comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
modi prauis morib et errorib hominũ. ꝑse¬
cutionem patiunt᷑ qͥ uolunt in xp̃o pie uiuere:¬
etiam nullo infestante neq uexante corpꝰ illoꝵ.
Patiuntur quippe hanc ꝑsecutionem non incor¬
porib s in cordib. Unde illa uox ẽ. Scd̾m int¬
titudinem doloꝵ meor incorde meo. Nonem̃
ait incorpore meo. S rursus qm̃ cogitantur
immut abilia ꝓmissa diuina. et qđ ait apłs.¬
p̃destinauit conformes imagiis filii sui. ex
eis ꝑire nullus potest: ideo sequit᷑ millo psal¬
mo. Consolationes tuȩ iocundauert̃ anmam
meam. Dolor autem ipse qͥ fit in cordib pioꝵ.
quos ꝑ secunt᷑ mores xp̃ianoꝵ maloꝵ siue fai¬
soꝵ. ꝓdest dolentib. qm̃ de karitate descen¬
dit qua eos ꝑire nolunt nec impedire alior
salutem. Deniq magne consolationes fiunt
etiam de correptionib eoꝵ. quȩ pioꝵ animas
tanta iocunditate ꝑfundunt: quantis dolo¬

Expanded text:
s adque huius modi prauis moribus et erroribus hominum perses adque huius modi prauis moribus et erroribus hominum persecutionem patiuntur, qui uolunt in Christo pie uiuere,etiam nullo infestante neque uexante corpus illorum. Patiuntur quippe hanc persecutionem non in corporibus, sed in cordibus. Unde illa uox est: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo. Non enim ait: In corpore meo. Sed rursus quoniam cogitantur inmutabilia diuina promissa, et quod ait apostpraedestinavit conformes imaginis Filii sui ; ex eis perire nullus potest; ideo sequitur in illo psalmo, Consolationes tuae jucundaverunt animam meam. Dolor autem ipse, qui fit in cordibus piorum, quos persequuntur mores Christianorum malorum sive falsorum, prodest dolentibus; quoniam de charitate descendit, qua eos perire nolunt, nec impedire aliorum salutem. Denique magnae consolationes fiunt etiam de correctionibus eorum, quae piorum animas tanta jucunditate perfundunt, quantis dolo
Abbreviated transcription (Latin):
in tͥbulatione patientes. Nam et id qđd ait idẽ
doctor. quicunq uolunt in xp̃o pie uiuere ꝑ¬
sccutionem patiunt᷑: nullis putandum ẽ dẽ¬
esse posse temporib. Quia et cum ab eis qͥ foris
sunt non seuientib uidet᷑ esse tranquillitas.
et reuera ẽ. plurimũq consolationis affert.
marime infirmis: ñ tam̃ desunt. immo mul¬
ti sunt intus qui corda pie tiuentiũ fuis ꝑdi¬
tis morib cruciant. qm̃ ꝑ eos blasphemat᷑
xp̃ianum et catholicum nom̃. Qđ quanto ẽ
crrius eis qui uolunt pie uiuere in xp̃o: tan¬
tomagis dolent quod ꝑ multos malos intꝰ
positos fit. ut minus quam pioꝵ mentes desi¬
derant diligatur. Ipsi quoq heretici cum cogi¬
tant᷑ habere nom̃. et sacramenta xp̃iana et scͥp¬
turas. et ꝓfessionem: magnum dolorem faciuis
in cordib piorum. quia et multi uolentes eẽ
xp̃iani. ꝓpter eoꝵ dissentiones hesitare cogun¬
tur: et multi maledici etiam in his inueniunt

Expanded text:
in tribulatione patientes. Nam et id, quod ait idem in tribulatione patientes. Nam et id, quod ait idem doctor: Quicumque uolunt in Christo pie uiuere, persecutionem patiuntur, nullis putandum est deesse posse temporibus. Quia et cum ab eis, qui foris sunt, non saeuientibus uidetur esse tranquillitas et re uera est plurimumque consolationis adfert, maxime infirmis: non tamen desunt, immo multi sunt intus, qui corda pie uiuentium suis perditis moribus cruciant; quoniam per eos blasphematur Christianum et catholicum nomen; quod quanto est carius eis, qui uolunt pie uiuere in Christo, tanto magis dolent, quod per malos intus positos fit, ut minus, quam piorum mentes desiderant, diligatur. Ipsi quoque haeretici, cum cogitantur habere nomen et sacramenta Christiana et scripturas et professionem, magnum dolorem faciunt in cordibus piorum; quia et multi uolentes esse Christiani propter eorum dissensiones haesitare coguntur et multi maledici etiam in his inueniunt
Abbreviated transcription (Latin):
rore cecent᷑. ut malicia deprauent᷑ si accipiunt
potestatem corporalit affligendi. exercent eiꝰ
patientiam: sitantũmꝰ male sentiendo aduer¬
sant᷑. exercent eiꝰ sapientiam t aũt etiam ini¬
mici diligant᷑. exercent eiꝰ beniuolentiam aut
etiam beneficientiam. siue suadibili doctrina
cum eis agat᷑. siue t̾ribili disciplina. Ac ꝑ hoc
diabolus princeps impiȩ ciuitatis. aduersus
peregrinantẽ in hoc mundo quitatẽ dei uasa
ꝓpͥa cõmouendo. nicħ ei nocere ꝑmitat᷑. cui ꝓ¬
culdubio et reb ꝑsꝑis consolatio ut ñ frangat᷑
adũsis. et reb aduersis exercitatio ut ñ corrũ¬
pat᷑ ꝓsꝑis. ꝑ diumam ꝓuidentiam ꝓcuratur.
Atq ita temꝑat᷑ utrunq ab alterutrõ: ut in psal¬
mo illam uocem non aliunde agnoscamꝰ exor¬
tam. Scđm multitudinc̃ doloꝵ meoꝵ in corde
meo consolationes tuȩ iocundauerunt ani¬
mam meã. Hinc ẽ et illud apłi. Spe gaudentes.

Expanded text:
rore caecentur uel malitia deprauentur, si accipiunt rore caecentur uel malitia deprauentur, si accipiunt potestatem corporaliter adfligendi, exercent eius patientiam; si tantummodo male sentiendo aduersantur, exercent eius sapientiam; ut autem etiam inimici diligantur, exercent eius beneuolentiam aut etiam beneficentiam, siue suadibili doctrina cum eis agatur siue terribili disciplina. Ac per hoc diabolus princeps inpiae ciuitatis aduersus peregrinantem in hoc mundo ciuitatem Dei uasa propria commouendo nihil ei nocere permittitur, cui procul dubio et rebus prosperis consolatio, ut non frangatur aduersis, et rebus aduersis exercitatio, ut non corrumpatur prosperis, per diuinam prouidentiam procuratur, adque ita temperatur utrumque ab alterutro. ut in psalmo illam uocem non aliunde agnoscamus exortam: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae iucundauerunt animam meam. Hinc est et illud apostoli: Spe gaudentes,
Abbreviated transcription (Latin):
auferre conati sunt. et falsos deos inciꝑent ꝑ¬
sequi. quorum causa cultores dei ueri fu erant
antea persecuti.
ri ec in nom̃ lib̾antis mediatoris currere ge¬
nus humanũ: hereticos mouit. qui sub uoca¬
bulo xp̃iano doctrine resisterent xp̃ianȩ. qͣsi
possent in different̃ sine ulla corruptione ha¬
beri in quitate dei. sic̃ ciuitas confusionis in¬
different̃ habuit phylosophos int̾ se diu̾sa et
aduersa sentientes. Qui gͦ in eccłia xp̃i morbi¬
dum aliquid prauumq sapiunt. si correptiut
sanum rectumq sapiant. resistunt contuma¬
citer. suaq pestifera et mortifera dogmata
emendare nolunt. s defensare ꝑsistunt: he¬
retici fiunt. et foras exeuntes habent᷑. mexer¬
centib inimicis. Etiam sic quippe ueris illis
catholicis membris xp̃imalo suo ꝓsunt. dũ ds̃
utic᷑ ⁊ malis benc: et diligentib eum omĩa coo¬
ꝑant᷑ inbonum. Inimici enĩ om̃s ȩccłẽ qͦlibet er¬

