comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
enim fecit d̾s ea quȩ diligeret: nuila q̃stio
est.Si aut̃ dicamꝰ eum fecisse quȩ odisset.
absurdum est. occurrente alia scͥptura &
cdicente. Neq enim odio habens aliqͥd con¬
stituisti. sed nichil eoꝵ odisti quȩ fecisti. Qͦ
enim merito sol factus est sol. aut qͥd offen¬
dit luna. ut tanto illo eẽt inferior: Uel qͥd
ꝓmeruit. ut syderib cętĩs tanto clarior erea¬
retur: Sed hec omnia bona creata sunt q̃q
in genere suo. Non enm diceret ds. solem
dilexi. lunam autem odio habui: aut lu¬
nam dilexi. stellas aut̃ odio habui: sicut
dixit. iacob dilexi. esau autem odio habui.
S illa omnia dilexit. quamuis excellentiȩ
diu̾sis gradib ordinata: qm uidit deus
quia bona sunt. cum dicto eius sunt institu¬
ta. Ut aut̃ odisset esaunisi in iusticiȩ merito:
intustum est. Qͦd si concedimꝰ: incipit &
iacob iusticie merito diligi. Qͦd si uerum
est: falsum est quod non ex oꝑib. An forte

Expanded text:
enim fecit Deus ea quae diligeret, nulla quaestio enim fecit Deus ea quae diligeret, nulla quaestio est. Si autem dicamus eum fecisse quae odisset, absurdum est, occurrente alia scriptura, et dicente: Neqstituisses, et nihil odisti horum quae fecisti . Quo enim merito sol factus est sol, aut quid offendit luna ut tanta illo inferior, vel quid promeruit ut sideribus caeteris tanto clarior crearetur? Sed haec omnia bona creata sunt quaeque in genere suo. Non enim diceret Deus, Solem dilexi, lunam autem odio habui; aut, Lunam dilexi, stellas autem odio habui: sicut dixit, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sed illa omnia dilexit, quamvis excellentiae diversis gradibus ordinata; quoniam vidit Deus quia bona sunt, cum dicto ejus sunt instituta : ut autem odisset Esau, nisi injustitiae merito, injustum est. Quod si concedimus, incipit et Jacob justitiae merito diligi. Quod si verum est, falsum est quod non ex operibus. An forte
Abbreviated transcription (Latin):
ulliᷤᷤ meritis oꝑum suoꝵs ut maior ei serui¬
lexi. ex uocante sit deo: non ex oꝑante la¬
cob. Quid deinde esau quod seruit mi¬
nori. & quod scͥptum est. esau autem odio
habui. quib malis suis hoc meruit. cum
e ipse nondum natus fuisset. neq aliquid
egisset boni aut mali. quando dictum est.
& maior seruiet minori: Anforte quemad¬
modum illud de iacob nullis meritis bo¬
nȩ actionis dictum est. ita esau nullis me¬
ritis malȩ actionis odios est: Si enim qͥa p̃¬
sciebat ds futura eiꝰ oꝑa mala ꝓpterea eum
predestinauit ut sertuiret minori ꝓpterea
p̃destinauit & iacob ut ei maior seruiret.
quia fut᷑a eius bona oꝑa p̃sciebat: & falsum
est iam quod ait. non ex oꝑib. Si aut̃ uerũ
est quod non ex oꝑib. & inde hoc ꝓbat. quia
de nondũ natis. nondum q aliquid oꝑatis.
hoc dictum est. unde nec ex fide quȩ in ñdũ
natis. similit̃ nondum erat: quo merito esay
odio habetur. antequam nascatur: Quod

Expanded text:
ajor ei servilexi, ex vocantes sit Deo, non ex operante Jacob. Quid deinde Esau quod servit minori, et quod scriptum est: Esau autem odio habui: quibus malis suis hoc meruit, cum et ipse nondum natus fuisset, neque aliquid egisset boni aut mali, quando dictum est: Et major serviet minori? An forte quemadmodum illud de Jacob nullis meritis bonae actionis dictum est, ita Esau nullis meritis malae actionis odiosus? Si enim, quia praesciebat Deus futura opera ejus mala, propterea eum praedestinavit ut serviret minori, propterea praedestinavit et Jacob, ut ei major serviret, quia futura ejus bona opera praesciebat: et falsum est jam quod ait: Non ex operibus. Si autem verum est, quod non ex operibus, et inde hoc probat, quia de nondum natis, nondumque aliquid operatis hoc dictum est: unde nec ex fide, quae nundum natis similiter nondum erat, quo merito Esau odio habetur antequam nasceretur: quod
Abbreviated transcription (Latin):
debeat ut̃q supplicium. ab uno tam̃ exi¬
gitur. alt̾i donat᷑. si hoc gͦ mouet. ohomo
tu quis es qui respondeas deo: Arbitror
enim sub eadem significatione positum qͦd
dictͥum ẽ homo: sub qua & illud dicitur.
Donne homines estis. &e scđm hominem
ambulatis: Ibi enim carnales. & animaleᷤᷤ
notant᷑ hoc nomine. quib dr. non potui
uobis loqui quasi sp̃italib. s quas carna

Expanded text:
debeat uterque supplicium, ab uno tamen exidebeat uterque supplicium, ab uno tamen exigatur, alteri donetur: si hoc ergo movet; O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Arbitror enim sub eadem significatione positum, quod dictum est, homo; sub qua et illud dicitur, Nonne homines estis, et secundum hominem ambulatis? Ibi enim carnales et animales notantur hoc nomine, quibus dicitur, Non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi ca
Abbreviated transcription (Latin):
& quib donandum sit: suꝑbe iudicant
stionis: ita retundit apłs. Homo du quis es.
qui respondeas deo : Sic enim respondet
deo. cumei displicet quod de peccatorib
conquerit᷑ d̾s. quasi quenquam ds pecca¬
re cogat. s tantummꝰ quibdam peccanti¬
b. miscdiam iustificationis sue non lar¬
giatur. & ob hoc dicat᷑ obdurare peccan.¬
tes quosdam. qͥa non eoꝵs miseret᷑. ñ qͥa
impellit ut peccent. Cors autem non mi¬
seretur. qͥb misccłiam non ẽẽ p̃bendam.
equitate occultissima &e ab humanissen¬
sib remotissima iudicat. Inscrutabilia
enim sunt iudicia eiꝰ: ce inuestigabilesiuȩ
ipsius. Conquerit᷑ aut̃ iuste de peccatori¬
busptanquam de his qͦs peccare ipse ñ co¬
git. Simul etiam ut hi quoꝵ miscretur.
hanc qͦq habeant uocationem. ut dum
uult subuenit. & quem uult deserit. cũ
&e ille cui subuenit. ce ille quem deserit
ex eadem massa sint peccatoꝵ. & quãuis

