comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
si tenet auditorem uł collocutorem discendi
cupiditas. nec mentis capacitas deficit: quȩ
quoquomͦ intimata possit acciꝑe. ñ curante
illo qͥ docet quanta eloquentia doceat. s qͣnta
aliquando negligit uba cultiora: nec eurat
qͥd bene sonet. s quid bene indicit atq inti¬
met quod ostende intendit. Unde ait qͥdam
cum de tali genere locutionis ageret. esse
in eoquandam diligentem negligentiam.
ñ contrahat: quãus in bonis doctorib tan¬
ta docendi cura sit uł ẽẽ debeat. ut u̾bum
quod nisi obscurum sit. uł ambiguum. la¬
tinum cẽ non potest: uulgi aut̃ more sic di¬
cat᷑. ut ambiguitas obscuritasq uitet᷑. ñ sic
dicat᷑ ut a doctis. s potiꝰut ab indoctis di¬
q solet. Si enim non piguit dicere intpͥtes
nr̃os. ñ conggabo conuenticła coꝵ de sangui¬
nibus. qm senserunt ad rem ꝑtinere ut eolo¬
co pluralit̾ enunciarct᷑ hoc nom̃. quod in la
pietatis doctorem pigeat imꝑitis loquentem

Expanded text:
si tenet auditorem vel collocutorem discendi si tenet auditorem vel collocutorem discendi cupiditas, nec mentis capacitas desit, quae quoquo modo intimata possit accipere; non curante illo qui docet, quanta eloquentia doceat, sed quanaliquando negligit verba cultiora, nec curat quid bene sonet, sed quid bene indicet atque intimet quod ostendere intendit. Unde ait quidam, cum de tali genere locutionis ageret, esse in ea quamdam diligentem negligentiam non contrahat. Quamvis in bonis doctoribus tanta docendi cura sit, vel esse debeat, ut verbum quod nisi obscurum sit vel ambiguum, latinum esse non potest, vulgi autem more sic dicitur ut ambiguitas obscuritasque vitetur, non sic dicatur ut a doctis, sed potius ut ab indoctis dici solet. Si enim non piguit dicere interpretes nostros, Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus , quoniam senserunt ad rem pertinere, ut eo loco pluraliter enuntiaretur hoc nomen, quod in latpietatis doctorem pigeat imperitis loquentem,
Abbreviated transcription (Latin):
bent. tanquam se ipsos exponendos simui au
ctoritate ꝓponant: s in omnib sermonibus
suis pͥmit̾ ac maxime ut intelligant᷑ elaboreñ.
ea quantum possunt ꝑspicuitate dicendi. ut
aut multum tardꝰ sit qui non intelligit.
aut in rerum qͣs explicare atq ostendere uo¬
lumus difficultate ac subtiitate ñ in nr̃a lo¬
cutione sit causa qͣ minꝰ tardius ue quod
dicimꝰ possit intelligi. Dunt enim quedam
que ui sua ñ intelligunt᷑. aut urc indelli¬
gunt᷑. quantolibet aut quantum libet
quamius planissime ddicentis uersentur
eloquio: que in popli audientiam uel rarosi
aliquid urget. uel nunqͣm omnino mittencda
sunt. In libris auc̃ qui ita scͥbunt᷑. ut ipsi sibi cͦ¬
dammꝰ iectorem deneant cum intelliguntur
cum aut̃ non intelligunt᷑ molesti non sint uo¬
lentib legere. & in aliquoꝵ collocutionib
non ẽ hoc officium deserendum: ut uera qͣm
tationis ad alioꝵ intelligentiam ꝑclucamꝰ.

Expanded text:
bent, tanqubent, tanquctoritate proponant; sed in omnibus sermonibus suis primitus ac maxime ut intelligantur elaborent, ea quantum possunt perspicuitate dicendi, ut aut multum tardus sit qui non intelligit, aut in rerum quas explicare atque ostendere volumus difficultate ac subtilitate, non in nostra locutione sit causa quo minus tardiusve quae dicimus possint intelligi. Sunt enim quaedam, quae vi sua non intelliguntur, aut vix intelliguntur, quantolibet et quantumlibet, quamvis planissime, dicentis versentur eloquio; quae in populi audientiam, vel raro, si aliquid urget, vel nunquam omnino mittenda sunt. In libris autem, qui ita scribuntur ut ipsi sibi quodammodo lectorem teneant cum intelliguntur, cum autem non intelliguntur molesti non sint molentibus legere, et in aliquorum collocutionibus, non est hoc officium deserendum, ut vera, quatationis ad aliorum intelligentiam perducamus,
Abbreviated transcription (Latin):
uidere ac dicere potuerunt. ea quȩ oratoria¬
uelut arte discunt᷑. non obseruarent᷑ & nota¬
rentur. & in hanc doctrinam redigerent᷑. nisi
pͥin oratorum inuenirent᷑ ingeniis. qͥd mirum
si ce inistis inueniunt᷑. qͦs ille misit. qui fecit
ingenia : qͣ ꝓpt̃ eloquentes quidem ñ solum
sapientes canonicos nr̃os auctores doctoresq
fateam̃. tali eloquentia qualis ꝑsonis eiꝰ mo
sine difficultate intelligunt᷑. ñ nulla sumimꝰ
elocutionis exempla. nequaquam putare
debemꝰ imitandos nobis eos ẽẽ. in his que ad
exercencdas &e elimandas quodammꝰ mentes
legentium. & rumpenda fastidia atq acuen¬
da studia discere uolentium: celandos quoq
siue ut ad pietatem conũitant᷑. siue ut ã mi¬
sterns secludant᷑ animos impio.atdui e sa¬
lubri obscuritate dixerunt. Sic quippe illi
locuti sunt: ut postiores qui eos recte intellige¬
reꝑirent. Non gͥ ecpositores eoꝵ ita loqui de¬

Expanded text:
videre ac dicere potuerunt, ea quae velut oratoriavidere ac dicere potuerunt, ea quae velut oratoria arte discuntur, non observarentur et notarentur, et in hanc doctrinam non redigerentur, nisi prius in oratorum invenirentur ingeniis; quid mirum si et in istis inveniuntur, quos ille misit qui facit ingenia? Quapropter et eloquentes quidem, non solum sapientes, canonicos nostros auctores doctoresque fateamur, tali elsine difficultate intelliguntur nonnulla sumimus elocutionis exempla; nequaquam tamen putare debemus imitandos eos nobis esse in iis quae ad exercendas et elimandas quodammodo mentes legentium, et ad rumpenda fastidia atque acuenda studia discere volentium, celandos quoque, sive ut ad pietatem convertantur, sive ut a mysteriis secludantur, animos impiorum, utili ac salubri obscuritate dixerunt. Sic quippe illi locuti sunt, ut posteriores qui eos recte intelligereperirent. Non ergo expositores eorum ita loqui de
Abbreviated transcription (Latin):
feratur. suꝑ contritone ioseph: atq sit
bimembris circuit᷑. miro decore ñ dictum ẽ
cius nomine. cuiꝰ ex fr̃ib fama p̾clara est. uł
inmalis quȩ pendit. uł in bonis q̃ rependit.
Iste gͦ tropus ubi ioseph quencunq fratrem
facit intelligi: nescio utrum illa quam didi¬
cimus ce dociumus arte tradat᷑. Quam sit
tam̃ pulcher &e quemadmotum afficiat le¬
gentes atq intelligentes: non opꝰ est cuiquã
dic. si ipse ñ sentit. Et plura quidem que ꝑti¬
neant ad p̃cepta eloquentie in hoc ipso loco
quem ꝓ exemplo posuimꝰ. possunt repiri: ẜ
bonum auditorem ñ tam si diligent̃ discutiat᷑
instruit. quam si ardent̃ ꝓminciet᷑ accendit.
Neq enim hec humana indust̾a composita
s dituna mente st̃ fusa: & sapient̃ & eloq̃nt̃.
Nonintenta in eloquentiam sapientia: seda
sapientia non recedente eloquentia. Di enim
sic̃ quidam disertissimi atq acutissimi uiri

