comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
catissima confugerunt. aut illuc eos utui¬
uerent. &im ipsibirbari deduxerunt
Illud scio: & hoc mecum quisquis sine studio
parcium iudicat facillime agnoscit: uto¬
longumputaui : si humanum genꝰ antebella
punica xpĩinam reciperet disciplinam.
& conscqueretur rerumtanta uastatio.
quanta illis bellis aeropam africamq: con¬
triuit : Nullus talium quales nunc patim:
nisi xp̃ianȩ religioni mala illa tribuis set
Mult cautẽ minꝰ eorum uoces tolerarent
quantum adinet ad rominos: sixpĩanȩ
religionis receptionem & difamationem
uł inruptio illa galloꝵ. uł tiberini fluminis
igniumq: illa depopulatio. uł qđ cuncta ma¬
la p̃cedit bella illa ciuilia seque rentur
Mala etiam illa quȩusq ad eo incredibiliter
acciderunt: ut inter: ꝓdigia numerarent᷑:
Sixpĩanis tẽporib accidissent. quib: ei nisi
xpĩanis hominib: tãquã crimina obicereNͦ
omitto quippe illa quȩ magis fuer mira

Expanded text:
catissima confugerunt, aut illuc eos ut vicatissima confugerunt, aut illuc eos ut viverent, etiam ipsi Barbari deduxerunt. Illud scio, et hoc mecum quisquis sine studio partium iudicat; facillime agnoscit ut olongum putaui;: si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta uastatio, quanta illis bellis Europam Africamque contriuit, nullus talium, quales nunc patimur, nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum uoces tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, si Christianae religionis receptionem et diffamationem uel inruptio Gallorum uel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio uel, quod cuncta mala praecedit, bella illa ciuilia sequerentur. Mala etiam alia, quae usque adeo incredibiliter acciderunt, ut inter prodigia numerarentur, si Christianis temporibus accidissent, quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa, quae magis fuerunt mira
Abbreviated transcription (Latin):
tonium nutriretur. cicero fauebat: spe¬
rtns cum depulsa etoppressa antonudo
minatione. instauraiturum re publicȩ li¬
btatem us quea deo cecus atque in ꝓuidus
futurorum ut ipse ille iuuenis cuius digni¬
tatẽ ac potestatẽ fouebat. & cundẽ cice¬
ronem occidendum antonio. quadam qua¬
si concordiȩ pactione ꝑmitteret. & ipsã
lib tatẽ reipublicȩ. proqua multum illecla¬
mauerat.di tioni ꝓpriȩ subiuguret:
Deos suos accusent decantis malis: qui xp̃o
nr̃o ingrati sunt detantis bonis: Certe
quando illa fama fiebant: calebant arȩ
numinum saba eoturȩ. sertisq recentib
exalabant : clarebant sacerdotio. fa na
renitebant: sacrificabatur. ludebatur. fu¬
rebatur intẽplis. quando passim tantus
ciuium sanguis. ciuib Nonmodo incȩte
ris locis. uerum interipsa quoqued eorum al¬
taria fundebitur. Nonelegit templum. quo
confugeret tullius: quia frus tra degerat
mutius Hiuero qui multo indignius in sul

Expanded text:
tonium nutriretur, Cicero favebat; spetonium nutriretur, Cicero favebat; sperans eum depulsa et opminatione instauraturum rei publicae libertatem, usque adeo caecus adque inprouidus futurorum, ut ille ipse iuuenis, cuius dignitatem ac potestatem fouebat, et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae, pro qua multum ille clamauerat, dicioni propriae subiugaret. Deos suos accusent de tantis malis, qui nostro Christo ingrati sunt de tantis bonis. Certe quando illa mala fiebant, calebant arnuminum, Sabaeo thure sertisque recentibus halabant, clarebant sacerdotia, fana renidebant; sacrificabatur, ludebatur, furebatur in templis, quando passim tantus civium sanguis a civibus, non modo in ris locis, verum inter ipsa quoque deorum altaria fundebatur. Non elegit templum, quo confugeret Tullius; quia frustra elegerat Mucius. Hi vero qui multo indignius insulta
Abbreviated transcription (Latin):
appellatus ẽ ꝑuener̃: quo imperante natꝰ
est xp̃s. Nam et ipͥseaugustus. cummultif
cum multis ges sit bella ciuilia: & in eis
ctiam multi daris simi perier̃ : Interquos
et cicero dissertus illear tifex. regendȩ
reipublicȩ. pompcii quippeuictorẽ gaiũ
cesarem quiuictoriam ciuilem dementer
exertuit. suisque aduersariis uitã digni¬
tatem quedonauit : tamquam regni ad pe¬
titorem. quorrundam nobilium coniurti¬
tio senatorum. uelut prei publicę libta¬
te in ipsa curia trucidauit. Huius dein¬
depotentiam multum morib dispar. uiti¬
isq omnib inquinatus atquetorruptus
affectare uidebatur antonius: cui uehe¬
menter ꝓeadem illa uelut patriȩ li tate
cicero resistebat. Tunc emerserat mirabi¬
lis indolis adolescens: ille alius cȩsar illius
gai cȩsaris filius adoptiuus. quiut dixi
postea .ẽ. appellatus augustus Huicado¬
les centi cȩsari. ut eius potentia contraan¬

