comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
que sic ñ arguunt᷑.
si in suo errore firmã¬
tur. & eccłie dei. qͣntũ
ad infirmos qui sunt
offendicula . dũeoꝵ
exemplo adherent¬
his que inimica st̃¬
do. estote dico: ut
placeatis omĩb. sic̃
& ego. qui ꝑ omnia
omĩb placeo. sine¬
scandalo euius quã
agens. Hoc ẽ enm¬
sine scandalo cuiꝰqͣm

Expanded text:
quae sic non arguuntur, sed in suo errore firmatur; et Ecclesiae Dei, quantum ad infirmos qui sunt offendicula, dum eorum exemplo adhaerenhis quae inimica so. Estote, dico, ut placeatis omnibus, t ego, qui per omnia omnibus placeo, sinscandalo cujusquam agens. Hoc est ensine scanda
Abbreviated transcription (Latin):
se: qd eas disticte ueracit᷑ & ꝓpͥe intellexert̃.
s quia illa eẽ cognouerunt in d̃o: quȩ illis tͥb
ꝑsonis in sacra scriptura freq̃nter solent di¬
stinctim ac specialiter attribui .s. sapientia. po
tentia. bonitas. Potentia enim patͥ: sapientia

Expanded text:
d eas distincte veraciter et proprie intellexerint: sed quia illa esse cognoverunt in Deo, quae illis tribus personis in sacra Scriptura frequenter solent distinctim ac specialiter attribui, scilicet potentia, sapientia, bonitas. Potentia enim Patri, sapie
Abbreviated transcription (Latin):
tia sunt. Sicut enĩ ex motib &e ãministtio¬
ne corꝑis: aĩam qͣm non uides intelligis. sic:
ex administratione totiꝰ mundi. oe regimine.
om̃ium creatorẽ intellexerunt. Itaut. sint.
in excusabiles. Illos quippe scriptura inexcu

Expanded text:
irere. Sicut enim ex motibus et administratione corporis animam, quam non vides, intelligis, sic ex administratione totius mundi, et regimine omnium Creatorem intellexerunt. Ita ut sint inexcusabiles. Illos quippe inexcu
Abbreviated transcription (Latin):
catholica ꝓfitetur: nullatenꝰ habuisse. uł ha¬
berc potuisse: absꝙ doctrine. uł int̾ne inspira¬
tionis reuelatione: fit enĩ reuelatio: trib mo¬
dis. ꝑ oꝑa. ꝑ doctrinam. ꝑ inspirationẽ. Reue¬
lauit eis d̾s ꝑ oꝑa. u̾tatem. s ñ ꝑ doctrinam:

Expanded text:
Catholica profitetur nullatenus habuisse, vel habere potuisse absque doctrinae, vel internae inspirationis revelatione. Fit enim revelatio tribus modis, per opera, per doctrinam, per inspirationem. Revelavit eis Deus per opera veritatem, sed non per doctrina
Abbreviated transcription (Latin):
rõnem: &e creaturȩ
ut faterentur unũ¬
ẽẽ principium: a qͦ
omĩa iniciũ sortita
tias egerunt.
de cognitione. s sib
falsi fuerunt. un sub¬
dit. s euanuert̃ in . cog̃¬

Expanded text:
eaturae ut faterentur unum principium esse, a quo omnia initium sortita non egerunt, de cognitione, sed sibi falsi fuerunt. Unde subdit: Sed evanuerunt in cog
Abbreviated transcription (Latin):
causa accurati sermo¬
nis. cum in religione:
uis sermonis necessa¬
Imꝑitus enim sermo¬
maxime: q̃ ꝑtinet ad
salut̾e. In om̃ĩb aut̃
p̾dictis. manifestatꝰ
q̃ ꝑ me fiunt Id̃o. ho¬
rum om̃ium p̃dictoꝵ.¬
uos mͥ testes eẽ pote¬
stis.⁊ debetis. ⁊ ido. pe¬
UOis: ius ẽ. qd̾ hoc scientes: me post¬
feci. aut si minus feci: nunqͥd pecẽm feci .i. nũ
quid peccau in hoc: q̃m gratis .i. sine sumptu.
eĩ non & ẽ sensꝰ. miñ illis. ñ feciuob̾. s płꝰ. qͥa feci
gratis. uñ: michi irascimini: & alios mͥ p̃ponitis:
cum hoc ñ sit pecci. s głȩ gratis p̾dicaui uobis:
egodico: meip̃m humilians oꝑando manibus
meis. ut ita uos exaltemini a morte ad uitã. remo
emisse licentiam peccandi: his enim duab ex
causis: sũptus debitos ñ accepit. Et qͣsi aliquis
expendisse significat.
Cum enĩ dixit: expolia¬
ui: multa accepta: &
data. significat. Expo

Expanded text:
causa accurati sermonis, cum in religione vis sermonis necessaImperitus enim sermomaxime quae pertinet ad salutem. In omnibus autem praedictis manifestus horum omnium praedicvos mihi testes esse potestis et debetis. Et ideo pejus est quod hoc scientes me praes illis feci; aut si minus feci, nunquid peccatum feci, id est nunquid peccavi in hoc? Quoniam gratis, id est sine sumptu, Et est sensus: Minus illis non feci vobis, sed plus, quia feci gratis. Unde mihi irascimini, et alios mihi praeponitis, cum hoc non sit peccati, sed gloriae, gratis praedicavi vobis. Ego, dico, meipsum humilians, operando manibus meis, ut ita vos exaltemini a morte ad vitam, remotemisse licentiam peccandi. His enim duabus ex causis sumptus debitos non accepit. Et quasi aliquis expendisse significat. Cum enim dicit, exspoliai, multa accepta et data significat. Exspo
Abbreviated transcription (Latin):
Queritur quomͦ ꝑ unum hominẽ: q ñ magis ꝑ
unam mnulierẽ. dicat apłe. pecẽm introisse in n¬
dũ. cum a mulicre inicium pecẽi fu̾it. & ãna sei¬
pente. siue a diabolo. Ad qd̾ dicimꝰ. apłmmn his con
datis humane. que peccato & morti ex eo uenien¬
ti. succubuit: ñ imulieri. s uiro attͥbuit. Non eium
ex muliere post̾itas: s. ex uiro nommari solet.¬
& ob hoc. mortalis posteritas. & corꝑalis succes¬
sio: uiro potr. tanquam auctori. & ñ mulieri. de¬
putatur. ł quia mulier de uiro ẽ. & utrĩq inia
caro ẽ. & ido. siue amuliere: siue ab adam dicat
utrunq ad pͥmum hominẽ ꝑtinet. Pret̾ca sei¬
endum est heticos quosdam qui noĩat sunt
pelagiam dixisse pecc̃m prime transgressionis.
i alios homines ñ ꝓpagatione: s inuratione
transisse. Unde etiã in paruulis. nolunt crede
ꝑbapt̾m solui originale pecc̃m. qd̃ in nascentib
nullum esse oĩno ꝯtendunt. s si apłs pecẽm imi¬

