comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deȩ rusinȩ. iuga montiũ dõ iugatino. collib dcã¬
collatinã. uallib ualloniam p̾fecerunt. Nec saltẽ
potuert̃ unam segetiam talem inuenire. cui se¬
mel segetes comm̃darent: s suꝑ satafrum̃ta qͣndiu
sub t̾ra eẽnt. p̃positam uoluerunt hr̃e deam sa¬
teciam. Ctimuͦ iam eẽnt suꝑ t̾ram ⁊ segetem fa¬
cerent: deam segetiam. Frum̃tis uͦ collectis atq
reconditis. ut tuto seruarent᷑. deam tutilinam
ĩposuerunt. Cui non sufficere uid̾et᷑ illa segetia.
qͣndiu seges abinitiis herbidis usq ad anstas a¬
ridas ꝑueniret. Nontnsatis fuit hominib dõꝵ
multitud inem amantib ut anima misera de¬
monioꝵ turbe ꝓstitueret᷑ unius ueridĩ castum
dedignata complexum. Prefecerunt gͦ ꝓserpinã
frum̃tis germinantib genicuł nodisq culmor.
dm̃ nodotũ. Inuolumentis folliculoꝵ: deã uolu¬
tinam. Cum follicul patescunt ut spica exeat: deã

Expanded text:
dee Rusine, Iuga montium dee Rusine, Iuga montium Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire, cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam; cum uero iam essent super terram et segetem facerent, deam Segetiam; frumentis uero collectis adque reconditis, ut tuto seruarentur, deam Tutilinam praeposuerunt. Cui non sufficere uideretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perueniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibmoniorum turbe prostitueretur, unius dei veri castum dedignata complexum. Prefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus: geniculis nodisque culmorum, deum Nodotum involumentis folliculorum, deam Volutinam cum folliculi patescunt ut spica exeat, deam
Abbreviated transcription (Latin):
rib ei contigit. ⁊ ab illa ẽ afflitione recreatum:
qd̾ nec istis temporib desꝑandum ẽ. Quis enim
de hacre nouit uoluntate dĩ: Dem̃ si queramꝰ si¬
placet. ex tanta dõꝵ turba qͣm romani colebant.
quem potissimum uel quos deos credant illud im¬
pium dilatasse atq seruasse. Nleq enim in hoc tã
pclaro oꝑe. ⁊ tandȩ plenissimo dignitatis. audent
aliquas partes deȩ eloacinȩ tribuere. aut uolupie.
que a uoluptate appellata ẽ. aut li bentinȩ. cuino¬
men ẽ a libidine. aut uagitano qui infantiũ uagi¬
tib p̾sidet: aut cumine q̃cunas eoꝵ amministrat
Qn autem possi nt unoloco libr. huiꝰ cõmemorarioĩa
nomina deos aut deartum. quȩ illigrandib uo¬
luminib uix comp̃hendẽ potuerunt. singłis reb
ꝓpͥa disꝑtientes officia numinũ: Nec agroꝵ munꝰ
uni alicui dõ commnittendũ arbitrati sunt: s rura

Expanded text:
ribus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, ribus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Dei? CAPUT placet, ex tanta deorum turba quam Romani colebant, quem potissimum, vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse, neque enim in hoc tam preclaro opere et tante plenissime dignitatis, audent aliquas patres dee Cloacine tribueres; aut Volupie, que a voluptate appellata est; aut Lubentine, cui nomen est a libidine; aut Vagitano, qui infantum vagitibus presidet; aut Cuniane, que cunas eorum administrat. Quomodo autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum aut dearum, que illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt, singulis rebus propria dispartientes officia numinum, nec agrorum numina uni alicui deo committenda arbitrati sunt; sed rura
Abbreviated transcription (Latin):
forte uincunt᷑ qui sunt quarũq ꝓpͥi ciuitatum: ha¬
bent gͦ ⁊ ipsi int̃ se inimicicias. quas ꝓsua qͥsq par¬
te suscipiunt. Nonitaq dõs suos debuit cołe qui¬
tas magis quam alios: a quib adiuuarent᷑ sui. fo¬
stremo qͦ qͦmͦ se habeat deorum iste uel transitꝰ ł fu¬
ga. P emigratioł inpugna defectio: ñdum ilł tp̃ribꝰ
qũ illa regna ꝑingentes bellicas cladesamissa atq tͣnsia¬
ta sunt.Nam si post mille ducentos ⁊ qd̾ excurrit A
annos qñ regnum assyriis ablatum ẽ. iam ibi xͥa
tis uani homines dicerent. nisi regnum qd tamdiu
conscruatumẽ. nulla alia causa ñ suis religionib
descitis. ⁊ illa recepta ꝑue potuisse: Inqua uoce ua¬
nitatis quȩ poterat eẽ isti attendant speculũ suũ.
⁊ similia conqueri. sinullus ineis pudor ẽ erube¬
scant q̃mq̃m romanum imꝑium afflictum ẽ po¬
tius qͣm mutatum. Quod ⁊ aliis añ xp̃i nom̃ tempo¬

Expanded text:
forte uincuntur, qui sunt quarumque proprii ciuitatum: haforte uincuntur, qui sunt quarumque proprii ciuitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias, quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suos debuit colere ciuitas magis quam alios, a quibus adiuuarentur sui. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste uel transitus uel fuga, uel migratio uel in pugna defectio, nondum illis temporibus quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. Nam si annos, quando regnum Assyriis ablatum est, si iam ibi tis uani homines dicerent, nisi regnum, quod tam diu conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis, quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod et aliis ante Christi nomen tempo
Abbreviated transcription (Latin):
tunc colebant dõs. Aut si ꝓpͥos habuer̃o assirii. qͣs
ꝑitiores fabros imꝑii construendi atq seruandi.
aut mercede non sibi reddita uel alia maiore ꝓrisl
ad medos transire maluerunt atq inde rursus ad psas
ciro inuitante. ⁊ aliqͥd commodiꝰ pollicente: Quȩ gens
ñ angustis orientis finib. post alexandri macedonis
regnũ magnum locis. s brcuissimũ tp̃r. in suo regno
adhuc usq ꝑdurat. Hoc si ita ẽ: aut infideles dii sunt
qͥ suos deserunt. ⁊ ad hostes transcunt. qd nec homo
fecit camillꝰ. qñ uictor ⁊ expugnator adu̾sissimȩ ciuii¬
tatis. romam cui uicerat sensit ingratã. qͣm tñ pꝰea
oblitus iniuriȩ. memor patriȩ agalł iterum lib̾auit
aut ñ ita fortes sunt. ut dõs eẽ fortes decet: qͥ possint
humanis ł consilus ł uirib unci. Aut si cum int̃
se belligerant. nondii abhominib. s dii ab aliis dus

