comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eum et illa sine dubio uocabula sint. lux
et tenebix res aliquas significantia. sicut di
uocatio accipienda ẽ ipsa distinctio: Non
enĩ omĩs lux dies. aut om̃s tenebre nox. sed
lux et tenebre certis int̾ se uicib ordinate
atq distincte. diei & noctis nominib ap¬
pellantur. Om̃e quippe uocabulum addi¬
stinctionẽ ualet. Unde etiam nom̃. qͦd rem
notet appellatum ẽ. quasi notam̃. Notet
autẽ. hoc est distinguat. & doctitantem ad
disceruendũ adiuuet. fõrtasse gͦ ipsum di¬
uisisse int̃ lucẽ & tenebras. hoc ẽ uocasse lu¬
cem diem & tenebras noctem. ut hoc sit or¬
dinasse ista qͦd uocasse. An ista uocabula
significare nob̃ uolunt. quã lucẽ dixerit.
&e quas tenebras: Tanquã diceret. fecit ds̃
lucem. & diuisit int̾ lucem & tenebras. Lu¬
cem autẽ diem dico. & tenebras dico noctẽ.
ne aliquã aliam lucem intelligas quȩ non
sit dies. & ne aliquas alias tenebras intelligaᷤ
quȩ non sint nox. Nlam si omĩs lux dies pos¬

Expanded text:
um et illa sine dubio uocabula sint, lux et tenebrae, res aliquas significantia sicut diesuocatio accipienda est ipsa distinctio? non enim omnis lux dies aut omnes tenebrae nox; sed lux et tenebrae certis inter se uicibus ordinatae atque distinctae diei et noctis nominibus appellantur. omne quippe uocabulum ad distinctionem ualet: unde etiam nomen, quod rem notet, appellatum est quasi notamen, notet autem hoc est distinguat et doctitantem ad discernendum adiuuet. fortasse ergo ipsum diuisisse inter lucem et tenebras, hoc est uocasse lucem diem et tenebras noctem, ut hoc sit ordinasse ista quod uocasse. an ista uocabula significare nobis uolunt, quam lucem dixerit et quas tenebras? tamquam si diceret: fecit deus lucem et diuisit inter lucem et tenebras. lucem autem dico diem et tenebras dico noctem, ne aliquam aliam lucem intellegas, quae non sit dies, et ne aliquas alias tenebras intellegas, quae non sint nox nam si omnis lux dies pos
Abbreviated transcription (Latin):
duob queri potest. tenebris nom̃ imposi
dem ut scriptura p̾scribit manifestumẽ
lucis nomen dictum eẽ diem. & tenebraꝵ¬
tenebras. nondum de uocabulis agebatur
postea sunt adhibita uocabula. dies & nox.¬

Expanded text:
duobus quaeri potest: Tenebris nomen imposduobus quaeri potest: Tenebris nomen imposdem, ut Scriptura describit, manifestum est lucis nomen dictum esse diem, et tenebratenebras, nondum de uocabulis agebatur, postea sunt adhibita uocabula dies et nox
Abbreviated transcription (Latin):
ista luce. s cum talis potentia non ẽ in aĩa.
quȩ iam nec anima dici solet.s tantũ uita.
quał ꝑhibetur ẽẽ uitis & arboris. & quarũ¬
q stirpiũ. si tam̃ eas uł talem habere ꝑsua
deri ullomͦ potest. quas non nullinimis er¬
rantes heretici. ñ solum sentire ꝑ corpꝰ. id ẽ
uidere & audire. & calorem ignẽq discerne¬
re. s etiã intelligere rationem. & cogitationeᷤᷤ
nr̃as nosse arbitrantur. S de his alia questio
ẽ. Insensibilitas gͦ tenebre huiꝰ lucis qua qͥd¬
q sentitur. cũ ipsam uĩ sentiendi ñ habet
uita quelibet. Conuenient autemhanclu¬
cem dici concedit. quisqͥs concedit recte dici
lucem. qua res queq manifesta ẽ. Cũ autẽ
dicimꝰ manifestum ẽ hoc canorũ ẽẽ mani¬
festum ẽ hoc dulce ẽẽ manifestum ẽ hoc
frigidum eẽ. & qͦd forte huius generis ꝑ
corporales sensus attingimus. hec lux qua
uta manifesta sunt. utiq intus in anima

Expanded text:
ista luce; sed cum talis potentia non est in anima, ista luce; sed cum talis potentia non est in anima, quae iam nec anima dici solet sed tantum uita, qualis perhibetur esse uitis et arboris et quarumque stirpium, si tamen eas uel taderi ullo modo potest, quas nonnulli nimis errantes haeretici, non solum sentire per corpus, id est videre, audire, et calorem ignemque discernere; sed etiam intelligere rationem, et cogitationes nostras nosse arbitrantur: sed de his alia quaestio est. insensibilitas ergo tenebrae sunt huius lucis, qua quidque sentitur, cum ipsam uim sentiendi non habet uita quaelibet. conuenienter autem hanc lucem dici concedit quisquis concedit recte dici lucem, qua res quaeque manifesta est. cum autem dicimus: manifestum est hoc canorum esse, manifestum est hoc dulce esse, manifestum est hoc frigidum esse et quod forte huius generis per corporales sensus adtingimus, haec lux, qua ista manifesta sunt, utique intus in anima
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibilis sp̃c. qui tam̃ etiam ips& creatura
eẽt idẽ non ds̃: s adeo facta. atq instituta
natura. Si autẽ uniuerse creature id ẽ & in¬
tellectualis & anmał & corporał materia
creditur illo aquȩ uocabulo enunciata. nul
tabilis & sc̃s intelligi qui ferebatur suꝑ ma¬
teriã omĩum rerũ quas fecit & condidit
ds̃. Tercia opimo de hoc sp̃u oriri potest.
ut credatur sp̃c nomine aeris elem̃tum e¬
nunciatũ. ut ita quatuor elementa insi¬
nuata sint. quib mundus iste uisibił sur¬
git.cȩlum scilicet & terra. & aqua & aer. N
quia iam erant distincta & ornata: s quia
in illius materiȩ quãuis informi confusioẽ
tam̃ exortura p̃signabãtur. Quȩ infor-¬
mis confusio: tenebrarũ & byssi nomine cõ¬
mendata ẽ. S quelibet sententiarũ istarũ
uera sit. omĩum rerũ quȩ ortȩ sunt. quȩ ui¬
dentur &e quȩ non uidentur. non quantũ
ad uicia quȩ contra natura sunt s quan.¬

