comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iduertebam in his. quomͦ mͥ ẽet. & inueniebã male in cẽ & dolebĩ
& conduplicabã ipsũ male. Et siquid arrisissa ꝓsꝑĩ. tedebat appre¬
in his ͥsimul amici uiuebamꝰ. & maxime. ie famili. arissime cum
alipio & nebridio. ista conloquelir:. Quoꝵ alipius ex codẽ qͦ ego
eram ortꝰ municipio. parentib pͥmatib municipalib me minor.
natũ. Nam & studuerat apd̾ me cũ in nr̃o oppido docere cepi. &
p̾ea carthagini. & diligebat multũ qd̾ ei bonꝰ & doct iuderer. Et
ego illum ꝓpt̃̾ magnã uirtutis indolẽ quȩ non in magna aetate
stis eminebat gurges tamen moꝵ carchiginiensiũ. quibꝰ nugatoria
feruent spectacula. absorbuerat eũ in sania circensiũ. Sed cum in eo
miserabilit̾ uolueret᷑. ego aũt rethoricã ib ꝓfessus publica scola uterer.
nondum me audiebat ut magistrũ. ꝓpt̾ quandã simultatẽ. q̃ int̾ me.

Expanded text:
advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et dolebam advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum, taedebat apprein iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar; quorum Alypius ex eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus, me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in npostea Carthagini et diligebat multum, quod ei bonus et doctus uiderer, et ego illum propter magnam uirtutis indolem, quae in non magna aetate satis eminebat. gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria feruent spectacula, absorbuerat eum in insaniam circensium. sed cum in eo miserabiliter uolueretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola uterer, nondum me audiebat ut magistrum propter quandam simultatem, quae inter me
Abbreviated transcription (Latin):
ut placerem. Propt̾ea & tu baculo disciplinȩ tuę confringebas ossa
mea. Recedant gͦ ib. aĩa inca. qͥdicunt ei int̾.ẽ. unde quis gaudeat.
Baudebat mendicꝰ ille uinolentia. tu gaudere cupiebas gła. Qua gła
dñe: Quȩ ñ ẽ. inte. Nam sicut uerum gaudium non erit. ita nec
illa uera gła. & amplius uertebat mentẽ ineã. Et ille ipsa noc te
digesturus erat ebrietatẽ suã. ego cũ mea dorimerã & surrexeram:
& dormiturꝰ & surrectur eram. Uide quot diebus : Int̾ ẽ. uͦ unde qͥs
gaudeat. Scio: Et gaudium spei fidelis incomparabilit̃ distat ab
illa uanitate. sed & tẽ distabat int̾ nos nimirũ qͥppe ille felicior
erat. Non tantũ đ hylaritate ꝑfundebat. cũ ego curis eiꝰ cerirer.
uerũ giam qd̾ ille bene optindo adqͥsierat uinũ. ego mentiendo
querelũ ciphũ. dixi tẽ multa in hic sententia caris meis. & sepe

Expanded text:
ut placerem. Propterea et ut baculo disciplinae tuae confringebas ossa ut placerem. Propterea et ut baculo disciplinae tuae confringebas ossa mea. 10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde quis gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua gloria, Domine? Quae non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat, ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram, et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer; verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo quaerebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et saepe
Abbreviated transcription (Latin):
& trahendo exaggerans. nichil uellemꝰ aliud. nͥ ad securã lxiciam ꝑ¬
uenire. quo nos mendicꝰ ille iam p̾cessiss&. nũq. illuc fortasse uenturos.
Quod enĩ iam ille pauculis & em̃dicatis nũmulis adeptꝰ erat. adhoc ego
tam crũnosis anfractib & cireuitib ambiebã. adlxiciam scilicet tem¬
poralis felicitatis. Non enĩ uerũ gaudium habebat. sed & ego illis ambi¬
tionib multo filsius querebam. Et certe ille lȩtabat᷑. ego auxiꝰ eraoi.
Sccurus ille. ego trepidus. Et si quisquã ꝑcontaret᷑ me utrum mallem
exultare an metuere. responderẽ exultare. Rursum si interrogaret
utrũ ine talem mallẽ qualis ille. an qualis go tẽ cẽm. incipsũ curis
timoribusq confectũ cligerem. Si ꝑuersitate. nũqͥd ueritate: Neq
enĩ eo me p̃ponere illi debebã. quo doctior. erã. qm̃ ñ inde gaudeb.am.
sed placere inde querebam hominib non ut cosdocerem. s tantũ

Expanded text:
et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud nisi ad securam laetitiam pet trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud nisi ad securam laetitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam praecessisset, nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam aerumnosis anfractibus et circuitibus ambiebam, ad laetitiam scilicet temporalis felicitatis. Non enim verum gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius quaerebam. Et certe ille laetabatur, ego anxius eram; securus ille, ego trepidus. Et si quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an metuere; responderem, Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me praeponere illi debebam, quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quaerebam hominibus; non ut eos docerem, sed tantum
Abbreviated transcription (Latin):
cor meũ dñc. qͥuoliusti ut hoc recordarer: & confiterer tibi.
une tͥ inhereat aĩa mea quã de uisco tã tenaci mortis exiusti.
Quã misera erat. & sensũ uulneris tu pringebis: Vt rectis om̃ib
conuerterx̃ adte. qͥes suꝑ om̃ia & sine quo nulli eẽnt omia. con¬
uerteret᷑ & sinaret᷑:. Quam gͦ iniser erã & quomodo egisti ut sen¬
tirem miseriã meã: Die illo quo cum pararem recitare imꝑatori
laudes. qͥb plura mentirer & menticuti faueret᷑ ibscrentibus.
casq euras anhelaret cor meũ. & cogitationum tabific.& febrib
aestuaret. transiens ꝑ quendã uicum mediolanensẽm animadũti
pauꝑẽ mendicũ iam credo siturũ iocantẽ atq l& antẽ. & inge¬
mui. & locutꝰ sĩ cum amicis qͥ mecũ erant. multos dolores insa¬
niarum nr̃aꝵ. quia om̃ib talib conatib nr̃i qualib tunc la¬
borabum substumulis cupiditatũ trihens infelicitatis ieȩ sarcinã.