Expanded text:
tunc colebant deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi tunc colebant deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi peritiores fabros imperii construendi adque seruandi, erdiderunt, aut mercede non sibi reddita uel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt, adque inde rursus ad Persas Cyro inuitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed breuissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si ita est, aut infideles di sunt, qui suos deserunt et ad hostes transeunt quod nec homo fecit Camillus, quando uictor et expugnator aduersissimae ciuitatis Romam, cui uicerat, sensit ingratam, quam tamen postea oblitus iniuriae, memor patriae, a Gallis iterum liberauit, aut non ita fortes sunt, ut deos esse fortes decet, qui possunt humanis uel consiliis uel uiribus uinci; aut si, cum inter se belligerant, non di ab hominibus, sed di ab aliis dis
Abbreviated transcription (Latin):
scrit. namq̃dam illos fuisse mentitos alie fideliores
litterȩ ostendunt: constat tam̃ ⁊ inter alios scripto¬
res. regnum assirioꝵ anino rege fuisse longe lateq por¬
rectum. Tamdiu aut̃ ꝑseuerauerit: ut romanũ ñdũ
sit eiꝰ gatis. Nam sic̃ scribunt qui cronicã hẏstoriã
ꝓsecuti sunt: mille ducentos ⁊ quad raginta annos
ab anno pͥmo quo ninꝰ regnare cepit ꝓmansit hoc it¬
gnum. donec tranfferret᷑ ad medos. In ferre autemba¬
la finitimis. ⁊ incet̾a iñ ꝓcedẽ. ac ppłos sibi ñ molestes
sola regni cupiditate conterere ⁊ subdere. qͥd aliud
quam gͣnde latrocinum nominandũ ẽ: Si nullo
it: quare diis romanis tribuit᷑ romanũ regnũ. locis
amplum. temporib diuturnũe Quȩcunq enim
causa ẽ illa: eademẽ etiam ista. Si autem ⁊ illud dẽ
ad iutorio tribuendum ẽẽ contendunt: queroqueꝵ
Non enim aliȩ gc̃s quasninꝰ domuit ⁊ subegit aluos

Expanded text:
serit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores serit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt, constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam historiam persecuti sunt, mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo, quo Ninus regnare coepit, permansit hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? CAPUT it, quare dis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt, quaero quorum. Non enim aliae gentes, quas Ninus domuit et subegit, alios
Abbreviated transcription (Latin):
suoꝵ sic incipit. Principio rerum. gentiũ. nationũ¬
q imꝑum. penes reges erat: qͦs ad fastigium huiꝰ
maiestatis. ñ ambitio ppłaris. s spectata int̾ bonos
modatio ꝓuehebat. Popłi nułł legib tenebant᷑. arbi¬
tria pͥncipum ꝓlegib erant. fines imꝑii tueri magis
qͣm ꝓferre mos erat. Incra suam cuiq patriã. re¬
gna finicbant᷑. Primꝰ om̃ium ninus rex assyrioꝵ ue¬
terem ⁊ quasi auitũ gentib morem. noua imꝑii cu¬
piditate mutauit. Hic pͥmꝰ intulit bella finitimis:
⁊ rudes adhuc ad resistendum ppłos. ad t̃minosusq
libie ꝑdomuit. Et paulopꝰ. Ninꝰ inquit magnitu¬
dinem q̃sitȩ dñationis. continua possessione fir¬
mauit. Domitis gͥ ꝓximis. cũ accessione uirium
fortior ad alios transiret. ⁊ proxima queq uictoria
instrumentũ sequentis eẽt: totiꝰ orientis ppłos sub¬
egit. Qualibet autem fide rerũ ł iste uel trogꝰ scͥp¬

Expanded text:
suorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumsuorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio prouehebat. Populi nullis legibus tenebantur arbitria principum pro legibus erant; fines imperii tueri magis quam proferre mos erat; intra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit.\' Et paulo post: \'Ninus, inquit, magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmauit. Domitis igitur proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit\'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scrip
Abbreviated transcription (Latin):
succendentib q mortalib in longa spacia ꝓtendat᷑.
paucis dieb uitȩ suȩ cursim raptimq transierĩ:
actuũ suoꝵ sarcinas baiulantes. Sin uͦ etiam ipsa
breuissimi temporis bñficia. dõꝵ adiutorio tribuen¬
da sunt: ñ parum adiuti sunt illi gladiatores. qͥ¬
seruilis conditionis uincla ruꝑunt. fugert̃. eua¬
serunt. cxełitum magnum ⁊ fortissimũ colleger̃
obedientes regum suoꝵ consiliis ⁊ iussis. multũ
romanȩ clsitudini metuendi.⁊ aliqͣt romanis
imꝑatorib insuꝑabiles. multa ceꝑunt. potici st̃ uicto¬
riis plurimis. usi uoluptatib qͥb uoluert̃: qd̾ sug¬
gessit libido fecerunt. Postremo donec uincerent᷑.
qd difficillime factumẽ: sublimes regnantesq
uixerunt. S ad maiora ueniamꝰ. Iustinꝰ qͥ grecam¬
potiꝰ ꝑegͥnam. trogum pompeiũ secutꝰ. ñ latine t̃m
sicut ille. uerum breuit̾ scͥpsit hẏstoriã: opꝰ libroꝵ

