comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ uelut a semdẽ ipsa sibim& partis: ñ
uulgarit᷑ tanꝗͣ ex diuitũs. aut m̃broꝵ
forma. aut eloquentia. oet̾isq siue ex¬
ternis. siue corꝑis. siue animi bonis.
quȩ hab̾e etiã scelerati solent. s tanꝗͣ
de hisquȩ ꝓprie s̃ bona bonoꝵ. quasi
sapient̃ inflat᷑. Quo uitio repulsi adi¬
uinȩ stabilitate substantiȩ. etiã mag¬
ni quidã uiri : ad idolatriȩ dedecꝰ de.¬

Expanded text:
et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus de
Abbreviated transcription (Latin):
eãq exclusã. id ⁊ ut ñ abscedae pulsã
s ut emun̾et exp̃ssã. ũn & ex clusores
dicunt᷑ quidã artifices argentari. Hinc
.ẽ. & illud inpsalmis. ut excludant᷑ hi
s̃ eloquio dñi. nã & alib dr̾. eloquia
dñi eloqͥa casta. argentũ igne examina¬
tũsiue głationẽ uitiosã de suꝑbia ue¬
nientẽ cõmemorare uoluerit: coꝵ scili¬
c&. qͥ cũ sͥ iuste uident᷑ uiu̾e. ita głan¬
t᷑ quasi ñ acceꝑint: eãq ñ ꝑ legẽ factoꝵ.
s ꝑ legẽ fidĩ dic̃ exclusã. idẽ. eiectã
& abiectã : qr ꝑ legẽ fidĩ qͥsq cogno¬
scit. si qͥd bene uiuit. dei gr̃a se hab̾e.
⁊ ut ꝑficiat᷑ indilectione iusticie ñ
se aliunde consecuturũ. Acogitatio
piũ fac̃: qr pietas. ẽ. uera sapientia.
Pietatẽ dico: quã greci. ⁊COSESIAN
uocant. Ipsa quippe cõm̃data. ẽ. cum
dictũ ⁊ homini qđ in libro ioblegit᷑: ecce
piecas. ẽ. sapientia. Teosebia porro siad

Expanded text:
eamque exclusam, id est, non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam. Unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii. Hinc est et illud in Psalmis, Ut excludantur iisunt eloquio Domini. Nam et alibi dicitur: Eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam Graeci θεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ diues. ẽ. in miscł̾ia ꝓpt̾ multã dilecti¬
onẽ qͣ dilex̃ nos. & cũ eẽmꝰ mortui delic¬
tis c̃uiuificauit nos xp̃o: cuiꝰ gr̾a sumꝰ
fantes. nec ȩtate grandes salui fieri posst̃.
ñ m̾itis reddit᷑. s gratis dat᷑: ꝓpt̃ qd̾ gr̾a¬

Expanded text:
am dilectionem, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, conuiuificauit nos Christo, cuius gratia sumus fantes nec aetate grandes salui fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis datur, pr
Abbreviated transcription (Latin):
caro: corã do. Potest eñ fieri corã homi¬
nib. ñ aũ corã illo qͥ cordis ipsus. & in¬
time uoluntatis inspector. ẽ: u̾ etiã ui¬
d& si aliud faciat qͥ legẽ timet᷑. qͥ tam̃
mallet fac̾e. si lic̾et. Ac ne qͥsꝗͣ putaret
hic apłm ea lege dixxisse neminẽ iusti¬
ficari. q̃ in sac̾m̃tis uet̾ib multa c̃tinet
fig̾ata p̃cepta:. un etiã ipsa ÷ circũcisio

Expanded text:
caro coram Deo. Potest enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et intimae voluntatis inspector est, ubi videt, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. Ac ne quisquam putaret hic Apostolum ea lege dixisse neminem justificari, quae in sacramentis veteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisi
Abbreviated transcription (Latin):
÷ ꝑpͥmũ mediatoris aduentũ : q̃ qͥdẽ gra
nec anteͥ defuit qͥb eã oportuit imꝑtiri :
culta. Neq eñi antiqͦꝵ qͥcũq iustoꝵ. p̃t̃¬
fidẽ xͥ. salutẽ potuit inuenire. Aut uͦ
nͥ & illis cognitꝰ fuisset. potuisset nobis
ꝑ eoꝵ ministiũ alias aꝑtiꝰ. alias occultius

Expanded text:
 primum Mediatoris adventum . Quae quidem gratia nec antea defuit, quibus eam oportuit impertiri,culta. Neque enim antiquorum quicumque justorum pfidem salutem potuit invenire, aut vero nisi et illis cognitus fuisset, potuisset nobis per eorum ministerium alias apertius, alias occultius
Abbreviated transcription (Latin):
runtam̃. qm̃ res magna. ẽ: ñ in congru¬
ent̃ in ea manifestanda plurib etiam
atq etiã testimoniis immoram᷑. Ipsam
etiĩ dic̃ legẽ exc qͣ nemo iustificat᷑: qͣm
dic̃ sub intrasse ut abundaret delic
eã dicens. Qͥd gͦ dicemꝰ : Lex peccatũ
.ẽ: Absit. S peccatũ ñ cognoui nͥ ꝑle
gẽ. Nã concupiscentiã nesciebã: nlex

Expanded text:
niam res magna est, non incongruenter in ea manifestanda pluribus etiam atque etiam testimoniis immoramur. Ipsam enim dicit legem ex qua nemo justificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delicteam, dicens: « Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit: sed peccatum non cognovi nisi per legem: nam con
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ & xͥ dr̃: qd̾ eiꝰ nob̾ largitate donat᷑.
usticia gͦ sine lege: ñ sine lege manifes.¬
tata. Qͦmͦ em̃ ꝑlegẽ testificata: si sine
fert sine adiutorio legis. ħ. ẽ. ñ ad utis
lege: qͣndoqͥdẽ ꝑ legẽ ostendit homini
confugiens sanaret᷑. De sapientia quippe
eiꝰ dictũ ẽ. qd̾ legẽ ⁊ miscd̾iã in lingua
porret: legẽ scilicet qͣreos faciat suꝑboᷤ.

Expanded text:
dicitur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine fert sine adiutorio legis, hoc est non adiutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini  per fidem confugiens sanaretur. de sapientia quippe eius dictum est, quod legem et misericordiam in lingua portet, legem scilicet, qua reos faciat superbos,
Abbreviated transcription (Latin):
gła d̃i. Om̃s gͥ p̃uaricantes gr̾a saluato¬
ris inuenit:alios plus. alios minꝰ. Qnto
eñĩlegis maior in qͦcũq cognitio: tanto mi¬
nor peccati excusatio. Qͣnto minor peccat
excusatio: tanto manifestior p̃uaricatio. Re¬
stabat gͦ. ut om̃ib ñ sua s dĩ id÷ ad̾o donata
uisticia subueniret. Uñ apłs ait. ꝑ legẽ cog¬