Expanded text:
appellatus est, peruenerunt, quo imperante natus appellatus est, peruenerunt, quo imperante natus est Christus. Nam et ipse Augustus cum multis cum multis gessit bella civilia: et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt, inter quos et Cicero, disertus ille artifex regendae reipublicae. Pompeii quippe victorem Caium Caesarem qui victoriam civilem elementer exercuit, suisque adversariis vitam dignitatemque donavit tanquam regni appetitorem quorumdam nobilium conjuratio senatorum velut pro reipublicae libertate in ipsa curia trucidavit. Hujus deinde potentiam, multum moribus dispar, vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus, affectare videbatur Antonius, cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. Tunc emerserat mirabilis indolis adolescens ille alius Caesar, illius Caii Caesaris filius adoptivus: qui, ut dixi, postea appellatus est Augustus. Huic adolescenti Caesari, ut ejus potentia contra An
Abbreviated transcription (Latin):
amplexib: non peꝑcer̃ : sellani uero tabula
illa post trema: ut omittamꝰ alia sinnume¬
rabiles mortes: plures iugulauit senatores
qua igitur fronte. quocorde. qua inpu¬
dentia. qua insipientia. uł potius am̃tia
illa dussuis non inputant & hȩc nr̃o inpu¬
tant xp̃o crudelia bella ciuilia: omnib
bellis hostib auctorib &iam eoꝵ fatentib
maiora quib illa respublica. nec afflicta
catenatione causarum abello mariano.
atque syllano. adbella sertorii etcatilia nȩ
quorum a sylla fuerat ille ꝑscript̾ ille nutri¬
tus indecidlepiꝰ & catuli bellum. quorum
alter gesta syllana resundere. alter de¬
fenderecupiebat. Indecidpompei. & cȩsaris
quorum pompeius sectator sillȩ fuerat
eiusque potentiam uel ȩquauerat. uł iam
etiam superauerat. cȩsar autẽ. pompen po¬
tentiam non ferebat: Sed quia non habebat
quãtam̃ illo uicto inter fectoq transcendit:
hinc adalium cȩsarem qui post augustus

Expanded text:
amplexibus non pepercerunt? Syllana porro tabula amplexibus non pepercerunt? Syllana porro tabula illa postrema, ut omittamus alias innumerabiles mortes, plures iugulauit senatores, Qua igitur fronte quo corde, qua inpudentia qua insipientia uel potius amentia illa dis suis non inputant, et haec nostio inputant Christo? Crudelia bella ciuilia, omnibus bellis hostilibus, auctoribus etiam eorum fatentibus, amariora, quibus illa res publica nec adflicta,catenatione causarum a bello Mariano adque Syllano ad bella Sertorii et Catilinae quorum a Sylla fuerat ille proscriptus, ille nutritus, inde ad Lepidi et Catuli bellum quorum alter gesta Syllana rescindere, alter defendere cupiebat, inde ad Pompei et Caesaris quorum Pompeius sectator Syllae fuerat eiusque potentiam uel aequauerat uel iam etiam superauerat; Caesar autem Pompei potentiam non ferebat, sed quia non habebat. quam tamen illo uicto interfectoque transcendit, hinc ad alium Caesarem, qui post Augustus
Abbreviated transcription (Latin):
et syllȩ alilmq in eorum partib uiroꝵ
clarissimorum. tamquã suor umluminum
in sua membra ferocitatem : galliquidem
trucidauerunt senatum : quic quid ciꝰ inur¬
bȩ tota. p̃ter arcem capitolinam quȩ sola
utcumq: defensi ẽ. repperire potuerunt :
Sedin illo colleconfttutis: aurouitã selu¬
tem que uendiderunt: Quam et si ferro
rapere non possent tamen obsidionccon¬
sumere: Cothiuero tam multis senatorib
peꝑcerunt: ut magis mirum sit. quod aliqͥos
ꝑemerunt : a tuero sylla uiuo adhuc mario
ipsum capitolium qđ agallis tutũ fuit. ad
decernendas cedes uictor insedit: Etcũ fu¬
ga marius lapsus. eet̃. ferocior cruentiorq
rediturꝰ : iste in capitolio ꝑsenatus &iam
consultum. tã multos uita rebq priuauit
Marianis autẽ partib sylla absente. quid
scm̃ cui parcerent fuit. quando mutio
ciui senatori pontifici. aram ipsam ubierant
ut aiunt fata romana miseris ambigendi

Expanded text:
et Syllae aliorumque in eorum partibus uirorum et Syllae aliorumque in eorum partibus uirorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidauerunt senatum, quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam, quae sola utcumque defensa est, reperire potuerunt; sed in illo colle constitutis auro uitam saltem uendiderunt, quam etsi ferro rapere non possent, possent tamen obsidione consumere: Gothi uero tam multis senatoribus pepercerunt. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. At uero Sylla uiuo adhuc Mario ipsum Capitolium, quod a Gallis tutum fuit, ad decernendas caedes uictor insedit, et cum fuga Marius elapsus esset ferocior cruentiorque rediturus, . iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos uita rebusque priuauit : Marianis autem partibus Sylla absente quid sanctum cui parcerent fuit, quando Mucio ciui senatori pontifici aram ipsam, ubi erant ut aiunt fata Romana, miseris ambienti
Abbreviated transcription (Latin):
antium manꝰ diripuerunt : in man: homi¬
nes hominem uiuum. quam bestiȩ solent
discerpere cadauer abiectum: alius ocu¬
lis effossis. & particulatim membris am¬
putatis. intantis cruciatib diuuiuere
uł potius diumoricoactus ẽ: Subuastatȩs
etiam tã quã uillȩ. quȩdã nobiles ciuitates
Vnauero uelut unus reus duc uuberitur:
sictota iussa . e. trucidari Hec facta sunt
in pace posibellum: nonut ac celerar&
obtinenda uictoria. sed ne contẽpneretur
obtenta pax. cum bello decrudelitate
certauit etuicit. Illud enim prostrauit
armatos: ista nudatos. Bellun erat: ut
qui feriebatur siposset feriret : Paxautẽ
non ut qui eua sertit uiueret : sedut mori¬
ens non repugnaret: Quȩrabies extera¬
rum gentium. quȩ se uitia barbarorum
huic deciuib uictoriȩ ciuium cõparari
potest : quid roma funestius. tecrius ama¬
riusq uidit: utrum olim gallorum. et pau¬
lo ante gothorum inruptionem eãm arii

