comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nem. Est oꝑe preciũ de trib
ydropicis rem głiosam memo¬
rie thessauro commendare. Isti
siquidem diu̾sis in locis positi.
eodem incõmoditatis gen̾e detẽ¬
ti cunctis ydropico morbo artub
tumefactis. recuꝑande aliquando
sanitatis spem amiserant. Ex qͥb
primus erat de pago cenoman¬
nensi ex oppido malicorna nun-¬
cupato. scd̾s iohes de ꝓuincia an¬
degauensi ex uico quem burgu¬
linm uocant: t̾cuis de t̾ritorio
pictauensi de burgo quẽ uulga¬
nant. Tres gͥ isti pari uoto
saluatoris clementiã. ut sibi
sanitatem meritis beati marti¬
ni indulgeret. iugiter flagi¬
tantes: diuersis ꝓuinciis sic̃
supra taxauimus constituti.
parem sp̃ualis medicine gra¬
ciam consecuti sunt. Codem
nichilominus die quedam mu¬
lier maria nomine ab eadẽ
qua et tres prefati uiri incõ¬
moditate liberata est Circa
idem tempus alia femina.
gue officiũ diuinitus recepit.
¶Hillermus quoq paruulus
puer ex oppido cui nomen ẽ

Expanded text:
nem. LVII. Est operae pretium de tribus nem. LVII. Est operae pretium de tribus hydropicis rem gloriosam memoriae thesauro commendare. Isti siquidem diversis in locis positi, eodem incommoditatis genere detenti, cunctis hydropico morbo artubus tumefactis, recuperandae aliquando sanitatis spem amiserant. Ex quibus primus erat de pago Cenomanensi, ex oppido Malicorna nuncupato. Secundus de provincia Andegavensi, ex vico quem Burgulium vocant. Tertius de territorio Pictavensi, de burgo, qui di. Tres igitur isti pari loco salvatoris clementiam ut sibi sanitatem meritis beati Martini indulgeret jugiter flagitantes, diversis provinciis, sicut supra taxavimus, constituti, paris spiritualis medicinae gratiam consecuti sunt. LVIII. Eodem nihilominus die mulier quaedam, Maria nomine, ab eadem qua et tres praefati viri incommoditate liberata est. LIX. Circa idem tempus alia femina, guae officium divinitus recepit. LX. Guillermus quoque parvulus puer ex oppido cui nomen est
Abbreviated transcription (Latin):
cepit ñ paruo madesc̾e. Deinde
tepefactis uenis. reparatisq ner-¬
uis rediuiuos pedes extendit.
Nec multo post cernente popłõ
surrexit: incolumis: pedibusq
sus ad propria remeauit: qui
manibus fuerat allatꝰ alienis.
tem quedam mulier
nomine roscelina quã malignꝰ
sp̃c ꝑ quinquenniũ possederat.
et ab omni menbroꝵ priuatã
obsequio ab introitu quoq eccł̃ie
diu ꝓhibuerat. postqͣm basilicã
sancti antistitis intrauit conti¬
nuo lib̾ata a demonio tocius cor¬
poris a latritatem ñ sine ad mi¬
ratoẽ multorũ sub mom̃to re
ret. Quorum suggestionibus ille
iam morti proximus acquiescens.
mox ut beato uiro sese firma fide
deuouit: paulatim morbo rece¬
dente cepit conualescere: lectoq
relicto deambulare. Sequenti die
aggrediens iter. ut ad memoriã
scĩ uiri uenire temptaret: tan¬
tam in ip̃a uia diuinitus adep¬
tus est ualitudinem. ac si nul¬
lam prius passus fuisset egͥtudi¬

Expanded text:
coepit non parvo madescere deinde coepit non parvo madescere deinde tepefactis venis, reparatisque nervis, redivivos pedes extendit. Nec multo post cernente populo, surrexit incolumis, pedibusque suis ad propria remeavit qui manibus allatus fuerat alienis. V. Item quaedam mulier, nomine Roscelina, quam malignus spiritus per quinquennium possederat, et ab omni membrorum privatam obsequio, ab introitu quoque ecclesiae diu prohibuerat, postquam basilicam sancti antistitis introivit, continuo liberata a daemonio, totius corporis alacritatem non sine admiratione multorum sub momento reret. Quorum suggestionibus ille jam morti proximus acquiescens, mox ut beato viro firma fide sese devovit, paulatim morbo recedente coepit convalescens lecto relicto deambulare. Sequenti die aggrediens iter ut ad memoriam sancti viri venire tentaret, tantam in ipsa via divinitus adeptus est valetudinem ac si nullam prius passus fuisset aegritudi
Abbreviated transcription (Latin):
fessus in menasterio maiori mona¬
chum habitu: monachũꝙ uirtute
suscepit. Et monachus factus: mona¬
chi uigilauit in actus. adeo ut post¬
ea custos ordinis in eodem monastĩo
pro scĩtate uite. et religionis custo¬
dia poneretur. O martinum nul¬
li fere scõrum meritis inferiorẽ.
nulli scdm potentia. nulli uisce¬
ribus caritatis minorem. Qui mira-¬
biliter demoniacum curauit. et
eius sanitatem. cderico suo miscđit̃
uere salutis causam ẽẽ donauit.
Martinum gͥ merguinini laudat
medela: martinũ magnificat ple¬
bis admiratio. & deuotio. Martinũ
uero glorificat clerici ad dm̃ conu̾¬
sio perfecta. et ubiq tanto mira¬
bilior martinus habetur: quanto
poscentium fides ad dm̃ et ad ip̃m
deuotio promeretur.
er idem tempus saimbertus
quidam diuino languore
conctractus. cui nulla remecdia ua¬
lebant proficere: cum ad tumulũ
beati martini in lecto fuisset allatꝰ:
primũ circa genua in quib gra¬
uiorem paciebatur dolorem sudore