Expanded text:
inuisibilis spiritus, qui tamen etiam ipse creatura inuisibilis spiritus, qui tamen etiam ipse creatura esset, id est non deus, sed a deo facta atque instituta natura. si autem uniuersae creaturae, id est et intellectualis et animalis et corporalis, materia creditur illo aquae uocabulo enuntiata, nulltabilis et sanctus intellegi, qui ferebatur super materiam omnium rerum, quas fecit et condidit deus. Tertia opinio de hoc spiritu oriri potest, ut credatur spnuntiatum; ut ita quatuor elementa insinuata sint, quibus mundus iste visibilis surgit; coelum scilicet, et terra, et aqua, et aer: non quia jam erant distincta et ordinata; sed quia in illius materiae quamvis informi confusione, tamen exortura praesignabantur: quae informis confusio tenebrarum et abyssi nomine commendata est. Sed quaelibet sententiarum istarum uera sit, omnium rerum, quae ortae sunt, quae uidentur et quae non uidentur, non quantum ad uitia, quae contra naturam sunt, sed quan
Abbreviated transcription (Latin):
sa ineffabili & incõmutabili trinitate uene
ramur. accipitur. Potest autem & aliter in¬
telligi. ut sp̃m di uitalem creaturã qua uni¬
uersus iste uisibił mundus. atq omĩa corpo¬
rea continentur & mouentur intelligamus.
cui cds om̃ps tribuit uim quandã sibi serui¬
endi. ad oꝑandum in his quȩ gignunt᷑. Qui
sp̃c. cum sit om̃i corpore etherso melior. qui¬
a omnẽ uisibilem creaturã. omĩs creatura in¬
uisibilis antecedit: non absurde sp̃c dĩ dicit᷑.
Quid enĩ non est dĩ ex his que condidit. c̃
etiam de ipsa terra dictum sit. dñi est t̾ra
& plenitudo eius. & illud umuersali cõple¬
xione qͦd scriptum ẽ. qm tua sunt omĩa dñe.
qui ammas amas: S tunc potest iste spc sic
intelligi.si qͦd dictum ẽ. in principio fecit ds
cȩlum & terrã. tantum de uisibili creatura
dictum sentiamꝰ. ut suꝑ materiã rerũ uisibi¬
liũ. in exordio fabricationis eoꝵ suꝑferretur

Expanded text:
sa ineffabili et incommutabili Trinitasa ineffabili et incommutabili Trinitaramur, accipitur. Potest autem et aliter intellegi, ut spiritum dei uitalem creaturam, qua uniuersus iste uisibilis mundus atque omnia corporea continentur et mouentur, intellegamus, cui deus omnipotens tribuit uim quandam sibi seruiendi ad operandum in his quae gignuntur. qui spiritus cum sit omni corpore aethereo melior, quia omnem uisibilem creaturam omnis creatura inuisibilis antecedit, non absurde spiritus dei dicitur. quid enim non est dei ex his quae condidit, cum etiam de ipsa terra dictum sit: domini est terra et plenitudo eius, et illud uniuersali complexione quod scriptum est: quoniam tua sunt omnia, domine, qui animas amas? sed tum potest iste spiritus sic intellegi, si quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, tantum de uisibili creatura dictum sentiamus, ut super materiam rerum uisibilium in exordio fabricationis eorum superferretur
Abbreviated transcription (Latin):
lis. s cum celo contineatur. istis suꝑfertur. Itẽ
cauendum ẽ. ne quasi locoꝵ spacus dĩ sp̃m̃
suꝑ ferri materie putemꝰ: s uiquadã effecto¬
ria & fabricatoria. ut illud cui suꝑfertur.¬
efficiatur & fabricetur. sicut suꝑfertur uo¬
luntas artificis ligno uel cuiq rei subiecte
ad oꝑandũ. uł etiãm ipsis membris corporiᷤᷤ
sui. que adoꝑandum mouet. & hec simili¬
tudo cum iam sit om̃i corpore excellenti¬
or. parua ẽ tamen & ꝓpe nichil ad intelligen¬
dam suꝑlationem sp̃c dĩ. subiecta sibi ad o¬
ꝑandum mundi materia. S non inueni¬
mus euidentiorẽ similitudinẽ & ꝓpinqui¬
orẽ rei de qua loquimur. in his reb quȩ ab
hominib quomͦ cunq capi possunt. Qua¬
ꝓpter in huius modi cogitatione optime il¬
lud preceptũ tenebitur. qͦd scriptum ẽ. Be¬
nedicentes dñm exaltate illum quantũc̃q
potueritis. suꝑabit & adhuc. Hoc autem di¬

Expanded text:
lis sed cum caelo contineatur istis superfertur. item lis sed cum caelo contineatur istis superfertur. item cauendum est, ne quasi locorum spatiis dei spiritum superferri materiae putemus, sed ui quadam effectoria et fabricatoria, ut illud cui suefficiatur, et fabricetur; sicut superfertur voluntas artificis ligno, vel cuique rei subjectae ad operandum, vel etiam ipsis membris corporis sui, quae ad operandum movet. Et haec similitudo cum jam sit omni corpore excellentior, parva est tamen, et prope nihil ad intelligendam superlationem Spiritus Dei, subjecta sibi ad operandum mundi materia: sed non invenimus evidentiorem similitudinem et propinquiorem rei de qua loquimur, in iis rebus quae ab hominibus quomodocumque capi possunt. Quapropter in hujusmodi cogitatione optime illud praeceptum tenebitur, quod scriptum est: Benedicentes Deum, exaltate illum quantumcumque potueritis, superabit et adhuc . Hoc autem di
Abbreviated transcription (Latin):
tus sub artifice. atq subiectio. Itaq pͥmo
celum &e terra ꝓpter hoc enĩ facta materieᷤ.
Scdo terra inuisibilis & incõposita & tene¬
bie suꝑ abyssum. id ẽ ipsa informitas sine
lumine. unde etiam terra inuisibilis dicta
ẽ: Tercio aqua subiecta sp̃i adhabitandũ.
formasq capiendas. Ideo suꝑ aquã fereba
cabilem. Cum enĩ tria ista dicimꝰ uniꝰ rei
nomina. materia mundi. materia informiᷤᷤ.
materia fabricabilis. horum pͥmo nomini
bene adiungitur celũ & terra: scđo obscuritaᷤᷤ.
confusio. ꝓfunditas. tenebre: tercio cedendi
facilitas. cuii iam ad oꝑandũ sp̃c suꝑferatur
artificis. Ꝙ sp̃c di suꝑferebatur suꝑaquã.
Non ita suꝑferebatur ut oleum aque uł aqͣ
terre. idẽ quasi contineretur. S si adhocde
uisibilib exempla capienda sunt. sicut suꝑ¬
fertur lux ista solis aut lune his corporibus
que illuminat intra. Non enĩ continetur il¬