Expanded text:
cor meum, domine, qui noluisti, ut hoc recordarer et confiterer tibi. cor meum, domine, qui noluisti, ut hoc recordarer et confiterer tibi. nunc tibi inhaereat anima mea, quam de uisco tam tenaci mortis exuisti. quam miserad te qui es super omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo cum pararem recitare Imperatori laudes, quibus plura mentirer, et mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et cogitationum tabificarum febribus aestuaret; transiens per quemdam vicum Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem atque laetantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant, multos dolores insaniarum nostrarum, quia omnibus talibus conatibus nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens infelicitatis meae sarcinam,
Abbreviated transcription (Latin):
exposita audissem. ad s. aeramentoꝵ altitudinẽ referebam. eoque
m illa uenerabilior. & sieroscĩ fide dignior ipparebat auctoritas.
qͦ & om̃ib adlegendum ẽẽt in ꝓmptii. & sccreti sui diguititẽ inui¬
tellectu ꝓfundiore seruar& uerbis aꝑtissimis. & humillimo genere
loquendi se cunctis p̃bens. & exercens intentionem eoꝵ qͥñ ft̃
leues corde. & ut exciperet om̃s popłari sinii & ꝑ ingusta phora¬
mina paucos adte traiceret. multo tam̃ plures quam si nec tanto
apicc auctoritatis emineret. nec turbis greuuo sc̃ẽhumi¬
litatis hauruae. Cogitabam hȩc & c̾ aderis in. suspiribã & audi¬
ebas ie. fuctuabã & gub̾nabas me. Ibum puam scłi latami. nec
deserebis. In hiabã honorib lucris coniugio & ti iuridebas.:
iciebar in cis cupiditatib amarissimas difficultates. te propitio
tanto magiꝰ quanto muiꝰ sinebas mͥ dulcessere qd non eras tu uide

Expanded text:
exposita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam eoque exposita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam eoque mihi illa uenerabilior et sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum esset in promtu et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore seruaret, uerbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis praebens et exercens intentionem eorum, qui non sunt leues corde, ut exciperet omnes populari sinu et per angusta foramina paucos ad te traiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis emineret nec turbas gremio sanctae humilitatis hauriret. cogitabam haec et aderas mihi, suspirabam et audiebas me, fluctuabam et gubernabus me, ibam per uiam saeculi latam nec deserebus. Inhiabam honoribus, lucris, coniugio, et tu inridebus.1 patiebar in eis cupiditatibus amarissimas difficultates te propitio tanto magis, quanto minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. uide
Abbreviated transcription (Latin):
dipsum enĩ maxime credendũ erat. qm̃ nulla pugnacitas cillĩpniosarũ
questionum ꝑtã multa quȩ legerã int̾ sẽ confligentiũ phylosophorum
extorquere mͥ potuit. ut aliquando ñ crederẽ te ẽẽ quicqͥd ẽẽ posses. qd̾
ego nescirem. aut ad ministrationẽ rerũ humanaꝵ adte minime ꝑ¬
tinere. sed id credebam aliqͣndo robustiꝰ aliquando exilius. Semꝑ¬
tamen endidi & cͥcͣ te & eurim nri gerere. &iã signorabam. uł qͥd senti¬
endum cẽt. de substantia tua. uł quic uia ducerax. aut reducer& adte.
dõq cũ cemꝰ infirii ad inueniendũ liqͥda ratione ueritatẽ. & obhoc nob̃
butaꝵ tam excellentẽ illi script̾& ꝑom̃s ium t̾ris auctoritatem. nisi
& pipsam tͥ eredi & pipsam te quęri uoluisses. Iam enĩ ibsurditateor
quę me in illis litt̾is solebat offendere. cum multa excis ꝓbabiliter

Expanded text:
Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas calumniosarum Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas calumniosarum quaestionum, per tam multa quae legeram inter se confligentium philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non crederem, te esse quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem rerum humanarum ad te pertinere. 8. Sed id credebam aliqtamen credidi et esse te et curam nostri gerere, etiamsi ignorabam uel quid sentiendum esset de substantia tua uel quae uia duceret aut reduceret ad te. ideoque cum essemus infirmi ad inueniendam liquida ratione ueritatem et ob hoc nobis excellentem illi scripturae per omnes iam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi et per ipsam te quaeri uoluisses. iam enim absurditatem, quae me in illis litteris solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
qr demonstrari ñ poterant credenda imperari. Deinde paulatĩ cu dñe
manu mitissima & misericordissima ꝑtractans ⁊ cõponens cor meũ. con¬
sideranti quã innumeribilia erederem quȩ ñ uiderã. neq cũ gererent᷑
affuissem. sic̃ tam multa inystoria gentium tã multa de locis atque
urbib quȩ ñ uiderã. tã multa amuicis. tã multa medicis. tã multa ho¬
minib. aliis atq iliis. quȩ nͥ erederent᷑ om̃ino in hac uita nichil agereosꝰ
Postremo quã in concussȩ fixũ fide retinerẽ. de qͥb parentib ort᷑ eẽm.
q scnx ñ possem nͥ audiendo credidissem. ꝑsuasisti mͥ. ñ qͥ crederent libris
tius. qͦs tanta in om̃ib fere gentib auctoritate fundasti. S qͥ ñ crederers̃
ẽẽ culpandos. nec audiendos eẽ. siqͥ forte mͥ dicerent. Unde scis illos
libros uniꝰ ueri. & ueracissimi dĩ spũ. ẽẽ humano generi mninistratos.

Expanded text:
quia demonstrari non poterant, credenda imperari. deinde paulatim tu, domine, quia demonstrari non poterant, credenda imperari. deinde paulatim tu, domine, manu mitissima et misericordissima pertractans et conponens cor meum, consideranti, quam innumerabilia crederem, quae non uiderem neque cum gererentur affuissem, sicut tam multa in historia gentium, tam multa de locis atque urbibus, quae non uideram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus aliis atque aliis, quae nisi crederentur, omnino in hac uita\'i nihil ageremus, postremo quam inconcusse fixum fide retinerem, de quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo credidissem, persuasistituis, quos tanta in omnibus fere gentibus auctoritate fundasti; sed qui non crederent esse culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi ministratos?
Abbreviated transcription (Latin):
cogitare nͥ corporalit̃ nesciebam. Et s anari credendo poterĩ. ut pur¬
gatior acies mentis meę dirigeret᷑ aliqͦmͦ in ueritatem tuã semꝑ manen¬
tem. ⁊ ex nullo deficientẽ. Sed sicut euenire assolet ut malũ medicũ
exꝑtus ⁊̃ bono timeat se cõmittere. ita erat ualitudo aĩę meę. quȩ
utiq nͥ credendo s. mari ñ poterat. Et ne falsa ereder&. curari recusa¬
baret. resistens manib tuis qͥ medicam̃ta fidĩ confecisti. ⁊ sparsesti super
morbos orbis traꝵ. & tantã illis auctoritatẽ tribusti. Ex hoc tamers
quoq iã p̃ponens doctrinã catholicã modestiꝰ ib minimeq fallaciter
sentiebam.iuberi ut crederet᷑ q ñ demonstrabat᷑ siue cẽt quid. s
cui forte ñ ẽẽt siue nec quid. c̾ẽt. quã illic temeraria pollicitatione
scientię credulitatem inrideri. & pzea tam fabulosissima ⁊ absurdissima.