Expanded text:
Quaeritur quomodo per unum hominem, et non magis per unam mulierem, dicat Apostolus peccatum introisse in mundum, cum a muliere initium peccati fuerit, et ante a serpente, sive a diabolo. Ad quod dicimus Apostolum in his conatis humanae quae peccato et morti ex eo venienti succubuit, non mulieri, sed viro attribuit. Non enim a muliere posteritas, sed ex viro nominari solet: et ob hoc, mortalis posteritas, et corporalis, successio viro potius, tanquam auctori, et non mulieri deputatur. Vel quia mulier de viro, et utriusque una caro est, et ideo sive a muliere, sive ab Adam dicatur, utrumque ad primum hominem pertinet. Praeterea sciendum est haereticos quosdam, qui nominati sunt Pelagiani, dixisse peccatum primae transgressionis in alios homines non propagatione, sed mutatitransisse. Unde etiam in parvulis nolunt credere per baptismum solvi originale peccatum, quod in nascentibus nullum esse omnino contendunt. Sed eis dici
Abbreviated transcription (Latin):
bro sapientie dr̃. Imudia diaboli. mors intrauit
in orbẽ t̾rarum. Ec quia ñ uult intelligi hoc eẽ
factum ꝓpagatione: s imitatione. otinuo sub¬
iunxit scriptura. Imitant᷑ aut̃ eum qui sunt ex
parte ipsius. Imitant᷑. quidam adam. quot qt
ꝑ inobedientiam transgrediunt᷑ mandatũ dei.
S aliud est qd̾ exemplum ẽ uoluntate peccan¬
tib. aliud: qd̾ origo est: cũ pecc̃o nascentib. Nã¬

Expanded text:
t in orbem terrarum. Et quia non vult intelligi hoc esse factum propagatione, sed imitatione, continuo subjunxit Scriptura: Imitantur autem eum, qui sunt ex parte ipsius. Imitantur quidem Adam, quotquot per inobedientiam transgrediuntur mandatum Dei. Sed aliud est quod exemplum est voluntate peccantibus, aliud quod origo est cum peccato nascentibus. N
Abbreviated transcription (Latin):
st̃ suꝑiora: ad uidendu. ut ds. tͥnitas. Nr̃a st̃ eqͣlia
ad ꝯuiuend̃. ut angłiqͥb equabimur in futuro.
minist̾ia. que mͦ nr̃a sunt. ñ dñio. s usu. Ut¬
s utendi facultate. qr utunt᷑ eis ad uictum.
uł ornamentũ. uł aliqͥd aliud huiꝰmodi An¬
geligͥ. minc suꝑiores sunt. & in futuro. e¬
runt pares. ⁊ ita alit̾: modonr̃ sunt. & alit̾.
filium. Uerum: auctor calicis huiꝰ: est etiam
tͣdidit semet ip̃m ꝓ nob̃. Sigͦ pat̾ filium t᷑li¬
dit: &e filiꝰ seip̃m: iudas quid fecit: ẜat̾ traden¬
do filium: bene fecit. filius tradendo seip̃m:
bñ fecit. Iudas tͣdendo magistrum ꝓ auaricia.
fecit male. Non enĩ qd nob̃ p̾stitum est de pas¬
sione xp̃i: malicie uide deputabitur. habe¬
bit ille mercedem malicie xp̃c: laudẽ gr̃ȩ.
Et cum hoc sit. Quiᷤ¬
ICCIITA accusabit: ita ut eiuis
accusatio sit: adii. elec¬
diei. ut noceat. elects
di. quos p̾sciuit ad ui¬
tam: utiq nulliꝰ ac¬
cusatio nocet illis. Ni¬

Expanded text:
t superiora ad videndum, ut Deus trinitas; nostra sunt aequalia ad convivendum, ut angeli, quibus aequabimur in futuro, ministeria, quae modo nostra sunt non dominio, sed usu, sed utendi facultate, quia utuntur eis ad victum, vel ornamentum, vel aliud hujusmodi. Angeli igitur nunc superiores sunt, et in futuro erunt pares, ita aliter modo nostri sunt, et aliter eum . Verum auctor calicis hujus est, etiam tradidit semetipsum pro nobis. Si ergo Pater Filium tradidit et Filius seipsum, Judas quid fecit! Pater tradendo Filium bene fecit; Filius tradendo seipsum bene fecit; Judas tradendo Magistrum pro avaritia male fecit. Non enim quod nobis praestitum est de passione Christi, malitiae Judae deputabitur. Habebit ille mercedem malitiae, Christus laudem gratiae. Et cum hoc sit, » Quis accusabit, ita ut ejus accusatio sit adversus elecd est ut noceat electis Dei quos praescivit ad vitam? utique nullius accusatio illis no
Abbreviated transcription (Latin):
ta sic tm̃ ea que futura sunt.iam apud d̾m sunt.
Apud dm quippe iam factum ẽ. qd̾ eiꝰ dispositione
uł p̾destinatione adhuic futurum ẽ. Un alibi. Qui
fecit quȩ futura sunt. Et alibi. Qui elegit nos ante
eligit m̃. & habet electos. quos creaturus ẽ eligen¬
dos. quos ħt apud semetip̃m. slec in natura sua. sed
mpsentia sua. mindũ erant quib ꝓmittebatur.
s quib ꝓmissum ẽ. &e ipsi ꝓmissi sunt. Uocat gͦ¬
disponit & p̃parat ab et̾no gr̃am ustificationis &
glorificationis. apponendã in tempore tanqͣm sitt.

Expanded text:
m sunt; apud Deum quippe jam factum est, quod ejus dispositione, vel praedestinatione futurum est. Unde alibi: Qui fecit quae futura sunt; et alibi: Qui elegit nos ante et habet electos quos creaturus est eligendos, quos habet apud semetipsum, non in natura sua, sed in praesentia sua. Nondum erant, quibus promittebatur; sed quibus promissum est, et ipsi promissi sunt. Vocat disponit et praeparat ab aeterno gratiam justificationis et glorificationis, apponendam in tempore tanquam sint,
Abbreviated transcription (Latin):
Infirmatur ille. qͥ hesi¬
tat. &e si causam qua poᷤ An¬
set infirmari. haberet¬
.s. suam senectutẽ. ⁊ sa¬
uñ ait. nec consid̾auit
ab oꝑe genandi filios.
& sumilit̾ non ꝯsid̾auit.
de alia contra naturam
ret. & se ommpotentẽ
straret. Aliquienĩ ra
dm neglexerunt. Ido:
quȩ mundo impossi
mo mancipati. Attendendũ est etiam: qd̾ non
p̾ter magne rei figuram ysaac cont᷑ naturam
geriationis humane. fuit ꝓmissus. Hoc enĩ
fuit in signum. di filium: contra humanam
hominũ ꝑ sp̃m regenerationis. ex pecc̃orib
filios dei: ex mortalib ĩmortales. genandos:

Expanded text:
Infirmatur ille quitat, etsi causam, qua posset infirmari, haberet suam senectutem, et SaUnde ait: Nec consideravit ab opere generandi filios, Et similiter non consideravit, et alia contra naturam et se omnipotentem straret. Aliqui enim inflati m neglexerunt. Ideo quae mundo impossibntur, Dei dominio mancipati. Attendendum est etiam quod non er magnae rei figuram, Isaac contra naturam generationis humanae fuit promissus. Hoc enim us, in signum fuit Dei Filium contra humanam hominum per spiritum regenerationis ex peccatoribus filios Dei, ex mortalibus immortales generandos.
Abbreviated transcription (Latin):
quia gratis concessa ẽ. Excepta gͦ gr̃a illa:. de qua
m non agitur: qua condita est humana natura:
.s. q̃ homines sumus. que xp̃ianis paganisq cõ¬
munis est: hec ẽ maior gr̃a. & solis electis conceᷤ
bum carnẽ factum. fideles. beatiq faet sumus.
Uł uocat .i. cognoseit ea que ñ sunt. in actu. tanꝗͣ¬
mendato illo cui abrahã
to abraham pater ẽ omĩ¬
spem priorem: que erat
de natura .i. sed̾m natu¬
ralem consuetudinẽ: cre
erat. Prior spes. scd̃m¬

