comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
interiora. id ẽ ad interiorem hominẽ perti¬
nentia. quȩ sola diligendas̃. ceteris autẽ
ad necessitatem utendum. ñ ad gaudium
ꝑfruendum: restat ammirabilit̾ eũ dixis¬
se. sꝑace in dño. Subiecit. Multi dicunt.
quis ostendit nob bona: Qui sermo. o que
interrogatio cotidiana ẽ. om̃ium stultoꝵ
& iniquoꝵ siue pacẽ oe tranquillitatẽ uitę
scłaris desidantium. &e ꝓpt̃ diuersitatẽ
generis humani ñ inuenientium. qui oe
ceci accusare audent ordinem rerũ. cum in¬
uoluti meritis sius. putant tempora esse
peiora quam p̃terita fuerint: siue de ip¬
sa futura uita q̃ nob̃ ꝓmittitur dubitan¬
tium uł desꝑantium.⁊ qui sepe dicunt.
Quis nouit si uera sunt. aut quis uenit
ab inferis. ut ista nunciaret: Magnifice
gͥ & breuiter. sed intrinsecus uidentibus.
ostendit quȩ bona querenda sint. respon¬
dens illorum int̾rogationi qui dicunt. qͥs
ostendit nob̃bona. Signatum ẽ inquit

Expanded text:
interiora, id est, ad interiorem hominem pertiinteriora, id est, ad interiorem hominem pertinentia, quae sola diligenda sunt, caeteris autem ad necessitatem utendum, non ad gaudium perfruendum; admirabiliter cum dixisset, Sperate in Domino, subjecit: Multi dicunt: Quis ostendit nobis bona? Qui sermo, et quae interrogatio quotidiana est omnium stultorum et iniquorum; sive pacem et tranquillitatem vitae saecularis desiderantium, et propter perversitatem generis humani non invenientium, qui etiam caeci accusare audent ordinem rerum, cum involuti meritis suis putant tempora esse pejora quam praeterita fuerunt; sive de ipsa futura vita, quae nobis promittitur, dubitantium vel desperantium, qui saepe dicunt: Quis novit si vera sunt, aut quis venit ab inferis ut ista nuntiaret? Magnifice igitur et breviter, sed intrinsecus videntibus, ostendit quae bona quaerenda sint, respondens illorum interrogationi qui dicunt: Quis ostendit nobis bona? Signatum est, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
re. ñ absurde hic accipit᷑ ipsum eẽ sacrifici¬
um iusticiȩ: qd̃ fit ꝑ penitentiam. Iuid
enim iustius. quam ut suis quisq pecca¬
tis quã alienis potus urascatur. ⁊ seq ip¬
sum puniens. maccet dõ: An sacrificiũ
iusticiȩ. oꝑa iusta s̃ post penitentiam:
Ham ce int̃positum diapsalma. ñ absurde
fortassis insinuat oẽ transitum de uita ue¬
teri ad uitam nouam: ut extincto uł infir¬
mato ꝑ penitentiam uetere homine. sacͥ¬
ficium iusticiȩ scd̃m regenerationẽ noui
hominis offeratur dõ⁊ cum se offert ipsa
da: ut iste sit sensus. Sacrificate sacrifici
um iusticiȩ. & sꝑate in dño: id ẽ rec̾te uiui¬
te & sꝑate donum sp̃e sci: ut uos ueritas
eui credidistis illustret. Sedtamen. sꝑate
in dño: clause adhuc dictum ẽ. Sꝑantur
aũt. quid nisibona: S quia unusquisq id
bonum uult a deo impetrare qd̾ diligit.⁊
nec facile inueniuntur quidiligant bona

Expanded text:
re non absurde hic accipitur ipsum esse sacrificire non absurde hic accipitur ipsum esse sacrificium justitiae, quod fit per poenitentiam: quid enim justius, quam ut suis unusquisque peccatis, quam alienis potius irascatur, seque ipsum puniens mactet Deo? An sacrificium justitiae opera justa sunt post poenitentiam? Nam et interpositum diapsalma, non absurde fortassis insinuat etiam transitum de vita veteri ad novam: ut extincto post poenitentiam vetere homine, sacrificium justitiae secundum regenerationem novi hominis offeratur Deo: cum seipsam jam anida: ut iste sum justitiae, et sperate in Domino, id est, Recte vivite, et sperate donum Spiritus sancti, ut vos veritas, cui credidistis, illustret. 8. Sed tamen Sperate in Domino, clause adhuc dictum est. Sperantur autem quae, nisi bona? Sed quia unusquisque id bonum vult a Deo impetrare quod diligit, nec facile inveniuntur qui diligant bona
Abbreviated transcription (Latin):
de preteritis peccatis: & ulterius peccare
desinite. Quȩ dicitis. incordib ur̃is sub¬
auditur dicite: ut sit plena sententia.
Quȩ dicitis. in cordib ur̃is dicite: idẽ.
nolite ẽẽ ppłs de quo dictum ẽ. labiis
me honorat: cor aũt corum longe ẽ ame.
Incubilibus ur̃is conpungimini. Hoc ẽ
qd̾ iam dictum ẽ. in cordibus. Hec enims̃
cubilia. de quib & dñs monet ut intus
oremus clausis ostiis. Compungimini
aũ. aut adpenitentie dolorẽ refertur: ut
se ipsa anima puniens compungat. ne in
dĩ iudicio dampnata dorqueatur: aut
ad excitationẽ: ut euigilemus ad uiden¬
dam lucẽ xp̃i. tanquam stimulis adhibi¬
tis. Nonnulli aũt. ñ compungimini sed
aꝑimini dicunt melius legi: qm̃ ingreco
refertur ad illam dilatationẽ cordis: ut
excipiatur diffusio caritatis ꝑ sp̃m scm¬
Sacrificate sacrificium iusticię: ce sꝑate
in dño. I dem dicit in alio psalmo.
Sacrificium dõ. sp̃c contribulatus. Qua¬

Expanded text:
de praeteritis peccatis, et ulterius peccare de praeteritis peccatis, et ulterius peccare desinite. Quae dicitis in cordibus vestris: subauditur, dicite; ut sit plena sententia: Quae dicitis, in cordibus vestris dicite; id est, nolite esse populus de quo dictum est: Labiis me honorant, cor autem eorum longe est a me . In cubilibus vestris compungimini: hoc est quod jam dictum est, in cordibus; haec enim sunt cubilia de quibus et Dominus monet, ut intus oremus clausis ostiis . Compungimini autem, aut ad poenitentiae dolorem refertur, ut se ipsam anima puniens compungat, ne in Dei judicio damnata torqueatur; aut ad excitationem, ut evigilemus ad videndam lucem Christi, tanquam stimulis adhibitis. Nonnulli autem non compungimini, sed aperimini, dicunt melius legi; quoniam in graeco refertur ad illam dilatationem cordis, ut excipiatur diffusio charitatis per SSacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino. Idem dicit in alio psalmo: Sacrificium Deo spiritus contribulatus . Qua
Abbreviated transcription (Latin):
ari & coniungi sensum. ubi diapsalma
interponit᷑. Dominus exaudiet me:
dum clamauero ad eum. Hic nos ammo¬
neri credo. ut magna intentione cordis.
idẽ interno & incorporeo clamore auxi¬
lium imploremus dĩ: qm̃ sicut gratulan¬
dum ẽ de illuminatione in hac uita:. ita
orandum pro requie post hanc uitam.
Quaꝓpt̃ aut ex ꝑsona fidelis euangłi¬
Santis. aut ex ipsius domini. sic accipien¬
dum ẽ: ac si dictum sit. dominus exau¬
diet uos. cum clamaueritis ad cum. Iras¬
cimini: & nolide peccare. Occurrebat e
quomodo ñ frustra clamat peccator ad
peccare. Quod duob modis intelligi po¬
test. Aut. ctiam si irascimini. nolite pecca¬
re: id est. etiam si surgit iam motus ani¬
mi. qui iam ꝓpt̃ penam peccati non ẽ in
potestate: saltem ñ ei consentiat ratio. &
mens quȩ intus regenerata ẽ scdm dm̃.
ut mente seruiamus legi dĩ. si adhuc car¬
ne seruimus legi peccati: aut agite pe¬
nitentiam: idẽ irascimini uobis ipsis