Expanded text:
antium manus diripuerunt, inmanius homiantium manus diripuerunt, inmanius homines • hominem uiuum, quam bestiae solent discerpere cadauer abiectum. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu uiuere uel potius diu mori coactus est. Subhastatae sunt etiam, tamquam uillae, quaedam nobiles ciuitates; una uero, uelut unus reus duci iuberetur, sic tota iussa est trucidari. Haec facta sunt in pace post bellum, non ut acceleraretur obtinenda uictoria, sed ne contemneretur obtenta. Pax cum bello de crudelitate certauit et uicit. Illud enim prostrauit armatos, ista nudatos. Bellum erat, ut qui feriebatur, si posset, feriret; pax autem, non ut qui euaserat uiueret, sed ut moriens non repugnaret. rum gentium, quae saeuitia barbarorum huic de ciuibus uictoriae ciuium conparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque uidit, utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum inruptionem, an Marii
Abbreviated transcription (Latin):
Vrbem deinde syllauictor intrauit: qui
inuilla publica noniambello. sedipsa pace
seuiente septẽmilia editoꝵ Undeutique
inermia non pugnando. sediubendo pros¬
trauerat: in urbe autẽ tota: quẽ uellet
sylla unus quisq feriebat: Vndetot fune¬
ra numerariomnino non poterant: do¬
nec syllȩ suggeret̃ sinendos. eẽ. aliquos
uiuere. ut cent. quib possent imperare
qui uicerant: Tunciam cohibita quȩ hac
atque hac passim furibunda ferebatur
licentia iugulandi: tabula illa cũmag¬
na gratulatione ꝓposita ẽ quȩ hominũ
ex utroque ordine splendido equestri
scilicet atq senatorio. occidendoꝵ hac pro¬
scribendorum duomilia continebat: Contri¬
tabat numer: sed cmsolabatur modus
Necquia tot cadebant tantũ erat mero¬
ris quantum letitiȩ : quia ceteri ñtime¬
bant sed in quib: dameorum quimoriius si
erant. &iamipsalicet crudelis ceteroꝵ
seueritas. genera mortium ex quisita com¬
gemuit Quendam enim sine ferro lani¬

Expanded text:
Urbem deinde Sylla uictor intrauit, qui Urbem deinde Sylla uictor intrauit, qui in uilla publica non iam bello, sed ipsa pace saeuiente septem milia deditorum unde utique inermia non pugnando, sed iubendo prostrauerat. In Urbe autem tota quem uellet Syllanus quisque feriebat, unde tot funera numerari omnino non poterant, donec Syllae suggereretur sinendos esse aliquos uiuere, ut essent quibus possent imperare qui uicerant. Tunc iam cohibita quae hac adque iliac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi, tabula illa cum magna gratulatione proposita est, quae hominum ex utroque ordine splendido, equestri scilicet adque senatorio, occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. Contristabat numerus, sed consolabatur modus; nec quia tot cadebant tantum erat maeroris, quantum laetitiae quia ceteri non timebant. Sed in quibusdam eorum, qui mori iussi erant, etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. Quendam enim sine ferro lani
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius autem marii oculis continuo ferie¬
bantur : quib: salutantib dexterã por¬
rigere noluis set : Syllana uero uicto
ria sequuta huius uidelicet undex cru¬
delitatis : posttantum sanguinem ciuiũ
quo fuso fuerat conparata finto iambel¬
loinimicis uiuentib crudelius in pacegras¬
sata . ẽ Iam etiam postmari maioris
pristinas acrecentissimas cedes. ad ditȩ
fuerant aliȩ grauiores amarioiuuen e
atque carbonee arundem parcium maria¬
narum : quis illa imminente non solũ uc¬
toriam uerum etiam ipsam desperantes sa¬
lutem cuncta suis aliis cȩdibus impleuerꝰ:
N amp̃ter stragem late ꝑ diuersidiffu¬
sam: obses soetiam senatu deipsacuria tã¬
quam decarcere producebantur adgla¬
dium: Mutius scȩuola pontifex. qm̃niħ
apud rominos tẽplo ueste sanctius ha¬
bebatur: a ramipsam amplexus occisus e
Ignem quallum qui ꝑpetua cura uirginũ
semꝑ ardebat: suo pene singiune extincx̃

Expanded text:
ipsius autem Marii oculis continuo ferieipsius autem Marii oculis continuo feriebantur, quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. ria secuta, huius uidelicet uindex crudelitatis, post tantum sanguinem ciuium, quo fuso fuerat conparata, finito iam bello inimicitiis uiuentibus crudelius in pace grassata est. lam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae grauiores a Mario iuuene adque Carbone earundem partium Marianarum, qui Sylla inminente non solum uictoriam, uerum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus inpleuerunt. Nam praeter stragem late per diuersa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia, tamquam de carcere, producebantur ad gladium. Mucius Scaeuola pontifex, quoniam nihil aput Romanos templo Vestae sanctius habebatur, aram ipsam amplexus occisus est, ignemque illum, qui perpetua uirginum cura semper ardebat, suo paene sanguine extinxit.
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ puniebantur inpunita relinq̃rentur:
ait educanꝰ. Excessit medicina modum
niminumq: quȩsita . ẽ: Qua morbi duxere
manum. periere nocentes: Sed cumam soli
possent suꝑ .eẽ. nocentes. illo bello maria no
atque syllano exceptis his qui foris in a¬
ciȩ cecider : in ipsa quoq: urbe cadauerib
uici plateȩ. fora theatra. tẽpla completa sup̃.
ut difficile iudicaretur quando uictores
plus funerum ediderint: utrum prius ut
uincerent. anpostea quia uicis sent : Cum
primum uictoria mariana quando deex¬
ilio seipse reflituit. exceptis passim qua¬
quauer sum cȩdib factis. caput octaui c̃¬
sulis poneretur in rostris. cȩsar fibria
domibus trucidarentur suis. duocrassi
pater & filius in conspectumutuo mac¬
tarentur. bebius et numitorius uncotra¬
ti. sparsis uiscerib interirent: Cituł aus¬
to ueneno semanib: inimicoꝵ subtrahe¬
ret N ebula flamendiclis. precisis uenis
ioui &iam suo sanguine. litaret : In