Expanded text:
quia gratis concessa est. Excepta ergo illa gratia, de qua modo non agitur qua condita est humana natura, scilicet qua homines sumus, quae Christianis paganisque communis est; haec est major gratia, et solis electis concessVerbum carnem factum fideles beatique facti sumus. Vel vocat, id est agnoscit, ea quae non sunt, in actu, tanqumendato illo cui crediditto Abraham est pater omnispem, priorem, quae erat de natura, id est secundum naturalem consuetudinem, cred erat. Prior spes, secun
Abbreviated transcription (Latin):
torium tribuit᷑. ñ est ymagod̾i. Quia ñ est
ymago dei. nsi qd̾ inheret: in cõmutabili ue¬
ritat. In cuiꝰ rei figura apłs dicit: uirum tm̃:
ri. Hoc igit᷑ ⁊ sim duob hominib diusiextius
sexus figuratum sit: tñ in uno int̾iori. codem¬
dei. dum ratio subiungat sͥ sensualitatem. qd
tunc ordinatissime fit: cum caput uiri xp̃cẽ:
alitas. quȩ bene significatur ꝑ mulierẽ. quia
infemina naturalit̾ p̃ualet. que subseruien¬
do: gła est rationis. Hõꝙ d̾r. sion ẽ bonũ. homi

Expanded text:
tribuitur, non est imago Dei; quia non est imago Dei, nisi quod inhaeret incommutabili veritati. In cujus rei figura Apostolus dicit virum tantum ri. Hoc igitur, etsi in duobus hominibus diversi exterius sexus figuratum sit, tamen in eodem uno interiori Dei, dum ratio subjugat sibi sensualitatem: quod tunc ordinatissime fit, cum caput viri Christusalitas, quae bene significatur per mulierem, quia in femina naturaliter praevalet, quae subserviendo gloria est rationis. Id
Abbreviated transcription (Latin):
posinit: ꝓpt̾ ꝯiunctionis unitatẽ. E st gͦ mm̃¬
tib eoꝵ. cõmunis natura. s in sexu corꝑis.
significatur distributioinentis. Est eñ pars
mentis eminens quȩ se extendit: in id qd̾ et̾¬
num ẽ. templando ueritatem. & hec ẽ yma¬
godi. que et̾nis rationib ospiciendis: uł con¬
sulendis. ad heret. ⁊ id̾o. ñ est cohibenda uelo
ut se in de contineat. Iõoꝙ: uir ñ debet uela¬
re caputt st & alt̾a pars: animȩ inferior que
deriuatur ad actionẽ temporalium rerum
quadam intentione. & sic ipsa anima: ex qͣ
parte ꝯsulit ueritatem: ⁊ conspicit: ymag̾o
dei est. Ex qua uͦ intendit ad agenda ista infe¬
riora. ñ est ymago d̾i. Quia uͭ in his reb cor¬
poralib temporalib ꝙ ꝑicłosa ẽ ninia in ĩfe

Expanded text:
posuerit, propter conjunctionis unitatem. Est ergo in meposuerit, propter conjunctionis unitatem. Est ergo in mentibus eorum communis natura, sed in sexu corporis significatur distributio mentis. Est enim pars animae vel mentis eminens, quae se extendit in id quod aeternum est, contemplando veritatem, et haec est imago Dei, quae aeternis rationibus conspiciendis vel consulendis adhaeret, et ideo non est cohibenda velo ut se inde contineat, et ideo vir non debet velare caput. Est et altera pars animae inferior, quae derivatur ad actionem temporalium quadam intentione, et sic ipsa anima ex qua parte consulit veritatem et conspicit, imago Dei est. Ex qua vero intendit ad agenda ista inferiora, non est imago Dei; quia vero in his rebus corporalibus temporalibusque periculosa est nimis in infe
Abbreviated transcription (Latin):
&e̾ ip̃e est nouus homo: qͥ renonat᷑. inagnitione
dei. scd̃m ymaginẽ cius qui creauit cum: nulli
dubium est hominc̾ esse factum ad ymaginem
dci. ñ scđm corpꝰ. neq scđm quamlibet animi pat¬
tem.s. scd̃m rationalem mentẽ. ubi pot̾ esse ag¬
& ide est ibi femina: cum uiro. ⁊ mulier: cum
uiro .i. tota illa substantia: una ẽ ymago dei.
qͥa in utroq sexu. ymago dĩ completur. aqua
uationis: ⁊ reformatione ymaginis d̾i: excludit᷑.
ħtutiq mulier mentẽ suam rationalẽ. scđ̾m
qͣm & ipsa facta est ad ymaginẽ dei. Nichilgͦ
feminam alienat: a consortio ymaginis. que
& in ipsa prima conditione hominis habebat.
mentẽ rationalem. scđ̾m quam: & ipsa facta ẽ &̃
ad ymaginẽ dei. fecit gͦ ds hominẽ totum: ad
ad ymaginẽ dei. Et ne quisquam putaret so¬
lũ sp̃m hominis factum adõ. in quo ymago
d̃i est. subiunxit. masculum & feminã. fecit¬
cos. hoc scdm corpus ubi duo ec̃ discernunt᷑:
scd̾m sexum. cum pͥus singłarem mimerũ

Expanded text:
et ipse est novus homo, qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem ejus qui creavit eum, nulli dubium est hominem esse factum ad imaginem Dei, non secundum corpus, neque secundum quamlibet animi partem, sed secundum rationalem mentem; ubi potest esse cogu mentis, sed idem est ibi femina cum viro, et mulier cum viro, id est tota illa substantia una est imago Dei, quia in utroque sexu imago Dei completur, a quaationis et reformatione imaginis Dei excluditur. Habet utique mulier mentem suam rationalem secundum quam et ipsa facta est ad imaginem Dei. Nihil ergo feminam alienat a consortio imaginis, quae et in ipsa prima conditione hominis habebat mentem rationalem, secundum quam ipsa etiam facta est ad imaginem Dei. Fecit ergo Deus hominem totum ad ad imaginem Dei. Et ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum in quo imago Dei est, subjunxit: Masculum et feminam fecitos, hoc secundum corpus, ubi duo esse discernuntur secundum sexum, cum prius singularem numerum
Abbreviated transcription (Latin):
animale est. & ñ econu̾so. & sic decet. Etem̃ .i.
sdo. mulier debet hab̾e uelam̃ supͣ caput .s.¬
ad hoc significandum: qd̾ sensualitas debet
subici rationi: ⁊ ppt̾ angłos. Grata est enĩ scĩs
angłis. & sacrata. ⁊ ꝑia significatio. Nam d̾s
ñ ad tempus uidet. nec aliquid noui est est¬
in eius uisione. & scientia: cũ aliquid temꝑalit̾¬
uł carnales:. hominum. uł etiã cȩlestes: ange¬
me. cum diuinis mancipamur obsequiis .i.
cum ȩccłiam ingressi: uł lectionib sacris: au¬
rem accõmodamus. uł psalmodie: oꝑamda¬
mus. uł orationi incumbimꝰ. uł missarum sol¬
lempnia celebramꝰ. Id̾o apłs monet mulie¬
res hab̾e uelamen: ꝓpt̾ angłos. Nec dubita¬
ri licet. ubi corporis dominici & sanguinis
inystia geruntur: suꝑnoꝵ ciuium adesse
conuentus. qui monumentũ: quo uen̾abile
scesserat: tam sedulis excubiis seruarent.
eruntam̃

