comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dit Siunde sit sapiens. adõ inluminat᷑ Sunde
sit felix. dõ fruit᷑. Subsistens modificat᷑. contem¬
plans illustrat᷑. in herens iocundat᷑. est. uidet.
amat: In ȩt̾nitate dĩ uig&. in ueritate dĩ luco.

Expanded text:
dit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde dit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde sit felix: Deo fruitur; subsistens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei uiget, in ueritate Dei lucet,
Abbreviated transcription (Latin):
la diligentia ẽ rationis non p̃sumptionis audatia.
ut in oꝑibꝰ dĩ secreto qͦdã loquendi mͦ. qͦ nrã exer¬
ceat᷑ intentio eadem nob̾ insinuata intelligat᷑ tri¬
nitas. unã quamq creaturã qͥs fecerit. ꝑ quid fe¬
cerit. ꝓpt̃qͥd fecerit: Pater qͥppe intelligit᷑ uerbi.
qͥ dix̃ ut fiat: Qͦd aut̃ illo dicente factum ẽ: ꝓ¬
cul dubio ꝑ uerbũ factum ẽ: In eo uͦ quod dr̃ uidit
dsꝰ qͥa bonũ ẽ. satis significat᷑ dm̃ nulla necessitate.
nulla cuiꝰq suȩ utilitatis indigentia. sed sola boni¬
tate fecisse quod factum ẽ. id est. quia bonum est:
Qͦd ideo postea ꝗͣ factũ c̃ dr̃. ut res que facta est
congruert bonitati ꝓpt̾ quã facta c̃ indicet᷑. Quȩ
bonitas si spꝰc scs recte intelligitur. uniũsa nobis tri¬
nitas in suis oꝑibꝰ intimat᷑: Inde ẽ ciuitatis scẽ quȩ
in sanctis anglis sursum est & origo. & informatio
& beatitudo: Nã si querat᷑ undesit. dͦs eã condi¬

Expanded text:
rationis est, non praesumtionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significatur Deum nulla necessitate, nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia, sed sola bonitate fecisse quod factum est, id est, quia bonum est; quod ideo postea quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, quae in sanctis angelis sursum est, et origo et informatio et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condi
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ & dsꝰ Gmĩ potens ẽẽ respondeat᷑. Cũ uͦ de om̃ibꝰ
simul ñ tres dũ. uł tres om̃ĩpotentes. s unꝰ ds omĩps
Tanta ibi ẽ in tribꝰ inseparabilis unitas. quę sic se uo¬
luit p̃dicari Utrũ aut̃ boni patris & boni filii sp̃c
scꝰs. quia cõmunis ambobꝰ ẽ. recte bonitas dicipo¬
test amboꝵ. ñ audeo temerariã p̃cipitare senten¬
tiã Heruntam̃ ãboꝵ eũ dicere scĩtate faciliꝰ ausus

Expanded text:
potens esse respondeatur; cum uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; uerum tamen amborum eum dicere sanctitatem faci
Abbreviated transcription (Latin):
s in se ipsis tenebre. p̾uati participatione lucis et̃nȩ
Mali enĩnulla creatura ẽ. sed amissio bona. mali nom̃
in comutabile qͦdẽ dꝰ. Ab hoc bono creata sunt
omãbona. sed ñ simplicia. & obhoc mutabilia.
Creata sane inqͥ idest facta. ñ genita Qd enĩ desim¬
plicibono genitu ẽ. parit᷑ simplex ẽ. & hocẽ qͦd est il¬
lud de qͦ genitũ ẽ. Quȩ duopatrẽ & filiũ dicimꝰ. &

Expanded text:
sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. Mali enim nulla natura est; sed amissio boni mali nomen incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est; quae duo Patrem et Filium dicimus;
Abbreviated transcription (Latin):
firmam̃to. quarto dic facta sunt sidera. Nimirũ
illa lux quȩ diei nomen accep̃ Cuiꝰ unitas ut cõ¬
mendaretur. non est dictꝰ dies pͥmꝰ. sed dics unus
Lec aliꝰ est dies scd̾s aut terciꝰ. aut ceteri. sed ipse
repetitꝰ ẽ ꝓpt̃ senerum cogitationẽ. Sen ariam scilic&
operũ quȩ fec̃ ds. & septimã qͥetisdĩ. Cum enĩ dix̃ ds
fiat lux & facta c̃ lux. si recte in hac luce creatio intel¬
ligit᷑ anglõꝵ ꝓfectificti sunt participes lucis eternę
quod ẽ ipsa in cõmutabilis sapientia dĩ. ꝑqͥ facta sunt
omã. quem dicimꝰ unigenitũ filiũ dĩ. ut ea lucc inlu¬
minati qͣ creati fierent lux & uocarent᷑ dics. participa¬
illuminat omẽm hominẽ uenientẽ in hunc mundũ
hoc illuminat & omẽm angłm mundũ. ut sit lux ñ
inscipso sed indõ Aqͦsi auertit᷑ angłs fit inmundꝰ.
sic̃ sunt om̃s qͥ uocant᷑ inmundi sp̾c. nec iã lux in dño