Expanded text:
auferre conati sunt, et falsos deos inciperent perauferre conati sunt, et falsos deos inciperent persequi, quorum causa cultores Dei ueri fuerant antea persecuti. ri et in nomen liberantis Mediatoris currere genus humanum, haereticos mouit, qui sub uocabulo Christiano doctrinae resisterent Christianae, quasi possent indifferenter sine ulla correptione haberi in ciuitate Dei, sicut ciuitas confusionis indifferenter habuit philosophos inter se diuersa et aduersa sentientes. Qui ergo in ecclesia Christi morbidum aliquid prauumque sapiunt, si correpti, ut sanum rectumque sapiant, resistunt contumaciter suaque pestifera et mortifera dogmata emendare nolunt, sed defensare persistunt, haeretici fiunt et foras exeuntes habentur in exercentibus inimicis. Etiam sic quippe ueris illis catholicis membris Christi malo suo prosunt, dum Deus utitur et malis bene et diligentibus eum omnia cooperantur in bonum. Inimici enim omnes ecclesiae, quolibet er
Abbreviated transcription (Latin):
uos. et eritis mͥ testes inierłm. et in totam iudeã
i samariam. et usq infines trȩ: pͥmũ se ab ie¬
rusalem diffudit ȩccłia. Et cum in iudea atq
samaria plurimi credidissent. et in alias gentes
itum ẽ. eis annuntiantib eugłm. quos ipse sic̃
luminaria et aptauerat ũbo. et accendat spũ
tẽnt: igne karitatis ardebant. Deniq non solũ
ꝑipsos qui eum et ante passionem et pꝰ resur¬
rectionem suam uiderant et audierant. uerũ
etiam pꝰ obitum eoꝵ ꝑposteros eoꝵ int̾ horren¬
das ꝑsecutiones et uarios cruciatꝰ. ac funera
martyrũ. p̃dicatum ẽ toto orbe cugłm. con¬
testante deo signis et ostentis et uaruis uirtu¬
tib et sp̃s sci munerib: ut popłi gentium cre¬
dentes in cum quiꝑeoꝵ redemptione crucifi¬
rus ẽ. xp̃iano amore uenerarent᷑ sanguinẽ mar¬
tirum. quem diabolico furore fuderunt: ipsiq
reges quorum legib uastabat᷑ ȩccła. ei nomi¬
ni salubrit̃ subderent᷑. quod de t̾ra crudeliter

Expanded text:
uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in fines terrae, primum se ab Hierusalem diffudit ecclesia, et cum in Iudaea adque Samaria plurimi credidissent, et in alias gentes itum est, eis adnuntiantibus euangelium, quos ipse sicut luminaria et aptauerat uerbo et accenderat Spiritu essent, igne caritatis ardebant. Denique non solum per ipsos, qui eum et ante passionem et post resurrectionem uiderant et audierant, uerum etiam post obitum eorum per posteros eorum inter horrendas persecutiones et uarios cruciatus ac funera martyrum praedicatum est toto orbe euangelium, contestante Deo signis et ostentis et uariis uirtutibus et Spiritus sancti muneribus; ut populi gentium credentes in eum, qui pro eorum redemtione crucifixus est, Christiano amore uenerarentur sanguinem martyrum, quem diabolico furore fuderunt, ipsique reges, quorum legibus uastabatur ecclesia, ei nomini salubriter subderentur, quod de terra crudeliter
Abbreviated transcription (Latin):
alterum ꝑ septuaginta interp̃tum ꝓpħiam.
tam̃ unꝰ atq idem sp̃s dix̃. Longitudinem
fugio. ut non hec ꝑmulta demonstrem. in
pretes discrepare: et bene intellecti inueni¬
unt᷑ eẽ concordes. Unde etiam ego ꝓ modu
lo meo uestigia sequens apłoꝵ. qͥuĩa et ipsi
ex utrisq id ẽ. et exhebreis et ex septuaginta te¬
stimonia ꝓpħicaposuerunt: utraq auctorita¬
te utendum putaui. qm̃ utraq una atq di¬
uina ẽ. S iam quȩ restant ut possumꝰ exeqͣmur.
Tostea quam gens iudea cepit ñ hab̃e
ꝓpħas: ꝓculdubio det̾ior facta ẽ. eo scilicet
tempore quo se sꝑabat instaurato templo pꝰ
captiuitatem quȩ fuit in babylonia futurã
eẽ meliorem. Sic qͥppe intelligebat ppłs ille
carnalis. qđ p̃nuntiatum ẽ ꝑ aggeum ꝓpħam¬

Expanded text:
alterum per Septuaginta interpretum prophetiam, alterum per Septuaginta interpretum prophetiam, tamen unus atque idem Spiritus dixit. Longitudinem fugio, ut non haec per multa demonstrem, in pretes discrepare, et bene intellecti inveniuntur esse concordes. Unde etiam ego pro meo modulo vestigia sequens Apostolorum, quia et ipsi ex utrisque, id est, ex hebraeis et ex Septuaginta, testimonia prophetica posuerunt, utraque auctoritate utendum putavi, quoniam utraque una atque divina est. Sed jam quae restant, ut possumus, exsequamur. ostea quam gens Iudaea coepit non habere prophetas, procul dubio deterior facta est, eo scilicet tempore, quo se sperabat instaurato templo post captiuitatem, quae fuit in Babylonia, futuram esse meliorem. Sic quippe intellegebat populus ille carnalis, quod praenuntiatum est per Agga
Abbreviated transcription (Latin):
inninue ciuitate. s aliquidetiã significauer̃
qđ modum illiꝰ ciuitatis excedat: sic̃ gestum
ẽ qd̾ ipse ꝓpħa inuentre cęt triduo fuit. et tam̃
alium significauit in ꝑfundo infermi triduo
futurũ. qui dñs c̃ om̃ium ꝓpħarũ. Quappt̃
si ꝑ illam ciuitatẽ recte accipit᷑ eccłia gentiũ
ꝓpħicȩ figurata. euersa scilicet ꝑpenitentiã.
guram gerebat. siue ꝑ quadraginta dies siue ꝑ
triduum. idem ipse significatus ẽ xp̃s. ꝑ qua
draginta scilicet. quia tot dies ꝑegit cũ disci
płis suis post resurrectionem suam. et ascen¬
dit in celum  triduũuͦ. quia die t̾cio resur¬
rexit ł anquam lectorẽ nicħ aliud qͣm hysto¬
quodãmͦ dixerint. In qua dragnita dieb ipsũ
quere: in quo et triduum poteris inuenire.
llud in ascensione. hoc in eiꝰ resurrectione re¬
ꝑies. ẜpt̃ qd utroq numero significari conue¬
nientissime potuit. quoꝵ unũ ꝑionã ꝓpħã.¬