Expanded text:
animale est, et non e diverso. Et sic decet; etenim, idanimale est, et non e diverso. Et sic decet; etenim, idideo mulier debet habere velamen super caput, scilicet ad significandum quod sensualitas debet subjici rationi. Propter angelos, grata est enim sanctis angelis et sacrata et pia significatio. Nam Deus non ad tempus videt, nec aliquid novi est in ejus visione et scientia, cum aliquod temporalithominum, vel etiam coelestes angeme cum divinis mancipamur obsequiis, id est cum ecclesiam ingressi vel lectionibus sacris aurem accommodamus, vel psalmodiae operam damus, vel orationi incumbimus, vel missarum solemnia celebramus. Ideo Apostolus monet mulieres habere velamen propter angelos. Nec dubitari licet, ubi corporis Dominici et sanguinis mysteria geruntur, supernorum civium adesse conventus, qui monumentum, quo venerabile scesserat, tam sedulis excubiis servarunt. erumtam
Abbreviated transcription (Latin):
mones. ȩt̾noꝵ ꝙ uisio: ab ip̃o etiã uito. cũ ꝯiuge
ad instar pͥmoꝵ parentũ uetitum manducan¬
te. subtrahitur. ut lumen ocłoꝵ eiꝰ. ñ sit cũ
illo. &e sic ab illa illustratione uitatis mox am¬
bonudati: aꝑtis ocłis ꝯscientiȩ: ad uidendum
qͣm indecori ⁊ inhonesti sunt: tanqͣm folia dul¬
eium fructuum: sine ipsis fructib .i. sine bo¬
nis oꝑib bona u̾ba contexunt. ut male ui¬
uentes bene. loq̃ndo. turpitudinẽ suam con¬
onale coniugium: contemplationis.⁊ actio¬
nis. officiis. ꝑ quedã singula distributis. tam̃
in utroq mentis unitate seruata: ad hoc
tantum modo audienda ẽ: ut intelligatur
apłs. ymaginẽ cłi uiro tantum tribuendo.¬
ñ etiam femine. qͣmuis in diu̾so oꝑe sexu du¬
orum hominum: aliqͥd tñ significare uoluisᷤ¬
rationalis. s mulier .i sensualitas: ẽ ex iuiro.
.s. ut ab ea regatur. acsi diceret. Distributio
utriꝰq indicat. ut qd̾ sp̃uale ẽ : regat illud qd̾

Expanded text:
mones, aeternorumque visio ab ipso etiam viro cum conjuge ad instar primorum parentum vetitum manducante subtrahitur, ut lumen oculorum ejus non sit cum illo, et sic ab illa illustratione veritatis mox ambo nudati apertis oculis conscientiae ad videndum quam indecori et inhonesti sunt, tanquam folia dulcium fructuum sine ipsis fructibus, id est sine bonis operibus bona verba contexunt, ut male viventes bene loquendo turpitudinem suam conionale conjugium contemplationis et actionis officiis per quaedam singula distributis, tamen in utroque mentis unitate servata, ad hoc tantummodo audienda est, ut intelligatur Apostolus imaginem Dei tantum viro tribuendo, non etiam feminae, quamvis in diverso sexu duorum hominum aliquid tamen significare voluisrationalis, sed mulier; id est sensualitas est, ex viro, scilicet ut ab eo regatur. Ac si diceret, distributio utriusque indicat, ut quod spirituale est regat illud quod
Abbreviated transcription (Latin):
ut ñ solum anima dominaret᷑ corpori: qd ser¬
uile locũ obtinet: s etiã uirilis ratio subiuga¬
ret sͥ animalẽ partẽ. ut appetitum animi ꝑ
quem uoluptates corꝑis oꝑamur: habeat men
int̾ior: tanquam uirilis ratio subiugatũ. Sic
debet uir feminam regere. nec eam ꝑmitt̾e¬
temꝑalium: mordinato ꝓgressu nimis in
exteriora plabitur: ꝯsentiente capite suo .s.
illa quȩ in specula consilii p̃sidet uiril por¬
tionẽ: ꝑu̾sa est: & misera domus. ubi muli¬
er dominat᷑ in uirum. Inueterat᷑ꝙ intior ho¬

Expanded text:
 corpori quod servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem, ut appetitum animalem per quem voluptates corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum; sic debet vir feminam regere, nec eam permittepars immoderato progressu nimis in exteriora prolabitur, consentiente capite suo, sciilla quae in specula consilii praesidet virili portione, perversa est et misera domus ubi mulier dominatur in virum. Inveterat
Abbreviated transcription (Latin):
tor ⁊ saluator ñr. ⁊ h.
ꝑ crucifixionẽ. Et scien¬
ñ solum qui fid̾e astru¬
uiuitur: instruit. hoc intelligi pot̾: etiã in coqd̃
cõmemorat apłs. cum ait. sl uidicauime. sci.

Expanded text:
tor et salvator noster. Et hoc per crucifixionem. Et sciennon solum qui fidem astrvivitur instruit. Hoc intelligi potest, etiam in eo quod commemorat Apostolus, cum ait: Nil judicavi me scire
Abbreviated transcription (Latin):
imitatione xp̃i iustificari. s. regenatione sp̃iali.
dixte om̃s & om̃s. non. qd omĩs geniti ꝑ adam. rege
gtnerati. ñ dicet. om̃s ⁊ om̃s. Sicut aũt nullus ẽ
homo p̃ter illamgenationẽ: sic. nullus ẽ iustus:
pter istam. Nemoenim nascitur. nͥ in concupiscen¬
tia carnali. que tracta ẽ ex pͥmo homine. Et ne
quia unum ẽ delictum adę. q̃ͥ multi .i. similit᷑ pre¬
sit. quia & in hos. & in ñ similit̾ preuaricantes.

Expanded text:
imitatione Christi justificari, sed regeneratione spirituali, dixit omnes et omnes, non quod omnes geniti per Adam regenegenerati, non diceret, omnes et omnes; 27 sicut autem nullus est homo praeter illam generationem, sic nullus est justus praeter istam. Nemo enim nascitur nisi in concupiscentia carnali, quae tracta est ex primo homine; et nemquia unum est delictum Adae, quo multi, id est similiter prsit, quia et in hos, et in non similiter praevaricantes.
Abbreviated transcription (Latin):
T credimꝰ nullũ hoĩem: siue maioris. siuie
paruuuls etatis: lib̾ari a contagione mortis anti¬
que: & obligatione peceati. qd prima natiuita¬
te  trarit nisi ꝑ unum mediatorẽ dei &̾ hoĩũ.¬
rima fide. etiã illi iusti salui fach sunt. qͥ prĩqͣm
ueniret in carnẽ: credidert̃ in carne uenturum.
n ee aliud nomen subcelo. in quo oportet saluari
nos. ⁊ ꝓ illotẽpore ualet ad saluandũ geñ huma¬
numi. ex qͦ in adam uiciatũ est. Iue unus: unum¬

Expanded text:
 credimus nullum hominem, sive majoris, sive parvulae aetatis, liberari a contagione mortis antiquae, et obligatione peccati quod prima nativitate contraxit, nisi per unum mediatorem Dei et hominurima fide etiam illi justi salvi facti sunt, qui priusquam veniret in carne, crediderunt in carnem venturum. non esse aliud nomen sub caelo, in quo oportet saluos fieri nos, ex illo tempore ualet ad saluandum genus humanum, ex quo in Adam uitiatum est genus hum
Abbreviated transcription (Latin):
habundantiꝰ: quam
putau̾itis. qͥa omnes:
ut se ip̃m diligebat
ripiebat. Ad hoc enĩ
corripiebat: ut ostñ¬
deret: quo amore eoᷤᷤ
ostensam in uob. qͥb
de iure meo cessi. Si
cipi. quia correctus
donate illi. qdita
ait. Siqͥs aut̃ ꝯtrista¬
uit me: sicut utiq fe¬
ete ille formcator.
n̾ me tantũ ꝯtͥstauit.¬