Expanded text:
firmamento quarto die facta sunt sidera. Nimirum firmamento quarto die facta sunt sidera. Nimirum illa lux, quae diei nomen accepit. cuius unitas ut commendaretur, non est dictus dies primus, sed dies unus. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri; sed idem senariam uel septenariam cognitionem: senariam scilicet operum, quae fecit deus, at septimam quietis dei. cum enim dixit deus: fiat lux, facta est lux; si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum, profecto facti sunt paquod est ipsa incommutabilis Sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quem dicimus unigenitum Dei Filium; ut ea luce illuminati, qua creati, fierent lux, et vocarentur dies participailluminat omnem hominem venientem in hunc mundum , hoc inluminat et omnem angelum mundum, ut sit lux non in se ipso, sed in Deo; a quo si auertitur angelus. fit inmundus; sicut sunt omnes, qui uocantur inmundi spiritus, nec iam lux in Domino,
Abbreviated transcription (Latin):
Laudate eũ cęli cęloꝵ. & aquę quȩ suꝑ celos sunt
laudent nom̃ dñi: Quia ipse dix̃ & facta sunt. ip¬
se mandauit & creata sunt Etiam hic aꝑtissime
adõ factos ẽt angelos diuinitꝰ diuinitꝰ dictũ est.
cum cis int̾cetã oelestia cõmemoratis infert᷑ ad om̃a.
ipse dix̃ & facta sunt. Quis porro audebit opinari.
pꝰ cõmunia omã ista quȩ sex dieb enumerata st̃
anglos factos: Sed & si quisꝗ̃ ita desipit. redar¬
guit istam natiuitatẽ illa scriptura pari auctori¬
tate ubi ds dic̃ quando facta sunt sydera. lauda
quid nã gͦ dic tercio factos eẽ dicimꝰ: Absit: In ꝓmp¬
tu ẽ enĩ. qͥd illo factum dicsit. Ab aqͥs utiq ter¬
ra discreta est. & distinctas sui generis species duo
ista clementa sumpser̃. & ꝓduxit terra quiqͥd
ei radicitus in herer&. Numqͥd nã scdõ : Nec hoc
qͥdem. Tc̃ enim firmamentũ factum ẽ inter aquas
suꝑiores & inferiores. celumq appellatũ est. in qͦ

Expanded text:
aquae, quae super caelos sunt, laudent nomen Domini; quoniam ipse dixit, et facta sunt; ipse mandauit, et creata sunt. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos diuinitus dictum est. cum eis inter cetera caelestia commemoratis infertur ad omnia: Ipse dixit, et facta sunt. Quis porro audebit opinari post omnia ista, quae sex diebus enumerata sunt, angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit, redarguit istam uanitatem illa scriptura paris auctoritatis, ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera, laudauquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. In promtu est enim, quid illo die factum sit. Ab aquis utique terra discreta est et distinctas sui generis species duo ista elementa sumserunt et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. Tunc enim firmamentum factum est inter aquas superiores et inferiores caelumque appellatum est; in quo
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ lucẽ quę scã societas anglõꝵ est. illustratione ueri¬
tatis intelligibilit᷑ fulgentis. & ei contrarias tenebras
id est maloꝵ angłoꝵ aucrsoꝵ aluce iustitię tettrrumas
mentes ipse diuidere potuit. cui etiã futurũ non natu¬
re sed uoluntatis malũ occultũ. uł incertũ eẽ non potu
it: Deniq nec illud est. p̃tercundũ silentio. qͦd ubi
dixit dsꝰ fiat lux & facta ẽ lux. continuo subiunctũ
ẽ. & uidit dꝰ lucẽ quia bona ẽ: Non postea ꝗͣ sepa¬
rauit int̾ lucẽ & tenebras. & uocauit dsꝰ diem lucem.
& tenebras noctẽ. ne simul cum luce etiã cum talibꝰ
tenebris testimoniũ placiti sui ꝑhibuisse iuderetur:
Nã ubi tenebre impalpabiles sunt: int̾quas & lucem
istam his occulis conspicuã luminaria cęli diuidunt.
non ante sed pꝰ infertur. & uidit ds quia bonũ est. Po¬
suit illa inqͥt infirmamento cęli lucere suꝑ terrã. & p̃¬
eẽ dici ac nocti. & separarent int̾ lucẽ & tenebras Et

Expanded text:
 lucem, quae sancta societas angelorum est inlustratione ueritatis intellegibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum auersorum a luce iustitiae taeterrimas mentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoluntatis malum occultum aut incertum esse non potut. Denique nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebra
Abbreviated transcription (Latin):
tempore condidit mundũ. cũ equalit̾ anteriora tem¬
pora ꝑ infinitũ retro spacium p̃terissent. nec fuisset aliqͣ
differentia. unde tempꝰ tempori eligendo p̃poneret᷑:¬
Qͦd sidic̃t in anes eẽ hominũ cogitationes. qͥbꝰ infini¬
ta imaginant᷑ loca. cũ nullꝰ locꝰ sit p̃t̾ mundũ. res¬
pondet᷑ eis isto mͦ in anit̃ homines cogitare p̃terita tem
Si enĩ rectt discernunt᷑ ȩternitas & tempꝰ. quia tempꝰ
sinc aliqͦ mobili mutabilitate ñ ẽ: in ȩt̾nitate autem
nulla mutatio est. qͥs ñ uideat qͦd ñ fuissent temꝑa nͥ¬
creatura fier&. quȩ aliqͥd aliqͥ mutatione mutar&. cuiꝰ
notionis & mutationis cũ aliud atq aliud que simul
ẽẽ non possunt. ceclit atq succedit. in breuioribꝰ uł
& ordinator. qͦmͦ dicat᷑ pꝰ tempoꝵ spacia mundũ creasse ñ
uideo. nͥdicat᷑ ante mundũ iã aliꝗͣ fuisse creaturã. cuius¬