Expanded text:
ari et conjungi sensum, ubi diapsalma ari et conjungi sensum, ubi diapsalma interponitur. 5. Dominus exaudiet me, dum clamavero ad eum: hic nos admoneri credo, ut magna intentione cordis, id est, interno et incorporeo clamore auxilium imploremus Dei: quoniam sicut gratulandum est de illuminatione in hac vita, ita orandum est pro requie post hanc vitam. Quapropter aut 20 ex persona fidelis evangelizantis, aut ex ipsius Domini sic accipiendum est, ac si dictum esset, Dominus exaudiet vos, cum clamaveritis ad eum. 5. Irascimini, et nolite peccare: Occurrebat enquomodo non frustra clamat peccator ad peccare; quod duobus modis intelligi potest: aut, Etiam si irascimini, nolite peccare; id est, Etiam si surgit motus animi, qui jam propter poenam peccati non est in potestate, saltem ei non consentiat ratio et mens, quae intus regenerata est secundum Deum, ut mente serviamus legi Dei, si adhuc carne servimus legi peccati : aut, Agite poenitentiam; id est, irascimini vobis ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
mirabiliter fortassis insinuat. ꝓlationem
ueritatis inuoce. cum ea iusione que fit
in corde. eẽ coniunctam: quamꝗͣ hic dici
possit. quod suꝑior sententia. ut quid dili¬
gitis uanitatem & queritis mendacium.
ita posita ẽ. ac si diceretur. Nolite diligere
uanitatem: & querere mendacium. Qua
ita posita: rectissima locutione sequitur:
& scitode. qm̃ ammirabilem fecit dominꝰ
scm̃ suum. S interpositum diaps alma:
uetat istam cum suꝑiore conungi. Siue
enim hebreum uerbum sit sicut quidam
uolunt. quo significatur fiat: siue grecũ.
quo significatur interuallum psallendi:
ut psalma sit quo psallitur. diapsalma
uero interpositum in psallendo silentium:⁊
ut quemadmodum sinpsalma dr̃ uocũ
copulatio incantando. ita diapsalma dis¬
iunctio carum. ubi quedam requies disiũc
tȩ continuationis ostenditurꝰ. siue ergo
illud. siue hoc. suie aliud aliquid sit: cer¬
te illud probabile est. non recte continu¬

Expanded text:
mirabiliter fortassis insinuat prolationem mirabiliter fortassis insinuat prolationem veritatis in voce cum ea visione quae fit in corde esse conjunctam. Quanquam hic dici possit, quod superior sententia, Utquid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? ita posita est ac si diceretur, Nolite diligere vanitatem, et quaerere mendacium; quo ita posito, rectissima locutione sequitur: Et scitote quoniam admirabilem fecit Dominus sanctum suum. Sed interpositum diapsalma vetat istam cum superiore conjungi: sive enim hebraeum verbum sit, sicut quidam volunt, quo significatur Fiat; sive graecum, quo significatur intervallum psallendi, ut psalma sit quod psallitur, diapsalma vero interpositum in psallendo siut quemadmodum synpsalma dicitur vocis copulatio in cantando, ita diapsalma disiunctio earum, ubi qutae continuationis ostenditur: sive ergo illud, sive hoc, sive aliud aliquid sit, certe illud probabile est, non recte continu
Abbreviated transcription (Latin):
uultis beati ẽẽ de infimis: Sola ueritas
facit beatos: ex qua uera sunt omia. Nam
uanitas ẽ uanitatum: & om̃ia uanitaᷤᷤ.
Quȩ habundantia homini in om̃i labore
suo. quo ipse laborat sub sole: Ut quid gͦ
temporalium rerum amore detinemini:
Ut quid tanquam pͥma extrema sectami¬
ni: qd̃ ẽ uanitas & mendacium: Cupitis
cium ea ꝑmanere uob̾cum: quȩ omnia
transcunt tanquam umbra. & scitote:
Quem nͥ eum quem suscitauit ab inferis:
& in celo ad dexteram collocauit: Inere¬
patur gͦ genus humanum: ut ad eum
se tandem ab huiusmũdi amore c̃uertat.
Sed siquem mouet conuinctio suꝑaddi¬
ta. qd ait. & scitote: facile est. ut in scͥp¬
turis animaduertat. huius locutionis
genus familiare eẽ. illi linguȩ quaꝓpħe
locuti sunt. Nam sepe inuenis ita cep¬
tum. Et dixit dominus ad illum: et
factum est uerbum domini ad illum. Quȩ
uinctura conunctionis. cum sententia ñ
precesserit cui sub sequens adnectatur:

Expanded text:
vultis beati esse de infimis? Sola veritas vultis beati esse de infimis? Sola veritas facit beatos, ex qua vera sunt omnia. Nam vanitas est vanitantium, et omnia vanitas, Quae abundantia homini in omni labore suo, quo ipse laborat sub sole ? Utquid ergo temporalium rerum amore detinemini? utquid tanquam pni, quod est vanitas et mendacium? Cupitis enim permanere vobiscum, quae omnia transeunt tanquam umbra. VERS. 4.-- Quem, nisi eum quem suscitavit ab inferis, et in coelo ad dexteram collocavit? Increpatur ergo genus humanum, ut ad eum se tandem ab hujus mundi amore convertat. Sed si quem movet conjunctio superaddita, quod ait, Et scitote, facile est ut in Scripturis animadvertat hujus locutionis genus familiare esse illi linguae qua Prophetae locuti sunt. Nam saepe invenis ita coeptum: Et dixit Dominus ad illum, Et factum est verbum Domini ad illum. Quae junctura conjunctionis, cum sententia non praecesserit cui sequens annectatur,
Abbreviated transcription (Latin):
dominici hominis corde. quem suscepit
dei sapientia: ñ uideo quẽadmodum ħ
possint congruere. Hon enim aliquando¬
abea desertus ẽ. S quemadmodũ ipsa
eius deprecatio nr̃ȩ potiꝰ ĩfirmitatiᷤ ĩ diciũ ẽ
sic etiam de ista repentina dilatatione
cordis pot̃ idem dñs ꝓ fidelib suis loqui.
quorum ꝑsonam sͥ imposuit. etiam cum
ait: esuriui & ñ cibastis me. sitiui & noN
dedistis michi potum: &r cetera. Qua re. hic
qͦ potest dicere dilatasti mͥ. pro uno
ex minimis suis colloquente cum dõ: cuius
caritatem diffusã habet incorde. ꝑsp̃mscm¬
quidatus ẽ nob̃. Miserere mei: & exaudi
orationem meã. Curiterum rogat: cum
iam se exauditum & dilatatum indicaue¬
rit: Anꝓpter nos de quibus dr̃. si autem
qd̃ non uidemus sꝑamus ꝑ patientiam
exspectamus: aut ut in illo qui credidit.
turi finem fallaciarum: si in presentia ue¬
ritatis non habetis: Ut quid diligitis ua¬
nitatem: & queritis mendacium: Ut qͥd