Expanded text:
cogitare nisi corporaliter nesciebam. et sanari credendo poteram, ut purcogitare nisi corporaliter nesciebam. et sanari credendo poteram, ut purgatior acies mentis meae dirigeretur aliquo modo in ueritatem tuam semper manentem et ex nullo deficientem; sed, sicut euenire assolet, ut malum medicum expertus etiam bono timeat se conmittere, ita erat ualetudo animae meae, quae utique nisi credendo sanari non poterat et, ne falsa crederet, curari recusabat, resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti et sparsisti super morbos orbis terrarum et tantam illis auctoritatem tribuisti. Ex hoc tamen quoque iam praeponens doctrinam catholicam modestius ibi minimeque fallaciter sentiebam iuberi, ut crederetur quod non demonstrabatur — siue esset quid, sed cui forte non esset, siue nec quid esset — quam illic temeraria pollicitatione scientiae credulitatem inrideri et postea tam multa fabulosissima et absurdissima,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ uec̾a scͥpta legiꝰ & ꝓphecaꝵ. iam ñ illo oculo inͥ legenda ꝓponerent᷑.
quo antea uidebant᷑ absurda. cum arguebam taniq ita sentientes
scõs tuos. uerũ aũt ñ ita sentiebant. Et tãꝗ regula diligentissimae
cõmendar&. scpe in prłarib sermonib suis. dicentem aore xosiuo lec¬
audiebam. litt̃a occidit. sp̃s aut uiuificit. Cum ea q̃ id litterã puersi¬
tatem docere iudelint᷑ remoto mystico uelam̃to sp̃iliter apiroe. non
dicens qd̾ me offenderet. quãuis ea diceret quȩ utrũ uera e̾ent. adhue
ignorarent. Tenebam enĩ cor meũ abom̃i ad sensione. timens p̾cipitiũ &
suspendio magis necabar. Uolebam enĩ eoꝵ quȩ non uiderem ita me
ut ne hoc qͥdem putirẽ posse comp̃hendi. S sicut hoc. ita eęt̾a eupicbã.
siue corporilia quȩ corã sensib meis non adẽẽnt. siue sp̃alia dequib

Expanded text:
quod uetera scripta legis et prophetarum iam non illo oculo mihi legenda proponerentur, quod uetera scripta legis et prophetarum iam non illo oculo mihi legenda proponerentur, quo antea uidebantur absurda, cum arguebam tamquam ita sentientes sanc-. tos tuos; uerum autem non ita sentiebant. et tamquam regulam diligentissime conmendaret, saepe in popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium laudiebam, Littera occidit; spiritus autem vivificat : cum ea quae ad litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret, quae utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni assensione, timens praecipitium; et suspendio magis necabar. Volebam enim eorum quae non viderem ita me ut ne hoc quidem putarem posse conprehendi, sed sicut hoc, ita cetera cupiebam siue corporalia, quae coram sensibus meis non adessent, siue spiritalia, de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
hec subsistera ymago tua. pulsans ꝓponerem qͦm credendũ ẽet ñ
in sultans opponere q̃si ita credendum c̃ẽt. tanto g ierior cura ro¬
debat intima mea qͥd certi retinerem. quanto me magis pudebat
tãdui in lusum ⁊ deceptũ ꝓmissione certoꝵ. puerili errore ⁊ animosi¬
tate. tam multa uicerta q̃si certa garriusse. Qd enĩ filsa eẽnt. p̾ca
iu daruit. Certũ tam̃ erat qd̾ in cerea cent. ⁊ ame aliquand& ꝓeertis
habita fuissent. eũ catholicam tuã cecis contentionib accusarem. ⁊¬
si nondum conꝑtã: uera docentẽ ñ cam̃ ea docentẽ q̃g̃uit̃ accus ab ã.
corpꝰ uniei tut inqua mͥ nom̃ xp̃i infanti . ẽ. inditũ non asperet
infantiles nugas. neq hoc habera in doctrina sua sana. quod tẽ
creatorem om̃iũ inspaciũ loci quãuis sũmũ ⁊ amplũ. tam̃ undiq
t̃minatũ menbroꝵ humanoꝵ fig̾a contruderet. Saudebam & ram

Expanded text:
haec subsisteret imago tua, pulsans proponerem, quomodo credendum esset, non haec subsisteret imago tua, pulsans proponerem, quomodo credendum esset, non insultans opponerem, quasi ita creditum esset. tanto igitur acrior cura rodebat intima mea, quid certi retinerem, quanto me magis pudebat tam diu inlusum et deceptum promissione certorum puerili errore et animositate tam multa incerta quasi certa garrisse. quod enim falsa essent, postea mihi claruit. certum tamen erat, quod incerta essent et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum catholicam tuam caecis contentionibus accusarem, etsi nondum conpertam uera docentem, non tamen ea docentem, quae grauiter accusabam. corpus unici tui, in qua mihi nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci quamuis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum figura contruderet. Gaudebam etiam,
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatis irete trctantẽ om̃i dic dñico audietĩ. & magi magiq
il eor firmabat᷑. om̃s uersutaꝵ cilũpmiar nodo qͣsilli decq tores nr̃
matie eitholica ꝑ gr̃m regenerasti. ñ sic intellegi ut humam crpori
forma det̾minatũ erederent. atq cogitarent. &uaiquã mTel abport¬
sũlis substantia neqͥdem tenuit᷑ atq in eniginate suspicalar. tom̃
gaudens erubui ñ me tot anno adũsus ettholicã fidem. sed contra
curnaliũ cogitationũ figmenta latrisse. Eo qͥppe temerari simpi
fuerã. qd ea quȩ debeliĩ querendo dicere. accusando edixeraum. Ei
enĩ altissume. & ꝓxinie. secretissi me. & p̃sentissime. cuĩ menbra ñ st̃
alia maiorizalia minora. sed ubiq tot es & nusquã locorum es ⁊ on
Cutiq forma ista corporca. tam̃ fecisti hominẽ ad xmaginem cun
Et ecee ipse a capite usq ad pedes in loco est. Cum g̃ nescirem qͣmͣ¬