Expanded text:
quae puniebantur inpunita relinquerentur, quae puniebantur inpunita relinquerentur, ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est, Qua morbi duxere manum. Periere nocentes; Sed cum iam soli possent superesse nocentes. Illo bello Mariano adque Syllano exceptis his, qui foris in acie ceciderunt, in ipsa quoque Urbe cadaueribus uici plateae fora, theatra templa conpleta sunt, ut difficile iudicaretur, quando uictores plus funerum ediderint, utrum prius ut uincerent, an postea quia uicissent; cum primum uictoria Mariana, quando de exilio se ipse restituit, exceptis passim quaqua uersum caedibus factis caput Octauii consulis poneretur in rostris, Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis, duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur, Baebius et Numitorius unco tracti sparsis uisceribus interirent, Catulus hausto ueneno se manibus inimicorum subtraheret, Merula flamen Dialis praecisis uenis Ioui etiam suo sanguine litaret. In
Abbreviated transcription (Latin):
ad quantum numerum. & quam acremferocẽ¬
que ꝑuenerit. quos illenumerus imperatores
populi romani superauerit quas et quomodo
ciuitates regiones que uastauerit: uix quihis¬
toriam conscripserunt. satis explica repotu¬
erunt: N equeid solum fuit seruilebellum:
sed macedoniam ꝓuintiam prius seruitia
depopulata sunt. Etdeinde siciliam: oramq
maritimnam: Quanta etiam etquã horrenda
cõmiserint primo latrocinia. dandeualida
bella picatarum quis ꝓmagnitudine rtrum
ne iamcruentus. multis aduersarum sibi par¬
cium ꝑemptis. uictus urbe profugis set : uix
paululum respirante ciuitate. ut uerbtulli¬
anis utar: superauit. poste cinna cũ mario
Tum uero larissimis uiris inter fectis : lumi¬
na ciuitatis ex tincta sunt. Vltus ẽ. huuis
uictoriȩ crudelitatem. postea silla : necdici
quidemopus ẽ quanta diminutioneciuium.
et quanta calamitate rei publicȩ: Dehacenĩ
uindicta quȩ ꝑnitiosior fuit. quã siscelera

Expanded text:
ad quantum numerum et quam acrem ferocemad quantum numerum et quam acrem ferocemque peruenerit, quos ille numerus imperatores populi Romani superauerit, quas et quo modo ciuitates regionesque uastauerit, uix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt. Neque id solum fuit seruile bellum, sed et Macedoniam prouinciam prius seruitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia, deinde ualida bella piratarum, quis pro magnitudine rerum ne iam cruentus multis aduersarum sibi partium peremtis uictus Urbe profugisset, uix paululum respirante ciuitate, ut uerbis Tullianis utar, \'superauit postea Cinna cum Mario. Tum uero clarissimis uiris interfectis lumina ciuitatis extincta sunt. Ultus est huius uictoriae crudelitatem postea Sylla, ne dici quidem opus est quanta deminutione ciuium et quanta calamitate rei publicae. De hac enim uindicta, quae perniciosior fuit, quam si scelera
Abbreviated transcription (Latin):
non exeunt. siue p̃ter miserint harũdea¬
rum cultum. eisque febrem bellonãq p̾tule¬
rint quib antiqua fana fecer̃. siuectistas
coluerint: Cum siccos discedent concordia
dis cordia seui ens.usq ad ciuilia bella ꝑdu¬
xerit. Preclarum uero seditionis obstacu¬
lum adem concordiȩ testo cędis supplicu¬
que gracchorumꝰ sed superare ꝓpositũ. luci
us saturninꝰ tribunꝰ pleb. et guus seruilius
p̃tor. & multo post marcus drusus. Corum
omniũ seditioib cȩdes primoiam tunc
grauis simȩ deinde socialia bella ex arser.
quib: ittilia uehementer afflicta. eta duasti¬
tatem mirabilẽ desercionemq ꝑducta . ẽ:
Bellum deinde seruile succes sit. & bella ciui¬
liaque prelia cõmissa sunt: Quid sanguinis
fusum : utoms fere italegentes. quib roma¬
num ma xime p̃pollebat imperium tã quã
scua barbaries dominarentur. iam ex paucis
quem ad modum bellum seruile contractũ sit

Expanded text:
non exeunt, siue praetermiserint harum deanon exeunt, siue praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint, quibus antiqua fana fecerunt, siue et istas coluerint, cum sic eos discedente Concordia Discordia saeuiens usque ad ciuilia bella perduxerit. lum aedem Concordiae, testem caedis suppliciique Gracchorum, . Saturninus tribunus plebis et G. Seruilius praetor et multo post M. Drusus, quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc grauissimae, deinde socialia bella exarserunt, quibus Italia uehementer adflicta et ad uastitatem mirabilem desertionemque perducta est. \'Bellum deinde seruile successit et bella ciuilia. Quae proelia commissa sunt, quid sanguinis fusum, ut omnes fere Italae gentes, quibus Romanum maxime praepollebat imperium, tamquam saeua barbaries domarentur! Iam ex paucissiatoribus quem ad modum bellum seruile contractum sit,
Abbreviated transcription (Latin):
aliud secutus uidet̃ : Quam qđ aduertit ro¬
me &iam febri sicut saluti tẽplũ constitu¬
tum : Comodo igitur. nontantũ concordi¬
e uerum etiam discordiȩ constitui debuit
Periculose itaq romani. tãmala dea irata
uiuere uoluer: nec troianũ excidiũ recolu¬
erunt. oniginem ab eius offensioe sũpsis¬
se: Ipsa quippe quia interdeos ñ fue¬
rat inuitata: triumdearum litem aureima¬
li suppositione cõm̃taest. Vnderixanu¬
minum : & uenus uictrix. etrapta helena
ettroia deleta. Qua ꝓpter si forte indig¬
nata. quod interdeos in urbe. nullũ tẽplũ
habere meruit: Ideoiam turbabat tantis
tumultibus ciuitatẽ. quanto atrocius po¬
tuit irritari. cum in loco illius cȩdis hoc ẽ.
in loco suioperis. aduersariȩ suȩ constitu¬
tam adem uideret. Haec uana ridentibus
nob̵. illidocti sapientesq: stomachantur :
et tam̃ numinum bonorum maloꝵq cultores.
dehacquestioe concordiȩ discordiȩque