Expanded text:
Dominici hominis, quem suscepit Dominici hominis, quem suscepit Dei Sapientia, non video quemadmodum hoc possit congruere; non enim ab ea aliquando desertus est. Sed quemadmodum ipsa ejus deprecatio, nostrae potius infirmitatis indicium est; sic etiam de ista repentina dilatatione cordis potest idem Dominus pro fidelibus suis loqui, quorum personam sibi imposuit etiam cum ait: Esurivi, et non cibastis me; sitivi, et potum non dedistis mihi , et caetera. Quare hic quoque potest dicere, dilatasti mihi, pro uno ex minimis suis colloquente cum Deo, cujus charitatem diffusam habet in corde pqui datus est nobis. Miserere mei, et exaudi orationem meam: cur iterum rogat, cum jam se exauditum et dilatatum indicaverit? An propter nos, de quibus dicitur: Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus ; aut ut in illo qui credidit pturi finem fallaciarum, si veritate praesente non habetis? Utquid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium? utquid
Abbreviated transcription (Latin):
in eccła credentis &e sꝑantis in eum.
mea. Intribulatione dilatasti michi. Ab
angustiis tristiciȩ: in latitudinẽ gaudioꝵ
me eduxisti. Tribulatio enim & angustia.
in omnem animam hominis oꝑantis ma¬
lum. Qui aũt dicit. gaudemus intribula¬
tionib scientes qm̃ tribulatio pacientiam
datus ẽ nob̾: non habet cordis angustias.
quamuis extrinsecus a ꝑsequentib ingerã¬
tur. Mutatio autem ꝑsonȩ. qd a tercia ubi
ait exaudiuit. statim transut ad scd̃am. uͥ
ait dilatasti michi. si ñ uarietatis aut sua¬
uitatis causa facta ẽ: mirum. cur primũ
tanquam indicare uoluit hominibus
exauditum se ẽẽ. & postea compellare exau¬
didorem suum: nisi forte cum indicassec
queadmodũ exauditus sit. in ipsa dila¬
tatione cordis maluit cum deo loqui. ut
etiam hoc modo osteneroe quid sit corde
dilatari. id ẽ iã ĩcorde habere infusum
dm̃. cum quo intrinsecus collocatur: qd
in ꝑsona eius qui credens in xp̃m illumi¬
natus ẽ. recte accipitur. In ipsus autem

Expanded text:
in Ecclesia credentis et sperantis in eum. mea. In tribulatione dilatasti mihi: ab angum me duxisti: Tribulatio enim et angustia in omnem animam hominis operantis malum. Qui autem dicit: Gaudemus in tribulationibus, scientes quoniam tribulatio patientiam  est nobis , non habet cordis angustias, quamvis extrinsecus a persequentibus ingerantur. Mutatio autem personae, quod a tertia, ubi ait, exaudivit, statim transiit ad secundam, ubi ait, dilatasti mihi, si non varietatis ac suavitatis causa facta est, mirum cur primum tanquam indicare voluit hominibus exauditum se esse, et postea compellare exauditorem suum. Nisi forte cum indicasset quemadmodum exauditus sit in ipsa dilatatione cordis, maluit cum Deo loqui; ut etiam hoc modo ostenderet quid sit corde dilatari, id est, jam cordi habere infusum Deum, cum quo intrinsecus colloquatur. Quod in persona ejus qui credens in Christum illuminatus est, recte accipitur: in ipsius autem
Abbreviated transcription (Latin):
t̾ate ei cum tremore. Obtime subiunctũ ẽ
exultate: ne admiseriã ualere uideretur
qd dictum ẽ. seruite domino intimore. S
rursus ne id ipsum ꝑger&e ineffusionem
temeritatis: additum ẽ cum tremore: ut
ad cautionem ualeret. circumspectamq
scĩficationis custodiam. & sic pot̃ accipi.
Et nunc reges intelligite. ⁊ id ẽ etiam nunc.
me rege constituco. nolide tristes ẽẽ reges
t̃re. quasi bonum ur̃m uob̃ ablatum sit : s
intelligite potius & erudimini. Idenĩ uob̾
expedit. ut sub illo sitis: a quo intellectus
& eruditio uobis datur. Et hoc uob̃ expedit.
ut ñ temere dominemini ⁊ s dño om̃ium
cum timore seruiatis. & exultetis inbeatitu¬
dine certissima & sincerissima: cauti o cir¬
cumspicientes. ne ab ea ꝑsuꝑbiam decidatis.

Expanded text:
tate ei cum tremore: optime subjectum est tate ei cum tremore: optime subjectum est exsultate, ne ad miseriam valere videretur quod dictum est, servite Domino in timore. Sed rursus ne idipsum pergeret in effusionem temeritatis, additum est, cum tremore; ut ad cautionem valeret circumspectamque sanctificationis custodiam. Etiam sic potest accipi, Et nunc reges intelligite, id est, Et jam nunc me rege constituto, nolite tristes esse, reges terrae, quasi bonum vestrum vobis ablatum sit; sed intelligite potius, et erudimini. Id enim vobis ex pedit ut sub illo sitis, a quo intellectus et eruditio vobis datur. Et hoc vobis expedit, ut non temere dominemini; sed Domino omnium cum timore serviatis, et exsultetis in beatitudine certissima et sincerissima, cauti et circumspicientes ne ab ea per superbiam decidatis.
Abbreviated transcription (Latin):
teres ineis terrenas cupiditates : & uetis
hominis lutulenta negocia: & quicquidde
peccatore limo contractum atq molitũ ẽ.
Et nunc reges intelligite. Q nunc. id est
iam innouati. iam contritis luteis tegu¬
mentis. id ẽ carnalib uasis erroris. quȩ
ad preceritam uitã ꝑͥtinent: nunc intel¬
ligite. iam reges⁊ idẽ. iam ualentes reg̾e.
quicquid in uob̃ seruile atq bestiale est
& iam ualentes pugnare. ñ quasi acrem
cecdentes: sed castigantes ur̃a corpr̃a: et ser¬
uituti subicientes. Et crudimimi qui ui
dicatis terram. Hoc idem repecitum est.
erudimini. ꝓeo qd dictum ẽ intelligite:
qui iudicatis autem tram. ꝓ eo qd dictumẽ
reges. Sp̃uales enim significat: qui iudi¬
cant t̾ram. Inferius enu nob̃ ẽ: quicquid
iudicamus. Quicquid aũt infra sp̃ualem
hominem ẽ. merito t̃ra nominatur: quia
terrena labe sauciatum ẽ Seruite dño
tum ẽ. teges qui iudicatis t̃ram Et exul¬