Expanded text:
praevaricantes gratia Salvatoris invenit, alios magis, alios minus. Quanto enim legis major in quocumque cognitio, tanto minor peccati excusatio: quanto minor peccati excusatio, tanto manifestior praevaricatio. Restabat ergo, ut omnibus non sua, sed Dei, id est a Deo donata, justitia subveniret. Un
Abbreviated transcription (Latin):
ait. Conclusit eñi ds oĩa in incredulitare
õĩa sub peccato: ut ꝓmissio. ex fide iħu
Xdaret᷑ credentibꝰ. Ita dñe. ita fac miseri
ut cũ hões ꝑsuas uires id implere nequi¬
ueruz̃: om̃e os obstruat᷑: ⁊ nemo sͥ mag¬
nꝰ uideat᷑. Sint om̃s paruuli. ⁊ reusfiat
om̃is mundꝰ tͥ: qr ñ iustificabit᷑ ex lege

Expanded text:
ait: Conclusit enim Deus omnia in incredulitatem, ait: Conclusit enim Deus omnia in incredulitatem, omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu daretur credentibus» . Ita, Domine, ita fac, miseriut cum homines per suas vires id implere nequiverint, «omne os obstruatur,» et nemo sibi magnus videatur. Sint omnes parvuli, et reus fiat omnis mundus tibi: quia «non justificabitur ex lege
Abbreviated transcription (Latin):
loqͥr. In istis eñi erat ꝑ transgressionem
legis confringenda suꝑbia. qͥgłantes
de patre abrahã. qͣsi nat̾alẽ se iactabañ h̃
iusticiã: & m̾ita sua incircumcisis cet̾is
gentibi. tanto ꝑnitiosiꝰ qͣnto arrogantuis
p̃ferebant: g̾s aũ facillime etiã sine
huiꝰmod legis transgressione humili¬
arent᷑. N omines eñi nullã ex parentibꝰ
originẽ iusticiȩ se trahere p̃fidentes:
simulacroꝵ etiã seruos inuenit euguica
gi̾a. N eñi sic̃ istis dic pot̾at ñ fuisse
illã iusticiã parentũ eoꝵ incolendis ido¬
lis ꝗͣ. eẽ. arbitrabant᷑: ita enã uideis dici
pot̾at falsam fuisse iꝰtitiã patͥsabrahã. De¬
niq illic infideles de olua sua fracti:
hic aũt fideles de oleastro in oliuia illoꝵ
inserti. eẽ. monstrant᷑. Illoꝵ gͦ erat de
legis trans gressione. atterenda suꝑbia.
dic̃ his qͥ in lege s̃ loqͥr. ut õe os obstru¬
scilic& de transgressiõe legis. & gen¬
tes de impietate sine lege. Uñ & iterũ

Expanded text:
 In istis enim erat per transgressionem Legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi Legis transgressione humiliarentur. Homines enim nullam ex parentibus originem just servos invenit evangelica gratia. Non enim, sicut istis dici poterat non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur, ita etiam Judaeis dici poterat falsam fuisse justitiam patris Abraham. nique illic infideles de oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in olivam illorum inserti esse monstrantur . Illorum ergo erat de Legis transgressione atterenda superbialoquitur, ut omne os obstruscilicet de transgressione Legis, et Gentes de impietate sine Lege. Unde et iterum
Abbreviated transcription (Latin):
caritas. S. cũ in altissimis ignorantię
diuinꝰ adiuuat sp̃s. scd̾m legẽ uolens
uiu̾e uincit᷑: ⁊ sciens peccat. peccatoq
subditꝰ seruit. A qͦ eñi qͥs deuictꝰ ÷. huic
⁊ seruus ad dictꝰ ÷. id agente scientia
mandati ut peccatũ oꝑet᷑ in homine
omnẽ c̃cupisc̃tiã. cumulo p̃uaricatioĩs
adiecto: atq ita qd̃ scriptũ ÷ impleat᷑.¬

Expanded text:
pace. Sed cum in altissimis ignorantiae divinus adjuvat Spiritus, secundum legem volens vivere vincitur, et sciens peccat, peccatoque subditus servit: A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est ; id agente scientia mandati, ut peccatum operetur in homine omnem concupiscentiam, cumulo praevaricationis adjecto, atque ita quod scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
d̾ent᷑. Ille aũ iustificat᷑ apd̾ dm̃. qͥ eũ gra¬
tis colit. ñ scilic& cupiditate appecendi
aliqͥd ab ipso p̃t̃ ipsũ : aut timore amit.¬
tendi. In ipso enĩ solo. uera nr̃a bĩtudo.
carneis. fide colit᷑ qndiui in hac carne
utuo incarne : infide uiuo filii dĩ. Et

Expanded text:
ent. Ille autem justificatur apud Deum, qui eum gratis colit, non scilicet cupiditate appetendi aliquid ab ipso praeter ipsum, aut timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo carneis, fide colitur, quamdiu in hac carne vivo in carne, in fide vivo Filii
Abbreviated transcription (Latin):
pot̾ intelligi. ut honoratiꝰ eos appella¬
u̾it filios hominũ ꝓpt̃ uniꝰ dĩ cultũ in
cõꝑatiõe gentiliũ ⁊ de qͥb arbitror suꝑiꝰ
dictum. dixit imprudens incorde suo . ñ. ẽ.
ds̃. & cȩt̾a. Prospicit autẽ dñs ut uideat ꝑ
animas scãs suas: qđ significat id qđ dictũ
.ẽ. de cȩlo. Nam ꝑseipsum. nicħ eũ latae¬

Expanded text:
s appellaverit filios hominum, propter unius Dei cultum, in comparatione Gentilium de quibus arbitror superius dictum: Dixit imprudens in corde suo, Non est Deus, et caetera. Prospicit autem Dominus, ut videat per animas sanctas suas: quod significat id quod dictum est, de coelo; nam per seipsum ni
Abbreviated transcription (Latin):
consentire. Responde ill & adh. ne uide¬
at᷑ s aliqͥd dixisse. ad suadendũ testimoni
ũ m̃datiũ de lege ꝓferens. ⁊ urgens te de
lege. contͣ legẽ. In lege enĩ scriptũ. ẽ. fal.¬
sũ testimoniũne dicas. & in lege scriptũ:
om̃is hom̃dax. ħ gͦ ei responde. qͥ dic̃m̃¬

Expanded text:
sti. Responde illi et ad hoc, ne videatur sibi aliquid dixisse ad suadendum mendacium, testimonium de Lege proferens, urgens te de Lege contra Legem. In Lege enim scriptum est, Falsum Testimonium ne dicas : et in Lege scriptum est, Omnis hom
Abbreviated transcription (Latin):
uideoꝵ. cũ dixiss ñ auditores legis
iusti s̃ apd̾ dm̃. s factores legis iustifi¬
cabunt᷑. continuo subiec̃ de his qͥ legẽ
ñ habentes nat̾alit̃ q̃ legis s̃ faciunt. si
ñ illi s̃ ih telligendi qui ꝑtinent ad
gr̾̃am mediatoris. s ill potius qͥ cũ dm̃
dã oꝑa bona inuita impia: An forte
ħ ipso ꝓbandũ credid. qd supͣ dix̾at. qi ñ ẽ
ꝑsonarũ acceptio apd dm̃. ⁊ qd pꝰtea di