Expanded text:
tempore condidit mundum; cum aequaliter anteriora temtempore condidit mundum; cum aequaliter anteriora tempora per infinita retro spatia praeteriisse ut, nec fuisset aliqua differentia, unde tempQuod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora nne mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus ueet ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam ali
Abbreviated transcription (Latin):
ubiq totam. a tantis locoꝵ extͣ mundũ spacus absen¬
tem ẽẽ dicturi sunt. & uno tantũ atq in comparatio¬
ne illiꝰ infinitatis tam exiguo loco in qͦ mundꝰ est.
occupatã . ñ opinor eos in hec uanilo qͥa ꝓgressuros.
Cũ gͥ unũ mundũ ingenti quidẽ mole corporea. fini¬
tũ tam̃ & loco suo det̾minatũ. & oꝑante dõfactũ ẽẽ
dicant. quod respondent de infinitis ext mundũ lo¬
cis. cur in eis ab oꝑe ds cesset. hoc sibi respondeant. de
infinitis ante mundũ temꝑibꝰ curin cis ab oꝑe dsꝰ ces¬
sauerit: & sicut non c̃ consequens ut fortuitu potiꝰ
ꝗͣ ratione diumna dꝰ ñ alios: isto in qͦ est loco mundũ
constituerit. cum parit̾ infinitis ubiq patentibꝰ nul¬
lo excellentiore merio possit. hic eligi. quãuis eandẽ
diuinã rationẽ quaid factũ ẽ: nulla possit humana
comp̃hendert natura: ita ñ ẽ consequens. ut dõ ali¬

Expanded text:
ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absenubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus, quur in eis ab opere Deus cessauerit. Et sicut non est consequens, ut fortuito potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excelldiuinam rationem qua id factum est nulla possit humana comprehendere I natura: ita non est consequens ut deo ali
Abbreviated transcription (Latin):
tũ differentia qͦd eos ille fortuitis motibꝰ athomoꝵ gigni
asserit & resolui. isti aut̃ oꝑe dĩ factos dicturi sunt. si cũ
ꝑ interminabilc̃ inmensitatem locoꝵ extͣmundũ circũ¬
qͥq patentiũ uacare uoluer ͭ. fiec eosdc̃ mundos qͦd etiã
de istosentiunt ulla causa posse dissolui Cum hisenĩ
agimꝰ qͥ& dm̃ incorporeũ. & omĩum naturarũ quȩ ñ
sunt quod ipse. creatorẽ nobiscum sentiunt. Aliosaũ
nimis indignum ẽ adistam disputationẽ religionis
ad mittereᷤ. maximeq apud eos qͥ multis diis sacroꝵ
obseqͥum defferendũ putant: Isti philosophos ceteros.
nobilitate atq auctoritate uicerunt. ñ obaliud nͥ
qͥalongoqͥdem int̃uallo. ueruntam̃ reliqͥs ꝓpinquio¬
res sunt ueritati: Anforte substantiã dĩ ꝗͣ nec inclu¬
dunt. nec determinant. nec distendert loco. sed eam
sic̃ dõsentirc dignũ est fatentur in corporea p̃sentia

Expanded text:
tum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni tum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia
Abbreviated transcription (Latin):
tanꝗ̃ numcrũ habere initiũ. sed ñ habere creatam.¬
& ideo semel exꝑtam misenas si ab eis fuerit libãta
numꝗͣ miscrã posteã futurã. ñ utiq dubitabt̃ hoc fie¬
ri. mancitt in cõmutabilitate consilii dĩ Sic gͦ cre¬
dant & mnundũ ex tempore fieri potiusse. nec tam̃
ideo dm̃ in eo faciendo eternũ consilium uoluntatt̃q
rc̃ mundi ẽc̃ consentiunt. & tam̃ querunt demun¬
di tempore qͥd respondeamꝰ quid ipsi respondeant
de mundi loco. Ita enim querit᷑ curpotiꝰ tc̃ & non
antea factꝰ sit. quẽ ad modũ queri potest cur hic po¬
tius ubiẽ. & non alibi Nã si infmita spacia tem¬
ꝑis ante mundũ cogiant. in qͥbꝰ es ñ uidet᷑ dꝰ ab oꝑe
cessare potiusse: similit cogitent extͣ mundũ infĩni¬
ta spacia locoꝵ ⁊ In qͥbꝰ si quisꝗͣ dicat ñ potuisse ua¬
cart om̃ipotentẽ. nonne conscquens ert ut innũ¬
merabiles mundos cũ epicuro somniart cogantur. catan¬

Expanded text:
am numerum, habere initium, sed non habere et ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium uoluntatemque rem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innuerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tan
Abbreviated transcription (Latin):
surditas. ut etiã cũ beata dr̃. in hoc utiq ñ sit beata
si futurã suam miseriã & turpitudinẽ p̃uidet. Si
aut̃ non p̃uidet. nec se turpẽ ac miserã fore sed beatã
semꝑ existimat. falsa opinonc sit beata. qͦdici stultiꝰ
ta cũ beatitudine alternasse animȩ miseriã putant.
s nc̃ iã de cetõ cũ fuerit libãta ad miseriã ñ ẽt̃ redi¬
turã. nichil ominꝰ cũ uincunt᷑ nũꝗͣ eã fuisse uere beatã.
sed deinceps ẽt̾ inciꝑc. noua qͣdam nec fallacibeatitu¬
dine. ac ꝑ hoc fatebunt᷑ accidere illi aliqͥd noui: &
hoc magnũ atq p̾clarũ. qͦd nũꝗͣ ritro ꝑ ęt̃nitatẽ
accidisset᷑. Cuiꝰ nouitatis causã sidm̃ negabunt in et̃¬
no habuisse consilio. simul eũ negabt̃ beatitudinis eiꝰ
auctorẽ. qͦd ncfande impictatis est Di aut̃ dicent
etiã ipsũ nouo consilio excogitasse. ut de oetero sit a¬