Expanded text:
fessus, in majori monasterio monachicum habitum monachumque virtute suscepit, et monachus factus, monachi vigilavit in actus, adeo ut postea custos ordinis in eodem monasterio prae sanctitate vitae et religionis custodia poneretur. O Martinum nulli fere sanctorum meritis inferiorem, nulli secundum potentiam, nulli visceribus charitatis minorem, qui mirabiliter daemoniacum curavit, et ejus sanitatem clerico suo misericorditer verae salutis causam esse donavit. Martinum igitur energumeni laudat medela. Martinum magnificat plebis admiratio et devotio. Martinum vero glorificat clerici ad Dominum conversio perfecta. Et ubique tanto mirabilior Martinus habetur quanto poscentium fides ad Dominum ad ipsumque devotio promeretur. IV. Per idem tempus Sanubertus quidam diutino languore contractus, cui nulla remedia valebant proficere, cum ad tumulum beati Martini in lecto fuisset allatus, primum circa genua, in quibus graviorem patiebatur dolorem, sudore
Abbreviated transcription (Latin):
quiescentib. dũ profanã
aedem usq ad fundam̃¬
ta dirueret: aras om̃s
atqsimulacra edegit in
puluerem. Quo uiso ru¬
stici cũ se intelligerent
diuino nutu obstupe fa¬
ctos atq perterritos.
ne ep̃o repugnarent:
omnes fere indnm̃itm
credider̃: clamantes
palam et confitentes
dm̃ martini colendũ :
eduorũ gestũ sit.
referã. Vbidũ templũ
itidem euerteret : fu¬
rens gentiliũ rusticorũ.
in eumirruit multitu¬
do. Cũq unus audacior
cȩteris. stricto eũ gla¬
dio peteret: reiecto
pallio. nudam ceruicẽ
percussuro praebuit.
INec cunctatur ferire
gentilis. Sed cũ dexte¬
ram altius extulisset:
resupirus ruit. Con¬
sternatusq diuino me¬
tu: ueniam praecabat᷑.
Lec dissimile huic
Uillud fuit. cũ eũidola
destruente cuitro qui¬
dam ferire uoluisset :
in ipso ictu ferrũ ei de
manib excussũ non
comparuit. Plerunq
aute contradicentib
sibi rusticis ne eorum
fana destrueret: ita

Expanded text:
quiescentibus , dum profanam quiescentibus , dum profanam aedem usque ad fundamenta dirueret, aras omnes adque simulacra redegit in puluerem. quo uiso rustici, cum se intellegerent diuino nutu obstupefactos adque perterritos, ne episcopo repugnarent, omnes fere Iesum Dominum crediderunt, clamantes palam et confitentes, Deum Martini colendum, iAeduorum gestum sit, referam. ubi dum templum itidem euerteret, furens gentilium rusticorum in eum inruit multitudo. cumque unus audacior ceteris stricto eum gladio peteret, reiecto pallio nudam ceruicem percussuro praebuit. nec cunctatus ferire gentilis, sed cum dexteram altius extulisset, resupinus ruit, consternatusque diuino metu ueniam precabatur. nec dissimile huic fuit illud. cum eum idola destruentem cultro quidam ferire uoluisset, in ipso ictu ferrum ei de manibus excussum non conparuit. plerumque autem contra dicentibus sibi rusticis, ne eorum fana destrueret, ita
Abbreviated transcription (Latin):
uenti ignẽ retorq̾eri:
ut compugnantium
inter se elementoñ
quidam conflictus ui¬
deretur. Ita uirtute
martini ibi tantũ ignis
est operatus. ubiiussis:
nuico autẽ illo cut
leprosus nom̃ est. cũ
idem templũ opulen¬
tissimũ suꝑfatione re¬
ligionis uoluisset euer¬
tere: restitit ei mul¬
titudo gentiliũ. Adeo
ut non absq in uiria
sit repulsus. Itaq se¬
cessit ad proxima lo¬
ca ibiq pertriduũ
cilicio tectus & cinere.
ieiunans semꝑatq o¬
rans p̃cabatur addnm.
ut quia templũ illud
euertere. humana
manu non potuisset.
uirtus illud diuma di¬
uina diruer&. Tum
subito ei duo angeli
hastati atq scutati
instar militiae caele¬
stis se obtuler̃: dicen¬
tes missos se adño. ut
rusticã multitudinẽ
fugarent. p̃sidiũq.
martino ferrent: ne
quis dũ templũ diru¬
cretur. obsisteret.
Rediret ergo: & opus
coeptũ deuotus im¬
pleret. Ita regres¬
sus aduicũ: inspectan¬
tibus gentiliũ turbis &

Expanded text:
uenti ignem retorqueri, uenti ignem retorqueri, ut compugnantium inter se elementorum quidam conflictus uideretur. ita uirtute Martini ibi tantum ignis est operatus, ubi iussus est. In uico autem, cui Leprosum nomen est, cum itidem templum opulentissimum superstitione religionis uoluisset euertere, restitit ei multitudo gentilium, adeo ut non absque iniuria sit repulsus. itaque secessit ad proxima loca, ibique per triduum cilicio tectus et cinere, ieiunans semper adque orans, precabatur ad Dominum, ut, quia templum illud euertere humana manus non potuisset, uirtus illud diuina dirueret. tum subito ei duo angeli hastati adque scutati instar militiae caelestis se obtulerunt, dicentes missos se a Domino, ut rusticam multitudinem fugarent praesidiumque Martino ferrent, ne quis, dum templum dirueretur, obsisteret: rediret ergo et opus coeptum deuotus impleret. ita regressus ad uicum, inspectantibus gentilium turbis et
Abbreviated transcription (Latin):
predicari. Satisq con¬
stitit eodie alutem si¬
illi uenisse regioni¬
TVNamnemo fere ex im¬
mani illa multitudi
ne fuit : qui non impc¬
sitione manus deside¬
rata. dnm iñmrelicto
impietatis errore cri¬
diderit. Et uere ante
martinũ pauci ad mo¬
dũ immo pene nulli.
in illis regionibus xp̃i
nomen receꝑant. Quod
ad eo uirtutibus illi¬
us exemploq. con¬
ualuit ut iam ibi
nullus locussit qͦr
non aut eccłiis fre¬
queritissimis. aut mo¬
nasteriis sit replecis.
Nam ubi fana destru¬
xerat: statim ibi aut
eccłias. Aut mona¬
steria construebat.
ec minorem qͣra¬
subidem fere tem¬
pus. eodem in opere
uirtutẽ edidit. Nam
cũ inuico quodam
fano antiquissimo
& celeberrimo ignẽ
immisisset: in pro¬
ximam immo adhȩ¬
rentẽ domũ. agente
uento flammarum
globi ferebant᷑. Iuod
ubi martinus aduer¬
tit: rapido cursu te¬
ctũ domus scandit:
obuiũ se aduenientib
flammis inferens.
Tũ uero mirũ inmodũ
cerneres contrauim

