comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sub t̃ra in aqua. ñ ad orabis ea neq seruiesillis.
nisi adid qđ dictũ est. Nonerunt tibi du
Alii p̃t̃ me. Sed rursus quaerit᷑ quo differat
ñ furtũ facies ab eo qđ paulo post de ñ concu¬
piscendis ꝓacimi reb p̃cipit᷑. Non quidẽ om̃is
quirẽ ꝑxximi c̃cupiscit furatꝰ sed omĩs qui fu-¬
rat᷑. rẽ ꝓaimi c̃cupiscit. Poterat in illa genera¬
litate ubi de ñ c̃cupiscenda re ꝓximi p̃cipit᷑.
etiã illud qđ ad furtũ ꝑtinet c̃tineri. Similit̃
etiã quaerit᷑ quo differat qđ dictũ ẽ. ñ mȩcha¬
beris : ab eo qđ paulo post dr̃ ñ concupisces
uxorẽ ꝓxximi tui. In eo quippe qđ dictũ est
ñ mȩchaberis. poterat illud intelligi. nisi forte
in illis duob peccatis mȩchandi & furandi.
ipsa opera notata s̃. In his uero extremis. ipsa
c̃cupiscentia. Quae tantũ differunt: ut aliquan¬
do mȩchetꝰ qui ñ c̃cupiscit uxorẽ ꝓximi. aliqͣ

Expanded text:
in aqua sub terra, non adorabis eis neque seruies illis. in aqua sub terra, non adorabis eis neque seruies illis. nisi ad id quod dictum est: non erunt tibi dii alii praeter me? Sed rursus quaeritur quo differat: non furtum facies ab eo quod paulo post de non concupiscendis proximi rebus praecipitur. non quidem omnis qui rem proximi sui concupiscit furatur; sed si omnis qui furatur rem proximi concupiscit. poterat in illa generalitate, ubi de non concupiscenda re proximi praecipitur, etiam illud quod ad furtum pertinet contineri. similiter etiam quaeritur, quo differat quod dictum est: non moechaberis, ab eo quod paulo post dicitur: non concupisces uxorem proximi tui. in eo quippe, quod dictum est: non moechaberis, poterat et illud intellegi. nisi forte in illis duobus peccatis moechandi et furandi ipsa opera notata sunt, in his uero extremis ipsa concupiscentia: quae tantum differunt, ut aliquando moechetur qui non concupiscit uxorem proximi, aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
alienȩ. tantũ in petcando differunt. ut illi
qđ dictũ ẽ. ñ concupisces domũ ꝓximi tui.
ad iuncta sint & alia. dicente scriptura.
autẽ uidet᷑ concupiscentiã uxoris alienae.
Ac̃cupiscentia cu iꝰlibet reialienae: quando
utrũq sic cȩpit. Nonc̃cupisces uxorẽ ꝓximi
tui. ñ c̃cupisces domũ ꝓximitui. & huic
cepit cetera ad iungere. Non autẽ cũ
dicisset ñ concupisces uxorẽ ꝓximi tui.
huic conexuit alia dicens. neq domũ eius.
neq agrũ eiꝰ. neq seruũ eius. & cetera. sed
om̃ino apparent haec eẽ c̃iuncta quȩ uno
p̃cepto uident᷑ c̃tineri. & discreta ab illo ubi
uxor nominata ẽ. Illud autẽ ubi dictũ ẽ. non
erunt tibidii alii p̃t̃me: apparet huius rei
diligentiorẽ executionẽ eẽ. in his quae subiunc¬
ta sunt: quo nã ꝑ tnet. Nonfacies tibi idolũ.
neq ullũ si mulachrũ quaecũq incaelo sunt
sursũ. & quaetũq in t̃radeorsũ & quaecũq.

Expanded text:
alienae tantum in peccando differunt, ut illi alienae tantum in peccando differunt, ut illi quod dictum est: non concupisces domum proximi tui, adiuncta sint et alia dicente scriptura: autem uidetur concupiscentiam uxoris alienae a concupiscentia cuiuslibet rei alienae, quando utrumque sic coepit: non concupisces uxorem proximi tui; non concupisces domum proximi tui, et huic coepit cetera adiungere. non autem, cum dixisset: non concupisces uxorem proximi tui, huic conexuit alia dicens: "neque domum eius neque agrum eius neque seruum eius" et cetera; sed omnino adparent haec esse coniuncta quae uno praecepto uidentur contineri et discreta ab illo. ubi uxor nominata est. illud autem, ubi dictum est: non erunt tibi di alii praeter me, adparet huius rei diligentiorem exsecutionem esse in his quae subiuncta sunt. quo enim pertinet: non facies tibi idolum neque ullum simulacrum, quaecumque in caelo sunt sursum et quaecumque in terra deorsum et quaecumque
Abbreviated transcription (Latin):
ixit autẽ dñs ad moysen. Non exau¬
diet uos pharao. ut multi plicẽ signa
mea & portenta mea in t̾ra aegiptĩ. lam quã
opus fuerit eius in obedientia ut signa illa
multiplicent᷑ quae utilit̃ siebant ad t̾rendũ
popłm dĩ. atq ipsa discretione ad pietatẽ in¬
formandũ. Sed hoc dĩ fuit. malicia cordis
illius bene utentis. ñ pharaonis. dĩ pacientia
male abutentis.