Expanded text:
surditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, surditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultiusta cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuincuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipere noua quadam nec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum adque praeclarum, quod numquam retro per aeternitatem accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio, simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem, quod nefandae inpietatis est; si autem dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse, ut de cetero sit a
Abbreviated transcription (Latin):
quodã mͦ tacitꝰ & factum se ẽt. & non nͥ adõ in effa¬
bilit̾ atq inuisibilit̾ magno & in effabilit̾ atq inui¬
sibilit̾ pulchro. fieri se potiusse ꝓclamat Qͥ autẽ
adõ quidẽ factum fatent᷑. ñ tamen eum temporis uo¬
lunt habere sedsue creationis iniciũ: ut mͦ qͦdã uix
intellegibili semꝑst factꝰ. dict̃ quidẽ aliquid imde
sibi dm̃ uidentur uelut a fortuita temeritate defen¬
dere. ne subito illi credatur uenisse inmentt̃. qͦd nũꝗͣ an
te uenisset. facere mundũ. & accidisse illi uoluntatẽ¬
nouã. cum in nullo sit om̃ino mutabilis Sed non ui¬
deo quomͦ eis possit in cet̾is rebꝰ ratio ista subsistere. ma¬
ximeq in anima. Quã sidõ coet̾nã ẽc̃ contenderint.
num nullomodo poter explicare Si enĩ alternasse
semꝑ eiꝰ miscriã & beatitudinẽ dixerint. necesse ẽ dicant
etia semꝑ alternatã naturã. Unde illa eos seqͥtur ab¬

Expanded text:
quodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffaquodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint,  aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur ab
Abbreviated transcription (Latin):
Sed ubi fuit sapientia dĩ ꝑ quã facta sunt om̃a. quę
in animas etiã scãs se transfert. amicos dĩ & ꝓphãs in¬
stitiut. eisq oꝑa sua sine strepitu. intꝰ enarrat: Loquun
cis qͦq anglĩ dĩ. qͥ semꝑ uident facic̃ patris. uoluntatẽ¬
q eiꝰ qͥbꝰ oportet annunciant. Ex hisunꝰ erat iste ꝓphã
qͥ dix̃ & scripsit in pͥncipio fec̃ ds̾ celũ & t̾ram. Qui tam̃
idoncus testis ẽ: ꝑ quon dõ credendũ sit: ut eodem sp̃u dĩ
qͦhec sibireuclata cognouit. etiã ipsã fidem nram futuram
tanto ante p̃dix̃. Sed qͥd placuit eterno dõ tunc facere
celũ & terrã. quȩ antea non fecisset : Qui hoc dicunt
si mundũ eternũ sinc ullo inicio. & ideo nec adõ factĩ
uideri uolunt. nmis auersi sunt aueritate. & letali
morbo impietatis insaniunt: Exceptis enĩ ꝓpheticis
uocibꝰ mundꝰ ipse ordinatissima sua mutabilitate.
& mobilitatiꝰ uisibilium om̃aũ pulcherrima specie

Expanded text:
ram? Non: sed ibi fuit Sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quae in animas etiam sanctas se transfert, amicos Dei et Prophetas constituit , eisque opera sua sine strepitu intus enarrat, Loquuntur eis quoque Angeli Dei, qui semper vident faciem Patris , voluntatemque ejus quibus oportet annuntiant. Ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit, In principio fecit Deus coelum et terram. Qui tam idoneus testis est per quem Deo credendum sit, ut eodem Spiritu Dei, quo haec sibi reuelata cognouit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium pulcherrima specie
Abbreviated transcription (Latin):
ut dixi cum ad laudandũ & amandũ refert᷑ creatorẽ
recurrit in mane: Et cum hoc fac̾ in cognitione sui & unꝰ
dies est. Cũ in cognitione firmam̃ti qͦd int̾ aquas inferi¬
ores & suꝑiores cęlũ appellatũ ẽ. dies secundꝰ. Cũ in
cognitione terrȩ & maris omĩũq gignentiũ quȩ radi¬
cibꝰ continuata sunt terrȩ : dies tciꝰ. Cũ in cognitione
luminariũ maioris & minoris om̃iumq siderũ: dies
quartꝰ: Cũ in cognitione om̃ium ex aquis animaliũ
nat᷑aliũ atq uolatiliũ. dies qͥntꝰ. Cũ in cognitione
om̃ium animaliũ t̾renoꝵ atq ipsiꝰ hominis. dies sextꝰ:

Expanded text:
ut dixi, cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem, ut dixi, cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem, recurrit in mane, et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est: cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores coelum appellatum est, dies secundus: cum in cognitione terrae ac maris, omniumque gignentium quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium majoris et minoris, omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius h
Abbreviated transcription (Latin):
rint: in illo habebunt requiẽ sempiternã. Hoc enim &
sabbati uacatione ex p̃cepto legis inuetere dĩ poplõ
figuratũ est. unde suo loco diligentiꝰ arbitror disseren¬
& prius qͦd ad sanctos anglos ad tinet dicendũ putaui.
quȩ huiꝰ ciuitatis & magna pars ẽ. & eobeatior qͦnũꝗͣ
peregrinata. quȩ hinc diuma testimonia suppetant
quantũ satis uidebit᷑. dõ largiente explicare curabo:
sacre littere loquunt᷑ ñ euident̃ dicit᷑. utrũ
uł qͦ ordine creatisint anglĩ. Sed si p̃t̃ mis¬
eusse dm̃ in die septimo ab om̃ibꝰ oꝑib suis quo̧ fecit.
cũ liber ipse ita sit exorsus In pͥncipio fec̃ ds̃ celũ & ter¬
rã: ut ante celum & trã. nichil aliud fecisse uideat᷑:

Expanded text:
rint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et rint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserenet prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior, quod numquam peregrinata, quae hinc diuina testimonia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. rae loquuntur, non euidenter dicitur, utrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermisieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur.
Abbreviated transcription (Latin):
dubuis asserat᷑. siue cum multa tractant adid quoq
ꝑueniat᷑ qͦd sensit ille qͥ scripsit: siue id lateat. sed ex
occasione tractandȩ ꝓfundȩ obscuritatis. alia quedã
uera dicantur. ñ mͥ uidet᷑ ab oꝑibꝰ dĩ ab surda senten¬
tia. sicum lux pͥma illa facta ẽ. angłi creati intel¬
ligunt᷑. & int̾ scõs anglõs & inmundos fuisse discre¬
tum. ubi dictũ est. & diuisit ds̃ int̾ lucẽ & tencbras.
& uocauit ds diem lucẽ. & tenebras uocauit noctẽ:
Solus qͥppe ille ista discernere potuit. qͥ potuit etiã
pͥusꝗͣ caderent p̃scirt casuros. & pͥuatos lumine ue¬
ritatis. in tenebrosa suꝑbia remansuros. Nam int̾ istũ
nob notissimũ dic̃ & noctẽ. id est inter hanc lucem &
has tenebras uulgatissimas. sensibꝰ nr̃is luminaria cli
ut diuiderent imꝑauit: fiant inqͥt luminaria infir¬
mamento cęli. ut luceant suꝑ terrã. & diuidant int̃

Expanded text:
dubiis asseratur; sive cum multa tractantur, ad id quoque dubiis asseratur; sive cum multa tractantur, ad id quoque perveniatur, quod sensit ille qui scripsit; sive id quidem lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia, si cum lux illa prima facta est, Angeli creati intelliguntur, et inter sanctos Angelos et immundos fuisse discretum, ubi dictum est, Et divisit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter
Abbreviated transcription (Latin):
cat ubi ait: Per arma iusticię. adextris & a sinistris:
ꝑglam̃. & ignobilitatẽ. ꝑ infamiã. & bonã famã. Ut
seductores & ueraces. Ut qͥ ignoram᷑. & cognoscim᷑. Qua¬
si morientes. & ecce uiuimꝰ: Ut coerciti. & ñ mortificati
Ut tristes. semꝑ autẽ gaudentes Sicut egeni. multo saut̃
ditantes: Taꝗͣ nichil habentes. & omã possidentes. Sic̃
ergo ista contraria contrarus opposita sermonis pulchri¬
tudinẽ reddunt. ita quandã ñ uerboꝵ sed rerũ eloquen¬
tia cont̾rioꝵ oppostione scli pulchratudo cõponitur
Aꝑtissunc hoc positumẽ: in libro ȩccłastico isto mͦ
Cont malũ bonũ ẽ: & cont̾ mortem uita Sic cont᷑
piũ peccator: Et sic intuere in om̃a oꝑa altissimibina
bina. unũ contra unũ Quãuis itaq diuni sermonis
telligit. ita tam̃. ut quod in obscuro loco intelligit᷑.
uł attestatione rerũ manifestarũ. uł aliis locis minime

Expanded text:
cat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra: cat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra: per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et ueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur; quasi morientes, et ecce uiuimus, ut coherciti et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut egeni, multos autem ditantes; tamquam nihil habentes et omnia possidentes. Sicut ergo ista contraria contrariis obposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non uerborum, sed rerum eloquentia contrariorum obpositione saeculi pulchritudo conponitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum contra unum. CAPUT XVIIII. Quid seic, alius sic intelligit; ita tamen ut quod in obscuro loco intelligitur, vel attestatione rerum manifestarum, vel aliis locis minime
Abbreviated transcription (Latin):
nitatis eiꝰ ñ erat utiq ignarꝰ. & p̃uidebat que bona de maꝰ¬
lis eiꝰ ẽẽt ipse facturꝰ. ꝓpt̾a psalmꝰ ait: Dracho hic quem
firxisti ad illudendũ ei. ut in eo ipso qͦd eum finx̃ lic& ꝑsuã
bonitatẽ bonũ. iã ꝑ suã p̃scientiã p̃parasse intelligatur
angłoꝵ sed uł hominũ crear&. quẽ malũ futurũ ẽẽ p̃¬
scisset: nͥ parit᷑ nosset quibꝰ eos bonoꝵ usibꝰ cõmodar&
sattq ita ordinc̃ scloꝵ tãꝗͣ pulcherrimũ carm̃ ex qͥbdã¬
qͣsi anthitetis honestar&. Anthiteta enĩ que appellan¬
tur in ornamentis eloquutionis sunt decentissima. que la¬
tine ut appellent᷑ opposita. uł quod exp̃ssiꝰ dr̃ contra¬
posita. nonc̃ apud nos huiꝰ uocabuli consuetudo: cumta¬
m̃ eisdem ornamentis loquutionis etiã sermo latinꝰ utat᷑.
immo linguę om̃ium gentiũ. Nis anthitetis etiã paulꝰ
apłꝰs in scdã ad chorinthios eplã. illum locũ suauit̃ expli¬

Expanded text:
e bona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalmus ait: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, ut in eo ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem bonum, iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur angelorum, sed uel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae Latine uel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non est aput nos huius uocabuli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suauiter expli
Abbreviated transcription (Latin):
de cet̾is quȩ ad suum quẽq sensũ corporis ꝑtinent. ita
dehis quȩ animo ac mente sentiuntur. qͥa & ipse rectis¬
simc dr̃ sensus. unde & sententia uocabulũ accep̃. hoc
est de inuisibilibꝰ quȩ a nr̃o sensu interiore remota st̃.
his ñ oport& credere. qͥ hȩc uullo in corporeo lumine
disposita didicer̃. uł manentia contuent᷑. Uisibiliũ om¬