Expanded text:
feratur Super contritione Ioseph, atque sit feratur Super contritione Ioseph, atque sit bimembris circumitus: miro decore non dictum eseius nomine, cuivis ex fratribus fama praeclara est, vel in malis quae pendit, vel in bonis quae rependit. Iste certe Tropus, ubi Ioseph quemcunque fratrem facit intelligi, nescio utrum illa quam didicimus et docuimus arte tradatur. Quam sit tamen pulcher, et quemadmodum afficiat legentes atque intelligentes, non opus est cuiquam dici, si ipse non sentit: et plura quidem quae pertinent ad praecepta eloquentiae, in hoc ipso loco, quem pro exemplo posuimus, possunt reperiri. Sed bonum auditorem non tam si diligenter discutiatur instruit, quam si ardenter pronuncietur accendit. Neque enim haec humana industria composita, sed divina mente sunt fusa et sapienter et eloquenter, non intenta in eloquentiam sapisapientia non recedente eloquentia. Si enim, sicut quidam disertissimi atque acutissimi viri
Abbreviated transcription (Latin):
uocempsalt̾ii. qm̃ potest exerceri sapient̃
a sapientib musica. mirabili decore dicen¬
diinuectionis impetu relaxato. & non ad
illos s de illis iamloquens. ut nos musi¬
cam sapientis a musica luxuriantis di¬
stinguere commoneret: non ait qui ca¬
nitis aduocem psaltii. & sicut dauidpu¬
tatis uos habere uasa cantiei: s cũ illud
ad illos dixisset. quod luxuriosi audire
deb̾ent. qui canitis ad uocem psalt̾ii. im¬
periciam quoq: eor aliis quodam modo
indicauit: aditingens sicut dauid puta¬
uerunt se habere uasa cantici. bibentes
infialisuinum. &e optimounguento de¬
libut. Tria hec melius ꝓnunciant᷑: si sus
pensis duob pͥorib membris circuitꝰ t̃cio
finiat᷑. Iam uͦ quodhis omnib adicit᷑. &
nichil patiebant᷑ suꝑ cont̾tione ios eph:
siue continuatim dicat᷑. ut unum fit m̃¬
brum. siue decentiꝰ suspendat᷑. & nichil
patiebant᷑: & post hanc distinctionem in¬

Expanded text:
vocem psalterii, quoniam potest exerceri sapienter vocem psalterii, quoniam potest exerceri sapienter a sapientibus musica, mirabili decore dicendi, invectionis impetu relaxato, et non ad illos, sed de illis jam loquens, ut nos musicam sapientis a musica luxuriantis distinguere commoneret, non ait, Qui canitis ad vocem psalterii, et sicut David putatis vos habere vasa cantici: sed cum illud ad illos dixisset, quod luxuriosi audire deberent, Qui canitis ad vocem psalterii, imperitiam quoque eorum aliis quodammodo indicavit, adjungens, Sicut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti. Tria horibus membris circumitus tertio finiatur. Iam vero quid his omnibus adiicitur? Et nihil patiebantur super contritione Ioseph, sive continuatim dicatur, ut unum sit membrum, sive decentius suspendatur, Et nihil patiebantur, et post hanc distinctionem in
Abbreviated transcription (Latin):
ce hoc pulchrum. ut ab uno ꝓ nomine re¬
pecito. omnia sex membra decurrerent:
& ꝓnunciantis uoce singla finirent᷑. sed
pulchrius factum ẽ: ut eidem ꝓnomini
ẽẽnt bina subnixa. que tres sententias ex¬
plicarent. Unam captiuitatis p̃nunciatio¬
nem: qui separati estis in diem matum. &
apꝓpinquatis solio iniquitatis. Aiteram
ad libidinem: qui dormitis in lectis ebur¬
neis. & lasciuitis instratis ur̃is. Ad uoraci¬
tatem uͦ terciam ꝑtinentem: qui comedi¬
tis agnum de grege. & uitulos de medioar¬
menti. Ult inpotestate sit ꝓnunciantis.
utrum singła finat. & membrasint sex:
an pͥmum & t̾cium ce qͥntum uoce suspen¬
dat. &e scdm pͥmo. quartum t̾cio. sextum
quinto conectendo: tres bimembres cir-¬
cuitus decentissime faciat. Untm. quo
calamitas imminens: alt̾um. quolectus
impurꝰ. t̾cium. quoꝓdiga mens monstrat᷑.
Deinde luxuriosam remordet aurium uo¬
luptatem. Ubi cum dicisset qui cantas ad

Expanded text:
et hoc pulchrum, ut ab uno pronomine reet hoc pulchrum, ut ab uno pronomine repetito singula sex membra decurrerent, et pronuntiantis voce singula finirentur: sed pulchrius factum est, ut eidem pronomini essent bina subnexa, quae tres sententias explicarent; unam ad captivitatis praenuntiationem, Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis; alteram ad libidinem, Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris; ad voracitatem vero tertiam pertinentem, Qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti: ut in potestate sit pronuntiantis, utrum singula finiat, et membra sint sex, an primum et tertium et quintum voce suspendat, et secundum primo, quartum tertio, sextum quinto connectendo, tres bimembres circuitus decentissime faciat; unum quo calamitas imminens, alterum quo lectus impurus, tertium quo prodiga mensa monstretur. 19. Deinde luxuriosam remordet aurium voluptatem. Ubi cum dixisset, Qui canitis ad
Abbreviated transcription (Latin):
Simul etiam cumista dicunt᷑ locoꝵ nõibus
tanquam luminib ornat᷑ eloqͥum: que st̃
syon. samaria. chalanne. emathinagna. &
gechpalestinoꝵ. Deinde ũba quȩ his adiun¬
gunt᷑ locis: decentissime uariant᷑. Opulen¬
ti estis. confiditis. transite. ite. descendite. Con¬
sequent̃ denunciat᷑ fut᷑a subiniqͦ rege apꝓ¬
pinquare captiuitas. cum adiungit᷑. Qui
separati estis indiem malum. & appropin¬
quatis solio iniquitatis. Tunc subieiunt᷑
meritalururie. Oui dormitis in lectis
ebirntis. &e lasciuitis instratis uris. Qui
comeditis agnum de grege. & uitulos de
medio arm̃ti. Ista sex membra tres bimen¬
bres circuit᷑ ediderunt. Non enim ait qͥ se¬
parati estis in diem malum. qͥ appinqͣtis
soliomiquitatis. qͥ dormitis in lectis ebur¬
neis. qui lasciuitis instratis ur̃is. qui come¬
ditis agnum de grege. qui uitulos de me¬
dio armenti. Qͦd̾suita diceret᷑: eẽt qͥdem

