comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tum de uirgine. ut in eo
substantiam & diuinȩ et
humanȩ confiteam᷑ naturȩ:
Hee sunt quatuor sy nodi
pͥncipales fidei docꝰtrinã
plenissime p̃dicantes. Sed
& si qua st̃ concilia que scĩ
patres sp̃u di plenisanxe¬
runt. pt᷑ istaꝵ quatuor au¬
ctoritatem. om̃i manent
stabilita uigore. quoꝵ ge¬
sta in hoc oꝑe continent᷑.
condita. Sy nodum aut̃e
ex greco interp̃tari comita¬
tum uł cętum. concilii uͦ
nomen tracꝰtũ ex more ro¬
mano. Tempore enĩ quo
cause agebantur conueni¬
ebant om̃s in unũ cõmuni¬
q intentione tractabant. Un¬
de & concilium a cõmuni in¬
tentione dictum. quasi con¬
siliũ. Dam cilia oculorũ su.
.i. conuemiendo inunum. Unͣ
⁊ conuentus ẽ nuncupatus
sicut conuentꝰ cetus uł con¬
cilium. ã societate multorũ
in unum. Epła grece. missa
interp̃tatur latine. Epłȩc̃a
sales. quia non um tantũ
ppło uł ciuitati. s uniu̾sis
gentib generalit᷑ scriptȩ

Expanded text:
tum de Vitum de Visubstantiam et divinae et humanae confiteamur naturae. Haec sunt quattuor synodi principales, fidei doctrinam plenissime praedicantes; sed et si qua sunt concilia quae sancti Patres spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quattuor auctoritatem omni manent stabilita vigore, quorum gesta in hoc opere condita continentur. Synodum autem ex Graeco interpretari comitatum vel coetum. Concilii vero nomen tractum ex more Romano. Tempore enim, quo causae agebantur, conveniebant omnes in unum communiue intentione tractabant. Unde et concilium a communi intentione dictum, quasi comcilium. Nam cilia oculorum suntest conveniendo in unum. Unde et conventus est nuncupatus, sicut conventus coetus concilium, a societate multorum in unum. Epistola Graece missa interpretatur Latine. Epistolaesales; quia non uni tantum populo vel civitati, sed universis gentibus generaliter scriptae
Abbreviated transcription (Latin):
tialem dõ patri dm̃ filium
eadem sc̃a synodus ꝑ sym¬
bolum diffiminit. Scda sy¬
nodus.cl. patrum sub the¬
odosio seniore. constantino¬
polim congregata ẽ. quae
consubstantialem patri &
filio spm sem̃ demonstra¬
uit. dans simboli formam
quam tota grecoꝵ ⁊ latinoꝵ
confessio in eccłiis predicat.
Tercia sy nodus ephesina
pͥma.cc. ep̃oꝵ. sub iuniore
theodosio augusto edita ẽ.
quȩ nestorium duas ꝑsonas
in xp̃o asserentẽ. iusto ana¬
themate condempnauit.
ostendens in duas naturã
unam dñi iħu xp̃i ꝑsonã.¬
Quarta synodus calcidonẽ¬
sis. sercentoꝵ tͥginta sac̾do¬
tum. sub marciano pͥncipe
habita ẽ. in qua euticen con¬
stantinopolitanũ abbatem
u̾bid̃i ⁊ carnis unam nat᷑am
ꝓnuntiantem. ⁊ eiꝰ defensorẽ
dyoscorum quendam alex¬
andrinũ ep̃m. ⁊ ipsũ rursũ
nestoriũ cum reliquis here¬
ticis una patrum sententia
p̃dampnauit. p̃dicans eadẽ
synodus. xp̃m dm̃ sic na¬

Expanded text:
tialem Deo Patri Deum Filium, tialem Deo Patri Deum Filium, eadem sancta synodus per Symbolum definivit. Secunda synodus, CL Patrum sub Theodosio seniore Constantinopolim congregata est, quae consubstantialem Patri et Filio Spiritum sanctum demonstravit dans symboli formam, quam tota Graecorum et Latinorum confessio in ecclesiis praedicat. Tertia synodus Ephesina prima CC episcoporum sub juniore Theodosio Augusto edita est, quae Nestorium, duas personas in Christo asserentem justo anathemate condemnavit, ostendens in duabus naturis unam DominiQuarta synodus Chalcedonensis sexcentorum triginta sacerdotum sub Marciano principe habita est, in qua Eutychem Constantinopolitanum abbatem Verbi Dei et carnis unam naturam pronuntiantem, et ejus defensorem Dioscorum quemdam Alexandrinum episcopum, et ipsum rursum Nestorium cum reliquis haereticis, una Patrum sententia praedamnavit, praedicans eadem synodus Christum Deum sic na
Abbreviated transcription (Latin):
De canonib coneiliorum.
anon autẽ grece. latine
regula nuncupatur. Regła
autem dicta qđ recte ducit.
nec aliquando aliorsum tͣhit.
alii dixerunt regłam dictã.
recꝰte uiuendi p̃beat. uł qđ
distortum. pͣuumq quid cor
rigat. Canones autẽ genera¬
lium concilioꝵ a temporib
constantini ceperunt. In p̾ce¬
dentib namq annis ꝑsecu¬
tione feruente. docendarũ
plebium minime dabatur
facultas. inde xp̃ianitas in
unum conuenire nisi tem¬
pore supradicti imꝑatoris.
Ipse enim dedit facultatem
xp̃ianis libere congregari.
Sub hoc etiam scĩ patres
in concilio niceno de om̃i
orbe terraꝵ conuenientes.
la quatuor ẽẽ uenerabiles
synodos quȩ totam pͥncipali¬
ter fidem complecꝰtunt᷑. qͣsi
eugłia. uł totidem paradisi
flumina. Harum pͥor nice¬
na. synodus crecentoꝵ dece¬
gusto imꝑante ꝑ act᷑a ẽ. in qͣ
arrianȩ ꝑfidiȩ condempna¬
ta blasphemia. quam de in¬
equalitate sc̃ȩ tͥnitatis ide
arrius asserebat. consubftã¬

Expanded text:
De canonibus conciliorum. Canon autem Graece, Latine regula nuncupatur. Regula autem dicta, quod recte ducit, nec aliquando aliorsum trahit. Alii dixerunt, regulam dictam, recte vivendi praebeat, vel quod distortum, pravumque qneralium conciliorum, a temporibus Constantini coeperunt. In praecedentibus namque annis persecutione fervente docendarum plebium minime dabatur facultas; inde Christianitas in unum conveniendi, nisi temporibus supradicti imperatoris. Ipse enim dedit facultatem Christianis libere congregandi. Sub hoc etiam sancti Patres in concilio Nicaeno de omni orbe terrarum convenientes a quatuor sunt venerabiles synodi, quae totam principaliter fidem complectuntur quasi Evangelia, vel totidem paradisi flumina. Harum prima Nicaena synodus trecentorum XVIIgusto imperante, peracta est, in qua Arianae perfidiae condemnata blasphemia, quam de inaequalitate sanctae Trinitatis, idem Arius asserebat, consubstan
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ uocem ad intellecꝰtũ. ꝑ in¬
tellectũ ad rem. ꝑ rem adra¬
tionem. ꝑ rationem ꝑueni¬
tur ad ueritatem. Quoddũ
minus docti qͥdam non con¬
siderant. nullam ineis esse
subtilitatem estimant ubi
exerceri possint ingenia:⁊
obhoc ad philosophorum
scripturas se transferunt.
qͥa ꝓfecto nil aliud ibi con¬
cipiunt. nisi solam litt̾e suꝑ¬
ficiem. uirtutẽ ueritatis i¬
gnorantes. Qd̾ autẽ rerũ
significatione sacra utant᷑
eloquia. breui quodam et
aꝑto exemplo demonstra¬
bimus. Dicit scriptura. ui¬
gilate. quia aduersariuᷤ ur
diabolus tanqͣm leo rugi-¬
ens circuit. Hic si dixerim᷑
leonẽ significare diabolum.
non uocẽ. s rem intelligere
debemus. Sienim dugheȩ
uoces .i. diabolus ⁊ leo. unã.
⁊ eandem rem significant. in¬
competens ẽ similitudo euͤ¬
dem rei ad se ipsam. Restat
gͦ ut hȩc uox leo animalip¬
sum significae. animal uͦ dia¬
bolum designet. Et cȩt̾a oĩ¬