Expanded text:
et quibus donandum sit, superbe judicant et quibus donandum sit, superbe judicant stionis ita retundit Apostolus: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Sic enim respondet Deo, cum ei displicet quod de peccatoribus conqueritur Deus, quasi quemquam Deus peccare cogat, si tantummodo quibusdam peccantibus misericordiam justificationis suae non largiatur, et ob hoc dicatur obdurare peccantes quosdam, quia non eorum miseretur, non quia impellit ut peccent. Eorum autem non miseretur, quibus misericordiam non esse praebendam, aequitate occultissima et ab humanis sensibus remotissima judicat. Inscrutabilia enim sunt judicia ejus, et investigabiles viae ipsius . Conqueritur autem juste de peccatoribus, tanquam de his quos peccare ipse non cogit. Simul etiam ut hi quorum miseretur, hanc quoque habeant vocationem; ut dum vult subvenit, et quem vult deserit; cum et ille cui subvenit, et ille quem deserit, ex eadem massa sint peccatorum, et quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
tatis suspiceret atq inhiaret intentio. Beati¬
enim qui esuriunt & sitiunt iusticiam:
qm ipsi saturabunt᷑. In ista gͥ siccitate uitȩ
conditionisq mortalis. nisi asꝑgeretur de¬
suꝑ uielut tenuissima quedam aura iust¬
conectat᷑. dent᷑ autem & accipiantur uel
debita. uł non debita: quis non uideit
iniquitatis argui neminem posse. qui qͦd
sibi debet᷑ exegerit. nec cum certe quod ci
cdebet᷑ donare uolu̾it. hoc autem non eẽ
in eoꝵ qui debitores sunt. s in eius cui de¬
betur arbitͥo: Hec imago uł ut supra di¬
M uestigium. negotus hominum de fa¬
stigio summo equitatis imp̃ssum est. St̃
gͥ omnes homines quandoquidem ut
apłs ait. in adam omnes moriuntur.
a quo inuniũsum genꝰ humanum origo
cducit᷑ offensionis dei: una quedam massa
peccati. supplicium debens diuine sũm ȩq
iusticiȩ. Quod siue exigat᷑ siue donetur.
nulla ẽ iniquitas. A quib aut̃ exigendũ.

Expanded text:
tatis suspiceret atque inhiaret intentio. Beattatis suspiceret atque inhiaret intentio. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur . In ista igitur siccitate vitae conditionisque mortalis, nisi aspergeretur desuper velut tenuissima quaedam aura justiconnectatur, dentur autem et accipiantur vel debita vel non debita; quis non videat iniquitatis argui neminem posse, qui quod sibi debetur, exegerit? nec eum certe, qui quod ei debetur, donare voluerit? hoc autem non esse in eobetur, arbitrio. Haec imago, vel, ut supra dixi, vestigium negotiis hominum de fastigio summo aequitatis impressum est. Sunt igitur omnes homines, quandoquidem, ut Apostolus ait: In Adam omnes moriuntur, n universum genus humanum origo ducitur offensionis Dei, una quaedam massa peccati, supplicium debens divinae summaeque justitiae: quod sive exigatur, sive donetur, nulla est iniquitas. A quibus autem exigendum
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntati eiꝰ quis resistit. quando cuiꝰ uult
miseret᷑. & quem uult obdurat: Et tamen
intueam᷑ suꝑiora: & inde nr̃am quantum ip¬
se dñs adiuuat sententiam dirigamꝰ. Nit
enim pauloante. Quid gͦ dicemus: Hun¬
quid iniqͥ tas est apud dm̃: Absit. Sit gͥ
hoc ficum atq immobile in mente. sobria pie¬
tate. atq stabili fide. quod nulla est iniqͥtas
apud dm̃. atq ita tenacissime firmissimeq
credat᷑. id ipsum quod ds cuius uult mise¬
retur: & quem uult obdurat. hoc est cuitis
uult miseret᷑. & cuius uult non miseret᷑
eẽ alicuius occultȩ atq ab humano modu¬
lo inuestigabilis equitatis. quȩ in ipsis reb
humanis t̃renisq contͣctib utrunq appa¬
ret. in quib nis suꝑnȩ iusticie quedam im¬
pressa uestigia tencremus. nunquam in ip¬
sum cubile ac penetrale sc̃issimum. atq ca¬
stissimum sp̃italium p̃ceptoꝵ. nr̃ȩ infirmi¬

Expanded text:
voluntati ejus quis resistit, quando cujus vult voluntati ejus quis resistit, quando cujus vult miseretur, et quem vult obdurat? Et tamen intueamur superiora, et inde nostram, quantum ipse Dominus adjuvat, sententiam dirigamus. 16. Ait enim paulo ante, Quid ergo dicemus? numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Sit igitur hoc fixum atque immobile in mente sobria pietate atque stabili in fide, quod nulla est iniquitas apud Deum: atque ita tenacissime firmissimeque credatur idipsum quod Deus cujus vult miseretur et quem vult obdurat, hoc est, cujus vult miseretur et cujus non vult non miseretur, esse alicujus occultae atque ab humano modulo investigabilis aequitatis, quae in ipsis rebus humanis terrenisque contractibus at; in quibus nisi supernae justitiae quaedam impressa vestigia teneremus, nunquam in ipsum cubile ac penetrale sanctissimum atque castissimum spiritualium praeceptorum nostrae infirmi
Abbreviated transcription (Latin):
tis. neq currentis: sed miserentis est dci. son¬
cluditq ita. gͦ cuius uult miseret᷑. & quem
uult indurat: cum suꝑius non utrũq sit.
Neq enim quomͦ dictum ẽ. non uolentis.
neq currentis. s miserentis est dei:. sic etiam
dictum est. non uolentis neq currentis. sed
obdurantis est dei. Unde dat᷑ intelligi utrũq
posse congruere. ut obduratio dei sit nolle mi¬
sereri: ut ñ ab illo irroget᷑ aliquid quosit hõ
dct̾ior: s tantum quosit melior non eroget᷑.
Quod si fit nulla distinctione meritorum:
qͥs non erumpat in eam uocem. quam sibi
ipse obiecit apłs. dices itaq mͥ. quid adhuc
conquerit᷑: Namuoluntat eius quis resistit:
Conqueritur enim ds sepe de hominib sic̃
pinnumerabiles apparet scͥpturarum locos:
quod nolint credere. & recte uiuere. Unde fi¬
deles ce facientes uoluntatem dei conuer sari
dicunt᷑ sine querela: quod de illis non que¬
ratur scͥptura. S quid conquerit᷑ ait: Nã

Expanded text:
is neque currentis, sed miserentis est Dei. Concluditque ita, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult obdurat; cum superius non utrumque dictum sit. Neque enim quomodo dictum est, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; sic etiam dictum est, non nolentis neque contemnentis, sed obdurantis est Dei. Unde datur intelligi, quod iposse congruere, ut obduratio Dei sit nolle misereri: ut non ab illo irrogetur aliquid quo sit homo deterior, sed tantum quo sit melior non erogetur. Quod si fit nulla distinctione meritorum, quis non erumpat in eam vocem, quam sibi ipse objecit Apostolus? Dicis itaque mihi: Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? Conqueritur enim Deus saepe de hominibus, sicut per innumerabiles apparet Scripturarum locos, quod nolint credere et recte vivere. Unde fideles et facientes voluntatem Dei conversari dicuntur sine querela , quod de illis non queratur Scriptura. Sed, Quid conqueritur, ait? nam
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmam nos uoluisti enodare questionem. qͦ
loco uidet᷑ michi apłs transfigurasse in se
hominem sub lege positum: cuiꝰ uerbis ex
ꝑsona sua loquit᷑. Et qui paulo ante dixerat.
euacuati sum a lege mortis in qua detine¬
bamur. ita ut seruiamꝰ in nouitate sp̃s. & ñ