Expanded text:
teres in eis terrenas cupiditates, et veteris teres in eis terrenas cupiditates, et veteris hominis lutulenta negotia, et quidquid de peccatore limo contractum atque inolitum est. Et nunc, reges, intelligite: et nunc, id est jam innovati, jam contritis luteis tegumentis, id est carnalibus vasis erroris quae ad praeteritam vitam pertinent: nunc intelligite jam reges, id est, jam valentes regere quidquid in vobis servile atque bestiale est; et jam valentes pugnare, non quasi aeret caedentes, sed castigantes vestra corpora, et servituli subjicientes . Erudimini, omnes qui judicatis terram. Hoc idem repetitum est: erudimini, pro eo quod dictum est, intelligite; qui judicatis autem terram, pro eo quod dictum est, reges. Spirituales enim significat qui judicant terram: inferius enim nobis est, quidquid judicamus; quidquid autem infra spiritualem hominem est, merito terra nominatur, quia terrena labe sauciatum est. 9. vers. 1tum est, reges qui judicatis terram. Et exsul
Abbreviated transcription (Latin):
natus ẽ: tamen hodie.quia p̃sentiam sig¬
nificat. atq inȩternitate. nec preteritum
quicquã ẽ. quasi ẽẽ desierit. nec futurũ.
quasi nondum sit. s presens tantum :
quia quicquid et̃num ẽ. semꝑ ẽ: diuinitꝰ
accipitur scđm id dictum ego hodie enui
te. quo sempit̃nam generationẽ uirtutis
& sapientiȩ dĩ. qui ẽ unigenitus filius. fi
sacrificus.qui oe interpellat pro nobis
ut ad totam ipsam dispensationẽ tem¬
poralem q̃ ꝓ genere humano facta est.
referatur qd̾ dictum ẽ. postula a me: ut scił
gentes nomini xp̃iano copulentur: atq
ita amorte redimantur. & possideantur a
xp̃odabo tͥ gentes hereditatẽ tuã: quas
possideas ad earum salutẽ. & quȩ tͥ fructi¬
ficent sp̃ualia Et possessionem tuam: ter¬
minos terre. Idem repetitum ẽ.Terminos
terrȩ pro eo positum. qd dictum ẽ dabo tibi
gentes: sed hoc planius dictum sit. ut õs
gc̃s intelligamus: possessionẽ autẽ tuã ꝓeo
Tanquam uas figuli conteres eos: id ẽ con¬

Expanded text:
natus est; tamen hodie quia praesentiam significat, atque in aeternitate nec praeteritum quidquam est, quasi esse desierit; nec futurum, quasi nondum sit; sed praesens tantum, quia quidquid aeternum est, semper est; divinitus accipitur secundum id dictum, Ego hodie genui te, quo sempiternam generationem virtutis et sapientiae Dei, qui est unigenitus Filius, fidsacrificiis, qui etiam interpellat pro nobis ; ut ad totam ipsam dispensationem temporalem, quae pro genere humano facta est, referatur quod dictum est, Postula a me; ut scilicet gentes nomini christiano copulentur, atque ita a morte redimantur, et possideantur a Deo. Dabo tibi gentes haereditatem tuam, quas possideas ad earum salutem, et quae tibi fructificent spiritualia. Et possessionem tuam terminos terrae. Idem repetitum est: terminos terrae, pro eo positum quod dictum est, gentes; sed hoc planius, ut omnes gentes intelligamus: possessionem autem tuam, proEt tanquam vas figuli conteres eos; id est, con
Abbreviated transcription (Latin):
e domino nostro iħu
xp̃istor idest homine
Cominico: accipiendũ
eatus uir qui non abut inconsilio
impiorum. sicut homo terrenus. qͥ
uxori consensit decepte a serpente: ut dĩ
preceptũ preceriret. Et in uia peccatoꝵ
ñ stecit.⁊ quia uenit quidẽ in uia pecca¬
torum. nascendo. sicut peccatores: sedñ
stecit.: quia non eum denuit illecebra
scłaris. Et incathedra pestilentie nor
sedit. Noluit regnum t̾renum cum su¬
ꝑbia: quȩ cathedra pestilentiȩ idõ recte
intelligitur: quia non fere quisquam ẽ.
qui careat amore dominandi: & huma¬
nam ñ appetat głam. Pestilentia ẽ enim.
morb late ꝑuagatus. & om̃s aut pene
om̃s inuoluens: quamquam accomino¬
datius accipiatur cathedra pestilentie.
ꝑnitiosa doctrina: cuius sermo ut can¬
cer serpit. Deinde. considerandus ẽ ordo
uerborum. Abut. stetit: sedit. Abiit
enim ille: cum recessit a dõ. Stetit. cum
delectatus ẽ peccato. Sedit: cum in sua
suꝑbia confirmatus redire non potuit.

Expanded text:
e Domino nostro Jesu Christo, hoc est homine Dominico, accipiendum est. Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum: sicut homo terrenus qui uxori consensit deceptae a serpente, ut Dei praecepta praeteriret. Et in via peccatorum non stetit: quia venit quidem in via peccatorum, nascendo sicut peccatores; sed non stetit, quia eum non tenuit illecebra saecularis. Et in cathedra pestilentiae non sedit: noluit regnum terrenum cum superbia; quae ideo cathedra pestilentiae recte intelligitur, quia non fere quisquam est qui careat amore dominandi et humanam non appetat gloriam; pestilentia est enim morbus late pervagatus, et omnes aut pene omnes involvens. Quanquam accommodatius accipiatur cathedra pestilentiae, perniciosa doctrina, cujus sermo ut cancer serpit . Deinde considerandus est ordo verborum, abiit, stetit, sedit: abiit enim ille, cum recessit a Deo; stetit, cum delectatus est peccato; sedit, cum in sua superbia confirmatus, redire non potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
attinget qui confidunt in dño: s etiã ad
regnum illis instruendum & sublimandũ
ꝓficiet. Non enim dix̃. cum exarserit us
breui ira eius. securi om̃s qui confidunt
in eo⁊ tanquã hoc solum inde habeant.
qd ñ puniantur: sedbeati dix̃.⁊ ubi est
bonorum om̃ium summa &e cumulus.
Qd aũt positum ẽ inbreui. ⁊ hoc maxime¬
significatearbitror. quia repentinum a¬
liquid erit: dum hoc remotum & longe
futurum peccatores existimabunt. Explic̃¬

Expanded text:
attinget qui confidunt in Domino, sed etiam ad attinget qui confidunt in Domino, sed etiam ad regnum illis instruendum et sublimandum proficiet. Non enim dixit: Cum exarserit in brevi ira ejus, securi omnes qui confidunt in eo, tanquam hoc solum inde habeant, quod non puniantur; sed beati dixit, ubi est bonorum omnium summa et cumulus. Quod autem positum est, in brevi, hoc significare arbitror, quia repentinum aliquid erit, dum hoc remotum et longe futurum peccatores existimabunt. I
Abbreviated transcription (Latin):
ait: intelligite & erudimimi. Ham intelli¬
gere &e erudiri: hoc ẽ apprehende disciplinã.
Ueruntamen. in eo qd dr̃ apprehendite.
satis significatur presiduun qͦddam atq
munimentum eẽ. aduersꝰ om̃ia que obẽe
possent. nisi tanta cura apprehenderetur
Nequando aũt trascatur dñs. cum dubi
cui certum ẽ. s scđm eos ipsos qui monent᷑
quia cum dubitatione solent cogitare
iram dei. quib non aꝑte reuelatur. Hoc
gͦ sibi ipsi debent dicere. Apprehendamus
disciplinam. nequando irascatur dñs. &
ꝑeamus de uia iusta. lam uͦ uascatur do¬
minus quomͦ accipiendum sit. supͣdictũ
ẽ. & ꝑeatis de uia iusta. Hȩe magna pe¬
na ẽ: que abhis formidatur. qͥ aliquid dul¬
cedinis iusticie ꝑceperunt. Qui enim ꝑit
de uia iusticię: cum magna miscria ꝑuiaᷤ
iniquitatis errabit Cum exarserit inbre¬
uii ira eius. beati om̃s qui confidunt in
eo: id ẽ cum uindicta uenerit. que impi¬
is o peccatorib p̃paratur.⁊ ñ solum eos ñ