Expanded text:
de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his, quae animo ac mente sentiuntur quia et ipse rectissime dicitur sensus, unde et sententia uocabulum accepit, hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt uel manentia contuentur. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
tendit ua media ẽ spes ẽ ꝑueniendi. Si autem desii
aut ignoret᷑ qua eundũ sit. quid ꝓdest nosse qͦ eundiᷤ
sit. Sola c̃ aũ aduersus om̃s errores uia munitis¬
sima ut idem ipse sit dsꝰ & homo. Quoit̾ dsꝰ. qͥt hõ¬
Hic prius ꝑ ꝓph̃as demde ꝑsc ipsũ. posta ꝑ apłos. quantũ
satis ẽẽ uidicauit loquutꝰ est: etiam scripturã condidit
quȩ canonica nominat᷑ euidentissime auctoritatis. cuifi¬
dem habemꝰ dehis rebꝰ quas ignorare ñ expedit. nec ꝑ nos
ipsos nosse idonei sumꝰ: Nam si ea sciri possunt testibꝰ nob̾.
quę remota sunt a sensibꝰ nr̃is. siue interioribꝰ siuc etiam
ex terioribꝰ unde & p̾sentia nuncupant᷑. quod ita ea dici¬
mꝰ eẽ p̃sensibꝰ sicut p̃ occulis. quȩ presto sunt occulis. ꝓ
nio scire ñ possumꝰ. dehis alios testes reqͥrimꝰ. eisq credimꝰ
a quoꝵ sensibꝰ remota ẽt̾ uł fuisse ñ credimꝰ Sic̃ gͦ de
usibilibꝰ quȩ ñ dum uidimꝰ eis credimꝰ qͥ uider̃. atq ita

Expanded text:
tendit uia media est, spes est perueniendi; si autem desit aut. ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem aduersus omnes errores uia munitissima, ut idem ipse sit Deus et homo; quo itur Deus, qua se ipsum, postea per apostolos, quantum satis esse iudicauit, locutus etiam scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus unde et praesentia nuncupantur, quod ita ea dicimus esse prae sensibus, sicut prae oculis quae praesto sunt oculis: prnio scire non possumus, de his alios testes requirimus eisque credimus, a quorum sensibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita
Abbreviated transcription (Latin):
dit luct̃ quia bonae. & postmodũ infert᷑. & separauit
int̾ luce & tenebras. & uocauit dꝰ lucẽ diẽ. & tenebras
noctem Non hoc loco additũ est: & udit dꝰ quiabo¬
num est: ne utrumq appellaretur bonũ. cum ẽe̾t
hoꝵ alterũ malum. uicio ꝓpͥo non natura Etidõ
sola ibi lux placuit conditori. tenebre aut̃ angelicę
& si fuerant ordinande. non tam̃ fuerant ad ꝓban

Expanded text:
 et postmodum infertur: Et separauit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem: non hoc loco additum est: Et uidit Deus quia bonum est, ne utrumque appellaretur bonum, cum esset horum alterum malum, uitio proprio, non natura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori; tenebrae autem angelicae, etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant adproban
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmixtas. exortui & excursu. & debitis finibꝰ quantum
ualucro disputare. eiꝰ ipstꝰ dñi & regis nr̃i. ubiq opitu¬
lationc fretꝰ aggrediar. Primũq dicã quẽ ad modum
exordia duirũ istarũ ciuitatũ. in angłoꝵ diuersitate
aturã corporeã & in corporeã. consideratã cõꝑtamq
mutabilẽ in tentione mentis excedere. atq ad in cõmu¬
tabilẽ dĩ substantiã ꝑuenirt. & illic discere ex ipso qͦd
cunctã naturã que ñ ẽ qͦd ipse. ñ fecit nͥ ipse: Siceñ
dsꝰ cum homine ñ ꝑ aliꝗ̃ creaturã loqͥt᷑ corporalẽ. cor

Expanded text:
permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in angelorum diuersitate aturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere, atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire, et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam quae non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creatur
Abbreviated transcription (Latin):
alio. Flummnis impetꝰ letificat ciuitatẽ dĩ. scĩficaũ
tabernaculũ suũ altissimꝰ. dsꝰ in medio eiꝰ ñ cõmo¬
uebitur. His atq huiꝰ modi testimoniis quȩ om̃a
cõmemorare nimis longum est. didicimus eẽ quan¬
dã ciuitatem dĩ. cuiꝰ ciues ẽẽ concupimꝰ. illo amore
quem nobis eiꝰ conditor inspirauit. Hiuc conditori
scẽ ciuitatis. ciues terrenę ciuitatis deos suos p̃fert̃:
ignorantes eũ ẽẽ dm̃ deoꝵ. ñ deoꝵ falsoꝵ. hoc est ĩ¬
pioꝵ & suꝑboꝵ. qͥ eiꝰ in cõmutabili om̃ibq cõmu
ni luce pͥuati. & ob hoc ad quandã egenam potes¬
tatem redacti. suas qͦmͦ pͥuatas potentias consectant᷑
honoresq diuinos adeceptis subditis querunt. sed dõꝵ
tumꝰ dño & rege nr̃o adiuuante respondimꝰ. Nunc uͦ.
quid a me iam expectat᷑ agnoscens. meiq ñ in memor
debiti. deduaruĩ ciuitatũ terrenȩ scilic& & cclestis. quas
in hoc interĩ sclõ ꝑplexas qͦdam modo diximꝰ inuicemq

