ti sunt adherendo beatos ec̃ dict. hoc dict̃ qͦd dici¬

Expanded text:
praenuntiant. Denique saepe isti, nunquam illi omnino falluntur. praenuntiant. Denique saepe isti, nunquam illi omnino falluntur. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae uoluntatis et facultatis inserere, quod daemonibus certa ratione permissum est; aliud autem in aeternis adque incommutabilibus re; quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. Itaque non solum aeterni, verum etiam beati sunt. Bonum autem quo beati sunt, Deus illis est, a quo creati sunt. Illius quippe indeclinabiliter tonici malunt deos quam daemones dicere eisque adnumerare, quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato: dicant quod uolunt; non enim cum eis de uerborum controuersia laborandum est. Si enim sic inmortales, ut tamen a summo Deo factos, et si non per se ipsos, sed ei, a quo facti sunt, adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dici
Abbreviated transcription (Latin):
phanes colophoniꝰ scribit. quid putẽ non quid con¬
tendã pono. Hominis enim ẽ hec opinari. dĩ sci¬
re Rerũ gͥ non cõp̾hensarũ. ñ firmissime cre¬
ditarũ. sed opinatarũ & dubitandarũ sermonom
trepidꝰ pollicetur. dicturꝰ ea quę ab hominib in¬
stituta sunt. Neq enĩ ñ sciebat mundũ & cęlũ &
fertilem. atq huiꝰ modi cetera. sicut hanc totã
molẽ atq naturã in quadã inuisibili ac p̃potenti¬
regi. atq amministrari. certa animi stabilitate ere¬
debat. ita pottrat affirmare de iano qͦd mundꝰ ipse
ẽct. aut de saturno inuenirc qͦmͦ iouis pater ẽc̃t. &¬
ioui regnanti subditꝰ factꝰ ẽẽt. & cetã talia

Expanded text:
phanes Colophonius scribit, quid putem, non quid conphanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'. Rerum igitur non conprehensarum nec firmissime creditarum, sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, fertilem, atque hujusmodi caetera, sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac pregi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus esset et cetera talia
Abbreviated transcription (Latin):
ro de om̃ib dubitare quã aliquid affirmare ma
am triũ extremoꝵ pͥmũ
de dus certis cum ab soluis& librũ: in altm̃
de diis incertis dicere in gressus ait. Cum in hoc libel¬
lo dubias dediis opiniones posuero. rep̃hendi ñ de¬
beo. Qui enim putauit iudicari oportere & pos¬
se. cũ audicrit faci& ipse: Ego citius ꝑduci possũ.
ut in pͥmo libro quȩ dixi indubitationẽ reuocẽ. quã
in hoc quȩ ꝑscribã om̃a. ut aliquã dirigã summã
Itanon solum istr̃ dediis incertis. sed etiã illũ de
certis fecit incertã. In tercio porro isto de diis selecꝰ¬
tis postea quã p̃loquutꝰ ẽ. qͦd ex naturali theologia
ploquendũ putauit. ingressurus huiꝰ ciuilis theolo¬
giȩ uanitates & insanias mendaces. ubi eum non
solũ ñ declucebat rerũ ueritas. sed etiã maioꝵ p̃mc¬
bat auctoritas. de dnis inquit poplĩ romani publi¬
cis quib edes dedicauerunt. eosq plurib signis or¬
natos. notauer̃. in hoc libro scribã: Sed ut xeno¬

Expanded text:
ro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xeno