Expanded text:
in Ninive civitate, sed aliquid etiam significaverunt in Ninive civitate, sed aliquid etiam significaverunt quod modum illius ciuitatis excedat; sicut gestum est, quod ipse propheta in uentre ceti triduo fuit, et tamen alium significauit in profundo inferni triduo futurum, qui dominus est omnium prophetarum. quapropter si per illam ciuitatem recte accipitur ecclesia gentium prophetice figurata, euersa scilicet per paenitentiam, guram gerebat, siue per quadraginta dies sine per triduum idem ipse significatus est Christus; per quadraginta scilpulis suis post resurrectionem suam, et ascendit in coelum; per triduum vero, quia die tertio resurrexit; tanquam lectorem nihil aliud quam hquonam modo dixerint: “In quadraginta diebus”“ Christum “quere, in quo et triduum potueris invenire; illud in ascensione, hoc in eius resurrectione reperies. propter quod utroque numero significari conuenientissime potuit, quorum unum per Ionam p
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tando. Quia sic̃ illis uera et concordan¬
tia dicentib unus pacis sp̃s fuit: sic et inistis
ñ secũ conferentib. et tam̃ tanquam ore uno
cuncta interp̃tantib. idem sp̃s unꝰ apparuis¬
S ait aliquis. Quomͦ sciam qͥd ionas ipħa di¬
xerit niniuitis. utrũ triduũ ⁊ niniuie eu̾tet.
an quadraginta dies: Quis enim ñ uideat
ciuitatem: Cui si tercio die fuerat futurꝰ inte¬
ritꝰ: ñ utiq quadragesimo. Si aũt qͣdragesi¬
mo: ñ utiq t̾cio. Si ergo ame querit᷑. qͥd hoꝵ
ionas dixerit: hoc puto potius qđ legit᷑ in he
pe longe posterius interp̃tati. aliud dicere po¬
tuerunt qđ tam̃ ad rem ꝑtineret: et inunum
cundẽq sensum quamuis sub altera significa¬
tione concurreret ammoneretq lectorem ut᷑q
auctoritate ñ spreta. ab hystoria sese attollere.
ea requirenda. ꝓpt̾ quȩ significanda
hystoria ipsa conscripta ẽ. Gesta qͥppe st̃ illa

Expanded text:
interpretando; quia sicut in illis uera et concordaninterpretando; quia sicut in illis uera et concordantia dicentibus unus pacis Spiritus fuit, sic et in istis non secum conferentibus et tamen tamquam ore uno cuncta interpretantibus idem Spiritus unus apparui ait aliquis: Quomodo sciam quid Jonas propheta dixerit Ninivitis, utrum, Triduum, et Ninive evertetur, an, Quadraginta dies? Quis enim non videat civitatem? Cui si tertio die fuerat futurus interitus, non utique quadragesimo die; si autem quadragesimo, non utique tertio. Si ergo a me quaeritur quid horum Jonas dixerit, hoc puto potius quod legitur in pe, longe posterius interpretati, aliud dicere potuerunt, quod tamen ad rem pertineret, et in unum eumdemque sensum, quamvis sub altera significatione, concurreret: 91 admoneretque lectorem, utraque auctoritate non spreta, ab historia sese attollere ad ea requirenda propter quae significanda historia ipsa conscripta est. Gesta quippe sunt illa
Abbreviated transcription (Latin):
s tantũmͦ ad diderunt q̃ in hebreis inuen
suum notauerunt. Quȩ signa asteriscos uo¬
cant. Illa uͦquȩ ñ habent hebrei. habent aũt
gulis sicut scribunt᷑ untie signauierunt. Et
multi codices hasnotas habentes usq qͣq dif¬
fusi sunt et latini. Quȩ autem ñ p̃termissa uł
addita. s aliter dicta sunt. siue alium sensũ fa¬
ciant etiam ipsum non abhorrentõ siue alio mͦ
eundẽ sensum explicare monstrent᷑: nisiut̾sq
codicib inspectis nequeunt reꝑiri. Sigͦ ut
oportet nichil aliud intueam᷑ inscͥpturis illis
codicib non est: ꝑ istosea maluit quam ꝑ illoᷤᷤ
idẽ sp̃s dicere. sic ostendens utrosq fuisse ꝓpħas¬
Istoenĩ mͦ alia ꝑysaiam. alia ꝑ hieremiã.
eadem ꝑhune ac ꝑillum dixit. ut uoluit.
Quicqͥd porro apud utrosq inuenit᷑ ꝑutrosq
dicere uoluit unus atq idem sp̃s: s ita ut illi
p̃cederent ꝓpħando. isti sequerent᷑ ꝓpħicȩ illo ᷤᷤ

Expanded text:
sed tantummodo addiderunt, que in Hebreis inventsed tantummodo addiderunt, que in Hebreis inventsuum notaverunt, que signa asteriscos vocant. Illa vero que non habent Hebrei, habent autemgulis, sicut scribuntur unciae, signaverunt. 41 Et multi codices hac notas habentes usquequaque diffusi sunt et Latini. Que autem non pretermissa nec addita, sed aliter dicta sunt sive alium sensum faciant etiam ipsum non abhorrentem, sive alio modo eundem sensum explicare monstrentur”, sive “utrisque codicibus inspectis nequeunt reperiri. Si ergo, ut oportet, nihil aliud intueamur in Scripturis illis codicibus non est, per istos ea maluit quam per illos idem Spiritus dicere, sic ostendens utrosque” “pIsto enim modo alia per Esaiam, alia per Hieremiam, eadem per hunc ac per illum dixit. ut uoluit. Quidquid porro aput utrosque inuenitur, per utrosque dicere uoluit unus adque idem Spiritus; sed ita ut illi praecederent prophetando, isti sequerentur prophetice illos
Abbreviated transcription (Latin):
int̾̃pres ẽ uerax. aut congruit illis septuagin¬
ta int̃p̃tib. aut si non congruere uidet᷑ alti¬
tudo ibi ꝓpħica eẽ credenda ẽ. Sp̃s enim qͥ
in ꝓpħis erat quando illa dixerunt: idẽ ipse
erat etiam inseptuaginta uiris. qͣndo illa int̾¬
p̃tati sunt. Qui ꝓfecto auctoritate diuina et
aliud dicere potuit tanquam ꝓpħa ille utrũ¬
q dixisset. quia utrunq idem sp̃s diceret. et hoc
ipsum alit̃. ut si non eadẽ ũba. idem tam̃ sens
bene intelligentib dilucesceret et aliqͥd p̃ter¬
mittere. et aliqͥd addere. ut etiã hinc ostende¬
tur ñ humanam fuisse iillo oꝑe seruitutẽ
qͣm u̾bis debebat int̾pres. s diuinam potiꝰpo¬
testatẽ. quȩ mentẽ replebat et regebat int̾p̃
tis. Nonnulli autẽ codices g̃cos int̃p̃tationis
septuaginta ex hebreis codicib emendandos
putarunt: nec tam̃ ausi sunt detrahere qd
hebrei ñ habebant. et septuaginta posuert̃:

Expanded text:
interpres est uerax, aut congruit illis septuagininterpres est uerax, aut congruit illis septuaginta interpretibus, aut si non congruere uidetur, altitudo ibi prophetica esse credenda est. Spiritus enim, qui in prophetis erat, quando illa dixerunt, idem ipse erat etiam in septuaginta uiris, quando illa interpretati sunt; qui profecto auctoritate diuina et aliud dicere potuit, tamquam propheta ille utrumque dixisset, quia utrumque idem Spiritus diceret, et hoc ipsum aliter, ut, si non eadem uerba, idem tamen sensus bene intellegentibus dilucesceret, et aliquid praetermittere et aliquid addere, ut etiam hinc ostenderetur non humanam fuisse in illo opere seruitutem, quam uerbis debebat interpres, sed diuinam potius potestatem, quae mentem etis. 40 Non nulli” “codices grecos interpretationis Septuaginta ex hebreis codicibus emendandos” curarunt; “nec tamen ausi sunt detrahere, quod Hebrei non habebant et Septuaginta posuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
sit aliqua ignorant. Ex hac septuaginta int̃p̃¬
tatione etiam in latinam linguã int̃p̃tatũ ẽ.
qd̾ eccłȩ latine tenent. qũatiis non defuerit
simꝰ.⁊ om̃iũ triũ linguarũ ꝑit̾ qͥ ñ exgrecos
exhebreo in latinum eloquiũ easdiẽ litteras
conu̾tit. S eiꝰ tam litteratum laborẽ qũauis
iudei fateant᷑ esse ueracẽ septuaginta uͦ int̃p̃tes
in multis errasse contendant: tam̃ eccłiȩ xp̃itot
hominũ auctoritati ab eleararo tunc pontifi¬
ce ad hoc tantum opꝰ electoꝵ neminẽ iudicant
p̃ferendum. Quia et si non in eis unꝰ apparu¬
isset sp̃s sine dubitatione diumnꝰ. s int̃ se ũba
interp̃tationis suȩ .lxx. docti more hominũ
contulissent. ut qđ placuissec omĩb hoc ma¬
neret: nullus eis unus int̃pres debuit ante¬
poni. Cumuͦ tantum in eis signum diuinita¬
tis apparuit. ꝓfecto quisqͥs alius illarũ scͥp¬
turarum exhebrea inquamlibet aliã lingũa

Expanded text:
sit aliqua ignorant. Ex hac Septuaginta interprsit aliqua ignorant. Ex hac Septuaginta interpretatione etiam in latinam linguam interpretatum est, quod” et “Ecclesie latine tenent; quamvis non defuerit simus et omnium trium linguarum peritus, qui non ex Greco, sed ex Hebreo in Latinum eloquium easdem Scripturas converterit. 38 Sed eius tam litteratum laborem quamvis Iudei fateantur esse veracem”, ac “Septuaginta interpretes in multis errasse contendant, tamen Ecclesie Christi tot hominum auctoritati ab Eleazaro” “pontifice ad hoc tantum opus electorum neminem iudicant preferendum, quia etsi non in eis unus apparuisset Spiritus sine dubitatione divinus, sed inter se se verba interpretationis sue Septuaginta docti more hominum contulissent” et, “quod placuisset omnibus, hoc maneret, nullus eis unus intponi; cum uero tantum in eis signum diuinitatis apparuerit, profecto quisquis alius illarum scripturarum ex Hebraea in quamlibet aliam linguam
Abbreviated transcription (Latin):
q diuinũ in eoꝵ u̾bis fuisse consensũ: ut cũ
ad hoc opus separatim singul sederint. ita
enim eoꝵ fidem ptolomes placuit explora¬
re: innullo ũbo qd idẽ significaret et tantun¬
demualeret. uel iuerboꝵ ordine alt̃ ab alte¬
ro discreparet: s tanquam unus eẽt int̃pres.
reuera sp̃s erat unus in omnibꝰ. Et idõ tammi¬
rabile di munꝰ acceꝑant. ut illarũ scͥpturarũ ñ
tanqͣm humanarũ s sic̃ erant tanquam diui¬
narũ etiam isto mͦ cõmendaret᷑ auctoritas. cre¬
dituris quandoq gentib ꝓfutura. qđ iam
uidemus effectum. Xui¬
am cũ fuerint et alii interp̃tes qui ex hebrea
lingua ingrecam saera illa eloquia transtu¬
lerunt. sicut aquila. symmacus. theodotion
sic̃ etiam illa ẽ interp̃tatio cuiꝰ auctor ñ appa¬
ret. et obhoc sine nomine interp̃tis. qͥnta edi¬
tio nuncupat᷑: hanc tam̃ que septuaginta ẽ.¬
greci popłi xp̃iani. quorum pleriq utrũ alia

Expanded text:
que diuinum in eorum uerbis fuisse consensum, ut, cum que diuinum in eorum uerbis fuisse consensum, ut, cum ad hoc opus separatim singuli sederint ita enim eorum fidem Ptolomaeo placuit explorare, in nullo uerbo, quod idem significaret et tantundem ualeret, uel in uerborum ordine alter ab altero discreparet; sed tamquam unus esset interpres, am re uera spiritus erat unus in omnibus. Et ideo tam mirabile Dei munus acceperant, ut illarum scripturarum non tamquam humanarum, sed, sicut erant, tamquam diuinarum etiam isto modo commendaretur auctoritas, credituris quandoque gentibus profutura, quod iam uidemus effectum. «Cum fuerint et alii interpretes, qui ex hebraica lingua in grecam sacra illa eloquia transtulerunt, sicut Aquila, Simacus et Theodotion; sicut etiam illa est interpretatio, cuius auctor non apparet et ob hoc sine nomine interpretis quinta editio nuncupatur; hanc tamen, que Septuaginta esgreci populi christiani, quorum plerique utrum alia
Abbreviated transcription (Latin):
amplissimum ñ pacifice int̾se possessuri di¬
uisissent. s potiꝰ dissipassent bellis omĩa
uastaturi: ptolomeos reges habere cepit egyp¬
tus. Quoꝵ pͥmus lagi filiꝰ multos ex iudea
captiuos inegyptum transtulit. Huic autẽ
succedens ahus ꝑtolomeus qui ẽ philadel
phus appellatus. om̃s quos ille abduxerat
subitgatos. lberos redire ꝑmisit: insuꝑ et
dona regia intemplum dei misit. petiuitq
ab eleararo tunc pontifice dari sibi scripturas.
quas ꝑfecto audierat fama p̃dicante diuinas:
et ideo concupiuerat habere in bibliotheca
quam nobilissimã fecerat. Has ci cũ idem
pontifex misisset hebreas: post ille etiam
interp̃tes postulauit. Et dati sunt septua¬
ginta duo. de singulis duodecim tribub se¬
ni homines. linguȩ utriꝰq doctissimi. Hebreȩ
scilicet atq grece. Quoꝵ interp̃tatio ut septu¬
aginta uocetur. iam optinuit consuetudo.
Tradit᷑ sane tam muabilẽ ac stupendũ plane¬