Expanded text:
nis inpetus laetificat ciuitatem Dei, sanctificauit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio eius non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum esse Deum deorum, non deorum falsorum, hoc est inpioni luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos a deceptis subditis quaerunt; sed deortuimus, domino et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque
Abbreviated transcription (Latin):
non dũq luce facta utiq tenebre fuerint suꝑ abyssũ
id est suꝑ quandã trȩ & aquȩ in distinctã confusio¬
nẽ. ubi enĩ lux non est. tencbre sint necesseẽ. de¬
inde om̃a creando disposita sunt. quȩ ꝑsex dies
consũ man̾da narrant᷑. qͦmͦ anglĩ p̃t̃ mitterentur
tãꝗͣ ñ ẽent in oꝑibꝰ dĩ. a quibꝰ in die septimo reqͥe¬
uit : Opꝰ aut̃ di ẽẽ angelos hicqͥdem & siñ p̃t̃missũ
non tam̃ euident̃ exp̃ssum est. sed alibi hoc scãs crip¬
tura clarissima uoce testat᷑. Nam & in hymno triũ
angli nominati sunt. Et in psalmo canit᷑. Lauda¬
te dnm decelis. laudatt eũ in excelsis. Laudate eũ

Expanded text:
 tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? Opus autem Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sanctura clarissima voce testatur Nam et in hymno trium angeli nominati sunt, et in psalmo canitur: Laudate Dominum de coelis, laudate eum in excelsis. Laudate eum
Abbreviated transcription (Latin):
felicitatis capax. fide pͥmum fuerat imbuenda atq pur¬
ganda. In qua ut fidentiꝰ ambular& ad ueritatem.
ipsa ueritas dsꝰ dĩ filiꝰ homine assumpto. ñ dõ con¬
sumpto. eandem constituit & fundauit fidem. ut
ad dm̃ it̃ ess& homini ꝑ hominẽ dm̃ H ic ẽ mediuator¬

Expanded text:
felicitatis capax, fide pfelicitatis capax, fide pganda. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas deus dei filius homine assumpto, non deo consumpto, eamdem constituit atque fundavit fidem, ut ad deum iter esset homini per hominem deum. Hic priu
Abbreviated transcription (Latin):
poꝵ similitudine figurat᷑. sic in somnis. uł alio qͦlib&
talimodo: Nam & sic udut corporis auribꝰ loqͥtur. qͥa
ucluit ꝑ corpꝰ loqͥt᷑. & udut int̾posito corporaliũ locoꝵ
int̃ uallo. multũ enĩ similia st̃ talia uisa corporibꝰ.
sed loqͥt᷑ ipsa ueritas. si qͥs sit idoncus ad audiendũ mñte
ñ corport. Ad illud enĩ hominis ita loqͥtur. qͦd in
homine cet̾is qͥbꝰ homo constat ẽ meliꝰ. & qͦ ipse dͦs
solus ẽ melior. Cũ enĩ homo rectissime intelligatur.
uł si hoc non potest saltem credatur factꝰ ad imnaginc̃
dĩ. ꝓfecto ea sui parit ẽ ꝓpinquior dõ suꝑiori. qui
superat in ftriores suas. quas etiam cum peccoribꝰ cõ¬
munes habet: Sed quia ipsa mens cui ratio & in¬
telligentia naturalit᷑ in est. uicus qͥbꝰ ciam tenebrosis
& uettribꝰ in ualida ẽ. non solum ad inherendum
fruendo. uerũ etiã ad ꝑfruendũ in cõmutabile lum.
donec de die indiem renouata. atq sanata fiat tante

Expanded text:
porum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hhomine ceteris quibus constat est melius et quo ipse deus solus est melior. Dum enim homo rectissime intelligatur, vel si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem dei, profecto ea sui parte propinquior est superiori deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus comunes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia naturaliter inest, uitiis quibusdam tenebrosis et ueteribus inualida est, non solum ad inhaerendum fruendo, uerum etiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renouata adque sanata fiat tantae
Abbreviated transcription (Latin):
testis est. queñ fortuitis motibꝰ animoꝵ. sed planc sũmc
dispositiorii ꝓuidentiȩ suꝑ om̃s. om̃ium gentium lit¬
teras. om̃a sibi genera ingeniorũ humanoꝵ. diuina
excellens auctoritate subiecit Ibi quippe scriptum
ẽ. Gloriosa dicta sunt deit: ciuitas dĩ. Et in alio
psalmo legit᷑. Magnꝰ dnꝰs & laudabilis ualde. in
ciuitate dĩ nr̃i in monte sancto eiꝰ. dilatans exultati

Expanded text:
estis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatan
Abbreviated transcription (Latin):
uͣ gͦ & ianꝰ mundꝰ sit: & iupit̾ mundꝰ sit. unꝰq
sit mundꝰ. quare duo sunt dii ianꝰ & iupiter :
Quare seorsum habent tẽpla. scorsũ aras. di¬
uersa sacra. dissimilia simulacra: Si ꝓptã quod alia
uis ẽ pͥmordioꝵ. alia causarũ. & illa iani. illa iouis
nom̃ accepit : Numquid si unꝰ homo in diuersis reb
duas habeat potestates. aut duas artes. quia singula¬
rũ diuersa uis c̃: ideo duo uidices. aut duo dicuntur
artifices: Sic gͦ & unꝰ dsꝰ cũ ipsc habeat potestate pͥ¬
mordioꝵ. ipse causarũ: ñ ꝓpt̾ illud duos deos et̃
Quod si hoc iustũ putant etiam ipsum iouẽ tot deosdicant
qͦtqͦt ei cognomina ꝓpter multas potestates deder̃. qm̃
res om̃s ex qͥb illa cognomina sunt attributa. multt at¬
q diuersc sunt: ex quib pauca cõmemoro Dixerunt