Expanded text:
es legis insti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur, continuo subiecit de his, qui legem non habentes naturaliter quae legis sunt faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed illi potius, qui cum deum n quaedam opera bona in uita impia? an forte hoc ipso probandum credidit, quod supra dixerat, quia non est personarum acceptio apud deum, et quod postea di
Abbreviated transcription (Latin):
u̾si hoẽs. ꝓcliues ad rep̃hendendũ. ñ idones
ad intelligendũ: putabant & iactabant
apłos dicere faciamꝰ mala: ut ueniant
audiebant qd dix̃ apłs. L ex aũ sub in¬
tͣuit: ut abundarer delictũ. Ubi autẽ
abundauit delictũ: suꝑ abundaũ gr̃a.
S utiq grã id agit᷑ ut iã fiant bona ab eis
qͥ fec̾ant mala ͥ ñut ꝑseuarent in malis:
& reddi sͥ existiment bona. Nitaq de¬
bent dic̾e. faciamꝰ mala ut ueniant bo¬
na: s fecimꝰ mala ⁊ uener̃ bona. Iã fa¬
ciamꝰ bona. ut infuto scło recipiamꝰ ꝓ bo

Expanded text:
ndum, non idonei ad intelligendum, putabant et jactitabant Apostolum dicere, Faciamus mala, ut veniant audiebant quod dixit Apostolus, Lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit it delictum, superabundauit gratia. sed utique gratia id agit, ut iam fiant bona ab eis qui fecerant mala, non ut perseuerent in malis et reddi sibi existiment bona. non itaque debent dicere: faciamus mala, ut ueniant bona, sed: "fecimus mala, et uenerunt bona; iam faciamus bo
Abbreviated transcription (Latin):
er̃ hoĩes: qͥm dii er̃. & silii altissim U erbi
gas falsũ: ne neges uerũ. Nle multis im¬
morer. ille irascit᷑. potens ẽ. p̃mit. accedit
amicꝰ qͥ ñ uult te. eẽ. in p̃ssura: ñ uult te. &ẽ.
iã forte qͦmͦ ⁊ sathanas dño. scriptũ. ẽ. de
te qr angłis suis mandauit de te ut cͦco¬
diant te. ne offendas ad lapidẽ pedẽ tiũ:
forte et iste amicꝰ tuus qr uidet te xp̃ianũ.
de lege tͥ uult ꝑsuade̾. qd̾ ptitat te deb̾e fa¬
c̾e : fac qd̾ dic̃. Q d: Hoc qd̾ uult ille. Sed

Expanded text:
i gas falsum, ne neges verum. Ne multis immorer, ille irascitur, potens est, premit. Accedit amicus, qui non vult te esse in pressura, non vult te esse am forte quomodo et satanas Domino, Scriptum est de te, quia Angelis suis mandavit de te, ne offendas ad lapidem pedem tuum . Forte et iste amicus tuus, quia videt te christianum, de lege tibi vult persuadere, quod putat te debere facere. Fac quod dicit. Q
Abbreviated transcription (Latin):
cisioe carnis: ⁊ st̃ uidei in circũcisiõe cor¬
dis. Patres nr̃i multi scĩ. ⁊ circũcisionẽ car¬
nis habebant ꝓpt̾ signacłm fid̃: ⁊ circũ¬
cisionẽ cordis. ꝓpt̃ ipsã fidẽ. Abhis patͥb
degen̾antes ist. qͥm innomine głantur¬

Expanded text:
cisione carnis, et sunt Judaei in circumcisione cordis. Patres nostri multi sancti, et circumcisionem carnis habebant propter signaculum fidei, et circumcisionem cordis propter ipsam fidem. Ab his patribus degenerantes ist
Abbreviated transcription (Latin):
suit indulgentiȩ portũ ⁊ ꝑpt̾ illos qui
spe ꝑiclitant᷑. ⁊ dilationib illudunt᷑.
fec̃ diẽ mortis incertũ. Qͣndo ueniat
ultimꝰ dies. nescis. Ingratꝰ es qͥa hodi¬
ernũ habes in qͦ corrigaris : Scd̾m du¬

Expanded text:
suit indulgentiae portum: propter illos qui spe periclitantur et dilationibus illuduntur, fecit diem mortis incertum. Quando veniat ultimus dies, nescis. Ingratus es, quia hodiernum habes, in quo corrigaris? Sic
Abbreviated transcription (Latin):
xc̃ insirmitatẽ suã: ⁊ uidit ñ de se sͥ. ẽẽ.
p̃sum̃dũ. Qͣntũ eñi ad ipsũ hominẽ ꝑtin&̾.
m̃dax: s gr̾a dĩ uerax effectꝰ ÷. ne p̃ssuris
immicoꝵ cedens. ñ loq̃ret᷑ qͥ credid̾at:s
negaret sic̃ petro accidit. qm̃ de se p̃sũp¬
serat: ⁊ docendꝰ erat de hoĩe ñ. ẽẽ : p̃su¬
gͦ iste uidit in pauore suo omnẽ hominẽ¬

Expanded text:
uam, et vidit non de se sibi esse praesumendum. Quantum enim ad ipsum hominem pertinet, mendax est: sed gratia Dei verax effectus est, ne pressuris inimicorum cedens non loqueretur quod crediderat, sed negaret; sicut Petro accidit, quoniam de se praesumpserat, et docendus erat de homine non esse praesuergo iste vidit in pavore suo omnem homine
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsi sua uoce abdicauer̃ se ab isto nomine.
ut uidei ñ sint digni appellari: nͥ tantũ
dicebant. Seuiebant in xpͥm : id ÷ genꝰ u¬
da. Seuiebant in sem̃ dd̃: ⁊ ait ilł pilatꝰ.
egẽ ur̾m crucifigã : & illi. Nos ñ habemꝰ
regẽ: nͥcesarẽ. O uidei qͥ uocamini. &¬
ñ estis. si ñ habetis regẽ nͥ cesarẽ : defec̃
iã pͥnceps exx iuda. Uenitgille. cui reꝓmiᷤ¬
iudeis. Ceteri uidei qͥ in xp̃m ñ credider̃:
ex tribu uida ꝑ uirginẽ mariã: credens

Expanded text:
Ipsi voce sua abdicaverunt se ab isto nomine, ut Judaei non sint digni appellari, nisi tantuDicebant, saeviebant in Christum, id est genus Juda, saeviebant in semen David. Et ait illis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Et illi: Nos non habemus regem, nisi Caesarem . O Judaei qsi non habetis regem nisi Caesarem, defecit iam princeps ex Iuda, uenit cui repromisJudaeis: caeteri Judaei qui in Christum non crediderunt, ex tribu Juda per virginem Mariam; credens
Abbreviated transcription (Latin):
silegẽ obserues Oꝑa legis: biꝑtita s̃. Nã
partĩ in sacram̃tis: part̃ uͦ in moribꝰ acci¬
piunt᷑. Ad sacͣm̃ta ꝑtinent cirtũcisio car¬
nis: sabbatũ tp̃rale: neo meniȩ sacrificiũ:
atq om̃s huiꝰmodi innumerabiles obser¬
uationes. Ad mores aũñ occides: ñ mecab̾ia:
ñ falsũ testimoniũ dices: ⁊ cet̾a talia. In¬

Expanded text:
 bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimonium dices , et talia
Abbreviated transcription (Latin):
lege ꝑibt̃: & qͥcũq in lege peccauer̃:
ꝑ legẽ iudicabunt᷑. Hos utiq uideoᷤᷤ.
illos aũ grecos uolens intelligi. qm̃
de his agebat: utrosq sub peccato. eẽ.
demonstrans: ut eg̾e se gr̃a utriq fa¬
m̃s eñi peccauer̃ ⁊ egent gła dĩ. iustifi¬