Expanded text:
primam nos voluisti enodare quaestionem. Quo loco videtur mihi Apostolus transfigurasse in se hominem sub lege positum, cujus verbis ex persona sua loquitur. Et quia paulo ante dixerat, Evacuati sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in
Abbreviated transcription (Latin):
tuę. s tamen eadem ipsa uerba apłica. teno¬
remq sententiarum non contentus inquis¬
tione atq explicatione p̃terita. ne quid in ca
negligentius p̾tissem: cautiꝰ attentiusq rima¬
tus sum. Non enĩ tu ea ꝑcunctanda cense¬
res. si eoꝵs intellectꝰ facilis atq expeditus fo¬

Expanded text:
ta. Sed tamen eadem ipsa verba apostolica tenoremque sententiarum, non contentus inquisitione atque explicatione praeterita, ne quid in ea negligentius praeterissem, cautius attentiusque rimatus sum. Non enim tu ea percontanda censeres, si eorum intellectus facilis atque expeditus fo
Abbreviated transcription (Latin):
iuri. ñ sane paruum bencficium postĩs contu¬
lerunt: qui separata de scͥptͣis eadem omnia u̾¬
ba int̾pretati sunt. &e qͥd sit adam. quid eua.
quid abraham. quid moyses. siue etiam locoꝵ
nomina. quid sit irłm uł syon. uel ihericho.¬

Expanded text:
viri, non sane parvum beneficium posteris contuviri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam locorum nomina; quid sit Hierusalem, vel Sion, vel Jericho,
Abbreviated transcription (Latin):
grecorum auctoritate em̃dandi st̃: ce corum
potissimum. qui cum septuaginta essent.
ore uno int̾pretati cẽ ꝑhibent᷑. Libros autẽ
noui testam̃ti. siquid in latinis uarietatib
titubat. grecis cedẽ oportere ñ dubium ẽ : &
maxime qui apud eccł̃ias doctiores & diligen¬
te ignota cogunt herere lectorem: partim lin¬
guarum noticia. partim rerum inuestiganda
sunt. Aliquid enim ad similitudinem ualet.
& ꝓculdubio secretum quoddam insinuat. sy.¬
loa piscina. ubi faciem lauare iussꝰ est: cui o-¬
culos dñs luto de sputo facto munxerat. Qͦd
tam̃ nomen linguȩ incognitȩ. nͥ euangłista int̃¬
pretatus eẽt: tam magnꝰ intellectꝰ lateret. Sic
etiam multa quȩ ab auctorib eorundem libroꝵ
int̾pretata ñ st̃ nomina hebrea. ñ est dubitan¬
dum hab̃e non paruamuim atq adiutoriũ
ad soluenda eniginata scͥpt᷑arum: siqͥs ea possit
int̾pretari. Qͦd non nulli eiꝰdem linguȩ ꝑiti

Expanded text:
graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno interpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testamenti, si quid in latinis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligente ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus luto de sputo facto junxerat; quod tamen nomen linguae incognitae nisi evangelista interpretatus esset, tamen magnus intellectus lateret. Sic etiam multa quae ab auctoribus eorumdem librorum interpretata non sunt nomina Hebraea, non est dubitandum habere non parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum, si quis ea possit interpretari. Quod nonnulli ejusdem linguae periti
Abbreviated transcription (Latin):
Si aut̃ sic contulerunt ut una omnium cõ¬
muni tractatu iudicioq uox fieret: nec sic qͥdẽ
qualit̾cunq unum hominem qualibet p̃di¬
tumꝑitia. ad emendandum tot seniorum
doctorsq consensum aspirare oportet aut
decet. Quamobrem etiam si aliquid alit̾
in hebreis exemplarib inuenit᷑. quam isti
posuerunt: cedendum ẽẽ arbttͦr diuinȩ dis¬
pensationi quȩ ꝑ cos facta est. ut ubri quos
gens iudea cȩt̃ĩs populis uel religione. uł in¬
uidia ꝓdere nolebat: credit᷑is ꝑdominũ gen¬
tibus ministra regis ptolomei potestate tanto
ante ꝓderent᷑. Itaq ficripotest: it sic ill int̾s¬
tati sint quemad modum congruere gentibꝰ
ille qui eos agebat. & qui unum os omnibus
dixi. horum quoq int̾ptum qui u̾b̃ tenaciuis
inheserunt collatio. non est inutilis ad expla¬
nandam sepe sententiam. Latini gͦ ut dicere
cȩꝑam codices uct̾is testamenti. si necesse fu̾it.

Expanded text:
Si autem contulerunt ut una omnium comSi autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fieret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensationi quae per eos facta est, ut libri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolebat, credituris per Dominum Gentibus ministra regis Ptolemaei potestate tanto ante proderentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadmodum congruere Gentibus ille qui eos agebat, et qui unum os omnibus dixi, horum quoque interpretum qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis ad explanandam saepe sententiam. Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse fuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
in scͥpturis didicerunt. neq in latinȩ linguȩ
auctorib reꝑiunt᷑. Piurimum hic quoq ad
iuuat int̃p̃tum numerositas collatis codicibꝰ
inspecta atq discussa: tantum absit falsitas.
Nam codicib emendandis. pͥmitꝰ debet in¬
uigilare sollertia eoꝵ qui scͥpt᷑as diuinas noᷤ.¬
se desiderant: ut emendatis ñ emendati ce¬
dant. ex uno duntaxat interp̃tationis gene¬
ꝑspicuitate sententię. & latinis quib libet
emendandis greci adhibeant᷑. in quibꝰ septu¬
aginta int̾prctum quod aduetꝰ testamentũ
attinet excellit auctoritas: quiiam ꝑ omnes
Qui siut fert᷑ multiq non indigni fide p̃¬
dicant. singłi cellis etiam singłis separati cũ
int̃p̃tati eẽnt. nichil in alicuiꝰ eoꝵ codice in¬
uentum ẽ quod non hisdem uerbis codemq
uerboꝵ ordine inueniret᷑ in gt̃is: qͥs hiuic
auctoritati conferre aliqͥd nedũ p̾ferre audeat:

Expanded text:
in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus reperiuntur. Plurimum hic quoque juvat interpretum numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis geneperspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctoritas ; qui jam per omnes Qui si, ut fertur, multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat?
Abbreviated transcription (Latin):
u̾ba ꝑtinet. Namq aut ignotum u̾bum fac̃
herere lectorem: aut ignota locutio. Que si
ex aliens linguis uemtunt: aut querenda ft̃
ab earum linguarum hominib. aut linguȩ
plurtum int̾pretum consulenda collatio est.
Si autem ipsiꝰ lingue nr̃ȩ aliqͣ uerba locu¬
tiones ꝙ ignoramꝰ: legendi consuetudine au.¬
diendiq innotescunt. Nulla sane sunt mag̃
mandanda memorie. quam illa u̾borum lo¬
cutionumq genera que ignoramꝰ: ut cum ł
ꝑitior occurrerit de qͦ queri possint. uel tał
lectio quȩ uł p̃cedentib uel consequentibus
uel utrisq ostendat quam ium habeat. qͥd¬
ue significit quod ignoramꝰ. facile adiuuan¬
te memoria possimꝰ adũtere &e discere : qͣnꝗͣ
tanta ẽ uis consuetudinis etiam ad discendũ:
ut qͥ in scͥpturis sanctis quodam mͦ nutrit
educatiq sunt. mag̃ alias locutiones mi-¬
rent᷑. easq minꝰ latinas putent. quam illas qͣs

Expanded text:
verba pertinet. Namque aut ignotum verbum facit verba pertinet. Namque aut ignotum verbum facit haerere lectorem, aut ignota locutio. Quae si ex alienis linguis veniunt, aut quaerenda sunt ab earum linguarum hominibus, aut eaedem plurium interpretum consulenda collatio est. Si autem ipsius linguae nostrae aliqua verba locutionesque ignoramus, legendi consuetudine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriae, quam illa verborum locutionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peritior occurrerit de quo quaeri possint, vel talis lectio quae vel ex praecedentibus vel consequentibus vel utrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod ignoramus, facile adjuvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, quam illas quas
Abbreviated transcription (Latin):
grecam locutionem seruare uoluisset. ut di¬
ceret quod stultum est dei. sapientꝰ est hõiũ.
ce quod infirmum ẽ dei. fortꝰ est hominum.
iret quidem uigilantis lectoris intentio insen¬
tentiȩ ueritatem: s tamen aliquis tardior
aut non intelligeret. aut etiam ꝑu̾se intelli¬
gtret. Non enim tantum uitiosa locutio est
in latina lingua talis. uerum & in ambiguita¬
tẽcadit. ut quasi hominum stultum uł ho¬
minum infirmum sapientiꝰ uł fortiꝰ uideat᷑
eẽ quamħ: quanquam &e illud sapientius
est hominib. non caret ambiguo. etiam si
soloecismo caret. Utrum enim his homini¬
bus ab eo quod est hic homo. anhis homini¬
bus ab eoquod est hoc omen dictum sit non
apparet: nisi illum natione sententiȩ. Meliꝰ
itaq dr sapientiꝰ est quam homines: &e fortiꝰẽ
quam homines. De ambiguis autem¬
signis: post loquemur. Nunc de incognitis
agimꝰ. quoꝵ duȩ formȩ sunt: quantum ad

Expanded text:
graecam locutionem servare voluisset, ut digraecam locutionem servare voluisset, ut diceret, Quod stultum est Dei, sapientius est hominum; et quod infirmum est Dei, fortius est hominum; iret quidem vigilantis lectoris intentio in sententiae veritatem, sed tamen aliquis tardior aut non intelligeret, aut etiam perverse intelligeret. Non enim tantum vitiosa locutio est in latina lingua talis, verum et in ambiguitatem cadit; ut quasi hominum stultum vel hominum infirmum sapientius vel fortius videatur esse quam Dei. Quanquam et illud, sapientius est hominibus, non caret ambiguo, etiamsi soloecismo caret. Utrum enim his hominibus ab eo quod est, Huic homini; an his hominibus ab eo quod est, Ab hoc homine, dictum sit, non apparet nisi illuminatione sententiae. Melius itaque dicitur, Sapientius est quam homines, et fortius est quam homines. signis post loquemur; nunc de incognitis agimus, quorum duae formae sunt, quantum ad
Abbreviated transcription (Latin):
inflari omnino difficile est:cum ce ipsa re.¬
rum scientia sepe ceruicem erigat. nisi do¬
minico repͥmat᷑ iugo. Quid enim obest in¬
tellectori. quod ita scͥptum ẽ: quȩ est terra inqͣ
istimsidunt super eam: Si bona est an
nequam: Et que sunt ciuitates. in qͥb ipsi
inhabitant in ipsis: Quam locutionem
magis alienȩ linguȩ eẽ arbitror. quam sen¬
sum aliquem altiorem. Illud etiam qͦd iam
auferre non possumꝰ de ore cantantium po-¬
pulorum suꝑ ipsum aut̃ floriet sanctificatio
mea. nichil ꝓfecto sententiȩ detrahit: auditor
tamen ꝑitior mallet hoc corrigi. ut ñ floriet
sed florebit diceret᷑: nec qͥc quam impedit
correctionem. nisi consuetudo cantantium.
Ista gͦ facile etiam contemni possunt: siqͥs ca
cauere noluerit. quȩ sanointellectui nichil
detrahunt. At uͦ illud quod ait apłs. quod
stultum est dei sapientiꝰ est bominib. & qͦd
infirmum ẽ dei fortiꝰ est hominib. siqͥs in eo

Expanded text:
inflari omnino difficile est, cum et ipsa reinflari omnino difficile est, cum et ipsa rerum scientia saepe cervicem erigat, nisi dominico reprimatur jugo. Quid enim obest intellectori, quod ita scriptum est: Quae est terra in qua isti insidunt super eam, si bona est an nequam; et quae sunt civitates in quibus ipsi inhabitant in ipsis ? Quam locutionem magis alienae linguae esse arbitror, quam sensum aliquem altiorem. Illud etiam quod jam auferre non possumus de ore cantantium populorum, Super ipsum autem floriet sanctificatio mea , nihil profecto sententiae detrahit: auditor tamen peritior mallet hoc corrigi, ut non floriet, sed florebit diceretur; nec quidquam impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. Ista ergo facile etiam contemni possunt, si quis ea cavere noluerit, quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus : si quis in eo
Abbreviated transcription (Latin):
eos qui plus delectant᷑ reb: cum earum etiam
signis sua quedam seruat᷑ integritas. Nam
non ea lege sibi coaptant᷑. quaᷤ aptauerunt qͥ
pͥores nobsine auetoritate aliqͣ locuti sunt.
Utrum enim int̾ homines. an int̃ hominibus
dicat᷑: ad rerum ñ ꝑtinet cognidonem. Item
barbarismus qͥd aliquid est nisi ũbum. ñ
cisdem litt̃is uel sono enunciatum. quo ab eis
qui ante nos latine locutisunt enunciari so¬
let: Ultrum aut̃ ignoscere ꝓducta an correp¬
ta t̃cia sillaba dicat᷑. nonmultum curat qͥ ꝓ
peccatis suis dm̃ ut ignoscat pecit. quolibet
modo illud ũbum sonare potuerit. Qͥd est
gͦ integͥtas locutionis. nisi alienȩ consuetudi¬
nis cõseruatio loquentium uct̾um auctorita¬
te firmate᷑ : Sed tam̃ eomagis inde offendũt
homines qͦ infirmiores sunt: & eo infirmio¬
res st̃ quo doctiores uideri uolunt. ñ rerum
scientia qua edificamur: s signoꝵ qua non