Expanded text:
per vocem ad intellectum, per inper vocem ad intellectum, per intellectum ad rem, per rem ad rationem, per rationem pervenitur ad veritatem. Quod dum quidam minus docti non considerant, nullam in eis esse subtilitatem existimant, ubi exerceri possint ingenia, et ob hoc ad apostolorum scripturas se transferunt, quia profecto nil aliud ibi concipiunt, nisi solam litterae superficiem, virtutem veritatis ignorantes. Quod autem rerum significatione sacra utantur eloquia, brevi quodam et aperto exemplo demonstrabimus. Dicit Scriptura: Vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit . Hic si dixerimus leonem significare diabolum, non vocem, sed rem intelligere debemus. Si enim duae hae voces, id est diabolus et leo, unam et eamdem rem significant, incompetens est similitudo ejusdem rei ad seipsam. Restat ergo, ut haec vox leo animal ipsum significet, animal vero diabolum designet; et caetera omni
Abbreviated transcription (Latin):
agendum sit parit᷑ ꝑ cropo¬
logiam demonstret. Qđ resꝙ̃
cantum uerba. s etiam res
significare habent. qͥ modꝰ
non ad eo in aliis scripturis
inueniri solet. Philosophus
solam uocum nouit signi¬
ficationem: s excellentior
ualde ẽ rerum significatio.
quam uocum. quia hanc
usus instituit. illam natura
dictauit. Hȩc hominũ uox
est. illa uox dei ad homi¬
nes. Hec ꝓlata perit. illa cre¬
ata subsistit. U ox tenuis ẽ
nota sensuum. res diuinȩ
rationis ẽ simulacrũ. Quod
gͥ sonus oris. qui simul sub¬
sistere incipit ⁊ desinit. ad
rationem mentis ẽ.Hoc õe
spacium temporis ad et̃ni¬
tatem. Ratio mentis intͥn¬
secum uerbum est. qͦd sono
uocis.i. uerbo extͥnseco ma¬
nifestat᷑. & diuina sapientia
quã de corde suo pat̾ eructa¬
uit. in se inuisibilis. ꝑ creat᷑as
& in creaturis agnoscit᷑. Ex
quo nimirũ colligit᷑. qͣm ꝓ¬
funda in sacris lict̾is requi¬
renda sit intelligentia. ubi

Expanded text:
agendum sit, pariter per tropoagendum sit, pariter per tropologiam demonstret. CAP. III.tantum verba, sed etiam res significare habent, qui modus non adeo in aliis scripturis inveniri solet. Philosophus solam vocum novit significationem, sed excellentior valde est rerum significatio, quam vocum; quia hanc usus instituit, illam natura dictavit. Haec hominum vox est, illa vox Dei ad homines. Haec prolata perit, illa creata subsistit: « Vox tenuis est nota sensuum; res divinae rationis est simulacrum. » Quod ergo sonus oris, qui simul subsistere incipit et desinit, ad rationem mentis est; hoc omne spatium temporis ad aeternitatem. Ratio mentis intrinsecum verbum est, quod sono est verbo extrinseco manifestatur, et divina sapientia, quam de corde suo pater eructavit, in se invisibilis per creaturas, et in creaturis, agnoscitur. Ex quo nimirum colligitur, quam profunda in sacris litteris requirenda sit intelligentia, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
nis diuma scriptura ita ꝑ
di sapientiam conuenient
sins partib aptata ẽ atq
disposita. ut quicqͥd in ea
continetur. aut uice corda¬
rum. spiritalis intelligenti¬
ȩ suauitatem ꝑsonet. aut ꝑ
hystorie seriem. ⁊ lict̾e soli¬
ditatem mysteriorũ dicꝰta
sparsim posita continens.⁊
quasi in unum conec̾tens ad
modum ligni concaui suꝑ
extensas cordas simul co¬
pulet. earumq sonitũ reci¬
piens. in se dulciorem auri¬
b referat. quem ñ solũ cor¬
da edidit. s. & lignum mo¬
dulo corporis su formauit.
Sic ⁊ mel infauo gratius.
& quicqͥd maiori erercitio
queritur. maiori etiã desi¬
dio inuenitur. Oportet gͦ¬
sic tractare diuinam script᷑¬
am. ut nec ubiq hystoriã.
nec ubiq allegoriam. necu¬
biq queramus tropologiã.
sed singula in suis locis ꝓ¬
ut ratio postulat competent᷑
assignare. Se pe tamen muna
ꝑiri possunt: sic ut hystorie
ueritas ⁊ mysticũ aliquid ꝑ
allegoriam insinuet.⁊ quod

Expanded text:
nis divina Scriptura ita per nis divina Scriptura ita per Dei sapientiam convenienter suis partibus aptata atque disposita est, ut quidquid in ea continetur, aut vice chordarum spiritualis intelligentiae suavitatem personet, aut per historiae seriem, et litterae soliditatem mysteriorum dicta sparsim posita continens, et quasi in unum connectens, ad modum ligni concavi super extensas chordas simul copulet, earumque sonum recipiens in se, dulciorem auribus referat, quem non solum chorda edidit, sed et lignum modulo corporis sui formavit. Sic et mel in favo gratius. Et quidquid majori exercitio quaeritur, majori etiam desiderio invenitur. Oportet ergo tractare sic divinam Scripturam, ut nec ubique historiam, nec ubique allegoriam, nec ubique quaeramus tropologiam; sed singula in suis locis, prout ratio postulat, competenter assignare. Saepe tamen in una riri possunt; sicut historiae veritas et mysticum aliquid per allegoriam insinuet, et quid
Abbreviated transcription (Latin):
est. qđ diuma scriptura tri¬
plicem habet modum intel¬
ligendi. hystoriam. allegorui
tropologiam.Sane ñ omnia
quȩ in diuino repperiuntur
da sunt int̾pretationem. ut
singula hystoriam. allegorã
atropologiam simul contine¬
re credantur. quod ⁊ si inmu¬
tis congrue assignari possit.
ubiq tamen obse: uare. aut
difficile ẽ. aut impossibile.
Sicut enim in cytharis. et
huiusmodi organis musicis
non quidem om̃a quȩ tan¬
guntur canorũ aliquid re¬
sonant. s tantum corde. eȩ¬
tera tamen in toto cythare
corpore ideo facta sunt. ut
eẽt ubi conecterent᷑ ⁊ quo
tendentur illa quȩ ad can¬
tilenȩ suauitatem modula¬
turus ẽ artifex. ita in diui¬
nis elo quiis quȩdam posi¬
ta sunt. quȩ tantũ spirita¬
lit̾ intelligi uolunt. quae¬
dam uͦ morum grauitatide¬
seruiunt. quȩdam etiam se¬
cundum simplicem sensum
nystoriȩ dicta sunt. ñ nulla
autem quȩ & hystoriceet
allegorice.⁊ tropologice cõ¬
uenient exponi possunt.
Unde modo mirabili om¬