Expanded text:
ue in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique faomnes enim peccaverunt, et egent g
Abbreviated transcription (Latin):
i aũ ⁊ obseruent᷑ illa ⁊ intelligant᷑. ñ mͦ
nichil obst̃. s etiã ꝓst̃ aliqͥd si tp̃r c̃gruaN:
sic̃ ab ipso moyse ꝓpħisq obseruata s con¬
gruentib illi pͤpło. cui adhuc tał seruitus
utił erat. ut sub timore cꝰtodiret᷑. Nichil
eñi tã impie t̾ret aĩam : ꝗͣ sacm̃tũñ intel¬
lectũ. Intellectũ aũ gaudiũ piũ parit: &¬

Expanded text:
 observentur illa, et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam prosunt aliquid, si tempori congruant; sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudiu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ iħm xp̃m. Etiãsic gͦ dĩs futurus
testis intelligendꝰ. ẽ. uelox. cũ sine
mora reuocaturꝰ. ẽ. in memoriam:
unꝰ conuincat puniatq c̃scientiam.
o quẽ admodũ uidicant hoĩes qu
corda ñuident: a qͥb plerũq deteri¬
ores ab soluunt᷑ ꝗͣ condẽpnant᷑: s in
equitate ⁊ cũ iusticia dñs udicabit.
testimoniũ ꝑhibente conscientia : & co¬
gitationib accusantib seu defendentibꝰ.¬

Expanded text:
istum. Etiam sic ergo Dominus futurus testis intellegendus est uelox, cum sine mora reuocaturus est in memoriam, unde conuincat puniatque conscientiam. quemadmodum judicant homines, qui corda non vident, a quibus plerumque deteriores absolvuntur quam condemnantur; sed in aequitate et cum justitia Dominus judicabit, testimonium perhibente conscientia, et cogitationibus accusantibus seu defendentib
Abbreviated transcription (Latin):
dicat sapientia diuina: ꝗͣ coniectura
scrutat᷑. aut effat᷑ humana. Isti certe
de magno infidelitatis peccato ullam
excusationẽ. qͥ possint dic̾e ñ uidimꝰ
ñ audiuimꝰ: siue ñ acceptaret᷑ ista ex

Expanded text:
dicat sapientia divina, quam conjectura scrutatur aut effatur humana. Isti certe , non habent de magno infidelitatis peccato illam excusationem, qua possint dicere, Non vidimus, non audivimus: sive non acceptaretur ista
Abbreviated transcription (Latin):
scientia uid̾e cog̾ent᷑. ⁊ qͣsi forusecꝰ ad
hõ cõpulsus. ẽ. dic̃te script᷑a. incogita¬
tionib enĩ impii int̾rogatio erit. Ub
int̾rogatio: ibi lex. S qr hoies appe¬
tentes ea q̃ foris s̃. etiã a se ipsis exules
qͥ deseruer̃ legẽ scriptã in cordib suis :
Redite p̃uaricatores ad cor. Qͥs enĩ te do¬
cuit nolle accedi ab alt̾o. ad uxorẽ tuã:
Qͥ s te docuit. nolle tͥ furtũ fieri: Qͥs te
docuit nolle iniuriã pati. ⁊ qͥoqͥd ali¬
uduł uniu̾salit̃. uł particula rit̃ dici
pot̃: Multa eñi s̃. de qͥb sin głis int̾ro¬
gati hoĩes clara uoce responde̾nt: nolle
insocietate uiuis gñs humani: Qui
tecũ factꝰ.ẽ. sociꝰ tuus. ẽ :⁊ om̃s faca ad
imaginẽ dĩ nͥ t̾renis cupiditatib con¬
t̾ant qd̾ ille formaũ. Qd̃ gͦ ñtus tͥ fiers.

Expanded text:
ad homo compulsus est, dicente Scriptura: In cogitationibus enim impii interrogatio erit . Ubi interrogatio, ibi lex. Sed quia homines appetentes ea quae foris sunt, etiam a seipsis exsules qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis ? Redite praevaricatores ad cor . Quis enim te docuit, nolle accedi ab altero ad uxorem tuam? quis te docuit, nolle tibi furtum fieri? quis te docuit, nolle injuriam pati, et quidquid aliud vel universaliter vel particulariter dici potest? Multa enim sunt, de quibus singulis interrogati homines, clara voce respondeant, nolle in societate vivis generis humani? Qui tecum factus est, socius tuus est; et omnes facti ad imaginem Dei, nisi terrenis cupiditatibus conterant quod il
Abbreviated transcription (Latin):
in udiciosuo ñ indiger testib. eũq uelo¬
cẽ: siue qr repente uenturꝰ. ẽ. erit¬
q iudiciũ ipso in opinato eiꝰ aduen¬
tui celerrimũ: qͥ tardissimũ uidetur.
siue qr ipsas conuinc&. sine ulla
sermonis ꝓlixitate conscientias.
ncogitationib eñi. sic̃ scriptũ ÷ im
pii int̾rogatio erit. Ꝙ apłs. Cogita¬
tionibꝰ inqͥt accusantib uł etiã ex¬

Expanded text:
in iudicio suo non indiget testibus, eumque uelocem, siue quia repente uenturus est eritque iudicium ipso inopinato eius aduentu celerrimum, quod tardissimum uidebatur, siue quia ipsas conuincet sine ulla sermonis prolixitate conscientias. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, inpii interrogatio erit; et apostolus: Cogitationibus, inq
Abbreviated transcription (Latin):
Om̃s gͦ de his reb int̾rogati: clamant
ħ̃ bona ñ et̃. Rursũ de beneficiis
ñ solũ de ñ nocendo. uerũ etiã de p̃stando
atq tribuendo. int̾rogat᷑ om̃is anima.
suriens. fam̃ pateris. Aliꝰ habet panem:
& redundat ei ultra sufficientiã. Nouit
te egͥe: ñdat. Displic& tͥ esurient:
displiceat ⁊ saciato. cũ alterũ esurire
cognou̾is. ꝑ egruꝰ tecto indigens ueũ
inpatriã tuã: ñ suscipit᷑. Ille t̃c̃ clamat
apd̾ barbaros sͥ. ẽẽ. potuisse refugi¬
ũ. Sentit iniqͥtatẽ:qr patit᷑. Tufor¬
te ñ sentis. s oportet ut ⁊ te cogites ꝑe¬
grinũ. & uideas qͦmͦ tͥ possit displic̾e

Expanded text:
clamant haec bona non esse. Rursus de beneficiis, non solum de non nocendo, verum etiam de praestando atque tribuendo. Interrogatur omnis anima esuriens, Famem pateris; alius habet panem, et redundat ei ultra sufficientiam, novit te egere, non dat: displicet tibi esurienti; displiceat et satiato, cum alterum esurire cognoveris. Peregrinus tecto indigens venit in patriam tuam, non suscipitur: ille tunc clamat apud barbaros sibi esse potuisse refugium. Sentit iniquitatem, quia patitur: tu forte non sentis; sed oportet ut et te cogites peregrinum, et videas quomodo tibi possit displice
Abbreviated transcription (Latin):
tui. & cor impenitens. thesaurizas tͥ iram
indie ire: ⁊ reuelationis iusti iudicu dĩ. qui
reddet unicuiq scdm̃ oꝑa eius.. Nunquid.
qm̃ isti insua nequitia ꝑseuerant. icdõ deus
insua patientia non ꝑseuerat. ꝑpauca in ħ
sclõ puniens. ne diuina ꝓuidentia .ñ. eẽ.
credatur. ⁊ & multa seruans ultimo exa¬
mini. ut futurum iudiciũ commendetur:
Lã penã pati: credit qr ñ udicet d̃s: cũ
abuti pacientia dĩ.⁊ ñ intellig̾e parcen¬
tis beniguitatẽ. iam sit magna dãpna¬
nitentiam ad ducit peccantes. Audi