Expanded text:
succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunt, actuum suorum sarcinas baiulantes. Sin uero etiam ipsa breuissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt, non parum adiuti sunt illi gladiatores: seruilis condicionis uincla ruperunt, fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt, oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis, usi uoluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum est, sublimes regnantesque uixerunt. Sed ad maiora ueniamus. CAuel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ compararunt. tres duces habuerunt. italiam
latissime ⁊ crudelissimȩ uastauerunt. Dicant qͥs istos
ds̃ adiuuerit: ut ex paruo ⁊ contemptibili latrocinio
puenirent ad regnum. tantis iam romanis uirib ar¬
cibq metuendum. An q ñ diufuerunt: idõ diuinitꝰ
negabunt᷑ adiutr: Quasi uͦ ipsa cuiꝰ libet hominis ui¬
ta. diuturna ẽ. Istogͦ pacto. neminẽ dii adiuuant
ad regnandum. qm̃ singuli qͥq cito moriunt᷑. nec be¬
neficium deputandum ẽ. qd nigao tp̃r inuno qͦq
homine. ac ꝑhoc singillatim. ut̾iq in omnibꝰ uice
uaporis euanescit. Quid enim int̾est eoꝵ qͥ sub romu¬
lodõs coluerunt ⁊ olim sunt mortui. qd̾ pꝰ eoꝵ mor
tem romanum t̃m creuit imꝑiũ. cũ illi apud infe¬
ros causas suas agant: Utrum bonas anmalas. ad
rem p̃sentem ñ ꝑtinet. Hoc aut̃ de om̃ib intelligen¬
dum ẽ qui ꝑipsum imꝑium. quãuis decedentib

Expanded text:
m conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam m conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, ut ex paruo et contemtibili latrocinio peruenirent ad regnum tantis iam Romanis uiribus arcibusque metuendum. An quia non diu fuerunt, ideo diuinitus negabuntur adiuti? Quasi uero ipsa cuiuslibet hominis uita diuturna est. Isto ergo pacto neminem di adiuuant ad regnandum, quoniam singuli quique cito moriuntur, nec beneficium deputandum est, quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus uice uaporis euanescit. Quid enim interest eorum, qui sub Romulo deos colueruntem Romanum tantum crevit imperium? cum illi apud inferos causas suas agant: utrum bonas, an malas, ad rem praesentem non pertinet. Hoc autem de omnibus intelligendum est, qui per ipsum imperium quamuis decedentibus
Abbreviated transcription (Latin):
Qd ei iaminmanifesto confert ñ dempta cupiditas: s
addita impunitas. Elegant̃ enim ⁊ ueracit᷑. alexandro
illi magno. qͥlam comp̃hensus pirata respondit. Nã
cũ idem rex hominẽ int̾rogasset. qͥd ei uidet᷑ ut mare
hab̾et in festum: ille lib̾a contumatia. qd̾ tͥ in qͥt ut
orbem trarum. S qi idego exiguo nauigio facio. latͦ
uocor: qr tumagna classe imꝑator. ꝑĩ omitto quere¬
quales romulus congregauit. qm̃ multũ eis consul¬
tumẽ ut ex illa uitadato sibi consortio ciuitatis. pe¬
nas debitas cogitare desisterent. quarum inetꝰ cos
in maiora facinora ꝓpellabat: ut dcinceps pacatiores
essent itb humanis. Hoc dico qd̾ ipsum romanũ im¬
ꝑium iammagnum. multis gentib subiugatis. cet̾is¬
q t̃ribile acerbe sensit. grauiter timuit. ñ paruo ne¬
gocio deuitandę ingentis cladis opp̃ssum: qñ paucis¬
simi gladiatores incampania de ludo fugientes. exerritũ¬

Expanded text:
quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed addita inpunitas. Eleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondit. Nam cum idem rex hominem interrogaret, quid ei uideretur, ut mare haberet infestum, ille libera contumacia: Quod tibi, inquit, ut orbem terrarum; sed quia id ego exiguo nauigio facio, latro uocor; quia tu magna classe, imperator. CAPUT quales Romulus congregauerit, quoniam multum eis consultum est, ut ex illa uita dato sibi consortio ciuitatis poenas debitas cogitare desisterent, quarum metus eos in maiora facinora propellebat, ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Hoc dico, quod ipsum Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit, grauiter timuit, non paruo negotio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitu
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ista uitabñ agat᷑ i postta ꝑcipiat᷑ eterna. In hac gͦ
t̃ra: regnum bonoꝵ ñ tam ilł p̃stat᷑ qͣm reb huma¬
nis. Malorum uͦ regnum. magis regnantib no¬
cet. qui suos animos uastant: scelerum maiore licen¬
tia. His autem qui cis seruiendo subdunt᷑: ñ nocet
iniquis dñis irrogat᷑: ñ ẽ pena criminis. s uirtutis
examen. Pinde bonꝰ etiam si seruiat lib̃ ẽ: malus
autem etiam si regnet seruus ẽ nec uniꝰ hominis.
s qd̾ ẽ grauiꝰ tot dñoꝵ qͦt uitioꝵ. De qͥb uiciis cũ
ageret scriptura diuina: aquo enĩ qͥs inqͥt deui¬
⁊ latrocinia quid sunt nisi parua regna: Manꝰ¬
⁊ enim ipsa hominum ẽ. Imꝑio pͥncipis regit᷑¬
pacto societatis astringit: placiti lege preda¬
diuidit᷑. Hoc malũ si intantũ ꝑditor hominũ accessi¬
b crescit. ut ⁊ loca tencat. sedes constituat. ciuitates oe
cupet. ppłos subiuget: euidentiꝰ regni nom̃ assumit.