Expanded text:
ixi tautem dominus ad Moysen: non exaudiet uos Pharao, ut multiplicem signa mea et portenta mea in terra Aegypti. tamquam opus fuerit eius inoboedientia, ut signa illa multiplicarentur, quae utiliter fiebant ad terrendum populum dei atque ipsa discretione ad pietatem informandum. sed hoc dei fuit malitia cordis illius bene utentis, non Pharaonis dei patientia male abutentis.
Abbreviated transcription (Latin):
iustus ordinat. Auid ergo ab horret auero si
credamus hominẽ ita in paradiso constitutũ.
ut operaret᷑ agriculturã ñ labore seruili sed
honesta animi uoluptate. Quid enĩ hoc
opere in nocentius. uo cantib. & quid ple¬
nius magna consideratione prudentibus.¬

Expanded text:
iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus
Abbreviated transcription (Latin):
geminã ꝓuidentiae uigere potentiã. Primo
erga corpus naturali scilicet eo motu quo fit.
quo crescit. quo senescit. Uoluntariã uero.
quo illi ad uictũ. tegum̃tũ. curationẽq
consulit᷑. Similit̃ erga animã naturali t̃
agitꝰ. ut uiuat ut sentiat. Uoluntariae
uero ut discat. ut consentiat. Sicut autẽ
in arbore id agit agricultura forinsecus
ut illud ꝑficiat qđ gerit᷑ intrinsecus. sic
in homine scđm corpusei qđ intrinsecus
agit natura. seruit ex trinsecus medicina
Itẽq scđm animã ut natura beatifice tur
in trinsecus. doctrina ministrat᷑ ex trinsecus
Q đ autẽ ad arborẽ colendi neglegentia. hoc
ad corpus medendi incuria. hoc ad animã
discendi segnitia. Et qđ ad arborẽ humor
in utilis. hoc ad corpus uictus exiciabilis.
hoc ad animã ꝑsuasio iniquitatis. Ds̃ ĩtaq
suꝑ omnia qui condidit omĩa. & regit omĩa.
om̃s naturas bonus creat. om̃s uoluntates

Expanded text:
geminam prouidentiae uigere potentiam : primo geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates
Abbreviated transcription (Latin):
Ninciã in ipsũ mundũ uelut in quandã
magnã arborẽ rerũ oculus cogitationis
attollit᷑. atq. in ipso quoq gemina oꝑatio
ꝓuidentiaere perit᷑. partĩ naturalis.
partĩ uoluntaria. Naturalis quidẽ. ꝑ
occultã dĩ am ministrationẽ. qua etiã
lignis & herbis dat increm̃tũ. Uoluntaria
uero ꝑ angłorũ opera & hominũ. scđm illã
primã caelestia superius ordinari. inferiusq
t̃restria. Luminaria sideraq fulgere. diei
noctisq uices agitari. aquis t̃rã
fundatã int̃luiatq. circũ lui atrem
altius suꝑfundi. Arbusta & animalia con¬
cipi & nasci. & crescere. senescere occidere.
&e quicquid aliud in rebus interiore natu¬
raliq motu gerit᷑. In hac autẽ altera signa
dari doceri & disci. agros coli. societates ad¬
mi nistrari. artes exerceri. & queq alia siue
insuꝑna societate agunt᷑ siue in hac t̃rena
atq mortali ita ut bonis consulat᷑ & ꝑnes¬
cientes malos inque in ipso homine eandẽ

Expanded text:
Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem
Abbreviated transcription (Latin):
cantẽ dm̃ intelligere poterant. nec aliter eis
posset ꝑ suaderi peccatũ . nisi prius ꝑsuaderet᷑
eos ex illo fticto ñ eẽ. morituros. id est illud
qđ habebant & se habere gaudebant nor
amissuros unde suo loco loquendũ est.
Aduertant itaq siquos mouet quomodo potu¬
erint intelligere in ex ꝑta nominante. uel
minante dõ. & uideant nos om̃iũ in ex ꝑtorũ
no mina ñ nisi ex contrarus que iã nouimꝰ.
si priuationũ sunt. aut ea similib sispecierũ
sunt sine ullo ȩstu dubitationis agnoscere.
pIUINI MODERAMNIS OPERANOXE.
EX UBRO OCTAUO OEGESI

Expanded text:
cantem deum intellegere poterant; nec aliter eis cantem deum intellegere poterant; nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud quod habebant et se habere gaudebant non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerunt intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina non nisi ex contrariis, quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. DIVINI MODERAMINIS OPERATIONE. E
Abbreviated transcription (Latin):
in telligeret qđ mente discerneret. Nos aut̃
enĩ quomodo intelligimus cũ dr̃ resurrec¬
tio. quã nũquã exꝑtisumus. Nonne quia
sentimus quid sit uiuere. eius rei priuatio¬
nẽ uocamus mortẽ. unde reditũ ad id qđ
sentimus resurrectionẽ appellamus. et si
quo alio nomine in quacũq lingua idipsũ
appellat᷑. m̃ti utiq signũ insinuat᷑. in uoce
loquentiũ. quo sonante agnoscat. qđ eti am
sine signo cogitaret. Mirũ ẽ. enĩ quẽ ad¬
modũ rerũ quas habet amissionẽ etiam
in ex ꝑta natura deuitet. Quis enĩ pecora
docu it deuitationẽ mortis. nisi sensus uitae:
uis paruulũ puerũ adherescere ba iulo
suo.si eũ fuerit ex alto iacere minitatus.:
quod ex quodã tẽp̃ore incipit. sedta meri
ante quã aliquid huiusce modi ex ꝑtussit.
Sic ergo illis primis hominibus iã uita erat
dulcis. quã ꝑfecto amittere deuitabant.
Id que ipsũ. quibuscũq. modis uel sonis signisi¬

Expanded text:
intellegeret, quod mentintellegeret, quod mentenim quomodo intellegimus cum dicitur I resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus quid sit uiuere, eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id quod sentimus resurrectionem appellamus? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae ? quis enim paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minitatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid huius modi expertus sit. sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis signifi
Abbreviated transcription (Latin):
parũ attendunt quẽ ad modũ a contrariis
notis sic pleraq intelligat᷑. ignota. Ut autẽ
uerba rerũ quȩ ñ sunt cũ in loquendo int̃¬
ponunt᷑. nullus caliget auditor. Hoc enĩ qđ
omĩno nonẽ nihil uocat᷑ & has duas sillabas
nemo ñ intelligit. qui latine audit. & loquit᷑.
Unde. nisi cũ sensus uatuet᷑ id qđ est. & eius
priuatione quid etiã nonsit agnoscit. Sic
& in ane cũ dicit᷑ in tuendo corporis pleni¬
tudinẽ. priuatione eius tãquã contraria
quid dicat᷑ in ane intelligimus. sicut audi¬
endi sensũ ñ solũ de uocibus. uerũ etiã de silen¬
tio iudicamus. Sic exuita quȩ inerat homini.
posset eius cauere contrariũ. id ẽ uitae pri¬
uationẽ que mors uocat᷑. & ipsã causã qua
ꝑ deret qđ amabat. id est qđ libet factũ suũ.
quo fieret ut amuteret uitã. quibus libet
sillabis appellaret᷑. quẽ ad modũ latine cũ
dicit᷑ peccatũ uel malũ tãquã signũ eius