Expanded text:
iram in die irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera eius. numquid, quoniam isti in sua nequitia perseuerant, ideo deus in sua patientia non perseuerat perpauca in hoc saeculo puniens, ne diuina prouidentia non esse credatur, et multa seruans ultimo examini, ut futurum iudicium commendetur? lam poenam pati, credit quia non judicet Deus: cum abuti patientia Dei, et non intelligere parcentis benignitatem, jam sit magna damnaad poenitentiam adducit peccantes. 2. Audi
Abbreviated transcription (Latin):
tores estimant᷑ om̃s peccatores terrę.
Nullꝰ enĩ ÷ qͥ faciat alteri in uiriã: nͥqͥ
fieri nolit sͥ. Et in hoc transgreditur
naturȩ legẽ. ꝗͣ. ñ sinit᷑ ignorare: dũ
id qͦd facit. ñ uult pati. Nunqͥd autẽ
lex ista naturalis ñ erat in ppło isrł
Erat plane: qm ⁊ ipsi hoĩes erant. Si¬
ne lege aũ naturali ẽẽnt: si p̃t̃ na¬
turã humani gñis. ẽẽ. potussent.
Multomagis gͦ p̃uaricatores facti st̃
lege diuina: qua naturał illa siue
instaurata. siue aucta. siue firma
originalis uincla peccati. etiã ipsi in
similitudinẽ p̃uaricationis adȩ. ad
illã p̃uaricationẽ ꝑtin̾e monstrant᷑.
q̃ datalege in paradiso pͥma cõmissa
.ẽ: ac ꝑ hoc recte nullo ꝓrsus excep¬
to. p̃uaricatores estimnant᷑ om̃s pecca¬
tores t̾rȩ. Om̃s au̾t peccauer̃: ⁊ egent

Expanded text:
tores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam et ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive firmatoriginalis vincula peccati, etiam ipsi in similitudine praevaricationis Adae , ad illam praevaricationem pertinere monstrantur, quae, data lege in paradiso, prima commissa est : ac per hoc recte, nullo prorsus excepto, praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. «Omnes» autem «peccaverunt, et egent
Abbreviated transcription (Latin):
dũ de qͦ suꝑiꝰ satis diximꝰ naturalit᷑ q̃
legis s̃ faciunt. qͥd eis ꝓder̃ excusantes
cogitationes indie qͣ uidicabit d̾s oc¬
culta hominũ: nͥ forte ut mitiꝰ puni
uita ñ ducit᷑: sic ad salutẽ ȩt̾nã nichil
ꝓsunt unpio aliqͣ bona oꝑa: sine qͥbꝰ
difficillime uita ciuiꝰ lib& pessum hoĩs
inuenit᷑. Ueruntam̃ sic̃ in regno dei
uelut stella abstella in głam differuñ
sc̃iꝰ sic ⁊ in dãpnatione pęnȩ sẽpit̾nȩ
tolerabiliꝰ erit sodomȩ ꝗͣ alt̃i ciuitati.
⁊ er̃ qͥdã duplo ãpliꝰ qͥbꝰdã gehennȩ
filii: ita nec illud in iudicio dĩ uacabit.
ꝙͥ in ipsa impietate dap̃nabili. magis
aliꝰ alio minꝰue peccau̾it. Qͥdgͦ hinc

Expanded text:
dum de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt; quid eis proderunt excusantes cogitationes, in die qua judicabit Deus occulta hominum , nisi forte ut mitius puniuita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime uita cuiuslibet pessimi hominis inuenitur. uerum tamen sicut in regno dei uelut stella ab stella in gloria differunt sancti, sic et in damnatione poenae sempiternae tolerabilius erit Sodomae quam alteri ciuitati et erunt quidam duplo amplius quibusdam gehennae filii. ita nec illud in iudicio dei uaeabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusue peccauerit. Quid ergo hinc
Abbreviated transcription (Latin):
declinauer̃ simul in utiles facti s̃:. ñ. ẽ. qui
faciat bonũ. ñ. ẽ. usq ad unũ. Quare :¬
Ii filii hominũ. ẽẽ. uoluer̃. Ut aũ eos ab his
iniqͥtatib tolleret. redim̾et. curaret. sana.
cedit uob̾ gr̾a dĩ: dedit uob̾ potestatẽ fi¬
lios dĩ fieri. Audite uocẽ patris dicentis.
qͥa om̃is hõ m̃dax. Si filii dĩ. si gr̾a salua¬
toris redẽpti: si p̃cioso sanguine cõꝑats. si
aqͣ & sp̾u renati. si ad hereditatẽ cęloꝵ prę¬
ordinat: utiq filii dĩ. G iã dii. qͥd ad te

Expanded text:
: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum . Quare? Quia filii hominum esse voluerunt. Ut autem eos ab his iniquitatibus tolleret, redimeret, curaret, sanarecedit vobis gratia Dei, dedit vobis potestatem filios Dei fieri. Audite vocem Patris mei dicentis, quia omnis homo mendax. Si filii Dei, si gratia Salvatoris redempti, si pretioso sanguine comparati, si aqua et Spiritu renati, si ad haereditatem coelorum praedestinati, utique filii Dei. Ergo jam dii. Quid ad te
Abbreviated transcription (Latin):
ant. Nã si peior ÷ conditio nescien¬
tiũ. ꝗͣ scientiũ legẽ dĩ: qͦmͦ uerũ erit
ꝙ in ȩuangłio dñs ait. seruus qͥ nescit
uoluntate dñi sui ⁊ ñ fac̃ digna pla¬
gis. uapulabit pauca. seruus aũ qui
scit uoluntatẽ dñi sui ⁊ ñ fac̃ digna
plagis. uapulabit multa : Ecce ub
ostendit grauiꝰ peccare hominẽ sci¬
entẽ ꝗͣ nescientẽ: nec tam̃ idõ con¬
fugiendũ ẽ. ad ignorantiȩ tenebraᷤᷤ.¬

Expanded text:
nt. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit pauca; seruus autem, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit multa. ecce ubi ostendit grauius peccare hominem scientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebra
Abbreviated transcription (Latin):
suauitate sp̃ ali tantũm legit᷑. ⁊ tractat᷑.
m̃e aũ sacͣmtũ eũ intelligit᷑: aut ad ccẽpli¬
tionẽ u̾itatis refert᷑: aut ad bonos mores.
ontẽplatio u̾itatis. in soliꝰ dĩ dilectioe fun¬
data. ẽ. boni mores indilectioẽ dĩ & ꝓxi¬
mi: in qͥb duobꝰ p̃ceptis tota lex pendet