Expanded text:
praedicari: satisque conpraedicari: satisque constitit eo die salutem illi uenisse regioni. nam nemo fere ex inmani illa multitudine gentilium fuit, qui non impositione manus desiderata Dominum Iesum, relicto . impietatis errore, crediderit. et uere ante Martinum pauci admodum, immo paene nulli in illis regionibus Christi nomen receperant: quod adeo uirtutibus illius exemploque conualuit, ut iam ibi nullus locus sit, qui non aut ecclesiis frequentissimis aut monasteriis sit repletus. nam ubi fana destruxerat, statim ibi aut ecclesias aut monasteria construebat. Nec minorem sub idem fere tempus eodem in opere uirtutem edidit. nam cum in uico quodam fano antiquissimo et celeberrimo ignem inmisisset, in proximam, immo adhaerentem domum agente uento flammarum globi ferebantur. quod ubi Martinus aduertit., rapido cursu tectum domus scandit, obuium se aduenientibus flammis inferens. tum uero mirum in modum cerneres contra uim
Abbreviated transcription (Latin):
riussent. Itaq cum
unam in partem pinis
illa c&̃ acclinis ⁊ ut
non esset dubi ĩ quam
in partem succia cor¬
rueret: eo loco iunctis
statuitur proarbitrio
rusticorũ. quo arborẽ
eẽ. casurã nemo dubita¬
bat. Succidere igitur
ipsi suam pinũ cumin¬
genti gaudio laeticiaq
coeperun. Aderat
eminus turba mirantiũ.
Iamq paulatim nutare
pinus: & ruinam suam
casura minitari. Palle¬
bant eminus monachi.
& periculo iam propiore
conterriti. spem omnẽ
fidemq. perdiderant.
solam martini mortẽ
expectantes. At ille
confisus in dño. intre¬
pidus operiens cũ iam
fragorem sui pinus
concidens edidisset: iam
cadenti. iam suꝑse ruen¬
ti. eleuat obuam ma¬
num: signũ salutis op¬
ponit. Tũ uero tur¬
binis modo retroactã
putares diuersam in pa¬
tem ruit: adeo ut ru¬
sticos qui tuto in loco
steterant. pene pro¬
strauerit. Tũ uero in
celũ clamore sublato.
gentiles stupere mira¬
culo: monachi flere
in commune ab om̃ib

Expanded text:
ruissent. itaque cum ruissent. itaque cum unam in partem pinus illa esset adclinis, ut non esset dubium, quam in partem succisa corrueret, eo loci uinctus statuitur pro arbitrio rusticorum, quo arborem esse casuram nemo dubitabat. succidere igitur ipsi suam pinum cum ingenti gaudio laetitiaque coeperunt. aderat eminus turba mirantium. iamque paulatim nutare pinus et ruinam suam casura minitari. pallebant eminus monachi et periculo iam propiore conterriti spem omnem fidemque perdiderant, solam Martini mortem expectantes. at ille confisus in Domino intrepidus opperiens, cum iam fragorem sui pinus concidens edidisset , iam cadenti, iam super se ruenti, eleuata obuiam manu, signum salutis opponit. tum uero — uelut turbinis modo retro actam putares — diuersam in partem ruit, adeo ut rusticos, qui tuto in loco steterant, paene prostrauerit. tum uero in caelum clamore sublato gentiles stupere miraculo, monachi flere in commune ab omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
pulit: & cum libuit.
abire permait.
temdum iniuico quo¬
dam templũ anti¬
quissimũ diriuisset:¬
& arborem pinum
quie fano erat pro¬
xima aggressus e&̃¬
exciderẽ: tũ uero
antistes loci illius cg̨¬
teraq. gentiliũ tur¬
ba c epit obsistere.
Et cũ idem illi dũ tem¬
plũ euertitur impe¬
rante dño quieuisseñ.
soccidi arborem non
patiebant᷑: Ille eos
sedulo comionere :
Dm̃ potius cui seriuret¬
ipse sequerentur. Ar¬
borem illam excidi
oportere : quia e&.
diemoni dedicata.
Tũ unus exhis quierat
audacior coeteris. si
habes inquit aliquã
dedõ tuo quẽ dicis
te colere fiduciam.
nosmet ipsi succidimis
hanc arborem: tu ru¬
entẽ excipe. Et site¬
cũ ẽ. tuus ut dicis drs̃.
euades. Tum ille in¬
trepide confisus in
dño: facturũ se pol¬
licetur. Hic uero ad
istius modi conditio¬
nem. omnis illa gen¬
tiliũ turba consentit:
facileq. arboris suȩ
habuere iacturam :
si inimicũ sacrorum
suorũ casu illius ob¬