Expanded text:
parum adtendunt, quemadmodum a contrariis parum adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audiendi sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptũ. atq ipsa experientia di nosceret quid
int̃ eaẽ int̃bonũ qđ amisit . & malũ qđ ad misit.
Lignũ enĩ tale nom̃ accepit. ut eo scđm phibiti¬
onẽ ñ tacto caueret᷑. qđ eo contra ꝓhibitionẽ
tacto sentiret᷑. Neq enĩ quia inde contra
p̃ceptũ manduca uerunt. ideo factũ ẽ. illud
lignũ dinoscentiae boni & mali. sed utiq etiã
si obedientes essent & nihil inde contra p̃cep¬
tũ usurpassent. id recte uocaret᷑ qđ ibi eis
accideret si usurpassent. quẽ ad modũ siuo ca¬
retꝰ arbor saturitatis qđ inde possent homines
saturari. Nũquid sinemo accessisset ideo
nom̃ illud e&̃. in congruũ. quando quidẽ cũ
accederent & saturarent᷑. tunc ꝓbarent quã
hoc recte arbor illa uocaret᷑: Et quomo do
inquiunt eligeret homo qđ ei dicebat᷑ lignũ
dinoscentia boni & mali. quando ipsũ malũ
quid ct̃ẽ. omĩ no nesciebat: hoc qui sapiunt

Expanded text:
praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur, quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt
Abbreviated transcription (Latin):
entiã mali scit᷑ bonũ. qm̃ quid a miserit sentit.
cui debono amisso male fuerit. qui priusquã
sciret᷑ ergo puer ex perientia. aut bonũ quo
careret. aut malũ qđ boni amissione sentiret.
contẽpsit malũ. ut eligeret bonũ. Id ẽ noluit
Amittere qđ habebat. ne sentiret amitten¬
do qđ amittere ñ debebat. Singulare
exẽplũ oboedientiae. quippe qui ñ uenit
facere uoluntatẽ suã. sed uoluntatẽ eius a quo
missus est. Nonsicut ille quielegit facere
uolunta tẽ suã. ñ eius a quo factus est.
merito sicut ꝑ unius in obȩdientiã pecca¬
tores constituti sunt mula. ita & ꝑunius
obedientiã iusti constituent᷑ multi. Quia
sicut in adã om̃s moriunt᷑. ita & in xp̃o
om̃s uiuificabunt᷑. Frustra autẽ non nulli
acute obtusisunt cũ requirunt quomodo
potuerit appellarilignũ di noscentiae boni
& mali. antequã in eo trans gressus eã homo

Expanded text:
entiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, entiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sicuvoluntatem suam, non ejus a quo factus est. Merito sicut per unius inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituuntur multi. Quia sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtusi sunt, cum requirunt quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo
Abbreviated transcription (Latin):
est bonũ. qđ dolet amissũ bonũ. Nã nisi aliqđ
bonũ remansis set. in natura. nullus boni
amissi dolor eaẽ inpena. Cũ autẽ sine mali
experim̃to placet bonũ id ẽ ut ante quã boni
amissionẽ sentiat. eligat tenere ne amittat.
supra om̃s homines p̃dicandus est. Sed hoc
nisi cuius dã singularis laudis et̃ẽ. ñ illi puero
tribueret᷑. qui ex genere isrł factus. emmanuel
nobis cũ ds̃ reconciliauit nos dõ hominũ & dĩ
homo mediator uerbũ apud dm̃. caro autẽ¬
apud nos. uerbũ caro. int̃dm̃ & nos. De illo
quippe. ꝓpheta dicit Priusquã sciat p̃uer s auit
malũ. contẽ net maliciã ut eligat bonũ
Q uomodo qđ nescit aut contẽpinit aut eligit:
nisi qr haec duo sciunt᷑. alit̃ ꝑ prudentiã boni.
alit̃ ꝑ experientiã mali. Per prudentiã boni
malũ scitur & siñ sentit᷑. Tenet᷑ enĩ bonũ
ne a missione eius sentiat᷑ malũ. Itẽ ꝑ ex peri¬

Expanded text:
est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissio eius sentiatur malum. item per experi
Abbreviated transcription (Latin):
accepit. Bonũ quippe in cõmu tabile. ds̃ ẽ.
Homo autẽ quantũ ad eius naturã inqua eũ
ds̃ condidit ꝑtinet. bonũ ẽ. quidẽ. sed ñ in¬
cõmutabile ut ds̃ Mutabile autẽ bonũ qđ ẽ.
post in cõmutabile bonũ. melius bonũ fit
cũ bono in cõmutabili ad heserit. amando
atꝙ ser uiendo. rationali & ꝓpria uoluntate.
Ideo qui ppe & haec magniboni natura est.
quia & hoc accepit ut possit sũ miboni ad¬
herere naturae. Qđ si noluerit. bonose priuat.
& hormalũ ẽ. unde ꝑ iusticiã dĩ etiã cruci¬
atus consequit᷑ Quid enĩ tã iniquũ quã
ut bene sit desertoriboni: Neq ullo modo
fieri potest ut ita sit. sed aliquando amissi
superioris boni ñ sentit᷑ malũ cũ habetur
qđ a matũ est inferius bonũ. Sed diuina iusti¬
cia ẽ ut qui uoluntate amisit qđ a mare de¬
buit. Amittat cũ dolore qđ amauit. dum
naturarũ creator ubiq laudat᷑ Ad huc enĩ

