comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pleret: atq adimpleretur sermo quem
dixit dñs. ego seruabã eos innomine
tuo. quos dedisti mͥ custodiui. Pensan¬
dũ magnoꝑe ẽ. quia bona prodesse
nequeunt. simala que subripiunt ñ
cauent᷑: perit omne bonũ qđ agit᷑: si
ñ sollicite in humilitate custoditur.
Unde bene quoq de ipso parente nrõ
đr. posuit eum dñs inparadiso uolup¬
tatis: ut oꝑaret᷑ & custodiret illũ. Oꝑat̃
quippe qͥ oꝑat᷑ bonũ qđ precipit᷑ ei . s qd

Expanded text:
et; atque impleretur sermo, quem Dominus dixit: Ego servabam eos in nomine tuo, quos dedisti mihi custodivi . Pensandum magnopere est, quia bona prodesse nequeunt, si mala quae subrepunt non caventur. Perit omne bonum quod agitur, si non sollicite in humilitate custodiatur. Unde bene quoque de ipso parente nostro dicitur: Posuit eum Dominus in paradisum voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operatur quippe qui agit bonum quod praeci
Abbreviated transcription (Latin):
ipse paradisi cognitione hominũ est remo¬
tissimus. inde quatuo aquarũ partes diui¬
di.s ea flumina quorũ fontes noti dicunt᷑.
alicubi mergi sub terris. &e post tract᷑ pro
las aquas facere quis ignorat: S ibi hoc
scitur. ubi ñ dui subterris currunt. demq
eadem ipsa flumina tigrim euphratẽ. &e n¬
lum ferunt historici. plerisq in locis terra
absumi. & aliquando int̾iacente spatio rur¬
rem quã inparadisohabet. ostendit. Ipse ẽ.
qui circuit derrã eiulath. Hȩc ẽ indie regio
nomen inde habens qd possessa sit post di
lumũ ab euila filio iact̾an. qui fuit filius
heber patriarche hebreorũ: quẽ &e iosephꝰ
refert cũ frĩb suis. a flumine cephene & re
possedisse. ibi nascit᷑ aurũ. &e aurũ terre
illiꝰ optimũ est. Et plimus sedarrat. in¬
die regiones auri uenis preceteris abunda¬
re terris: unde &e insulȩ eũ crisa & ar¬
gira. acopia auri et argenti uocant᷑. Ibiq¬

Expanded text:
ipse paradisi a cognitione hominum est remoipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi ipsa sub terris, et post tractus prolas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrin, Euphraten et Nilum ferunt historici plerisque in locis terra absumi, et aliquanto interjacente spatio rurrem multo, quam in paradiso habet, ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilah. Haec est Indiae regio, nomen inde habens, qluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et rellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris, unde et insulae eorum chrysa et argyra a copia auri sive argenti vocab
Abbreviated transcription (Latin):
condicor rerũ in nr̃o obe. uoluit haberi
similitudinẽ ñ nullã illius patrie. ad
quã possidendam inprimo parente cre¬
ati sumus: ut ad promerendũ eius redi¬
tum de uicino nos ad moneret exemplo:
maxime ex flumine illo. qd̾ de paradiso
constat emanare. Nilus namq qui irrigat
egptũ. ipse ẽ geon. qͥ insequentib de
paradiso procedere memorat᷑. Sicut
rũ quȩ quondam ut para disus dñi irri¬
sabant᷑. exemplũ eoũ qui mpie acturi
erant posuit: ut uestigia ꝑditionis ma¬
lou certissima in mundo habentes. uigi¬
lantius corũ tormenta fugeremiis. Qui
inde diuiditur inquatuo capita. nom̃
uni phison. Constat astruentib certissi¬
mis auet̾orib horum nominũ fiumina
quȩ de paradiso exire referunt᷑. in nr̃a ter¬
ra fondes cẽ notos. Phisonis quẽ nunc
gangen appellant: in locis caucasi montĩ.
abathlante monte qui est ultinus finis¬
a frice ad occidentẽ. Porro tigris &e eupha¬
tes. marmenia. Unde credendũ est qm̃ locꝰ

Expanded text:
conditor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius, ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime ex flumine illo, quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicuttibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum, qui impie acturi sunt, posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mundo habentes, vigilantius aeterna eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita: nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum, quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangen appellant, in locis Caucasi montis. ab Atlante monte, qui est ultimus Africae ad occidentem finis. Porro Tigris et Euphrates in Armenia. Unde credendum est quoniam locus
Abbreviated transcription (Latin):
ad medullã spinȩ deducitur. Congruit aut̃
huic sententiȩ qd̾ supra dictumẽ. adima¬
ginem dei creauit illum. masculũ oe femi¬
nã creauit eos. Qd̾ eñi dict̾ũ est adimaginẽ
dei. ñ nisi inanima qd̃ additũ ẽ masculũ
&e feminã non nisi in corpore factũ rect̾e
intelligitur. Non gͦ audiendi sunt qui pu
quid male faciendũ uel paciendũ ulla
necessitate cõpelli: nec in meliꝰ uel deteriꝰ
ille dei qui hominẽ animauit. fact̾us ab
ipso non de ipso: quia nec hominis flatꝰ
hominis parsest: nec homo eum facit
de se ipso. s: ex aere halitu sũpto &e effuso.
Dsuero potuit &e de nichilo. &ain uiuũ
rationabilemq potuit. qd̾ ñ & s. non po¬
test homo. Quãuis ñ nulli ȩxistiment. ñ
tunc animatũ primũ hominẽ quando
ds infaciem eius fufflauit. & fact̾us est
homo ianimã uiuentẽ. s tunc accepisse
datur: animã tam̃ non ẽẽ partẽ dei. nec de