Expanded text:
Simul etiam cum ista dicuntur, locorum nominibus Simul etiam cum ista dicuntur, locorum nominibus tanquam luminibus ornatur eloquium, quae sunt Sion, Samaria, Chalanne, Emath magna, et Geth Palaestinorum. Deinde verba quae his adjunguntur locis, decentissime variantur: Opulenti estis, confiditis, transite, ite, descendite. 18. Consequenter denuntiatur futura sub iniquo rege appropinquare captivitas, cum adjungitur, Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. Tunc sulectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris, qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti. Ista sex membra tres bimembres circumitus reddiderunt. Non enim ait: Qui separati estis in diem malum, qui appropinquatis solio iniquitatis, qui dormitis in lectis eburneis, qui lascivitis in stratis vestris, qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti; si ita diceretur, esset quidem
Abbreviated transcription (Latin):
habere uasa cantici: bibentes in fialis uinũ.
&e optimo unguento delibuti: & nicħ patie¬
bantur suꝑ contcione ios eph. Nunquid¬
t iam isti qui ꝓpħas nr̃os tanquam ineruditos
ce locutionis ignaros uelut docti disertiq
contemnunt. si aliquid eis tale uł in tales
dicendum fuisset. alit̾̃ se uoluissent dicere.
qui tam̃ eoꝵ insanire noluissent: Quid
enim ẽ quodisto eloquio aures sobriȩ plus
cdesicents Prio ista inuectio quasi sopitis
sensib ut euigilarent quo fremitu illisa ẽ
Ue uob̾ qui opulenti estis in syon: &e confidi
tisin monte samarie.optimates capita po¬
pulorum. ingredientes pompatice domũ
israel. Deinde ut beneficiis dei qui eis ampla
spacia regni dedit. ostendat ingratos: qm̃
confidebant inmonte samariȩ ubi utiq
idola colebant᷑: transite inquit in chalanne.
&e uidete. & ie inde inemach magnã. ⁊ descen¬
dite in geth palestinors. & ad optima queq
regna hoꝵ: si latior t̾minꝰ eoꝵ t̾mino ũro ẽ.

Expanded text:
a cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti, et nihil patiebantur super contritionem Ioseph. Nunquid nam isti qui prophetas nostros tanquam ineruditos et elocutionis ignaros, veluti docti disertique contemnunt, si aliquid eis tale vel in tales dicendum fuisset, aliter se voluissent dicere, qui tamen eorum insanire noluissent? Quid enim est, quid isto eloquio aures sobriae plus desiderent? prima ipsa invectio, quasi sopitis sensibus ut evigilarent, quo fremitu illisa est? Vae vobis qui opulenti esntes in monte Samarie; optimates, capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel! Dein, de ut beneficiis Dei, qui eis ampla spatia regni dedit, ostendat ingratos, quoniam confidebant in monte Samariae, ubi utique idola colebantur, Transite, inquit, in Chalanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est.
Abbreviated transcription (Latin):
luntas culpam:. responde tu illud quod iam
int̾rogaui. Si deo nocere nicħ pot̾at. quare
partem suam. substantiam fuam. hoc quod
ipse ẽ. polluendam & ligandam demonib
miscuerit. quod in nulla diuina scͥptura ca¬
nonica potueris inuenire. Si autem nocere
e pot̾at. non dm̃ incorruptibilem colidis. de
quo apls dicit. Regi autem scłoꝵ immorta¬
li. inuifibili. incorruptibili. soli deo honor

Expanded text:
luntas culpam, responde tu ad illud, quod iam luntas culpam, responde tu ad illud, quod iam interrogaui: si deo nocere nihil poterat, quare partem suam, substantiam suam, hoc quod ipse est, polluendam et. ligandam daemonibus miscuerit, quod in nulla diuina scriptura canonica potueris inuenire; si autem nocere ei poterat, non deum incorruptibilem colitis, de quo apostolus dicit: regi autem saeculorum inmortali, inuisibili, incorruptibili, soli deo honor
Abbreviated transcription (Latin):
inde commemorarem. cuiꝰ ego auetoritate ñ
teneor. s tu conuinceris. In actib conscͥptis
positum. Etenim speciosa figmenta. & osten¬
tatio simulata. &e coactio uisibilium. nec qͥ¬
dem ex ꝓpͥa natura ꝓced t̃. s ex eo homine qͥ ꝑ
admodum hic & ꝑse ipsum dixit. & ꝑseduc.¬
tionem. fuit enim seductor hominis diabol¬
non nat᷑a peccator. s pͥor uoluntate peccator.
D quia erat in hominis potestate seductor
ñ consentire. ideo positum est & ꝑ se ipsum
& ꝑ seductionem: ut in eo quod positum ẽ ꝑ
se ipsum. liberum arbitͥum: in eo uͦ quodpo¬
situm est ꝑ seductionem: intelligas diabolũ
ñ opp̃ssorem inuiti. s temptatorem uolentis.
dinde quia ego respondi. &e quantum potui
ꝓbaui ea quȩ scͥpta sunt in scĩs libris de pec¬
catorib & de iustis non ad diu̾sitatem natura¬
rum s ad distinctionem meritoꝵ ꝑtinere. in
quib meritis ñ necessitatem nat᷑a facit. s uo¬

Expanded text:
inde commemorem, cuius ego auctoritate non inde commemorem, cuius ego auctoritate non teneor, sed tu conuinceris. in Actibus conscriptis positum: etenim speciosa figmenta et ostentatio simulata et coactio uisibilium nec quidem ex propria natura procedunt, sed ex eo homine, qui per admodum hic et per se ipsum\' dixit et per seductionem\'. fuit enim seductor hominis diaboln natura peccator, sed prior uoluntate peccator. sed quia erat in hominis potestate seductori non consentire, ideo positum est et per se ipsum\' et per seductionem\', ut in eo, quod positum est per se ipsum\', liberum arbitrium, in eo uero, quod positum est per seductionem\' intellegas diabolum, non obpressorem inuiti, sed tentatorem uolentis. Proinde, quia ego respondi et, quantum potui, probaui ea, quae scripta sunt in libris sanctis de peccatoribus et de iustis non ad diuersitatem naturarum, sed ad distinctionem meritorum pertinere, in quibus meritis non necessitatem natura facit, sed uo
Abbreviated transcription (Latin):
sibi a suolibatore datam seruare pleniꝰ nolue¬
rint. neq ut decebat sese gubnauerint: & cȩc̃a.
Uides in his u̾bis confirmatum eẽ. etiam a nes¬
ciente qͥd loqueret᷑. liberum arbitum. Qui
enim seruare legem ñ uult. in potestate ẽ eius
siuelit. Nenim dixͣ non potuerint s nolue¬
rint. Hoc certe quod nolunt seruare legem.
ñ a gente tenebrarum cogunt᷑. Si enum cogun¬
tur. ñ nolunt s ñ possunt. Si aut̃ nolunt
ñ utiq cogunt᷑ ut ñ faciant. ẜuoluntate sua
nolunt. Hoc gͦ quodin eoꝵ uoluntate ẽ. ut
nolint peccatum ẽ certe sine aliqͥ necessitate
gentis tenebrarum. Hoc agnosce eẽ pecca¬
tum sine necessitate gentis tenebrarum. &
inde uides unde ueniant omnes culpȩ. un¬
de merita culparum. unde distribugones
penarum. Habetis hoc etiam in scͥpturis a¬
pocrifis. qͣs canon quidem catholicus non
admitut. uob̃ aut̃ tanto grati ores st̃. quanto
a catholico canone secludunt᷑. Aliquid etiã