Expanded text:
abundantius, quam putaveritis, quia omnes ut seipsum diligebat ripiebat. Ad hoc enim corripiebat ut ostenderet quo amore eos dostensam, in vobis, quibus de jure meo cessi. Si cipi, quia correctus donate illi, quod ita ait: Si quis autem contristavit me, sicut utique fecit ille fornicator, non me tantum contristavit
Abbreviated transcription (Latin):
tͥsticiã. quã habeo de
peccatis. de quib.s. uo¬
bis: oportuerat me
gaudere. ñ solum nunc.
s & olim. cũ ꝯtristaui¬
stis. ⁊ sic grauit̾ pecea
uistis. Gaudiũ aut̃ apħ.
purificatio ẽ ppłi. Scͥp¬
si dico: ꝯfidens: inom¬
nib uob̃. qd ultra non¬
habebotͥsticiam de uo¬
bis. qr emendabuini.¬
Uidete gͦ: ne frustra
.& uos debetis facere:

Expanded text:
stitiam, quam habeo de peccatis, de quibus, scbis, oportuerat me gaudere, non solum nunc, t olim cum contristavistis, et sic graviter istis. Gaudium autem Apostoli purificatio est populi. Scsi dico, confidens in omnibus vobis, quod ultra nonhabebo tristitiam de vobis, quia emendabiVidete ergo ne frustra t vos debetis facere
Abbreviated transcription (Latin):
fracti sunt .i. a ꝓmiᷤ
sione excisi .s. ipsi blaᷤ¬
phemi. & impii de¬
ogentilis cũ eẽs ole¬
insertus es .i. aliena
millis .i. in loco frac¬
⁊orum: oe factus es
sociꝰ .i. particeps ra¬

Expanded text:
fracti sunt, id est sione excisi, scilicet ipsi blasphemi et impii deo gentilis cum esses oleinsertus es, id est aliena id est in loco fractorum, et factus es st particeps, ra
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ex qua uocatur
qutid faciat. nec retractandũ est eius iudicium:
Moysi enĩ dicit. Miserebor: cuiꝰ misertꝰ ero .i. ilhꝰ
miserebor uocando. ⁊ gr̃am apponendo. cui p̾scꝰ
eram: qd̾ misccłiam daturus eẽm. sciens illum
comũtendum. & apd̾ me ꝑmansurũ. Demde
quẽ prescio pꝰt etrorẽ toto corde reu̾surũ ad me.
dandum non ẽ. ut eum uocet. quẽ sciat obedi¬
rx. illum uͦ ñr quẽ stiat ñ obedire. quia ñ in uolun¬
tate petentis: s m arbitrio dantis: debet eẽ. qd̃
datur. An enĩ dandũ sit: dantis debet iudicio
pensari. Et qͣmus ꝑicłosum sit iudicium dei
iudicium di. qd̾ non inuste iudicat: reb potꝰ
ꝓbemꝰ: quam u̾bis. Duo enĩ fuerunt. saul&e da¬
iud. Inquiramꝰ in hystorus: qualis unꝰ quisq
coꝵ reꝑiatur post iudicium p̾scientie d̾i. Uidc̃a¬
mus gͥ si saul in necessitate ita se gessit: ut daind.
qͥ accepta miscđia domini. minime contempsit.
post ueniam pecc̃orum. tam bñ ꝑstitit. Saul

Expanded text:
ex qua vocatur s, scit enim quid faciat, nec retractandum est ejus judicium. Mosi enim dicit: Miserebor cujus misertus ero, id est illius miserebor vocando et gratiam apponendo, cui praescius eram, quod misericordiam daturus essem, sciens illum convertendum, et apud me permansurum. Deinde quem praescio post errorem toto corde reversurum ad me, dandum non est, ut eum vocet quem sciat obedire; illum vero non, quem sciat non obedire, quia non in voluntate petentis, sed in arbitrio dantis debet esse quod datur. An enim dandum sit, dantis debet judicio pensari. Et quamvis periculosum sit judicium Dei judicium Dei, quod non injuste judicat, rebus potius probemus quam verbis. Duo enim fuerunt, Saul et David. Inquiramus in historiis qualis unusquisque eorum reperiatur, post judicium praescientiae Dei. Videamus ergo si Saul in necessitate ita se gessit, ut David, qui accepta misericordia Domini minime contempsit, et post veniam peccatorum tam bene perstitit. Saul
Abbreviated transcription (Latin):
cam᷑. uł ip̃a nob̾. destruet᷑ nouissima. qi ñ erit
qd destruatur: post qͣm mortale hoc induert
ĩmortalitatẽ. q ampliꝰ non dissoluent᷑ hoĩes. sicut
heretici arbitrantu
iecit sub pe

Expanded text:
camur, vel ipsa nobis, destruetur novissima, quia non erit quod destruatur, postquam mortale hoc induerit immortalitatem, quia amplius non dissolventur homines, sicut haeretici arbitrantur. net sub pe
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa sicut ille pat̾ est õiũ scđm carnẽ: sic xp̃c pa
pat̾ est om̃ium: scd̃m fidem. Et sicut ex latere
illiꝰ dormentis assũpta est costa unde formata
ẽ eua: sic ex istiꝰ lat̾e ꝓfluxerunt sacramenta.
.s. aq̃ ablutionis ⁊ sanguis redeptionis. ꝑ quȩ
saluatur ȩccłia. Iõoq sicut ille cõmunicare po¬
tuit filus suis pecẽm & mortẽ: sic iste suis. ui¬
sticiam sua &e uitam. Et etiã iste plus boni suis
confert. qͣm ille mali. & id̾o pot̾ iste magis sal¬

Expanded text:
a sicut ille pater est omnium secundum carnem, sic Christus pater est omnium secundum fidem. Et sicut ex latere illius dormientis assumpta est costa, unde formata est Eva, sic ex istius latere profluxerunt sacramenta, scilicet aqua ablutionis, et sanguis redemptionis, per quae salvatur Ecclesia. Ideoque sicut ille communicare potuit filiis suis peccatum et mortem, sic iste suis justitiam suam et vitam, et etiam iste plus boni suis confert, quam ille mali: et ideo magis potest sal
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. Id̃o enĩ dixit delz
alt̾m. quia ẽ & alter su¬
perior. De hoc aut̃ iudi¬
dicabunt.
cabunt sq̃ meliores fac¬
ius mundi dampnab¬
tur. Iudicabunt etiam:
aucdoritate. & potestate.
aliquos sanctos habe¬
tis qui iudicabunt¬
indigni estis: qui iudi¬
cetis de his minimis:
qiͣ sion. Et u̾e: de his po
giles stent. & idõ: etiam
angłi iudicabunt᷑. quia¬
impugnantes scõs. uic¬
disunt ab eis. Et nescitis
dicabimꝰ: & quantomag̃
possum iudicare scłaria:

Expanded text:
s. Ideo enim dixit de hoc endat, quia est et alter superior. De hoc autem judicabunt sancti meliores facjus mundi damntur. Judicabunt etiam auctoritate et potestate. aliquos sanctos habetis qui judicabuntindigni estis qui judicetis de istis minimis. cat: Non et vere de his potgiles stent, et ideo etiam angeli judicabuntuimpugnantes sanctos, victi sunt ab eis. Et nescitis dicabimus, et quanto possumus judicare saecularia
Abbreviated transcription (Latin):
nꝰ accepissent apetro: s ut duob apłis attestan¬
tib atq doctorib coꝵ corroboraret᷑ fides. Haꝵ¬
itaq auctoritatũ conflictũ qui uidet᷑: dirim̃tes:
dicimꝰ petrum pͥmum p̾dicasse romanis: qͣntum
tem scripsisse. corinthi uo ꝑfecisse. atq inde. eã
romanis destinasse. Uł potiꝰ ideo pͥma ponitur:
qr pͥmum gradũ erroris destruit .s. suꝑbrã omĩo¬
maloꝵ radicem. sicut scriptum ẽ. In itiũ omĩs
pecc̾i. suꝑbia ẽ que natione celestis: sublimiũ
mentes inhabitat. sub cinẽ & cilicro latitans
que romanos ad eo occupauerat. ut int̾ se alter¬
tres a quib originẽ ducebant: & ꝓpt̾ legẽ qrĩa
solunt᷑ cet̾as gentes acceꝑant.: gentiles creden¬
tes despiciebant. uicentes: ꝓpt̃ obseruantiã
legis cui seriuerant. meruisse acciꝑe gr̃am xͥ¬

Expanded text:
us accepissent a Petro, sed ut duobus apostolis attestanus accepissent a Petro, sed ut duobus apostolis attestantibus atque doctoribus, eorum corroboraretur fides. itaque auctoritatum conflictum qui videtur dirimentes, dicimus Petrum primum praedicasse Romanis, quantum tem scripsisse, Corinthi vero perfecisse, atque inde eam Romanis destinasse. Vel potius igitur prima ponitur, quia primum gradum erroris destruit, scimalorum radicem, sicut scriptum est: Initium omnis peccati superbia est . Quae natione coelestis sublimium mentes inhabitat, sub cinere et cilicio latitans. Quae Romanos adeo occupaverat, ut inter se altertres, a quibus originem ducebant, et propter legem quam soli inter caeteras gentes acceperant, gentiles credentes despiciebant, dicentes propter observantiam legis cui servierant meruisse accipere
Abbreviated transcription (Latin):
limores erant omnib popłis. & intonabant p̾¬
cepta publica ce pͥuata. eoꝵq fama. om̃ium ho¬
minũ resonabat inore. Aimo aut̃ ab athenis
apłm scripsisse romanis: dicit his ubis. Aba
thenis cutate grecoꝵ. scripsit apłs romanis¬
decim discipłoꝵ. pͥmum instruxit. s quidãu¬
mentes romã. ubi pͥnceps orbis residebat. cui
tant romanis euangłitauerunt. ¶ Attende¬
diligent᷑. qd̾ aimo. dicit apłm ab athens sc̃p¬
sisse. Origenes u̾o: de cormtho. Itẽ dispice: quod
Toe aimo att. petrũ romanis pͥmũ ñ predicasse:
cũ eccliasticahistoria sic contineat. Claudii tem
porib. clementia diuinȩ ꝓuidentiȩ: petrũ ad
urbem romã dedux̃. Iste adueniens. pͥmꝰ in urbe
roma:. euangłi su clauib ianuã regnicelestis
ubi scriptum ẽ ut aliqͥo imꝑtiar uob̾ gĩȩ spitał¬
Ad
ait sic. R omanos petri p̾dicatione fidẽ tenen¬
tes: confirmare se uelle: paulꝰ dicit. Non qd̾ im¬

Expanded text:
limiores erant omnibus populis, et intonabant prlimiores erant omnibus populis, et intonabant praecepta publica et privata: eorumque fama omnium hominum resonabat in 2 ore. Haimo autem ab Athenis Apostolum scripsisse Romanis dicit his verbis: « Ab Athenis civitate Graecorum scripsit Apdecim discipulorum primum instruxit, sed quidam Iunientes ubi princeps orbis residebat cui  didicerant Romanis euangelizauerunt. Notanddiligenter, quod Haimo dicit Apostolum ab Athenis scripsisse, Origenes vero, de Corintho. Item inspice quod idem Haimo ait Petrum Romanis primum praedicasse, cum ecclesiastica historia sic contineat: poribus, clementia diuinae prouidentiae Petrum ad urbem Romam deducit. Iste adueniens primus in urbe Roma euangelii sui clauibus ianuam regni caelestis ubi scriptum: Ut aliquid impertiar vobis gratiae ait sic: « Romanos praedicatione Petri fidem tenentes confirmare se velle Paulus dicit: non quomin
Abbreviated transcription (Latin):
apło edite. qd̃ constat ñ eẽ. cum epła que roma¬
nis seribitur: pͥma ponatur. quȩ tñante ornneᷤ
alias ñ est seripta. Epłam enĩ que ad corithioᷤᷤ
scribit᷑ ante istam scripsisse uidetut. quia hanc
decorĩtho scripsisse euident̾ monstratur. ex eoqd
dicit. Cõmendo uos̾ phebẽ sororẽ nr̃am ministm
eecłie. que ẽ cene̾s. Cencris emĩ dicitur locꝰ coritho
uicinus. ĩmo portus ipsiꝰ corinthi. Ex hoc gͦ appa¬
ret de coriitho scripta. & ex eo qd̃ dicit. salutat
uos gaius hospes nĩs. Dẽ quo. seribens corinthus
cõmemorat. dicens. Gr̃as ago do meo qd̾ neminẽ
ur̃m baptiraui. insiscrispum & gaium. Hec gͦ
epła. ad intelligendum eet̾is difficilior. in qua ⁊
epłarũ. ñ qo̾ prius ab eo sit scripta s cansa dig¬
intatis romanoꝵ qͥ tunc tempis umu̾sis genti¬
b imꝑabant. Int̾pretantur romani. sublimes.
tis misit: cunctis gentib dñabantur. Iooq sub¬

Expanded text:
Apostolo editae, quod constat non esse, cum Epistola quae ad RomaApostolo editae, quod constat non esse, cum Epistola quae ad Romanos scribitur, prima ponatur, quae tamen non est ante alias omnes scripta. Epistolam enim quae ad Corinthios scribitur, ante istam scripsisse videtur, quia hanc de Corintho scripsisse evidenter monstratur ex eo quod dixit: Commendo vobis Phoeben sororem nostram, ministram Ecclesiae quae est Cenchris . Cenchris enim dicitur locus Corintho vicinus, imo portus ipsius Corinthi. Ex hoc ergo apparet de Corintho scripta, et ex eo quod dicit: Salutat vos Caius hospes ; de quo scribens Corinthiis commemorat dicens: Gratias ago Deo meo, quod neminem vestrum baptizavi nisi Crispum et Caium . Haec ergo Epistola ad intelligendum caeteris difficilior, in qua Ap sit scripta, sed causa dignitatis Romanorum, qui tunc temporis universis gentibus imperabant. Interpretantur autem Romani sublimes c Epistolam eis misit, cunctis gentibus dominabantur: ideoque sub
Abbreviated transcription (Latin):
uidit et echiel. Ex p̾dictis itaq patet: myst̾ii
cusdentissima ratio. qua epłas .xiiii. oscͥpsit. &
distincte: decem ad eccłias: quatuor ad ꝑsonas
direxit. Uñ: quoꝵdam insania ꝑcutitur. di¬
centium epłam quȩ ad hebreos scribit᷑. ñ fu¬
isse pauli. s barnabe. uł clementis. uł tertu¬
lian. uł luce. quos in hunc errorẽ occasio de¬
duxit huiꝰmodr. quia nec salutatio. eiꝰ noĩe
intitulata p̾scribitur. & longe facundiore
& splendidiore stilo. quam cetere: edita est.
Quib sufficient̾ respondetur hoc̃ modo. quia
gua. quam in pegrina. Iulamii. hebraice. ceteraᷤ¬
arbitrantib. Quocirea. de legis atq cerimoni¬
arum abolitione tractaturꝰ. recte nom̃ suũ sub¬
tieuit. ne p̾scripti nominis mindia: utilitatẽ se¬
quentis exclud̾et lectionis. Est itaq ⁊ illa epła
pauli sicut & alie. ¶Le ordine qͦq epłarum
queri solet. quare ñ eo ordine ft̃ disposite: quoab