Expanded text:
ait, intelligite, et erudimini; nam intelligere et erudiri, hoc est apprehendere disciplinam. Verumtamen in eo quod dicitur, apprehendite, satis significatur praesidium quoddam atque munimentum esse adversus omnia quae obesse possent, nisi tanta cura apprehenderetur. Nequando autem irascatur Dominus, cum dubitcui certum est, sed secundum eos ipsos qui monentur; quia cum dubitatione solent cogitare iram Dei, quibus non aperte revelatur. Hoc ergo sibi ipsi debent dicere: Apprehendamus disciplinam, nequando irascatur Dominus, et pereamus de via justa. Jam vero, irascatur Dominus, quomodo accipiendum sit supra dictum est. Et pereatis de via justa: haec magna poena est, quae ab iis formidatur qui aliquid dulcedinis justitiae perceperunt; qui enim perit de via justitiae, cum magna miseria per vias iniquitatis errabit. 11. vers. vi ira ejus, beati omnes qui confidunt in eo: id est, cum vindicta venerit, quae impiis et peccatoribus praeparatur, non solum eos non
Abbreviated transcription (Latin):
&e in lege cius ineditabitur die ac nocte.
Iusto lex posita non ẽ. ut dicit apts: sed
aliud ẽ. eẽ in lege: altud sub lege. Qui
est in lege: secundum legem agit. Qui ẽ
sub lege: secundum legem agitur. Illegͦ
liber ẽ. iste seruus. Deinde. aliud est lex
quȩ scribitur. & imponitur seruienti.
aliud lex quȩ mente conspicitur ab co
qui non indiget litteris. Meditabitur
die ac noccez aut sine intermissione in¬
telligendum ẽ: aut die. in leticia: noc¬
te. intribulationibus. Dr̃ enim abra¬
ham diem meum udit. & gauisus est:
ce de tribulatione dr̃ insuꝑ & usq ad
tanquã lignum. qđ plantatum ẽ secus
decursus aquarum: id ẽ. aut scđm ipsã
sapientiam. quȩ dignata ẽ hominem sus¬
cipere ad salutem nr̃am. ut ipse homo
sit lignum plantatũ secus decursus a¬
quarum: pot̾ eñi & hoc intellectu acci¬
.pi qđ in alio psalmo dr̃. fluuius dĩ re¬

Expanded text:
us meditabitur die ac nocte. Justo non est lex posita, ut dicit Apostolus ; sed aliud est esse in lege, aliud sub lege: qui est in lege, secundum legem agit; qui est sub lege, secundum legem agitur. Ille ergo liber est, iste servus. Deinde aliud est lex quae scribitur, et imponitur servienti; aliud lex quae mente conspicitur, ab eo qui non indiget litteris. Meditabitur die ac nocte: aut sine intermissione intelligendum est; aut die in laetitia, nocte in tribulationibus; dicitur enim: Abraham diem meum vidit, et gavisus est ; et de tribulatione dicitur: Insuper et usque ad tanquam lignum quod plantatum est secundum decursus aquarum: id est, aut secundum ipsam Sapientiam, quae dignata est hominem suscipere ad salutem nostram; ut ipse homo sit lignum plantatum secundum decursus aquarum: potest enim et hoc intellectu accipi, quod in alio psalmo dicitur: Fluvius Dei re
Abbreviated transcription (Latin):
go iste sensus ẽ Ego aũt constitutus sũ
rex ab eo. suꝑ eccłam scãm eius: quam
montẽ appellat. ꝓpt̃ eminentiã &e firmi¬
tatem. Ego autem constitutus sum rex
ab eo. Ego scilicet: cuius uincła illi dirũ¬
pere: & ugum meditabantur abicere: re¬
dicans preceptum ipsus. Quis hoc non
sentiat. cum cotidie facticetur: Dñs dix̃¬

Expanded text:
go iste sensus est: Ego autem constitutus sum go iste sensus est: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Ecclesiam sanctam ejus, quam montem appellat propter eminentiam et firmitatem. Ego autem constitutus sum rex ab eo: ego scilicet, cujus vincula illi disrumpere et jugum meditabantur abjicere. Praedicans praeceptum ipsias: quis hoc non sentiat, cum quotidie factitetur? 6.
Abbreviated transcription (Latin):
ut mnira sua. hoc sit infurore suo. Iram
autẽ & furorem dñi dei. ñ ꝑturbationẽ
mentis oportet intelligi: sedium qua
iustissime uendicat subiectã sͥ ad mini¬
sterium uniuersam creaturã. Precipue
namq ꝓuidendum ẽ & tenendũ illud
qd̃ scriptum ẽ in salomone: tu aũt dñe
iuirtutum cum tranquillitate uidicas:
& cum magna reuerentia disponis nos.
Ira gͦ dei est. motus qui fit manima q̃
legem dei nouit: cum eandem legem
uidet a peccatore preteriri. Phunc enam
motum iustaꝵ animarum. multa uindicã¬
tur: quamꝗͣ possit ira dĩ recte intelligi. etiã
ipsa mentis obscuratio: q̃ consequitur eos.
qui legem dĩ trans grediuntur. Ego autẽ¬
nifesta s̃. Syon autẽ. si speculationẽ ut qͥ¬
dam interpretantur significat ⁊ nichil
magis quam ȩccłam debemus accipere:
ubi cotidie intentio erigit᷑ speculandę
claritatis dĩ.⁊ sicut apłs dic̃. Nos autẽ.
reuelata facie głam dĩ speculantes. Er¬

Expanded text:
ut in ira sua, hoc sit, in furore suo. Iram ut in ira sua, hoc sit, in furore suo. Iram autem et furorem Domini Dei non perturbationem mentis oportet intelligi, sed vim qua justissime vindicat, subjecta sibi ad ministerium universa creatura. Praecipue namque pervidendum est et tenendum illud quod scriptum est in Salomone: Tu autem, Domine virtutis, cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos . Ira ergo Dei est motus qui fit in anima quae legem Dei novit, cum eamdem legem videt a peccatore praeteriri; per hunc enim motum justarum animarum multa vindicantur. Quanquam possit ira Dei recte intelligi etiam ipsa mentis obscuratio, quae consequitur eos qui legem Dei transgrediuntur. 5. venifesta sunt. Sion autem, si speculationem, ut quidam interpretantur, significat, nihil magis quam Ecclesiam debemus accipere, ubi quotidie intentio erigitur speculandae claritatis Dei, sicut Apostolus dicit: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes . Er
Abbreviated transcription (Latin):
apłorum cõmemorantur. Dirumpamus
uincła eorum: &e ꝓiciamus a nobis u¬
gum ipsorum. Quamꝗͣ possit & aliter
intelligi: tamen aptius ex corum ꝑsona
accipitur. quos dix̃ inania meditatos:
Repetita ẽ sententia euis. Nam proeo
qd̃ ẽ qui habitat in celis. subsequent̃ po¬
situm ẽ dominus: & ꝓ eo qđ ẽ irridebit.
subsequent᷑ positum ẽ. subsannabit. Hi¬
chil horum tamen saꝑe oportet carnalit̃:
quasi aut buccis ds̃ irrideat. aut naso
subsannet. sed eaiuis accipienda ẽ. quã
dat scĩs suis. ut futura cernentes. id ẽ no¬
men. xp̃i. & dominationẽ ꝑuagaturam
in posteros. & unuisas gentes obtenturã:
illos mania meditatos ẽẽ intelligant.
Hec enu uis qͣ ista prescita s̃: irrisio
dei est. & subsannatio. Qui habitat ince¬
lis:. irridebit eos. Celos si animas scãs
accipiamus: ꝑ has eos utiq presciens qͥd
futurum sit. deridebit ds̃. & subsanna¬
babit eos. Planius enim ostendens. qͦmͦ
ad cos loquetur dixit. conturbabit eos.:

Expanded text:
ers. 3. Disrumpamus vincula eorum, et abjiciamus a nobis jugum ipsorum. Quanquam et possit aliter intelligi, tamen aptius ex eorum persona accipitur, quos dixit inania meditatos; Repetita sententia est: nam pro eo quod est, Qui habitat in coelis, subsequenter positum est, Dominus; et pro eo quod est, irridebit, subsequenter positum est, subsannabit. Nihil horum tamen sapere oportet carnaliter, quasi aut buccis Deus irrideat, aut naso subsannet: sed ea vis accipienda est, quam dat sanctis suis, ut futura cernentes, id est nomen Christi et dominationem pervagaturam in posteros et universas gentes obtenturam, illos inania meditatos esse intelligant; haec enim vis qua ista praescita sunt, irrisio Dei est et subsannatio. Qui habitat in coelis, irridebit eos: coelos si animas sanctas accipiamus, per has eos, utique praesciens quid futurum sit, deridebit Deus et subsannababit eos: planius enim ostendens quomodo ad eos loquetur, dixit, conturbabit eos;
Abbreviated transcription (Latin):
uiam iustoꝵ Quemadmodum dicit᷑. no¬
uit salutẽ medicina. morbos aũt ñ no¬
uit. & tam̃ etiam morbi arte medici¬
nȩ agnoscuntur:⁊ sic dici pot̾. nosse do¬
minum uiã iustoꝵ. uiam uͦ impiorũ
ñ nosse : ñ quia aliquid ignoret dñs:
& tamen dicit peccatorib: non noui uos
Ider aũt impiorum ꝑibit. Pro eo positũ
est: ac si diceretur. Iter aũt impiorum
ñ nouit dñs. S planius dictum ẽ: ut
entiam dĩ. eẽ ꝑtineat: ad ignorantiam
uero. ñ eẽ: quia dñs dicit. Ego sum qͥ
t quid fremuerunt gentes:
& ppłi meditati s̃ in ania.
Adstiterunt reges t̾re. et
Oprincipes conuenerunt in
unum: aditersus dñm. & aduers xp̃m¬
tur. frustra. Non enim impleuer̃ qd uo

Expanded text:
viam justorum. Quemadmodum dicitur, Novit salutem medicina, morbos autem non novit; et tamen etiam morbi arte medicinae agnoscuntur; sic dici potest, nosse Dominum viam justorum, viam vero impiorum non nosse; non quia aliquid Dominus nescit, et tamen dicit peccatoribus: Non novi vos . Iter autem impiorum peribit, pro eo positum est, ac si diceretur: Iter autem impiorum non novit Dominus. Sed planius dictum est, ut entiam Dei esse pertineat, ad ignorantiam vero non esse; quia Dominus dicit: Ego sum qui ut quid fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? adstiterunt reges terrae, et principes conuenerunt in unum aduersus dominum et aduersus Chtur, frustra: non enim impleverunt quo
Abbreviated transcription (Latin):
& illud. qui sitit ueniat & bibat: et
illud. si scires donum dĩ. & quis ẽ qui
a te aquam petit. petisses ab eo. & daret
tibi aquam uiuam. unde qui bibit non
sitiet ineternum. sed efficietur in eo fons
aquȩ salientis inuitam eternã: aut scđmn
decursus aquarum. scđm ppłorum peccata:
quia & aquȩ ppłi interpretantur in apo¬
calypsi: & decursus non absurde intelli¬
gitur lapsus. qd ꝑtinet ad delictum. Uig¬
num gͦ illud id ẽ dominus nr̃. de aquis
decurrentib idẽ ppłis peccatorib trahers
eos in radices discipline suȩ. fructũ da¬
bit. hoc est constituet eccl̃as: in temprẽ
suo. idẽ postquam clarificatus ẽ. resur
sui confirmatis. & directis in ppłos. fruc¬
tificauit eccła. Et folium eius non deci¬
det. Id est uerbum eius ñ erit irritum:
quia om̃is caro fęnum & claritas ho¬
minis ut flos feni÷ fenum aruit. et
flos decidit: uerbum aũt dñi manet

Expanded text:
 illud: Qui sitit, veniat, et bibat ; et illud: Si scires donum Dei, et quis est qui a te aquam petit; petisses ab eo, et daret tibi aquam vivam, unde qui biberit non sitiet in aeternum; sed efficietur in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Aut secundum decursus aquarum, secundum populorum peccata, quia et aquae populi interpretantur in Apocalypsi ; et decursus non absurde intelligitur lapsus, quod pertinet ad delictum. Lignum ergo illud, id est Dominus noster, de aquis decurrentibus, id est populis peccatoribus, trahens eos in via in radices disciplinae suae, fructum dabit, hoc est, constituet Ecclesias; in tempore suo, id est, postquam clarificatus est resurrsui confirmatis et directis in populos, fructificavit Ecclesias. Et folium ejus non decidet: id est, verbum ejus non erit irritum; quia omnis caro foenum, et claritas hominis ut flos foeni: foenum aruit, et flos decidit, verbum autem
Abbreviated transcription (Latin):
tre. &bene hoc eis dixit auferri qͦ suꝑbi
ãbiunt. id ẽ ut iudicent: ut hoc ipsum
planius dictũ intelligatur sequenti sen¬
tentia. Neq peccatores in consilio ui¬
storum. Solet enim hoc modo repeti pla
ligantur impii: &e quod supͣdictum ẽ
in udicio: hoc dictum sit in consilio
iuistoꝵ. Aut certe fi aliud s̃ impii. ali¬
ud peccatores: & quamꝗͣ om̃is impiꝰ
peccator sit. non tamen onris peccator
sit impius: impii non resurgunt imudi¬
cioꝰ id est resurgẽt quidẽ. sed ñ ut udi¬
centur. quia iam penis certissimis desti¬
nati s̃: peccatores aũt non resurgent in c̃¬
silio iustorum. idẽ ut iudicent. s forte ut
uidicentur: ut de his dictum sit Unuiscuiꝰ¬
cumq opus. quale sit: ignis ꝓbabit. Si
cuuus opus manserit: mercedem accipi¬
et. Sicuius aũt opus arserit: detrimen¬