Expanded text:
tus sub artifice atque subjectio. Itaque primo tus sub artifice atque subjectio. Itaque primo coelum et terra, propter hoc enim facta materies; secundo terra invisibilis et incomposita, et tenebrae super abyssum, id est ipsa informitas sine lumine, unde etiam terra invisibilis dicta est; tertio aqua subjecta spiritui ad habitum formasque capiendas: ideo super aquam ferebcabilem. Cum enim ista tria dicimus unius rei nomina, materia mundi, materia informis, materia fabricabilis, horum primo nomini bene adjungitur coelum et terra; secundo obscuritas, confusio, profunditas, tenebrae; tertio cedendi facilitas, cui jam ad operandum Spiritus superfertur artificis. Et spiritus dei superferebatur super aquam. non ita superferebatur, ut oleum aquae uel aqua terrae, id est quasi contineretur, sed, si ad hoc de uisibilibus exempla capienda sunt, sicut superfertur lux ista solis aut lunae his corporibus, quae inluminat in terra; non enim continetur il
Abbreviated transcription (Latin):
irrigant᷑. ut nasci & ꝑfici possint᷑. it̾a ut ꝓpe
uideantur in hȩc ipsa nascentia eade aqua
conuerti. Quo circa congruentiꝰ aque no¬
mine appellaretur materies cũ subdita o.¬
peri artificis insinuaretur. ꝓpter mobilitatẽ
& conuersionem inquȩꝰ nascentia corpora
quã nomine aeris in quo sola mobilitas poᷤᷤ¬
set animaduerti. cętera uͦ quib materia ex¬
pressius significaretur defuissent. ut totus
iste sit sensus. In principio fecit ds̃ celum
& terram. idẽ materiã quȩ celi & terrȩ for.¬
mã capere posset. Quȩ materia terra inui¬
sibilis & incomposita erat: id ẽ informis et
luce carens ꝓfunditas. Quȩ tam̃ qm mo-¬
uenti & oꝑanti artifici subdita eẽt. ꝓpter
hoc ipsum qͦd cedit oꝑanti. aqua etiam no¬
minata ẽ. In hac gͥ materiȩ significatione
pͥus insinuatus est finis eius. id ẽ ꝓpter qͥd
facta sit. scdo ipsa informitas. tercio serui.¬

Expanded text:
irrigantur, ut nasci et perfici possint, ita ut prope irrigantur, ut nasci et perfici possint, ita ut prope videatur in haec ipsa nascentia eadem aqua converti. Quocirca congruentius aquae nomine appellaretur materies, cum subdita operi artificis insinuaretur propter mobilitatem et conversionem in quaeque nascentia corpora, quam nomine aeris in quo sola mobilitas posset animadverti, caetera vero quibus materia expressius significaretur, defuissent; ut totus iste sit sensus: In principio fecit Deus coelum et terram, id est materiam quae coeli et terrae formam capere posset; quae materia terra invisibilis et incomposita erat, id est informis et luce carens profunditas: quae tamen quoniam moventi et operanti artifici subdita esset, propter hoc ipsum quod cedit operanti, aqua etiam nominata est. 15. In hac igitur materiae significatione prius insinuatus est finis ejus, id est propter quid facta sit; secundo ipsa informitas, tertio servi
Abbreviated transcription (Latin):
tra est informior & minus p̃lucens quam
cȩtera. tercio aque nomine significaretur
materies subiecta oꝑi artificis. Aqua em̃
mobilior quã t̾ra. & ideo ꝓpter oꝑandi fa¬
cilitatem. & motũ faciliorem. subiecta ma¬
teries artifici. aqua magis uocandaerat
quã terra. Et aer quidẽ mobilior ẽ quã
absurde creditur aut sentitur. S aeris uł
etheris nomine minus conuenient appel¬
laretur materies. Magis enĩ hȩc elementa
iim creduntur habere faciendi: terra ue¬
ro & aqua patiendi. Quod si occultũ est il¬
lud certe aꝑtissimũ puto. qͦd aquã uentuᷤ
mouet. & non nulla terrena. Uentus au¬
tẽ est aer motus. & quasi fluctuans. Ergo
cum aer aquã inoueat manifeste. unde au¬
tem ipse moueatur ut sit uentus occultũ
sit. quis dubitet congruentius aquȩ noĩe
materiã uocari quia mouetur. quã aeri
qui mouet: moueri autẽ pati ẽ: mouere fa¬
cere. Huc accedit. qͦd ea que t̾ra gignit aqua

Expanded text:
terra est informior et minus praelucens quam terra est informior et minus praelucens quam cetera; tertio aquae nomine significaretur materies subiecta operi amobilior est quam terra; et ideo propter operandi facilitatem et motum faciliorem, subjecta materies artifici, aqua magis vocanda erat quam terra. 14. Et aer quidem mobilior est quam absurde creditur, aut sentitur: sed aeris vel aetheris nomine minus convenienter appellaretur materies. Magis enim haec elementa vim creduntur habere faciendi, terra vero et aqua patiendi. Quod si occultum est, illud certe apertissimum puto, quod aquam ventus movet, et nonnulla terrena; ventus autem est aer motus et quasi fluctuans. Ergo cum aer aquam moveat manifeste, unde autem ipse moveatur ut sit ventus, occultum sit; quis dubitet congruentius aquae nomine materiam vocari quia movetur, quam aeris qui movet? Moveri autem pati est, movere facere. Huc accedit quod ea quae terra gignit, aqua
Abbreviated transcription (Latin):
dicendo. uniuersitatem prius ꝓponere uo¬
luit. ut postea insinuata materia mundi
nec tam ullomͦ credendum ẽ aquiã di non
fecisse. &e eam iam fuisse. antequã ille aliqͥd
constituisset. Et enĩ ille est ex quo omĩa ꝑ
quẽ omĩa. in quo omĩa sicut apłs dicit. Gͣ
& aquã ds̃ fecit & aliter credere magnus
error ẽ. Curgͥ non dictum ẽ qͦd aquã ds̃ fe¬
cerit: an rursus eande materiã. quã uelcȩ¬
li & terre uł terre inuisibilis & incomposi¬
te.atq abyssi nomine nuncupauerat. etiã
aquã uolint apellare: curenĩ non & aqua
appellaretur si terra potuit:cum adhuc
neq aqua distincta atq formata neq t̾ra
eẽt neq aliquid aliud. S primo fortasse ce¬
lum & t̾ra appellata ẽ. scđo terra in cõposi¬
ta & abyssus carens luce. tercio aqua non m¬
congriie. ut primo ipsius uniuersitatis ꝓp¬
ter quã facta ẽ materies de omĩno nicħo.
tur informitas. quia int̾ omĩa elementa

Expanded text:
dicendo uniuersitatem prius proponere uodicendo uniuersitatem prius proponere uoluit, ut postea insinuata materie mundi nec tamen ullo modo credendum est aquam deum non fecisse et eam iam fuisse, antequam ille aliquid constituisset. etenim ille est, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, sicut apostolus dicit. ergo et aquam deus fecit et aliter credere magnus error est. cur igitur non dictum est, quod aquam deus fecerit? an rursus eandem materiam, quam uel caeli et terrae uel terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi nomine nuncupauerat, etiam aquam uoluit appellare? cur enim non et aqua appellaretur, si terra potuit, cum adhuc neque aqua distincta atque formata neque terra esset neque aliquid aliud? sed primo fortasse caelum et terra appellata est, secundo terra inconposita et abyssus carens luce, tertio aqua non incongrue: ut primo nomine ipsius uniuersitatis, propter quam facta = est materies de omnino nihilo,tur informitas, quia inter omnia elementa
Abbreviated transcription (Latin):
nullius intelligentia ꝓpter ipsam informi¬
tatem penetrari potest. & tenebre erant su¬
ꝑ faciem abyssi. Utrum subter abyssus erat¬
& supra tenebre. quasi iam loca distincta
ẽẽnt. an qm̃ materiȩ adhuc confusio ex¬
ponitur. qͥd etiam chaos grece dicitur ideo
dictum ẽ tenebre erant suꝑ abyssum qͥa
lux ñ erat. que si eẽt. utiq supra eẽt. quia
eẽt eminentior. & ea quȩ sibi subiecta erant
illuminaret: & re uera qui diligenter con¬
siderat quid sint tenebre.: nichil aliud inue¬
nit. quã lucis absentiam. Ita igitur dictũ
ẽ tenebre erant suꝑ abyssum: ac sidictum
ẽẽt. non erat lux suꝑ abyssum. Qua ꝓpter
hec materies que consequenti oꝑatione di
in rerũ formas ordinata distinguitur ap¬
pellata ẽ terra inuisibilis & in composita ce
ꝓfunditas carens luce. que appellata ẽ suꝑiꝰ
nomine celi & terre. ueluti semen ut iã di¬
ctum ẽ celi & terre. si tamen non celũ & t̾rã