Expanded text:
sibi a suo liberatore datam seruare plenius noluesibi a suo liberatore datam seruare plenius noluerint neque ut decebat sese gubernauerint et cetera. uides in his uerbis confirmatum esse etiam a nesciente quid loqueretur liberum arbitrium. qui enim seruare legem non uult, in potestate est eius, si uelit. non enim dixit: non potuerint sed: noluerint. hoc certe quod nolunt seruare legem, non a gente tenebrarum coguntur; si enim coguntur, non nolunt, sed non possunt; si autem nolunt, non utique coguntur, ut non faciant, sed uoluntate sua nolunt. hoc ergo, quod in eorum uoluntate est, ut nolint, peccatum est certe sine aliqua necessitate gentis tenebrarum; hoc agnosce esse peccatum sine necessitate gentis tenebrarum. et inde uides, unde ueniant omnes culpae, unde merita culparum, unde distributiones poenarum. Habetis etiam hoc in scripturis apocryphis, quas canon quidem catholicus non admittit, uobis autem tanto gratiores sunt, quanto a catholico canone secluduntur. aliquid etiam
Abbreviated transcription (Latin):
habentem libum arbitrium. sub se ipso &
supͣ cȩtera collocauit. ut si seruiret suꝑiori.
dñaret᷑ inferiori. si autem offenderet suꝑio¬
rem. penam ex inferiore sentiret. Hoc ergo
dñs dicens aut facite illud aut facite illud.
ostendit in potestate ẽẽ quid facerent. ipse se¬
curus e certꝰ in se tanquam ds Et qͥa si bonũ
eligerent p̃mium eiꝰ acciꝑent. si malum eligerets
penam eiꝰ sentirent. Semꝑ aut̃ ille iustꝰ est. aut
remunerator aut damnator. Audigͦ iam quẽ¬
admodum manicheꝰ ipse tam ꝑuerfus. tam su¬
perbus. ut aliam introducens nat᷑am se eqͣlem
deo faceret. dm̃ ad se ipsum deponeret. confessꝰ
sit tam̃ ẽẽ libum arbitͥum. In thesauro ur̃o cui
tale nomen ad decipiendos homines indidistis.
certe sic loquit᷑. quod & tu ipse cognos cis. Hi
uͦ qui negligentia stia a labe p̃dictoꝵ sp̃ituum
purgari se minime ꝑmiserĩt mandatisq diui¬
nis ex integro parum obtemꝑauerint legemq

Expanded text:
habentem liberum arbitrium sub se ipso et habentem liberum arbitrium sub se ipso et supra cetera collocauit: ut si seruiret superiori, dominaretur inferiori; si autem offenderet superiorem, poenam ex inferiore sentiret. hoc ergo dominus dicens. aut facite illud aut facite illud\' ostendit esse in potestate quid facerent, ipse securus et certus in se tamquam deus, et quia si bonum eligerent, praemium eius acciperent, si malum eligerent, poenam eius sentirent; semper autem ille iustus est aut remunerator aut damnator. Audi ergo iam, quemadmodum Manichaeus ipse tam peruersus, tam superbus, ut aliam introducens naturam ae aequalem deo faceret. deum ad se ipsum deponeret, confessus sit tamen esse liberum arbitrium. in Thesauro uestro, cui tale nomen ad decipiendos homines indidistis, certe sic loquitur, quod et tu ipse cognoscis: hi uero, qui neglegentia sua a labe praedictorum spirituum purgari se minime permiserint mandatisque diuinis ex integro parum obtemperauerint legemque
Abbreviated transcription (Latin):
ueritate.s in ani fantasmate. tam̃ ad confiten¬
dum uerum de lib̃o arbitrio. plus in eoualu¬
it nat᷑a humana in qͣ eum d̃s effecit. quam
fabula sacrilega. quam sibi ipse confinxit.
Audi gͦ de libo arbitͥo pͥmo ipsum dñm. ubi
duas arbores commnemorat. quarum mentio¬
nem ipse fecisti. audi dicentem. aut facite arbo¬
rembonam &e fructum eiꝰ bonum. aut facite
arborem malam & fructum eius malum.
Cumgͦ dicit aut hoc facite. aut illud facite.
potestatem indicat ñ nat᷑am. Nemo enim
nis⁊ ds facere arborem potest. S habet unꝰ¬
quisꝙ in uoluntate aut eligere quȩ bona
sunt &e eẽ arbor bona: aut eligere q̃ mala.
& ẽẽ arbor mala. Non quia mala ipsa quȩ
eligunt᷑ aliquam habent in se ipsis substan¬
tiam. s qͥa ds omnia quȩ condidit. gradibus
fuis condidit. generibq distinxit. cȩlestia
atq t̾rena. immortalia atq mortalia. & oĩa
bona in suo quoq genere condidit. aĩam

Expanded text:
ueritate, sed inani phantasmate; tamen ad confitenueritate, sed inani phantasmate; tamen ad confitendum uerum de libero arbitrio plus in eo ualuit natura humana, in qua eum deus effecit, quam fabula sacrilega, quam sibi ipse confinxit. Audi ergo de libero arbitrio primo ipsum dominum, ubi duas arbores commemorat, quarum mentionem ipse fecisti, audi dicentem: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum aut facite arborem malam et fructum eius malum. cum ergo dicit "aut hoc facite aut illud facite," potestatem indicat. non naturam. nemo enim nisi deus facere arborem potest; sed habet unusquisque in uoluntate aut eligere, quae bona sunt, et esse arbor bona. aut eligere, quae mala sunt, et esse arbor mala, non quia mala ipsa. quae eliguntur, aliquam habent in se ipsis substantiam, sed quia deus omnia, quae condidit. gradibus suis eondidit generibusque distinxit, caelestia atque terrena, inmortalia atque mortalia et omnia bona in suo quodque genere condidit, animam
Abbreviated transcription (Latin):
Ueritas autem dicit. omnia ista quȩ uidemꝰ
& que non uidemus. quȩ nat᷑alit̃ subsistt̃.
a deo facta eẽ. In quib rationalem creaturã
ctiam ipsam factam siue in angłis siue in
hominib accepisse libum arbitrium. qͦ libero
arbitͥo si deoseruire uellet scđm uoluntatem
ac legem dei habet apud eum et̾nam felicitatẽ.
Si aut̃ legi eiꝰ subdi noluisset. s potestate sua
usa contͣ eius fecisset imꝑium. scdm eiꝰ iusticiã
penȩ debitȩ subiaceret. Hec omnipotentia
dei in creandis omnibꝰ. hec iusticia in remune¬
randis peccatorib. Esse autem libum arbitͥũ.
atq inde quemq peccare siuelit. ñ peccares
nolit. non solum in diuinis scͥpturis quas ñ
intelligitis. s etiam in uerb̃ ipsius maniche
ur̃i tͥ ꝓbo. Cireumclusꝰ enim uidet potentiã
ueritatis. contͣ quam conatꝰ fucrat aliam nat᷑a
quam ñfecit ds inducere contͣ dm̃. ñ solida