Expanded text:
ad medullam spinae deducitur. Congruit autem ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae, quod supradictum est: Ad imaginem Dei creavit illum. Masculum et feminam creavit eos. Quod enim dictum est ad imaginem Dei, non nisi in anima; quod additum masculum et feminam, non nisi in corpore factum recte intelligitur. Non ergo audiendi sunt qui putquid male faciendum sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deteriuille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso, qui nec hominis flatus hominis pars est, nec homo eum facit de se ipso, sed ex aereo halitu sumpto et effuso. Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationabilemque potuit quod non potest homo; quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam, sed tunc accepisse datur, animam tamen non esse partem Dei, nec de
Abbreviated transcription (Latin):
idest uixta consuetudinẽ qua solent ho¬
nec simplex etꝰ substantia limamentis
menbrorũ corporaliũ eẽ cõposita. nisi ab
& inspiratut infaciem eius spiraculum
uitȩ. & factus ẽ homo in animã uiuen¬
tem: cũ ei substantiã anime ac sp̃s inqua
uiueret creauit. Nam ita recte intelli¬
gitur spirasse dm̃ infaciem hominis.
spiraculũ ei quo uiueret creasse. sicut
supra intellect̾ũ est. uocauit ds lucem
diem: pro eo positũ qd ẽ uocari abhomi¬
uentẽ: quia nimnirũ sensus om̃s corporiᷤ
ꝑ quos insitus ẽ ei sp̃s ea quȩ foris sunt
condẽplat᷑ magis infacieiugent: uide
licet uisus & auditꝰ. ol factus. gustus et
cactꝰus. Ut pote quia pars cerebri antẽ¬
rio. unde sensus oñs distribuunt᷑. ad fron¬
tem collocataẽ. Nam ce tangendi sensus
qui ꝑ totũ corpus diffundit̃: etiam ipse ab
eadẽ ant̾ori parte cerebͥ ostenditur habere uiã
suam que retrosus ꝑuerticẽ atq ceruicẽ

Expanded text:
id est, juxta consuetudinem qua solent hoid est, juxta consuetudinem qua solent honec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab . Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam aniviveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis, spiraculum ei quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem: pro eo positum, quod est vocari ab homiventem, quia nimirum sensus omnes corporis, per quos insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, magis in facie vigent, visus videlicet, auditus, olfactus, gustus et tactus. Utpote quia pars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsum per verticem atque cervicem,
Abbreviated transcription (Latin):
neq homine existente qui oꝑaret᷑ t̾ram:
consequit᷑ hominis ercatio eũ subinfert᷑
ac dicit᷑. Formauit gͥ dñs d̾s hominẽ de li
mo terrę. & inspirauit infaciem eiꝰ spira¬
culũ uitȩ. et factus est homo in animã
unuentẽ. Hic itaq hominis factura de¬
scribit᷑: qui indie quidẽ factus est sexto.¬
S ibi breuit̾ eius est cõmemorata crea¬
tio. quȩ plenius hic ex ponit᷑. quia uide¬
licet incoporis &e animę substantiam
fact̾us. sit. E quib corpus delimo terre
formatũ: amma uͦ de nichilo sit deo in¬
spirante creata. S &e femina de eius sit
latere dormientis condita. In qua senten
ne forte putemus dm uel manib corpo¬
reis. de limo formasse corpus hominis. uł
faucib labiis ue inspirasse infaciem for¬
mati ut uiuere posset: &e spiracłm uite
haberet. Nã &e propħa cũ ait. manus
tue fecerunt me et plasmauerunt me:
tropica hoc locutione magis quã propͥa.

Expanded text:
neque homine existente qui operatur terram, neque homine existente qui operatur terram, consequenter hominis creatio subinfertur, ac dicitur: Formavit igitur Dominus Deus hominem de inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Hic itaque latius hominis factura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. In qua videlicne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc locutione magis quam propria,
Abbreviated transcription (Latin):
õis uestis facies colorata: ⁊ si ñ ꝯtinuati. s macłat̃i fiat.
Presertim quia tunc in nouitate c̾rarũ. & si ñ oĩa.
plura tamen plana fuisse credibile est
qua latius possent erũpentia flu¬
enta disꝑgi atq distendi. Qua propter
de istius fontis magnitudine uel multi¬
tudine. qui siue unam habuit aliunde
cruptionẽ. siue propt̃ aliquã interre oc¬
culcis sinib unitatẽ. unde om̃s aque suꝑ¬
& paruorũ unus fons dictus ẽ. ꝑ om̃s dis¬
pertiones suas ascendens de t̾ra &e irrigan᷑
omnẽ faciem t̾rę. siue etiã qd̾ ẽ credibiliꝰ.
quia ñ ait unꝰfõs ascendebat de terra. s ait.
fons ascẽdebat d̾ t̾ra: ꝓ num̃o plurali posuit singła¬
rem: ut sic intelligamus fondes multos
ꝑ uniuersam terrã loca uel regiones pro¬
prias irrigantes. sicut dicit᷑ miles & mul
Sgͦ dictũ cẽt ereasse din herbas et
uirgulta nec dũ pluuia descendente

Expanded text:
omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae suatque parvorum, unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et irrigans omnem faciem terrae: sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, Unus fons ascendebat, sed ait, Fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem; ut sic intelligamus fontes multos per universam terram loca vel regiones proprias irrigantes, sicut dicitur miles, et mCum ergo dictum esset creasse Deum herbas et virgulta, necdum pluvia descendente,
Abbreviated transcription (Latin):
dequa legit᷑ quia uniuersa irrigabatur
sicut paradisus dñi &e sicut egyptus:
antequã subuerteret dñs sodomã oe
gomorrã. Quomͦ teste scõ augustino
de quorũdã fontiũ mira uicissitudine
ꝑhibet᷑ certo annorũ int̾uallo sic eos
inundare ut totã illã regionẽ rigent.
cũ alio dempore exaltis puteis aquã pre
si ex uno abissi capite alt̾na mutatione
fluente atq refluente. tunc totã terrã¬
de quã reconditis sinb terra continet.
tes propt̃ nature unitatẽ: eumq ꝑ in¬
numerabiles uias antrorũ atq rima¬
rũ ascendentẽ de terra &e ubiq disꝑti¬
tis qͣsi erinib irrigantib uniuersã faciẽ
terre. ñ continua specie tanquã
maris uel stagni. sed sic̃ uidemꝰ
ire aquas ꝑ alueos fluminũ fluxusq ri¬
uorũ. & eorũ excessu uicina ꝑfundere:
quis non accipiat nisi qui condentioso
spũ laborat: Potest aut̃ ita dict̾a indel¬
ligi omnis terre facies irrigata: quẽ admod̾d̾r