Expanded text:
et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis; malorum uero regnum magis regnantibus nocet, qui suos animos uastant scelerum maiore licentia; his autem, qui eis seruiendo subduntur, non nocet iniquis dominis inrogatur, non est poena criminis, sed uirtutis examen. Proinde bonus etiamsi seruiat, liber est; malus autem etiamsi regnet, seruus est, nec unius hominis, sed, quod est grauius, tot dominorum quot uitiorum. De quibus uitiis cum ageret scriptura diuina: A quo enim quis, inquit, deuiet ipsa latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, societatis pacto ligatur, placiti lege pradividitur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum successibus creverit, ut loca teneat, sedes cocupet populos subiuget, euidentius regni nomen adsumit,
Abbreviated transcription (Latin):
simas aggerantemt. Mediocrem uͦ illum re familia¬
ri parua atq suocincta sibi sufficientem. Karissimũ
suis cum cognatis: uicinis. amicis. dulcissima pace
gaudentem. pietate religiosum. benignũ m̃te. sanũ
corpore. uita parcum. morib castum conscientia
securũ. Hescio utrum qͥsqͣm ita desipiat: ut aude¬
at dubitare quem p̃ferat. Ut gͦ inhis duob hoib
ita in duab familiis. ita in duob ppłis. ita induobꝰ
regnis regula sequitur equitatis. Quauigilanter
adhibita. sinrã intentio corrigat᷑. facillime uide¬
bimus uͥ habitat uanitas ⁊ uͥ felicitas. Quappt̃
siuerꝰ ds̃ colatur. eiq sacris ueracib ⁊ morib bonis
seruiatur: utile ẽ ut boni longe lateq diu regnent.
Neq hoc tamipsis. qͣm ilł utile ẽ qͥb regnant. Nam
qͣntum ad ipsos ꝑtinet: pietas ⁊ ꝓbitas coꝵs q̃ magna
dei dona sunt. sufficit cis adueram felicitatim. qua

Expanded text:
simas aggerantem; mediocrem uero illum re familiasimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu \' regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus regnant. Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram felicitatem, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ta ccipiditate ũsantium. ut uitree leticie compa¬
ret̾ fragilit̃ splendidae. cui timeat᷑ horribiliꝰ ne
repente frangat᷑. de imꝑii magnitudine ac lati¬
nuissine uelle głari. Hut facilius dnudicet᷑ ñ ua it¬
nescumus mam uentostate iactati. atcy obtum¬
damꝰ intentionis aciem altisonis uocabuł rerũ. cũ
audimus ppłos. regnas ꝓuintias. s duos constitua¬
mus homines. Nam singulꝰ quisq homo. ut inser¬
mone una littera. ita quasi elementũ ẽ ciuitatis.
⁊ regni qͣntalibet trarum occupatione latissimi.
Quoꝵ duoꝵ hominum. unum pauꝑem ł potiꝰ medio¬
crem. alterum p̃diuitem cogitemꝰ. S ditutem ci¬
morib anxium. merorib tabescentẽ. cupiditate
flagrantem. nunqͣm securum. semꝑ inquietũ. ꝑ¬
petius inimiciciarũ contentionib anhelantem.
augentem sane his miseriis patͥmoniũ suum in
imm̃sũ modũ: atq ilł augmentis curas qͦq amans¬

Expanded text:
ta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conpata cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi, quorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amaris
Abbreviated transcription (Latin):
adiuuare dignatꝰ ẽ. in curꝰ potestate st̃ regna omĩa.¬
qͣmq nichil cos adiuuerint hi quos deosputant:
⁊ potius quantum decipiendo ⁊ fallendo. nocucriN.
Uñ nunc mͥ uideo eẽ dicendũ: ⁊ magis de increm̃tis
imꝑii romani. Nam de noxia fallacia demonum
quos uelut deos colebant. qͣntum maloꝵ inuexit
morib eoꝵ: in scđo maxime libro ñ pauca iam di¬
cda sunt. ꝑ om̃s autem absolutos tres libros. ubi
oportunum iusum ẽ cõm̃dauimꝰ etiam impsis bel¬
oriri suꝑbonos ⁊ malos.⁊ pluit suꝑ iustos ⁊ in ito
lamitaq uideamus. quale sit qd̾ tantam latitu¬
dinem ac diuturnitatẽ imꝑii romani iłł diis au¬
ministeria sehoneste coluisse contendunt. Qnqͣm¬
pus uellem paululum inquirẽ quȩ sit ratio q̃ pru¬
dentia cũ hominũ felicitatem non possis ostend̾e.
semꝑ inbellicis cladib ⁊ in sanguine ciuilił ho¬
stili tam̃ humano. cum tenebroso cimore ⁊ cruen¬

Expanded text:
adiuuare dignatus est, in cuadiuuare dignatus est, in cuuos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos velut deos colebant, quantum malorum invexerit moribus eorum, in secundo maxime libro non pauca jam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi opportunum visum est, commendavimus etiam in ipsis beloriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustoam itaque uideamus, quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis dis auurpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quamquam uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamen humano cum tenebroso timore et cruen
Abbreviated transcription (Latin):
bes cumppłis dic̃. abruptis etiã imbrib ꝓlutas to¬
tas ẽẽ regiones illas. etiam q̃ pͥus fuerant continen¬
tes hospitib atq aduenis fluctib insulatas. alias¬
q desidia maris pedestri accessu ꝑuias factas. uen¬
tis ac ꝓcellis eũsas eẽ ciuitates. incendia denubib emi¬
casse. quib orientis regiones conflagrate ꝑierunt: et
moccidentis plagis scaturigines quasdam ac ꝓluiuio¬
nes easdem strages dedisse. Sic ex hechnȩ ũticib qͦn¬
dam effusis craterib diuino incendio ꝑ decliuia torren¬
tis uice flammarũ flumina cucurrisse. Siħ atq hu¬
iꝰmodi q̃ habet hystoria uñ possem colligẽ uoluissẽ:
qñ finissem q̃ ilł temporib euenert̃. añqͣm xp̃i nom̃
ulla istorum uana ⁊ uere saluti ꝑniciosa compͥmẽt:
Pmiseram etiam me demonstraturũ. qͦs eoꝵ mores.
⁊ quam ob causam ds̃ uerꝰ ad augendum imꝑiũ