Expanded text:
ueritas autem dicit omnia ista, quae uidemus ueritas autem dicit omnia ista, quae uidemus et quae non uidemus, quae naturaliter subsistunt, a deo facta esse; in quibus rationalem creaturam etiam ipsam factam siue m angelis siue in hominibus accepisse liberum arbitrium: quo libero arbitrio si deo seruire uellet, secundum uoluntatem ac legem dei haberet apud eum aeternam felicitatem; si autem legi eius subdi noluisset, sed potestate sua usa contra eius fecisset imperium, secundum eius iustitiam poenae debitae subiaceret. haec omnipotentia dei in creandis omnibus, haec iustitia in remunerandis peccatoribus. ecce autem liberum arbitrium, atque inde quemque peccare, si uelit, non peccare, si nolit, non solum in diuinis scripturis, quas non intellegitis, sed etiam in uerbis ipsius Manichaei uestri probo. circumclusus enim uidet potentiam ueritatis, contra quam conatus fuerat aliam naturam, quam non fecit deus, inducere contra deum non solida
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ bellauit. siue quia xp̃s crucifixus ẽ. siue
crucifixit. cui mandatum dei non placet.
hoc mdicat scitas tua si ad dm̃ ꝑtinet. Aus̃
dix̃. Scͥpturas sc̃as qͣs non intelligendo a ue¬
ritate longe aberratis. commemorare uolu¬
isti. uelut ex eis patͦcintum adhibens uanilo¬
quiis ur̃is. Int̾ omnia tamen quȩ partim siẽ
uere scͥpta sunt. partim alit̃ quam scͥpta ft̃
cominemorasti. nusquam ostendere potui-¬
sti. quia ds regnis suis hostilem nat᷑am in minen¬
dem repellere uolens. ut habeat quietem.
partem suam que hoc ẽ quod ipse naturȩ
contrariȩ demonum miscens. colligari ab
eis. & contaminari fecerit. Hoc aut̃ est qͦd
uobis obicit᷑. Unde quid respondeas non in¬
ueniendo. commemorasti diuinarum scͥpt᷑a¬
rum capitula. ubi de peccatorib dictum est.
qͥa non ꝑtinent adbeatam uitam. qͣmbonis
ae fidelib donat ds. & has uelut duas nat᷑as
accipi uoliusti. scdm deliramenta manichei.

Expanded text:
deum bellauit — siue quia Christus crucifixus est, siue deum bellauit — siue quia Christus crucifixus est, siue crucifixit, cui mandatum dei non placet, hoc mihi dicat sanctitas tua, si ad deum pertinet. AUG. dixit: Scripturas sanctas. quas non intellegendo longe a ueritate aberratis, commemorare uoluisti, uelut ex eis patrocinium adhibens uaniloquiis uestris. inter omnia tamen, quae partim sicut uere scripta sunt, partim aliter quam scripta sunt commemorasti, nusquam ostendere potuisti, quia deus regnis suis hostilem naturam inminentem repellere uolens, ut habeat quietem, partem suam, quae hoc est quod ipse, naturae contrariae daemonum miscens, colligari ab eis et contaminari fecerit. hoc autem est, quod uobis obicitur. unde quid respondeas non inueniendo commemorasti diuinarum scripturarum capitula, ubi de peccatoribus dictum est, quia non pertinent ad beatam uitam, quam bonis et fidelibus donat deus, et has uelut duas naturas accipi uoluisti secundum deliramenta Manichaei.
Abbreviated transcription (Latin):
bolo & angłis eiꝰ: Et ad quam partem ꝑti¬
nent isti. quib xp̃s non ꝑmis cetͣ. & nom̃eiꝰ
portant: Hoc enim manicheus dic̃. qͥa qͥͦs
xp̃s cdamnat. ipsi non sunt. Nam &e parilus
apłs dicit. Prudentia carnis inimica ẽ deo.
Legi enim dei non est subiecta. nec enimpo¬
test. Hoc manicheus dic̃. qͥa quȩ inimica est
deo. ad dm̃ non ꝑtinet. Si aut̃ ad dm̃ ꝑtinet.
ipse sibi inimicum fecit. Hoc manicheus
non dicit. It̃m paulꝰ dicit. Ds̃ scłi huius exce¬
cauit m̃ites infidelium. ad ñ contẽplandam
claritatem eugłii xp̃i. qui ẽ imago dei. Ipse
paulus tt̾m dicit. Datꝰ est michi stimulus
carins meȩ. angłs sathanȩ qui me colafirat
die ac nocde. ꝓpt̃ quod dñm rogaui. ut disce
deret ame. & dixit michi. Sufficit tͥ gra mea.
slam uirtꝰ in infirmitate ꝓbat᷑. fece quod apłs
dicit: fcce quod eugli a. Cum manicheus
hoc asserat. quia est extraneus a deo qͥ contra

Expanded text:
bolo et angelis eius, et ad quam partem pertibolo et angelis eius, et ad quam partem pertinent isti, quibus Christus non permiscetur, et nomen eius portant? hoc enim Manichaeus dicit, quia quos Christus damnat, ipsius non sunt. nam Paulus apostolus dicit: prudentia carnis inimica est deo; legi enim dei non est subiecta nec enim potest. hoc Manichaeus dicit, quia quae inimica est deo, ad deum non pertinet; si autem ad deum pertinet, ipse sibi inimicum fecit; hoc Manichaeus non dicit. iterum Paulus dicit: deus saeculi huius excaecauit mentes infidelium ad non contemplandam claritatem euangelii Christi, qui est imago dei. ipse Paulus iterum dicit: datus est mihi stimulus carnis meae, angelus satanae. qui me colaphizat die ac nmihi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate probatur. ecce quid apostolus dixit, ecce quid euangelista. cum Manichaeus hoc adserat, quia est extraneus a deo, qui contra
Abbreviated transcription (Latin):
facit fructum bonum. scce duas nat᷑as. Dem¬
de in euglioscͥptum est. Nonne bonum sem̃
seminasti in agro: Cnde apparuerunt tra¬
nia: Hoc inimicꝰ fecit. Iste inimicꝰ si non ẽ ex¬
traneus a deo ꝓbet᷑ michi. Si ad dm̃ ꝑtinet
inimicus iste. quale semen seminauit: Item
in eugłio scͥptum est xp̃o dicente. quia in nouis¬
simis temporib thronum in medio scło po¬
net. & mittet angłos suos in orientem &e occi¬
dentem. septemtrionem. & meridianum.
& congregabit om̃s gentes ante se. & separa¬
bit illos. sic̃ pastor separat agnos ab hedis. Et
ut compendiue dicam. agnis dicet. ite in
regnum. quod uob̃ p̃paratum ẽ ab origine
mundi. hedis dicet qui in sinistra parte ft̃.
recedite a me qui oꝑati estis inquitatem.
Nomen enim meum habuistis. s oꝑa nonfe¬
cistis. Ite in ignem et̃num. qui parat᷑ ẽ diabolo
& angłis eiꝰ. Qui sunt isti qui nomen xp̃i ha¬
bent. & mittunt᷑ in ignem et̃num cum dia¬