Expanded text:
amplissimum non pacifice inter se possessuri diamplissimum non pacifice inter se possessuri diuisissent, sed potius dissipassent bellis omnia uastaturi, Ptolomaeos reges habere coepit Aegyptus; quorum primus, Lagi filius, multos ex Iudaea captiuos in Aegyptum transtulit. Huic autem succedens alius Ptolomaeus, qui est appellatus Philadelphus, omnes, quos ille adduxerat subiugatos, liberos redire permisit; insuper et dona regia in templum Dei misit petiuitque ab Eleazaro tunc pontifice dari sibi scripturas, quas profecto audierat fama praedicante diuinas, et ideo concupiuerat habere in bibliotheca, quam nobilissimam fecerat. Has ei cum idem pontifex misisset Hebraeas, post ille etiam interpretes postulauit; et dati sunt septuaginta duo, de singulis duodecim tribubus seni homines, linguae utriusque doctissimi, Hebraeae scilicet adque Graecae, quorum interpretatio ut Septuaginta uocetur, iam obtinuit consuetudo. Traditur sane tam mirabilem ac stupendum plane
Abbreviated transcription (Latin):
moliti sunt qđ mundũ istum ds̃ fecerit. e¬
umq ipse ꝓudentissimꝰ amministret. de
honestate uirtutũ. de amore patriȩ. de fide
amiciciȩ. de bonis oꝑib atq omnib ad mo¬
res ꝓbos ꝑtinentib reb quãuis nescientes ad
quem finem et qͦnãmͦ eẽnt ista omnia referen¬
da: ꝓpħicis hoc ẽ diuinis uocib quamuis
ꝑhominesin illa ciuitate ppło cõmendata ft̃.
ñ argum̃tationum concertationib inculca¬
ta: ut non hominis ingenium. s dei eloqͥ¬
um contempnere formidaret. qͥ illa cognosce̾t.
Aptolomeoꝵ regum egypti. nosse studuit
et hab̾e. Nam post alexandri macedonis qͥ
etiam magnꝰ cognominatꝰ ẽ. mirificentissimã
minimeq diuturnam potentiã qua uniu̾sã
asiam immo pene totũ orbem partim ui et
armis. partim t̾rore subegerat. qñ int̾ cetera
orientis regna etiam iudeam ingressus oꝑti¬
nuit. eo mortuo comites ciꝰ cum regnum illud

Expanded text:
moliti sunt, quod mundum istum Deus fecerit emoliti sunt, quod mundum istum Deus fecerit eumque ipse prouidentissimus administret, de honestate uirtutum, de amore patriae; de fide amicitiae, de bonis operibus adque omnibus ad mores probos pertinentibus rebus, quamuis nescientes ad quem finem et quonam modo essent ista omnia referenda, propheticis, hoc est diuinis, uocibus, quamuis per homines, in illa ciuitate populo commendata sunt, non argumentationum concertationibus inculcata, ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa cognosceret. Ptolomaeorum regum Aegypti nosse studuit et habere. Nam post Alexandri Macedonis, qui etiam Magnus cognominatus est, mirificentissimam minimeque diuturnam potentiam, qua uniuersam Asiam, immo paene totum orbem, partim ui et annis, partim terrore subegerat, quando inter cetera Orientis etiam Iudaeam ingressus obtinuit; eo mortuo comites eius cum regnum illud
Abbreviated transcription (Latin):
rorib: quos merito multȩ uarieq impieta¬
tis pariter possidet. Aut uͦ gensilla. ille popłs.
illa ciuitas. illa respublica. illi isrłitȩ quibꝰ cre¬
dita sunt eloquia di. nullomͦ pseudo ꝓpħas
cũ ueris ꝓpħis parilitate licentiȩ confu̾dert̃:
s concordes int̾se atq in nullo dissentientes.
sacrarum litterarum ueraces ab eis agnosce¬
bant᷑. et tenebant᷑ auctores. Ipsi eis erant
phylosophi hoc ẽ amatores sapien tiȩ. ip¬
si sapientes. ipsi theologi. ipsi ꝓpħȩ. ipsido¬
ctores ꝓbitatis atq pietatis. Quicunq scd̾m
illos sapuit et uixit: non scd̾m homines s
Sidictum ẽ. honora patrem tuum. et matrẽ
tuam: ds̃ iussit. Si dictum ẽ. ñ mechaberis.
ñ homicidium facies. non furaberis. et cetera
huiꝰmodi: ñ hec ora humana. s oracula di¬
uina fuderunt. Quicqͥd phylosophi quidẽ
int̃ falsa que opinat sunt. uerũ uidẽ potue¬
runt et laboriosis disputationib ꝑsuadere

Expanded text:
roribus, quos merito multae variaeque impietaroribus, quos merito multae variaeque impietatis pariter possidet. 3. At vero gens illa, ille populus, illa ciuitas, illa res publica, illi Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei, nullo modo pseudoprophetas cum ueris prophetis parilitate licentiae confuderunt, sed concordes inter se adque in nullo dissentientes sacrarum litterarum ueraces ab eis agnoscebantur et tenebantur auctores. Ipsi eis erant philosophi, hoc est amatores sapientiae, ipsi sapientes, ipsi theologi, ipsi prophetae, ipsi doctores probitatis adque pietatis. Quicumque secundum illos sapuit et uixit, non secundum homines,Si dictum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, Deus iussit. Si dictum est: Non moechaberis, non homicidium facies, non furaberis, et cetera huius modi, non haec ora humana. sed oracula diuina fuderunt. Quidquid philosophi quidam inter falsa, quae opinati sunt, uerum uidere potuerunt et laboriosis disputationibus persuadere
Abbreviated transcription (Latin):
ad animum ⁊ corpꝰ addentes. alii sensib corpo¬
ns semꝑ. alii ñ semꝑ. alii nunquam putan¬
tesẽẽ credendum. Has et alias pene innumera¬
biles dissensiones phylosophoꝵ quis unqͣm
popłs. quis senatꝰ. quȩ potestas uel dignitas
publica impie ciuitatis dnudicandas. et alias
ꝓbandas ac recipiendas. allas impbandas
repudiandasq curauit᷑ ac ñ passim sine ullo
iudicio confuseq habuit ingremio suo. tot
controuersias hominum dissidentiũ ñ de a¬
gris et domib uel quacunq pecuiniaria ra¬
tione. s de his reb quib aut misere uiuit᷑.
aut beate: Ubi et si aliqua uera dicebant᷑. ead ẽ
licentia dicebant᷑ et falsa: prorsus ut ñ frustra
talis ciuitas misticum uocabulũ babylonis
acceꝑit. Babylon quippe interp̃tat᷑ confusio:¬
qđ nosiam dixisse meminimꝰ. Nec int̾ est dia¬
boli regis eiꝰ. quam contrariis int̾se rixent᷑ er¬

Expanded text:
ad animum et corpus addentes; alii sensibus corpoad animum et corpus addentes; alii sensibus corporis semper, alii non semper, alii numquam putantes esse credendum. Has et alias paene innumerabiles dissensiones philosophorum quis umquam populus, quis senatus, quae potestas uel dignitas publica inpiae ciuitatis diiudicandas et alias probandas ac recipiendas, alias inprobandas repudiandasque curauit, ac non passim sine ullo iudicio confuseque habuit in gremio suo tot controuersias hominum dissidentium, non de agris et domibus uel quacumque pecuniaria ratione, sed de his rebus, quibus aut misere uiuitur aut beate? Ubi etsi aliqua uera dicebantur, eadem licentia dicebantur et falsa, prorsus ut non frustra talis ciuitas mysticum uocabulum Babylonis accequod nos jam dixisse meminimus . Nec interest diaboli regis ejus, quam contrariis inter se rixentur er
Abbreviated transcription (Latin):
nobiles et ambo socratici intam duersis
atq int̾ se contrariis finib uitȩ sũmam
locantes. quoꝵ etiam ille fugiendam. iste
ãministrandam sapient dicebat eẽ rem pu¬
blicam. ad suam quisq sectam sectandã dis¬
cipłos cong̾gabat: Nempe palam inconspi¬
cua et notissima porticu. ingimnasiis. in or¬
tulis. in locis publicis ac pͥuatis cat̾uatim pro
sua quisq opinione certabant: alii asserentes
unum. alii innumerabiles mundos. ipsum au¬
tem unũ. alii ortum eẽ aliiuͦ initiũ ñ habere. a¬
lii int̾iturum. alii semꝑ futurum. alii m̃te
diuina. alii fortuitu et casib agi alii mortales¬
ẽ animas. alii immortales. et qͥ ĩmortales. alii re¬
uolui in bestias. alii nequa qͣm. qͥ uͦ mortales.
alii mox interire pꝰ corpꝰ. aliiuiuere etiã postea
uel paululũ uel diutiꝰ. non tam̃ semꝑ.alii in
corpore constituentes finẽ boni. alii in animo.
alii in utroq alii extrinsecꝰ posita etiam bona