Expanded text:
pulit, et cum libuit, pulit, et cum libuit, abire permisit. Item, cum in uico quodam templum antiquissimum diruisset et arborem pinum, quae fano erat proxima, esset adgressus excidere, tum uero antistes loci illius ceteraque gentilium turba coepit obsistere. et cum idem illi, dum templum euertitur, imperante Domino quieuissent, succidi arborem non patiebantur. ille eos sedulo commonere, nDeum potius, cui seruiipse, sequerentur: arborem illam succidi oportere, quia esset daemoni dedicata. tum unus ex illis qui erat audacior ceteris: si habes, inquit, aliquam de Deo tuo, quem dicis te colere, fiduciam, nosmet ipsi succidemus hanc arborem, tu ruentem excipe: et si tecum est tuus, ut dicis, Dominus, euades. tum ille intrepide confisus in Domino facturum se pollicetur. hic uero ad istius modi condicionem omnis illa gentilium turba consensit, facilemque arboris suae habuere iacturam, si inimicum sacrorum suorum casu illius ob
Abbreviated transcription (Latin):
difficile fuerit dino¬
scere quid uideret.
Iamen quia rusticam
manũ cerneret. & a¬
gente uento lintea¬
mina corpori super¬
iecta uolitarent. p¬
fanos sacrificiorũ ritꝰ
agi credidit: quia
esset haec gallorum
rusticis coñsuetudo.
simulacra daemonum
candido tecta uelami¬
e.misera ꝑagros su¬
os circũ ferre demen¬
tia. Eleuato ergo in ad¬
uersũ signo crucis: im¬
perat turbae non mo¬
ueri loco: onusq de¬
ponere. Hic uero mi¬
rum inmodũ uideres
miseros primũ uelut
saxa riguisse. De in cũ
primo mouere se sũ¬
mo conamine nitereN ÷:
ultra accedere nonua¬
lentes. ridiculam inuer¬
tiginem rotabantur :
donec uicti. corporis
onus deponunt: atto¬
niti. & semet inuicem
aspectantes. quid nã
sibi accidisset. taciti
cogitantes. Sed cum
beatus uir comperis¬
set exequiarũ esse illã
frequentiam non sa¬
crorũ: eleuata rursũ
manu. dat eis ab eundi
& tollendi corporis
potestatẽ. Ita eos &
cũ uoluit. stare com¬

Expanded text:
difficile fuerit dignodifficile fuerit dignoscere quid videret. Tamen quia rusticam manum cerneret, et agente vento linteamina corpori superjecta volitarent, profanos sacrificiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis consuetudo, simulacra daemonum candido tecta velamine misera per agros suos circumferre dementia. Elevato ergo in aduersos signo crucis imperat turbae non moueri loco onusque deponere. hic uero mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. dein, cum promouere se summo conamine niterentur, ultra accedere non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur, donec uicti corporis onus ponunt: attoniti et semet inuicem aspicientes, quidnam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir conperisset exequiarum esse illam frequentiam, non sacrorum, eleuata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem. ita eos et cum uoluit, stare con
Abbreviated transcription (Latin):
tis fr̃ibus. ad locum
ꝑgit. De insuꝑ sepul¬
chrũ ipsũ astans. ora¬
uit addnm̃: ut quis
esset uel cuius meriti
sepultus ostenderet
Aum conuersus. adle¬
uam uidet prope
assistere umbrã sor¬
didam : trucẽ. Imꝑat.
nomen meritũq ut
loqueret᷑. Nomene dic̃
de crimine confitetu:
latronem sẽ fuisse :
obscelera ꝑcussũ: uul¬
gi errore celebratũ.
Sibi nichil cũ martrri¬
bus esse commune.
cũ illos gła. se poena
dũ. uocẽ loquentis
qui aderant audiebañ:
Tũ martinus quid uidis¬
set exposuit. Iussitq.
exeo loco altare qͦd
ĩbi fuerat sum moueri:
atq. ita populũ suꝑ¬
stitionis illius absoluit
errore.:
Iccidit autem inseq̃en¬
Ati tempore dũiter
ageret : ut gentilis
cuiusdam corpus. qđ
ad sepulchrũ cũ suꝑsti¬
tioso funere deferebat᷑.
obuium haberet. Con¬
spicatusq eminus ue¬
nientiũ turbam : quid¬
nam esset ignarus pau¬
lulũ stecit. Nam fere
q̃ingentorũ passuum
inter uallũ erat: ut

Expanded text:
tis fratribus ad locum tis fratribus ad locum pergit. dehinc super sepulchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis esset uel cuius meriti esset sepultus ostenderet. tum conuersus ad laeuam uidet prope adsistere umbram sordidam, trucem: imperat nomen meritumque loqueretur. nomen edicit, de crimine confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore celebratum: sibi nihil cum martyribus esse commune, cum illos gloria, se poena odum uocem loquentis qui aderant audiebant, tum Martinus quid uidisset exposuit iussitque ex eo loco altare, quod ibi fuerat, submoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit errore. Accidit autem insequenti tempageret, ut gentilis cujusdam corpus, quod ad sepulcrum cum superstitioso funere deferebatur, obvium haberet: conspicatusque eminus venientium turbam, quidnam id esset ignarus, paululum stetit: nam fere quingentorum passuum intervallum erat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
inter eos nobiles habe¬
bantur qui longe
aliter educati. adhare
se humilitatẽ & pati¬
entiã coegerant.
Pluresq exhis postea
epos uidimus. Iuae
enĩ esset ciuitas aut
eccła. quae non de
martini monasterio
cuperet sacerdotes:¬
ed ut reliquas uir¬
tutes eius quas ine¬
piscopatu gessit aggre¬
diar: erat haud son¬
ge aboppido proximꝰ
monasterii locus. quẽ
falsa hominũ opinio
uelut consepultis ibi
martrrib sacrauera.
Nam & altare ibi asu¬
periorib ep̃is consti¬
tutũ habebat᷑. Sed
martinus non temere
adhibens incertis fide.
abhis qui maiores na¬
tu erant. prbis uel
clericis flagitabat.
nomen sibi martrris.
tempora passionis
ostendi. Grandi se scru¬
pulo ꝑmoueri: quod
nichil certi constans
sibi. maiorũ memo¬
ria tradidisset. Cum
aliquandiu ergo alo¬
co illo se abstinuisset.
nec derogans religi¬
oni quia incertus erat :
nec auctoritatẽ suã
uulgo accommodans.
ne superstitio conua¬
lesceret: quadam die
paucis secum adhibi¬