Expanded text:
accepit. bonum quippe incommutabile deus est; accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae. quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittat cum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim
Abbreviated transcription (Latin):
qđ iussit. & tunc forte uidendũ ẽ. a ꝓme¬
rente cur iusserit. Sed tam̃ ut causã
iussionis huuis ñdiutius requiramus.
si haec ipsa magna ẽ. utilitas homini qđ
dõ seruit. iubendo ds̃ utile facit. quic quid
iubere uoluerit. De quo metuendũ non est
ne iubere qđ in utile ẽ possit. Nec fieri
potest. ut uoluntas ꝓpria ñ grandiruinȩ
pondere suꝑ hominẽ cadat si eã uoluntati
superioris ex tollendo p̃ponat. Hoc ex ꝑ¬
tus ẽ. homo contẽnens p̃ceptũ dĩ. & hoc
ex perim̃to didicit quid int̾ eõe. int̾ bonũ
& malũ. Bonũ scilicet obȩdientiae: malũ
autẽ in obedientiae. Idẽ suꝑbiȩ. contuma¬
ciȩ ꝑuersae imitationis dĩ. & noxiȩ liber¬
tatis. Hoc autẽ in quo ligno accidere potuit.
ex ipsa re ut iã supra dictũ ẽ. nom̃ accepit.
Malũ enĩ nisi experim̃to ñ sentiremus. quia
nullũ eaẽ. si ñ fecissemus. Neq enĩ ulla
natura mali est. sed a missio boni hoc nom̃

Expanded text:
quod iussit et tunc forte. uidendum est a promequod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest, ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris extollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et hoc experimento didicit, quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae. malum autem inoboedientiae, id est superbiae et contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura malum est, sed amissio boni hoc nomen
Abbreviated transcription (Latin):
saluti uitaq eius ñ esset. siue inde uetaret᷑.
siue ñ uetaret᷑. Itẽ cũ quisq phibet eam
remtangi quȩ ñ quidẽ tangenti sed illi
qui ꝓhibuit obeaẽ. uelut siquisquã in ali¬
enã pe cuniã misisset manũ ꝓhibitus¬
ab eo cuius erat cuius erat illa pecunia.
deo etẽ. ꝑ hibitio peccatũ. quia ꝓhibenti
poterat eẽ. dã nosũ. Cũ uero illud tangitꝰ
qđ nec tangenti obesset si ñ ꝑhiberetur.
nec cuiquã alteri quandolibet tangeret᷑.
quare ꝓhibitũ ẽ. nisi ut ipsius ꝑse bonũ
obedientiae. & ipsius ꝑse malũ in obȩdien¬
tiaȩ monstraretꝰ: Deniq a peccante nihil
aliud appetitũ ẽ. nisi ñ eẽ sub domina¬
tione quando illud amissũ ẽ. in quone
amitteret᷑ sola deberet iuissio domi nan¬
tis ad tendi. Quae si sola ad tenderetur.
uid aliud quã dĩ uoluntas humanae
uoluntati p̃poneret᷑. Dñs quidẽ cur
iusserit uiderit. faciendũ ẽ. a seruiente

Expanded text:
saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi qui prohibuit obesset — uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, qquid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente
Abbreviated transcription (Latin):
Ialiquid mali eaẽ. lignũ illud. unde
phibuit hominẽ ds̃. eius ipsius mali
natura. uenenatũ uideret᷑ ad mortem.
Q uia uero ligna omĩa in paradisobona
plantauerat. qui fecit omĩã bona ualde.
nec ulla ibi natura malierat. quia nusquã
ẽ. mali ulla natura. Qđ diligentius sidñs uo¬
luerit dissersmus. cũ de illo serpente dicere
ceperimus. Ab eo ligno qđ malũ ñerat ꝓhi¬
bitus ẽ ut ipsa ꝑse p̃cepti conseruatiobonũ illi
etẽ. & trans gressiomalũ. Nec potu it melius
& diligentius de monstrari. quantũ malũ sit
sola in obedientia. cũ ideo reus iniquitatis
factus ẽ. homo quia eã rem tetigit contra
ꝓhibitionẽ quã si non phibitus tetigisset.
ñ utiq peccasset. Nã cuidicit᷑ uerbi grã. noli
tangere hancherbã. si forte uenenosa est
mortẽq õnuncians. sitetigerit sequitꝰ quoq
mors. contẽptorẽ p̃cepti. Sed etiã si nemo
ꝓhibuisset atq. ille tetigisset. nihilo minꝰ¬
utiq moriret᷑. Illa quippe res congrua

Expanded text:
aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demosola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: "noli tangere hanc herbam" si forte uenenosa est, mortemque praenuntiat, si tetigerit, sequetur quoque mors contemtorem praecepti; sed etiam si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilo minus moreretur: illa quippe res congrua
Abbreviated transcription (Latin):
cuppediȩ uel uora citatis. p̃ciosissimo cr̃bo
sapiens utat᷑. insipiens autẽ fedissima gulae
flãma in uilissimũ ardescat. Et sanius
quisq maluerit more dñi pisce uesci. quã
lenticula more esau nepotis abrahã. aut
hordeo more ium̃torũ. Nonenĩ ꝓpterea
continentiores nobis sunt pleriq. bestiae
qr uiliorib alunt᷑ aescis. Nã in om̃ib. huius¬
cemodireb ñ ex earũ rerũ natura quibus
utimͦ. sed ex causa utendi & modi appeten¬
di uel ꝓbandũ ẽ. uel imꝓbandũ qđ facimus

Expanded text:
cupidinis vel voracitatis pretiosissimo cibo cupidinis vel voracitatis pretiosissimo cibo sapiens utatur, insipiens autem foedissima gulae flamma in vilissimum olus ardescat, et sanius quisque maluerit more Domini pisce vesci, quam lenticula more Esau, nepotis Abrahae, aut hordeo more jumentorum. Non enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia vilioribus aluntur escis. Nam in omnibus hujuscemodi rebus non ex earum natura, quibus utimur, sed ex causa utendi et modo appetendi vel probandum est, vel improbandum quod facimus.
Abbreviated transcription (Latin):
possũ in eo quime confortat. Et illud Neq
simanduca uerimus habundabimus neq
si ñ manducauerimus egebimus. Et illud.
Non ẽ. regnũ dĩ aesca & potus sed iusticia & pax
& gaudiũ. Et qr solent homines multum
gaudere de tarnalib epulis: addidit inspũ
tẽpora oportuna cẽ. debere. facilitatẽ uero
carendi talib & amorẽ fruendi a terrenis
ñ uariari oportere ꝑ tẽpora. sed ꝑpetuo
retineri
eaneri . CLXXUIII. DEUORACITATE
ETIAM IRNUIUSSIMIS CYBISUITANDA
EX UBRODEDOC TRINA XẼIANA.
uisquis autẽ reb. p̃ terruntib. restric̃
tius utit᷑ quã sese habent mores eorũ
cũ quib uiuit. aut tẽperans. aut suꝑ sticio¬
sus ẽ. Quis quis uero sic eis utit᷑. ut metas
consuetudinis bonorũ int̃ quos uersatur
excedat. Aut aliquid significat. aut
locis & tẽpori. & ꝑ sonis conueniat. diligent̃
adtendendũ est. nete mere flagicia rep̃ hen¬
damus. Fieri enĩ potest. ut sine ali quo utcio