Expanded text:
facit fructum bonum. ecce duas naturas. deifacit fructum bonum. ecce duas naturas. deinde in euangelio scriptum est: nonne bonum semen seminasti in agro? unde adparuerunt zizania? hoc inimicus fecit. iste\' inimicus si non est extraneus a deo, probetur mihi; si ad deum pertinet inimicus iste, quale semen seminauit? item in euangelio scriptum est Christo dicente, quia in nouissimis temporibus thronum in medio saeculo ponet et mittet angelos suos in orientem et occidentem, septentrionem et meridianum et congregabit omnes gentes ante se et separabit illos, sicut pastor separat agnos ab haedis. et ut compendiue dicam, agnis dicet: ite in regnum, quod uobis paratum est ab origine mundi. haedis dicet, qui in sinistra parte sunt: recedite a me, qui operati estis iniquitatem; nomen enim meum habuistis, sed opera non fecistis; ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius. qui sunt, qui nomen Christi habent et mittuntur in ignem aeternum cum dia
Abbreviated transcription (Latin):
ubi dm̃ dicits pugnasse contͣ gentem tene¬
brarum & miscuisse nat̾e demonum pol¬
luendam & ligandam partem suam. que
hoc est. quod ipse. tam sacͥlegum est. ut fer¬
ri ab aucditorib uix possit. Hoc obicit᷑ pͥmo
secte ur̃e. Siue micium hoc uoces. siue me¬
dium. siue finem ñ ualde id curo. hoc tam̃
de hac epła quam fateris eẽ maniches lectũ
ẽẽ non negas. Hoc uob̃ obicit᷑. Hoc defende
si potes. ut ad alia ueniamꝰ. Alnde iterumin¬
terrogo. si dm̃ incorruptibilẽ colitis. quid ei
nocere pot̾at uescio quȩ gens aduersa qͣm
fingiasꝰ Sinicħ ei nocere pot̾ãt. nulla fuit
causa. quare partem suam nat᷑e demonum
cõmisceret. Si aut̃ nocere ei pot̾ãt. non dm̃
incorruptibilem colitis. Felix dix̃. Maniche¬
us dicit duas ẽẽ nat᷑as. & mͦ inde culpat᷑. quia
dixit duas ẽẽ bonam & malam. Ap̃s ineuan¬
gelio dix̃ duas ẽẽ arbores. Arbor bona nunꝙͣ
facit fructum malum. & arbor mala nunqͣ

Expanded text:
ubi deum dicitis pugnasse contra gentem teneubi deum dicitis pugnasse contra gentem tenebrarum et miscuisse naturae daemonum polluendam et ligandam partem suam, quae hoc est quod ipse, tam sacrilegum est, ut ferri ab audientibus uix possit. hoc obicitur primo sectae uestrae — siue initium hoc uoces, siue medium, siue finem, non ualde id curo; hoc tamen de hac epistula, quam fateris esse Manichaei, lectum esse non negas — hoc uobis obicitur, hoc defende, si potes, ut ad alia ueniamus. unde iterum interrogo: si deum incorruptibilem colitis, quid ei nocere poterat nescio quae gens aduersa, quam fingitis ? si nihil ei nocere poterat, nulla fuit causa, quare partem suam naturae daemonum commisceret; si autem nocere ei poterat,. non deum incorruptibilem colitis. FEL. dixit: Manichaeus dicit duas esse naturas et modo inde culpatur, quia dixit duas esse, bonam et malam. Christus in euangelio duas dicit esse arbores: arbor bona numquam facit fructum malum, et arbor mala numquam
Abbreviated transcription (Latin):
tus fuero. quod delibaueris subco. Aus̃ clix̃.
Rudem te in ista scelerata secta ñ eẽ puto. qͦo
& fateris. Non te autem habe quod respon¬
deas. & si tu non fatearis. omnis homo iam
uidet. S quia codices tuos repetis. qui sub
sigillo publico custodiunt᷑. quib inspectis
dicis de instructum uenire posse post biduũ.
illudiam constat. obiectis questionib de res¬
pondere ñ potuisse recolere. Tolle autem co¬
dices tuos & dic quid inde uelis tͥ ꝓferri. qͦd
mͦ inspicias & respondeas. Fclix dixit. Omnes
scͥpturas quȩ mͥ sublatȩ sunt. Ista enim epła
fundamenti est. quod &e sc̃itas tua bene scit.
quod & ego dixi. qͥa ipsa continet initium me¬
dium & finem. Ipsa legat᷑. & qͥcquid malum
erint illa crimina quȩ obiciunt᷑ legi nostrȩ.
Auẽ. dixit. Qm̃fateris hanc ẽẽ eplam. ubi
doctͥnȩ ur̃e. initium. medium &e finis conti¬
netur. boc mitium quam sit sacrilegum

Expanded text:
tus fuero, quod deliberaueris, subeo. AUG. dixit: tus fuero, quod deliberaueris, subeo. AUG. dixit: Rudem te in ista scelerata secta non esse puto, quod et fateris. non te autem habere, quod respondeas, etsi tu non fatearis, omnis homo iam uidet. sed quia codices tuos. repetis, qui sub sigillo publico custodiuntur, quibus inspectis dicis te instructum uenire posse post biduum, illud, quod iam constat, obiectis quaestionibus te respondere non potuisse recole. Tolle autem codices tuos, et dic, quid inde uelis tibi proferri, quod modo inspicias et respondeas. FEL. dixit: Omnes scripturas, quae mihi sublatae sunt. ista enim epistula Fundamenti est, quod et sanctitas tua bene scit, quod et ego dixi, quia ipsa continet initium, medium et finem. ipsa legatur, et quicquid malum erint illa crimina, quae obiciuntur legi meae. AUG. dixit: Quoniam fateris hanc esse epistulam, ubi doctrinae uestrae initium, medium et finis continetur, hoc initium quam sit sacrilegum,
Abbreviated transcription (Latin):
enim ad certamen exit ñ prĩ militat fuerit
& nullus litigator sine suis cartis potest uti¬
gare. similit ce ego sine mea scͥpt᷑a responde
non possum. flugustinꝰ dixit. Istam tergiuer¬
sationem tanto dierum spacio cogitasti. qͦ de
in causa ꝑdita & errore saclego. quid respõ¬
deas ñ habentem. adiuuare nich poterit.
Notum est enim omnib qui aderant. qͦs
etiam nc̃ adẽẽ uideo. te dierum tantum di¬
lationem petisse. debuisse autem petere etiã
codices. quando dilationem petisti. si his te
putabas instrui posse. ad respondendum.
Quod non fecisti. Nam de petisse codices.
non quidem ad instructionem inspicien¬
dos. uerum hoc longe antequam peteres di¬
lationem. Cum uͦ dilationem petisti. codicũ
tͥ reddendoꝵ & inspiciendoꝵ ut eẽ posses
instructior. nullam fecisti mentionem. Fe¬
lixdixit. M peto. Codices reddant᷑ mͥ. &
uenio ad certamen post biduum. Et si uic¬