Expanded text:
est, quod divina Scriptura triplicem habet modum intelligendi, id est historiam, allegoriam, tropologiam. Sane non omnia quae in divino reperiuntur da sunt interpretationem, ut singula historiam, allegoriam, et tropologiam simul continere credantur. Quod etsi in multis congrue assignari possit, ubique tamen observare aut difficile est, aut impossibile. Sicut enim in citharis et hujusmodi organis musicis non quidem omnia quae tanguntur canorum aliquid resonant, sed tantum chordae; caetera tamen in toto citharae corpore ideo facta sunt, ut essent ubi connecterentur, et quo tenderentur illa quae ad cantilenae suavitatem modulaturus est artifex, ita in divinis eloquiis quaedam posita sunt, quae tantum spiritualiter intelligi volunt; quaedam vero morum gravitati deserviunt; quaedam etiam secundum simplicem sensum historiae dicta sunt, nonnulla autem quae et historice, et allegorice, et tropologice convenienter exponi possunt. Unde modo mirabili om
Abbreviated transcription (Latin):
theatri conu̾teret. Nec mi¬
rum cum etiã cato censoriꝰ
⁊ romani generis disertissimꝰ
iam se O. ner grecas litt̾as
discere. nsip nec erubuerit.
nec desꝑa.  uerit. Certe hom̃¬
us refert. qđ de lingua ne¬
storis iam ueculi ⁊ pene de¬
crepiti dulcior melle oratio
defluxerit. Animaduerte gͥ
qͣntum amauerint sapienti¬
am. quos nec decrepita etas
ab eiꝰ inquisitione potuit¬
reuocare. Iste gͥ tantuᷤᷤ amor
sapientiȩ. tanta in senibus¬
congrue etiam ex ipsius su¬
pradicꝰti nominis interp̃ta¬
tione colligit᷑. Int̾pretatur
enĩ abysac pat̾ meus suꝑ¬
fluus. uł patris mei rugit᷑.
ex quo oftendit᷑. habundã¬
tissimũ ⁊ ultra humanam
uocem in senib duuni sermo¬
nis tonitruũ commnorari.
Uerbũ namq suꝑfluũ in
hoc loco plenitudinem. ñ
reduncantiã significat. Por¬
ro sunamitis in lingua nr̃a
coccinea dicitur. quod satis
conuenient̾ feruorem sapi¬
entiȩ significare potest:¬

Expanded text:
theatri converteret. Nec mitheatri converteret. Nec mirum cum etiam Cato censorius et Romani generis disertissimus jam senex graecas litteras discere, nec erubuerit, nec desperaverit. Certe Homerus refert quod de lingua Nestoris jam vetuli et pene decrepiti dulcior oratio fluxerit. Animadverte igitur quantum amaverint sapientiam, quos nec decrepita aetas ab ejus inquisitione revocare. Iste igitur tantus amor sapientiae, tanta in senibuscongrue etiam ex ipsius supradicti nominis interpretatione colligitur. Interpretatur enim Abisag pater meus superfluus vel patris mei rugitus, ex quo ostenditur abundantissimum, et ultra humanam vocem in sensibus divini sermonis tonitruum commorari. Verbum namque superfluum in hoc loco plenitudinem non redundantiam significat. Porro Sunamitis in lingua nostra coccinea dicitur, quod satis convenienter fervorem sapientiae significare potest
Abbreviated transcription (Latin):
ctior. usu tͥstior ꝓcessu tem¬
poris sapientior. ⁊ ueterũ
studioꝵ dulcissimos fructꝰ¬
mecit. Unde ⁊ sapiens ille
uir greciȩ them xp oftecles
cũ expletis centu matũ septẽ
annis. se morie̾. neret. dixis¬
se fertur. se dolere qđ egre¬
deret᷑ de uita. quando saꝑe
scribens mortlius est. Socra
di scribendiq dolore.labo¬
req compleuit. Taceo cȩtos
philosophos. pycagoram.
democritum. Senocratem.
zenonem.⁊ cleantem. qui
iam etate longeua in sapi¬
entie ftudio floruerunt.
Ad poetas uenio. homer̃.
esyodum. Sy monidem.
tersicorũ. qui grandes na¬
tu cigneũ nescio quid ⁊
solito dulcitis uicina mor¬
ce cecinerunt.Sophocles
cum post nimiam senectu¬
tem ⁊ rei familiaris negli¬
gentiam a filiis accusaret᷑
amentiȩ. edippi fabulam
quã nuꝑ scripserat recita¬
uit uidici. ⁊ tantũ sapien¬
tiȩ in etate iam fract᷑a spe¬
cimen dedit. ut seuerita¬
tem tͥbunaliũ in fauorẽ

Expanded text:
ctior, usu tritior, processu temctior, usu tritior, processu temporis sapientior, et veterum studiorum dulcissimos fructia. Unde sapiens ille vir Grecie Themistocles, cum expletis centum septem annis, se mori cerneret, dixisse fertur, se dolere quod egrederetur e vita, quando sapenius annorum scribens mortuus est. Socratdi scribendique doloreque labore complevit. Taceo caeteros philosophos, Pythagoram, Democritum, Xenocratem, Zenonem, et Eleatem, qui jam aetate longaeva in sapientiae studiis floruerunt. Ad poetas venio Homerum, Hesiodum, Simonidem, Tersilochum, qui grandes natu cycnaeum nescio quid et solito dulcius vicina morte cecinerunt. Sophocles cum post nimiam senectutem, et rei familiaris negligentiam a suis accusaretur amentiae; Oedippi fabulam quam nuper scripserat, recitavit judici, et tantum sapientiae in aetate jam fracta specimen dedit, ut severitatem tribunalium in favorem
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ suũ non agnosc̾ent.
ideo. quantũ mente ⁊ intel¬
ligentia ã cęt̾is differrent.
ipsa locoꝵ distantia demon¬
strabant. ne una teneret ha¬
bitatio. quos non eadem soci¬
abat intentio. Quidam philo¬
non uides qͥa te derident ho¬
si potes qͣnti estimauerit la¬
dari ab his aquib nec uitu¬
ꝑari timuit. De alio rursũ
legit᷑ qđ pꝰt om̃a disciplina¬
rum studia. ⁊ artiũ acumi¬
na ad opus figulidescende¬
rit. ⁊ alt̾ius cuiusdam disci¬
płi cum laudib magistrũ
suũ efferrent. int̾ cȩt̾a nec
sutoriȩ peritia eũ carere gła¬
ti st̃. Hanc gͥ diligentiam ĩ
nr̃is lectorib ẽẽ uellem. ut
num qͣm in eis senescet sapi¬
entia. Sola abysac sunami¬
tis senem dd. calefecit. qͥ a
amor sapientiȩ etiam mar¬
cescente corpore. dilectorem
suũ ñ deserit. Om̃s pene
iuitutes corporis mucant᷑
in senib. ⁊ crescente solasa¬
pientia decrescunt cȩt̾a Se
bus instruxert. etate fit do¬