Expanded text:
 et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus, quare duo di sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras, diuersa sacra dissimilia simulacra? Si propterea, quod alia uis est primordiorum, alia causarum, et illa Iani, illa Iouis nomen accepit: numquid si unus homo in diuersis rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum, ipse causarum, num propterea illum duos deos esse nt? Quod si hoc iustum putant, etiam ipsum Iouem tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt, quoniam res omnes, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae adque diuersae sunt, ex quibus pauca commemoro. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ cont᷑dicebat catoni: timens infirmis animis hostiu
securitatẽ. & tanꝗͣ pupillis ciuib idoneũ tutorẽ.
necessariũ uidens eẽ terrorẽ. Nex eũ sententia fe
fellit. Re ipsa ꝓbatũ ẽ: qͥa ucrũ dicer&. Deleta qͥp¬
pe cartagine. magno scilic& t̾rore romanę reipu¬
lice depulso & extincto: tanta de reb ꝓsꝑis orta
mala continuo subsequuta sunt. ut dirupta corrup¬
taq concordia. priꝰ seus cruentisq seditionib dcin¬
de mox malarũ conexione causarũ. bellis etiã ciuu¬
lib tante strages ederent᷑: tantꝰ sanguis effunderet᷑.
tanta cupiditatt ꝓscriptionũ ac rapinarĩ ferucr&
umanitas: ut romani illi qͥ uita integriore mala
metuebant ab hostib ꝑdita in tegritate uite. crude¬
liora paterentur a ciub eaq ipsa libido dominan¬
di. quȩ int̾ alia uicia generis humani meratior in
erat uniuerso poplõ romano. postea ꝗͣ in paucis poten¬

Expanded text:
tur contradicebat Catoni, timens infirmis animis hostem tur contradicebat Catoni, timens infirmis animis hostem securitatem, et tamquam pupillis ciuibus idoneum tutorem necessarium uidens esse terrorem. Nec eum sefellit: re ipsa probatum est, quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine, magno scilicet terrore Romanae reipublicae depulso et exstincto, tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta disruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum connexione causarum, bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferueret inmanitas, ut Romani illi, qui uita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate uitae crudeliora paterentur a ciuibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia uitia genererat universo populo Romano, posteaquam in paucis poten
Abbreviated transcription (Latin):
eo ad huc mͥ quedã dicenda sunt aduers
eos qͥ romanȩ rei publice clades inreligionẽ nos¬
trã referunt: quadiis suis sacrificare ꝓhibent᷑:
Lomemoranda sunt enĩ que & quanta occurrtre po¬
tuerint: uel satis eẽ uidebuntur mala quȩ illaci¬
uitas ꝑtulit: uł adeꝰ imꝑium ꝓuintic ꝑtinentes.¬

Expanded text:
ed adhuc mihi quaedam dicenda sunt aduersus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua dis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerint uel satis esse uidebuntur mala, quae illa ciuitas pertulit uel ad eius imperium prouinciae pe
Abbreviated transcription (Latin):
ra ẽ colendos dos. Quȩ ñ fallor questio multo erit ope¬
rosior. & subtiliore disputatione dignior: ut & cont̃
philosophos in ea disserat᷑. non quos lib& s qͥ apud
illos excellentissima glã clarist᷑. & nobiscũ multa
nos sentunt refellendi st̃: de ẽc̃ huic officio ñ debemꝰ.

Expanded text:
ra est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior, et sublimiore disputatione dignior; ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt, et nobiscum multa nos sentiunt, refellendi sunt; deesse huic officio non debemus:
Abbreviated transcription (Latin):
sc diuersis atq contrariis societatibꝰ anglõꝵ. in qͥbꝰ sunt
quedã exordia duarũ etiã in rebꝰ humanis ciuitatũ. de
quibꝰ deinceps dicere institui: quantũ satis ẽẽ uisũ est dis¬
putauimꝰ. hinc q̃q librũ aliqͥdo claudamus . E. xP

Expanded text:
s inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamus.
Abbreviated transcription (Latin):
rat Quidẽ aũ dĩ ueri ueracisq iuratio. nͥ ꝓmissi
confirmatio. & infideliũ quedã increpatio: P ost
quippe annis eam p̃cedebat ętate. sicut ipse qͣdo
riet : Tc̃emit agrũ abrahã: in quo sepeliuit
uxorẽ suam: Tunc gͦ scdm̃ narrationẽ stepha¬
ni interra illa ẽ collocatus. qm̃ coepit ec̃ ibi
possessor . pꝰ mortẽ scilic& patris sui: qͥ colligi¬
tur ante bienniũ fuisse defunctꝰ. xxxiiii
sui. triennio pꝰ mortẽ matris suȩ Ut aũ illã ducer&
quando ab eius patre in mesopotamiã seruus missusẽ
quid aluid demonstratũ est cum eidc̃ seruo dixit
abrahã: ponc manũ tuã substmore meo. & adiu
uxorẽ filio meo isa ac de filiab chananeoꝵ nͥ do¬
minũ dm̃ cęli & dnm̃ t̾re. in carne qͦ ex illo femo¬
re trahebat᷑ fuisse uenturũ : Nũqͥd hec parua
st̃ p̃nunciate indicia ueritatis. quã cõpleri uidemꝰ

Expanded text:
rat. Quid est autem Dei ueri ueracisque iuratio nisi promissi rat. Quid est autem Dei ueri ueracisque iuratio nisi promissi confirmatio et infidelium quaedam increpatio? Post hquippe annis eam praecedebat aetate; sicut ipse, quando riet. Tunc emit agrum Abraham, in quo sepeliuit uxorem. Tunc ergo secundum narrationem Stephani in terra illa est conlocatu\'s, quoniam coepit ibi esse possessor; post mortem scilicet patris sui, qui colligitur ante biennium fuisse defunctus. CAPUT XXXIII. sui, triennio post mortem matris suae. Ut autem illam duceret, quando ab eius patre in Mesopotamiam seruus missus est, quid aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: Pone manum tuam sub femore meo, et adiuruxorem filio meo Isaac a filiabus Chanallaeorum, nisi Dominum Deum caeli et Dominum terrae in carne, quae ex illo femore trahebatur, fuisse uenturum? Numquid haec parua sunt praenuntiatae indicia ueritatis, quam conpleri uidem