Expanded text:
inter eos nobiles habeinter eos nobiles habebantur, qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacerdotem? Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab his, qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo permoueri, quod nihil certi constans sibi maiorum memoria tradidisset. cum aliquandiu ergo a loco illo se abstinuisset, nec derogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam uulgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die paucis secum adhibi
Abbreviated transcription (Latin):
planitiem liger flu¬
uius reducto paululũ
sinu Muserat. Vna
tantũ eademq asta
admodũ uia. adiripo¬
terat. Ipse ex lignis
contextam cellulam
habebat. Multi qui
dem e fratribus: ine¬
undem modũ. Pleriq
saxo suꝑiecti montis
cauato: receptacula
sibi fecerant. Discipli
uero octoginta eraN.
qui adexẽmplũ beati
magistri instituebans.
Nemo ibi quicquã pro¬
priũ habebat. Omia
inmediũ conferebant᷑.
Non emere aut uendere.
ut plerisq. monachis
moris .ẽ. quicquam
licebat. Ars ibi exce¬
ptis scriptorib nul¬
la habebatur. Cui
tamen operi. minor
aetas deputabatur
Maiores orationi uaca¬
bazit. Rarus ciuquã
extra cellulam suam
egressus: nisicũ adlo¬
cum orationis conue¬
niebant. Cibũ unum
omnes. post horã ieui¬
ni accipiebant. Uinũ
nemo nouerat : nisi
quem infirmitas co¬
egisset. Pleriq came¬
lorũ setis uestiebant᷑
Mollior ibi habitus. ꝓ
crimine erat. Quod
eo magis sit mirũ ne¬
cesse .ẽ quod multi

Expanded text:
planitiem Liger fluplanitiem Liger fluuius reducto paululum sinu clauserat: una tantum eademque arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: plerique saxo superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. discipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere aut uendere, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egressus, nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis sit mirum necesse est, quod multi
Abbreviated transcription (Latin):
ita habitũ ẽ. diuino
nutu psalmũ hunc le¬
ctũ fuisse : ut testimo¬
nium operis sui defen¬
sor audiret: quia ex
ore infantiũ & lacten¬
tium inmartino dñi
laude perfecta: &o¬
stensus parit̃ & destru:¬
ctus ẽ. inimicus Nãm
uero sumpto episcopa¬
tu. qualemse quantũq
preftiterit: non ẽ.
nrae facultatis euol¬
uere. Idem enim con¬
stantissime perseue¬
rabat : qui prius fu¬
erat. Cadem incorde
eius humilitas: eadẽ
inuestitu eius uilitas
erat. Atq ita ple¬
nus auctoritatis &
gratiȩ. implebat e¬
piscopi dignitatem.
ut non tãmen propo¬
sitũ monachi. uirtu¬
temq deseneret.
Aliquandiu ergo adhe¬
renti ad eccłãm cellu¬
la usus ẽ. De incum
inquietudinẽ freqͥen¬
tantiũ ferre non pos¬
set: duob fere extra
ciuitatẽ milibus mona¬
steriũ sibi statuit. Qui
locus tam secretus &
remotus erat ut he¬
remi solitudinẽ non
desideraret. Oxuno
e m latere p̾cisa
miontis excelsa rupe
ambiebatur reliqam

Expanded text:
ita habitum est, diuino ita habitum est, diuino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis sui Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus esset inimicus. Iam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis euoluere. idem enim constantissime perseuerabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humilitas, eadem in uestitu eius uilitas erat: adque ita, plenus auctoritatis et gratiae, inplebat episcopi dignitatem, ut non tamen propositum monachi uirtutemque desereret. aliquandiu ergo adhaerenti ad ecclesiam cellula usus est: dein cum inquietudinem se frequentantium ferre non posset, duobus fere extra ciuitatem milibus monasterium sibi statuit. qui locus tam secretus et remotus erat, ut eremi solitudinem non desideraret. ex uno enim latere praecisa montis excelsi rupe ambiebatur, reliquam
Abbreviated transcription (Latin):
contemptibilẽ esse
personã : indignum
eẽ. episcopatu. homi¬
nem uultu despicabi¬
lem: ueste sordidũ:
crine deformem. Ita
apopulo sententiae
sanioris haec illorũ
irrisa dementia .ẽ. qͥ
illustrem uirũ dũ uitu¬
perare cupiunt. prȩ¬
dicabant. Nec uero
his aliud facere licuit:
quam quod populus
dño uolente cogebat.
Inter epõs tamen qui
affuerant: p̃cipue
defensor quidã nomi¬
ne. dicit᷑ restitisse.
Vnde anim aduersum
est: grauit̃ illũ lecti¬
one prophetica tunc
notatũ. Nam cũ for¬
tuitu lector. cui le¬
gendi die eo officium
erat. interclusus a
populo defuisset : tur¬
batis ministris. dũ ex¬
pectatur qui non ad¬
erat: unus ecircũstan¬
tibus sumpto psalte¬
rio. quẽ primũ uersĩ
inuenit. arripuit.
Esalmus autẽ hic erat.
Exore infantiũ & la¬
ctentium perfecisti
laudem. propter
inimicos tuos: ut
destruas inimicum
& defensorem. Quo
leco clamor porłi
tollitur: pars diuer¬
sa confunditur. Atq

Expanded text:
contemptibilem esse contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu hominem uultu despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a populo sententiae sanioris haec illorum irrisa dementia est, qui illustrem virum dum vituperare cupiunt, praedicabant. Nec vero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino volente cogebat. Inter episcopos tamen qui affuerant, praecipue defensor quidam nomine dicitur restitisse: unde animadversum est, graviter illum lectione prophetica tunc notatum. Nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris, dum exspectatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum versum invenit, arripuit. Psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem. quo lecto clamor populi tollitur, pars diuersa confunditur. adque
Abbreviated transcription (Latin):
inora illius defunetis
erigit᷑. Lentoq co¬
namine enisus assur¬
gere : Apphensa bea¬
ti uiri dextera in pe¬
des constitit: atq.
ita cũ eo usq adue¬
stibulũ domus. turba
omni inspectante ꝓ¬
cessit.
ub eodem fere tem¬
episcopatũ turonicȩ
ecclae petebatur.
Sed cũ erui monaste¬
rio suo non facile pos¬
sit: ruritius quidam
unus eciuib uxoris
languore simulato
adgenua illius pro¬
uolutus. ut egrederet᷑
obtinuit. Ita. dispo¬
sitis iam initinere
ciuiũ turbis: sub qua¬
dam custodia. adci¬
uita tẽ usq. deducit᷑.
Mirũ inmodũ incredi¬
bilis multitudo. non
solũ exillo oppido.
sed et̃iã ex uicinis ur¬
bibus: ad suffragia
ferenda conueneran.
Vna omniũ uoluntas
eadem uota: eadẽq.
sententia: martinũ
episcopatu esse dignis¬
simũ: felicẽ fore. ta¬
li eccłam sacerdote.
Pauci tamen & non¬
nulli exepiscopis qui
ad constituendũ an¬
tistitem fuerant euo¬
cati. impie repugna¬
bant : dicentes scilicet