Expanded text:
bes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas tobes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae habet historia, unde possem, colligere uoluissem, quando finissem, quae illis temporibus euenerunt, antequam Christi nomen ulla istorum uana et uerae saluti perniciosa conprimeret. Promiseram etiam me demonstraturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ una ẽ salubris ⁊ uera religio. Et qm̃ cum sit ineis
etiam uulgꝰ indoctum. uel ut doctoꝵ auctoritate
modium nr̃m grauiꝰ irritant᷑ existimantib imꝑi¬
tis. ea quȩ suis temporib insolita acciderint. ꝑ alia
retro tempora accide non solere: eoꝵq opinionem
etiamhis qui eam falsam eẽ nouerunt. ut adu̾sũ
nos iusta murmura habere uideant᷑. suȩ scientiȩ
dissimulatione firmantib. de libris quos auctores
eoꝵ adcognoscendam p̃teritorum tpr̃m hystoriã
memoriȩ mandauerunt. longe aliter ẽẽ qͣm pu¬
tant demonstrandum fuit ⁊ simul docendũ dõs
falsos quos uel palam colebant. uel occulte adhuc
colunt eos ec̃ immundissimos sp̃s ⁊ malignissimos
ac fallacissimos demones: usq ad eo ut aut ueris
doscripsit t̃rena omnia dicens. mutationes. conu̾sio¬
b. ut u̾bis eiꝰ utar dissiluisse humũ. ⁊ int̾ceptas ur¬

Expanded text:
quae una est salubris et uera religio. Et quoniam, cum sit in eis quae una est salubris et uera religio. Et quoniam, cum sit in eis etiam uulgus indoctum, uelut doctorum auctoritate in odium nostrum grauius inritantur, existimantibus inperitis ea, quae suis temporibus insolite acciderint, per alia retro tempora accidere non solere, eorumque opinionem etiam his, qui eam falsam esse nouerunt, ut aduersum nos iusta murmura habere uideantur, suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris, quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandauerunt, longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos, quos uel palam colebant uel occulte adhuc colunt, eos esse inmundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones, usque adeo, ut aut uerisdo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersioum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum et interceptas ur
Abbreviated transcription (Latin):
rent: si iam uel ilł clareret nr̃a religio. ł ita eos asa
cris sacrilegis ꝓhib̾et. Hȩc inscdo et tercio libro
satis qͣntum existimo absoluimꝰ. in scđo agentes
de mał moꝵ. quȩ mala. łsola. ł maxima. depu¬
tanda sunt: intercio autem de his malis q̃ stuba
mala ꝑpeti exhorrent. corporis uidelicet ext̾naꝵ
rerum. quȩ plerunq patiuntur ⁊ boni. Illa uͦ
mala ñ dico patienter. s libenter hñt. quib ipsi
fiint mali. Et qͣm pauca dixi de sola quitate atq g̾im
quȩ non sibi inuicem homines faciunt. sic̃ ft ua¬
staciones euersionesq bellantium. s ex ipsiꝰ mun¬
di elementis terrenis accidunt reb quȩ unoloco
apuleiꝰ breuiter stringi in eo libro quẽ de mul¬
respondendum putaui eiꝰ inimi¬
cis. qui trena gaudia consectan¬
tes rebusq fugacib inhiantes.
quicqͥd in eis triste mĩa potius
admonentis dei. quam puni¬
entis scueritate patiunt᷑ religioni increpitant xp̃ianȩ:

Expanded text:
ac talibus numinibus exhiberi, partim ex litteris eorum, cris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adququae non sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de murespondendum putaui eius inimicis, qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes, quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis seueritate patiuntur, religioni increpitant Christianae,
Abbreviated transcription (Latin):
ut cum uolumꝰ libero uelimꝰ arbitrio: ⁊ uerũ ꝓcul
dubio dicimꝰ. ⁊ ñ ideo ipsum liberũ arbitriũ necessi¬
tati subicimꝰ: quȩ adimit lib̾tatẽ. Sunt gͥ nr̃ȩ uo¬
luntates. ⁊ ipse faciunt quicqͥd uolendo facimꝰ: qd̾
non fieret si nollemꝰ. Quicqͥd autẽ alioꝵ hominũ
uoluntate nolens quisq patit᷑: etiam si uoluntas
ualet: et si non illiꝰ: tam̃ hominis uoluntas. s pote¬
stas dei. Namsi uoluntas tantum eẽt. nec posset
qd̃ uellet: potentiore uoluntatt impediret᷑. Nec sic
tam̃ uoluntas. nisi uoluntas ec̃t: nec alteriꝰ s eiꝰ eẽt
qͥ uellet. ⁊ si non posset implere qd uellet. Uñ qͥcqͥd
p̃ter suam uoluntatẽ patit᷑ homo. ñ debet tͥbuere
humanis ł angłicis. łcuiquam creati sp̃e uolun¬
tatib: s eiꝰ potius quidat potestatem uolentib.
Nongͦ ꝓptẽa nicħ ẽ in nr̃a uoluntate: quia ds̃ p̃sci¬

Expanded text:
ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo propterea nihil est in nostra uoluntate, quia Deus praesci
Abbreviated transcription (Latin):
necessitati. Si enim necessitas nr̃a illa dicenda ẽ q̃ ñ ẽ
innr̃a potestate. s etiam si nolimꝰ efficit quod pocest
sicut ẽ necessitas mortis: manifestum c̃ uoluntates
niãs quib recte ł ꝑperam uiuit᷑ subtali necessitate
ñ ec̃ Multa enĩ facimꝰ. quȩ si nollemꝰ ñ utiq faceremꝰ.
qͦ pͥmitꝰ ꝑtinet ipsum uello. Nam si uolumꝰ. ẽ: si no¬
lumꝰ non ẽ. Nonenim uellemꝰ si nollemꝰ. Si aũt illa
disfinit᷑ ec̃ necessitas scđm quam dicimꝰ necesse est¬
ut uasit aliquid ł ita fiat: nescio cur eam timeamꝰ.
ne nob̾ lib̾tatem auferat uoluntatis. Neq enim et
uitam dei et p̃scientiam dei sub necessitate ponimꝰ.
R. Sic enim hoc ñ potest: ut potius si posset mino¬
cuaom uori et falli non potest. Dictt᷑ enimomp̃s fa¬
ciendo quod uuilt: ñ patiendo qd nuist. Quod ci
non potest: qr omp̃sẽ. Sic etiam cũ dm̃s necesse eẽ