Expanded text:
veritatis recte tractantem omni die dominico audiebam; et magis magisque veritatis recte tractantem omni die dominico audiebam; et magis magisque mihi confirmabatur omnes uersutarum calumniarum nodos, quos illi deceptores nostri matre catholica per gratiam regenerasti, non sic intellegi, ut humani corporis forma determinatum crederent atque cogitarent, quamquam quoualis substantia, ne quidem tenuiter atque in aenigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quae debebam quaerendo discere accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime, secretissime et praesentissime, cui membra non sunt alia majora et alia minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma ista corporea: tamen fecisti hominem ad imaginem tuam; et ecce ipse a capite usq
Abbreviated transcription (Latin):
discebaniꝰ & coniectabamꝰ eum paruo ipso tempre. qd̾ repirandę inti
suę nam sciscebat᷑ feriatum abstrepitu causarum aliena. nolle
in aliud auocari. Et cauere fortasse. ne auditore suspenso & intento.
siqua obscuriꝰ posuiss& ille quẽ legeret xiam exponere ẽẽt necesse.
uit de aliqͥb difficiliorib disertare questionib atq hiuc oꝑi tem¬
porib impensis minus quã uell& uoluminũ euoluer&. Quãq̃¬
& ciusa seruande uocis que illi facillime obtundebat᷑. poterit c̃ẽ
iustior tacite legendi. Quolib& tam̃ aĩo id ageret. bono utiq ille
uir agebat. S certe mͥ nulla dabat᷑ copia sciscitandi q̃ cupiebã
de tam sco oraculo tuo pectore illius. nͥ cum aliqͥd breuiter o̾t au¬
diendum. Estus aũt illi mei otiosum eũ ualde cui refunderent᷑
requirelunt. nec uinquã inueniebant. Et eum qͥdem inppło uerbũ

Expanded text:
discedebamus et coniectabamus eum paruo ipso tempore, quod reparandae menti discedebamus et coniectabamus eum paruo ipso tempore, quod reparandae menti suae nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum nolle in aliud auocari et cauere fortasse, ne auditore suspenso et intento, si qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere esset necesse aut de aliquibus difficilioribus dissertare quaestionibus atque huic operi temporibet causa servandae vocis, quae illi facillime obtundebatur, poterat esse justior tacite legendi. Quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille vir agebat. 4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quae cupiebam de tam sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset audiendum. Aestus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur, requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo verbum
Abbreviated transcription (Latin):
cellentię temptam̃ta qͥd luctaminis haber&. qͥd ue solaminis in ad¬
uersis. & occultum osꝰ eiꝰ. qd erat in corde eiꝰ quã sapida gaudia de
pane tuo ruminar&. nec conicere nouerã. uec exꝑtꝰ erã. Nec ille sci¬
ebat aestꝰ meos. nec foueã ꝑiculi mei. Non enĩ quęrere abeo poterã
qd̾ uolelũ sic̃ uolebã. sedudentib me ab eiꝰ aure atq ore caterus
negotioꝵ hominũ quoꝵ infirmitatib seruiebat. Cum qͥb quando
ñ erat. qd̃ ꝑ exiguum temporis erat. aut corpꝰ reficiebat necessariis
sustentaculis aut lectione animũ. Sed cum legebat oculi ducebant᷑
ꝑ paginas. & cor intellectum rimabat᷑. Uox aũt & lingua qͥesceban
sepe. cum adeemꝰ. Non enĩ uecabat᷑ quisq igredi. aut ei uenientes
nuntiari moserat. Sic eum legentem uidimꝰ tacite. & alit̾ nũꝙͣ.
sedentẽq in diut᷑no silentio. Quis enĩ tã intanto ẽẽ honeri auderx

Expanded text:
cellentiae tentamenta quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adcellentiae tentamenta quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret; nec conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat aestus meos, nec foveam periculi mei. Non enim quaerere ab eo poteram quod volebam, sicut volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis negotiosorum hominum, quorum infirmitatibus seruiebat: cum quibus quando non erat, quod perexiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis aut lectione animum. sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas et cor intellectum rimabatur, uox autem et lingua quiescebant. saepe, cum adessemus — non enim uetabatur quisquam ingredi aut ei uenientem nuntiari mos erat — sic eum legentem uidimus tacite et aliter numquam sedentesque in diuturno silentio — quis enim tam intento esse oneri auderet? —
Abbreviated transcription (Latin):
dicerat. & ut q poss& daret ogentib. Et si cõmunicatio dñici corporis
illic celebraret᷑. cuiꝰ passionis imitatione immolati & coronati st̃ martyres.
meũ. non facile fortasse de hac. amputanda consuetudine matrem meaoi
fuisse cessuram si ab alio ꝓhiberet᷑ quẽ nonsic̃ ambrosiũ diligebat. quẽ ꝓpter
salutem meã maxine diligebat. Eam uͦ ille ꝓpt̃ eiꝰ religiosissimã
conu̾sationẽ quã in bonis oꝑib cam feruens sp̃u frequentabat xcłam.
ita ut sepe erumperet cũ me uider& in eiꝰ p̾dicationẽ gratulans mihi
qd talem matrẽ haberem. Nesciens qualem illa me filium qͥdubitabã
de illis om̃ib & inuenire posse uiam uitę minime putabam. Nec iã
scłi opinabar. quẽ sic tante potestates honorarent. Celibatꝰ tantũ
eiꝰ mͥ laboriosus uidebat᷑. Qͥd aũt ille spei gerer&. & adu̾sus ipsiꝰ ex¬

Expanded text:
dicerat, ut et quod posset daret egentibus et sic communicatio dominici corporis dicerat, ut et quod posset daret egentibus et sic communicatio dominici corporis illic celebraretur, cuius passionis imitatione immolati et coronati sunt martyres. meum — non facile fortasse de hac amputanda consuetudine matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut Ambrosium diligebat. quem propter salutem meam maxime diligebat, eam uero ille propter eius religiosissimam conuersationem, qua in bonis operibus tam feruens spiritu frequentabat ecclesiam, ita ut saepe erumperet, cum me uideret, in eius praedicationem gratulans mihi, qde illis omnibus, et inveniri posse viam vitae minime putabam. CAPUT IIhominem secundum saeculum opinabar, quem sic tantae potestates honorarent; caelibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur. Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius ex
Abbreviated transcription (Latin):
attuliss& canstrũ cum sollempnib epulis p̃gustandis atq largiendis
plus etiã quã unum pugillũ ꝓsuo palato satis sobrio temꝑitũ unde
dignationem sumeret non ponebat. & si multę eent quę illo modo in¬
debant᷑ honorande memoriae defunctoꝵ. Idem ipsum uinũ đ ubi pone¬
ret circumferebat. quo iã non solum aquatissimo sed xiam tepidissimo cũ
suis p̃sentib ꝑsorbitiones exiguas pirtiret᷑: quia pietatem ibi querebat
ñ uoluptatem. Itaq ubi cõperit ap̃claro p̾dicatore atq antistite pietatis
p̃ceptũ ẽẽ ista ñ fieri. nec abeis qͥ sobrie facerent. ne ulla occasio se ingua¬
gitandi daret᷑ ebriosis. & quia illa quasi pirentilia suꝑstitioni genti¬
lium ẽẽnt similluna. abstinuit se libentissime. Q ꝓ canistro pleno t̾reniᷤ
fructib. plenũ purgatiorib uotis pect᷑ ad ineinor marterũ afferre di¬