Expanded text:
eos qui plus delectantur rebus, cum etiam in earum eos qui plus delectantur rebus, cum etiam in earum signis sua quaedam servatur integritas. Nam non ea lege sibi coaptantur, qua coaptaverunt qui priores nobis non sine auctoritate aliqua locuti sunt. Utrum enim Inter homines, an, Inter hominibus dicatur, ad rerum non pertinet cognitorem. Item barbarismus quid aliud est, nisi verbum non eis litteris vel sono enuntiatum, quo ab eis qui latine ante nos locuti sunt, enuntiari solet? Utrum enim Ignoscere producta an correpta tertia syllaba dicatur, non multum curat qui peccatis suis Deum ut ignoscat petit, quolibet modo illud verbum sonare potuerit. Quid est ergo integritas locutionis, nisi alienae consuetudinis conservatio, loquentium veterum auctoritate firmatae. 20. Sed tamen eo magis inde offenduntur homines, quo infirmiores sunt; et eo sunt infirmiores, quo doctiores videri volunt, non rerum scientia qua aedificamur, sed signorum qua non
Abbreviated transcription (Latin):
tiones non dabunt radices altas conuenientiꝰ
đr: quam uitulamina que pedibꝰ in terra gͣ¬
diunt᷑. non herent radicib. Hanc tnslatio¬
nem in eoloco etiam cȩt̾a contexta custoduiĩs.
int̾p̃tes ꝓ sua quisq facultate atꝙ iudicio co¬
nantur eloqui. ñ apparet.nͥ in ea lingͣ
inspiciat᷑ quam int̾p̃tantur: & plerun¬
q a sensu auctoris deuiꝰ aberrat int̃pres. si ñ
sit doctissimꝰ : aut linguarum illarum ex qͥbꝰ
tenda cognitio ẽ. aut habende int̃p̃tationes eoꝵ
qui se u̾b nimis obstnxerunt. non quia suf¬
ficiunt. s ut ex eis ueritas uel error dirigat᷑. alioꝵ
qui non magis ũba quam sententias int̾ptan¬
do sequi maluerunt. Ham non solum
u̾ba singła. s etiam locutiones sepe transferunt᷑.
que omnino in latine lingue usum. siquis cõ¬
suetudinem uet̾um qui latine locuti sunt de¬
nere uolu̾it. tͣnsire ñ possunt. Que aliqnͣdo
intellectui nicħ adimunt. s offendunt tam̃

Expanded text:
tiones non dabunt radices altas , convenientius tiones non dabunt radices altas , convenientius dicitur quam, vitulamina, quae pedibus in terra gradiuntur, et non haerent radicibus. Hanc translationem in eo loco etiam caetera contexta custodiunt. Cinterpretes pro sua quisque facultate atque judicio conantur eloqui, non apparet, nisi in ea lingua inspiciatur quam interpretantur; et plerumque a sensu auctoris devius aberrat interpres, si non sit doctissimus: aut linguarum illarum, ex quibus tenda cognitio est; aut habendae interpretationes eorum qui se verbis nimis obstrinxerunt; non quia sufficiunt, sed ut ex eis veritas vel error detegatur aliorum, qui non magis verba quam sententias interpretando sequi maluerunt. Nam non solum verba singula, sed etiam locutiones saepe transferuntur, quae omnino in latinae linguae usum, si quis consuetudinem veterum qui latine locuti sunt, tenere voluerit, transire non possunt. Quae aliquando intellectui nihil adimunt, sed offendunt tamen
Abbreviated transcription (Latin):
dentis. plerunq int̾pres fallit᷑. cui non bene
nota sententia ẽ. & eam significationem trans¬
fert q̃ a sensu scͥptoris penitꝰ auena est: sicut
quidam codices babent. acuti pedes eoꝵs ad
effundendum sanguinem. Oz yc enim: & a¬
cutum apud g̃cos. & uelocem significat. Ille
enim uidit sententiam: qui transtulit ueloces
pedes eoꝵ ad effundendum sanguinem. Ille
aut̃ aliꝰ. ancipiti signo in aliam partem raptꝰ
crrauit. Et talia qͥdem ñ obscura s falsa sunt:
quoꝵs alia conditio ẽ. Nem̃ intelligendos s
emendandos tales codices potiꝰp̃cipiendum
est. Hinc est etiam illud qm̃ moschos grece ui¬
tulus dicit᷑ : moscheumata quidamñ intellex¬
erunt ẽẽ plantationes: ce uitulamina int̃p̾ta¬
tisunt. Qui error tammultos codices p̃occu¬
pauit. ut uix inueniat᷑ alit̃ scͥptum: & tam̃
sententia manifestissima ẽ. quia clarescit
consequentib ũbis. Namq adult̾inȩ planta¬

Expanded text:
dentis plerumque interpres fallitur, cui non bene dentis plerumque interpres fallitur, cui non bene nota sententia est, et eam significationem transfert, quae a sensu scriptoris penitus aliena est: sicut quidam codices habent, Acuti pedes eorum ad effundendum sanguinem; ὀξὺς enim et acutum apud Graecos, et velocem significat. Ille ergo vidit sententiam, qui transtulit, Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ; ille autem alius ancipiti signo in aliam partem raptus erravit. Et talia quidem non obscura, sed falsa sunt: quorum alia conditio est; non enim intelligendos, sed emendandos tales codices potius praecipiendum est. Hinc est etiam illud, quoniam μόσχος graece vitulas dicitur, μοσχεύματα quidam non intellexerunt esse plantationes, et vitulamina interpretati sunt: qui error tam multos codices praeoccupavit, ut vix inveniatur aliter scriptum; et tamen sententia manifestissima est, quia clarescit consequentibus verbis: namque, Adulterinae planta
Abbreviated transcription (Latin):
id est ut emulardo eos qͥ credicdant & ipsi crede¬
rent. Carnem enim suam dixit iudeos: ꝓpter
consanguinitatem. Item illud eiꝰdem ysaie. niss
tus est: nisi credideritis. ñ ꝑmanebitis.
Qͥs hoꝵs uera secutꝰ sit: nisi gxemplaria linguȩ
p̃cedentis legant᷑. incertum est. S tam̃ ex utroq
magnum aliquid insinuat᷑. scient̃ legentibus.
Difficile est enimita diũsos a se int̃pretes fieri:
ut non se aliqͣ uicinitate contingant. sĩ qm̃
intellectꝰ inspecie sempit̃na ẽ. fides uͦ in rerum
temporalium quibdam cunabulis qͣsi lacte
alit paruulos. nc̃ aut̃ ꝑ fidem ambulamtis
ñꝓspeciem: nisi aut̃ ꝑfidem ambulauerimꝰ
ad speciem ꝑuenire ñ possumꝰ quȩ ñ transit
s ꝑmanet. ꝑ intellectum purgatum nob̃ co¬
herentib ueritati: ꝓpt̾ea ille ait. nisi crediditis
ñ ꝑmanebitis. ille aut̃. nisi credideritis non
intelligetis. Nam &e ex ambiguo linguȩ p̃ce¬