Expanded text:
vidit Ezechiel. Ex praedictis itaque patet mysterii vidit Ezechiel. Ex praedictis itaque patet mysterii evidentissima ratio, qua Epistolas XIV scripserit et distincte X ad Ecclesias, IV ad personas direxerit. Unde quorumdam insania repercutitur, dicentium Epistolam, quae ad Hebraeos scribitur, non fuisse Pauli, sed Barnabae, vel Clementis, vel Tertulliani, vel Lucae. Quos in hunc errorem occasio deduxit hujusmodi, quia nec salutatio ejus nomine intitulata praescribitur, et longe facundiore et splendidiore stylo quam caeterae edita est. Quibus sufficienter respondetur hoc modo: Quia gua quam in peregrina: illam enim Hebraice, caeteraarbitrantibus. Quocirca de legis atque caeremoniarum abolitione tractaturus, recte nomen suum tacuit, ne praescripti nominis invidia, utilitatem sequentis excluderet lectionis. Est itaque et illa Epistola Pauli, sicut et aliae. De ordine quoque Epistolarum quaeri solet, quare non ordine sint dispositae, quo ab
Abbreviated transcription (Latin):
sit. ut utriq legi se ꝯsentire insinuaret. atq: e¬
muloꝵ calumpniam dilueret. ipsum: legis dei
ꝑ moysen date destructorẽ fore. calumniantiũ.
cumq in odium iudeoꝵ trahentium. qͦsplaca¬
tos habere uolens: x. ad eccłias scͥpsit. Ut sic̃ mo
yses isrłitico popło a pharaonis & egyptiorum
seruitute educto. decem mandatoꝵ doctrinam
state.⁊ ydolatriȩ seruitute redemptas: decem¬
epłarum doctͥna: informare t. Iõo euam decẽ¬
& quatuor scripsit. ut duoꝵ testam̃toꝵ ꝯcor¬
diam. atq conuenientiã signaret. quam ⁊ mo¬
yses in duab tabulis lapideis simul uinctis.
ꝓb quẽ gessit angulus mira p̾stans in ocłis
nr̃is: panẽ suꝑcelestem. cũ typico agnooum¬
ceenĩ quim uet̾i lege sollempnis hostia erat:¬
&̾ panẽ: qui noue legiᷤᷤ sacramenti forma est:
duo testamenta figurauit. atq illa duodiun¬
gens. p̾dictoꝵ testamentoꝵ consonantiã de¬
clarauit. Est enim rota in medro rotȩ: sicut

Expanded text:
sit, ut utrique legi se consentire insinuaret, atque aemulorum calumniam dirueret, ut ipsum legis Dei per Moysen datae destructorem esse calumniantium, eumque in odium Judaeorum trahentium; quos placatos habere volens, X ad Ecclesias scripsit. Ut sicut yses Israelitico populo a Pharaonis et Aegyptiorum servitute educto X mandatorum doctrinam state, et idololatriae servitute redemptas, X epistolarum doctrina informaret. Ideo et XIV scripsit, ut duorum Testamentorum concordiam atque convenientiam significaret, quam et Moyses in duabus tabulis lapideis simul junctis, atus, quem gessit angulus, mira praestans in oculis nostris, panem supercoelestem cum typico agno conjunetenim qui in veteri lege solemnis erat hostia, et panem qui novae legis sacramenti forma est, duo Testamenta figuravit, atque illa duo conjungens, praedictorum Testamentorum consonantiam declaravit. Est enim rota in medio rotae, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
inflati. gentib se p̾ferebant. dicentes. N os de
gene abrahe sumꝰ. cuipͥmum facta fuit ꝓmis¬
sio Nos popłs peculiaris dĩ sumꝰ Nos de egyp¬
to forti man. ce mirabilib signis. ds eduxit.
Nos ficco uestigio mare rubrum transire fec̃
In deserto manna pauit. aquam de petra ꝓ¬
duxit. atq alus sub silentio relictis. nos soli
fuimꝰ digm legẽ dei acciꝑe. &ẽ eiꝰ uoluntatem
cognoscerc. Adnos quoq specialit̾ di filiꝰ ueñ.
ut ipẽ in euangłioait. slon sum missus nͥ
ad oues que ꝑiert̃ domus isrł. Gentiles aũ.
econt᷑ dicebant. Quanto plura beneficia uob̾
exhibita memoratis: tantouos det̾iores esse
ostenditis. Eisdem si quidẽ pedib quib mare
transistis: añ ydola postea saltastis. quȩ et
ꝓprus manib fecistis. & illo ore quo pauloante
de submersione pharaoms & egyptioꝵ laudeᷤ
do ꝑsolu̾atis:. ydola adorastis. Preterea manna
celitus datũ in deserto: fastidistis. cupientes

Expanded text:
inflati, gentibus se praeferebant dicentes: Nos de lege Abrahae sumus, cui primum facta est promissio, nos populus peculiaris Dei sumus; nos de Aegypto forti manu et mirabilibus signis Dominus eduxit; nos sicco vestigio mare Rubrum transire fecit, in deserto manna pavit, aquam de petra produxit, et aliis sub silentio relictis, nos soli sumus digni legem Dei accipere et ejus voluntatem cognoscere. Ad nos quoque specialiter Dei Filius venit, ut ipse in Evangelio ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domui Israel . Gentiles autem contra dicebant: Quanto beneficia plura vobis exhibita memoratis, tanto vos deteriores esse ostenditis. Eisdem siquidem pedibus quibus mare transivistis, ante idolum postea saltavistis, quod et propriis manibus fecistis. Et illo ore quo paulo ante de submersione in Pharaonis et Aegyptiorum laudem Deo persolveratis, idola adorastis. Praeterea manna coelitus datum in deserto fastidistis, cupientes
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfunditate: qͥa hoc opꝰ &e cetis plixius. &e ad intel¬
ligendũ ẽ difficilius. In fidei assertione: quia
induxit testimonia. ut eẽt basis sub columpna.
In gr̃e comendatione: scu spei subleuatione. qr
contͣ suꝑbos. & arrogantes: & de suis oꝑib pre