Expanded text:
attulisset canistrum cum sollemnibus epulis praegustandis atque largiendis, attulisset canistrum cum sollemnibus epulis praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum pro suo palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat, et si multae essent quae illo modo uidebantur honorandae memoriae defunctorum, idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat, quo iam non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo cum suis praesentibus per sorbitiones exiguas partiretur, quia pietatem ibi quaerebat, non uoluptatem. itaque ubi conperit a praeclaro praedicatore atque antistite pietatis praeceptum esse ista non fieri nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla occasio se ingurgitandi daretur ebriosis, et quia illa quasi parentalia superstitioni gentilium essent simillima, abstinuit se libentissime et pro canistro pleno terrenis fructibus plenum purgatioribus uotis pectus ad memorias martyrum afferre di
Abbreviated transcription (Latin):
studiosius .id.eccłim currerem. & in ambrosii ora suspenderer. ad
fontem salientis aquę in uitã aet̾nã. Diligebat aũt illum uiruos
sicut angłmn dĩ. qd ꝑ illum cognouerat me interĩ ad illã ancipitẽ
fluc tuat̾ionem um eẽ ꝑductum. ꝑquã transiturum me ib iegrito¬
dine adsinitatem int̾ currente artiore ꝑiculo quasi ꝑ iccessionẽ
quam eriticam medici uocant. certa presumelut. Itaq cũ ad
meiiorias sc̃oꝵ sicuti in affrica solebat pultes & pinem & merũ
tam pie atq oboedient᷑ amplexa. ẽ. ut ipse muarer. quã facile accu¬
satrix potiꝰ consuetudinis sux. quam disceptatrix illuis ꝓhibitionis
effecta sit. Non enim obsidebat spm̃ eiꝰ in nolentia cunq stimulabat
modiũ ueri amor iuni. sicut plerosq mares & feminas. qͥ id canticum
sobrietatis sicut ad potionem aqua tã madidi nusiant. Sed illa cum

Expanded text:
studiosius ad ecclesiam currere et in Ambrosi ora suspendi, ad studiosius ad ecclesiam currere et in Ambrosi ora suspendi, ad fontem salientis aquae in uitam aeternam. diligebat autem illum uirum sicut angelum dei, quod per illum cognouerat me interim ad illam ancipitem fluctuationem iam esse perductum, per quam transiturum me ab aegritudine ad sanitatem intercurrente artiore periculo quasi per accessionem, quam criticam medici uocant, certa praesumebat. Itaque cum ad memorias sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes et panem et merum tam pie atque oboedienter amplexa est, ut ipse mirarer, quam facile accusatrix potius consuetudinis suae quam disceptatrix illius prohibitionis effecta sit. non enim obsidebat spiritum eius ninnlentia eamque stimulabat in odium ueri amor uini, sicut plerosque mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis sicut ad potionem aquatam madidi nausiant: sed illa cum
Abbreviated transcription (Latin):
desꝑatione indagandȩ ueritatis. Sed tam̃ ei cũ indicassem ñ me
quidem iam ẽe manicheum. sed neq catholicũ xp̃ianũ ñ quasi
inopinatũ aliqͥd audierit. exiliuit lȩciciã. cum iam secura fieroꝵ
exca parte miserie incȩ. inqua me tanq mortuũ. sed resuscitandũ
tͥ flebait. Et feretro cogitationis offerebat. ut diceres filio uiduae.
uuenis tͥ dico surge. & reuiuisee. & incper& loqͥ. & traderes illum
mitri suȩ. Nulla gͦ turbulenta exultatione trepidauit cor eus.
cum audisset ex tanta parte quod iam tibi cotidie plangebat ut
fieret. ueritatem me ñdum adeptũ. sed falsitati iã ereptum. Immo
uͦ qͥa certa erat. & qd restabut te daturũ. qͥ totũ ꝓmuseras placidis¬
sime &e pectore pleno fiducie. respondit mͥ erdere se in xp̃o. quod
pusquã de hac utta emigraret. me uisura eet fidelem catholicum.
ut accelerares aduitorium tuum. & inluminares tenebras incas. &

Expanded text:
desperatione indagandae ueritatis, sed tamen ei cum indicassem non me desperatione indagandae ueritatis, sed tamen ei cum indicassem non me quidem iam esse manichaeum, sed neque catholicum christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exiluit laetitia, cum iam secura fieret ex ea parte miseriae meae, in qua me tamquam mortuum resuscitandum tibi flebat et feretro cogitationis offerebat, ut diceres filio uiduae: iuuenis, tibi dico, surge, et reuiuesceret et inciperet loqui et traderes illum matri suae. nulla ergo turbulenta exultatione trepidauit cor eius, cum audisset ex tanta parte iam factum, quod tibi cotidie plangebat ut fieret, ueritatem me nondum adeptum, sed falsitati iam ereptum: inmo uero quia certa erat, quod restabat te daturum, qui totum promiseras, placidissime et pectore pleno fiduciae respondit mihi credere se in Christo, quod, priusquam de hac uita emigraret, me uisura esset fidelem catholicum. ut accelerares adiutorium et inluminares tenebras meas, et
Abbreviated transcription (Latin):
uie mee cõmittert om̃ino recusabã. Statui gͦ tamdiu ẽẽ catheminus
incitholica ȩccłia mͥ aparentib cõmendata. donec aliquid certi
eluceret. quo cursum dirigerem. EX PLIC̃ LIG̃ CONFESSI
& quo recesseras: an uͦ ñ tu fecerã me & disere¬
ueras inc. a quadrupedib & uolatilib caeli:
Sapientiorem me feceras. & ambulabam ꝑte
nebras & lubricũ. & querebã teforiᷤᷤ ame. & ñ
inueniebã dm̃ cordis mei. Et ueneram in ꝓfundũ
maris. & diffidebã & desꝑibã de inuentione
ueri. Iam uenerat ad me mat̾ pietate fortis. t̾ra inariq me sequers.
& imꝑiculis om̃ib de te sccura. Nĩ & ꝑmarina descrimina ipsos
nautas consolabat᷑ aqͥb rudes abyssi uiatores cum ꝑturbantur
consolari solent. pollicens eis ꝑuentionẽ eum salute. Quia hoc ei
tu puisũ pollicitꝰ eras. Et inuenit me ꝑiclitantẽ qͥdem grauiter