Expanded text:
necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est quae non est necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est quae non est in nostra potestate, sed etiam si nolimus, efficit quod potest, sicut est necessitas mortis: manifestum est uoluntates nostras, quibus recte uel perperam uiuitur, sub tali necessitate non esse. Multa enim facimus, quae si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur esse necessitas, sut ita sit aliquid vel ita fiat, nescio cur etiam timeamus ne nobis libertatem auferat voluntatis. Neque enim et vitam Dei, et praescientiam Dei sub necessitate ponimus, se; sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minocitur, qui tamen mori et falli non potest. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult, non patiendo quod non vult. Quod ei omnipotens est. Sic etiam cum dicimus necesse esse,
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. Qͥ enim non ẽ p̃scius om̃ium futuroꝵ: non ẽ uti¬
q ds̃. Quappt̃ ⁊ uoluntates nr̃e tantũ ualent: qͣntũ
ds̃ eas ualere uoluit atq p̾sciuit. Et ido qͥcqͥd ualeꝵ
certissime ualemt.⁊ qđ facturȩ sunt ipse õĩno facture
sunt: qr ualituras atq facturas ille p̃sciuit. cuiꝰ p̃
scientia falli non potest. Quappt̃ sim̾ fati nom̃ alicui
rei adhibendum placeret: magis dicẽm fatum ee
inferioris potentiorem uoluntatẽ qͥ eũ ht̃ in pote¬
state. quam illo causarum ordine. quem ñ usitato
s suo more stoici fatum appellant. arbitriũ nr̃e
uoluntatis auferri. Uñ nec illa necessitas formidan¬
da ẽ quã formidando stoici laborauerunt causas
rerũ ita distinguere: ut quasdam subtraherent ne¬
cessitati. quasdam subderent. Atq inhis quas eẽ
sub neccessitate noluerunt. posuerunt etiã nras
uoluniates: ne uidelicet ñ eẽnt lib̾e. si sub derent᷑

Expanded text:
Deus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utiDeus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum Deus eas ualere uoluit adque praesciuit; et ideo quidquid ualent, certissime ualent, et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt, quaescientia falli non potest; quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem qui eum habet in potestate, quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo more Stoici fatum appellant, arbitrium nostrae voluntatis auferri. Unde nec illa necessitas formidanda est, quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent; atque in his quas esse sub necessitate noluerunt, posuerunt etiam nostras voluntates, ne videlicet non essent liberae, si subderentur
Abbreviated transcription (Latin):
porales autem causae quȩ magis fiunt qͣm faciunl
non sunt int̾ causas efficientes annumerande.
qm̃ hoc possunt qd̾ ex ipsis faciunt spũũ uolun¬
tes. Quom̃ gͥordo causarũ qui p̃scienti certꝰ ẽ de
id efficit ut nicħ sit innr̃ã uoluntãte. cũ mipl̃
causarum ordine magnum habcant locũ nr̃ȩ uolun¬
tates: Contendat gͥ cicero cũ eis qͥ hunc causarum
ordinẽ dicunt eẽ fatalẽ. uel potius ipsũ fati noĩe ap¬
pellant: qd nos abhorremus p̃cipue. ꝓpt̃ uocabulũ
qd̃ ñ in reuera consueuit intelligi. Quod uͦ negat or¬
dinc̃ omĩum causarum eẽ certissimũ. ⁊ dei p̃scientiȩ
notissimũ: plus eum quam stoic detestam᷑. Aut enĩ e
dm̃ negat. qđ qͥdem inducta alteriꝰ ꝑsona in libris
de dõꝵ natura facere molitus ẽ: aut si eẽ confitet᷑
dm̃ quẽ negat p̾scium futuroꝵ. etiam sic nicħ dic̃
aliud quam qd̾ ille dixit insipiens incorde suo ñẽ

Expanded text:
porales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, porales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est
Abbreviated transcription (Latin):
naturȩ scilicet quȩ sp̃c uitȩ ẽ. Nam ⁊ aer iste seuumn
tus. dr̃ sp̃c. S qm̃ corpus ẽ: non ẽ sp̃c uitȩ. Sp̃s gͦ
uitȩ qui uiuificat om̃ia creatorq ẽ omĩs corꝑis.⁊
luntate summa potestas ẽ. quȩ creatorum spũũ
bonas uoluntates adiuuat malas iudicat. om̃s or¬
dinat. ⁊ quibꝰdam tͥbuit potestates. qͥbꝰdam ñ tn¬
buit. Sicut enim om̃ium natarum creator ẽ. ita sĩ¬
um potestatum dator ñ uoluntatum. Male qͥppe
uoluntates ab illo non sunt: qm̃ contͣ natãm fĩ
b. quedam nr̃is id est omĩum animantiũ morta¬
lium. ⁊ magis hominum qͣm bestiarũ: quȩdã uͦ an¬
głoꝵ. S omĩa maxime dei uoluntati subdita fi
cui etiam uoluntates om̃s subiciunt᷑: qr ñ hñt po¬
testatem ñ quam ille concedit. Causa itaq rerũ q̃
facit nec fit: ds̃ ẽ. Aliȩ uͦ causȩ et faciunt et fiun
sicut sunt om̃s creati sp̃s. maxime rationales. Cor¬