Expanded text:
bonum suum non agnoscerent, bonum suum non agnoscerent, ideo quantum mente et intelligentia a caeteris differrent, ipsa locorum distantia demonstrabant, ne una teneret habitatio, quos non eadem sociabat intentio. Quidam philonon vides quod te derident hosi potes quanti aestimaverit laudari ab eis a quibus nec vituperari timuit. De alio rursum legitur, quod post omnia disciplinarum studia et artium acumina ad opus figuli descenderit et alterius cujusdam discipuli cum laudibus magistrum suum efferrent, inter caetera nec sutoriae peritia eum carere gloriati sunt. Hanc igitur diligentiam in nostris lectoribus esse vellem, ut nunquam in eis senesceret sapientia. Sola Abisag Sunamitis senem David calefecit , quia amor sapientiae etiam marcescente corpore dilectorem sui non deserit. Omnes pene virtutes corporis mutantur in senibus, et crescente sola sapientia decrescunt caetera. Sbus instruxerint, aetate fit do
Abbreviated transcription (Latin):
indiget. Qui enĩ diligent̃
inspicere uoluerit. quid
antiqui ꝓpter amorem sa¬
pientiȩ ꝑtulerint. qͣm me¬
moranda posteris iurtutis
suȩ monimenta reliquerint.
qͣmlib suam diligentiam in¬
feriorem ẽẽ uidebit. Alii cal¬
cabant honores. alii ꝓiecer̃t
diuitias. alii acceptis inuiriᷤ
gaudebant. alii penas spre¬
uer̃t. alii contub̾nia homi¬
nũ deserentes ultimos reces¬
sus. ⁊ secreta heremi penetͣn¬
tes. soli se philosophiȩ dedi¬
cabant. ut eo contemplatio¬
ni uacarent lib̾ius. quo nul¬
lis quȩ uirtutis iter impedi¬
re solent.cupiditatib animũ
subiecissent. Parmenides
philosophus qͥndecim annis
in ruꝑe egyptia consedisse
legit᷑. & ꝓmetheus ob ĩmo¬
dicam meditandi curam in
monte caucaso uulturi ex po¬
situs memorat᷑. Quia enim
sciebant uerũ bonũ ñ ines¬
timatione hominũ. s in pu¬
ra conscientia ẽẽ abscondi¬
tum. ⁊ eos iam non homine̾
ẽẽ qui reb ꝑituris in ħentes

Expanded text:
indiget. Qui enim diligenter indiget. Qui enim diligenter inspicere voluerit, quid antiqui propter amorem sapientiae pertulerint, quam memoranda posteris virtutis suae monimenta reliquerint, quamlibet suam diligentiam inferiorem esse videbit. Alii calcaverunt honores, alii projecerunt divitias, alii acceptis injuriis gaudebant, alii poenas spreverunt, alii contubernia hominum deserentes et intimos recessus et secreta eremi penetrantes, soli se philosophiae dedicaverunt, ut eo contemplationi vacarent liberius, quod nullis quae virtutis iter impedire solent cupiditatibus, animum subjecissent. Parmenides philosophus quindecim annis in rupe Aegyptia consedisse legitur. Et Prometheus ob immodicam meditandi curam in monte Caucaso vulturi expositus memoratur. Quia enim sciebant verum bonum non in aestimatione hominum sed in pura conscientia esse absconditum; et eos jam non homines esse, qui rebus perituris inhaerentes
Abbreviated transcription (Latin):
teat. posse satis quemq ꝓprio
ingenio ueritatis archana pe¬
netrare. Corrugant nasum.⁊
ualgium torquent in lectores
diuinitatis ⁊ non intelligunt
quod deo iniuriam faciunt.
cuius uerba pulchro quidẽ
uocabulo simplicia. s sensu
prauo insipida p̃dicant. Nõ
ẽ mei consilii huiusmodi
imitari. Bonus enĩ lector hu¬
milis debet ẽe. ⁊ mansuetus
acuris inanib ⁊ uoluptatũ
illecebris ꝓrsus alienus. dili¬
gens ⁊ sedulus. ut ab om̃ib
scientia sua p̾sumat. ꝑuersi
doginatis auctores quasiue¬
nena fugiat. dui rem ꝑtra¬
ctare anteqͣm iudicet. discat.
non uideri doctus s eẽ que¬
rat. dicꝰta sapientiũ incelle¬
cta diligat. ⁊ ea semꝑ coram
oculis quasi speculũ uultꝰ
sui tenere ftudeat. Et siqͣ
forte obscuriora intellecꝰtũ
eiꝰ ñ admiserint. non statim
in uituꝑiũ ꝓrumpat. ut
nicħ bonũ eẽ credat. nisi
Hec est humilitas discipli
net. in quo exhortatione
magis qͣm doctrina lector

Expanded text:
teat; posse satis quemque proprio teat; posse satis quemque proprio ingenio veritatis arcana penetrare. Corrugant nasum, et valgium torquent in lectores divinitatis, et non intelligunt quod Deo injuriam faciunt, cujus verba pulchro quidem vocabulo simplicia, sed sensu pravo insipida praedicant. Non est mei consilii hujusmodi imitari. Bonus enim lector humilis debet esse et mansuetus, a curis inanibus et voluptatum illecebris prorsus alienus, diligens et sedulus, ut ab omnibus scientia praesumat sua, perversi dogmatis auctores quasi venena fugiat; diu rem pertractare, antequam judicet, discat; non videri doctus et esse quaerat, dicta sapientum intellecta diligat, et ea semper oculis quasi speculum vultus sui tenere studeat; et si qua forte obscuriora intellectum ejus non admiserint, non statim in vituperium prorumpat, ut nihil bonum esse credat, nisi Haec est humilitas disciplinnet, in quo exhortatione magis quam doctrina lector
Abbreviated transcription (Latin):
potueris. ñ camen idem la¬
bor om̃ib impendendus est.
s quȩdam ita legenda sunt
ne sint incognita. quȩdam uͦ
nr sint inaudita. quia aliqñ
pluris eẽ credimus quod non
audiuimus. ⁊ facilius estima¬
tur res cuius fructus agnos¬
citur. Uidere nunc potes. qͣm
necessaria tibi sic heç humili¬
tas. ut nullã scientiã iulipen¬
das ⁊ ab om̃ib libent̾ discas Si¬
milit̾ tibi expedit qͦ ut cũ tu
aliquid saꝑe ceꝑis. cęteros non
contempnas. Hoc aut̃ẽ tumoris
uiciũ hinc quibusdamacci¬
dit. qđ suam scientiam nimis
diligent᷑ inspiciunt. ⁊cum sibi
aliquidẽe uisi fuerint. aliosqͦs
non nouert. tales nec eẽ. necpo¬
tuisse fieri putant. Hinc etiam
ebullit qđ nugigeruli minc¬
quidã nescio unde głantes pͥ¬
ores patres simplicitatis argu¬
unt. ⁊ secum natã. secũ moritu¬
ram credunt sapientiã. Induni¬
nis eloquiis ita simplicem lo
quendi modũ ẽẽ auint. ut in
eis magistros audire non opor¬

Expanded text:
potueris, non tamen idem ompotueris, non tamen idem omnibus labor impendendus est. Sed quaedam ita legenda sunt, ne sint incognita; quaedam vero, ne sint inaudita, quia aliquando pluris esse credimus qui non audivimus, et facilius aestimatur res cujus fructus agnoscitur. Videre nunc potes quam necessaria tibi sit haec humilitas, ut nullam scientiam vilipendas, et ab omnibus libenter discas. Similiter tibi quoque expedit ut cum tu aliquid sapere coeperis, caeteros non contemnas. Hoc autem tumoris vitium; hinc quibusdam accidit, quod suam scientiam nimis diligenter inspiciunt; et cum sibi aliquid esse visi fuerint, alios quos non noverunt, tales nec esse nec potuisse fieri putant. Hinc etiam ebullit qquidam nescio unde gloriantes, priores patres simplicitatis arguunt, et secum natam, secum morituram credunt sapientiam. In divinis eloquiis ita simplicem modum loquendi esse aiunt, ut in eis magistros audire non opor
Abbreviated transcription (Latin):
iaceas in imo: Considera pociꝰ
quid uires tuȩ ferre ualeass.
aptissime incedit. qui incedit
ordinate. Quidam dum ma¬
gnũ saltum facere uolunt.
pͣcipitium incidunt. Noli gͣ
nimis festinare. hoc modo citͦi
ad sapientiam ꝑtinges. Ab o¬
mnib libent᷑ disce quod tu
nescis. qͥa humilitas cõmune
tibi facere potest. quod natu¬
ra cuiq ꝓpͥum fecit. Sapienti¬
or om̃ib eris. si ab om̃ib disce¬
re uolueris. Qui ab om̃ib ac¬
cipiunt. omnib ditiores sunt.
Nullam deniq scientiã uiłe
teneas. qͥa omĩs scientia bo
tempnas. Si nicħ lucraris. nec
ꝑdis aliquid. maxime cũ nul¬
la scͥptura sit scđm mea esti¬
mationem quȩ aliquid ȩrpe¬
tendũ ñ ꝓponat. si conueni¬
enti loco ⁊ ordine tracꝰtetur.
quȩ ñ aliquid etiam speciale
habeat quod diligens uerbi
scrutator alibi ñ inuentum.
quanto rarius tanto gratius
legere non potes. ea quȩ sunt
utiliora lege ꝙ̃ si om̃a legere