Expanded text:
ntummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissionis grãm. oliuȩ insereret᷑ ole¬
ipsã circũcisionẽ credidit dõ: & depu¬
tatũ. ẽ. illi ad iusticiã. Ac si tale erit
is. s intabuł cordis carnalibꝰ. Ita eñi fi¬
unt de domo ifrł. cũ p̃puciũ eoꝵ in
circũcisionẽ deputat᷑: eo qͦd iꝰticiã legiᷤᷤ
ñ p̃cisioẽ carnis ostendt̃. s cordis cari
tate custodiunt: qm̾ si p̃putiũ iusticiaᷤᷤ
legis custodiat: ñne p̃piciũ eiꝰ inquit.
incircũcisionẽ deputabit᷑ : &̾ ꝓpt̾ea
indomo ueri isrł in qͦdolꝰ ñ ẽ. parcici¬
pes testam̃t noui: qr dat dĩ leges in

Expanded text:
promissionis gratiam olivae insereretur oleipsam circumcisionem, credidit Deo, et deputatum est illi ad justitiam . Ac sic tale erit is, sed in tabulis cordis carnalibus . Ita enim fiunt de domo Israel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo quod justitiam legis non praecisione carnis ostetate custodiunt, quoniam si praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius, inquit, in circumcisionem deputabitur? et propterea in domo ueri Israhel, in quo dolus non est, participes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in
Abbreviated transcription (Latin):
nisi uideos ⁊ grecos de qͥb dixerat᷑. ñ
eñi ÷ distinctio. Nã ⁊ de his pauloan¬
te. causati eñi sumꝰ inqͥt udeos ⁊ gre¬
cosom̃s sub peccato. eẽ. Ac ꝑ hoc qui¬
cũq sine lege peccauer̃. illa scilic& de

Expanded text:
nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverunt,» illa
Abbreviated transcription (Latin):
om̃i credenti: uideo pͥmũ ⁊ greco. Iu¬
sticia enĩ dĩ ineo reuelat᷑ ex fide in
fidẽ. sic̃ scriptũ. ẽ: iustꝰ au̾ ex fide tuuit.
dm̃ głificauer̃ aut gras eger̃: in de
tsit ad eos qͥ uidicant ⁊ agt̃ talia.
qualia condẽpnant: nimirũ ꝓpt̃ ui
huc eos nominatĩ ñ expͥmat: ⁊ idõ dic̃
ira ⁊ indignatio. tribulatio. ⁊ angꝰtia.
in omnẽ aĩam hominis oꝑantis malum.¬

Expanded text:
 Graeco. Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est, Justus autem ex fide vivit. Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt. Inde transit ad eos qui judicant et agunt talia, qualia condemnant, nimirum propter huc eos nominatim non exprimat, et ideo dicit: Ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis o
Abbreviated transcription (Latin):
gentr: ⁊. uidicia sua ñ manifestauit eis:
ꝗ̃ tñ dĩ legẽ sua iusticia arbitbant᷑ im¬
plere: cũ magis eiꝰ p̃uaricatores. eẽnt.
nde illis irã oꝑabat᷑. abundante peccato
q̃ abscientib ꝑpetrabat᷑: qr ⁊ qͥcũq faci¬
ebant qd̾ lex iubebat. ñ adiuuante sp̾u
gr̃e : timore pęnȩ faciebant. ñ amore ui¬
sticie. Ac ꝑ ħ corã d̾o̾ ñerat in uoluntate.
qd̃ corã hominib apparebat in oꝑe: potiꝰ¬
q ex illo res tenebant᷑ qd̾ eos d̾s nou̾at
malle si fieri possit. inpune cõmittere.
ircũcisionẽ aũ cordis die. purã scilic&
ab oĩ illicita c̃cupiscentia uoluntatẽ: qd̾¬
uiuante ⁊ sanante. Ideo laus taliũ ñ ex ho¬

Expanded text:
estauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, quod coram hominibus apparebat in opere, potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos nouerat deus malle, si fieri posset inpune, committere. nem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni inlieita concupiscentia uoluntatem; qtu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex ho
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ enĩ gs̃ q̃legẽ ñ habent naturalit̃ q̃le
gis s̃ faciunt : ⁊ cȩtera. q̃ iã supͣ cõme¬
moraui: Pinde. ñ uidet᷑ alios hic sig¬
nificasse sub nomine gentiũ : quã eos qͦs
nomine grec supͣ significabat cũ dicae:
uideo pͥmũ ⁊ greco. Porro si eugłm uir¬
tꝰ dĩ ÷ insalutẽ om̃i credenti. uideo pͥmũ
⁊ grecoꝰ & ira ⁊ indignatio. & tribulatio.¬

Expanded text:
em non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoraui. proinde non uidetur alios hic significasse sub nomine gentium quam eos, quos nomine Graeci supra significabat. cum diceret: Iudaeo primum et Graeco. porro si euangelium uirtus dei est in salutem omni credenti. Iudaeo primum et Graeco, et ira et indignatio, tribulatio
Abbreviated transcription (Latin):
legis s̃ faciunt. hi legẽ ñ habentes ip¬
si sͥ st̃ lex: qͥ ostendt̾ opꝰ legis scriptũ
distantia noui testam̃ti qͦd leges suas
dñs incordib pͦpħ sui se scriptũ. ẽẽ. ꝓ¬
misit: qndoqͥdẽ ħ gentes naturalit ha¬
beant. ꝑtractanda ÷ gͥ ħ questio: quȩ
ñ mediocris exorta. ẽ. Dic̃ enĩ aliquis.
Si d̾s hinc discernit a uet̃ testam̃to no¬
uũ. qͦd in uet̃ legẽ suã scripsit inta¬
buł. innouo aũ scripsit incordib fide¬
les noui testam̃ti uñ discernunt᷑. agen

Expanded text:
legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum distantia noui testamenti, quod leges suas dominus in cordibus populi sui se scripturum esse promisit, quando quidem hoc gentes naturaliter habeant. pertractanda igitur haec quaestio, quae non mediocris exorta est. dicet enim aliquis: \'si deus hinc discernit a uetere testamento nouum. quod in uetere legem suam scripsit in tabulis, in nouo autem scripsit in cordibus, fidel
Abbreviated transcription (Latin):
ficatꝰ ÷ naturalit̾ q̃ legis s̃ facientiũ. ⁊ q̃
scriptũ habent opꝰ legis incordib sius ꝓ¬
fecto ad eugłm ꝑtinent gentes qͥb leoc
in cordib scripta. ẽ. E is quippe credenti¬
b iurtꝰ dĩ ÷ in salutẽ. Quib aũ gentib
bene oꝑantib głam ⁊ honorẽ pacẽq

Expanded text:
naturaliter quae legis sunt facientium, et quae scriptum habent opus legis in cordibus suis: profecto ad Evangelium pertinent Gentes, quibus lex in cordibus scripta est; eis quippe credentibus virtus Dei est in salutem. Quibus autem Gentibus bene operantibus gloriam et honorem pacemque
Abbreviated transcription (Latin):
felix ÷. qͥ incogitationib miser ẽ:
Aut qͦmͦ ibi miser ñ .ẽ. qͥ ad nichilũ re¬
dactꝰ ÷: Magna qͥppe sterilitas. iniqͥ¬
tas. Merito dictũ. ẽ. confundant᷑ iniqͦ
facientes uane. id. ẽ. iniant̃: tanꝗ̃ re¬