Expanded text:
nullius intellegentia propter ipsam informinullius intellegentia propter ipsam informitatem penetrari potest. Et tenebrae erant super faciem abyssi. utrum subter abyssus erat et supra tenebrae, quasi iam loca distincta essent? an quoniam materiae adhuc confusio exponitur, quod etiam yjxoc graece dicitur, ideo dictum est: tenebrae erant super abyssum, quia lux non erat? quae si esset, utique supra esset, quia esset eminentior et ea, quae sibi subiecta erant, inluminaret. et reuera qui diligenter considerat quid sint tenebrae, nihil aliud inuenit quam lucis absentiam. ita igitur dictum est: tenebrae erant super abyssum, ac si dictum esset: non erat lux super abyssum. quapropter haec materies, quae consequenti operatione dei in rerum formas ordinata distinguitur, appellata est terra inuisibilis et inconposita et profunditas carens luce: quae appellata est superius nomine caeli et terrae ueluti semen, ut iam dictum est, caeli et terrae, si tamen non caelum et terram
Abbreviated transcription (Latin):
&̾ incomposita. donec ab eodem ipso discer¬
neretur. &e exconfusione in rerum certo or¬
dine constitueretur. An sic melius intelli¬
gitur. ut in hac executione rursus eadem
rerũ materies cõmendaretur quȩ suꝑius cȩ
li ferre nomine nuncupata ẽ: ut iste sit sen¬
sus. In pͥncipio fecit ds cęlũ ⁊ trã. hoc aut̃ qđ
celum ce t̾ra dictum ẽ. Terra erat inuisibi¬
lis & incomposita. & tenebre suꝑ abysum id
ẽ qͦd celum & terra appellatum ẽ. materies e¬
rat confusa quȩda. de qua mundus qui du¬
ab maximis partib cęlo scilicet & terra cõ¬
stat. digestis elem̃tis & accepta forma fabrica¬
retur. que confusio materie sic potuit in¬
sinuari populari intelligentię. s diceret᷑
terra inuisibilis uel in composita. uł in or¬
ditiata. uł imparata: & tenebre suꝑ abyssũ
id est suꝑ ꝓfunditatẽ uastissimã. Quȩ rur.¬
sus ꝓfunditas ex eofortasse nominata ẽ qi

Expanded text:
et inconposita, donec ab eodem ipso disceret inconposita, donec ab eodem ipso discerneretur et ex confusione in rerum certo ordine constitueretur. an sic melius intellegitur, ut in hac executione rursus eadem rerum materies commendaretur, quae superius caeli et terrae nomine nuncupata est, ut iste sit sensus: in principio fecit deus caelum et terram; hoc autem, quod caelum et terra dictum est, terra erat inuisibilis et inconposita et tenebrae super abyssum; id est quod caelum et terra appellatum est, materies erat confusa quaedam, de qua mundus, qui duabus maximis partibus, caelo scilicet et terra, constat, digestis elementis et accepta forma fabricaretur? quae confusio materiae sic potuit insinuari populari intellegentiae, si diceretur terra inuisibilis et inconposita uel inordinata uel inparata et tenebrae super abysum, id est. super profunditatem uastissimam: quae rursus profunditas ex eo fortasse nominata est, quia
Abbreviated transcription (Latin):
sas naturas deo ineffabiliter iubente digesta
ẽ. celi et terre nomine nuncupauit. Quã¬
quã enĩ scriptum legerimꝰ. qui fecisti mun-¬
dũ de materia informi. tam̃ etiam ipsam
materiã cuiꝰ modicũq sit. ñ possumus di¬
cere ñ ab eo factã: ex quo omĩa confitemur.
&e credimꝰ. Ut etiam ipsa digestio & ordina-¬
tio singularũ quarumq rerũ formatarũ
deo accipiendis formis idoneum. Hactenꝰ
dehoc quesitũ sit qͦd dictum ẽ. in pͥncipio
fecit ds̃ celũ & terrã. Nichil enĩ hoꝵ teme¬
re affirmari potuit. Terra autẽ erat inui.
sibilis & incõposita & tenebrȩ erant suꝑ abys¬
sum. & sp̃c di ferebatur suꝑ aquas. Ab he¬
reticis qui ueteri testam̃to aduersantur.
moueri calumna huic loco solet cũ dict.
Quomͦ in principio fecit ds̃ cȩlum & t̾ram:
si iam t̾ra erat: non intelligentes hoc ẽẽ sub¬
de qua iam dictum ẽ. fecit ds̃ cȩlum &e t̾ram.

Expanded text:
sas naturas deo ineffabiliter. iubente digesta sas naturas deo ineffabiliter. iubente digesta est, caeli et terrae nomine nuncupauit. quamquam enim scriptum legerimus:, qui fecisti mundum de informi materia, tamen etiam ipsam materiam cuiusmodicumque sit non possumus dicere non ab eo factam, ex quo omnia confitemur et credimus, ut etiam ipsa digestio et ordinatio singularum quarumque rerum formatarum deo accipiendis formis idoneum. hactenus de hoc quaesitum sit quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram; nihil enim horum temere sibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei ferebatur super aquam. ab haereticis, qui ueteri testamento aduersantur, moueri calumnia huic loco solet, cum dicunt: quomodo in principio fecit deus caelum et terram, si iam terra erat? non intellegentes hoc esse subde qua iam dictum est: fecit deus caelum et terram.
Abbreviated transcription (Latin):
uideri. ut & hoc uisibile ethereum firma¬
mentũ cȩlũ appellatum sit: & illa creatura
inuisibilis suꝑeminentiũ potestatũ. rur¬
susq t̾ra omĩs inferior pars mundi cũ ani
malib quib inbabitatur. An cęlũ omniᷤᷤ
creatura sublimis atq inuisibił dicta est.
t̾ra uero om̃e uisibile. ut etiam sic possit h
qͦd dictum ẽ. inpͥncipio fecit ds̃ cęlum et
terrã. uniuersa creatura intelligi: fõrtas¬
se quippe non incongrue incomparatione
inuisibilis creatura& om̃e uisibile t̾ra dici.¬
tur.ut illa celi nomine nuncupetur. qm &
anima que inuisibilis ẽ. cũ rerũ uisibiliũ
amore tumesceret. & earũ adeptione extol¬
leretur. t̾ra dicta ẽ. sicut scͥptum ẽ. Quid su¬
ꝑbit terra & cinis : s queri potest utrum
iã distincta & composita omĩa. dixerit celũ
& terrã: an ipsam pͥmo informẽ uniuersita¬
tis materiem.quȩ in has formatas & specio¬