Expanded text:
nobiles et ambo Socratici, in tam diuersis nobiles et ambo Socratici, in tam diuersis adque inter se contrariis finibus uitae summam locantes, quorum etiam ille fugiendam, iste administrandam sapienti dicebat esse rem publicam, ad suam quisque sectam sectandam discipulos congregabat? Nempe palam in conspicua et notissima porticu, in gymnasiis, in hortulis, in locis publicis ac priuatis cateruatim pro sua quisque opinione certabant, alii adserentes unum, alii innumerabiles mundos; ipsum autem unum alii ortum esse, alii uero initium non habere; alii interiturum, alii semper futurum; alii mente diuina, alii fortuito et casibus agi; alii inmortales esse animas, alii mortales; et qui inmortales, alii reuolui in bestias, alii nequaquam; qui uero mortales, alii mox interire post corpus, alii uiuere etiam postea uel paululum uel diutius, non tamen semper; alii in corpore constituentes finem boni, alii in animo, alii in utroque, alii extrinsecus posita etiam bona
Abbreviated transcription (Latin):
gũ ẽ. Quis autẽ sectȩ cuiꝰlibet auctor. fic ẽ inhac
demonicola quitate apꝓbatꝰ. ut ceteri imꝓba¬
rent᷑ qui diuersa et aduersa senserunt: Nonne
apud athenas et epicure clarebant. asserentes
res humanas ad deoꝵ curam non ꝑtinere. et
stoici qui contraria sentientes eas regi a rege dõ¬
atq muniri diis adiutorib et tutorib dispu¬
tabant: Unde miror cur anaxagoras reus fa¬
ctus sit. quia solem dixit eẽ lapidem ardentẽ
negans utiq dm̃. cum in eadem ciuitate gła
floruerit epicurꝰ. uixeritq securꝰ: ñ solũ solẽ
uel ullum siderum dm̃ non credens eẽ s nec
iouem nec ullum dõꝵ omino inmundo ha¬
bitare contendens. ad quẽ p̾ces hominũ sup¬
plicationesq ꝑueniant. Nonne ibi aristippꝰ.
inuoluptate corporis sũmũ bonũ ponens.i¬
bi anthisthenes uirtute animi potiꝰ hominẽ
fieri beatum asseuerans. duo phylosophi

Expanded text:
gum est. Quis autem sectae cuiuslibet auctor sic est in hac gum est. Quis autem sectae cuiuslibet auctor sic est in hac daemonicola ciuitate adprobatus, ut ceteri inprobarentur, qui diuersa et aduersa senserunt? Nonne aput Athenas et Epicurei clarebant, adserentes res humanas ad deorum curam non pertinere, et Stoici, qui contraria sentientes eas regi ti adque muniri dis adiutoribus et tutoribus disputabant? Unde miror quur Anaxagoras reus factus sit, quia solem dixit esse lapidem ardentem, negans utique deum, cum in eadem ciuitate gloria floruerit Epicurus uixeritque securus, non solum solem uel ullum siderum deum esse non credens, sed nec Iouem nec ullum deorum omnino in mundo habitare contendens, ad quem preces hominum supplicationesque perueniant. Nonne ibi Aristippus in uoluptate corporis summum bonum ponens, ibi Antisthenes uirtute animi potius hominem fieri beatum adseuerans, duo philosophi
Abbreviated transcription (Latin):
rent quamueritatẽ putarent. siue illa eẽt. siue
ñ eẽt: quid agit. aut quo uel qua ut ad beatitu¬
dinem ꝑueniat᷑ humana se porrigit infelicitas.
si diuina ñ ducit auctoritas: Deniq auctor es
nr̃i in quib ñ frustra sacrarũ litterarũ figit᷑ et
terminat᷑ canon: absit ut int̾ se aliqua ratione
dissentiant. Unde ñ ĩmerito cũ illa scrib̾ent: eis
dm̃ uł ꝑcos locutum non pauci in scolis atq gi¬
nasus litigiosis disputationib garruli. sedin
agris atq urbib cum doctis atq indoctis tor
tantiq popłi credidert Ipsisane pauci esse
debuerunt: ne multitudine uilesceret. qđ reli¬
gione carumẽẽ oporteret. Nec tamen ita pauq
ut eoꝵ non sit miranda consensio. Neq enĩ in
multitudine philosophoꝵ. qui labore etiam
litterario suoꝵ monim̃ta dogmatũ reliquert
facile quis inuenerit int̾ quoscuncta quȩ sen
sensere conueniant. Qd̾ ostende hoc oꝑe lon¬

Expanded text:
rent, quam ueritatem putarent, siue illa esset, siue rent, quam ueritatem putarent, siue illa esset, siue non esset: quid agit aut quo uel qua, ut ad beatitudinem perueniatur, humana se porrigit infelicitas, si diuina non ducit auctoritas? Denique auctores nostri, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur canon, absit ut inter se aliqua ratione dissentiant. Unde non inmerito, cum illa scriberent, eis Deum uel per eos locutum, non pauci in scholis adque gymnasiis litigiosis disputationibus garruli, sed in agris adque urbibus cum doctis adque indoctis tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multitudine uilesceret, quod religione carum esse oporteret; nec tamen ita pauci, ut eorum non sit miranda consensio. Neque enim in multitudine philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis inuenerit, inter quos cuncta quae sensere conueniant: quod ostendere hoc opere lon
Abbreviated transcription (Latin):
stit non dubitamꝰ eẽ falsissimum: quomͦlbet
sese habeant cetera inscłarib litceris. quȩ seu
uera seu falsa sint. nicħ mom̃ti afferunt. qͦ recte
beateq uiuamus. Ut autem iam cognitionẽ
omittamus hystoriȩ. ipsi phylosophi a quib
ad ista ꝓgressi sumus. qui non uident᷑ laboras¬
se instudiis suis. nͥ ut inuenirent quomͦ uiuendũ
eẽt accõmodate ad beatitudinẽ capessendam cur¬
ñ dissenserunt et amagistris discipłi. et int̃
se condiscipłi. nisi quia ut homines huma¬
nis sensib et humanis ratiocinationib ista q̃¬
sierunt: Ubi quamuis eẽ potuerit et studiũ
głandi.quo quisq alio sapientior et acutior
uideri cupit: nec sententiȩ quodãmͦ addictꝰ
alienȩ. s sui docinatis et opinionis inuentor.
tam̃ ut ĩmnullos uel etiam plurimos eoꝵ fuisse
concedam. quos a suis doctorib uel discendi
sociis ueritatis amor abruꝑit. ut ꝓ ea certa¬