Expanded text:
jaceas in imo? Considera potius, jaceas in imo? Considera potius, quid vires tuae ferre valeant. Aptissime incedit, qui incedit ordinate. Quidam dum magnum saltum facere volunt, praecipitium incidunt. Noli ergo nimis festinare. Hoc modo citius ad sapientiam pertinges. Ab omnibus libenter discere, quantum tu nescis, quia humilitas commune tibi facere potest quod natura proprium cuique fecit. Sapientior omnibus eris, si ab omnibus discere volueris. Qui ab omnibus accipiunt, omnibus ditiores sunt. Nullam denique scientiam vilem teneas, quia omnis scientia bontemnas. Si nihil lucraris; nec perdis aliquid, maxime cum nulla scriptura sit, secundum meam aestimationem, quae aliquid expetendum non proponat, si convenienti loco et ordine tractentur, quae non aliquid etiam speciale habeat quod diligens verbi scrutator alibi non inventum, quanto rarius tanto gratius legere non potes, ea quae sunt utiliora lege, etiamsi omnia legere
Abbreviated transcription (Latin):
nemoagnoscat.⁊ ego cuncta
nouerim. Platonem uidisse.
non intellerisse głamini.Pu¬
to indignũ uobis ẽ deincepᷤ
ut me audiatis. n ego sũ pla¬
to. nec placonem uidere meru¬
i.Sufficit uobis. ipsũ philoso
phiȩ fontem pocastis. s utinã
adhuc sitiretis.Rex post au¬
rea pocula. de uase bibit tef¬
teo. Quid erubescitis: Plato¬
nem audistis. audiatis ⁊ crisi¬
phum. In ꝓuerbio dicit᷑. Qͦd
tu ñ nosti. fortassis nouit ofel¬
datũ sit. neq quisqͣm rursũ
cui aliqͥd speciale a natura ac¬
cepisse non contigerit. Pru¬
dens gͥ lec̾tor om̃s libent̃ au¬
dit. om̃a legit. ñ scripturã.
spernit. In different᷑ ab om̃ib
quod sibi deẽe uidet querit.
nec quantũ sciat. s quantũ
ignoret considat. Hinc ilłd
platonicũ auint. malo alie¬
na uerecunde discere. quam
mea impudent᷑ ingerere.
Cur enĩ discere erubescis. ⁊
nescire non uerecundaris:
Pudor iste maior ẽ illo. aut
quid sumia affectas. cũ tu

Expanded text:
nemo agnoscat, et ego cuncta nemo agnoscat, et ego cuncta noverim! Platonem vidisse, non intellexisse gloriamini. Puto indignum est vobis deinceps ut me audiatis. Non ego sum Plato, nec Platonem videre merui. Sufficit vobis ipsum fontem philosophiae potastis. Sed utinam adhuc sitiretis! Rex post aurea pocula de vase bibit testeo. Quid erubescitis? Platonem audistis, audiatis et Chrysippum. In proverbio dicitur: . . . Quod non nosti, fortassis novit aseldatum sit, neque quisquam rursus cui aliquid speciale a natura accepisse non contigerit. Prudens igitur lector omnes libenter audit, omnia legit, non scripturam, spernit. Indifferenter ab omnibus quod sibi desse videt quaerit, nec quantum sciat, sed quantum ignoret considerat. Hinc illud Platonicum aiunt: Malo aliena verecunde discere, quam mea imprudenter ingerere. Cur enim discere erubescis, et nescire non verecundaris? Pudor iste est major illo. Aut quid summa affectas cum tu
Abbreviated transcription (Latin):
dica. ⁊ iccirco summoꝑe cauẽ¬
dum ei qui querit scientiã.
ut non negligat disciplinã.
Rincipium autem dis¬
ciplinȩ humilitas ẽ. cuꝰ
cum multa sint documen¬
ca. hȩc tria p̾cipue ad lecꝰto
anemine discere erubescat.
terciũ. ut cum scientiã ade¬
pcus fuerit. cȩtos ñ contem¬
pnat. Multos hoc decipit.
qđ ante cempus sapientes
uideri uolunt. Hinc namq
in quendã elationis tumo¬
rem ꝓrumpunt. ut iam et
simulare incipiant quodñ
sunt. ⁊ quod st̃ erubescere.
eoq longius asapientia rece¬
dunt. quo ñ ẽẽ sapientes. s
putari putant. E iusmodi
multos noui. qui cum pͥmĩ
adhuc elem̃tis indigeant.
ñ nisi summis int̾esse dignã¬
tur. ⁊ ex hoc solũmodo se ma¬
gnos fieri putant. si magno¬
rũ ⁊ sapientiũ uł scripta le¬
gerint. uł audierint uerba.
Nos inqͥunt uidimus illos.
Nos ab illis legimus. Sepe
nobis loqui illi solebant. Ii¬
li summi. illi famosi cogno¬
uerunt nos. S utinam me

Expanded text:
dica. Et idcirco summopere cavendica. Et idcirco summopere cavendum est ei qui quaerit scientiam, ut non negligat disciplinam. e. Principium autem disciplinae humilitas est, cujus cum multa sint documencuius tria precipue ad lectiona nemine discere etertium, ut cum scientiam adeptus fuerit, caeteros non contemnat. Multos hoc decepit, quod ante tempus sapientes videri volunt. Hinc namque in quemdam elationis tumorem prorumpunt; ut jam et simulare incipiant quod non sunt et quod sunt erubescere; eoque longius a sapientia recedunt quod non esse sapientes, sed putari volunt. Cujusmodi multos novi, qui cum primis adhuc elementis indigeant, non nisi summis interesse dignantur, et ex hoc solummodo se magnos fieri putant, si magnorum et sapientium, vel scripta legerint, vel audierint verba. Nos, inquiunt, vidimus illos; nos ab illis legimus. Saepe nobis loqui solebant. Ili summi, illi famosi cognoverunt nos. Sed utinam me
Abbreviated transcription (Latin):
moriȩ recondat᷑. Unde post¬
dũ cum res exigit reliqua
deriuent᷑. Hoc etiam sepe
replicare ⁊dũetre memoriȩ ad pa¬
latũreuocare. necesse ẽ. ne
longa intͬmissione absole¬
at. Unde rogo te o lector ne
nimiũ lȩceriꝰs si multa lege¬
ris. s si multa intellexeris.
nec tantũ intellexeris. s reti
nere potueris. Alio qͥninec
legere multũ ꝓdest. nec in¬
telligere. Quare suꝑnis me
dixisse recolo. eos qui doctͥ¬
nȩ oꝑam dant. ingenio &
memoria indigere. De disci
discendi int̾rogaretur. mens
inquit humilis. studrũ que¬
rendi. uita quieta. Scriti¬
nium tacitũ. pauꝑtas. terra
aliena. Hȩc reserare solent
multis obscura legendi. Au¬
dierat puto. quod dictũ
est... mores ornant scien¬
tiam. ⁊ ido p̃ceptis legendi.
p̃cepta quoq uiuendi adiũ¬
git. ut ⁊ modũ uitȩ sue. ⁊ stu¬
dii sui rationem lector agno¬
scat. Illaudabilis ẽ scientia.
quam uita maculat impu¬