Expanded text:
possum in eo qui me confortat; et illud; Neque possum in eo qui me confortat; et illud; Neque si manducaverimus abundabimus, neque si non manducaverimus egebimus; et illud: Non est enim regnum Dei esca et potus, sed justitia et pax, et gaudium. Et quia solent homines multum gaudere de carnalibus epulis, addidit, in Spitempora opportuna esse debere, facilitatem vero carendi talibus, et amorem fruendi aeternis, non variari oportere per tempora, sed perpetuo retineri. CAPUT CLXXVIII. De voracitate, etiam in vilissimis cibis, ex libro III de Doctrina Christiana. Quisquis autem rebus praetereuntibus restius utitur, quam sese habent mores eorum, cum quibus vivit, aut intemperans, aut superstitiosus est. Quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum, inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut locis, et temporibus, et personis conveniat, diligenter attendendum est, ne temere flagitia reprehendamus. Fieri enim potest, ut sine aliquo vitio
Abbreviated transcription (Latin):
succurras necessitati corporis. dũ modo c̃gruas
in generib alim̃torũ his cũ quib tibi uiuen¬
dũ ẽ. Neq quantũ sumas multũ inter est.
cũ uideamus aliorũ stomachũ craussaciari.
& eos tam̃ ipsi illi paruo quo saciant᷑ ardent̃
& in tolerabilit̃. & omino turpit̃ in hiare.
Alios autẽ plusculo quidẽ saciari. sed tolera¬
bilius in opiã ꝑpeti. & uel ante ora positas
epulas si id intẽpore aut opussit aut necesse
sit cũ tranquillitate aspicert. neq tangere.
Magis ergo inter est. ñ quid uelquantũ alim̃toꝵ
ꝓ congruentia hominũ atq ꝑsonae sut. & ꝓsuȩ
ualitudinis necessitate quis capiat. sed quanta
facilitate & serenitate animi careat. cũ his
uel oportet uel etiã necesseẽ. carere. ut
illud animo xp̃iani cõpleat᷑ qđ apłs dicit.
Scio & minus habere. scio & habundare.
Ubiq & in om̃ib imbutus sũ. & saciari &esu¬
rire & habundare & penuriã pati. Omĩa¬

Expanded text:
succurras necessitati corporis, dummodo congruas succurras necessitati corporis, dummodo congruas in generibus alimentorum his cum quibus tibi uiuendum est. neque quantum sumas multum interest, cum uideamus aliorum stomachum citius satiari et eos tamen illi ipsi paruo, quo satiantur, ardenter et intolerabiliter et omnino turpiter inhiare; alios autem plusculo quidem satiari, sed tolerabilius inopiam perpeti et uel ante horam positas epulas, si id in tempore aut opus sit aut necesse sit, cum tranquillitate aspicere neque tangere. magis ergo interest non quid uel quantum alimentorum pro congruentia hominum atque personae suae et pro suae ualetudinis necessitate quis capiat, sed quanta facilitate et serenitate animi careat, cum his uel oportet uel etiam necesse est carere, ut illud in animo christiani compleatur quod apostolus dicit: scio et minus habere, scio et abundare; ubique et in omnibus imbutus sum, et satiari et esurire, et abundare et penuriam pati: om
Abbreviated transcription (Latin):
epueris sedentib inforo & ad in uicẽ daman¬
tib c̃ uerso ordine ad ꝓpositarespondit.
Nã qđ ait. lam̃ tauimus & ñ plorastis : ad ioħem
ꝑ tinet. cuius abstinentia acr̃bis & potu.
luctũ penitentiae significabat Nd autẽ
Ait cantauimus trbus & ñ saltastis.
potu. lȩtitiã regni figurabat. At illi nec
humiliari cũ iohanne nec cũ xp̃o gaudere
uolucrunt. dicentes illũ demoniũ habere.
istũ uoracẽ & ebriosũ. & amicũ publicanoꝵ
& peccatorũ. Qđ autẽ subiungit. & iustifica¬
taẽ. sapientia ab om̃ib filiis suis. ostendit
filios sapientiae in telligere nec in abstinen¬
do nec in manducando eẽ. iusticiã. sed in
equa nimitate to lerandi in opiã. & tẽperan¬
tiã ꝑ abstinentiã ñ se corrũpendi. atq.
oportune sum̃di uel ñ sumendi. quorum
non usus sed concupiscentia rep̃hendeoida ẽ.
Nonenĩ inter ẽ. omnino quid alim̃torũ sumas ut

Expanded text:
pueris sedentibus in foro et ad invicem clamanpueris sedentibus in foro et ad invicem clamantibus, converso ordine ad proposita respondit. Nam quod ait, Lamentavimus et non plorastis, ad Joannem pertinet, cujus abstinentia a cibis et potu luctum poenitentiae significabat. Quod autem ait, Cantavimus tibiis et non saltastis, potu laetitiam regni figurabat. At illi nec humiliari cum Joanne, nec cum Christo gaudere voluerunt, dicentes illum daemonium habere, istum voracem et ebriosum, et amicum publicanorum et peccatorum. Quod autem subjungit, Et justificata est sapifilios sapientiae intelligere nec in abstinendo, nec in manducando esse justitiam, sed in aequanimitate tolerandi inopiam, et temperantiam per abundantiam, non se corrumpendi atque opportune sumendi uel non sumendi ea quorum non usus, sed concupiscentia reprehendenda est. non enim interest omnino quid alimentorum sumas, ut
Abbreviated transcription (Latin):
RI. EX GODEA LBRODE DOC TRINA
rima : dedño & eius corporeẽ inqua
scientes aliquando capitis & corporis.
ri.Neq enĩ frustra dictũ ẽ.fidelib Ergo
Abrahȩ semen estis. cũ sit unũ semeN
do a capite adcorpis. uel a corpore transitꝰ
ad capiit. & tamen ñ recedit᷑ ab una eadẽq
ꝑsona. Una enĩ ꝑsona loquit᷑ dicens. Sicut