Expanded text:
naturae scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer iste seu uennaturae scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer iste seu uendepopulantur, alias homines auellunt. Quo modo istis uitae, qui uiuificat omnia creatorque est omnis corporis et us. In eius uoluntate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae quippe uoluntates ab illo non sunt, quoniam contra naturaibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angelorum; sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, cui etiam uoluntates omnes subiciuntur, quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus est; aliae uero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Cor
Abbreviated transcription (Latin):
fit. ñ nͥ causa p̃cedente fieri conficet᷑. Nos enĩ eas
causas quȩ dicunt᷑ fortuitȩ. uñ etiam fortuna no¬
m̃ accepit. ñ ec̃ dicimꝰ nullas. s latentes: easq tri¬
buimꝰ. ł dci ueri ł quorlibet spũum uoluntati.
Ipsasq naturales nequaqͣm ab illiꝰ uoluntate se
iungimꝰ: qui est auctor omĩs conditorq naturȩ.
Iam uͦ causȩ uoluntariȩ aut dĩ sunt aut angłor.
att hominũ aut quorumq animaliut̃ Si tam̃
uoluntates appellande sunt animalum ratioĩs
exꝑtiũ motꝰ illi. quib aliqua faciunt scđm na¬
turam suam: cum qͥd ł appetunt ł euitant. Anglo¬
rum autem uoluntates dico. seu bonoꝵ quosan¬
głos dei dicimꝰ: seumaloꝵ quos angłos diaboli
uel etiam demones appellamꝰ. Sic et hominũ. bonoꝵ
scilicet ⁊ maloꝵ. Ac ꝑhoc colligit᷑ non eẽ causas ef.¬
ficientes omĩum quȩ fiunt: nisi uoluntarias illiꝰ

Expanded text:
fit, non nisi causa praecedente fieri confitetur. Nos enim eas fit, non nisi causa praecedente fieri confitetur. Nos enim eas causas quae dicuntur fortuitae, unde etiam fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas sed latentes: easque tribuimus vel Dei veri, vel quorumlibet spirituum voluntati, ipsasque naiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae. Iam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut angelorum ant hominum aut quorumque animalium, si tamen uoluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi, quibus aliqua faciunt secundum naturam suam, cum quid uel adpetunt uel euitant. Angelorum autem uoluntates dico seu bonorum, quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli uel etiam daemones appellamus: sic et hominum, et bonorum scilicet et malorum. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi uoluntarias, illius
Abbreviated transcription (Latin):
one possemꝰ a fandofatũ appellare: nhoc nom̃iã ialrare
soleret intelligi. qͦ corda hominũ nolumus inclinari.
Non est autẽ consequens. ⁊ si dõ certꝰ ẽ omĩum ordo
causarũ: id co nicħ sit in nr̃e uoluntatis arbitrio. Et
ipse qͥppe nr̃e uoluntates. in causarum ordine ft̃.
qui certus ẽ dõ eiꝰq p̃scientia continet᷑: qm̃ ⁊ hu¬
manȩ uoluntates. humanoꝵ oꝑum causȩ fĩ. Atq
ita qui om̃s rerũcausas eẽ p̃sciuit. ꝓfecto in eis cau¬
sis etiam nras uoluntates ignorare non potuit:
quas nĩõꝵ oꝑum causas ec̃ p̃sciutt. Nam ⁊ illud
ꝗͣ idẽ cicero concedit. nicħ ficri si causa efficiens ñ
p̃cedat: satis ẽ ad eum in hac q̃stione redarguendũ.¬
Quid enim cũ adiuuat qd dic̃ nicħ qͥdem fieri sine
causa. s ñ om̃em causam eẽ fatalẽ. quia ẽ causa for¬
tuita ẽ naturał. ẽ uoluntaria: Suffic̃ qi om̃e ꝙ

Expanded text:
one possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re one possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est autem consequens, ut, si Deo certus est omnium ordo rum uel boum fetentur armenta, et cetera huius modi? ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praesciuit. Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac qQuid enim eum adjuvat quod dicit, nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem, quia est causa fortuita, est naturalis, est voluntaria? Sufficit quia omne quod
Abbreviated transcription (Latin):
illo uentura p̃scita surt: non ẽ inquit in dõ p̃scien¬
tia omĩum futuroꝵ. Nos adũsus istos sacrilegos
ausus atq impios. &x. dm̃ dicimꝰ omĩa scire anteqͣm
ñ dicimꝰ. ĩmo nulla fieri fato dicimꝰ: qm̃ fati nom̃
uͥ solet aloquentib poni. id est inconstitutione sy¬
derum. cumquisq conceptꝰ aut natꝰ ẽ. qm̃ res ipsa
manit̃ asserit̃. nichil ualere monstramꝰ. Ordinem
auĩ causarum uͥ uoluntas dei plurimũ potest. ne¬
q negamꝰ neq fatiuocabulo nuncupamꝰ: nͥ forte
ut fatum afando dictum intelligamꝰ. id ẽ aloq̃n¬
do. Non enim abnuere possumꝰ eẽ scriptũ in litts
scĩs. semel locutus ẽ ds̃ duo ħ audiui. qm̃ potestas
dei ẽ et tͥ domine miscdia. qui red des unicuiq scd̃m¬
oꝑa etꝰ. Qd enim dictum ẽ semel locutꝰ ẽ. intelligit᷑
immobilit̃. hoc̾ in commutabilit̾ ẽ locutꝰ. sic̃ nouit

Expanded text:
illo uentura praescita sunt, non est, inquit, in Deo praescienillo uentura praescita sunt, non est, inquit, in Deo praescientia omnium futurorum. Nos aduersus istos sacrilegos ausus adque inpios et Deum dicimus omnia scire antequam fato non dicimus, immo nulla fieri fato dicimus; quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni, id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est, quoniam res ipsa inaniter adseritur, nihil ualere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi uoluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati uocabulo nuncupamus, nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus, id est a loquendo; non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec audiui, quoniam potestas Dei est, et tibi, Domine, misericordia, qui reddis unicuique stare, et quod ipse in eligendo die constituerit, non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines,
Abbreviated transcription (Latin):
ut confirmaret᷑: negauit p̃scientiã futuroꝵ. Atq
ita dumuult facere liberos: facit sacrilegos Religi¬
osus autẽ animꝰ utrunq eligio utrunq confitet᷑
et fide pietatis utrunq confirmat. Quomꝰ inquit:
Namsie p̃scientia futuroꝵ. seq̃nt᷑ illa omĩa q̃ conexa
surit: donec eoꝑueniat᷑ ut nicħ sit in nr̃a uolun¬
ttie. Porro siẽ aliqͥd inmã uoluntate: cisdem recͣ¬
sis gradib eoꝑuenit᷑. ut ñ sit p̾scientia futuroꝵ. Nã
ꝑ illa omĩa sic recurrit᷑: S ẽ uoluntatis arbitriũ:
ñ omĩa fato fiunt. Si nonomĩa fato fiunt: ñ ẽ õĩũ
cert᷑ ordo causarum. Si certus causarũ ordo ñ ẽ.: nec
rerum certus ẽ ordo p̃scienti deo quȩ fieri ñ posst̃.
nͥ p̃cedentib ⁊ efficientib causis. Si rerũ ordo p̃sci
enti deo certꝰ nonẽ: ñ omĩa sic ueniunt ut eauen¬
tura p̃scuitt. Porro si non omĩa sic ueniunt ut ab