Expanded text:
aliud secutus uidetur quam quod aduertit Roaliud secutus uidetur quam quod aduertit Romae etiam Febri, sicut Saluti, templum constitutum. Eo modo igitur non solum Concordiae, uerum etiam Discordiae constitui debuit. Periculose itaque Romani tam mala dea irata uiuere uoluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione sumsisse. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat inuitata, trium dearum litem aurei mali subpositione commenta est; unde rixa numinum et Venus uictrix, et rapta Helena et Troia deleta. Quapropter, si forte indignata, quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit, ideo iam turbabat tantis tumultibus ciuitatem, quanto atrocius potuit inritari, cum in loco illius caedis, hoc est in loco sui operis, aduersariae suae constitutam aedem uideret! Haec uana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur, et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque
Abbreviated transcription (Latin):
tio: ꝑcussor gracchi ĩpsius caput quantũ
grauauerat. tanto auri pondere consuli
uendidit. Hȩc enimpactio cȩdem p̃cesserat :
inqua &iam occisus . ẽ. cumliberis marchus
cosulto eo ipsoloco. ubi funereus tumultꝰ
ille cõmiss÷ ubitot ciues ordines. cuiusq
cecider̃ aedes. concordia facta ÷ ut graccho¬
rum penetestis continuantiũ oculos ferir&
memoriamq conpun geret S ed hoc quida¬
liud fuit quaminrisio deoꝵ. illideȩ tẽplũ
construere: quȩ si. cet᷑. inciuitate nontantis
dis sensionib: dilacerata corrueret. nisi for¬
te sceleris huius rea concordia. quia desc¬
ruerat animos ciuium. meruit in illa ȩde
tam quã in carcere includi : Curenim si reb
gestis congruere uoluer̃. non ibi potius
aedem discordiȩ ftbricar̃: anulla ratione
redditur: cur concordia dea sit. & discor¬
diadea non sit. ut scđm labeonis distincti¬
onem bona sit ista. illa uero mala: nec ipse

Expanded text:
tio. Percussor Gracchi ipsius caput, quantum tio. Percussor Gracchi ipsius caput, quantum graue erat, tanto auri pondere consuli uendidit; haec enim pactio caedem praecesserat. In qua etiam occisus est cum liberis hi. consulto eo ipso loco, ubi funereus tumultus ille commissus est, ubi tot ciues ordinis cuiusque ceciderunt, aedes Concordiae facta est, ut Gracchorum poenae testis contionantium oculos feriret memoriamque conpungeret. Sed hoc quid aliud fuit quam inrisio deorum, illi deae templum construere, quae si esset in ciuitate, non tantis dissensionibus dilacerata conrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia, quia deseruerat animos ciuium, meruit in illa aede tamquam in carcere includi. Quur enim, si rebus gestis congruere uoluerunt, non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur, quur Concordia dea sit, et Discordia dea non sit, ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista, illa uero mala? Nec ipse
Abbreviated transcription (Latin):
tiones gracchoꝵ. agrariis legib excitate:
Volebant enim agros populo diuidere.
quos nobilitas ꝑperam possidebat: sediã
uetustam iniquitatẽ audere. conuellere
periculo sissimumꝰ: Immouero. ut res ipsa
docuit ꝑniciosis simum fuit: Quȩ funera
facta sunt cum prior gracchus occisus ẽ:
quȩ ctiam cumalius frat̃ eiꝰ non longo int̃¬
posito tẽpore: nequeenim legib & ordi¬
ne potestatũ : sed turb armoꝵq: conflicti¬
bus nobiles ignobilesq: nec abantur. Post
grac chi alterius interfectionẽ: lucius
opimius consul. quiaduersus cũ intraur¬
bem arma cõmouerat. eoquecum socusop¬
p̃sso & extincto ingentem ciuiũ stragẽ
fecerat. cum questionem haberet. &iam¬
iudiciaria inqui sitione. ceteros ꝑse¬
quens tria milia hominum occidis se ꝑhi¬
betur: Ex quo intelligi potest: quantã
multitudinem mortium habere potuerit
Turbiđ conflictus armorũ: quando tantã
habuit iudicioꝵ. uelut ex animata cogni¬

Expanded text:
tiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. tiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. Volebant enim agros populo diuidere, quos nobilitas perperam possidebat. Sed iam uetustam iniquitatem audere conuellere periculosissimum, immo uero, ut res ipsa docuit, perniciosissimum fuit. Quae funera facta sunt, cum prior Gracchus occisus est! quae etiam, cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum, sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Post Gracchi alterius interfectionem L. Opimius consul, qui aduersus eum intra Urbem arma commouerat eoque cum sociis obpresso et extincto ingentem ciuium stragem fecerat, cum quaestionem haberet iamiudiciaria inquisitione ceteros persequens, tria milia hominum occidisse perhibetur. Ex quo intellegi potest, quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum, quando tantam habuit iudiciorum uelut examinata cogni
Abbreviated transcription (Latin):
sed etiam ipse bella urbana ubitantꝰ sanguis
effusus .ẽ ubi partium studia non concionũ
dis sensionib uariisq uocib in alterutrum.
sed plane iamferro armisq seuiebant bella
socialia. bella serui lia. bella ciuilia:. quan¬
tum romanum cruorem fuderunt : quantũ
ittiliȩ uastationem. desertionẽque fecer̃ :
Nam queantequam se aduersum romã so¬
ciale latium cõmoueret: cuncta animalia
humanis usib: subdita. canes. equi a sini.bo¬
ues & quȩq: alia pecora sub hominũ domino
fuerunt subito efferata. etdomes ticȩ lenita¬
tis oblita. relictis tectis libertiua gabantur.
ctomnom non solum alioꝵ. uerũ etiã domino¬
rum auersabantur accessum. non sincexitio.
uł periculo audientis. siquis de ꝓximourge¬
rit Quanti mali signũ fuit. si hoc signũ
fuit: qđ tcintũ malum fuit. sietiã signum
non fuit : hoc sinr̃is tẽp̃orib accidis set : ra¬
bidiores istos. quã sua illi animalia patere