Expanded text:
uideri, ut et hoc uisibile aethereum firmauideri, ut et hoc uisibile aethereum firmamentum caelum appellatum . sit et illa creatura inuisibilis supereminentium potestatum rursusque terra omalibus quibus inhabitatur. An coelum omnis creatura sublimis atque invisibilis dicta est, terra vero omne visibile, ut etiam sic possit hoc quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, universa creatura intelligi? Fortasse quippe non incongrue in comparatione inuisibilis creaturae omne uisibile terra dicitur, ut illa caeli nomine nuncupetur, quoniam et anima, quae inuisibilis est, cum rerum uisibilium amore tumesceret et earum adeptione extolleretur, terra dicta est, sicut scriptum est: quid superbit terra et cinis? Sed quaeri potest, utrum iam distincta et composita omnia dixerit caelum et terram an ipsam primo informem uniuersitatis materiem, quae in has formatas et. specio
Abbreviated transcription (Latin):
uł ipsa mens. que utiq incogitationibus
mouetur. & inipso motu aliud habet priꝰ
aliud posteriꝰ quod sine interuallo temporiᷤᷤ
intelligi non potest. Quod si accipimꝰ. etiã
añ celũ: trã pot̃ intebligi tp̃s fuisse si añcelũ ⁊ t̾ram
facti sunt angłi. Erat enĩ iam cieat᷑a que motibus
incorporeis tp̃s ageret. Q recte intelligit᷑ cum illa
etiam tempꝰ eẽ. ut in anima que ꝑcorporeoᷤᷤ
sensus corporeis motib assuefacta ẽ. s for¬
tasse non ẽ inprincipib & creaturis suꝑ¬
eminentib. S quoqͦ modo se hoc habeat.
res enĩ secretissima ẽ & humanis comecturiᷤᷤ
impenetrabilis. illud certe accipiendũ est
infide. etiam si modũ nix̃ cogitationis excedit.
omnẽ creaturã habere initium. tempꝰq ip
sũ creaturã ẽẽ. Ac ꝑhoc & ipsum habere ini¬
tiũ. nec coeternũ esse creatori. Potest etiam
cȩlum & terra ꝓumuersa creatura positũ

Expanded text:
uel ipsa mens: quae utique in cogitationibus uel ipsa mens: quae utique in cogitationibus mouetur et in ipso motu aliud habet prius, aliud posterius, quod sine interuallo temporis intellegi non potest. quod si accipimus, etiam ante caelum et terram potest intellegi tempus fuisse, si ante caelum et terram facti sunt angeli. erat enim iam creatura, quae motibus incorporeis tempus ageret, et recte intellegitur cum illa etiam tempus esse ut in anima quae per corporeos sensus corporeis motibus assuefacta est. sed fortasse non est in principibus et creaturis supereminentibus. sed quoquo modo se hoc habeat — res enim secretissima est et humanis coniecturis inpenetrabilis — illud certe accipiendum est in fide, etiamsi modum nostrae cogitationis excedit, omnem creaturam habere initium tempusque ipsum esse creaturam ac per hoc et ipsum habere initium nec coaeternum esse creatori. Potest etiam caelum et terra pro uniuersa creatura positum
Abbreviated transcription (Latin):
ce sint insignis & in temporib. & in diebꝰ.
&e inannis. hic em̃ potest uideri tune cep¬
ta eẽ tempora.cum cȩlum & lummaria
celi ordinatis itinerib currere cȩpissent.
Quod si uerũ est. quomͦ potuerunt dies
eẽ anteqͣm tempꝰ eẽt. si acursu luminari.¬
um tempꝰ exorsum ẽ. que quarto die di¬
cuntur ẽẽ facta: an ista dierum digestio
scđm consuetudinẽ humanȩ fragilitatiᷤᷤ
ordinata ẽ lege narrandi. & humilib hu¬
militer insinuandi sublimia. qua & ipse
sermo narrantis non potest. nisi aliqua
habere & prima &e media & ultima: An
intemporib istis dictum ẽ ut ẽent lumina¬
ria. que tempora homines in t̾uallis mora¬
rũ in corporis motione metiuntur: hec
enĩ tempora simullus motus corporum
eẽt. nulla ẽent & ipsa funt hominib mani¬
festiora. Quod si admittimꝰ. querendum ẽ
utrũ p̃ter motum corporũ possit ẽẽ tempꝰ
in motu corporeȩ creaturȩ. ueluti ẽ anima

Expanded text:
et sint in signis et in temporibus et in diebus et sint in signis et in temporibus et in diebus et in annis. hic enim potest uideri tone coepta esse tempora, cum caelum et luminaria caeli ordinatis itineribus currere coepissent. quod si uerum est, quomodo potuerunt dies esse antequam esset tempus, si a cursu luminarium tempus exorsum est, quae quarto die dicuntur esse facta? an ista dierum digestio secundum consuetudinem humanae fragilitatis ordinata est lege narrandi et humilibus humiliter insinuandi sublimia, qua et ipse sermo narrantis non potest nisi aliqua habere et prima et media et ultima? an in temporibus istis dictum est ut essent luminaria, quae tempora homines interuallis morarum in corporis motione metiuntur? haec enim tempora, si nullus motus corporum esset, nulla essent et ipsa sunt hominibus manifestiora. quod si admittimus, quaerendum est, utrum praeter motum corporum possit esse tempus in motu incorporeae creaturae. ueluti est anima
Abbreviated transcription (Latin):
& om̃s potestates primũ facte sunt: quia
& angłos creaturam dĩ. & ab eo factos cre¬
damus necesse ẽ. Nam & angłos enumera¬
uit ꝓpħa. incentesimo quadragesimo octauo
psalmo. cum dix̃. Ipse uissit & facta sunt:
ipse mandauit & creata sunt. S si primũ
facti sunt angłi queri potest. utrũ intem¬
pore facti sunt: an ante om̃e tempꝰ. an in ex¬
ordio temporis. Siintempore. iam erat tẽpꝰ
antequã angłi fierent.  qm̃ etiam tempꝰ
ipsum creatitra ẽ. incipit necesse eẽ: ut ali¬
quid prius quã angłos factum accipiamꝰ.
Si autem in exordio temporis factos dicimꝰ.
ut cũ ipsis ceꝑit tempꝰ. dicendum ẽ falsũ
ẽẽ qͦd quidã nolt̃ ante cȩlum &e terrã tem¬
pus eẽ cepisse. Si autẽ priusqͣm tempus
angłi facti sunt: querendũ ẽ quomͦ dictũ
sit inconsequentib. & dixit ds̃. fiant lu¬
minaria infirmam̃to cȩli ut luceant su.¬
per t̾ram. & diuidant int̃ diem & noctẽ.