Expanded text:
terrae. Et bene hoc eis dixit auferri quod superbi terrae. Et bene hoc eis dixit auferri quod superbi ambiunt, id est ut judicent, ut hoc ipsum planius dictum intelligatur sequenti sententia: Neque peccatores in consilio justorum. Solet enim hoc modo repeti planintelligantur impii; et quod supra dictum est in judicio, hic dictum sit in consilio justorum. Aut certe si aliud sunt impii, aliud peccatores; ut quanquam omnis impius peccator sit, non tamen omnis peccator sit impius. Impii non resurgunt in judicio: id est, resurgent quidem, sed non ut judicentur, quia jam poenis certissimis destinati sunt; peccatores autem non resurgunt in consilio justorum, id est ut judicent, sed forte ut judicentur, ut de his dictum sit: Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit: si cujus opus manserit, mercedem accipiet
Abbreviated transcription (Latin):
beati mites: qm̃ ipsi hereditate posside¬
bunt t̾ram. Similitudo aũt hinc ducta:
quia ut hȩc terra uisibilis. exteriorem ho¬
minem nutrit & continet: ita illa t̃ra in¬
uisibilis. interiorem hominẽ. Acuiꝰ t̾re
facie. proicit uentus impium: id ẽ suꝑbia.
quł inflat. Quam cauens illequi ine¬
briabat᷑ abubertate domus dĩ & torren¬
te uoluptatis eius potabatur: dicit. Hõ
ueniat michi pes suꝑbiȩ. Ab hac terra.
ꝓiecit suꝑbia eum quidixit: ponam se¬
dem meam ad aquilonem: & erosimił
altissimo. Ab huius cexre facie. proieeit
etiam cum qui cum consensisset. & gu¬
stasset de ꝓhibito ligno. ut eẽt sicut deus:
abscondit se a facie dei. Hanc t̾ram ad
interiorem hominẽ ꝑtinere. & inde suꝑ¬
bia hominẽ proici. maxime intelligipo¬
test in eo qd scriptum ẽ. quid suꝑbit t̾ra
& cinis: quoniam inuita sua ꝓiecit in¬
tima sua. Unde enim ꝓiectus ẽ: non ab¬
surde se dicitur proiecisse. Ideo non re
quia tanquam puluis ꝓiciunt᷑ a facie

Expanded text:
i mites, quia ipsi haeredi tate possidebunt terram . Similitudo autem hinc ducta est; quia ut haec terra visibilis exteriorem hominem nutrit et continet, ita illa terra invisibilis interiorem hominem. A cujus terrae facie projicit ventus impium, id est superbia, quia inflat. Quam cavens ille qui inebriabatur ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis ejus potabatur, dicit: Non veniat mihi pes superbiae . Ab hac terra projecit superbia eum qui dixit: Ponam sedem meam ad Aquilonem, et ero similis Altissimo . Ab hujus terrae facie projecit etiam eum qui, cum consensisset et gustasset de prohibito ligno, ut esset sicut Deus, abscondit se a facie Dei . Hanc terram ad interiorem hominem pertinere, et inde superbia hominem projici, maxime intelligi potest in eo quod scriptum est: Quid superbit terra et cinis? quoniam in vita sua projecit intima sua ; unde enim projectus est, non absurde se dicitur projecisse. 5. vers. 5.quia tanquam pulvis projiciuntur a facie
Abbreviated transcription (Latin):
uam tenet. et bene ibi ambulat. Se¬
quens autem uiam spei. qui et si ali¬
quant ulum claudicat. ñ omnino
ut erret aut remaneat: s ꝓ greditur
& si paulatim: fortasse spandũ est
eum quo tendit. etiam tardius per
Nunquid enim fides tua sterilis erit:
Si sterilis non es: sterilis non est ipsa:
Aliqͥd mali credidisti: &igne malicie
tuȩ radicẽ tuȩ fidei concremasti: Te¬
ne ergo fidem operaturus: Sed dices:
Non hoc ait apłs paulus Immo hoc
ait apłs paulus: fides inquit quȩ
ꝑdilectionem oꝑatur: & alio loco:
Plenitudo gͦ legis caritas: Et alio loco:
Omnis lex inuno sermone impletur:
in eo qͦd scriptum ẽ: Diliges ꝓximũ
tuum tanquam te ipsum: Uide si ñ
uult te oꝑari qui dicit: Nam non ad¬
ulterabis: non homicidium facies:
ñ concupisces: & si qͦd ẽ aliud man¬
datũ. inhoc sermone recapitulatur:

Expanded text:
viam tenet, et bene ibi ambulat: seviam tenet, et bene ibi ambulat: sequentis autem spei, qui etsi aliquantum claudicat, non omnino ut erret, aut remaneat, sed progreditur etsi paulatim. Fortasse enim sperandum est, eum quo tendit etiam tardius pervNumquid enim fides tua sterilis erit? Si sterilis non es, sterilis non est ipsa. Aliquid mali credidisti, et igne malitiae tuae radicem tuae fidei concremasti. Tene ergo fidem operaturus. Sed dicis, Non hoc ait apostolus Paulus. Imo hoc ait Paulus apostolus: Fides, inquit, quae per dilectionem operatur ; et alio loco: Plenitudo ergo legis, charitas ; et alio loco: Omnis enim lex in uno sermone impletur, in eo quod scriptum est: Diliges proximum tuum tanquam teipsum . Vide si non vult te operari qui dicit: Non adulterabis, Non homicidium facies, Non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
gitz Non ualde attendas quid homo
faciat: sed quid cum facit aspiciat:
quo lacertos optimȩ gub̃nationis diri¬
gał Fac enim hominem optimȩ gu¬
bernare nauim: et ꝑdidisse quo ten¬
dit: Quid ualet quia artemones op¬
time tenet optime mouet : dat pro¬
ram fluctib. cauet ne lateri infligã¬
tur: tantis ẽ. uirib ut detorqueat
nauem quo uelit. atq unde uelit: &
dicatur ei. quo is. et dicat nescio. aut
ñ dicat nescio. s adillum portũ eo:
nec inportum ducat. s insaxa festi¬
net: Nonne iste quanito sibi uidecͤ
innaui gubernanda agilior et effica¬
tior: tanto ꝑieulosius eam sic gub̃¬
nat. ut ad naufragium ꝓperando ꝑ¬
ducat: Talis ẽ: et qui optime currit
preter uiam: Nonne gͦ meluis et to¬
lerabilius erat. ut esset gubnator ille
aliquando inualidior. ut cum labo¬
re & aliqua difficultate gubnacula
regeret. et tamen rectum debitumq
cursum teneret: rursumq ille eti¬
curreret: Optimus ergo ille: qui &