Expanded text:
enim ad certamen exit, nisi prius meditatus fuerit enim ad certamen exit, nisi prius meditatus fuerit  nullus litigator potest sine suis chartis litigare — similiter et ego sine mea scriptura respondere non possum. AUG. dixit: Istam tergiuersationem tanto dierum spatio cogitasti, quae te in causa perdita et errore sacrilego quid respondeas non habentem adiuuare nihil poterit. notum est enim omnibus, qui aderant, quos etiam nunc adesse uideo, te dierum tantum dilationem petisse, debuisse autem petere etiam codices, quando dilationem petisti, si his te putabas instrui posse ad respondendum; quod non fecisti. noui te petisse codices non quidem ad instructionem inspiciendos, uerum hoc longe, antequam peteres dilationem; cum uero dilationem petisti, codicum tibi reddendorum et inspiciendorum, ut esse posses instructior, nullam fecisti mentionem. FEL. dixit: Modo peto, codices reddantur mihi, et uenio ad certamen post biduum; et si uic
Abbreviated transcription (Latin):
Ressic agi cȩpit in eccłia pacis. Au¬
OUSTIN US tp̃s eccłie catholicȩ ippone regiensi¬
um regionum. dicit. Pridie cum sermonẽ
hab̾emus. dilationem de petisse meministi.
cum ad ea quȩ int̾rogaueram. in presentires¬
pondere non posses.Si gͦ ⁊am lato temporis
spacio. pꝰ diem scilicet qͥntum aliqͥd excogita.¬
sti. res ponde. Hoc enim tc̃ int̾rogaueram. si
deo nocere nicħ potãt quare bellum gessit
cum gente qͣm dicitis tenebrarum. in qͦ bello
nature demonum misceret substantiam su¬
am. que hoc est quod ipse sic̃ iam int̾rogatꝰ
dixisti. Si aut̃ nocere ei pot̾at. non incorrup¬
tibilẽ dm̃ colitis. qualem ueritas. & aplĩca
doctrina testat᷑. Felix dixit. Ex qͦ a sc̃itate tua
recessi ut addiem constitutum reu̾sus ẽẽm.
ut respondem tuȩ int̾rogationi quecunq uel¬
les int̾rogare. uentum ẽ ad diem. Et qͥa nullã
scͥpturam int̾ manꝰ habui. quia non mͥ sunt
reddite. unde me instruere possem. nullus

Expanded text:
is. AUGUSTINUS episcopus ecclesiae catholicae Hipponiregiensium regionum dixit: Pridem cum sermonem haberemus, di-. lationem te petiisse meministi, cum ad ea, quae interrogaueram in praesenti respondere non posses. si ergo tam lato temporis spatio, post diem scilicet quintum, aliquid excogitasti, responde. hoc enim tunc interrogaueram: si deo nocere nihil poterat, quare bellum gessit cum gente quam dicitis tenebrarum, in quo bello naturae daemonum misceret substantiam suam, quae hoc est, quod ipse, sicut iam interrogatus dixisti? si autem nocere ei poterat, non incorruptibilem deum colitis, qualem ueritas et apostolica doctrina testatur. FELIX dixit: Ei quo a sanctitate tua recessi, ut ad diem constitutum reuersus essem, ut responderem tuae interrogationi, quaecumque uelles interrogare, uentum est ad diem . et quia nullam scripturam inter manus habui, quia non mihi sunt redditae, unde me instruere possem — nullus
Abbreviated transcription (Latin):
quod nesciebant scirent. aut quod uidebat᷑
incredibile crederent: non aut̃ ut agerent qͦs
agendum iam nouerant. & agere nolebant.
Ad huiꝰmodinanq duriciam flectendam
debet grandit̾ dici. Nam ce laudesac uitu¬
perationes qnͣdo eloquent̃ dicunt᷑: cũ sint
in genere temꝑato. sic affiqunt quosdam.
ut non solum in laudib ce tutuꝑationibus
eloquentia delectent᷑: uerum & ipsi lauda¬
biliter appetant. fugiantq uituꝑ abiliter
uiuere. S nunquid om̃s qui delectant᷑i
mitantur. sic̃ in grandi genere omnes qͥ flec¬
tuntur agunt. & insummisso genere om̃s
qui docentur sciunt. aut credunt uerum

Expanded text:
quod nesciebant, scirent, aut quod eis videbatur quod nesciebant, scirent, aut quod eis videbatur incredibile, crederent; non autem ut agerent quod agendum jam noverant, et agere nolebant. Ad hujusmodi namque duritiam flectendam, debet granditer dici. Nam et laudes et vituperationes quando eloquenter dicuntur, cum sint in genere temperato, sic afficiunt quosdam, ut non solum in laudibus et vituperationibus eloquentia delectentur, verum et ipsi laudabiliter appetant, fugiantque vituperabiliter vivere. Sed numquid omnes qui delectantur, mutantur, sicut in grandi genere omnes qui flectuntur, agunt; et in submisso genere omnes qui docentur, sciunt, aut credunt verum
Abbreviated transcription (Latin):
anni solemnit dimicabant. & qͥsq ut quemq
pot̾at occidebat: egi quidem grandit̃ qͣntũ
ualui. ut tam crudele atq inuet̾atum malũ
de cordib & morib eoꝵs auellerem: pellerẽq
dicendo. Non tam̃ egisse aliquid me putaui
cum eos audirem acclamantes. s cũ flentes
uiderem. acclamationib qͥppe se doceri ce
delectari: flecti aut̃ lacrimis indicabant.
Qͥs ubi aspexi. immanem illam consuetudi¬
nem apatͥb & auis longeq amaiorib tͣditam.
que pectora eoꝵ hostilit̃ obsederat. uel potiꝰ
possidebat. uictam antequam reipsa id os¬
tenderent credidi: moxq sermone finito.
ad agendas deo grãs corda atq ora conu̾ti.
est. Sunt & alia multa exꝑimenta qͥb didi¬
cimus homines quid in eis fecerit sapientis
granditas dictionis: non clamore potiꝰ quã
gemitu. aliqͣndo etiam lacrimis. postremo
uite mutatione monstrasse. Summisso etiã
dicendi genere. sunt pleriq mutati: s ut