Expanded text:
s Potestates primum factae sunt? Quia s Potestates primum factae sunt? Quia et Angelos creaturam Dei, et ab eo factos credamus necesse est. Nam et Angelos enumeravit propheta in centesimo quadragesimo octavo psalmo cum dixit: Ipse jussit, et facta sunt; ipse mandauit, et creata sunt. sed si primum facti sunt angeli, quaeri potest, utrum in tempore facti sunt an ante omne tempus an in exordio temporis. si in tempore, iam erat tempus, antequam angeli fierent; et quoniam etiam tempus ipsum creatura est, incipit necesse esse ut aliquid prius quam angelos factum accipiamus. si autem in exordio temporis factos dicimus, ut cum ipsis coeperit tempus, dicendum est falsum esse, quod quidam uolunt, cum caelo et terra tempus esse coepisse. Si autem prius quam tempus angeli facti sunt, quaerendum ss est, quomodo dictum sit in consequentibus: et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem;
Abbreviated transcription (Latin):
tur quid sit in principio. id ẽ utrum in pͥnci¬
pio temporis. aninpͥncipio. in ipsa sapien¬
tia dei. quia et ipse dĩ. quia & ipsedi filius
principiũ sedixit. quando ei dictum ẽ tu
quis es : & dixit. Principiũ. qͦd & loqͦr uob̃.
Est enĩ principiũ sine principio. & ẽ pͥnci¬
piũ cum alio principio. Principium sine
principio solus pat̾.ẽ. Ideo ex uno principi¬
o ẽẽ omĩa credimus. filius autẽ ita pͥncipi¬
umẽ. ut de patre sit. Ipsa etiam prima cre-¬
atura intellectualis potest dici principiũ
principiũ his quibꝰ caput ẽ. quȩ fecit deus.
Cum eñ recte appelletur pͥneipiũ caput. in
illa gradatione. apĩs mulierẽ tantũ ñ dixit
cap̾ut alicuiꝰ. Nam & urũ dixit cap̃ mu¬
Ita creatori creatura subnectitur. An inpͥn
cipio ideo dictum ẽ. quia pͥmũ factum est:
An non potuit int̾ creaturas primũ fieri
celum & t̾ra. si angłi & om̃s intellectuales¬

Expanded text:
tur quid sit: in principio, id est utrum in princitur quid sit: in principio, id est utrum in principio temporis an in principio, in ipsa sapientia dei, quia et ipse dei filius principium se dixit, quando ei dictum est: t.u quia es, et dixit: principium, quod et loquor uobis. est enim principium sine principiopium cum alio principio. Principium sine principio solus Pater est, ideo ex uno principio esse omnia credimus: Filius autem ita Principium est, ut de Patre sit. Ipsa etiam prima creatura intellectualis potest dici principium iis quibus caput est, quae fecit Deus. Cum enim recte appelletur principium caput, in illa gradatione Apostolus mulierem tamen non dixit caput alicujus. Nam et virum dixit caput muita Creatori creatura subnectitur. 7. An ideo In principio dictum est, quoniam primum factum est? An non potuit inter creaturas primum fieri coelum et terra, si Angeli et omnes intellectuale
Abbreviated transcription (Latin):
sapiens ẽ .s cuiꝰ partic atione sapiens ẽ aia
quecũq sapiens ẽ. Qu. pter etiam similitu¬
do dĩ ꝑ quã facta sunt ouĩa ꝓprie dicitur
similitudo. quia ñ particpatione alicuuᷤ
similitudinis similis ẽ. s ipsaẽ pͥma simili

Expanded text:
sapiens est, sed cuius participatione sapiens est anima sapiens est, sed cuius participatione sapiens est anima quaecumque sapiens est. quapropter etiam similitudo dei, per quam facta sunt omnia, proprie dicitur similitudo, quia non participatione alicuius simili
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ om̃e quod simile ẽ alicui. etia imagoẽ
eius. Sicut inspeculo & pictura. Quiana¬
gi nes sunt etia similes sint. tam̃ si alt e al¬
tiro nanis ñe. nullus eoꝵ imago alteriꝰ dic
porest. Imago enĩ tunc ẽ cumde aliquo erio¬
mitur. Cur gͦ cum dictum eet ad imagine.
additumẽ & similitudinẽ. quasi possit᷑ eee
anago disumilis: Sufficeret gͦ ad imaginẽ
dicere An aliude simile aliud similitudo. sic
auro ẽ castiuis &e aliud castitas. aliud fortis au¬
uofortitudo. ut queadmodũ quȩ cũq sunt
cortia fortitudine sunt fortia. & quer̃o ca
simill. ine sunt similia: Non aute imago
nr̃a satͥi ie dicitur similitudo nr̃a eẽ. cum
tam̃ ꝓprit atur similis nob̾ ẽẽ. Ut ibi sit
ea similitud. ua similia sunt quȩcũq sumi¬
lia. ubi ẽ & ca.as. qua casta sunt. quęcũo
casta sunt. Cal as autẽ nullius participa
etiam illa sapientia uę non participando

Expanded text:
tamen omne quod simile est alicui, etiam imago est tamen omne quod simile est alicui, etiam imago est ejus: sicut in speculo et pictura, quia imagines sunt, etiam similes sunt; tamen si alter ex altero natus non est, nullus eorum imago alterius dici potest. Imago enim tunc est, cum de aliquo exprimitur. cur ergo, cum dictum esset: ad imaginem, additum est: et similitudinem, quasi possit esse imago dissimilis? sufficeret ergo ad imaginem dicere. an aliud est simile, aliud similitudo, sicut aliud est castus, aliud castitas, aliud fortis, aliud fortitudo, ut, quemadmodum quaecumque sunt fortia fortitudine sunt fortia et quaecumquesimilitudine sint similia? non autem imago nostra satis proprie dicitur similitudo nostra esse, cum tamen proprie dicatur similis nobis esse, ut ibi sit ea similitudo, qua similia sunt quaecumque similia, ubi est et castitas, qua casta sunt quaecumque sunt casta. castitas autem nullius participatetiam illa sapientia, quae non participando
Abbreviated transcription (Latin):
tib solite conclusum ẽ dicendo: & uidit ds̃ qe
bonũ ẽ. Considerandum etiã illud qͦd incete¬
ris dixit ds . fiat: &e factum ẽ: Hic autẽ dixit
as. faciamus: Ut hoc quoq modo uolueru
dicebatur incęt̾is fiat: omĩa eni ꝑ ipsum fa¬
cta sunt &e sine ipso factun ẽ nichil. Si quid
putamꝰ aliter ddictum eẽ fiat. nisiut ipse face¬
ret uuissu patris: & aliterfaciam̃. nist ut ema¬
bo pariter facerent: Anomĩa que facit pa¬
ter ꝑfilium facit. &e ideo nẽ faciamus dietũ
Eut ion homini ꝓpter que scriptura ipsafa¬
cta e. ita inse ipso demonstraretur. ea que fi¬
lrus dicente patre facit. etiam ipsum patrẽ
facere. ut quod in cȩteris dicebatur fiat & fac¬
Num e hic orponatur n separatim fuisse di¬
ctione. & separatim effectione. s utrũꝙ simul
cũ hc dicitur. faciamꝰ: ce dixitds. faciarnu
homine ad imaginẽ & similitudinẽ nr̃am.
Smisrr ago similis e ei cuiuis imagoe. Sice