Expanded text:
in ora illius defunctus in ora illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, adprehensa beati uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, processit. Sub idem fere temepiscopatum Turonicae ecclesiae petebatur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Rusticius quidam, unus e ciuibus, uxoris languore simulato ad genua illius prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere ciuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicinis urbibus ad suffragia ferenda conuenerat. una omnium uoluntas, eadem uota eademque sententia, Martinum episcopatus esse dignissimum: felicem fore tali ecclesiam sacerdote. pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum antistitem fuerant euocati, impie repugnabant, dicentes scilicet,
Abbreviated transcription (Latin):
pudnos martini uir¬
tutũ. uel materia. uel
testimoniũ fuit. Idẽ
tamen referre erat
solitus : secorpore
exutum. ad tribunal
iudicis ductũ: depu¬
tatũq obscuris locis.
& uulgarib turbis.
tristem excepisse sen¬
tentiã. Tũ perduos
angelos iudici fuisse
suggestũ: hunc. eẽ.
pro quo martinus ora¬
ret. Ita per eosdem
angelos se uissũ redu
Abhoc primo tempo¬
re beati uiri nomen
enituit: ut qui sc̃siam
ab om̃ib habebatur:
potens etiã & uere
a postolicus haberet᷑.
Iec multo post.
dũ a grũ lupicini
cuiusdam. honorati
scđm saeculũ uiri.
praeteriret : clamo¬
re & luctu turbae
plangentis excipit᷑.
Adquam cũ sollicitis
astitisset : &qͥs e&̃. hic
fletus inquireret:
indicatur unũ efa¬
milia seruulũ. laqͥeo
sibi uitã extorsisse.
Quo cognito cellulã
inqua corpus iace¬
bat. ingredit᷑. Exclu¬
sisq omnib turbis.
suꝑ stratus corpori.
aliquantis ꝑ orauit.
Mox uiuiscente uultu.
marcescentib oculis.

Expanded text:
pud nos Martini uirpud nos Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se iussum reducab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus iam ab omnibus habebatur, potens etiam et uere apostolicus haberetur. Nec multo post, dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secundum saeculum uiri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, ingreditur, exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquantisper orauit. mox uiuescente uultu, marcescentibus oculis
Abbreviated transcription (Latin):
deret. Corpus in me¬
dio positũ. trifti mę¬
rentiũ fratrũ fre¬
quentabatur officio.
cũ martinus flens
& eiulans accurrit.
Tũ uero tota scm̃ sp̃m
mente concipiens :¬
egredi cellulam in
qua corpus iacebat.
coeteros iubet: ac fo¬
ribus obseratis. super
exanimata de functi
fris menbra proster¬
nitur. Etcũ aliquan¬
diu orationi incubuis¬
erectus paululũ. & in
defuncti ora defixus.
orationis suae ac mi¬
sericordiae dñi intre¬
pidus expectabat
euentũ. Vixq dua¬
rũ fere horarũ spa¬
tiũ intercesserat : ui¬
det defunctũ paula¬
tim menbris omnib
cominoueri: et laxatis
inusũ uidendi. palpi¬
tare luminibus. Tũ
uero magna addnm̃
uoce conuersus: grãs
agens. cellulam cla¬
more compleuerat.
Quo audito : qui profo¬
ribus astiterant. statĩ
irruunt. Mirũ spe¬
ctaculũ: quod uide¬
bant uiuere. quẽ mor¬
tuũ reliquissent. Ita
redditus uitae statim
baptisma consecutus.
plures postea uixit
annos primusq a¬

Expanded text:
deret. corpus in mederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum Martinus flens et eiulans accurrit. tum uero tota sanctum spiritum mente concipiens egredi cellulam, in qua corpus iacebat, ceteros iubet, ac foribus obseratis super exanimata defuncti fratris membra prosternitur. et cum aliquamdiu orationi incubuiserectus paululum et in defuncti ora defixus, orationis suae ac misericordiae Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere horarum spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris omnibus commoueri et laxatis in usum uidendi palpitare luminibus. tum uero magna ad Dominum uoce conuersus gratias agens cellulam clamore conpleuerat: quo audito qui pro foribus adstiterant statim inruunt. mirum spectaculum, quod uidebant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim baptismum consecutus plures postea uixit annos, primusque a
Abbreviated transcription (Latin):
gnarũ uirtutũ uiro.
Hic aliquandiu radicib
uixit erbarũ. Quo
tempore. elleborũ
gramen incibũ sum¬
psit. Sed cũ uim uene¬
ni inse grassantis. ui¬
cina iam̃morte sensis¬
set : imminens peri¬
culũ oratione repu¬
lit: statimq omnis
dolor fugatus ẽ Nec
multo posticũ scõhila¬
rio comperisset. regis
poenitentia. potestatẽ
indultã fuisse rede¬
undi ⁊omae ei tem¬
ptauit occilrrere : ꝓ¬
fectusq est a durbem.
cmiam hilarius
p̃terisset: ita eum
est uestigiis prosecu¬
tus Cũq abeo gratan¬
tissime fuisset susce¬
ptus: haut longe sibi
aboppido monãste¬
riũ collocauit. Quo
tempore se ei quidã
catecuminus iunxit :
cupiens scĩssimi uiri
institui disciplinis:.
Paucis quippe inter¬
positis diebus langore
correptus : ui febriũ
laborabat. Actum
martinus forte di¬
scesserat. Et cũ per
triduũ defuisset.
regressus. exanime
corpus inuenit. Ita
subita mors fuerat.
ut absq baptismate
humanis rebus exce¬