Expanded text:
sed etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis sed etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis effusus est, ubi partium studia non contionum dissensionibus uariisque uocibus in alterutrum, sed plane iam ferro armisque saeuiebant; bella socialia, bella seruilia, bella ciuilia quantum Romanum cruorem fuderunt, quantam Italiae uastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se aduersus Romam sociale Latium commoueret, cuncta animalia humanis usibus subdita, canes equi, asini boues, et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt, subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera uagabantur et omnem non solum aliorum, uerum etiam dominorum auersabantur accessum, non sine exitio uel periculo audentis, si quis de proximo urgeret. Quanti mali signum fuit, si hoc signum fuit, quod tantum malum fuit, si etiam signum non fuit! Hoc si nostris temporibus accidisset, rabidiores istos quam sua illi animalia paterem
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt: Quam dura necessittis hopitum:
non solum uidendi nefarias illa sçedas domi
suȩ. uerum etiam ꝑpetrandi ab illablanda co¬
mitatȩ humanitatis repentemutatis uultib
adhostile negotium in pace ꝑagendum: mu¬
tuis repente dicam omnino uulnerib cũꝑcuss
incorpore. & ꝑ cussor in animo ferirctur:
Num et istiom̃s auguria contẽpserant: num
deos etdomesticos. & publicos. cũ desedib suis
adillam in remeibilem peregrinationẽ ꝓfec¬
tisunt. quos consulent non habebant.: hoc si
ita .ẽ non habent Cur isti in hac causa de
nr̃is temporib: conquȩraentur: olim romani
hec uana contẽpnunt. Siautẽ consułerunt:
respondetur : quidista profuerunt. qnđo
ꝑhumanas dumta xit leges nemine ꝓhiben¬
te licuerunt. Sediam illa mala breuiter qͥ an
tum possum cõmemoremꝰ : quȩ quanto interi¬
ora tanto miseriora extiterunt discordiȩ
ciuiles. uł potiu s inciuiles. neiam seditiones

Expanded text:
fuerunt? Quam dura necessitas hospitum, fuerunt? Quam dura necessitas hospitum, non solum videndi nefarias illas caedes domi suae, verum etiam perpetrandi; ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum, mutuis dicam omnino vulneribus, cum percussus in corpore, et percussor in animo feriretur? Num et isti omnes auguria contempserant? num deos et domesticos et publicos, cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt, quos consulerent, non habebant? Hoc si ita est, non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. Olim Romani haec vana contemnunt. Si autem consuluerunt, respondeatur quid ista profuerunt, quando per humanas duntaxat leges, nemine prohibente, licueruntum possumus, commemoremus, quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt: discordiae ciuiles uel potius inciuiles, nec iam seditiones,
Abbreviated transcription (Latin):
toiex aliis: atquealus etiã. atque etiã belli¬
cas clades etnumantinum foed horrendi
ignominia maculosũ: uolauerant enim
pulli decauca. & mancino consuli utaiunt
auguriũ malum fecerant. qua si ꝑtot an¬
nos quib ille exigua ciuitas romanum
circũ sessa exercitũ afflixerat. ipsique¬
romanȩ reipublicȩ terrori . eẽ. iã coepe¬
rat. alii contra ecc̃ malo augurio ꝓcesser
Sedhȩc in quã omitto: quã uisillud nequa¬
quam tacuerim qđ mitri dates rex asiȩ
ubique iasia peregrinantes ciues romanos
atque innumerabili copia: suis negotiis inten¬
tos. uno dieo ccidiiussit Et factũ. ẽ quã illa
miserabiles rerum facies ercit: subito quẽq
ubicũq fuis set inuent̾ in agro. inuia. in oppi¬
do. indomo inuico. inforo inteplo. in lecto.
in conuiuio: in opinate. atq impie fuis se
trucidatum: Quis gemitꝰ morientiũq lacri¬
mespectantiũ: forta sse &iam ferientiũ

Expanded text:
to ex aliis adque aliis causis etiam adque etiam bellito ex aliis adque aliis causis etiam adque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum; uolauerant enim pulli de cauea et Mancino consuli, ut aiunt, augurium malum fecerant; quasi per tot annos, quibus illa exigua ciuitas Romanum circuRomanae reipublicae terrori esse jam coeperat, alii contra eam malo augurio processerSed haec, inquam, omitto, quamuis illud nequaquam tacuerim, quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes ciues Romanos adque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit; et factum est. Quam illa miserabilis rerum facies erat, subito quemque, ubicumque fuisset inuentus, in agro in uia in oppido, in domo in uico in foro, in tein convivio, inopinate atque impie fuisse trucidatum? Quis gemitus morientium, quae lacrymae spectantium, fortasse etiam ferientium
Abbreviated transcription (Latin):
tolerabilior infelicitis fuit: bellis tantũ¬
modo foris comterebatur exercitus: seduic¬
torus consolabatur: Domiaut̃ nullȩ sicut
alias discordie sȩuebant : sedultimobel¬
lo punico uno impetu alterius scipionis
qui obhoc eti inipse a fricani cognom̃
inuenit. emula imperii romani abstirpe
delata .ẽ. Ac deinde tantis malorũ ag¬
geribus oppressa romana respublica:
ut prosperitate ac securitate rerum und
nimium corruptis morib mala conges¬
ta sunt. plus nocuis se monstretur: tãcito
euersa quã prius nocuerat. tamdiu adũ¬
sa carthago hoc toto tepore usq ad cȩsi¬
rem augustu. quiuedet̾ non adhuc uł ipso¬
rum opinione gloriosam. sed contentiosã
etexitiosam. et plane iam eneruem aclan¬
guidam libtatẽ omnimodo extorsissero¬
manis & ad regale arbitrium cunctare¬
uocas se: Et qua simorbida uetustate con¬
lapsam ueluti instaurasse acrenouasse
rem publicamꝰ Toto ergo istotẽpore omit¬

Expanded text:
tolerabilior infelicitas fuit. Bellis tantumtolerabilior infelicitas fuit. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus, sed uictoriis consolabatur; domi autem nullae, sicut alias, discordiae saeuiebant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis, qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen inuenit, aemula imperii Romani ab stirpe deleta est, ac deinde tantis malorum aggeribus obpressa Romana res publica, ut prosperitate ac securitate rerum, unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt, plus nocuisse monstretur tam cito euersa, quam prius nocuerat tam diu aduersa Carthago. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum, qui uidetur non adhuc uel ipsorum opinione gloriosam, sed contentiosam et exitiosam et plane iam eneruem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta reuocasse et quasi morbida uetustate conlapsam ueluti instaurasse ac renouasse rem publicam; toto ergo isto tempore omit
Abbreviated transcription (Latin):
homines patiuntur : non dehis quȩ libenter
faciunt dicere infitui: Vndeillud magis
quod descipione cõmemoraui. quod cedens
inimicis extra patriam quam liberauit
mortuus ẽ. ad p̃ sentem ꝑtinet disputationẽ :
quod ei ro mana numina a quorum tẽplis
auertit annibalem. non reddider̃ uicẽ. quȩ
propter istam tantũ modo coluntur felici¬
tatem. Sed quia salustius. eo tempore ibi
dixit mores obtimos fuisse: ꝓpterca hoc
desiana luxdria cõmemorandum putaui.
ut intellegatur etiam illud a salustio in cõpa¬
ratione aliorũ tẽp̃orum dictũ. quib tẽporib
peiores utiq ingrauis simis discordus mores
fuer᷑ Namtunc id .ẽ int̃ scđm & postremũ
bellum cartha ginense:. lata .ẽ. &iã illa lox
uoconia : nequis heredem ifeminã faceret.
nec unicam filiam: Qeualege: quiꝰ iniquis
dici autto gitari possit : ignoro: Verut̃ tim
toto illo inter uallo duoꝵ belloꝵ punicoꝵ