Expanded text:
a ait: Quia universa irrigabatur sicut paradisus Domini , et sicut Aegyptus antequam subverteret Deus Sodomam et Gomorrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissitudine perhibetur certo annorum intervallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandusi ex uno abyssi capite, alterna mutatione fluente atqte, quam reconditis sinibus terra continet, tes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
sit cũ paradiso in quo positus ẽ primꝰ ho¬
mo cõmune. Et sicut gr̃a nos recreans inui¬
sibilit̾ regni cȩlestis ingressũ preparat: ita
etiam inuisibilit̃ ad nr̃m obem de para¬
diso ꝑterrȩ uenas. ipsa ꝑ quã nos recreat
unda prosiliat. Sicut gͦ sp̃s sc̃s ubi uult
spirat. & uocẽ eius audis. sed nescis unde
ueniat aut quo uadat. sic etiam decebat
utaqua que eos quos uult sp̃s scĩficat.
ignotis adnos uiis de paradiso adueni¬
at. &e ad ignota nobis loca redeat. quã
deparadiso uoluptatis originẽ constat
paradisũ uoluptatis aprincipio. Paradi
de pat̃no fonde fluentis: qui irrigat ȩccłũ
suam uerbo predicationis & dono bap¬
entem. Qd quatuor fluminib de paradi¬
so egredientib terra irrigat᷑. solidũ mel¬
tis nĩx edificiũ. prudentia. temꝑantia.
fortitudo. iusticia continet: qđ his quatu¬
or uirtutib tota boni oꝑis struct̾ura con¬
surgit. Quatuor gͦ paradisi flumina dces¬

Expanded text:
sit cum paradiso, in quo positus est homo prsit cum paradiso, in quo positus est homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni coelestis ingressum praeparat, ita etiam invisibiliter ad nostrum orbem de paradiso per terrae venas ipsa, per quam nos recreat, unda prosiliat. Si ergo spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat aut quo vadat , sic etiam decebat ut aqua, quae eos quos vult Spiritus sanctificat, ignotis ad nos at, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat paradisum voluptatis a principio. Paradisde paterno fonte fluentis, qui irrigat Ecclesiam suam verbo praedicationis et dono bapentem . Quod quatuor fluminibus de paradiso egredientibus terra rigatur, solidum mentis nostrae aedificium, prudentia, temperantia, fortitudo, justitia continet; quia in his quatuor virtutibus tota boni operis structura consurgit. Quatuor ergo paradisi flumina ter
Abbreviated transcription (Latin):
lacrima eius lucida subalbida leuis
pinguis: equaliter cerea. & quȩ facile
molliat᷑ gustu amara. odoris boni. s uino
ꝑfusa. odoratior cuius & liber numerorũ
meminit. E rat aũt ĩqͥen᷑ manua qͣsi sem̃ cori¬
andri coloris bdellii. idẽ lucidi & subalbi¬
di. Onix aut̃ lapis ẽ preciosus: inde appel
insimilitudinẽ ungius humani. Greci
bia ginnit: s indica igniculos habet al¬
bis cingentib tonis. Arabica uͦ. nigra est:
cũ candentib tonis. Antiqua translatio
prohis habet carbunculũ & lapidem
prasmũ. Est aut̃ carbunculus sicut et
nomine probat. lapis ignei coloris. quo
unde &e grece aporro qd̾ apud eos dicit᷑
prason. nomen accepit.
Et nomen scdo fluuio gion. ipse ẽ qui
circuit omnẽ terrã ethiopie: & int̾ preta¬
tur frugifer uel crescens. Id circo de euphra¬
promissionis: & facile apopło isrł qui
ibidem positus hec lecturus erat: poterat
sciri. Quia uͦ peraquas regeneratrices re¬
gressus nobis ad celestia patet: congruit

Expanded text:
lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, cereali liquore, et quae facile molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit: Erat autem, inquiens, man quasi semen coriandri, coloris bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellin similitudinem unguis humani. Graeci bia gignit, sed Indicus igniculos habet, albis cingentibus zonis. Arabicus autem niger est cum candentibus zonis. Antiqua translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, qui Unde et Graece a porro, quod apud eos πράσον dicitur, nomen accepit. Et nomen fluvio secundo Geon: ipse est qui circuit. omnem terram Aethiopiae, et interpretatur frugifer sive crescens. Idcirco de Euphrapromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit
Abbreviated transcription (Latin):
rio repetit᷑. ut qualis sit locus paradisi nos¬
se possimus: Maxime quia de ligno uite
lignoq scientiȩ boni & mal erat specialit̃
referendũ. In quorũ uno. homini signum
obedientie quã deo debebat. inaltero sa¬
cramentũ uite ȩt̾nȩ quã per ipsam obȩ¬
dientiam mereret᷑ inerat. & quidẽ lignũ
uite inde dict̾ũ. quia hanc uirtutẽ ut
diximus diuinitus acceperit. ut qui ex

Expanded text:
rio repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae, lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum. In quorum uno homini signum obedientiae quam Deo debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus
Abbreviated transcription (Latin):
cere iussit. In quo tam̃ hominẽ die sexto.
quo &e ipsũ formauerat posuit. Neq dubi¬
tandũ ẽ paradisũ in quo positus est pͥmꝰ
homo. &e si eccłie presentis uel future patͥȩ
typũ tenet: ad proprietatẽ litterȩ intelli¬
gendũ eẽ locũ scilicet amenissimũ. fructu¬
osis nemorib opacatũ. eundẽq magnũ.
ce magno fonte fecundũ. Pro eo aut̃ qd̾
spacio. uel oceam. uel terrarũ. acunct̾is re¬
gionib quas nunc humanũ genus inco¬
lit secretus. Unde nec aquȩ diluiuii ꝗͦͤ
ꝑuenire potuerunt. Uerũ siue ibi. siue
alib sit: ds nouerit. Nos tam̃ locum
nunc fuisse &e eẽ terrenũ dubitare ñ licet.