Expanded text:
git. Non valde attendas quid homo git. Non valde attendas quid homo faciat, sed quid cum facit aspiciat, quo lacertos optimae gubernationis dirigat. Fac enim hominem optime gubernare navim, et perdidisse quo tendit; quid valet quia artemonem optime tenet, optime movet, dat proram fluctibus, cavet ne latera infligantur; tantis est viribus, ut detorqueat navim quo velit, atque unde velit: et dicatur ei, Usquequo is; et dicat, Nescio: aut non dicat, Nescio; sed dicat, Ad illum portum eo, nec in portum, sed in saxa festinet? Nonne iste quanto sibi videtur in navi gubernanda agilior et efficacior, tanto periculosius eam sic gubernat, ut ad naufragium properando perducat? Talis est et qui optime currit praeter viam. Nonne ergo erat melius et tolerabilius, ut esset gubernator ille aliquanto invalidior, ut cum labore et aliqua difficultate gubernacula regeret, et tamen rectum debitumque cursum teneret; rursumque curreret? Optimus ergo ille qui et
Abbreviated transcription (Latin):
edificationem oꝑis: s uideo fidei
fundamentum: Laudo fructum
boni oꝑis: s infide agnosco radi¬
cem Si autem hoc pret̃ rectam
fidem faceret abraham: nicħ uu
ꝓdeẽt. qualecunq illud opus eẽt
Rursum si sic teneret fidem abrahã.
ut cum ei ds̃ imꝑaret offerre sibi im¬
molandum filium. diceret apud se¬
met ipsũ non facio: & tamen credo
quia me etiam contempnentem ius¬
sa sua liberat ds: fides sine oꝑibus
mortua esset: & tanquam radix sine
fructu. sterilis atq arida remaneret.
Quid ergo: Debemus nulla oꝑa p̃po¬
nere fides: id÷ ut ante fidem quisq
dieatur bene oꝑatus: Ea enum ipsa
opa quȩ dicuntur ante fidem. quãus
udeantur hominib laudabilia.
inania sunt: et ita mͥ uidentur esse.
ut magne uires et cursus celerrimus
preter uiam: Nemo gͦ computet bona
oꝑa sua ante fidem: Ybi fides ñerat:
bonum opus ñ erat: Bonum enim opꝰ
intentio facit: intentionem fides diri¬

Expanded text:
eraedificationem operis, sed video fidei eraedificationem operis, sed video fidei fundamentum: laudo fructum boni operis, sed in fide agnosco radicem. Si autem hoc praeter fidem rectam faceret Abraham, nihil illi prodesset qualecumque illud opus esset. Rursum si sic teneret fidem Abraham, ut cum ei Deus imperaret offerre sibi immolandum filium suum, diceret apud semetipsum, Non facio, et tamen credo quia me etiam contemnentem jussa sua liberat Deus; fides sine operibus mortua essefructu sterilis atque arida remaneret. 4. Quid ergo? Debemus nulla opera praeponere fidei, id est ut ante fidem, quisquam dicatur bene operatus? Ea enim ipsa opera quae dicuntur ante fidem, quamvis videantur hominibus laudabilia, inania sunt. Ita mihi videntur esse, ut magnae vires et cursus celerrimus praeter viam. Nemo ergo computet bona opera sua ante fidem: ubi fides non erat, bonum opus non erat. Bonum enim opus intentio facit, intentionem fides diri
Abbreviated transcription (Latin):
catus ẽ abraham. unde iustificat᷑ ẽ
Sequitur. et dicit unde. Quid enim
abraham deo: & reputatum ẽ illi ad
iusticiam Ergo exfide iustificatꝰ ẽ
abraham: Iam qui audit. ñ exopib
s exfide: obseruet illam uoraginem
dequa locutus sum: Uides ergo &l
exfide ñ ex opibus iustificatus elt
abraham: Faciam gͦ quicqͥd uolo: qͥa
et si bona oꝑa ñ habuero. & tantum
credidero indmꝰ deputatur mͥ ad
iusticiam: Si dixit et decreuit: lapsꝰ
demersus ẽ Si adhuc cogitat & fluc¬
tuat: ꝑiclitatur Scriptura autẽ dĩ
uerusq intellectus. ñsolum ꝑiclitan¬
male intellexerunt ante istũ apłm
lacobus enim inepłã sua contra eos
qui nolebant bene oꝑari. de sola fi¬
de presumentes. ipsiꝰ abrahe opera
commendauit. cuiꝰ paulꝰ fidẽ p̃tulit.¬
& non sunt sibi aduersi apłi Dic̃
autem opus omnib notũ: Abrahã
silium suũ immolandũ dõ obtulit
Magnum opus: s exfide Laudo suꝑ¬

Expanded text:
catus est Abraham, unde justificatus est? catus est Abraham, unde justificatus est? Sequitur, et dicit unde: Quid enim SAbraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam . Ergo ex fide justificatus est Abraham. 3. Jam qui audit, non ex operibus, sed ex fide; observet illam voraginem, de qua locutus sum: Vides ergo, quia ex fide, non ex operibus justificatus est Abraham; faciam ergo quidquid volo, quia etsi bona opera non habuero, et tantum credidero in Deum, deputatur mihi ad justitiam. Si dixit et decrevit, lapsus demersus est: si adhuc cogitat et fluctuat, periclitatur. Scriptura autem Dei verusque intellectus, non solum periclitanmale intellexerant istum apostolum. Jacobus enim in Epistola sua, contra eos qui nolebant bene operari de sola fide praesumentes, ipsius Abrahae opera commendavit, cujus Paulus fidem: et non sunt sibi adversi Apostoli. Dicit autem opus omnibus notum, Abraham filium suum immolandum Deo obtulit . Magnum opus, sed ex fide. Laudo sup
Abbreviated transcription (Latin):
Multi enim głantur de oꝑib: & inuemiˢ
multos paganos ꝓpterea nolle fieri
xp̃ianos: quia quasi sufficiunt sibide
bona uita sua: Bene uiuere opꝰ ẽ ait:
Quid mͥ precepturus ẽ. xp̃e: Ut bene
uiuam: Iam bene uiuo Quid mͥ ne¬
cessarius ẽ xp̃c : Hullum homicidiũ:
nullũ furtum: nullam rapinã facio:
res alienas concupisco: nullo adul¬
terio contaminor. Non inuenit aliqͥd
inuita mea qͦd reprehendant᷑: & qui
reprehenderit faciat. xp̃ianum: Ha¬
bet głam: sed ñ ad dm Non autẽ sic
pater nr̃ abraham: Hȩc autẽ senten¬
tia apłi: ad hoc uult intentionẽ nrãn
dirigere: Quia enim fatemur. & ipsa
ẽ fides nr̃a de scõ patriarcha qui pla¬
cuit deo. ut dicamus eum & noueri
Certe notum ẽ nob. & manifestum:
quia abraham addm̃habet gloriam:
riam: sed ñ addm Add̾m autẽ ha¬
bet głam: Non ergo ex oꝑib iustifica¬
tus est Si ergo non exoꝑib iustifi¬

Expanded text:
Multi enim gloriantur de operibus, et invenis Multi enim gloriantur de operibus, et invenis multos paganos propterea nolle fieri christianos, quia quasi sufficiunt sibi de bona vita sua. Bene vivere opus est, ait: quid mihi praecepturus est Christus? Ut bene vivam? Jam bene vivo: quid mihi necessarius est Christus? Nullum homicidium, nullum furtum, nullam rapinam facio, res alienas non concupisco, nullo adulterio contaminor. Nam inveniatur aliquid in vita mea quod reprehendatur, et qui reprehenderit faciat christianum. Habet gloriam, sed non ad Deum. Non autem sic pater noster Abraham. Haec enim sententia Scripturae ad hoc vult intentionem nostram dirigere. Quia enim fatemur, et ipsa est fides nostra de sancto Patriarcha, qui placuit Deo, ut dicamus eum et noveriCerte notum est nobis et manifestum, quriam, sed non ad Deum. » Ad Deum autem habet gloriam; non ergo ex operibus justificatus est. Si ergo non ex operibus justifi