Expanded text:
anni solemniter dimicabant, et quisque ut quemque anni solemniter dimicabant, et quisque ut quemque poterat occidebat: egi quidem granditer, quantum valui, ut tam crudele atque inveteratum malum de cordibus et moribus eorum avellerem, pelleremque dicendo; non tamen egisse aliquid me putavi, cum eos audirem acclamantes, sed cum flentes viderem. Acclamationibus quippe se doceri et delectari, flecti autem lacrymis indicabant. Quas ubi aspexi, immanem illam consuetudinem a patribus et avis, longeque a majoribus traditam, quae pectora eorum hostiliter obsidebat, vel potius, possidebat, devictam, antequam re ipsa id ostenderent, credidi. Moxque sermone finito ad agendas Deo gratias corda atque ora converti. est. Sunt et alia multa experimenta quibus didicimus, homines, quid in eis fecerit sapientis granditas dictionis, non clamore potius quam gemitu, aliquando etiam lacrymis, postremo vitae mutatione monstrasse. 54. Submisso etiam dicendi genere sunt plerique mutati: sed ut
Abbreviated transcription (Latin):
de insummissosimilit. Temꝑatum audem
genus. ñ quidem semꝑ.s tam̃ aliquando
summisso indiget: si ut dixi questio cuius
nodꝰ est solueno incurrat: uł quando ñ nul¬
la q̃ ornari possent. ideo non ornant᷑. s fum¬
misso sermone dicunt᷑: ut quibdam qͣsi
thoris ornam̃toꝵ p̃beant eminentiorem lo¬
cum. Grande aut̃ genus temꝑata dictio ñ
requirit. Ad delectandos qͥppe animos ñ
centi crebriꝰ ce uehementiꝰ acclamet᷑: ⁊deo
grandit̃ putandus ẽ dicere. Hoc enim ce a¬
cumina summissi generis. & ornamenta
faciunt temꝑati. Grande autem genus
plerunq pondere suouoces p̃mit. s lacri¬
mas expͥmit. Deniq cum apud cesarcam
mauritanie popło dissuaderem ciuilem
pugnam. uel potius plusquam cruilem
quam cat̾uam uocabant. neq enim ciues tan¬
tummͦ uerum etiam ꝓpinqui fr̃s. postremo
parentes ac filii. lapidib int̾ se in duas partes
diuisi ꝑ aliquot dies continuos. certo tempore

Expanded text:
et in submisso similiter. Temperatum autem et in submisso similiter. Temperatum autem genus non quidem semper, sed tamen aliquando submisso indiget, si, ut dixi, quaestio cujus nodus est solvendus, incurrat; vel quando nonnulla quae ornari possent, ideo non ornantur, sed submisso sermone dicuntur, ut quibusdam quasi toris ornamentorum praebeant eminentiorem locum. Grande autem genus temperata dictio non requirit: ad delectandos quippe animos, non centi crebrius et vehementius acclametur, ideo granditer putandus est dicere: hoc enim et acumina submissi generis, et ornamenta faciunt temperati. Grande autem genus plerumque pondere suo voces premit, sed lacrymas exprimit. Denique cum apud Caesaream Mauritaniae populo dissuaderem pugnam civilem, vel potius plus quam civilem, quam Catervam vocabant; neque enim cives tantummodo, verum etiam propinqui, fratres, postremo parentes ac filii lapidibus inter se in duas partes divisi, per aliquot dies continuos, certo tempore
Abbreviated transcription (Latin):
ne uarietur. Ci tamen generi dictio tota tͥbu¬
genꝰ cui generi int̾ponat᷑. uel adhibeat᷑: cer¬
tisce necessariis locis.Nam ae gͣndi generi
semꝑ aut pene semꝑ temꝑata decet ẽẽ pͥnci¬
pia. & inpotestate ẽ eloquentis. ut dicant᷑
ñ nulla summisse. etiam quȩ possent gran¬
diter dici: ut ea quȩ dicunt᷑ grandit᷑ ex illoꝵ
fiant comparatione grandiora. & eoꝵ tanqͣm
umb̾s lummnosiora reddant᷑. In quocunq
autem genere aliqͣ questionum uincla sol¬
uenda st̃. acumine opus est: quod sibi sum¬
missum genꝰ ꝓpͥe uendieat. Ae ꝑhoc cogñe
utendum ẽ. &e in aliis duob generib qͣndo
eisistaincidunt. sicut cum laudandum
aliquid aut uituꝑandum ubi nec damna¬
tio cuiꝰquam nec lib̃atio. nec ad actionẽ
quamlibet assensio requirit᷑. in quocũq
alio genere occurrerit: genꝰ adhibendũ
& int̃ponendum ẽ temꝑatum. In grandi
gͦ genere inueniunt locos suos duo cȩtera:

Expanded text:
ne varietur: ei tamen genere dictio tota tribune varietur: ei tamen genere dictio tota tribugenus cui generi interponatur, vel adhibeatur, certis et necessariis locis. Nam et in grandi genere semper aut pene semper temperata decet esse principia. Et in potestate est eloquentis ut dicantur nonnulla submisse, etiam quae possent granditer dici; ut ea quae dicuntur granditer, ex illorum fiant comparatiumbris luminosiora reddantur. In quocunque autem genere aliqua quaestionum vincula solvenda sunt, acumine opus est, quod sibi summissum genus proprie vindicat. Ac per hoc eo genere utendum est et aliis duobus generibus, quando eis ista incidunt: sicut est laudandum aliquid vel vituperandum, ubi nec damnatio cujusquam nec liberatio, nec ad actionem quamlibet assensio requiritur, in quocumque alio genere occurrerit, genus adhibendum et interponendum est temperatum. In grandi ergo genere inveniunt locos suos duo caetera,
Abbreviated transcription (Latin):
nere. minꝰ detinet auditorem. Cum uͦ fit in
aliud ab alio tͣnsitus. etiam silongius cat. de¬
centius ꝓcedit oratio: quamuis habeant &
singła genera uarietates suas in sermone e¬
loquentium. quib non sinunt᷑ in eoꝵ qui au¬
diunt frigescere uł tepescere sensib. Ucrunta¬
men facilius summissum soltim quam solũ
grande. diutiꝰ tolerari potest. Commotio qͥppe
animi. qͣntomagis excitanda ẽ. ut nobis as¬
sentiat auditor tantominꝰ in ea diu teneri
potest: cum fuerit quantum satis est exci¬
tata. Et ideo cauendum ẽ. nedum uolumꝰ
alti erigere qͦderectũ ẽ. etiã inde decidat qͦ
fuerat excitatione ꝑductum. Int̾positis uͦ
quȩ sunt dicenda summissiꝰ. bene reditur
ad ea quȩ opꝰ est grandit᷑ dici: ut dictionis
impetꝰ sicut maris estꝰ alt̾net. Ei quo fit ut
grande dicendi genꝰ si diutꝰ est dicendum. ñ
debeat cẽ solum: s alioꝵ generum int̾positio¬

Expanded text:
nere, minus detinet auditorem. Cum vero fit in nere, minus detinet auditorem. Cum vero fit in aliud ab alio transitus, etiamsi longius eat, decentius procedit oratio: quamvis habeant et singula genera varietates suas in sermone eloquentium, quibus non sinuntur in eorum qui audiunt, frigescere vel tepescere sensibus. Verumtamen facilius submissum solum, quam solum grande diutius tolerari potest. Commotio quippe animi quanto magis excitanda est, ut nobis assentiatur auditor, tanto minus in ea diu teneri potest, cum fuerit quantum satis est excitata. Et ideo cavendum est, ne dum volumus altius erigere quod erectum est, etiam inde decidat, quo fuerat excitatione perductum. Interpositis vero quae sunt dicenda submissius, bene reditur ad ea quae opus est granditer dici, ut dictionis impetus sicut maris aestus alternet. Ex quo fit ut grande dicendi genus, si diutius est dicendum, non debeat esse solum, sed aliorum generum interpositio