Expanded text:
fera producere jussit; in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Nequtandum est paradisum in quo positus est homo primus, et si Ecclesiae praesentis, vel futurae patriae typum tenet, ad proprietatem litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quospatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus, quas nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec aquae diluvii, quaepervenire potuerunt. Verum sive ibi, seu alibi sit, Deus noverit, nos tamen locum hunc fuisse, e
Abbreviated transcription (Latin):
S quid sibi uult qd nominato nunc celo
& terra ad iecit uirgultũ agri &e herbam
regionis. & tacuit cȩtera que sunt incelo ce
interra uel etiam inmari. nisi quia ꝑuir¬
gultum agri inuisibilẽ creaturã demonfit
intelligi. sicut ẽ anima. Dict̾um aũt uirgul¬
tũ propt̃ uigorẽ uitȩ : herba ꝓpt̃ eandẽ ui¬
tam nunquã marcescentẽ. De hinc qd̾ addit
antequã eẽt suꝑ terrã: intelligit᷑ antequã
anima peccaret. Terrenis enĩ cupiditatib
sordidata: tanquã suꝑ terram eẽ rectȩ dr̾.¬

Expanded text:
lo et terra, adjecit virgultum agri et herbam regionis, et tacuit caetera quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari, nisi quia per virgultum agri invisibilem creaturam demonstrat intelligi, sicut est anima. Dictum autem virgultum, propter vigorem vitae; herba, propter eamdem vitam, nunquam marcescentem. Deinde quod addidit: Antequam esset super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata,
Abbreviated transcription (Latin):
germinatio terrȩ. cuiꝰ premissa sententia
meminit. sine ulla irrigatione aquarũ.
deo iubente factꝰa est. Huius aut̃ fontĩ
qualiscũq irrigatio. post uestitã her¬
bis ac lignis terrã suꝑuenit: Qd̾ ipsis eti¬
am scripturȩ sillabis probat᷑: que post¬
quã uerbo preteriti temporis ꝑfect̾¬
dixit. quia creauit dñs ds terrã ce cȩ¬
lum. &e omne uirgultũ agri. omnẽq
herbam regionis: subiunxit mox uer

Expanded text:
germinatio terrae, cujus praemissa sententia germinatio terrae, cujus praemissa sententia meminit, sine ulla irrigatione aquarum, Deo jubente, facta est. Hujus autem fontis, qualiscunque erat, irrigatio post vestitam herbis ac lignis terram supervenit, quod ipsis etiam Scripturae syllabis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis dixit, quia creavit Dominus Deus coelum et terram, et omne virgultum agri, omnemque herbam regionis, subjunxit mox ve
Abbreviated transcription (Latin):
abisso. Unde in fallor restat intelligi. qd̾
nomine diei supra cũ dicit᷑. indie qua cre¬
auit ds terrã cecȩlũ et cȩtera: tempus sit
intimatũ illud sex dierũ primorũ. inqͦ¬
ẽ uniuersa mundi creatura formata.
Ubi rect̾e cõmemorat᷑: qd̾ ñ pluisset ds
suꝑ terrã. & homo ñ cẽt qui oꝑaret᷑ t̾ram.
ut intelligamus quantũ prima cerix
germinatio amoderna distaret. Nã mͦ
&e irrigatione pluuiarũ derra sponde ger¬
minat. &e industria cultuq hominum
multa inotis sata ac nemorib procre¬
antur. S longe alit̃ prima herbarum
ce arborũ est. ꝑfect̾a creatio. inqua nouo
sũmi artificis imꝑio terra quȩ atida ap¬
parebat absq pluuia. & absq oꝑe hu¬
mano repente ẽ longe ladeq multifa¬
riis fruçtuũ repleta generib.
Sed fons inquit ascendebat de t̾ra.
irrigans uniuersam suꝑficiem terrę.
Dehoc fonte &e ascensu eius int̾ra dic¬
turi. primo uideamus quia illa prima

Expanded text:
abysso. Unde ni fallor restat intelligi quod abysso. Unde ni fallor restat intelligi quod nomine diei supra cum dicitur: In die quo creavit Dominus Deus coelum et terram, tempus sit intimatum illud sex dierum primorum, in quo universa mundi est creatura formata. Ubi recte commemoratur quod non pluisset Deus super terram, et homo non esset qui operaretur terram, ut intelligamus quantum prima terrae germinatio a moderna distaret. Nam modo et irrigatione pluviarum, terra sponte germinat, et industria cultuque hominum multa in hortis sata ac nemoribus procreantur. Sed longe aliter prima herbarum et arborum est perfecta creatio, in qua novo summi opificis imperio, terra qua arida apparebat, absque pluvia et absque opere humano repente est longe lateque multifariis fructuum expleta generibus. sed fons, inquit, ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae. De hoc fonte et ascensu ejus in terram dicturi, primo videamus quia prima illa
Abbreviated transcription (Latin):
&e arbonb coopti. Habentib congruã
altitudinẽ stature. diffusionẽ ramorum
opacitatẽ foliorũ copiam fructuũ. quã ñ
paulatim ext̾ra miendo uł germinando
&e accessu incrementorũ ꝓficiendo: sed
subito ser exilla existendo acceperunt.
Nam ce hunc magis sensũ subiunrta
quoq uident᷑ uerba iuuare: quib dicti
Non enĩ pluerat dñs d̾s suꝑ terrã. & ho
mo non erat qui oꝑaret᷑ tderrã. s fons as¬
cendebat eterra: irrigans uniuersam su¬
ꝑfiem derre. Quis enĩ ñ uideat qđ̾ hec di¬
ci ñ poterant de prima creatione cerre.
quando t̾ra erat inanis & uacua. et ũ¬
nebre suꝑfaciem abissi: Nũquid opus
erat de pluuia ñ descendente int̾ra narra¬
ri. Eo tempore quo nec ipsa acciꝑe adhuc
pluuiã. nec aer adhuc dare poderat. eoqd
loca utriꝰq adhuc. aquę cunct᷑a impleret:
S nec fons ascendere de t̾ra ad irrigan¬
dam eam potuit: quã diu tota tegebatur