Expanded text:
gnarum uirtutum uiro. gnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore helleborum, gramen, in cibum sumpsit. sed cum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem est. Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium laborabat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis rebus exce
Abbreviated transcription (Latin):
temptaueris : diabolꝰ
tibi aduersabitur.
Iunc ei prophetica uo
econspectu eius ini¬
micus euanuit. Itaq
ut animo acmente
conceperat. matrẽ
gentilitatis absoluit
errore: patre inma¬
lis perseuerante. Plu¬
res tamen suo salua¬
uit exemplo. De inde
cũ heresis arriana
pertotũ orbem. & ma¬
xime intra hilliricũ
pullulasset: cũ aduer¬
sus ꝑfidiam sacerdo¬
tũ solus pene acerri
me pugnaret. mul¬
tisq suppliciis efset
affectus: nam & pu¬
blicae uirgis caesus ẽ.
& adextremũ deciui¬
tate exire compulsis.
italiam repetens. scũ
intra gallias quoq.
discessu scĩ hilarii quẽ
adexiliũ hereticorũ
uis coegerat. turbatã
eccłam comperisset:
mediolani sibi mona¬
steriũ statuit. Ibi qͦq.
eũ auxentius auctor
& princeps arrianor̃.
grauissime insectatus
est: multisq affectũ
iniuriis. deciuitate
ex turbauit. Cedendũ
itaq tempori arbi¬
tratus. ad insulam
cui gallinaria nom̃
est secessit : comite
quodam prbo. ma¬

Expanded text:
temptaueris, diabolus temptaueris, diabolus tibi aduersabitur. tunc ei prophetica uocde conspectu eius inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princeps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, ma
Abbreviated transcription (Latin):
Uinctis tamen post
tergũ manib: uni
seruandus & custo¬
diendus traditur.
Quicũ eũ adremotiora
duxisset: percuncta¬
ri abeo coepit quis¬
nam esset. Respon¬
Quaerebat etiã abeo:
antimeret . Tunc
uero constantissime
profitetur . nunquã
se tam fuisse securũ:
quia sciret misericor¬
diam dñi maxime
intemptationibus
affuturã. Se magis
trocinia exercens.
esset indignus. In¬
gressusq euangeli¬
cam disputationẽ:
uerbũ dĩ latroni
praedicabat. Suid
longius morer: latro
credidit: prosecutusq
martinũ uiae reddi¬
dit : orans ut prose
dnm̃ precaretur.
Idemq postea reli¬
giosam agens uitã
uisus .ẽ: adeo ut haec
quȩ supra retulimis.
ab ipso audita dicans.
gitur martinus in¬
de progressus. cum
mediolanũ preteris¬
set : diabolus initi¬
nere humana spetie
assũpta. se et obuiũ
tulit : quo tender&
quaerens. Cũq id
amartino responsi
accepisset. se quodns̃
uocaret. intendere:
ait adeũ. Quocũq.
ieris. uel quaecũq.

Expanded text:
uinctis tamen post uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. responquaerebat etiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se magis trocinia exercens esset indignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, ex ipso audita dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie adsumpta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque
Abbreviated transcription (Latin):
sito diaconii officio.
sibi eũ artius impli¬
care: & ministerio
uincire diuino. Sed
cũ sẽpissime restitissẽt.
indignũ se esse uoci¬
ferans: intellexit
uir altioris ingenii.
hoc eũ modo posse
constringi: sud ei
officui imponeret.
in quo quidam locis
iniuriae uidereti.
Itaq exorcistam eũ
esse pͣcepit. Iuam
ille ordinationem
ne despexisse tan¬
quam ħumiliorem
uideretur : non re¬
pudiauit. Nec multũ
post ad monitus per
soporem. ut patriã
parentesq. quos ad¬
huc gentilitas deti¬
nebat. religiosa solli¬
citudine uisitaret.
exuoluntate scĩ hi¬
Larii profectus est.
Multisq ab eo obstri¬
ctus p̃cibus & lacri¬
mis ut rediret: me¬
stus ut ferunt. pere¬
grinationem illam
aggressus ẽ  conte¬
status fr̃s. multa
se aduersa passurũ.
quod postea proba¬
uit euentus. Ac pri¬
mũ inter alpes deuia
secutus: incidit in la¬
trones. Cũq unus
securim eleuatã in
caput eius librasset.
ictũ ferientis. dexte¬
ra sustinuit alter.

Expanded text:
sito diaconatus officio sito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut rediret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter:
Abbreviated transcription (Latin):
dus. immo illato sibi
terrore constantior:
sihoc inquit ignauiȩ
ascribitur non fidei:
crastina die ante aciẽ
inermis astabo: & in
nomine dñi iniu signo
crucis. nonclipeo ꝓ¬
tectus aut galea.
hostiũ cuneõs peni¬
trabo securus. Re¬
trudi ergo incusto¬
dia iubetur. facturus
fidem dictis: ut in¬
ermis barbaris obi¬
ceretur. Postero
die hostes legatos
depace miser̃: sua
omnia seq: dedentes.
Vnde quis dubitet
hanc uere beati uiri
fuisse uictoriam. cui
prȩstitũ sit. ne mner¬
mis ad proeliũ mitte¬
retur: It quã uispue dis̃
seruare militẽ suum
licet inter hostium
gladios & tela potui¬
sset: tamen ne uel ali¬
orũ morte scĩ uiolarer
obtutus. exemit pugnȩ
necessitatẽ. Neq enim
aliam promilite suo
xp̃c debuit praestare
uictoriam: quam ut
subactis sine sanguine
hostib nemo moreret᷑:
expectata & cognita
fides habebatur. expe¬
tiuit : & aliquandiu
apud eũ commoratis
est. Temptauit autẽ
idem hilarius impo¬