Expanded text:
id est, ut aemulando eos qui crediderant, et ipsi credeid est, ut aemulando eos qui crediderant, et ipsi crederent. Carnem enim suam dixit Judaeos, propter consanguinitatem. Item illud ejusdem Isaiae proptus est, Nisi credideritis, non permanebitis : quis horum verba secutus sit, nisi exemplaria linguae praecedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utroque magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. Difficile est enim ita diversos a se interpretes fieri, ut non se aliqua vicinitate contingant. Ergo, intellectus in specie sempiterna est, fides vero in rerum temporalium quibusdam cunabulis quasi lacte alit parvulos; nunc autem per fidem ambulamus, non per speciem ; nisi autem per fidem ambulaverimus, ad speciem pervenire non poterimus quae non transit, sed permanet, per intellectum purgatum nobis cohaerentibus veritati: propterea ille ait, Nisi credideritis, non permanebitis; ille vero, Nisi credideritis, non intelligetis. 18. Et ex ambiguo linguae praece
Abbreviated transcription (Latin):
impediuit: simͦ legentes ñ sint negligentes.
Nam ñ nullas obscuriores sententias pluriũ
codicum sepe manifestauit inspectio: sicut
illud ysais ꝓpħe. Unꝰ int̃pres ait. Et domesticoᷤ
seminis tui ne. despexeris. Alits aut̃ ait. E car¬
nem tuam ne deauexeris. Ut̃q sibimet inuicẽ
attestatꝰ est. Namq alt alttro exponit᷑. Qͥa ce
caroposset accipiꝓpͥe. ut corpꝰsutm quisq ne
despiceret se putaret ammonitum: &e dome¬
stici seminis tͣnslate. xp̃iani possent intelligi.
ex eodem ũbi semine nob̾cum sp̃ualit̃ nati. Dẽ
cnim collato int̾p̃tum senfu. ꝓbabilior doeur¬
rit sententia. ꝓpͥe de consanguineis non ddespi¬
ciendis ẽẽ p̃ceptum: qm̃ domesticossemmis cũ
ad carnem retuleris. consanguinei potissimũ
occurrunt. Ulnde ec̃ arbitror illud apłi qͦd ait.
si quomͦ ad emulationem adducere potuero
carnem meam. ut saluos faciam aliqͦs ex illis:

Expanded text:
impedivit, si modo legentes non sint negligentes. impedivit, si modo legentes non sint negligentes. Nam nonnullas obscuriores sententias plurium codicum saepe manifestavit inspectio, sicut illud Isaiae prophetae unus interpres ait, Et domesticos seminis tui ne despexeris; alius autem ait, Et carnem tuam ne despexeris : uterque sibimet invicem attestatus est. Namque alter ex altero exponitur, quia et caro posset accipi proprie, ut corpus suum quisque ne despiceret, se putaret admonitum; et domestici seminis translate, Christiani possent intelligi, ex eodem verbi semine nobiscum spiritualiter nati: nunc autem collato interpretum sensu, probabilior occurrit sententia proprie de consanguineis non despiciendis esse praeceptum, quoniam domesticos seminis cum ad carnem retuleris, consanguinei potissimum occurrunt; unde esse arbitror illud Apostoli quod ait, Si quo modo ad aemulationem adducere potuero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis ;
Abbreviated transcription (Latin):
&e alłã. partim uͦ in aliam linguam tͣnsferriñ
potuisse dicunt᷑. sicut alia duo quȩ posuimus.
St̃ enim quedam u̾ba certͣarum linguarum:
quȩ musum alt̾ius linguȩ ꝑ int̃pretationem
tnͣisire ñ possunt. Et hoc maxime int̾iectionib
accidit. que ũba motum anuimi significant po¬
tius quam sententiȩ conceptȩ ullam particłam.
NIam ce hȩc duo: talia ẽẽ ꝑhibent᷑. Dicunt
enim racha: indignantis ẽẽ uocem. Osanna:
lȩtantis. S ñ ꝓpt̃ hȩc pauca quȩ notare atq
int̾rogare facillimum ẽ: s ꝓpt̃ diu̾sitates ut
dictum ẽ int̃pretum. illarum linguarum
ẽ cognitio necessaria. Qͥ enim scͥpturas ex he¬
brea in grecam uerterunt. numerari possuñ.
latini aut̃ int̃pretes nullomͦ. Ult enim cuiq
pͥmis fidi temporib inmanꝰ uenit codex gͥcꝰ.
e aliqͣntum facultatis sibi utriꝰq linguȩ ha¬
bere uidebat᷑: ausus ẽ int̾pretari. Quȩ qui¬
dem res plꝰ adiuuit intelligentiam quam

Expanded text:
et Alleluia: partim vero in aliam linguam transferri non potuisse dicuntur, sicut alia duo quae posuimus. Sunt enim quaedam verba certarum linguarum, quae in usum alterius linguae per interpretationem transire non possunt. Et hoc maxime interiectionibus accidit, quae verba motum animi significant potius, quam sententiae conceptae ullam particulam; nam et haec duo talia esse perhibentur: dicunt enim Racha indignantis esse vocem, Hosanna laetantis. Sed non propter haec pauca, quae notare atque interrogare facillimum est, sed propter diversitates, ut dictum est, interpretum, illarum linguarum est cognitio necessaria. Qui enim Scripturas ex hebraea lingua in graecam verterunt, numerari possunt; latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus est interpretari, CAPUdem res plus adjuvit intelligentiam, quam
Abbreviated transcription (Latin):
uab aut̃ causis ñ intelligunt᷑ quȩ scͥpta
sunt: s aut ignotis aut ambiguis signis
obtegunt᷑. Sunt aut̃ signa: uel ꝓpͥa uł transla¬
ta. Propͥa dñr: cum his reb significandis adhi¬
bentur. ꝓpt̾ quas sunt instituta. sicut dicimus
bouem. cum intelligimꝰ pecꝰ. quod om̃s nob̃cũ
latinȩ linguȩ homines hoc nomine uocant.
Translata sunt: cum & ipsȩ res quas ꝓpͥis ũbis
significamꝰ. ad aliquid aliud significandum
usurpant᷑. sicut dicimꝰ bouem. & ꝑhas duas
sillabas intelligimꝰ pecus. qͦd isto nomine ap¬
pellari solet: sed rursꝰ ꝑ illud pecus intelligimus
euanglistam. quem significauit scͥptura. int̾p¬
tante apłodicens. Bouem t̾turantem ñ infrena¬
bis. Contra ĩgnota signa. magnum remedium ẽN
linguarum cognitio. Et latine quidem lingue
homines quos nunc instruendos suscepimus.
duab aliis ad scͥpt᷑arum diuinarum cognitio¬
nem opꝰ habent. hebrea scilicet &e greca. ut ad ex¬