Expanded text:
et arboribus cooperti, habentibus congruam et arboribus cooperti, habentibus congruam altitudinem staturae, diffusionem ramorum, opacitatem foliorum, copiam fructuum, quam non paulatim ex terra oriendo vel germinando, et accessu incrementorum proficiendo, sed subito ex illa existendo acceperunt. Nam et hunc magis sensum subjuncta quoque videntur verba juvare, quibus dicitur: Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et ho fons ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terrae. Quis enim non videat, quod haec dici non poterant de prima creatione terrae, quando erat adhuc inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi? Nunquid opus erat de pluvia non descendente in terram narrari, eo tempore quo nec ipsa adhuc accipere pluviam, et nec aer dare poterat, eo quod loca utriusque adhuc aquae cuncta implerent; sed nec fons ascendere de terra ad irrigandam eam potuit quandiu tota tegebatur
Abbreviated transcription (Latin):
nẽq herbã regionis priusquã germinare
illud de signatũ. quando ande omnẽ hu¬
ius scłi diem. fact̾a sunt omnia simul. fa¬
cilis patet intellectus qđ & herba & omĩs
arbor inpsius terre substantia sint cau¬
sa lit̃ fact᷑a. priusquã uisibilit̃ mirent᷑.
aut germinarent ext̾ra. Sin aut̃ appella¬
dionẽ diei ut consequentius arbitram᷑ ꝓfis
ficatiõe positã accipiamꝰ tẽporis illiꝰ in quo iste
mundus ꝑsex dies factus ce ornatꝰ ẽ: pos¬
sumus indelligere quia nunc aꝑtius scrip¬
tura uoluerit explicare quomͦ supradixe¬
rit. quia protulit terra herbã iuirentem
ce afferentẽ semen iuxta genus suum:
lignũq faciens fruct̾um. Non enĩ sic in
primordio rerũ hȩc terra produxit: qͦ¬
mͦ nunc si irrigatio aquarũ affuerit.
disponende deo terra ultro fructificat.
S mirabiliore prosus oꝑe conditoris.
tunc andequã aliqui fructus exderra
crescendo mirent᷑ aut germinarent. re
pente campi om̃s &e colles erbis erant

Expanded text:
germinaret. illud designatum, quando ante omnem hujus saeculi diem facta sunt omnia simul, facilis patet sensus quod et herba et arbor omnis in ipsius terrae substantia sit causaliter facta priusquam visibiliter orirentur aut germinarent ex terra. Sin autem appellationem diei, ut consequentius arbitramur, pro significatione positam accipiamus temporis illius in quo mundus iste per sex dies factus et ornatus est, possumus intelligere quia nunc apertius Scriptura voluerit explicare quo modo supra dixerit quia protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum. Non enim sic in primordio rerum haec terra produxit quomodo nunc ubi irrigatio adfuerit aquarum, disponente Deo, terra ultro fructificat; sed mirabiliore prorsus opere Conditoris tunc antequam aliqui fructus ex terra crescendo orirentur, aut germinarent, campi repente, montes et colles, herbis erant
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ pluerat dñs ds suꝑ terrã: &e homo
ñ erat qͥ.iila. oꝑaret᷑ terrã: ostendens
qd̾ ante creadionẽ uirgultorum
&e herbarũ. pluuiã ds ñ miserat. Quid
uͦ postea factum sit statim uerbo prete¬
riti demporis imꝑfecti subnexuit dicens.
qd̃ fons ascendebat et̾ra irrigans omnẽ
suꝑficiẽ terre. Ipsa declinatione uerbi sig¬
nificans. ñ hoc semel s sepius ẽẽ gestum:
dũ non ait ascendit. s ascendebat. Dũgͦ
ascendisse dicit̾ fons et̾ra. qui uniuersã
eius suꝑficiem rigaret: merito quo ordi¬
ne ascenderit quęrit᷑. Neq aliqͥd obstat credi
qd̃ ita ꝑuices adirrigandã eam ascende¬

Expanded text:
luerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram. Ostendens quod ante creationem virgultorum et herbarum, pluviam Deus non miserat. Quid vero postea factum sit statim verbo praeteriti temporis imperfecti subnexuit, dicens: Quia fons ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae, ipsa declinatione verbi significans non hoc semel, sed saepius esse gestum, dum non ait ascendit, sed ascendebat; dum ascendisse dicitur fons e terra, qui universam ejus superficiem rigaret, merito quo ordine ascenderit quaeritur; neque aliquid obstat credi quod ita per vices ad irrigandam eam ascende
Abbreviated transcription (Latin):
feminã creauit eos. Nec dũ em̃ eua fact᷑a
de scribit᷑. & iam homo. masculus & femi¬
aquo fuerat producenda ꝑformã. Con¬
sidare tam̃ hȩc & inminimis possumus.
ut ex minimis maiora pensemus. Herba
sui semen ostendit᷑. Inẽ uͦ ei etiam cum
ñ apparet fructus &e semen. quia similes
sunt in radicis substantia. que ñ simileᷤᷤ
prodeunt ꝑ temporis incrementa. Sed
hanc creationẽ materiȩ ante omnẽ diẽ
huius scłi fecit. cũ inprincipio cęlũ &e ter¬
ram creauit. Quando & si t̾ra erat inaniᷤ
ipsi tamen terrȩ &e abissi. et aquarũ na¬
tura. quasi ꝑsubstantiam seminalẽ simł
condita ladebant. Quȩ post ex his oꝑe
creadoris. ñ simul erant producenda.
Idoq si hoc dicimus ad eundẽ reuoluit᷑
memorata questio finem. ut appellationẽ
dici pro significatione temporis positam
indelligamus. illius uidelicet quo hec ds
inprincipio simul cunct᷑a creauit. Indie

Expanded text:
feminam creavit eos. Necdum enim Eva facta feminam creavit eos. Necdum enim Eva facta describitur, et jam homo masculus et femia quo fuerat producenda per formam. Considerare tamen haec et in minimis possumus, ut ex minimis majora pensemus. Herba sui semen ostenditur. Inest vero ei etiam cum non apparet fructus et semen, quia simul nimirum sunt in radicis substantia, quae non simul prodeunt per temporis incrementa. Sed hanc utique creationem materiae, ante omnem diem hujus saeculi fecit, cum in principio coelum creavitipsius tamen terrae et abyssi, id est, aquarum natura quasi per substantiam seminalem simul condita latebant, quae postmodum ex his opere Creatoris non simul erant producenda; ideoque si hoc dicimus, ad eumdem revolvitur memorata questio finem, ut appellationem diei pro significatione temporis positam intelligamus, illius videlicet, quo haec Deus in principio simul cuncta creavit: In die,
Abbreviated transcription (Latin):
minaret. memorate dei sententie ñ uide¬
ri debet aduersũ. s aꝑte intelligi quia
dicm hoc loco scriptura pro om̃i illo tẽ
pore posuit quo primodialis creatura
formata ẽ. Neq eñĩ inuno quolibet sex
dierũ cęlũ fact̾ũ. uel siderib illustratũ.
& terra ẽ. separata ab aquis. atq arbori¬
bus et herbis consita: s more sib solito
scriptura diem protempore posuit. qͦ
ba libri. Ceterũ difficile intellectu est.
qd̃ inmateria informi parit̃ omnis
rũ quippe substantia simul creata est.
s simul ꝑspecies formata ñ est. Et qd̾ si¬
mul extitit ꝑ substantiã maderie: ñ si¬
mul apparuit ꝑ speciem forme. Cũ enĩ
simul fact̾ũ cęlũ terraq describit᷑: simul
spũalia atq coporalia. simul quicqͥd de
celo mit᷑ simul factum qͥcquid de t̾ra pro¬
ducit᷑. indicat᷑. Hinc quoq suprascriptũ ẽ.¬
Creauit ds hominẽ adimagine suam.
adimaginẽ dei creauit illũ: masculũ et