Expanded text:
ri; ex libro III de Doctrina Prima de Domino et ejus corpore est, in qua scientes aliquando capitis et corporis,ri neque enim frustra dictum est fidelibus: Ergo Abrahae semen estis, cum sit unum semen do a capite ad corpus, vel a corpore transitur ad caput, et tamen non receditur ab una eademque persona. Una enim persona loquitur dicens, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
RI. EX GODEA LBRODE DOC TRINA
rima : dedño & eius corporeẽ inqua
scientes aliquando capitis & corporis.
ri.Neq enĩ frustra dictũ ẽ.fidelib Ergo
Abrahȩ semen estis. cũ sit unũ semeN
abrahȩ qđ est x p̃s. Non hesitemus quan-¬
do a capite adcorpis. uel a corpore transitꝰ
ad capiit. & tamen ñ recedit᷑ ab una eadẽq
ꝑsona. Una enĩ ꝑsona loquit᷑ dicens. Sicut

Expanded text:
RI. EX EODEM LIBRO DE DOCTRINA Prima "de domino et eius corpore" est. in qua scientes aliquando capitis et corporis,ri — neque enim frustra dictum est fidelibus: ergo Abrahae semen estis, cum sit unum semen Abrahae, quod est Christus — non haesitemus, quando a capite ad corpus uel a corpore transitur ad caput, et tamen non receditur ab una eademque persona. una enim persona loquitur dicens: sicut
Abbreviated transcription (Latin):
ne morerȩt᷑. quã suffocaret Ne
loqueret᷑. accessit alius eoq uiso
mirans : ait. Quomodo huc cecidisti:
Atille. Obsetro inquit quomodohinc
me liberes. ñ quomodo huc cetiderĩ
quȩras. Itaq qm̃ fatemꝰ. & fide catholi¬
ca tenemus. de reatu peccati tanquã
deputeo etiã paruuli infantis animã
xp̃i gr̃a liberandã. satis ẽ ei qđ modũ
quo salua fiat nouimꝰ: etiã si nũqũa
quomodo in malũ illud deuenerit
nouerimus. Sed ideo puta ui esse

Expanded text:
ne moreretur, quam suffocaret, ne ne moreretur, quam suffocaret, ne loqueretur, accessit alius eoque uiso miserans ait: \'quomodo huc cecidisti?\' at ille: \'obsecro\', inquit, \'quomodo hinc me liberes, non, quomodo huc ceciderim, quaere\'. ita, quoniam fatemur et fide catholica tenemus de reatu peccati tamquam de puteo etiam paruuli infantis animam Christi gratia liberandam, satis est ei, quod modum, quo salua fiat, nouimus, etiam si numquam, quomodo in malum illud deuenerit, nouerimus. sed ideo putaui esse
Abbreviated transcription (Latin):
ubi peccati uinculũ contrahant. qđ per
sacram̃tũ gratiae xp̃i etiã infantibus
retens natis non dubita mus esse sol¬¬
uendũ : Cũ in non paruũ uolu meri
ꝓcȩderet: nolui ulla alia onerare
questione: sed qđ urget acrius multũ
minus est neglegendũ Pro inde quȩro
& ꝑdñm obsecro. ut ex ponas mihi quod
multis existimo ꝑfuturũ : A ut si iã
uel ate uel abaliquo expositũ habes
dirigas nobis quomodo accipiendũ sit.
Autẽ totã legẽ seruauerit. offendat
Autẽ in uno. factus ẽ om̃iũ reus.
uaeres talis ac tanta ẽ : ut qđ hinc tibi
ñ iã olim scripsi. me multũ peniteat.
Deagenda nãq p̾senti uita quomodo
aduitã ꝑueniamꝰ act̃nã : ñ de p̃terita
ꝑscrutanda quã penitꝰ de mergit
obliuia. Sicuti est illud qđ de am¬
ma dicendũ putaui. haec uestitar
questio. Elegant̃ autẽ dictũ esse
narrat᷑: qđ huic rei satis apte c̃gruit
Cũ quidã ruisset inputeũ ubi aqua
tanta erat ut eũ magis exciperet

Expanded text:
ubi peccati uinculum contrahant, quod per sacramentum gratiae Christi etiam in infantibus recens natis non dubitamus esse soluendum, cum in non paruum uolumen procederet, nolui ulla alia onerare quaestione. sed quod urget acrius, multo minus est neglegendum. proinde quaero et per dominum obsecro ut exponas mihi quod multis existimo profuturum aut, si iam uel abs te uel aliquo expositum habes, dirigas nobis quomodo accipiendum sit enim totam legem seruauerit, offendat autem in uno, factus est omnium reus. quae res talis ac tanta est, ut, quod hinc tibi non iam olim scripsi, me multum paeniteat. De agenda namque praesenti uita, quomodo ad uitam perueniamus aeternam, non de praeterita perscrutanda, quam penitus demersit obliuio, sicuti est illud, quod de anima quaerendum putaui, haec uertitur quaestio. eleganter autem dictum esse narratur, quod huic rei satis apte conuenit. cum quidam ruisset in puteum, ubi aqua tanta erat, ut eum magis exciperet,
Abbreviated transcription (Latin):
UOB ADTE SERIESI
honorande mihi inxp̃o
frater hyeroni me
quaerens de anima
ubi peccati uinculũ contrahant. qđ per

Expanded text:
uod ad te scripsi, honorande mihi in Christo frater Hieronyme, quaerens de anima ubi peccati vinculum contrahant, quod per
Abbreviated transcription (Latin):
aut isrłitas sp̃itales ab eum scilicet ꝑtinentes ciu
minori p̃dictum ẽ serititurũ eẽ maiorem. s hec uo¬
cabula nob̾ ñ indecent̾ imponimꝰ eaq mist̾ioꝵ in¬
telligentia continemꝰ ñ ũborum in solentia uenti¬
lemus.