Expanded text:
 qui in cogitatione miser est? aut quomodo ibi non miser est qui ad nihilum redactus est? Magna quippe est sterilitas, iniquitas. Merito dictum est: «Confundantur iniqui facientes vane» ; id est, inaniter, tanquam re
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ illa ignorantia q̃ ñ ẽ. eoꝵ qͥ scire no¬
lunt. s eoꝵ qͥ tanqͣm simplieit̃ nescuĩt᷑.
neminẽ sic excusat ut sempit̃no igne
ñ ardeat: si ꝑpt̃ea ñ eredidit. qͥa ñ au¬
diurt om̃ino qͥd cred̾et: s fortasse ut
mitiꝰ ardeat. Non enĩ sine causa dictum :.
effunde nã tuã ingentes q̃ te ñ nouer̃. &
illud qͦd ait apłs. cũ uen̾it in flãma ignis¬
ed qͥ adiunã atq ait. nc̃ aũ excusationem
ñ habent de peccato suo. pot̃ mouere
q̃rentes utrũ hi ad qͦs ñ uenit xp̃s nec
locutꝰ ÷ eis: habeant excusationẽ de
peccato suo. Si eñĩ ñ habent. cur ita dic¬
tũ ẽ. ꝓpt̾ea istos ñ hab̾e: qr uenit ⁊ locu¬
tus ÷ eis : Si aũ habent. utrũ ad hoc ha¬
beant ut a penis alienent᷑: an ut mitiꝰ
puniant᷑: Ad hȩc inquisita: ꝓ meo captu
dño donante respondeo habere illos ex¬
cusationẽ. ñ de om̃i peccato suo: s deħ
peccato qͦd in xp̃m ñ credider̃. ad quoᷤ

Expanded text:
lla ignorantia quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tanquam simpliciter nesciunt, neminem sic excusat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audivit omnino quid crederet; sed fortasse ut mitius ardeat. Non enim sine causa dictum est, Effunde iram tuam in gentes quae te non noverunt : et illud quod ait ApostoluSed quod adjunxit, atque ait, Nunc autem excusationem non habent de peccato suo, potest movere quaerentes, utrum hi ad quos non venit Christus, nec locutus est eis, habeant excusationem de peccato suo. Si enim non habent, cur hic dictum est propterea istos non habere, quia venit et locutus est eis? Si autem habent, utrum ad hoc habeant ut a poenis alienentur, an ut mitius puniantur? Ad haec inquisita pro meo captu, Domino donante, respondeo, habere illos excusationem, non de omni peccato suo, sed de hoc peccato quo in Christum non crediderunt, ad quos
Abbreviated transcription (Latin):
lege peccauer̃. s om̃ino legẽ xp̃i acci¬
ꝑe noluer̃: & eã qͣntũ ad ipsos attin&e
om̃ino nullã. eẽ. uoluer̃. Illi aũ pec¬
cant in lege qͥ s̃ ĩ lege idẽ qͥ eã suscipius t̃.
bonũ fatent᷑ꝰ s infirmitate ñ implent:¬

Expanded text:
Lege peccaverunt, sed omnino Legem Christi accipere noluerunt, et eam quantum ad ipsos attinet, omnino nullam esse voluerunt. Illi autem peccant in Lege, qui sunt in Lege, id est, qui eam suscipiunt, bonum fatentur ;
Abbreviated transcription (Latin):
etiã cupiditate cȩcata. tñ ciĩ cogitat &
ratiocinat᷑ qͥcqͥd in ea ratiocinatione
uerũ. ẽ. ñ ei tribuendũ. ẽ. s ipsi lumur
u̾itatis ⁊ a qͦ uel tenuit᷑ ꝓ sui capacitate
illustrat᷑: ut uerũ aliquid in ratiocinati¬
do sentiat ¶anu formatoris nr̃i. in ip¬
sis cordib nr̃is u̾itas scripsit: q tͥ ñuis
fieri. ne facias alq̃. Hoc ⁊ anteꝗͣ lex
daret᷑ nemo ignorare ꝑmissꝰ. ẽ. ut. eẽt uñ
iudicarent᷑: ⁊ qͥb lex ñ. ẽẽt data.S
ne ͥ hoĩes aliqͥd defuisse qͣrerent᷑: scrip¬
tũ. ẽ.⁊ in tabuł. qd̾ incordib ñ legebaNT̃
on eñi scriptũ ñ habebarł̃. s leg̾e nole

Expanded text:
etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione verum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini veritatis, a quo vel tenuiter pro sui capacitate illustratur, ut verum aliquid in ratiocinando sentiatsis cordibus nostris veritas scripsit: Quod tibi non vis fieri, ne facias alteri . Hoc et antequam Lex daretur nemo ignorare permissus est, ut esset unde judicarentur et quibus Lex non esset data. Sed ne sibi homines aliquid defuisse quaererentur, scriptum est et in tabulis quod in cordibus non legebant. Non enim scriptum non habebant, sed l
Abbreviated transcription (Latin):
Ioc eñi illic scribit᷑ ꝑ renouationẽ: qͣd
ñ om̃imͦ deletũ. ẽ. ꝑ uetustatẽ. Nã sic̃
ipsa imago dĩ renouat᷑ u m̃te creden¬
tiũ ꝑ testam̃tũ nouũ. qͣm ñ penitꝰ un¬
pietas aboleuerat. nã remanserat uti¬
q id qd̾ anima hominis nͥ rationalis
.ẽẽ. ñ potest: ita etiã ibi lex di ñ ex oĩ
parte deleta ꝑ inusticiã: ꝓfecto scri¬
bit᷑ renouata ꝑ gr̃am : nec istã inscrip¬
tionẽ q̃ iustificatio ÷ pot̾at effic̾e in
uideis lex intabuł scripta. s solũ p̃¬
uaricationẽ. Nã ⁊ ipsi homines erat¬
⁊ uis illa naturȩ ierat eis. qͣlegitimũ
aliqͥd animal rationale ⁊ sentit ⁊ fac̃.
s pietas q̃ in aliã uitã tnͣsfert. beatã
⁊ ȩt̾nã legẽ ht̃ unmaculatã c̃uerten¬
tẽ animas: ut ex illo lumine reno¬
meruer̃⁊ renouari aũ nͥ gr̾a xp̃iana.¬

Expanded text:
oc enim illic scribitur per renouationem, quod non omni modo deletum est per uetustatem. nam sicut ipsa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non penitus impietas aboleuerat — nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest — ita etiam ibi lex dei non ex omni parte deleta per iniustitiam profecto scribitur renouata per gratiam. nec istam scriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabulis scripta, sed solam praeuaricationem. nam et ipsi homines erant et uis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid animal rationale d sentit et facit; sed pietas, quae in aliam uitam transfert beatam et aeternam, legem habet inmaculatam, conuertentem animas. ut ex illo lumine renomeruerunt; renouari autem nisi gratia
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ suꝑ ħ fundam̃tũ. ñ aurũ. ñ argen¬
tũ. ñ lapides p̃ciosos. s ligna. fęnuum
stipulã ȩdificat: ñ tñ respuit. ne re¬
cipiat. nec receptũ deserit fundam̃iũ.
idq om̃ib carnalib suis qͥb capitur.
atq succũbit delectatioĩb ante ponit.
cũ ad hunc articulũ uentũ fuerit ut
aut illȩ deserant᷑ aut xp̾̃s. uͥ si ñ ante¬
quippe structurȩ pꝰteriorib partib
ante ponit᷑ fundam̃tũ. nec cogitasse
existimo eos qͥ senser̃ ñ ꝑire de qͥb¬