Expanded text:
m memoratae Dei sententiae videri debet adversum, sed aperte intelligi, quia diem hoc loco Scriptura pro omni tempore illo posuit, quo primordialis creatura formata est. Neque enim in uno quolibet sex dierum coelum factum, vel sideribus illustratum, et terra est separata ab aquis atque arboribus, et herbis consita, sed more sibi solito Scriptura diem pro tempore posuit, quoerba libri . Caeterum difficile intellectu est quod in materia informi omnis pariter rum quippe substantia simul creata est, sed simul per species formata non est; et quod simul exstitit per substantiam materiae, non simul apparuit per speciem formae. Cum enim simul factum coelum terramque describitur, simul spiritualia atque corporalia, simul quidquid de coelo oritur, simul factum quidquid de terra producit indicatur. Hinc in superioribus Creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum, masculum et
Abbreviated transcription (Latin):
dũ sine mitio semꝑ fuisse affirmant. uł
qui fact̾ũ quidẽ adeo putant. uerũ ex
materia quã ñ fecit ułs. sed que coȩt̾na
ipsi absq inicio fuerit creatori. Bicit eñi
generationes cęli & terre ipsũ ordinem
diuinȩ institutionis. quo ornatꝰ eorũ per
oꝑa sex dierũ ad illam usq ꝑfect̾ionem
quȩ suꝑiꝰ est designata ꝑuenit: iuxta

Expanded text:
dum sine initio semper fuisse affirmant, vel qui factum quidem a Deo putant, verum ex materia quam non fecerit Deus, sed quae coaeterna ipsi absque initio fuerit Creatori. Dicit enim generationes coeli et terrae ipsum ordinem divinae institutionis, quo ornatus eorum per opera sex dierum ad illam usque perfectionem, quae superius est designata, pervenit, juxta
Abbreviated transcription (Latin):
illa que natauit int̾ pluuiam &e maria. Huiꝰ
uesꝑa fit confusio linguarũ. Terciũ scłm fac¬
tum est. quando separauit popłm suum
agentib ꝑ abraham discernens eũ quasi
aridam abaquis ut proferret germ̃ herba¬
scripturarũ. Huiꝰ uesꝑa fuit peccatũ &e mi¬
litia pessimi regis saul. Inde quartũ scłm
cȩpit adauid: quando constituit ds lumi¬
naria infurmamento cęli. idẽ insplendorẽ
regni tanquã solis excellentiam. &e lune spe
catis regum. quib gens illa meruit capti¬
inaquis &e uolatilia cęli. quia tunc iudei
unt̃ gentes tanquã inmari uiuere cepert̃
nec habebant stabilẽ locũ tanquã aues
uolantes. Huiꝰ diei tanquã uesꝑaẽ mul¬
tiplicatio peccatorũ in popło iudeorum
quando sic excecati st̃. ut etiã dnm̃ iħm
non possent cognoscere. Iamsextũ scłm¬
sexta die primus homo adam delimo
terrȩ adimaginẽ di formatus est. sic inista¬

Expanded text:
illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus vespera fit confusio linguarum. Tertium saeculum factum est, quando separavit populum suum a gentibus per Abraham, discernens eum quasi aridam ab aquis, ut proferret germen herbaScripturarum, hujus vespera fuit peccatum et malitia pessimi regis Saul. Inde quartum saeculum coepit a David, quando constituit Deus luminaria in firmamento coeli, splendorem regni tanquam solis excellentiam, et tanquam lunae speccatis regum, quibin aquis, et volatilia coeli, quia tunc Judaei inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, nec habebant stabilem locum, tanquam volantes aves. Hujus diei quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, quando sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Jesum non possint agnoscere. sexta die primus homo Adam de limo terrae ad imaginem Dei formatus est, sic in ista
Abbreviated transcription (Latin):
sationis humane tanquã lignis fructife¬
ris: partim ad uigorẽ fidei. spei. & carita
tis inuitã ȩternã. tanquã herbis uiridi¬
bus quȩ nullo tribulationis estu aresc̃t.
s sicut spũalib cibis. sic istis alimentis
pascit᷑. ut multa intelligat. Carnalis aũ
idẽ paruulus inxp̃o tanquã pecus dei. ut
multa credat quȩ intelligere pot̃ nec dũ.
tamen eosdem cibos om̃s habent. Huius
aut̃ ȩtatis quasi uesꝑa: utinam.. nos ñ in¬
ueniat. Illa ẽ enim dequa dñs dicit. Putas
uemiens filius hominis inueniet fidẽ suꝑ
terram: Post istã uesꝑam fiet mane. cum
ipse dñs inelaritate uenturus est. & tunc
requiescent cũ xp̃o ab om̃ĩb oꝑib suis. hi
quib dictũ est. estote ꝑfect̾i sicut & pater
uester cȩlestis qui incelis ẽ. Tales enĩ. faci¬
unt oꝑa bona ualde. Post talia eñ oꝑa
sꝑanda est. requies indie septimo qui ues¬
perã ñ habet. Sequit hinc recapitula¬