Expanded text:
t Israhelitas spiritales ad eum scilicet pertinentes, cui minori praedictum est seruiturum esse maiorem. sed haec uocabula nobis non indecenter inponimus eaque mysteriorum intellegentia continemus, non uerborum insolentia uentilamus.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ noneropib legis qm̃ ex oꝑib legis ñ uistificabitur oĩt
cato. Nonsolum autem illa oꝑa legis que suuo inuete¬
rib sacram̃tis. ⁊ ntinc releuelato testam̃to nouo non
obsenuantur axpĩams. sicuti ẽ cutumcisio p̃putu et
sabbati carnalis uacallo: aquibdam escis abstinen¬
cia ⁊ pecoꝵ insacrifitiis ĩmolatio. et ncomema. et ati¬
mũ & cet̾a huiꝰmodi: uerum etiã illud qd̾ in lege scͥp¬
tum ẽ non concupisces qd utiq etiam xp̃ians mar¬

Expanded text:
 operibus legis. quoniam ex operibus legis non iustificabitur omnis caro. Xon solum autem illa opera legis, quae sunt in ueteribus sacramentis et nunc reuelato testamento nouo non obseruantur a Christianis, sicuti est circumcisio praeputii et sabbati carnalis uacatio et a quibusdam escis abstentio et pecorum in sacrificiis immolatio et neomenia et azymum et cetera huius modi. uerum etiam illud, quod in lege dictum est: Non concupisces, quod utique etiam Christia
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ns legẽi̾ticie inlegẽ t̾ticie. ñ ꝑuenit. Quare: Quia ñ ex̃
fide s quasi exoꝑib: offenderunt autem in lapidẽ
offensionis Item: adisrł autẽ quid dicit: Lotadie
extendi manus meas ad popłm ñcredentem ⁊ cont̃¬
dicentem ⁊ secuitus adituxit: dico gͦ. Numquid rep¬
pulit d̾s plebem suã absit. llam ⁊ ego ifrłtta sum ei
semine abraham: det̾bn bemamim. Non reppulte

Expanded text:
egem non peruenit. quare? quia non ex egem non peruenit. quare? quia non ex fide sed quasi ex operibus; offenderunt enim in lapidem offensionis. item: Ad Israhel autem quid dicit? \'tota die extendi manus meas ad populum non credentem et contradicentem\'. et secutus adiunxit: Dico ergo: Numquid reppulit deus plebem suam? absit. nam et ego I srahelita sum ex semine Abraham, tribu Beniamin. non reppulit
Abbreviated transcription (Latin):
is quiot̃ statidalum. gentib autem stulituã. Ipłis
autẽ uocatis uideis ⁊ gretis xp̃m dei uirtutẽ ⁊ dĩ sapi¬
entiam Quos dixit grecos hos etiã gentium nomine
significauit. eo qd̃ hec lingua maxime excellit ĩgen¬
tib aideos tamen ipsos tiocauit. qtios om̃s hõc
nomine appellant. Nlam si xp̃iam ipsi sunt udei
ꝓp̃ianisc̃ gͥ scandasum xp̃c crucifixus: dequo die¬
tum ẽ uideis quidẽ scandalum: Quis hoc nisi in¬
samssimtis sentiat: Item dicit. Si ne offensione esto¬
te uideis ⁊ grecis. ⁊ eccłe dei. Quom᷑ ista distinguer
s ⁊ eccłam deuncotidiana loquendi consuctudine
uideos appellare deberee: Item ait. Quos et uoca¬
uit nos. ñsolum ex uideis. s etiã exgentibi. Quomͦ
uocauit exiudeis: si potiꝰ ex ñ uideis uocauit ut
eẽnt uidei: Item deisraelitis. Quid gͣ dicemꝰ in qͥt.
qͥa gentes que ñ sectabantur iustitiam app̾hende¬
it iustitiam: Iustitiã autẽ que ex fide ẽ. Isrł autẽ ꝑse¬

Expanded text:
dalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem uocatis Iudaeis et Graecis Christum dei uirtutem et dei sapientiam. quos dixit Graecos, hos etiam gentium nomine significauit eo, quod haec lingua maxime excellit in gentibus; Iudaeos tamen ipsos uocauit, quos omnes hoc nomine appellant. nam si Christiani ipsi sunianis est ergo scandalum Christus crucifixus, de quo dictum est: Judaeis quidem scandalum. Quis hoc nisi insanissimus sentiat? Item dicit: Sine offensione estote Judaeis et Graecis et Ecclesiae Dei . Quomodo ista distingueret, si et ecclesiam dei in cotidiana loquendi consuetudine Iudaeos appellare deberet? item ait: Quos et uocauit nos non solum ex Iudaeis sed etiam ex gentibus. quo modo uocauit ex Iudaeis, si potius ex non Iudaeis uocauit, ut essent Iudaei? item de Israhelitis: Quid ergo dicemus? inquit; quia gentes, quae nou sectabantur institiam, adprehenderunt iustitiam, iustitiam aute
Abbreviated transcription (Latin):
cia. Numquid enim apłi ꝑ quos ea didicimus
ista nesciebarit̾ qͣm̃ nos potiꝰ simus sem̃ abrahe.
scłm ysaac ꝓmissionis heredes et uidti spũ non lutã
cordis cirtumcisione ñcaris. et ñ sc̾m carnẽ ifrł. s ifrł
dei Sciebant itaq ista multo sapientius certiusq
qm̃ nos. et tam̃ in loquendi consuetudine iudeos et
ifrłitas cos appellabant. qͥ scd̾m carnẽ de abraham
stirpe uenientes. ab omnib uocitabantur hoc noĩe.