Expanded text:
tibus solite conclusum est dicendo: et uidit deus quia tibus solite conclusum est dicendo: et uidit deus quia bonum est. Considerandum etiam illud, quod in ceteris dixit deus: fiat. et factum est; hic autem dixit deus: faciamus, ut hoc quoque modo uoluerit  Fiat? Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil . Sed quid putamus aliter dictum esse, Fiat, nisi ut ipse faceret jussu Patris; et aliter, Faciamus, nisi ut ambo pariter facerent? An omnia quae facit Pater, per Filium facit, et ideo nunc Faciamus dictum est, ut ipsi homini, propter quem Scriptura ipsa facta est, ita in seipso demonstraretur ea quae Filius dicente Patre facit, etiam ipsum Patrem facere; ut quod in caeteris dicebatur, Fiat, et factum est, hic exponatur, non separatim fuisse dictionem et separatim effectionem, sed utrumque simul, cum hic dicitur, Faciamus? 57. Et dixit Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Omnis imago similis est ei cujus imago est; nec
Abbreviated transcription (Latin):
ta serpentes.omia repentia bestias uel feras.
omĩa quadrupedia indomita: pecora uͦ qua¬
drupia que non oꝑando adiuuant: s dant
aliquẽ fructum pascentib. & fecit ds̃ besti¬
as terre scđm genus: & pecora scđm genus.
e omi serpentia terre scđigenus. Hec ite¬
ratio qͦd dictum ẽ. & fecit ds̃ cum iam dictũ
cĩt. & factum ẽ sic. scđm puriorẽ regula con¬
sideretur. Sane hic pecoꝵ nomine omĩa pu¬
to sicnficata eẽ quadrupedia quȩ subeu¬
ra hominũ uiuunt. Q uidit ds quia bonũ
e solite accipiendũ. Et dixit ds. faciamus
hominẽ ad inaginẽ & similitudinẽ nr̃am.
&e hic animaduertenda quȩdã & comune¬
tio &e discretio ammantiũ. Nam code die fa¬
Ctum hominẽ dicit quobestias. Sunt eñi si¬
inul omĩa t̾rena animantia &e tam ꝓpter ex¬
cellentiã rationis. scdm qua ad imaginie dei
& similitudinẽ efficitur homo separatunde
ulo ddicitur postquã de cęteris t̾rems animan¬

Expanded text:
nta, serpentes omnia repentia, bestias uel feras nta, serpentes omnia repentia, bestias uel feras omnia quadrupedia indomita, pecora uero quadrupedia, quae non operando adiuuant, sed dant aliquem fructum pascentibus. Et fecit deus bestias terrae secundum genus et pecora secundum genus et omnia serpentia terrae secundum genus. haec iteratio quod dictum est: et fecit deus, cum iam dictum esset: et factum est sic, secundum superiorem regulam consideretur. sane hic pecorum nomine omnia puto significata esse quadrupedia, quae sub cura hominum uiuunt. et uidit deus quia bonum est: solite accipiendum. Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. et hic animaduertenda quaedam et coniunctio et discretio animantium. nam eodem die factum hominem dicit, quo bestias; sunt enim simul omnia terrena animantia. et tamen propter excellentiam rationis, secundum quam ad imaginem dei et similitudinem efficitur homo, separatim de illo dicitur, postquam de ceteris terrenis animan
Abbreviated transcription (Latin):
facta erant ꝑsuccessionem conseruabantur.
& ideo nec illud dictum ẽ. & uidit ds̃ quia
bonum ẽ. Iam enĩ resipsa placuerat.: quȩ tan¬
tum seruanda erat infetib. Nichil hic ita¬
ꝙ repetitum ẽ nisi quod ait. & factum ẽ sic.
Statimq subiectum de uesꝑa & mane. Qui¬
b nominatis. transacta oꝑa informi mate¬
ria &e specie quȩ imponitur significari dictũ
c̃ nisi forte aliquid melius atq sublimius oc¬
currerit querentib. & dixit ds̃. Ciciat t̾ra
anima uiuam. scđm suũ genus quadrupe¬
dum et serpentiũ & bestiarũ terre. scđ̾ige¬
niis. & pecora scđm genꝰ. & de solita conclusio¬
ne qua dicitur. & factum ẽ sicut suꝑius trac¬
tatum ẽ consideranda & accipienda sunt.
Cum autẽ in latina lingua nomine bestia¬
rũ onĩc urationale animal generaliter sig¬
nificetur: hic tam̃ distinguendȩ sunt speci¬
es: ut quadrupedes accipiamus omĩa ium̃¬

Expanded text:
facta erant per successionem conseruabantur. facta erant per successionem conseruabantur. et ideo nec illud dictum est: et uidit deus quia bonum est; iam enim res ipsa placuerat, quae tantum seruanda erat in fetibus. nihil hic itaque repetitum est, nisi quod ait: et factum est sic; statimque subiectum de uespera et mane: quibus nominatis transacta opera de informi materia et specie quae inponitur signiest. Nisi forte aliquid melius atque sublimius occurrit quaerentibus. 53. Et dixit Deus, Ejiciat terra animam vivam secundum suum genus; quadrupedum, et serpentiuit" secundum genus" et de solita conclusione qua dicitur: et factum est sic, sicut superius tractatum est, consideranda et accipienda sunt. cum autem in latina lingua nomine bestiarum omne inrationale animal generaliter significetur, hic tamen distinguendae sunt species, ut quadrupedes accipiamus omnia iume
Abbreviated transcription (Latin):
celo ẽ id est informã redigatur materies cor¬
poralis. ut aqua ista sit quã sentimꝰ. In cong̾¬
gationẽ unam. Uis ipsa formȩ cõmendatur
nomine unitatis. Hoc ẽ enĩ uere formari.
munũ aliquid redigi. Qmn summe unum

Expanded text:
caelo est; id est in formam redigatur materies corcaelo est; id est in formam redigatur materies corporalis, ut aqua ista sit, quam sentimus. in congregationem unam: uis ipsa formae commendatur nomine unitatis. hoc est enim uere formari in unum aliquid redigi, quoniam summe unum
Abbreviated transcription (Latin):
factoꝵ non potest eẽ. quãuis sine his deus
ista efficere potuerit. & factum ẽ uespera.
& factum ẽ mane. dies scds. Iam hinc suꝑiꝰ
tractatum ẽ. & easdem rationes hic quoq
ualere arbitror. Et dixit ds̃. Congregent᷑
aque que sub celo sunt in congregationẽ
unã. & appareat arida. Ꝙ sic factum ẽ. Hinc
ꝓbabilius credi potest aquã dictam ẽẽ su¬
periꝰ sicut arbitrabamur ipsam mundima¬
teriã. Nam si uniuersum aqua oppletum
erat unde uł quo potuit congregarie Si
enĩ confusionem quandã materiałe aquȩ
nomine appellauerat. hec congregatio accipi¬
enda est ipsa formatio. ut talis ẽet aque spe¬
cies. qualem nunc eẽ cernimꝰ. & ipsum ap¬
pareat arida qͦd positum ẽ t̾re formatio
intelligi potest. ut hanc haberet speciẽ ter¬
ra quamcernimꝰ. Inuisibilis enĩ & incõpo¬
sita dicta erat.cum adhuc materiȩ species
deeẽt. Dixit gͦ ds̃. Congregetur aqua q̃ sub