Expanded text:
uabus autem causis non intelleguntur quae scripta sunt, si aut ignotis aut ambiguis signis obteguntur. sunt autem signa uel propria uel translata. propria dicuntur, cum his rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta, sicut dicimus bouem, cum intellegimus pecus, quod omnes nobiscum latinae linguae homines hoc nomine uocant. translata sunt, cum et ipsae res, quas propriis uerbis significamus, ad aliquid aliud significandum usurpantur, sicut dicimus bouem et per has duas syllabas intellegimus pecus, quod isto nomine appellari solet, sed rursus per illud pecus intellegimus euangelistam, quem significauit scriptura interpretante apostolo: bouem triturantem non infrenabis. Clinguarum cognitio. Et Latinae quidem linguae homines quos nunc instruendos suscepimus, duabus aliis ad Scripturarum divinarum cognitionem opus habent, Hebraea scilicet et Graeca, ut ad ex
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ omnia si contempserint. id est p̃¬
cepta u̾boꝵs. & doloꝵs. iustam post hanc
uitam sempit̃nam damnationem me-¬
rebunt᷑. Ideoq ille potest dicere iniuste
ista fieri. qui solam uitam mortalem ꝙͣ
nc̃ agimꝰ esse existimans. quȩ diuinitꝰ p̃di¬
cata st̃ futura ñ credit. pensurꝰ grauissima
supplicia ꝑseuerantiȩ peccators infideli

Expanded text:
Quae omnia si contempserint, id est prQuae omnia si contempserint, id est praecepta verborum et dolorum, justam post hanc vitam sempiternam damnationem merebuntur. Ideoque ille potest dicere injuste ista fieri, qui solam vitam mortalem, quam nunc agimus, esse existimans, quae divinitus praedicta sunt futura non credit, pensurus gravissima supplicia perseverantiae peccatorum atque i
Abbreviated transcription (Latin):
lum de ipso morbo nondum sanato. uerũ
etiam de adiutorio medicinȩ: ita homoꝑ
peccatum lapsus in huius uite morbidam
&e calamitosam mortalitatem. quia primo
p̃cepto obtemꝑare noluit. quo sempit̾nam
custodiret ac teneret salutem. scd̾a p̃cepta¬
eger accepit. qͥb obtemꝑans. iam quidem
non absurde dr iuste uiuere. s tam̃ mole¬
stias qͣs patit᷑. uł de ipso morbo nondum
sanato patit᷑ uel de adiutorio medicine.
cui adiutorio deputat᷑ quod scͥptum est.
quem enim diligit dñs corripit. flagellat
aut̃ omnem filium quem recipit. Qui
uero ñ obtemꝑantes p̃ceptis saluberrimiᷤᷤ
iniq uiuunt. augent etiam atq etiã mor¬
bos suos. & aut ex ipsis patiunt᷑ innume¬
rabiles miseriarum labores doloresq cẽ
inhac uita. aut penis quoq adhibitis ut
quod sanum ñ ẽ tangat᷑ &e doleat. in qͦ
malo sint misccłit̃ admonent᷑. ut ad me¬
dicinam conũisi. ꝑ gr̃am dci sanifiant.

Expanded text:
lum de ipso morbo nondum sanato, verum lum de ipso morbo nondum sanato, verum etiam de adjutorio medicinae: ita homo per peccatum lapsus in hujus vitae morbidam et calamitosam mortalitatem, quia primo praecepto obtemperare noluit, quo sempiternam custodiret ac teneret salutem, secunda praecepta aeger accepit, quibus obtemperans jam quidem non absurde dicitur juste vivere, sed tamen molestias quas patitur, vel de ipso morbo nondum sanato patitur, vel de adjutorio medicinae. Cui adjutorio deputatur quod scriptum est, Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit. Qui vero non obtemperantes praeceptis saluberrimis inique vivunt, augent etiam atque etiam morbos suos: et aut ex ipsis patiuntur innumerabiles miseriarum labores doloresque etiam in hac vita; aut poenis quoque adhibitis, ut quod sanum non est, tangatur et doleat, in quo malo sint, misericorditer admonentur, ut ad medicinam conversi per gratiam Dei sani fiant.
Abbreviated transcription (Latin):
p̾ciꝑe. & inobȩdientib penas. obȩdientib
aut̃ premia distribuere: ita iusticia est ho¬
minis. p̃ceptis utilib obedire. S q̃m sic ẽ
in animo beatitudo ut in corpore sanitas:
quemadmodum in ipso corpore alia p̃cipit᷑
medicina nebona ualitudo amittatur. alia
uͦ ut amissa recuꝑet᷑. sic in toto statu homi¬
nis. alla tc̃ p̃cepta data st̃ ne amitceret ĩmor¬
talitatẽ: alia nc̃ p̃cipiunt᷑ ut eam recipiat.
Et sicut in ualitudine corporis. siquis p̃cep¬
tis medici quib eadem bona ualitudo eti¬
stodienda ẽ. non obtemꝑando in aliquem
morbum inciderit. accipit alia p̃cepta ut sa¬
nari possit. quȩ sepe non sufficiunt si talis
ẽ inorbꝰ. nisi adhibeant᷑ a medico quȩdam ad¬
iutoria. plerunq asꝑa ce dolores importantia
qui tam̃ualent ad recuꝑandam salutem.
unde fit ut homo quamuis iam obtemꝑãs
medico patiat᷑ tamen adhuc dolores. nonso.¬

Expanded text:
praecipere, et inobedientibus poenas, obedientibus praecipere, et inobedientibus poenas, obedientibus autem praemia distribuere; ita justitia est hominis, praeceptis utilibus obedire. Sed quoniam sic est in animo beatitudo, ut in corpore sanitas: quemadmodum in ipso corpore alia praecipitur medicina, ne bona valetudo amittatur, alia vero, ut amissa recuperetur; sic in toto statu hominis, alia tunc praecepta data sunt, ne amitteret immortalitatem, alia nunc praecipiuntur, ut eam recipiat. Et sicut in valetudine corporis, si quis praeceptis medici, quibus eadem bona valetudo custodienda est, non obtemperando in aliquem morbum inciderit, accipit alia praecepta ut sanari possit; quae saepe non sufficiunt, si talis est morbus, nisi adhibeantur a medico quaedam adjutoria, plerumque aspera et dolores importantia, quae tamen valent ad recuperandam salutem; unde fit ut homo, quamvis jam obtemperans medico, patiatur tamen adhuc dolores, non so
Abbreviated transcription (Latin):
ad ullustrandos ad se conu̾̃sos. si res huma¬
nas non curaret. Si uͦ ꝓpterta gͣuia ppetiiu¬
stos sineret. quia contͣ ordinemrerum a se dis¬
positum nollet uenire. nec ipse iustꝰ esset. non
quia dispositionem suam seruare uult. sed
quia ita disposuit ipsum ordinem rerum.
ut in meritis penis iusti affugant᷑. In aliquo
aut̃ dm̃ ẽẽ inualidum ad repellenda mala
quȩ iusti patiunt᷑ quis quis opinat᷑: ideo desi¬
pit. quia non intelligit sic̃ nefas est inuistum
dm̃ dicere: ita nefas ẽẽ omnipodentem negare.
Qͥb ꝓ tempore suscepte questionis breuiter
bitare. nulla causa ꝓbabilior occurrit cur
iusti homines laborent plerũq in hac uita.
nisi quia hoc eis expedit. Alia ẽ enim quȩ
nunc ẽ iusticia hominum ad recipiendam
sempitnam salutem: alia tc̃ inparadyso con¬
stituti hominis eẽ debuit ad retinendam &
non omitendam eandem sempiternam
salutem. Sicut enim iusticia dei ẽ utilia