Expanded text:
animae meae conmittere omnino recusabam. statui ergo tamdiu esse catechumenus animae meae conmittere omnino recusabam. statui ergo tamdiu esse catechumenus in catholica ecclesia mihi a parentibus conmendata, donec aliquid certi eluceret, quo cursum dirigerem. LIBER SEXTVS. et quo recesseras? an uero non tu feceras me et discreueras me a quadrupedibus et uolatilibus caeli? sapientiorem me feceras, et ambulabam per tenebras et lubricum et quaerebam te foris a me et non inueniebam deum cordis mei; et ueneram in profundum maris et diffidebam et desperabam de inuentione ueri. iam uenerat ad me mater pietate fortis, terra marique me sequens et in periculis omnibus de te secura. nam et per marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi uiatores, cum perturbantur, consolari solent, pollicens eis peruentionem cum salute, quia hoc ei tu per uisum pollicitus eras. et inuenit me periclitantem quidem grauiter
Abbreviated transcription (Latin):
bant᷑. Ita enĩ catholica ñ in uicta uidebat᷑: ut ñdum etiã iuctrix
appareret. Tũ uͦ fortit̾ intendi aninũ. si qͦmͦ possẽ certis aliquibus
docum̃tis. manicheos conuincere falsitatis. Qd si possẽ spalẽ substan¬
tiã cogitare. statĩ marhinam̃ta illa om̃ia soluerent᷑. & abicerent᷑ ex
animo meo.S ñ poterã. Uerũtam̃ de ipso mundi huiꝰ corpore om̃iq
nat̾a quã sensus carnis attinger&. multo ꝓbabiliora plerosq sensissẽ
pbilosophos magi̾ magisq considerans atq conspirans. iudicaN⁊
itiq u Baidemicoꝵ more sicut existimant᷑ dubitans deom̃ib atq
inter om̃ia fluctuans. manicheos quidẽ relinquendos ẽe̾ decreui.
n arbitras eo ipso tempore dubitationis meȩ. in illa secta in ꝑma¬
nendum c̃ẽ eui iã nonnullos p̃hy losoplios p̃ponebam. Quib tamen
pbrlosophis. ꝙ sine salutari nomine. xp̃i eẽnt. curationẽ languoris

Expanded text:
bantur. ita enim catholica non mihi uicta uidebatur, ut nondum etiam uictrix bantur. ita enim catholica non mihi uicta uidebatur, ut nondum etiam uictrix appareret. Tunc uero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus documentis manichaeos conuincere falsitatis. quod si possem spiritalem substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia soluerentur et abicerentur ex animo meo: sed non poteram. uerum tamen de ipso mundi huius corpore omnique natura, quam sensus carnis attingeret, multo probabiliora plerosque sensisse philosophos magis magisque considerans atque comparans iudicabam. itaque Academicorum more, sicut existimantur, dubitans de omnibus atque inter omnia fluctuans manichaeos quidem relinquendos esse decreui, non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meae in illa secta mihi permanendum esse, cui iam nonnullos philosophos praeponebam: quibus tamen philosophis, quod sine salutari nomine Christi essent, curationem languoris
Abbreviated transcription (Latin):
quã difserte diceret parit̾ intrabat. & quã uere diceret. Bradati oi
quidem. Nam pͥmo &iã ipsa defendi posse. mͥ iam cępert̃ uideri.
& fidem catholicã ꝓqua nichil posse dici aduersus obpugnantes ma¬
nicheos. putauerã iam ñ inpudent̃ adseri. existimalã maximo au¬
dito uno atq altero. & sepius enignate soluto de scͥptis ueterib
.Ubi cũ ad litt̾am acciperem. occidebar. Sp̃aliter
itaq plerisq illoꝵ libroꝵ locis expositis. iã rep̃hendebã desꝑationẽ
meã. Illã dũ taxat. qua crediderã legẽ & ꝓphetas detestantib atq
inridentib resisti om̃ino ñ posse nec tamen iam idõ mͥ catholicam
uiã ẽc̃ sententiã tenendã senticlũ. qͥd & ipsa poterat habere doctos
ad sertores suos qͥ copiose & ñ absurde obiecta refellerent. Ncc idõ iã
dãpnandũ illud q tenebã. qͥa defensionis partes. equa¬

Expanded text:
quam diserte diceret, pariter intrabat et quam uera diceret, gradatim quam diserte diceret, pariter intrabat et quam uera diceret, gradatim quidem. nam primo etiam ipsa defendi posse mihi iam coeperunt uideri et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici aduersus oppugnantes manichaeos putaueram, iam non inpudenter asseri existimabam, maxime audito uno atque altero et saepius aenigmate soluto de scriptis ueteribus, ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar. spiritaliter itaque plerisque illorum librorum locis expositis iam reprehendebam desperationem meam illam dumtaxat, qua credideram legem et prophetas detestantibus atque irridentibus resisti omnino non posse. nec tamen iam ideo mihi catholicam uiam tenendam esse sentiebam, quia et ipsa poterat habere doctos adsertores suos, qui copiose et non absurde obiecta refellerent, nec ideo iam damnandam illud, quod tenebam, quia defensionis partes aequa
Abbreviated transcription (Latin):
ueniret famę sus̨. an maior minor ue ꝓfluer&. quam p̃dicabatus.
Et uerbĩ eius suspendebar intentꝰ. rerum aũt incuriosuss & con¬
temptor. Adstabã. & delectabar suauitate scrinonis. quãquam
cruditioris minus tam̃ hilarescentis atq mulcentis quã faust erat
qd̾ attinet ad dicendi modum. Ec̃rum rerũ ipsaꝵ. nulla comparatio.
Nã ille ꝑmanicheas fallatias aberrabat. iste aũt salubrimę docebat
salutem. S longe. ẽ. apeccatorib salus qualis ego tẽ aderã. & tamer
ꝓpinquabã sensim & nesciens. Cum enĩ ñ satagerẽ discere quȩ dicebat
sed tantũ quẽ ad modũ dicebaͭ audire ea mͥ qͥppe iam desperanti adte
uiami patere homini inanis cura remanserat. S ueniebant in ani¬
mũ meũ. simul cũ uerbis quȩ diligebã. resetiã quas neglegebam.
Ne& enim ea dirimere poterã. Et dum cor aꝑirẽ ad excipiendum.