Expanded text:
moriae recondatur, unde postmoriae recondatur, unde postmodum cum res exigit aliqua deriventur. Hoc etiam saepe replicare, et de ventre memoriae ad palatum revocare necesse est, ne longa intermissione obsolescat. Unde rogo te, o lector, ne nimium laeteris, si multa legeris, sed si multa intellexeris, nec tantum intellexeris, sed etiam retinere potueris. Alio qui nec legere multum prodest, nec intelligere. Quare superius me dixisse recolo, eos qui doctrinae operam dant, ingenio et memoria indigere. CAP. XIIIdiscendi interrogaretur: « Mens, respondit, humilis, studium quaerendi, vita quieta, scrutinium tacitum, paupertas, terra aliena: haec reserare solent nonnulla obscura legenti. » Audierat puto quod dictum est: « Mores ornant scientiam, » et ideo praeceptis legendi, praecepta quoque vivendi adjungit, ut et modum vitae suae et studii rationem lector agnoscat. Illaudabilis est scientia, quam vita maculat impu
Abbreviated transcription (Latin):
E De memori a .ooo.
memoria hoc maxime
in presenti pret̾iniccendũ ñ ẽẽ
estimo. quod sicut ingemũ
diuidendo inuestigat ⁊ inue¬
nit. ita memoria colligendo
custodit. Oportet gͥ ut quȩ
discendo diuisimus. cõmen¬
danda memoriȩ colligamus.
Colligere ẽ. ea de quib ꝓli¬
xiuis uł scriptũ uł disputa¬
tũ ẽ. ad breuem quandam
⁊ compendiosam summam
redigere. quȩ a maiorib epy¬
loguis. .i. breuis recapitulati¬
o supradictorũ appellata est.
Habet namq om̃is tract᷑ati¬
o ali quod pͥncipium cuito¬
ta rei ueritas. ⁊ uis sententiȩ
innitit᷑. ⁊ ad ipsum cuncta
alia referuntur. Hoc quere¬
re ⁊ consid̾are. colligere est.
Unus fons ẽ ⁊ multi riuu¬
ll. quid anfractus fluminũ
sequeris: cene font̾e ⁊ totũ
habes. Hoc iccireo dico. qm̃
memoria hominis hebesẽ.
⁊ breuitate gaudet. & si ĩmul¬
ta diuidit᷑. fit minor in sin¬
gulis. Debemus gͦ in omni
doctrina breue aliqͥd ⁊c̾tũ
colligere. quod in arculame¬

Expanded text:
 De memoria. De memoria hoc maxime in praesenti praetermittendum non esse existimo, quod sicut ingenium dividendo investigat et invenit, ita memoria colligendo custodit. Oportet ergo ut quae discendo divisimus. commendando memoriae ea colligamus. Colligere est ea de quibus prolixius vel scriptum vel disputatum est ad brevem quamdam et compendiosam summam redigere, quae a majoribus epilogus, id est, brevis recapitulatio supradictorum appellata est. Habet namque omnis tractatio aliquod principium cui tota rei veritas et vis sententiae innititur, et ad ipsum cuncta alia referuntur: hoc quaerere et considerare colligere est. Unus fons est, et multi rivuli, qui anfractus fluminum sequeris, tene fontem et totum habes. Hoc idcirco dico, quoniam memoria hominis hebes est, et brevitate gaudet, et si in multa dividitur, fit minor in singulis. Debemus ergo in omni doctrina breve aliquid et certum colligere, quod in arcula me
Abbreviated transcription (Latin):
aꝑtius id qͦd oporcet dicam.
que ipse ẽ. immortalis est: se¬
cundũ alt̾am uͦ partẽ q̃ cadu¬
ca ẽ. que sola his qui nisi sen¬
sib fidem p̃stare nesciunt
cognita ẽ. mortalitati ⁊ mu¬
tabilitati obnoxius ẽ. uͥ toti¬
ens mori nec̃e ẽ: qͦtiens amitt̾e
id qͣd ẽ. ⁊ħ ẽ ultima pars rer̃¬

Expanded text:
tius id quod oportet, dicam quae ipse est, immortalis est: secundum alteram vero partem, quae caduca est, quae sola his, qui nisi sensibus fidem praestare nesciunt, cognita est, mortalitati et mutabilitati obnoxius est: ubi toties mori necesse est, quoties amittere id quod e
Abbreviated transcription (Latin):
unt. s formȩ. Cum uͦ forma tnͣ¬
sire dicit᷑ ñ sic intelligendũ ẽ.
ut aliqua res existens ꝑire oĩo
& ẽẽ suũ amicte credatur. sua¬
riari potius. uł sic fortassiᷤᷤ ut
quȩ uncta fuerant ab inuic̃ẽ
separent᷑. uł q̃ seꝑata erant
ꝯiungant᷑. uł̃ quȩ hic erant il¬
luic transeant. uł q̃ nunc erãt
tunc subsistant. in quib õĩb
ẽẽ rerũ nicħ detͥm̃ti patitur.
de his dicꝰtũ ẽ. om̃a orta occi¬
dunt. ⁊ aucta senescunt. eo
qđ cuncta nat᷑e oꝑa sicut pͥn¬
cipiũ habent. ita etiã aliena
finis ñ sunt. De ilł dic̾tũ ẽ. de
nichilo nicħ. in nichilũ nil
posse reuerti. eo qd̃ omĩs na¬
tura ⁊ pͥmordialem ht̃ causã.
et subsistenciam ꝑpecuam. De hĩ

Expanded text:
unt, sed formae. Cum vero forma tranunt, sed formae. Cum vero forma transire dicitur, non sic intelligendum est, ut aliqua res existens perire omnino, et esse suum amittere credatur, sed variari potius; vel sic fortassis, ut quae juncta fuerant, ab invicem separantur; vel quae separata erant, conjungantur; vel quae hic erant, illuc transeant; vel quae nunc erant tunc subsistant, in quibus omnibus esse rerum nihil detrimenti patitur. De iis dictum est: « Omnia orta decidunt, et aucta senescunt; » eo quod cuncta naturae opera, sicut principium habent, ita etiam a fine aliena non sunt. De illis dictum: De nihilo nihil, in nihilum nil posse reverti. Et eo quod omnis natura et primordialem habet causam, et subsistentiam perpetuam. De i
Abbreviated transcription (Latin):
que nec pͥncipiũ hñt nec fi¬
nem. & hȩc ȩt̾na nominant᷑.
nullo fine claudunt᷑: ⁊ dicũ¬
tur ꝑpetua. Alia quȩ ⁊ mitiũ
lia. In pͥmo ordine id consti¬
tuimꝰ. cui ñ ẽ aliud ẽẽ.⁊ id qͦd
est. id.ẽ. cuuis causa ⁊ effectꝰ
diuersa non sunt. quod nõ
aliunde. s a semae ipso subsi¬
ex causa p̃cedente in actum
ꝓfluxit ut ẽẽ inciꝑet. nat᷑a
ẽ. quȩ mundũ continet oẽm.
idq in gemina secatur. Est
quiddam quod acausis suis
pͥmordialib ut ẽẽ incipiat
nullo mouente ad actum
ꝓdit. solo diuinę uoluntatiᷤ
arbitrio. ibiq immutabile.
omnis finis atq uicissitudin¬
is expers consistit. Niusmo¬
di sunt rerũ substantiȩ quaᷤ
greci ysias dicunt. & cuncđa
oriuntur suꝑ terrã sublunari
globo mouente igne artifice.
qui ui quadam descendit in
res sensibiles ꝓcreandas. De ilł
gͥ dictũ ẽ. nicħ in mundo mori¬
tur. eo qđ nulla essentia ꝑeat.
Non enĩ ẽẽntiȩ rerum transe¬