Expanded text:
rsationis humanae, tanquam lignis fructifersationis humanae, tanquam lignis fructiferis, partim ad vigorem fidei, spei et chartis in vitam aeternam, tanquam herbis viridibus, quae nullo aestu tribulationum arescunt, sed spiritalibus cibis, sic istis alimentis pascitur ut multa intelligat. Carnalis autem, id est, parvulus in Christo tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere necdum potest, tamen eosdem cibos omnes habent. Hujus autem aetatis quasi vespera utinam nos non inveniat, illa est enim de qua Dominus dicit: Putas veniens Filius hominis inveniet fidem super terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus erit. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis, hi quibus dictum est: Estote perfecti, sicut Pater vester qui in coelis est . Tales enim faciunt speranda est requies in die septimo qui vesperam non habet. Sequitur hinc recapitula
Abbreviated transcription (Latin):
& sicut milla sexta die serpentiũ & fera¬
rum genera terra prodipxit: ita in hac
sexta ȩtate scłi gentes uitã appetantes ȩt̾nã.
cccłia generauit. Quẽ etiã sensũ uas petro
ostensũ manifestauit. Et quẽ ad modum
milla die creatur masculus & femina: sic
& sicuti p̃ponit᷑ indie illa homo peccorib.
serpentib. & cęli uolatilib: ita ce xp̃e in
hac ętate gentib popłis ce nationib ut
abeo regant. uel carnali concupiscentie
dediti sicut peccora. uel terrena curiosita¬
te obscurati qͣsi serpentes. uel elati super¬
bia quasi aues. Et sicut millo die pascitur
homo. & animalia que cũ illo sunt. her¬
bis seminalibus & lignis fructiferis. & her¬
bis uiridib: sic ista ętate. spũalis homo
minister xp̃i cũ ipso popło spũalit̃ pasci¬
tur scãrũ scripturarũ alimentis. & lege
diuina. ad concipiendam fȩcunditatem
rationũ atq sermonũ. tanquã herbis se¬
minalib partim ad utilitatẽ morũ conu̾¬

Expanded text:
 sicut in illa sexta die serpentium et ferarum genera terra produxit, ita in hac sexta aetate saeculi gentes vitam appetentes aeternam Ecclesiam generavit. Quem etiam sensum vas Petro ostensum manifestavit, et quemadmodum in illa die creatur masculus et femina, sic  pecoribus, serpentibus et coeli volatilibus, ita Christus in hac aetate gentibus, populis et nationibus, ut ab eo regantur vel carnali concupiscentiae dediti sicuti pecora, vel terrena curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum illo sunt herbis seminalibus, et lignis fructiferis, et herbis virentibus, sic ista aetate spiritualis homoisti, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis, et lege divina ad concipiendam fecunditatem rationum, atque sermonum, tanquam herbis seminalibus, partim ad utilitatem morum conve
Abbreviated transcription (Latin):
cepimus in illo: quia unusquisq xp̃ianꝰ
non incongrue gestat ꝑsonã xp̃i. dicente
fecistis. Dicit᷑ enĩ illi exomni ligno paradi¬
si comede: deligno aut̃ scientiȩ boni &e ma¬
li necomedas. Precipitꝰ eni nobis ut frua¬
mur omni ligno paradisi: quo significan¬
& non tangamꝰ lignũ inmedio paradi¬
si plantatũ. scientie boni & mali: id est
ñ uelimus suꝑbire de natura arbitrii
nr̃i. que media ẽ: ut decepti post scien¬
tiam exꝑiam᷑ ad malũ. In quocũq enim
die comederis exeo: morte morieris. Non
recessit abeo ds. qui est uita anime. Cuius
merito mortis. secuta ẽ mors corporis: dis¬
cedente abeo anima que ẽ eius uita. Quȩ
euenit: qͣm uetitũ comedit. Podest & ita
intelligi qđ illã mortẽ ineis fec̾it die ille in
quo peccauerãt. quã apłs gemit dicens.
Condelect̾or legi dei scđm interiorẽ ho¬
minẽ: uideo aut̃ aliam legẽ inmenbris
meis repugnantẽ legimentis meę. & cap

Expanded text:
cipimus in illo quia unusquisque Christianus cipimus in illo quia unusquisque Christianus non incongrue gestat personam Christi, dicente etabatur. Dicitur ergo illi: Ex omni ligno paradisi comedes; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Praecipitur enim nobis ut fruamur omni ligno paradisi, quo significanEt non tangamus lignum in medio paradisi plantatum scientiae boni et mali, id est, non velimus superbire de natura arbitrii nostri, quae media est, ut decepti propter scientiam experiamur ad malum. In quocunque enim die comederis ex eo, morte morieris. Non recessit ab eo Deus, qui est vita animae. Cujus merito mortis secuta est etiam mors corporis, discedente ab illo anima, quae est vita ejus. Quaeque quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi ment
Abbreviated transcription (Latin):
est credendũ qđ̾ inligno illo aliquid ma¬
li ineẽt. naturalit̃ : sicut ce supra docui¬
mus. S abeo ligno qd malũ nonerat pro¬
hibitus est homo: ut ipsa ꝑse p̾cepti con¬
seruatio bonũ illi eẽt. & transgressio ma¬
lũ. Beniq apeccante nil aliud appetitũ ẽ.
msi ñ eẽ sub dñatione dei: qͣndo illud ad¬
missũ est. inquo ne ad mitteret᷑ sola debe¬
ret iussio dominantis attendi. Quȩ si
sola attenderet᷑: quid aliud qͣm dei uolun
suꝑ hominẽ cadat: si eam uoluntati su¬
ꝑions extollendo p̃ponat. Hoc ex ꝑtꝰ est
homo contẽpnens preceptũ dei: & ex hoc
exꝑimento didicit qd̾ int̃ eẽt int̾ bonũ ce
malũ: bonũ scilicet obȩdientiȩ. malum
aut̃ in obedientiẽ. idẽ suꝑbie. contumatiȩ.
ꝑuerse imitationis der ce noxie libertati
Hoc aut̃ ex quo ligno accide potuit ex ip¬
sa re. ut supradictum ẽ. nomen accepit.
Preceptũ qd accepit figuralit̃ xp̃c. nos ac¬