Expanded text:
ueniret famae suae an maior minorue proflueret, quam praedicabatur, ueniret famae suae an maior minorue proflueret, quam praedicabatur, et uerbis eius suspendebar intentus, rerum autem incuriosus et contemptor adstabam et delectabar sermonis suauitate, quamquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque mulcentis, quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. ceterum rerum ipsarum nulla conparatio: nam ille per manichaeas fallacias aberrabat, ille autem saluberrime docebat salutem. sed longe est a peccatoribus salus, qualis ego tunc aderam. et tamen propinquabam sensim et nesciens. Cum enim non satagerem discere quae dicebat, sed tantum quemadmodum dicebat audire — ea mihi quippe desperanti ad te uiam patere homini inanis cura remanserat — ueniebant in animum meum simul cum uerbis, quae diligebam, res etiam, quas neglegebam. neque enim ea dirimere poteram. et dum cor aperirem ad excipiendum,
Abbreviated transcription (Latin):
gist᷑ ꝓuderet᷑ in ꝑtita ȩtiã euectione publica. ego ipse ambiui ꝑ
eos ipsos manicheos uanitatib ebrios. quib ut carerem ibam
Sed utriq nesciebamꝰ ut dictione ꝓposita me ꝓbatũ. p̃fectus
te symmacus mitter&. & ueni mediolaniũ ad ambrosium ep̃m.
in optimis notũ orbi t̾rę. pium cultorẽ tuũ. Cuius tunc eloquia.
ftrenue ministrabant adipem frumenti tui. & lȩticiam olei. & sobriã
uini ebrietatem ppło tuo. Ad eum aũt ducebar abste nesciens. ut ꝑ
eum adte sciens ducerer. Suscepit ine pat̾nȩ ille homo dĩ. & ꝑcgͥnationẽ
meã satis ep̃alit̾ dilexit. & eum amare cȩpi. Primo qͥdem ñ tanquã
doctorem ueri. qd̃ in ȩccłia tua ꝓrsus desꝑabã. sc̃d tãquã hominẽ
benignum in mc. Et studiose audiebam disputantẽ in popło. non in¬
tentione qua debui. sed quasi explorans eiꝰ ficundiã. utrum con¬

Expanded text:
gister prouideretur inpertita etiam euectione publica, ego ipse ambiui per gister prouideretur inpertita etiam euectione publica, ego ipse ambiui per eos ipsos manichaeis uanitatibus ebrios - quibus ut carerem ibam, sed utrique nesciebamus — ut dictione proposita me probatum praefectus tunc Symmachus mitteret. et ueni Mediolanium ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terrae, pium cultorem tuum, cuius tunc eloquia strenue ministrabant adipem frumenti tui et laetitiam olei et sobriam uini ebrietatem populo tuo. ad eum autem ducebar abs te\', nesciens, ut per eum ad te sciens ducerer. suscepit me paterne ille homo dei et peregrinationem meam satis episcopaliter dilexit. et eum amare coepi primo quidem non tamquam doctorem ueri, quod in ecclesia tua prorsus desperabam, sed tamquam hominem benignum in me. studiose audiebam disputantem in populo, non intentione, qua debui, sed quasi explorans eius facundiam, utrum con
Abbreviated transcription (Latin):
fidei. & qͥb: p̃pęcunię caritate uisticia uilis est. Oderat &iã istos
cor meũ. quãuis ñ ꝑfecto odio. Qđ enĩ ab eis passurus erã magi oderã
fortasse quã eo qd̃ cuilib& inlicita faciebant. Certe tam̃ turpes sur
tales & fornicant᷑ abste. amando uolatica ludibria temporum.
& lucrũ luteũ. Qđ cum app̃hendit᷑ manu inqͥnat. & amplectendo
mundũ fugientẽ. contẽpnendo te manentẽ & reuocantẽ. Et ig¬
noscentẽ redeunti adte. meretrici aĩę humanę. Et nẽ tales: odi
p̃uos & distortos. quãuis eos corrigendos diligã. ut pęcuniȩ doctri¬
nam ipsam quã discunt p̾ferant. Gero te dĩn ueritatẽ & ub̃tatẽ
certi boni. & pacem csstissimã. sed tẽ magiꝰ eos pati nolebã maloᷤᷤ
ꝓpt̾ me. quã fieri ꝓpt̾ te bonos uolebã. Itaq pꝰea quã missũ. ẽ. a
mediolanio Romã ad p̾fectũ urbis. ut illi cuutati rethoricȩ ma¬

Expanded text:
fidei et quibus prae pecuniae caritate iustitia uilis est." oderat etiam istos fidei et quibus prae pecuniae caritate iustitia uilis est." oderat etiam istos cor meum quamuis non perfecto odio. quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse quam eo, quod cuilibet inlicita faciebant. certe tamen turpes sunt tales et fornicantur abs te amando uolatica ludibria temporum et lucrum luteum, quod cum adprehenditur manum inquinat, et amplectendo mundum fugientem, contemnendo te manentem et reuocantem et ignoscentem redeunti ad te meretrici humanae animae. et nunc tales odi prauos et distortos, quamuis eos corrigendos diligam, ut pecuniae doctrinam ipsam, quam discunt, praeferant, ei uero te deum ueritatem et ubertatem certi boni et pacem castissimam. sed tunc magis eos pati nolebam malos propter me, quam fieri propter te bonos uolebam. Itaque posteaquam missum est a Mediolanio Romam ad praefectum urbis, ut illi ciuitati rhetoricae ma
Abbreviated transcription (Latin):
in responsio iudebat᷑ istoꝵ. quã qͥdem ñ facile palã ꝓmebant. sed nobis
secrecius cum dicerent script᷑as noui testam̃ti falsatas fuisse. a nescio
quib. qͥ uideoꝵ legem inserere xp̃iane fidĩ uoluert̃. atq ipsi iN¬
corrupta exemplaria nulla ꝓferrent. Sed me maxime captum &
offocatum quodãmodo depͥmebant corporalia cogitantem. moles
ille sub quib anhelans. in aurã tuę ueritatis liqͥdã & simplicem res¬
pirare non poterã. Sedulo gͦ agere coeperã ꝓpt̾ q uenerã. ut docereos
Romȩ artem rethoricã. & pͥusdomi congregare aliqͦs. qͥb & ꝑ qͦs innote¬
scere ogꝑam. Et ecce cognoseo alia Romę fieri. qͦn paciebar in affrica.
Iam reuera illas euersiones. a ꝑditis adolescentib ibi ñ fieri manife¬
stum. ẽ.in. sed subito inqͥunt. ne mereedem magrstro reddant.
conspirant multi adolescentes. & transfer̃ se ad alium desertores