Expanded text:
finem, et haec aeterna nominantur: nullo fine clauduntur: et dicuntur perpetua; alia quae initium lia. In primo ordine id constituimus, cui non est aliud esse, et id quod est, id est, cujus causa et effectus diversa non sunt: quod non aliunde, sed a semetipso subsiex causa praecedente in actum profluxit, ut esse inciperet, natura est, quae mundum continet omnem. Idque in gemina secatur. Est quiddam, quod a causis suis primordialibus ut esse incipiat, nullo movente ad actum prodit; solo divinae voluntatis arbitrio: ibique immutabile omnis finis atque vicissitudinis expers consistit. Ejusmodi sunt rerum substantiae, quas Graeci οὐσίας dicunt: et cuncta oriuntur super terram, sub lunari globo, movente igne artifice, qui vi quadam descendit in res sensibiles procreandas. De illis ergo dictum est: « Nihil in mundo moritur, eo quod nulla essentia pereat. » Non enim essentiae rerum transe
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑa artificum & si natura ñ sint
imitantur cñ nat᷑am. ⁊ sui exẽ¬
plaris formã quȩ natura ẽ. qͣi
mitant᷑ rõne expͥmunt. Uides
iam qua ratione cogimur ph¬
ilosophiam in om̃s actus ho¬
minum diffundere. ut iam ne¬
ipsam ꝑtinere constiterit:. De ortu
Miiuor autẽ humana¬
rũ actionũ seu studioꝵ
quȩ sapientia mod̾atur. fimᷤ
et intentio ad hoc spectare
deb&e. ut uł nature nr̃e repa¬
retur integͥtas: uł defectuum
quibus p̃sens subiacet uita tẽ¬
ꝑetur necessitas. Dicam aꝑtius
qͦd dixi: duo sunt in homine.
bonum & malum. nat᷑a ⁊ uici¬
um: bonũ. quia natura ẽ. qͥ a
corruptũ ẽ.: qͥa minus ẽ. exer¬
citio reparandũ ẽ: malũ. qͥa
uiciũ ẽ. qͥa corruptio. ẽ: quia
nat᷑a non ẽ: excludendumẽ.
Qd si funditꝰ ext̃minari ñ pot̾:
saltem adhibito remedio tẽ¬
parandũ est. Hoc ẽ omnino
qͦd agendũ ẽ. ut natura reꝑ¬
etur & excludat᷑ uiciũ. Inte¬

Expanded text:
opera artificum, etsi natura non sint, opera artificum, etsi natura non sint, imitantur tamen naturam, et sui exemplaris formam quae natura est, qua imitantur ratione exprimunt. Vides jam, qua ratione cogimur philosophiam in omnes actus hominum diffundere, ut jam neipsam pertinere constiterit. CAP. VI. De ortu Omnium autem humanarum actionum seu studiorum, quae sapientia moderantur, finis et intentio ad hoc spectare debet: ut vel naturae nostrae reparetur integritas, vel defectuum, quibus praesens subjacet vita, temperetur necessitas. Dicam apertius quod dixi. Duo sunt in homine: bonum et malum, natura et vitium. Bonum quia natura est, quia corruptum est, quia minus est, exercitio reparandum est. Malum, quia vitium est, quia corruptio est, quia natura non est, excludendum est. Quod si funditus exterminari non potest, saltem adhibito remedio temperandum est. Hoc est omnino quod agendum est, ut natura reparetur, et excludatur vitium. Inte
Abbreviated transcription (Latin):
carnis affectu impellitur. restat
ut rõnalis animȩ actus ceca ci¬
piditas non rapiat. s mod̾atrix
semꝑ sapientia p̾cedat. Quod
si uerũ esse constiterit. iam ñ
solum ea studia in quib uł d
rerum natura. uł disciplina
agitur morũ. uerũ etiam om¬
n iũ humanoꝵ actuũ seu stu¬
dioꝵ rõnes ñ in congrue ad
philosophiam ꝑtin̾e dicemꝰ.
Scđm quam acceptionẽ. sic phi¬
losophiam diffinire possumꝰ.
Philosophia ẽ disciplina. õium
rerũ humanarũ atq diuinaꝵ
rationes plene inuestigans. Nec
mouere deb& qđ supͣ diximus
philosophiam ẽẽ amorem & stu¬
diũ sapientiȩ. non huiꝰ quȩ inst¬
rumentis explicatur: ut ẽ archi¬
tectura. agͥcultura. ⁊ cet̾a huniᷤ¬
modi. s eiꝰ sapĩȩ quȩ sola rerum
pͥmeua ratio est. Pocest namq
di scđm amministrationem.̾
bi gr̃a. Ut de p̾senti loquamur.
agͥculturȩ ratio philosophiẽ:
amministratio rustici. Pretea

Expanded text:
carnis affectu impellitur: restat carnis affectu impellitur: restat ut rationalis animae actus caeca cupiditas non capiat, sed moderatrix semper sapientia praecedat. Quod si verum esse constiterit, jam non solum ea studia, in quibus vel de rerum natura vel disciplina agitur morum, verum etiam omnium humanorum actuum seu studiorum rationes non incongrue ad philosophiam pertinere dicemus. Secundum quam acceptionem sic philosophiam definire possumus. « Philosophia est disciplina omnium rerum humanarum atque divinarum rationes plene investigans. » Nec movere debet quod supra diximus: Philosophiam esse amorem et studium sapientiae: non hujus, quae instrumentis explicatur, ut est architectura, agricultura, et caetera hujusmodi, sed ejus sapientiae, quae sola rerum primaeva ratio est. Potest namquedi secundum administrationem. Verbi gratia, ut de praesenti loquamur, agriculturae ratio philosophi est, administratio rustici. Praeterea
Abbreviated transcription (Latin):
ani animi. ut semꝑ in p̾senti¬
ũ comp̃hensione. aut in ab¬
sentium intelligentia. aut ĩ
ignotoꝵ inquisitione atq in¬
uentione uerset᷑. duo st̃ in
quib õem oꝑam uis animȩ
rõcinantis impendit. Unum
qͥdem ut rerũ naturas in qͥsi¬
tionis ratione cognoscat. alt̾ũ
uͦ ut ad scientiam pͥus ueni¬
at. quod post gͣuitas moralis
di ordine laberinthũ incidi¬
mus. ubi nobis ñ ꝑplȩxus sermo
s res obscura difficultatẽ pari¬
at. Quia enĩ de studio sapien¬
tiȩ loqͥ suscepimus. idq solis
hominib quoda naturȩ pͥuile¬
gio competere attestati sumus.
consequent nunc omniũ hu¬
manorũ actuum mođatricem
quandam sapientiã posuisse
uidem᷑. Sienim brutoꝵ anĩa¬
lium natura quȩ nullo regit᷑
rõnis iudicio. motus suos scđ
solas sensuum passiones diffũ¬
dit. ⁊ in appetendo seu fugien¬
do aliqͥd non intelligentiȩ u¬
titur discretione. s ceco quoda