Expanded text:
dus, immo inlato sibi dus, immo inlato sibi terrore constantior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemo moreretur.spectata et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inpo
Abbreviated transcription (Latin):
cui contubernium
familiare praestabat.
Et enim transacto tri.¬
bunatus sui tempore.
renunciaturũ se scło
pollicebat᷑. Qua ma¬
stinus expectatione
suspensus: ꝑbienniũ
fere postea quã est
baptisma consecutus.
solo scilicet nomine
militauit. in.¬
N terea irruentibis
intra gallias barba¬
ris: iulianus caesar
coacto mnunũ exer¬
citu apud uangionũ
ciuitatẽ. donatiuum
coepit erogare mili¬
tibus. Vt ẽst consue¬
tudinis. singuli cita¬
bantur : donec adma¬
rtinũ uentum est
Tũ uero oportunũ tem¬
pus existimans. quo
peteret missionem.
neq: enim integrum
sibi fore arbi trabat᷑.
sidonatiuũ non mili¬
taturus acciperet.
hactenus inquit ad
caefarem militaui
tibi: patere ut nc̃
militem dõ. Donati¬
uum tuũ pugnatuns
accipiat. Xp̃i ego
miles sũ. pugnare
michi non licẽt.
Lũ uero aduersus hanc
uocẽ tyrannus infre¬
muit: dicens. eũ me¬
tu pugnȩ quȩ postera
religionis gratia de¬
trectare militiam.
At martinus intrepi¬

Expanded text:
cui contubernium cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militauit. Interea inruentibus intra Gallias barbaris Iulianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum ciuitatem donatiuum coepit erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempus existimans, quo peteret missionem — neque enim integrum sibi fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet —, hactenus, inquit ad Caesarem, militaui tibi: patere ut nunc militem Deo: donatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego miles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hanc uocem tyrannus infremuit dicens, eum metu pugnae, quae postero religionis gratia detractare militiam. at Martinus intrepi
Abbreviated transcription (Latin):
gemere. quod nichil
simile fecissent : cum
utiq plus habentes.
uestire pauꝑem sine
sua nuditate potui¬
ssent. Nocte igitur
insecuta cũse sopori
clamidis suȩ. qua pau¬
perẽ texerat parte
uestitũ. In tueridili¬
gentissime dnm: ue
stemq quam dederat
iubetur agnoscere:
Mox adangłoꝵ circũstantiũ
multitũdinẽ : audit iũm
clara uoce dicentẽ.
Martinus adhuc cate¬
cuminus: hac me
ueste contexit. Vere
memor dñs dictorũ
suorũ qui ante prȩ¬
dixerat quã diu feci¬
st̃is haec uni exmini¬
mis istis. micħi fecistis:
se in pauꝑe professus ẽ.
fuisse uestitũ. Et ad
confirmandũ tam
boni operis testimo¬
niũ. in eodem se habi¬
tu quem pauꝑ acceꝑat.
est dignatus ostendẽ.
Quo uiso uir beatissimis.
non ingłam est elatis
humanã: sed bonita¬
tem dĩ insuo oꝑe co¬
gnoscens. cũ esset
annorũ duodeuigin¬
ti. ad baptisia con¬
uolauit. Nec tamen
statim militiae re¬
nunciauit: tribuni
sui precib euictus.

Expanded text:
gemere, quod nihil gemere, quod nihil simile fecissent; cum utique plus habentes, vestire pauperem sine sua nuditate potuissent. Nocte igitur insecuta, cum se sopori chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte vestitum. Intueri diligentissime Dominum, vestemque quam dederat, jubetur agnoscere. Mox ad angelorum circumstantium multitudinem audit Jesum clara voce dicentem: Martinus adhuc catechumenus hac me veste contexit. Vere memor Dominus dictorum suorum qui ante praedixerat: Quamdiu fecistis uni ex minime istis, mihi fecistis se in paupere professus est fuisse vestitum; et ad confirmandum tam boni operis testimonium, in eodem se habitu quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. Quo viso, vir beatissimus non in gloriam est elatus humanam, sed bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duodeuiginti, ad baptismum conuolauit. nec tamen statim militiae renuntiauit, tribuni sui precibus euictus,
Abbreviated transcription (Latin):
chil sibi exmilitiae sti¬
pendus: prȩter quotidi¬
anũ uictũ reseruabat.
Iam tũ euangelii non sur¬
dus auditor : decrastino
non cogitabat. ii
uodama tempore
cũ iam nichil prȩter
arm̃a & siplicem mili¬
tiae uestem haberet.
media hieme quȩ solito
asperior inhorruerat.
adeo ut plerosq uis al¬
goris extingueret : ob¬
uiũ habet inporta am¬
bianensiũ ciuitatis pau¬
perem nudũ. Qui cũ
practereuntes ut sui mi¬
sererentur oraret: o¬
mnesq. miserũ prete¬
rirent : intellexit uir
dõ płenus. sibi illũ aluis
miscđiam non prȩstan¬
tibus referuari. Quid
tamen ageret: Nichil
prȩter clamidem qua
indutus erat. habebar.
Iamenim reliqua in opꝰ
simile consumpserat.
Arrepto itaq. ferro qͥo
accinctus erat. mediã
diuidit: partẽq. eius
pauꝑi tribuit: reliqͣ
rursus induit᷑. Inte¬
rea decircũ stantibus
ridere non nulli : qr
deformis. eẽ. & trun¬
catus habitu uideret᷑.
Multi quidem quibus
erat mens sanior altiꝰ

Expanded text:
hil sibi ex militiae stihil sibi ex militiae stipendiis praeter quotidianum victum reservans, jam tum Evangelii non surdus auditor de crastino non cogitabat. III. Quodam itaque tempore, cum jam nihil praeter arma et simplicem militiae vestem haberet, media hieme quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque vis algoris exstingueret obvium habet in porta Ambianensium civitatis pauperem nudum: qui cum praetereuntes ut sui misererentur oraret, omnesque miserum praeterirent; intellexit vir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reservari. Quid tamen ageret? nihil praeter chlamydem, qua indutus erat, habebat: jam enim reliqua in opus simile consumpserat. Arrepto itaque ferro, quo accinctus erat, mediam dividit, partemque ejus pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. Interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu videretur: multi tamen, quibus erat mens sanior, altius