Expanded text:
fundamentum, non aurum, argentum, lapides pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam aedificat ; non tamen respuit ne recipiat, nec receptum deserit fundamentum; idque omnibus carnalibus suis, quibus capitur atque succumbit, delectationibus anteponit, cum ad hunc articulum ventum fuerit, ut aut illae deserantur, aut Christus; ubi si non antequippe structurae posterioribus partibus anteponitur fundamentum. Nec cogitasse existimo eos qui senserunt non perire de q
Abbreviated transcription (Latin):
legẽ iudicabunt᷑ꝰ nec idõ ñ ꝑibt̃: nisi
credant in eũ qͥ uenit q̃rere qd̾ ꝑie¬
rat. Nonnulli quippe etiã catholici
rent illosꝑire. qͥ sine lege peccauer̃ :
hos aũ qͥ inlege peccauer̃ iudicari tan¬
tũmͦ ñ ꝑire : tanꝗͣ ꝑ pęnas tͣnsitorias
credant᷑. eẽ. purgandi. sic̃ ille de qͦ
dictũ : ipse aũ saluus erit sic tn qͣsi ꝑ
ignẽ. S hoc merito fundam̃ti bene
intelligit᷑. de qͦ agebat apłs ut hoc dic̾a&e.
Suꝑiꝰ qͥppe dicerat. ut sapiens architec¬
tꝰ fundam̃tũ posui. aliꝰ suꝑ edificat. unꝰ¬

Expanded text:
legem judicabuntur.» Nec ideo non peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici rent illos perire qui sine lege peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: tanquam per poenas transitorias credantur esse purgandi, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostolus, ut hoc diceret. Superius quippe dixerat, «Ut sapiens architectus fundamentum posui; alius superaedificat: unu
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ ÷ ꝗͣ iustificabunt᷑: factores enim
legis: utiq uisti s̃. Ac ꝑ hoc tantundẽ
÷ ac si dic̾et᷑. factores legis creabunt᷑:
nͥ qr erant. s ut sint : ut sic intelligͥeñ
etiã uidei legis auditores. indig̾e se
gra iustificatoris. ut possut. eẽ. facto¬
res. Aut certe ita dictũ ÷ iustificabuñ.¬
ac si dic̾et᷑ iusti habebunt᷑: iusti depu¬
tabunt: sic̃ dictũ ÷ de qͦdã. Ille aũ uo¬
⁊ deputaret᷑. Uñ alit̃ dicimꝰ ds̃ iꝰtificat
scõs suos. alit̾ aũ sc̃ĩficet᷑ nom̃ tuum:

Expanded text:
iusti iustificabuntur\' ? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est \'iustifieabuntur\',ac si diceretur\'iustihabebuntur,\' \'iusti deputabuntur\', sicut dictum est de quodam: ille autem uo deputaretur. unde aliter dicimus \'deus sanctificat sanctos suos\', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam
Abbreviated transcription (Latin):
no impenitentia ñ ht̃ remissionẽ neq
in ħ scło neq infut᷑o: qͥa penitentia
impetrat remissionẽ in hoc scło. qͣ ua¬
leat infuturo. S ista impenitentia uł
cor impenitens. qͣndui qͥsq inhac car¬
ne uiuit: ñ pot̃ iudicari. De nullo
eñi desꝑandũ. ẽ. qͣndui pacientia des
ad penitentiã adduc̃: nec de hac tuita
rapit impiũ qͥ ñuult martẽ impii. qͣn¬
tũ reu̾tat᷑ ⁊ uiuat. P aganꝰ ÷ hodie.
un scis. utrũ sit futurꝰ crastino xp̃ianꝰ:
udeus infidelis ÷ hodie: qͥd si eras credit
in xp̃m. Hereticꝰ ÷ hodie: qͥd si cras

Expanded text:
no impaenitentia non habet remissionem neque in hoc saeculo neque in futuro, quia paenitentia impetrat remissionem in hoc saeculo, quae ualeat in futuro. Sed ista impaenitentia uel cor impaenitens quamdiu quisque in hac carne uiuit non potest iudicari. de nullo enim desperandum est, quamdiu patientia dei ad paenitentiam adducit nec de hac uita rapit impium; qui non uult mortem impii, quantum reuertatur et uiuat. paganus est hodie; unde scis, utrum sit futurus crastino christianus? Iudaeus inin Christum? Haereticus est hodie, quid si cras
Abbreviated transcription (Latin):
debitã laudẽ defensionẽue mereant᷑. ⁊
Uerũtñ qͥa ñusq adeo in anma huma¬
na imago dĩ t̾renoꝵ affectuũ labede¬
trita. ẽ. ut nulla in ea uelut liniam̃ta
extrema remanserut. unde m̾ito
dici possit. ⁊̃ ũpsaĩpietate uitȩ suȩ fa¬

Expanded text:
debitam laudem defensionemue mereantur. Verum tamen quia non usque adeo in anima humana imago dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae fa
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ quoꝵ peccata oĩa dimitunt᷑. ⁊ quẽ
accip̃ ȩcłia. ut cui dimiserit peccata di¬
mittant᷑ ei. u̾bũ ualde malũ ⁊ nimis
impiũ. sine cogitatione. siue eniã lin¬
gua sua dic̃. quẽ pacientia dĩ cũ ad pe¬
nitentiã ad duc̃. ipse scd̾m duriciã
cordis sui ⁊ cor impenitens. thesauri

Expanded text:
tur quorum peccata omnia dimittuntur, et quem accepit Ecclesia, ut cui dimiserit peccata, dimittantur ei, verbum valde malum et nimis impium, sive cogitatione, sive etiam lingua sua dicit, quem patientia Dei cum ad poenitentiam adducat, ipse secundum duritiam cordis sui et cor impoeniten
Abbreviated transcription (Latin):
turalit̃ eos dix̃ q̃ legis s̃ fac̾e. ñ spu dei.
ut imaginẽ dĩ inqͦ nat᷑alit̃ fact sumꝰ.
instauret in nob̾. Uitiũ qͥppe contͣna¬
Miserere nũ. sana aiãm meã qͥa peccaui
tͥ. ꝓ inde : nat᷑alit hoĩes q̃ legis õ faci¬
unt. Qui eñĩ ħ ñ faciunt. uitio suo ũ
faciunt: qͦ uitio lex dĩ deleta.ẽ. de
cordibꝰ. Ac ꝑħ uitio sanato. cũ illic
scribit᷑. fiunt q̃ legis s̃ nat᷑alit̃. ñ quod
ꝑ naturã negata sit gr̾a. s potiꝰ ꝑ gra̾m

Expanded text:
turaliter eos dixit, quae legis sunt facere, non spiritu Dei, ut imaginem Dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. Vitium quippe contra naere mei, sana ani mam meam, quoniam peccaui tibi. proinde naturaliter homines quae legis sunt faciunt; qui enim hoc non faciunt, uitio suo 11011 faciunt. quo uitio lex dei est deleta de cordibus ac per hoc uitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter, non quod per naturam negata sit gratia, sed potius per gratiam