Expanded text:
est credendum quod in ligno illo aliquid maest credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesset, sicut et supra docuimus, sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Denique a peccante nihil aliud appetitum est, nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet jussio dominantis attendi. Quae si sola attenderetur, quid aliud quam Dei voluntsuper hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo praeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei, et hoc experimento didicit, quid interesset inter bonum et malum; bonum scilicetutem inobedientiae, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut jam supradictum est, nomen accepit. Praeceptum quod accepit figuraliter Christus, nos ac
Abbreviated transcription (Latin):
corpore aĩali ꝯstitute. rationẽ dedisset oꝑan¬
di.ac facultatẽ: quantũ animo uolenti
disũ. idẽ quo seruato ñ inde proiciat᷑. Rec¬
te eñi quisq dicit᷑ ñ custodisse rem suam
qui sic egit ut amitteret eam: etiã si alte¬
ri salua sit. qui eam uel inuenit uel acci¬
pere meruit. Est aliꝰ inhis uerbis sensus.
quẽ puto ñ ĩmerito preferendũ: ut ipsũ
hominẽ oꝑaret᷑ ds &e custodiret. Sicut
s: ut cultã &e fruct̾uosam: sic ds hominẽ
multomagis quẽ ipse creauit ut homo
sit. cum ipse oꝑat᷑ ut iustus sit: si ho¬
mo abillo ꝑsuꝑbiam non abscedat. Posu¬
it gͦ hominẽ inparadiso uoluptatis: ut
oparet᷑ ce custodiret illũ. Oꝑaret᷑ scilicet
ut bonus beatꝰq eẽt: custodiret uͦ ut tutꝰ
eẽt: ipsius se dñationi ac protectiomi hu¬
milit̾ subdendo. Crecepitq ei dicens.
Ex onmiligno paradisi comede: deligno
aut̃ scientiȩ boni &e mali necomedas. Non

Expanded text:
corpore animali constitutae rationem dedisset operancorpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo volenti disum, id est, quo servato non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam; etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit, vel accipere meruit. Est alius in his vequem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scie
Abbreviated transcription (Latin):
quisq si porrexerit manũ. uiuet ineter¬
num. lignũ aut̃ scientiȩ boni &e mali.
propriũ est. uoluntatis arbitriũ. qd̃ in
medio nr̃i est positũ addi noscendum
bonũ & malũ. Dequo qui relict̾a dei
grã gustauerit. morte moriet᷑.
rat. & posuit eum in paradiso uolupta¬
ut oꝑaret᷑ et custodiret illũ. ad eum in¬
detur respicere locũ in quo supradictũ
est: & homo non erat qui oꝑaretur t̾rã.
Nerũ nos &e in huius expositione uerbi:
ret: Nunquid forte agri culturã ds uo
luit oꝑari primũ hominẽ: Anñ est cre¬
dibile qd̾ eum ante peccatũ dampnaue¬
rit ad laborem: Ita sane arbitrarem: nisi
uideremus cũ tanta uoluptate anii agͥ¬
colari quosdã. ut eis pęna magna sit. in¬
de ad aliud euocari. Quicquid gͦ delicia¬
rum habet agricultura: tunc utiq lon¬
ge amplius erat: quando nichil accidebat
lecius feraciusq prouenirent. Unde cre¬
ato uberiꝰ ipse laudaret᷑: quia amme in

Expanded text:
quisque si porrexerit manum, vivet in aeternum. Lignum autem scientiae boni et mali, proprium est voluntatis arbitrium quod in medio nostri est positum ad dignoscendum bonum et malum. De quo qui relicta Dei gratia gustaverit morte morietur. 5. t posuit eum in paradisout operaretur et custodiret illum. Ad eum videtur respicere locum, in quo supradictum est: Homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi, ret? nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverit ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat  adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in
Abbreviated transcription (Latin):
ut intelligat. ce sequat᷑ eum ad cuiꝰ ima¬
ginẽ fact̾us ẽ scđin ueritatẽ. Ite etiam ac
obedientes ostendit. Quia sicut uiro subdi¬
ta est mulier. sic spũal & ꝑfect̾o uiro obe¬
diens est is quiminus ꝑfectus est sicut ait¬

Expanded text:
 intelligat, et sequatur, ad cujus imaginem factus est, veritatem. Iste etiam accobedientes ostendit, quia sicut viro subdita est mulier, sic spirituali et perfecto viro obediens est is qui minus perfectus est, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
riam potius quã nuptias diligere proba¬
ret. Ec dñamini piscib maris ce uola¬
tilib cȩli: & uniuersis animantib super
cerrã. Merito querit᷑ in qua utilitate hõ
dñatũ in pisces. & uolucres. & animantia
terre cunct᷑a ꝑcepit: uel quos adusus que¬
ue solatia sint hȩ creature homini sinũ¬
quã peccaret: cui sicut sequentia scripture
declarant. ñ hȩc ad escam s herbarũ so¬
lũ. & arborũ fructus sunt inprima con¬
ditione concessi. Nisi forte dicendũ ẽ. qͥa
peccaturũ presciebat ds hominẽ: ce mor¬
talẽ peccando futurũ. quẽ ĩ mortalẽ ip¬
secreauit. Ideoq illi solatia primordia¬
lit̃ instituit : quib suam fragilitatem
mortalis posset tueri. uel alimentũ ui¬
delicet ex his. uel indumentũ uel labo¬
rũ. siue itmeris habens solatiũ. Nec que¬
sicu indignũ est. quare ñ etiam cunctis
dominet᷑ aminantib. Post quã enĩ ipse

Expanded text:
riam potius quam nuptias diligere probariam potius quam nuptias diligere probaret. Et dominamini piscibus maris et volatilibus coeli et universis animantibus super terram. Merito quaeritur in qua utilitate homo dominatum in pisces, et volucres et animantia terrae cuncta perceperit, vel quos ad usus quaeve solatia sint haec creata homini, si nunquam peccaret, cui sicut sequentia Scripturae declarant, non haec ad escam sed herbae solum et arborum sunt fructus in prima conditione concessi, nisi forte dicendum est, quia peccaturum presciebat Deus hominem, et mortalem peccando futurum quem immortalem ipse creavit, ideoque ea illi solatia primordialiter instituit, quibus suam fragilitatem mortalis posset tueri, vel alimentum videlicet ex his, vel indumentum, vel laborum, vel itineris, habens adjumentum. Nec quaesitu dignum est quare non etiam nunc cunctis hom