Expanded text:
ut confirmaretur, negavit praescientiam futurorum: atque ut confirmaretur, negavit praescientiam futurorum: atque ita, dum vult facere liberos, fecit sacrilegos. Religiosus autem animus utrumque eligit, utrumque confitetur, et fide pietatis utrumque confirmat. Quomodo, inquit? Nam si est praescientia futurorum, sequentur illa omnia, quae connexa sunt, donec eo perveniatur, ut nihil sit in nostra volin nostra uoluntate, eisdem recursis gradibus eo peruenitur, ut non sit praescientia futurorum. Nam per illa omnia sic recurritur: si est uoluntatis arbitrium, non omnia fato fiunt; si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum; si certus ordo causarum non est, nec rerum certus est ordo praescienti Deo, quae fieri non possunt, poris sexus? et tamen sub eadem positione siderum enti Deo certus non est, non omnia sic ueniunt, ut ea uentura praesciuit; porro si non omnia sic ueniunt, ut ab
Abbreviated transcription (Latin):
nicħ ẽ in nr̃a potestate. nullumq ẽ arbitrium uo¬
luntatis. Qđ si concedimus inquit: omĩs huma¬
na uita subu̾tit᷑ Frustra leges dantur. frustra ob¬
uirgationes. laudes. uituꝑationes erhortatioes adhibent᷑
neq ulla iusticia bonis premia. ⁊ malis supplicia
constituta sunt. Hec gͦ ne consequant᷑ indigna
⁊ absurda et ꝑniciosa reb humanis: non uult ẽt̃
p̃scientiam futurorum. Atq in has angustias coar¬
tat animum religiosum. ut unum eligat eduob
aut eẽ aliquid innr̃a uoluntate. aut ec̃ p̃scientiã
futurorum. qm̃ utrunq arbitrat᷑ eẽ non posse.
s si alt̃m confirmat᷑ eẽ. alterum tolli siedegerimꝰ
p̃scientiã fut᷑oꝵ tolliuoluntatis arbitriũ: si elegeri mꝰuo¬
luntatis arbitriũ. tolli p̃scientiã futoͣꝵ. Ipse itaq ut uir
magit᷑idoct᷑ ⁊ uite humanȩ plurimt̃ acꝑitissime osilens ex¬

Expanded text:
nihil est in nostra potestate, nullumque est arbritrium vonihil est in nostra potestate, nullumque est arbritrium voluntatis. Quod si concedimus, inquit, omnis humana vita subvertitur, frustra leges dantur, frustra objurgationes, laudes, vituperationes, exhortationes adhibentur, neque ulla iustitia bonis praemia et. malis supplicia constituta sunt. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis, non uult esse praescientiam futurorum; adque in has angustias coartat animum religiosum, ut unum eligat e duobus, aut esse aliquid in nostra uoluntate, aut esse praescientiam futurorum, quoniam utrumque arbitratur esse non posse, sed si alterum confirmabitur, alterum tolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli uoluntatis arbitrium; si elegerimus uoluntatis arbitrium, tolli praescientiam futurorum. Ipse itaque, ut uir mag
Abbreviated transcription (Latin):
philosophorum: nosut confitem̃ summũ ⁊ uerũ
dm̃. ita uoluntatem summãq potestatẽ ac p̃scien¬
tiam eiꝰ confitemur. Nec timemꝰ ne idõ ñ uolun¬
tate faciamus qđ uoluntate facimus: qr id nos fa¬
cturos ille p̃sciunt. cuiꝰ p̃scientia falli non pot. Q&
cicero timuit ut oppugnaret p̾scientiam. et stor¬
ci ut ñ omnia necessitate fieri dicerent: quãuis
omĩa fato fieri contendent. Quid ẽ gͦ qd cicero
timuit in p̃scientia futuroꝵ. ut eam labefactare
disputatione decestabili iteret᷑: Uidelicet qr si
p̃scita sunt omĩa futura: hoc ordine uenient qͦ uenta
ẽẽ p̃scita ft̃. Et si hocordineuenient: certꝰ ẽ ordo rerũ p̃scienti
dõ. Et siccrtus ẽ ordorerum: certꝰ ẽ ordo causarũ. Nonenĩ
fieri aliqͥd potest. q ñ aliqͣefficiens causa p̃cesserit. Si
autem certus est ordo causarũ quo fit omne quod
fit: fato inquit fiunt omnia que fiunt. Quodsita ẽ:

Expanded text:
philosophorum, nos, ut confitemur summum et verum philosophorum, nos, ut confitemur summum et verum Deum, ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam ejus confitemur: Nec timemus ne ideo non voluntate faciamus quod voluntate facimus, quia id nos facturos ille praescivit cujus praescientia falli non potest; quod Cicero timuit, ut oppugnaret praescientiam, et Stoici ut non omnia necessitate fieri dicerent, quanquam omnia fato fieri contenderent. Quid est ergo quod Cicero timuit in praescientia futurorum, ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia si praescita sunt omnia futura, hoc ordine venient quo futura esse praescita sunt, et si hoc ordine venient, certus est ordo rerum praescienti Deo et si certus est ordo rerum, certus est ordo causarum, non enim fieri aliquid potest quod non aliqua efficiens causa praecesserit. Si autem certus est ordo causarum quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt omnia quae fiunt; quod si ita est,