Expanded text:
homines patiuntur, lion de his, quae libenter homines patiuntur, lion de his, quae libenter faciunt, dicere institui. Unde illud magis, quod de Scipione commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam, quam liberauit, mortuus est, ad praesentem pertinet disputationem, quod ei Romana numina, a quorum templis auertit Hannibalem, non reddiderunt uicem, quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse, propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putaui, ut intellegatur etiam illud a Sallustio in conparationem aliorum temporum dictum, quibus temporibus peiores utique in grauissimis discordiis mores fuerunt. Nam tunc, id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, lata est etiam lex illa Voconia, ne quis heredem feminam faceret, nec unicam filiam. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit, ignoro. Verum tamen toto illo interuallo duorum bellorum Punicorum
Abbreviated transcription (Latin):
rum obtimorum maxirnȩ concordiȩ scipio
ille romę. itcilięque liberator. eius deque
belli punicisctundi. tam horrendi. tãexitio¬
si. tampericulosi. preclarus mirabilis que
confector: uictor annibalis. domitor que
carthaginis. cuius ab adolescentia uitade¬
scribitur dus dedita. tẽplisq nutrita. ini¬
micorum accusationib cessit: carens que
patria quam sua uir tute saluam etlibert᷑
reddidit. in oppido linternensi egit reli¬
quamꝰ Compleuitq uitam post in signẽ suũ
trium phum. nullo illius urbis capt̾ deside¬
rio : ita utiussis se ꝑ hibeatur. Nesaltm
mortuo in in grata patria funus fierec:
deinde tunc primum ꝑ gneum mallium ꝓcon¬
sulem degtello grecis trium phantem: asiati¬
ca luxbria romam omnihoste peior in rep¬
sit: Tuncenim primũ lecti aerati & p̃tiosa
stragula uisa ꝑhibentur : tunc inductȩ in
conuiuia psalt riȩ & alia licentiosa noqͥtia
Sed nuncdehis malis quȩ intolerabiliter

Expanded text:
rum optimorum maximaeque concordiae Scipio rum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi, tam exitiosi, tam periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor Hannibalis domitor que Carthaginis, cuius ab adulescentia uita describitur dis dedita templisque nutrita, inimicorum accusationibus cessit carensque patria, quam sua uirtute saluam et liberam reddidit, in oppido Linternensi egit reliquam conpleuitque uitam, post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio, ita ut iussisse perhibeatur, ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret. Deinde tunc primum per Gn. Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae in conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Sed nunc de his malis, quae intolerabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
a noluit ista transire conseruata. Ergo pro¬
uocat deorum iram fides. an pos sunt ecdus
propitiis perireꝰ Non solum quiq: homines.
uerum etiam in tegre ciuitates. utrũ uolunt
eligant. Sienim fidei seruatȩ. irascuntur
illidii: quęrant ꝑfidos aquibus colantur.
Sicut etiam illis ꝓpitus. multis grauib que
cruciatibus afflicti. interire homines ciui¬
tates que pos sunt: nullo fruc tu felicitatis
huius coluntur. Desinant igitur suscense¬
re : quisacris deorum suorum ꝑditis. scinfe¬
lices eẽ. factos putant. Possent enimillis
non solum manentib. uerum etiam fauenti¬
bus non sicut modo demiseria murmurare:
sed sicut tunc regulus & saguntini ex cruci¬
ati. horribiliter etiam penitus interire
Porro inter scđm ec postremumꝰllũ cartha¬
ginense. quando salustius obtimis morib
et maxima concordia dixit egis seroma¬
nos : multa enim p̃terco: suscepti operis mo¬
dum cogittins: Codem ipso ergo tempore mo¬

Expanded text:
et noluit ista transire. Conseruata ergo proet noluit ista transire. Conseruata ergo prouocat deorum iram fides? an possunt et dis propitiis perire non solum quique homines, uerum etiam integrae ciuitates? Utrum uolunt. eligant. Si enim fidei seruatae irascuntur illi di, quaerant perfidos, a quibus colantur; si autem etiam illis propitiis multis grauibusque cruciatibus adflicti interire homines ciuitatesque possunt, nullo fructu felicitatis huius coluntur. Desinant igitur suscensere, qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non solum manentibus, uerum etiam fauentibus non sicut modo de miseria murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interirePorro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans, eodem ipso ergo tempore mo
Abbreviated transcription (Latin):
uero quamstulte creditur. Dus illis defenso¬
ribus romam uictore annibale non perisse.
quisaguntine urbi non potuer. neeius pe¬
riret amicitia subuenire: sisa guntinor ũ
xp̃ianus populus. eẽt. & huius modi aliquid
profide euangelica pateretur. quã quã seip¬
se nec ferro nec ignib corrupis set. Sed tam̃
si ꝓfide cuangelica excidium pateretur:
ea spe paterctur. quia in xp̃m crediderit
non mercede breuis simi temporis sed ȩter¬
nittitis intermino. Proistis autẽ dus qui
propterea coli ꝓhibentur : ꝓpterea colen¬
di requiruntur. ut harũ labentiũ atque
transcuntium rerum felicitas tuta sit: Quid
nobis defensores. et excusatores coꝵ desagun¬
tinis ꝑ euntib respondebunt. nisi qđ deillo
regulo extincto : hocquippe inter .e. qđ
ille unus homaheç tota ciuitas. utrius tam̃ in¬
teritus causa. conseruatio fidei fuit. Prop¬
ter hanc eni adhostes et redire illeuoluit.