Expanded text:
stit, non dubitamus esse falsissimum, quomodolibet stit, non dubitamus esse falsissimum, quomodolibet sese habeant cetera in saecularibus litteris, quae seu uera seu falsa sint, nihil momenti adferunt, quo recte beateque uiuamus. omittamus historiae, ipsi philosophi, a quibus ad ista progressi sumus, qui non uidentur laborasse in studiis suis, nisi ut inuenirent quo modo uiuendum esset adcommodate ad beatitudinem capessendam, quur dissenserunt et a magistris discipuli, et inter se condiscipuli, nisi quia ut homines humanis sensibus et humanis ratiocinationibus ista quaesierunt? Ubi quamuis esse potuerit et studium gloriandi, quo quisque alio sapientior et acutior uideri cupit nec sententiae quodam modo addictus alienae. sed sui dogmatis et opinionis inuentor, tamen ut nonnullos uel etiam plurimos eorum fuisse concedam, quos a suis doctoribus uel discendi sociis amor ueritatis abruperit, ut pro ea certa
Abbreviated transcription (Latin):
in hystoria uarro qui hoc prodidit: qđ a lite¬
rarum etiam diumarũ ueritate ñ dissonat.
Cum enĩ ab ipso pͥmohomine qui ẽ appellatꝰ
adam. ñdum sex annoꝵ milia compleant᷑: qͦ
mͦ ñ isti ridendi. potiꝰ quam refellendi st̃. qui
de spatio tempoꝵ tam diuersa et huic explora¬
te ueritati tam contraria ꝑsuadere conant᷑: Cui
enim melꝰ narranti p̃terita credimꝰ: quam qͥ eti¬
am futura p̃dixit. quȩ p̃sentia iam uidemus:
nob̾ p̃bet. ut ei potius credere debeamꝰ: qͥ diui¬
nȩ quam tenemus. ñ repugnat hystorie. &U¬
orro autem ciues impie ciuitatis diffusi usq¬
quaq ꝑtras. cum legunt doctissimos homines.
quoꝵ nulliꝰ contempnenda uideat᷑ auctoritas.
int̾ se de reb gestis. et ab ȩtatis nr̃ẽ memoria
remotissimis discrepantes: cui potius credere
debeant non inueniunt. Nos uͦ in nr̃ȩ religionis
hystoria fulti auctoritate diuina. qͥcquid ei resi¬

Expanded text:
in historia Varro, qui hoc prodidit, quod a littein historia Varro, qui hoc prodidit, quod a litterarum etiam diuinarum ueritate non dissonat. Cum enim ab ipso primo homine, qui est appellatus Adam, nondum sex annorum milia conpleantur, quo modo non isti ridendi potius quam refellendi sunt, qui de spatio temporum tam diuersa et huic exploratae ueritati tam contraria persuadere conantur? Cui enim melius narranti praeterita credimus, quam qui etiam futura praedixit, quae praesentia iam uidemus? nobis praebet, ut ei potius credere debeamus, qui diuinae, quam tenemus, non repugnat historiae. Porro autem ciues inpiae ciuitatis diffusi usquequaque per terras cum legunt doctissimos homines, quorum nullius contemnenda uideatur auctoritas, inter se de rebus gestis ab aetatis nostrae memoria remotissimis discrepantes, cui potius credere debeant, non inueniunt. Nos uero in nostrae religionis historia fulti auctoritate diuina, quidquid ei resi
Abbreviated transcription (Latin):
nomia᷑ et si qͥd aliud taliũ disciplinarũ magis
ad exercenda ingenia. quam ad illuminandas
uera sapientia mentes. solet ualere: Nam qd̃
attinet ad philosophiam quȩ se docere ꝓfite¬
t᷑ aliquid. unde fiant homines beati. circa
tempora mercurii quem trimegistrũ uoca¬
uerunt. in illis tris eiꝰ modi studia claruert̃:
longe qͥdemante sapientes uel philosophos gre¬
ciȩ. s tamen pꝰ abraham ysaac et iacob et io¬
seph: nimirum etiam pꝰ ipsũ moysen. Eo qͥppe
tempore quo moyses natꝰ ẽ. fuisse reꝑit᷑ athlas.
ille magnꝰ astrologꝰ. ꝓ methei fr̃. maternꝰ auus
mercurii maioris: cuiꝰ nepos fuit trimegistrꝰ
tione garriunt quidam: dicentes. ex quo egyp¬
tus rationem siderum comp̃hendit. ampliꝰ
quam centum annoꝵ milia numerari. Inqͥ¬
b enim libris istum numerũ collegert̃ qͥ ñ
multũ ante annoꝵ duo milia litteras magistra
yside didicerunt: Non enim paruus auctor ẽ

Expanded text:
nomia et si quid aliud talium disciplinarum magis nomia et si quid aliud talium disciplinarum magis ad exercenda ingenia quam ad inluminandas uera sapientia mentes solet ualere? Nam quod adtinet ad philosophiam, quae se docere profitetur aliquid, unde fiant homines beati, circa tempora Mercurii, quem Trismegistum uocauerunt, in illis terris eius modi studia claruerunt, longe quidem ante sapientes uel philosophos Graeciae, sed tamen post Abraham et Isaac et Iacob et Ioseph, nimirum etiam post ipsum Moysen. Eo quippe tempore, quo Moyses natus est, fuisse reperitur Atlans ille magnus astrologus, Promethei frater, maternus auus Mercurii maioris, cuius nepos fuit Trismegistus tione garriunt quidam dicentes, ex quo Aegyptus rationem siderum conprehendit, amplius quam centum annorum milia numerari. In quibus enim libris istum numerum collegerunt, qui multum ante annorum duo milia litteras magistra Iside didicerunt? Non enim paruus auctor est
Abbreviated transcription (Latin):
Deniq moyses inppło constituit qui docendis
litteris p̃essent: pͥusquam diuinȩ legis ullas lit¬
teras nossent. Hos appellat scriptura grãmatos
ductores uł introductores: eo qđ eas inducant
id ẽ introducant quodãmͦ incorda discentiũ.
uel in eas potius ipsos quos docent. Nulla gͥ gens
de antiquitate suȩ sapientiȩ suꝑ patriarchas
et ꝓpħas nr̃os quib diuina merat sapientia.
ulla se uanitate iactauerit: quando nec egyp¬
cus inuenit᷑. quȩ solet falso et manit̾ de sua¬
rum doctrinarũ antiquitate głari. qualicũq
sapientia sua patriarcharum nr̃oꝵ tempore
p̃uenisse sapientiam. Neq enim quisquã di¬
cere audebit mirabiliũ disciplinarũ eos ꝑitis¬
simos fuisse antequam litteras nossent᷑. id ẽ.
anteqũa isys couenisset. easq ibi docuisset.
Ipsa porro cor memorabilis doctrina q̃ appel¬
lata ẽ sapientia. quid erat. nisi marime astro¬