Expanded text:
profunditate, quia hoc opus et caeteris prolixius est, et ad intelprofunditate, quia hoc opus et caeteris prolixius est, et ad intelligendum difficilius; in fidei assertione, quia induxit testimonia, ut esset basis sub columna; in gratiae commendatione, seu spei sublevatione, quia contra superbos et arrogantes, et de suis op
Abbreviated transcription (Latin):
RE RUoi requirenda
sunt prius. ut earum
noticia plemor possit
haberi. Tunc enĩ de¬
mum faciliꝰ poterit
cause ratio declara¬
ri. sicius origo discat.
uet̾ testam̃to: post legis mosaicȩ eruditionẽ: ubi
culture diuinȩ mandata continebant᷑:. ꝓpħica
poctrina fuit necessaria: quȩ rediuiua popłi pec¬
cata supplicioꝵ denunciatione compesc̾et. atq
eundẽ popłm: bonoꝵ reꝓmissionib ad obedi¬
endum. ac seruiendum deouiuenti cõmoneret.
ita in nouo testamento post euangłium: in
quo xp̃ianȩ religionis ordo: & ꝑfecte scĩtatis
doctrina traditur: epłarum pauli. & alioꝵ ꝑu¬
tilis secuta ẽ doct᷑na. ut eccłiam dei contͣ hecicaᷤᷤ
p̾muniret prauitates.⁊ suborientia uicia re
de lacu. funib circumligati sunt. E płarũ siqui
ta: de lacu ignorantie: ce infidelitatis: pecc̃or ad
scͥptores: paulus in trib ⁊ plurib forte: excellit.
gr̃e cõmendatione. seu spei subleuatione. In oꝑi

Expanded text:
rerum requirenda sunt prius, ut earum notitia plenior haberi possit. Tunc enim demum facilius poterit causae ratio declarari, si ejus origo discaturVeteri Testamento post legis Mosaicae eruditionem, ubi culturae divinae mandata continebantur, prophetica doctrina fuit necessaria, quae rediviva populi peccata suppliciorum denuntiatione compesceret, atque eumdem populum bonorum repromissionibus ab obediendum ac serviendum Domino viventi commoneret, ita in Novo Testamento post Evangelium, in quo Christianae religionis ordo et perfectae sanctitatis doctrina traditur, Epistolarum Pauli et aliorum perutilis secuta est doctrina, ut Ecclesiam Dei contra haereticas communiret pravitates, et suborientia vitia resde lacu, funibus circumligati sunt . Epistolarum sita , de lacu ignorantiae et infidelitatis peccator adscriptores, Paulus in tribus et pluribus forte excellit, sgratiae commendatione, seu spei sublevatione: In operis
Abbreviated transcription (Latin):
gruc captat beniuolentiam. Post salutatio¬
nem uo. utriusq partis: uicia arguit. osten¬
dens gentiles a naturali ratione. & iudeos ex
orbitasse a lege. Deinde. plurib modie ostendit
moralis subditur instructio. atq in actio¬
ne gratiarum: finem tenet epła. Premit¬
tit auten salutationem: dicene¬

Expanded text:
grue captat benevolentiam. Post salutatiogrue captat benevolentiam. Post salutationem vero utriusque partis vitia arguit, ostendens gentiles a naturali ratione, et Judaeos a lege exorbitasse. Deinde pluribus modis ostendit moralis subditur instructio, atque in actione gratiarum finem tenet Epistola. Praemittit autem salutationem, dicen
Abbreviated transcription (Latin):
ante quam gr̃am haberes: merces tibi reddita
c̃ & non gr̃a donata. Merito itaq hec epła. pri¬
ina ponitur: quia omĩum maloꝵ ut p̾dictum ẽ:
radicem ꝑimt. SAssignatis rationib opis:
numeri: & ordinis epłarum: explicato quoq un¬
de. & quare: apłs romanis scripserit. suꝑest.
de matia. & intentione: & modo tractandi. exe¬
qui. Generalis omĩum epłarum mat̾ia ẽ. dõc¬
t rina euangłii. Intentio ẽ monere ad obedien¬
dum. euangłicȩ doctrine. Pret̾ hec aut̃ in sin¬
gulis: ꝓprias intentiones: & mat̾ias: requirimꝰ.
Primattaq epła: matiam habet. romanorum
uicia. atq gr̃e dei bona: ad que cos hortatur.
Intentio: uicia corumdem increpare. & ad ue¬
ram pacem: & frat̾niam concordiam: sub manu
gre humiliare. Modus tractandi.talis est.
More scribentium epłas: salutationẽ pͥmittt
in qͣtria facit. Cõmendat enĩ ꝑsonam suam
& negotium. & auctorẽ negocii. in quib con¬

Expanded text:
antequam gratiam haberes, merces tibi reddita antequam gratiam haberes, merces tibi reddita est, non gratia donata. Merito itaque haec Epistola prima ponitur, quia omnium malorum, ut praedictum est, radicem perimit. Assignatis rationibus operis, numeri et ordinis Epistolarum, explicato quoque, unde et quare Apostolus Romanis scripsit, superest de materia et intentione et modo tractandi exsequi. Generalis omnium Epistolarum materia est doctrina Evangelii; intentio, monere ad obediendum evangelicae doctrinae. Praeter haec autem in singulis proprias intentiones et materias requiremus. Prima itaque Epistola materiam habet Romanorum vitia, atque gratiae Dei bona, ad quae eos hortatur: intentio, vitia eorumdem increpare et ad veram pacem et fraternam concordiam sub manu gratiae humiliare. Modus tractandi talis est: More scribentium epistolas salutationem praemittit, in qua tria facit. Commendat enim personam suam et negotium et auctorem negotii: in quibus con
Abbreviated transcription (Latin):
Uñ constat. nos ñ ex in dustria s exignorantia
deliquisse. Si enĩ ꝓpb̾as aut apłos ante
biussemꝰ. ydola ñ coluissemꝰ. Qdaũde genis
nobilitate uos iactastis. si q̃taliũ gba ẽ:
tunc hysinael &e esau possunt parit̃ głars. cum
de eis dem parentib sint nati. His ita alt̾ranti
tentiones hinc inde dirimens: & quasi bonus
concionator:. uoce sonora illos alloquens: oms
ad unam concordiam adduxit. oftendens. nul¬
los coꝵ suis mitis eẽ saluatos. quia om̃s ⁊ ud̃i
&e gentiles. sub pecc̃o tenebantur. s ꝑ gr̃am d̃i.
ẜalteatione itaq p̾dicta: scribit romanis. con¬
futans modogentiles. m uideos. docens eos hu¬
miliari. ut omĩa attribuant gr̃e dei. ⁊ oster¬
dens. om̃ib gratis uenisse gr̾am ficħ. ⁊ euange¬
lium xp̃i. quam ꝓpterea & gr̃am uocari ostere¬
dit: quia non quasi debitum iusticie reddita ẽ.
s gratuito data. Quid enĩ est gr̃a: G̃ratis data.
donata non reddita.Si enim tib debebatur.

Expanded text:
Unde constat nos non ex militia sed ex ignorantia deliquisse. Si enim prophetas aut apostolos ante habuissemus, idola non coluissemus. Quod autem de generis nobilitate vos jactatis, si qua talium gloria est, tunc Ismael et Esau possunt pariter gloriari, cum de eisdem parentibus sint nati. His itaque alterca illorum contentiones hinc inde dirimens, et quasi bonus concionator voce sonora illos alloquens, ad unam omnes concordiam adduxit, ostendens nullos eorum suis meritis esse salvatos quia omnes et Judaei et gentiles sub peccato tenebantur, sed per gratiam Dei. Pro altercatione itaque praedicta scribit Romanis, confutans modo Judaeos, modo gentiles, et docens eos humiliari, ut omnia attribuant gratiae Dei, et ostendens omnibus gratis venisse gratiam fidei Evangelii Christi: quam propterea et gratiam vocari ostendit, quia non quasi debitum justitiae reddita est, sed gratuito data. Quid enim est gratia? Gratis data, donata, non reddita. Si enim tibi debebatur,