Expanded text:
tia. numquid enim apostoli, per quos ea didicimus, tia. numquid enim apostoli, per quos ea didicimus, ista nesciebant, quo modo nos potius simus semen Abrahae secundum Isaac promissionis heredes et Iudaei spiritu non litcordis circumcisione, non carnis; et non secundum carnem Israel, sed Israel Dei? Sciebant utique ista multo sapientius certiusque quam nos; et tamen in loquendi consuetudine Judaeos et Israelitas eos appellabant, qui secundum carnem de Abrahae stirpe venientes, ab om
Abbreviated transcription (Latin):
Item scłm originem carnis ad esat qͥ dictꝰ ẽ etiam
scͥptum ẽ maior serauet inmori: idẽ. pͥor matus ppłs
uideorũ. posteriori nato ppło xp̃ianorum Ecce quẽ
ad modũ sumꝰ isrł. ad optione diuina. ñ humana
cognatione głantes: Nec inmanifesto s moccutto
nec litt̃a. s sp̃ũ. nec carnis s cordis circumcifione
uidei: Que cum ita se habeant: ñtamen debemus
consuetudinẽ sermonis humaminepta loqͣcitate cõ¬
fund̾e. et in reb discernendis frequentata uocabula
ꝑturbata significatione miscere: ut eos quicum
cantur musitato uocabulo aliquis affectet appel¬
lare uideos: uł cumsit ipse uoccturq xp̃ianus is¬
raelite potiꝰnoiẽ delectetur: et qd̾ inmistĩo debit sẽꝑ̃
intelligere partiꝰ autem ore ꝓferre. hoc incotidiana
loquencdi consuetudine magis eligat. frequenta.¬
re mnepta insolentia: et si dici potest imꝑita scien¬

Expanded text:
item secundum originem carnis ad Esau, qui dictus est etiam item secundum originem carnis ad Esau, qui dictus est etiam scriptum est: Maior seruiet minori, id est prior natus populus Iudaeorum posteriori nato populo Christianorum. ecce quem ad modum sumus Israhel adoptione diuina non humana cognatione gloriantes nec in manifesto sed in occulto nec littera sed spiritu nec carnis sed cordis circumcisione ludaei. Quae cum ita se habeant, non tamen debemus consuetudinem sermonis humani inepta loquacitate confundere et in rebus discernendis frequentata uocabula perturbata significatione miscere, ut eos, qui, cistiani uocantur, inusitato uocabulo aliquis affectet appellare Iudaeos uel, cum sit ipse uoceturque christianus, Israhelitae potius nomine delectetur et, quod in mysterio debet semper intellegere, parcius autem ore proferre, hoc in cotidiana loquendi consuetudine magis eligat frequentare inepta insolentia et, si dici potest, inperita scien
Abbreviated transcription (Latin):
istam sp̃italem atq apłicam intelligentiam. nos
potĩ ꝑtinemus ad ub̾am sarã: qui ex illa nullã car¬
nis ꝓpaginem trahimus: Iudei autem qui ex ula
carnis ꝓpaginem trahunt. ad agar potius ancu¬
lam ꝑtinere monstrantur. de qua carnis ꝓpaginẽ
ñ trahunt. In nepotib etiam abrahe ⁊ sare. id ẽ filiis
ysaat ⁊ rebecce. illis geminis esau et iabob qui pꝰca
uocat᷑ c̃ isracl. hoc ipsum magnum et ꝓfundum
mist̾ium reꝑitur: Dequo idem apłs loquens. cũ
pysaac ꝓmissionis filios cõmemorasset ad xpĩ gra¬
ciam ꝑtinentes. ñ solum autem ĩqͥd s et rebeccẽ exu.
cundum electionẽ ꝓpositum dei mancret. ñ exop
nori. sic scpͥtum ẽ. Iacob dilexi: esati odio habui. hec
certe doctrina apłica atq catholica satis eiud enter
indicat nob̃. scd̾m originẽ carnis ad saram iudeos
io ẽ. isrłitas. ad agar uero hismaclitas ꝑtinere. Sed̾
autẽ mistium sp̃c ad saram xp̃ianos: ad agar iudeoᷤ.

Expanded text:
istam spiritualem atque apostolicam intelligentiam nos potius pertinemus ad liberam Saram, qui ex illa nullam carnis propaginem trahimus: Judaei autem, qui ex illa carnis propaginem trahunt, ad Agar potius ancillam pertinere monstrantur, de qua carnis propagationem non trahunt. In nepotibus etiam Abrahae et Sarae, id est filiis Isaac et Rebeccae, illis geminis Esau et Jacob, qui postea vocatus est Israel, hoc ipsum magnum et profundum mysterium reperitur. De quo idem apostolus loquens, cum per Isaac promissionis filios commemorasset ad Christi gratiam pertinentes: Non solum autem, inquit, sed et Rebecccundum electionem propositum Dei maneret. Ex uno nori, sicut scriptum est: \'Iacob dilexi, Esau autem odio habui\'. haec certe doctrina apostolica atque catholica satis euidenter indicat nobis secundum originem carnis ad Sarram Iudaeos, id est Israhelitas, ad Agar uero Ismahelitas pertinere; secundum autem mysterium spiritus ad Sarram Christianos, ad Agar Iudaeos;
Abbreviated transcription (Latin):
umm abscondito. ñ carnis circumtisionẽ. s cordis et
spũn litta: quis ẽ iste nsi tp̃ianus: Sic itaq sumus
tudei ñ carnalit̃ s spĩtauit. quemadmodum sumꝰ se¬
nien abrahe ñ scłm carnem. ficut illi qui de ip̃o noĩe
mus nos ñ illi Scimus enim nos fuisse ꝓmissos.
qñ ei dixit ds̃ patiem multaꝵ gentiũ posuite. ⁊qmͣi
mutta de hac re dicat apłs nouunus: Dicimꝰ enĩ in¬
quit: qm̃ deputata ẽ abrahe fides adinstitiam. Qmmͦ
gͥ deputata c̃ cum meirtiuntisioneeẽt: an cũ eẽt inp̃

Expanded text:
um in abscondito non carnis circumcisione sed cordis et spiritu non littera, quis est iste nisi Christianus? Sic itaque sumus Iudaei non carnaliter sed spiritaliter, quem ad modum sumus semen Abrahae non secundum carnem sicut il non illi. Scimus enim nos fuisse promissos, quando ei dixit Deus: Patrem multarum gentium posui te . Et quam multa de hac re dicat Apostolus novimus. Dicimus enim, inquit, quoniam deputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo ergo deputata est? cu