Expanded text:
Denique Moyses in populo constituit qui docendis Denique Moyses in populo constituit qui docendis litteris praeessent, priusquam diuinae legis ullas litteras nossent. Hos appellat scriptura 7pai{iatoductores uel introductores, eo quod eas inducant, id est introducant, quodam modo in corda discentium uel in eas potius ipsos quos docent. Nulla igitur gens de antiquitate suae sapientiae super patriarchas et prophetas nostros, quibus diuina inerat sapientia, ulla se uanitate iactauerit, quando nec Aegyptus inuenitur, quae solet falso et inaniter de suarum doctrinarum antiquitate gloriari, qualicumque sapientia sua patriarcharum nostrorum tempore praeuenisse sapientiam. Neque enim quisquam dicere audebit mirabilium disciplinarum eos peritissimos fuisse, antequam litteras nossent, id est, antequam Isis eo uenisset easque ibi docuisset. Ipsa porro eorum memorabilis doctrina, quae appellata est sapientia, quid erat nisi maxime astro
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse distincta. ut illa tanquam ipsis. ista uero
tanquam deo ꝑipsos loquentz iudicarent᷑ eẽ
tribuenda: acsi illa ꝑtinerent ad ub̾tatem co¬
gnitionis. hȩc ad religionis auctoritatẽ. In qua
auctoritate custodit᷑ canon preter quem iam
siqua etiam sub nomine ueroꝵ ꝓpħarum scͥpta
ꝓferunt᷑. nec ad ipsam copiam scientiȩ ualent.
qm̃utrum eoꝵ sint quoꝵ eẽ dicunt᷑ incertũ ẽ:
e obhoc eis non habetur fides. maxime his in
quib etiam contra fidẽ libroꝵ canonicoꝵ que¬
dam legunt᷑: ꝓpt̾ qd ca prorsus ñ et̃ apparet illoꝵ.¬
on itaq credendum ẽ. qđ non nulli x iiii¬
arbitrant᷑. hebream tantum lingua ꝑ illũ qͥ
uocabat᷑ heber. unde hebreoꝵ uocabulũ ẽ fuis¬
se seruatam. atq inde ꝑuenisse ad abraham he¬
breas autem litteras a lege cepisse quȩ data ẽ ꝑ
moysen: s potius ꝑ illam successionẽ patrũ me¬
moratam linguam cum suis litteris custoditã.

Expanded text:
fuisse distincta, ut illa tamquam ipsis, ista uero fuisse distincta, ut illa tamquam ipsis, ista uero tamquam Deo per ipsos loquenti iudicarentur esse tribuenda, ac sic illa pertinerent ad uber. tatem cognitionis, haec ad religionis auctoritatem, in qua auctoritate custoditur canon, praeter quem iam si qua etiam sub nomine uerorum prophetarum scripta proferuntur, nec ad ipsam copiam scientiae ualent, quoniam utrum eorum sint, quorum esse dicuntur, incertum est; et ob hoc eis non habetur fides, maxime his, in quibus etiam contra fidem librorum canonicorum quaedam leguntur, propter quod ea prorsus non esse apparet illoon itaque credendum est, quod nonnulli arbitrantur, Hebraeam tantum linguam per illum, qui uocabatur Heber, unde Hebraeorum uocabulum est, fuisse seruatam, adque inde peruenisse ad Abraham, Hebraeas autem litteras a lege coepisse, quae data est per Moysen, sed potius per illam successionem patrum memoratam linguam cum suis litteris custoditam.
Abbreviated transcription (Latin):
dunt. S ea castitas canonis non receͥpit: ñ qd̃
coꝵ hominũ qui deo placuerunt reꝓbet᷑ aucto¬
ritas: s quod ista esse non credant᷑ ipsorum.
Nec mirum debet uideri qđ suspecta habent᷑
quȩ subtantȩ antiquitatis nomine ꝓferunt᷑:
q̃nqͥdẽ in ipsa hystoria regum iuda et regũ isrł
quȩ res gestas continet. de quib eidẽ scriptu¬
rȩ canonicȩ credimꝰ commemorant᷑ plurima
quȩ ibiñ explicantꝰ: et in libris dicunt᷑ aliis
inueniri. quos ꝓpħȩ scripserunt. et alicubi eoꝵ
quoq ꝓpħarum nomina non tacent᷑: nec tam̃
inueniunt᷑ in canone quemrecipit ppłs dei.
Cuiꝰ rei fateor causa me latet. nͥ qđ existimo etiã
ipsos. quib ea quȩ in auctoritate religionis cẽ
deberent. sc̃s utiq sp̃s reuelabat. alia sicut ho¬
mines hẏstorica diligentia. alia sicut ꝓpħas in¬
spiratione diuina scrib̾e potuisse: atq hȩc ita

Expanded text:
dunt. Sed ea castitas canonis non recepit, non quod dunt. Sed ea castitas canonis non recepit, non quod eorum hominum, qui Deo placuerunt, reprobetur auctoritas, sed quod ista esse non credantur ipsorum. Nec mirum debet uideri, quod suspecta habentur, quae sub tantae antiquitatis nomine proferuntur; quando quidem in ipsa historia regum Iuda et regum Israel, quae res gestas continet, de quibus eidem scripturae canonicae credimus, commemorantur plurima, quae ibi non explicantur et in libris dicuntur aliis inueniri, quos prophetae scripserunt, et alicubi eorum quoque prophetarum nomina non tacentur; nec tamen inueniuntur in canone, quem recepit populus Dei. Cuius rei, fateor, causa me latet, nisi quod existimo etiam ipsos, quibus ea, quae in auctoritate religionis esse deberent, sanctus utique Spiritus reuelabat, alia sicut homines historica diligentia, alia sicut prophetas inspiratione diuina scribere potuisse, adque haec ita
Abbreviated transcription (Latin):
tib sic̃ in egẏptoiã fuerat añ moysen ñnulla dod¬
nante q̃ illoꝵ sapientia diceret᷑ alioqͥn ñ scͥptũ eẽt
in libris scĩs moysen eruditũ fuisse oĩsapĩaegiptioꝵ
tẽutiq. quando ibi natus. et afilia pharaonis
ad optatus atq nutritꝰ. etiam liberaliter edu
quando qͥdẽ et abraham ꝓpħa fuit. Quid aũ
sipientie potuit ec̃ inegypto. antequam᷑ isis qͣm
mortuam tanquam magnã deam colendã puta¬
mint litteras tradet: Isis porro inachi filia fuisse
pdit᷑: qui pͥmꝰ regnare cepit argiuis qñ abrahȩ ĩã
nepotesreꝑiuntur exorti. Iamuͦ si longe antiqͥora
noch septimus ab adamNonne etiam mepła
taut apudiudeos et aptid nos in auctoritate ñ
ẽnt. nimia fecit antiquitas: ꝓpt̃ quam uideban¬
tur habenda ẽẽ suspecta. ne ꝓferrent᷑ falsa ꝓue¬
ris: Nam et ꝓferunt᷑ quȩdam quȩ ipsoꝵ eẽ dican¬
tur: ab eis qui ꝑ suo sensu passim qđ uolunt cre¬

Expanded text:
tibus, sicut in Aegypto, iam fuerat ante Moysen nonnulla doctibus, sicut in Aegypto, iam fuerat ante Moysen nonnulla doctrina, quae illorum sapientia diceretur; alioquin non scriptum esset in libris sanctis, Moysen eruditum fuisse omni sapientia Aegyptiorum, tunc utique, quando ibi natus et a filia Pharaonis adoptatus adque nutritus etiam liberaliter educquando quidem et Abraham propheta fuit. Quid autem sapientiae potuit esse in Aegypto, antequam eis Isis, quam mortuam tamquam magnam deam colendam putarunt, litteras traderet? Isis porro Inachi filia fuisse proditur, qui primus regnare coepit Argiuis, quando Abrahae iam nepotes reperiuntur exorti. CAPUT XXXVIII. Quod noch septimus ab Adam, nonne in Canonicta ut apud Iudaeos, et apud nos in authoritate non essent, nimia fecit antiquitas, propter quam videbantur habenda esse suspecta, ne proferrentur falsa pro ueris. Nam et proferuntur quaedam quae ipsorum esse dicantur ab eis, qui pro suo sensu passim quod uolunt cre