Expanded text:
factorum non potest esse, quamuis sine his deus factorum non potest esse, quamuis sine his deus ista efficere potuerit. et facta est uespera et factum est mane dies secundus. iam hinc superius tractatum est et easdem rationes hic quoque ualere arbitror. Et dixit deus: congregentur aquae quae sub caelo sunt in congregationem unam et adpareat arida. et sic est factum. hinc probabilius credi potest aquam dictam esse superius, sicut arbitrabamur, ipsam mundi materiam. nam si uniuersum aqua obpletum erat, unde uel quo potuit congregari? si enim confusionem quandam materialem aquae nomine appellauerat, haec congregatio accipienda est ipsa formatio, ut talis esset aquae species, qualem nunc esse cernimus. et ipsum "adpareat arida", quod positum est, terrae formatio intellegi potest, ut hanc haberet speciem terra, quam cernimus. inuisibilis enim et inconposita dicta erat, cum adhuc materiae species deesset. dixit ergo deus: congregetur aqua quae sub
Abbreviated transcription (Latin):
potest. Non enĩ om̃e firmamentũ cȩlumẽ
Q uidit ds̃ quod bonum ẽ. ꝙ de hoc supiꝰ
quod tractatum ẽ retractetur. nisi quod
ñ eundem ordinem uideo. Nam suꝑius et
uidit ds̃ lucem quia bona ẽ. & post deinde
subicitur. diuisit ds̃ inter lucem & tenebrã.
& uocaint ds̃ lucem diem. & tenebras uoca¬
uit noctem. hic autem postquã factũ enar¬
ratum ẽ quod factum dicebatur. & postea qͣ
uocatum ẽ firmam̃tum celum. tum dicitur
& uidit łs quia bonũ est. Quod si non fasti¬
dii euitandi gra ita uariatum ẽ. illud certe
intelligere cogimur. qͦd dictum ẽ. & fecit ds̃
omĩa simul. Quare enĩ primo ibi uidit qr
bonumẽ & postea nomen imposuit.hic au¬¬
tem primo nomen imposuit & postea uidit
quia bonũ ẽ. insiquia ista in differentia si¬
gnificat morarũ interualla non ẽẽ inoꝑati¬
one dĩ. quãuis inpsis inueniatur oꝑib Se¬
cundũ autẽ morarũ interuallum prius ali¬
quid & postea efficitur. sine quib narratio

Expanded text:
 non enim omne firmamentum caelum est. et uidit deus quia bonum est. et de hoc superius quod tractatum est retractetur, nisi quod non eundem ordinem uideo. nam superius: et uidit deus lucem quia bona est, et post deinde subicitur: diuisit deus inter lucem et tenebras; et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit noctem, hic autem, postquam factum enarratum est, quod factum dicebatur, et posteaquam uocatum est firmamentum caelum, tum dicitur: et uidit deus quia bonum est. quod si non fastidii euitandi gratia ita uariatum est, illud certe intellegere cogimur, quod dictum est: et fecit deus omnia simul. quare enim primo ibi uidit quia bonum est et postea nomen inposuit, hic autem primo nomen inposuit et postea uidit quia bonum est P nisi quia ista indifferentia significat morarum interualla non esse in operatione dei, quamuis in ipsis inueniantur operibus ? secundum autem morarum interuallum prius aliquid et postea efficitur, sine quibus narratio
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd infra positum ẽ. & non oportet scrupulo¬
se omĩa rimari: Eligat quis qͦd potest.tan¬
tumne aliqͥd temere atq incognitũ ꝓcogni¬
to asserat. Memineritq se hominẽ de diuimꝰ
oꝑib quantũ ꝑmittitur querere. & uocauit
ds̃ firmamentũ cȩlum. Quod de uocatione
supius tractatum ẽ. hic quoq considerari

Expanded text:
quod infra positum est et non oportet scrupuloquod infra positum est et non oportet scrupulose omnia rimari? eligat quis quod potest; tantum ne aliquid temere atque incognitum pro cognito afferat memineritque se hominem de diuinis operibus quantum permittitur quaerere. Et uocauit deus firmamentum caelum. quod de uocatione superius tractatum est, hic quoque considerari
Abbreviated transcription (Latin):
rat subfirmam̃to. & aquã que erat supra
firmamentũ: nam cum dixisset suꝑius. & di¬
xit ds̃. fiat lux. & facta est lux. non addidit
illam intelligi corꝑalem. ne eam aliqua crea¬
tura interposita. ds̃ fecisse uideatur: Deũ
autem trinitatẽ dico. Hoc uͦ firmamentum
celi. quia corporeũ ẽ. ꝑ incorporeã creaturã
accepisse speciem formãq credatur: ut priuᷤ
incorporee nature rationaliter aueritate ĩ¬
pressum sit. qͦd corporalit᷑ imprimeretur. ut
celi fieret firmamentũ. & ideo positumẽ. &
dixit ds fiat. & sic factum ẽ in ipsa rationa¬
li natura prius facta ẽ fortasse. unde imprime.¬
retur corpori species. Cum autẽ additum ẽ.¬
& fecit ds̃ firmamentũ. & diuisit inter aqͣm
quȩ erat subfirmam̃to. & aquã que erat
supra firmamentũ: ipsa cooꝑatio in illa ma¬
teria ut corpus celi fieret: significatur. Anfor¬
te uarietatis causa ut textus sermonis in fa¬
stidium non ueniret. & supͣ non est positum

Expanded text:
amento, et aquam quae erat supra firmamentum? Nam cum dixisset superius, Et dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; non addidit illam intelligi corporalem, ne eam aliqua creatura interposita fecisse Deus videatur Deum autem Trinitatem dico: hoc vero firmamentum coeli, quia corporeum est, per incorpoream creaturam accepisse speciem formamque creditur, ut prius incorporeae naturae rationabiliter a veritate impressum sit quod corporaliter imprimeretur, ut coeli fieret firmamentum: et ideo positum est, Et dixit Deus, Fiat; et sic factum est; in ipsa rationali natura prius factum est fortasse unde imprimeretur corpori species. CAPUT IX. Cum mamentum et diuisit inter aquam quae erat sub firmamento et aquam quae erat supra firmamentum, ipsa operatio in illa materia, ut corpus caeli fieret, significatur ? an forte uarietatis causa, ut textus sermonis in fastidium non ueniret, supra non est positum
Abbreviated transcription (Latin):
r. Cum enĩ certos seminũ numeros ds̃ ani¬
intib dederit seruantes inirã certa ordi¬
ione constantiã. ut certo dierũ numero ꝓ
l queq genere &e concepta utero gerant &
I ouã calefaciant. cuius nature institu
I sapientia conseruatur. quȩ tendit a
Lisq ad fine fortiter x disponit omĩa su
Splere aquas maris & multiplicari su
Fr ita enĩ subiungitur. & sic factumẽ¬

Expanded text:
tur. Cum enim certos seminum numeros Deus anitur. Cum enim certos seminum numeros Deus animantibus dederit, servantes miram certo ordine constantiam, ut certo dierum numero, pro suo quoque genere, et concepta utero gerant, et edita ova calefaciant; cujus naturae institutio dei sapientia conseruatur, quae tendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter rire et inplere aquas maris et multiplicari super terram? ita enim subiungitur: et sic est factum