Expanded text:
ani animi, ut semper in praesentiani animi, ut semper in praesentium comprehensione, aut in absentium intelligentia, aut in ignotorum inquisitione atque inventione versetur: duo sunt in quibus omnem operam vis animae ratiocinantis impendit: unum quidem ut rerum naturas inquisitionis ratione cognoscat; alterum vero, ut ad scientiam prius veniat, quod post gravitas mortalis di ordine labyrinthum incidimus, ubi nobis non perplexus sermo, sed res obscura difficultatem pariat. Quia enim de studio sapientiae loqui suscepimus, idque solis hominibus quodam naturae privilegio competere attestati sumus: consequenter nunc omnium humanorum actuum moderatricem quamdam sapientiam posuisse videmur. Si enim brutorum animalium natura, quae nullo regitur rationis judicio, motus suos secundum solas sensnum passiones diffundit, et in appetendo seu fugiendo aliquid, non intelligentiae utitur discretione, sed caeco quodam
Abbreviated transcription (Latin):
q ut dictũ ẽ huic diuinȩ na¬
turȩ ñ ea tantũ in cognitio¬
ne sufficiunt que subiecta
sensib comp̃hendit. uerũ
etiã ex sensibilib imagina¬
tione concepta.⁊ absentib
reb nomina indere pocest.
⁊ quod intelligentiȩ rõne
comp̃hendit. uocabulorũ
qͦ positionib aꝑit. Illud qͦ
ei nature ꝓpͥum ẽ. ut ꝑ ea
quę sibi nota sunt. igno¬
ta uestiget. Et ñ solũ inũ
qͥdq an sit: s quid sit etiã
⁊ quale sit. nec non & eur sit op¬
tet agnoscere. Quam tͥplicem¬
animȩ uim sola ut dic̾tũ ẽ hom¬
inũ natura sortita ẽ. Cuiꝰ anĩȩ
uis intelligentiȩ motib t̃ car&
qua in his quatuor ꝓpͥe ium rõ¬
nis exerc&: Aut enĩ aliqͥd an
sic inquirit. aut si ẽẽ constit̾it.
quid sit addubitat. qđ si etiã
gat. atq in eo cet̾a accidenti¬
um mom̃ta ꝑquirit. Quib
cognitis. cur ita sit querit.⁊
ratione nichilominus uestig¬
at. Cum gͥ hic actus sit hum¬

Expanded text:
que, ut dictum est, huic diuinae naque, ut dictum est, huic diuinae naturae non ea tantum cognitione sufficiunt quae subiecta sensibus comprehendit, uerum etiam et insensibilibus imaginatione concepta et absen- tibus rebus nomina indere potest et quod intellegentiae ratione comprehendit, uocabulorura quoque positionibus aperit, illud quoque ei naturae proprium est, ut per ea quae sibi nota sunt ignota uestiget et non solum unum quodque an sit, sed quid sit etiam et quale sit nec non cur sit, optet agnoscere, quam tanimae vim sola ut dictum est nominum natura sortita est. Cujus animae vis intelligentiae motibus non caret, quia in his quatuor proprie vim rationis exercet. Aut enim aliquid an sit, inquirit, aut sic esse constiterit, quid sit, addubitat; quod si etiagat, atque in eo caetera accidentium momenta perquirit. Quibus cognitis, cur ita sit quaerit, et ratione nihilominus investigat. Cum igitur hic actus sit hum
Abbreviated transcription (Latin):
as quib sensibili corꝑe feri¬
unt᷑ p̃sente. s abscedente qͦq
sensu. sensibilibq seposicis
cognitaꝵ sensu formaꝵ ima¬
gines cenent. memoriamq:.
ficiunt. ⁊ put qͦdq animal ua¬
let. longius breuiusq custođ.
S eas miaginationes ⁊fusasat¬
q in euidntes sumũt. ut nicħ
ex eaꝵ coniunctione ae compo¬
sitione effice possint. atq iccir¬
co meminisse quidem. nec ȩq̃
recolligere ac reuocare ñ possũt.
Futuri uͦ his nulla cognitio
pͥores alendi ac sentiendit᷑¬
hit. hisq uelut famulis atq
obedientib utitur. eadem
tota in ratione ẽ constituta.
eaq uł in rerũ p̃sentiũ fir¬
missima conclusione. uł in
absentiũ intelligentia. uel
in ignotaꝵ inquisitione u̾¬
generi p̃sto ẽ. Quȩ ñ solũ
sensus imaginationes ꝑfe¬
ctas. ⁊ ñ in conditas capit:
s &̃ pleno actu intelligen¬
tie qͦd imaginatio suggessit
explicat atq confirmat. Ita

Expanded text:
as, quibus sensibili corpore ferias, quibus sensibili corpore feriuntur praesente; sed abscedente quoque sensu sensibilibusque sepositis, cognitarum sensu formarum imagines tenent, memoriamque conficiunt: et prout quodque animal valet, longius breviusque custodit. Sed eas imaginationes confusas atque inevidentes sumunt, ut nihil ex earum conjunctione ac compositione efficere possint: atque idcirco meminisse quidem nec aeque recolligere ac revocare non possunt. Futuri vero iis nulla cognitio priores alendi ac sentiendi trahit, iisque velut famulis atque obedientibus utitur: eadem tota in ratione constituta, eaque vel in rerum praesentium firmissima conclusione, vel in absentium intelligentia, vel in ignotarum inquisitione vegeneri praesto est, quae non solum sensus imaginationesque perfectas, et non inconditas capit, sed etiam pleno actu intelligentiae quod imaginatio suggessit, explicat atque con
Abbreviated transcription (Latin):
animȩ uis in uegetandis
corporib dep̃henditur. Qua¬
rum una quide uitã solũ¬
corpori sumministrat. ut na¬
scendo crescat. alendoq
subsistat. Alia uͦ sentiendi
iudiciũ prebet. Tercia. ui m̃¬
tis & rõne subnixa ẽ. Quaꝵs
quidem pͥmȩ id officiũ est.
ut creandis. nutriendis. alen¬
disq corporib p̃sto sit. mil¬
udicium. Hȩc autẽ ẽ herbaꝵ
acq arborum. ⁊ quicqͥd terre ra¬
dicitus affixũ tenet᷑. Scda uͦ cõ¬
posita atq coniuncta ẽ. ac pͥmã
sibi sumens & in partẽ consti¬
tuens. uarium de qͥb pocest
caꝑe ac multifor me iudicium
capit. Omne enĩ animal quod
sensu uiget. idem & nascit᷑ et
nutͥtur. ⁊ alitur. Sensus uͦ diu̾¬
si sunt. ⁊ usq ad qͥnariũ nũm
crescunt. Ita quicqͥd tantũ ali¬
t᷑ ñ etiam sentit. Quic qͥd uͦ sẽ¬
tire pocest. etiam alit᷑ ei pͥma
atq nutͥendi ꝓbatur ẽẽ subie¬
cta. Quib uͦ sensus adẽ. nõ
tantũ eas rerũ capiunt form¬

Expanded text:
animae uis in uegetandis corporibus deprehenditur, quarum una quidem uitam corpori subministrat, ut nascendo crescat alendoque subsistat, alia uero sentiendi iudicium praebet, tertia ui mentis et ratione subnixa est. quarum quidem primae id officium est, ut creandis, nutriendis alendisque corporibus praesto sit, nuljudicium. Haec autem est herbarum atque arborum, et quidquid terrae radicitus affixum tenetur. Secunda vero composita atque conjuncta est, ac primam sibi sumens et in partem constituens, varium, de quibus potest capere, ac multiforme judicium capit. Omne enim animal, quod sensu viget, idem et nascitur, et nutritur, et alitur. Sensus vero diversi sunt, et usque ad quinarium numerum crescunt: ita quidquid tantum alitur, non etiam sentit. Quidquid vero sentire potest, etiam alitur, et ei atque nutriendi, probatur, esse subjecta. Quibus vero sensus adest, non tantum eas rerum capiunt form