Expanded text:
ad illustrandos ad se conversos, si res humaad illustrandos ad se conversos, si res humanas non curaret. Si vero propterea gravia perpeti justos sineret, quia contra ordinem rerum a se dispositum nollet venire, nec ipse justus esset; non quia dispositionem suam servare vult, sed quia ita disposuit ipsum ordinem rerum, ut immeritis poenis justi affligantur. In aliquo autem Deum esse invalidum ad repellenda mala quae justi patiuntur, quisquis opinatur, ideo desipit, quia non intelligit, sicut nefas est injustum Deum dicere, ita nefas esse omnipotentem negare. 3. Quibus pro tempore susceptae quaestionis breviter bitare; nulla causa probabilior occurrit, cur justi homines laborent plerumque in hac vita, nisi quia hoc eis expedit. Alia est enim quae nunc est justitia hominum ad recipiendam sempiternam salutem, alia tunc in paradiso constituti hominis esse debuit ad retinendam et non amittendam eamdem sempiternam salutem. Sicut enim justitia Dei est utilia
Abbreviated transcription (Latin):
tatis epulant᷑. S his tam̃ qui putant iniu¬
stum dm̃ cũ iustos in dolorib & laborib u¬
dent. aut certe si non audent iniustum dm̃
dicere. uł res humanas non curare arbitͣnt᷑.
uel semel statuisse nccessitates fatoꝵ. contra
qͣs nec ipse aliqͥd faciat. ne ordinem rerum a
se dispositum inconstantia turbare credat᷑.
aut aliqͥd aliud opinant᷑. quo d̃s in aliquo
inualidus. non possit a iustis mala ꝓhibere.
dicendum est nullam fut᷑am fuisse iusticiam
in hominib. si res humanas ñcuraret ds̃. qͥa
omnis ista hominum iusticia. quam denere
animꝰ humanus recte faciendo pot̃. & peccan¬
do amittere. non impͥmeret᷑ animȩ. nisi esset
aliqͣ incommutabilis iusticia. quȩ integra in¬
ueniret᷑ a iustis cum ad eam conu̾terentur
integͣ relinquerct᷑ a peccantib. cum ab eius
lumine auerterentur. Quȩ iusticia incom-¬
mutabilis. utiq dei est. Dec eam porrigeret

Expanded text:
tatis epulentur. 2. Sed iis tamen qui putant injutatis epulentur. 2. Sed iis tamen qui putant injustum Deum, cum justos in doloribus et laboribus vident, aut certe si non audent injustum Deum dicere, vel res humanas non curare arbitrantur, vel semel statuisse necessitates fatorum, contra quas nec ipse aliquid facit, ne ordinem rerum a se dispositum inconstantia turbare credatur; aut aliquid aliud opinantur, quod Deus in aliquo invalidus non possit a justis ista mala prohibere: dicendum est nullam fuisse futuram justitiam in hominibus, si res humanas non curaret Deus. Quia omnis ista hominum justitia, quam et tenere animus humanus recte faciendo potest, et peccando amittere, non imprimeretur animae, nisi esset aliqua incommutabilis justitia, quae integra inveniretur a justis, cum ad eam converterentur; integra relinqueretur a peccantibus, cum ab ejus lumine averterentur. Quae justitia incommutabilis utique Dei est, nec eam porrigeret
Abbreviated transcription (Latin):
sub diciplina di questionem moues.
cum uident iustos sepe graues molestias
scđm hanc uitam pati. quasi ꝓpt̾ea nicħ eis
ꝓsit quod deo seruiunt. quia uel cõmunes
labores atq indifferent᷑ corpoꝵ atq damnoꝵ
ce contumeliarum cȩt̃oꝵq omnium quȩ ma¬
la mortales putant. uł etiam cętĩs ampliores
onerosa peccantib. in eres p̃dicatores tumul¬
tuosas seditiones aut insidias aut odia con¬
citant. Quib respondet᷑. quia si uita ista
sola cẽlhominum. aut nichil ꝓdesse aut etiã
nocere iustam uitam ñ usq quaq absurde ui¬
derct᷑: quanqͣm non defuerint. qui iusticie
suauitatem & int̾num eius gaudium. cum oĩb
manum ꝓ conditione sue mortalitatis pa tt᷑.
cum omnib etiam quȩ ꝓpt̾ ipsam iusticiam
in eos qui iuste uiuunt iniuriosissime cogitan¬
tur ita compensarent:ut sequestrata spe fu¬
turȩ uitȩ. iocundiꝰ &e letiꝰ prȩ amore u̾itatis tor¬
querent᷑. quam luxuriosi p̾cupiditate ebrie¬

Expanded text:
sub disciplina Dei, quaestionem movent, cum vident justos saepe graves molestias secundum hanc vitam pati: quasi propterea nihil eis prosit quod Deo serviunt, quia vel communes labores, atque indifferenter corporum atque damnorum et contumeliarum caeterorumque omnium, quae mala mortales putant, vel etiam caeteris ampliores onerosa peccantibus in ejus praedicatores tumultuosas seditiones aut insidias aut odia concitat. Quibus respondetur, quia si vita ista sola esset hominum, aut nihil prodesse, aut etiam nocere justa vita non usquequaque absurde videretur. Quanquam non defuerint qui justitiae suavitatem et internum ejus gaudium cum corporamanum pro conditione suae mortalitatis patitur, cum omnibus etiam quae propter ipsam justitiam in eos qui juste vivunt, injuriosissime cogitantur, ita compensarent, ut sequestrata spe futurae vitae jucundius et laetius prae amore veritatis torquerentur, quam luxuriosi prae cupiditate ebrie
Abbreviated transcription (Latin):
de natura uoni aduensum manicheos est¬
ubi ostendit᷑ nat᷑am incominutabilem dm̃
eẽ. ac summumbonum. atq ab illo ẽẽ cȩt̃as
nat᷑as. siue sp̃itales. siue corporales. Atq om̃s
in quantum nature sunt bonas cẽ. Et qͥd
uel unde sit malum. & quanta mala mani¬
cheiponant in nat᷑a boni. & quanta bona in
natura mali: quas nat᷑as finxit error ipsoꝵ.
Hic liser sic incipit. Summum bonũ

Expanded text:
de natura boni aduersus Manicheos est ostenditur naturam incommutabilem deum esse ac summum bonum, atque ab illo esse ceteras naturas siue spiritales siue corporales atque omnes, in quantum naturae sunt, bonas esse, et quid uel unde sit malum et quanta mala Manichei ponant in natura boni et quanta bona in natura mali, quas naturas finxit error ipsorum. Hic liber sic incipit: Summum bonum,