Expanded text:
uero quam stulte creditur, dis illis defensouero quam stulte creditur, dis illis defensoribus Romam uictore Hannibale non perisse, qui Saguntinae urbi non potuerunt, ne pro eius periret amicitia, subuenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide euangelica pateretur, quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset, sed tamen si pro fide euangelica excidium pateretur: ea spe pateretur, qua in Christum crediderat, non mercede breuissimi temporis, sed aeternitatis interminae. Pro istis autem dis, qui propterea coli perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium adque transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt, nisi quod de illo Regulo extincto? Hoc quippe interest, quod ille unus homo, haec tota ciuitas; utriusque tamen interitus causa conseruatio fidei fuit. Propter hanc enim ad hostes et redire ille uoluit,
Abbreviated transcription (Latin):
tes: & fallacium diuinationũ caligine
decipientes. Hicaliquid agerent ciuitati
populi romani amicissimȩ subuenirent:¬
et fide conuersatione ꝑ cuntẽ: perire ñsi¬
nerent. Ipsiutique medu p̃ fuerunt: cũro¬
manȩrei publicȩ. inter iecto foedere copula¬
ti .ẽ. Cus todiens itaque fideliter. qđ ipsis
presidib: placito iunxerat. iuratione constrin¬
xerat : aꝑfido obsessa. opp̃ssa consupta ẽ.
Supsidi i tẽpestate atque fulminib anniba¬
lem postet romanis proximum moenibus
terruerunt longeq miser̃ : tunc primũ tade
aliquid facerent: Audeo quippedicere: ho¬
nestius illos proamicis romanoꝵ. Ideo peri¬
clitantib neromanis frangerent fidem.
et nullam opem tunchabentib quã ꝓipsis ro¬
manis qui prose pugnabant. adque adũsus
annibalem opulentierant potuis se tẽpesta¬
te seuire. Siergo tutores cent̃ romanȩ fe¬
liciatis et gloriȩ: tum graueabea crimen
saguntine calamitatis auerterent. Nunc

Expanded text:
tes et fallacium diuinationum caligine tes et fallacium diuinationum caligine decipientes; hic aliquid agerent, ciuitati populi Romani amicissimae subuenirent, fidei conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Custodiens itaque fideliter, quod ipsis praesidibus placito iunxerat, fide uinxerat, iuratione constrinxerat, a perfido obsessa obpressa consumta est. Si ipsi di tempestate adque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc primum tale aliquid facerent. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus, ne Romanis frangerent fidem, et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis, qui pro se pugnabant adque aduersus Hannibalem opulenti erant, potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae calamitatis auerterent; nunc
Abbreviated transcription (Latin):
manorum : causas quesiuit quibus eos
inritaret adbellum. Saguntum ergo¬
ferociter obsidebat: Quodubi romȩ au¬
ditum .ẽ. missi legati ad annibalem.
ut ab eius obsidione discederet: Contẽp¬
t carthaginem ꝑgunt: quȩrimoniãq
deponunt federis rupti. infectoq ne¬
gotioromam redeunt Dũ morea gunt᷑:
misera illa ciuitas opulentis sima suȩrei
publicȩ romaneq: carissima. oc tauo uł
nono a poenis mensaȩ delata ẽ: Cuius inte¬
ritum legere: quanto magis scribere hor¬
roris .ẽ. breuiter tam̃ eum commemorabo
Adrem quippe quetigitur multũ ꝑtinet:
primo fame contabuit: Nam etiã suonũ
cada ueribus. a nonnullis post ꝑhibetur:
Deinde fessa rerum: nesalton captiua inma¬
nus annibodis ꝑueniret. ingentẽ rogum
publicȩ struxit. in quem ardentem. ferro
etiam trucidatos. om̃s se suosq miserunt:
Hicaliquid agerent du helluones atque
nebulones. sacrificiorum adhipib inhian¬

Expanded text:
manorum causas quaesiuit, quibus eos manorum causas quaesiuit, quibus eos inritaret ad bellum. Saguntum ferociter ergo obsidebat. Quod ubi Romae auditum est, missi legati ad Hannibalem, ut ab eius obsidione discederet. Contemti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Dum hae morae aguntur, misera illa ciuitas opulentissima, suae rei publicae Romanaeque carissima, octauo uel nono a Poenis mense deleta est. Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum cadaueribus a nonnullis pasta perhibetur. Deinde omnium fessa rerum, ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret, ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhian
Abbreviated transcription (Latin):
templis : itonquam romanidiis suis dicerent
Ponitequȩtam diu inaniter habuistis: nefor¬
tetiliquid utile inde facere possint. nr̃a man¬
cipia. undenr̃a numina nihil facere potuistis:
Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defe¬
cis set xrarium: inusus publicos opes uenere
priuatȩ. ad eo uno quoque id quodhabuit con¬
ferente. ut p̃ter singulos anulos aureos. sin¬
gulasque bullas miserabilia dignitittis
insignia. niħ sibi auri senatus ipse quanto¬
magis ceteriordines tribusq relinquerent
Quis ferret istos sinris tẽporib adhancino¬
pum cogerent᷑. Cum eos modo uixferamus.
quando suꝑ flua uoluntate plura donant᷑
histrionibus. quam tunc legionib: ꝓextrema
punici secundi malis nihil miserabilius ac
miserabili querela dignius. quã exitiũ
saguntinorum fuit: H ac quippe hispaniȩ
ciuitas amicissima populi romani: dũ
cidem populo fidem seruat euersci . ẽ:
Hinc enim annibal fracto foedere ro¬

Expanded text:
templis, tanquam Romani diis suis dicerent, templis, tanquam Romani diis suis dicerent, Ponite quae tam diu inaniter habuistis, ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia, unde vos, nostra numina, nihil facere potuistis. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium, in usus publicos opes venere privatae, adeo unoquoque id quod habuit conferente, ut praeter singulos annulos aureos singulasque bullas, miserabilia dignitatis insignia, nimagis ceteri ordines tribusque relinquerent. Quis ferret istos, si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. cum eos modo uix feramus, quando pro superflua uoluptate plura donantur histrionibus, quam tunc legionibus pro extrema Punici secundi malis, nihil miserabilius ac miserabili querela dignius, quam exitium Saguntinorum fuit. Haec quippe Hispaniae ciuitas amicissima populi Romani, dum eidem populo fidem seruat, euersa est. Hinc enim Hannibal fracto foedere Ro