Expanded text:
mihi responsio uidebatur istorum; quam quidem non facile palam promebant, sed nobis mihi responsio uidebatur istorum; quam quidem non facile palam promebant, sed nobis secretius, cum dicerent scripturas noni testamenti falsatas fuisse a nescio quibus, qui Iudaeorum legem inserere Christianae fidei noluerunt, atque ipsi incorrupta exemplaria nulla proferrent. sed me maxime captum et offocatum quodam modo deprimebant corporalia cogitantem moles illae, sub quibus anhelans in auram tuae ueritatis liquidam et simplicem respirare non poteram. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod ueneram, ut docerem Romae artem rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos innotescere coeperam. et ecce cognosco alia Romae fieri, quae non patiebar in Africa. nam re uera illas euersiones a perditis adulescentibus ibi non fieri manifestatum est mihi: "sed subito" inquiunt "ne mercedem magistro reddant, conspirant multi adulescentes et transferunt se ad alium, desertores
Abbreviated transcription (Latin):
Ita putabã. ut aliud de illo ñ crederem. nͥ ꝗ possem uanitate yma¬
ginari. Calẽ itaq nat᷑a eiꝰ nasci non posse de maria uirgine aR¬
bitrabar. nͥ carni concerneret᷑. Concerni aũt & non inquinaRi
ñ uidebã. q mͥ talẽ figurabã. osecuebã itaq eredere in carne uatuo..
ne credere cogerer excarne inquinatũ. Hunc sp̃ales tui blande. &
amant̃ ridebt̃ me. si has confessiones incas legerint. S tam̃ talis
eram. Deinde que illi in seͥpturis tuis rep̃hendebant. defendi non
posse existunabã. sed aliquando sme cupiebã. eum aliquando illoꝵ
libroꝵ doctissimo conferre suigula & experiri qͥd inde sentireN.
Iã enĩ helpidi cuĩdã aduersus eosdem manicheos coram loquentis
& disserentis sermones. etiam apd̾ carthaginẽ mouere me ceꝑant.
cũ talia de scͥpturis ꝓferret. qͥb resisti non facile possoe. Et inbecilla

Expanded text:
ita putabam, ut aliud de illo non crederem nisi quod possem uanitate imaita putabam, ut aliud de illo non crederem nisi quod possem uanitate imaginari. talem itaque naturam eius nasci non posse de Maria uirgine arbitrabar, nisi carni concerneretur. concerni autem et non coinquinari non uidebam, quod mihi tale figurabam. metuebam itaque credere incarnatum, ne credere cogerer ex carne inquinatum. nunc spiritales tui blande et amanter ridebunt me, si has confusiones meas legerint; sed tamen talis eram. Deinde quae illi in scripturis tuis reprehenderant defendi posse non existimabam, sed aliquando sane cupiebam cum aliquo illorum librorum doctissimo conferre singula et experiri, quid inde sentiret. iam enim Elpidii cuiusdam aduersus eosdem manichaeos coram loquentis et disserentis sermones etiam apud Carthaginem monere me coeperant, cum talia de scripturis proferret, quibus resisti non facile posset. et inbecilla
Abbreviated transcription (Latin):
me exxra sacrilegia sequebant᷑. Cũ enĩ conaret᷑ animꝰ m̃s recurre¬
re in catholicã fidem. reꝑcutiebar. qͥa ñ erat catholica fides quã ẽẽ
arbitrabar. Et magiᷤᷤ pius mͥ uidebar. si te dsm̃s eui ẽfitentur
exme miserationes tuȩ. uł ex cęt̾is partib infinitu crederem.
quãuis ex una qua tibi moles opponebat᷑ mali cogerer finituo
fateri. quãsi exom̃ib partib in corporiᷤ humani formã te
opinarer finiri. Et melius inͥ uidebar credere nullum malũ
te creasse. qmͥ nescienti. ñ solũ aliqua substantia. sed etiã cor¬
porea uidebat᷑. qr & mentẽ cogitare ñ nouerã. nͥ eã subtile corpꝰẽẽ
ꝗ tam̃ ꝑ loci spatia diffunderet᷑. quã eredere abste ẽẽ qualem
putabã nat᷑am mali ipsũq ialuator ẽ nr̃m unigenitũ tuũ tãꝗ
de massa lucidissime molis tuę porrectũ ad nr̃am salutem.

Expanded text:
me cetera sacrilegia sequebantur. cum enim conaretur animus meus recurreme cetera sacrilegia sequebantur. cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem, repercutiebatur, quia non erat catholica fides, quam esse arbitrabar. et magis pius mihi uidebar, si te, deus meus, cui confitentur ex me miserationes tuae, uel ex ceteris partibus infinitum crederem, quamuis ex una, qua tibi moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri, quam si ex omnibus partibus in corporis humani forma te opinarer finiri. et melius mihi uidebar credere nullum malum te creasse — quod mihi nescienti non solum aliqua substantia sed etiam corporea uidebatur, quia et mentem cogitare non noueram nisi eam subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur — quam credere abs te esse qualem putabam naturam mali. ipsum quoque saluatorem nostrum, unigenitum tuum, tamquam de massa lucidissimae molis tuae porrectum ad nostram salutem
Abbreviated transcription (Latin):
illi auerterint. Nultũq mͥ turpe uidebat᷑. eredere figurã te habere
humane cirnis. & menbroꝵ n̾roꝵ liniamentis corporalib terminari.
Et qm̃i cum dõ meo cogitare uellem. cogitare nͥ moles corpoꝵ noueram.
Ne& enĩ uidebat᷑ mͥ ẽẽ qͥcquã. qd̾ tale non ẽẽt. Ea maxima & prope
sola causa erat in eutabilis erroris mei. Hinc enĩ & mali substanciã
quando credebã ẽẽ aet̾nalẽ. & habere suã molẽ tetrã & deforinẽ. siue
erassam. quã t̾rã dicebant. siue tenuem atq subtilẽ. sicuti ẽ. aeris
corpꝰ. quã malignã mentẽ ꝑ illã t̾rã repentẽ ymaginant᷑. Et qr dĩn
bonũ nullã malã nat᷑a ereasse qualiscũq me pietas credere coge¬
bat constituebã ex aduerso sibi duas moles utrãq infinitam.
Sed malã angustius. bonã grandius. & ex hoc initio pestilentioso.

Expanded text:
illi auerterant, multumque mihi turpe uidebatur credere figuram te habere illi auerterant, multumque mihi turpe uidebatur credere figuram te habere humanae carnis et membrorum nostrorum liniamentis corporalibus terminari. et quoniam cum de deo meo cogitare uellem, cogitare nisi moles corporum non noueram — neque enim uidebatur mihi esse -quicquam, quod tale non esset — ea maxima et prope sola causa erat ineuitabilis erroris mei. Hinc enim et mali substantiam quandam credebam esse talem et habere suam molem tetram et deformem siue crassam, quam terram dicebant, siue tenuem atque subtilem, sicuti est aeris corpus: quam malignam mentem per illam terram repentem imaginantur. et quia deum bonum nullam malam naturam creasse qualiscumque me pietas credere cogebat, constituebam ex aduerso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustias, bonam grandius, et ex hoc initio pestilentioso