comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illa sunt que cõmunicant hominẽ. Si qͥs habet
aures audiendi: audiat. Et cũ introisset in
domũ a turba: interrogabant eũ discipuli eius
parabolã. Et ait illis. Sic & uos imprudentes esti:
Non intelligitis quia omne extrinsecus introienᷤ
in hominẽ non potest eũ cõmunicare. quia non
introiit incor cuis. sed in uentrẽ & in secessum
exit. purgans om̃s escas. Dicebat autẽ. Qm̃ que
de homine exeunt: illa cõmunicant hominem.

Expanded text:
la sunt quae communicant hominem. si quis habet aures audiendi, audiat. et cum introisset in domum a turba, interrogabant eum discipuli eius parabolam. et ait illis: sic et uos inprudentes estis ? non intellegitis, quia omne extrinsecus introiens in hominem non potest eum communicare, quia non introit in cor eius, sed in uentrem, et in secessum exit purgans omnes escas ? dicebat, quoniam quae de homine exeunt illa commun
Abbreviated transcription (Latin):
dit: & dicit ei. Utiq dñe. Nam & catelli sub m̃sa
comedunt de micis pueroꝵ. Et ait illi. Propter
hunc sermonẽ. uade. exit demoniũ de filia tua.
Et cum abisset domũ suã: inuenit puellã iacen¬
tem supra lectum. & demoniũ exisse. Et ite¬
rum exiens de finib tyri. uenit ꝑ sydonem add
mare galilee. inter medios fines decapoleos. Et
adducunt ei surdum & mutũ: & deprecabantur

Expanded text:
b mensa comedunt de micis puerorum et ait illi propter hunc sermonem vade exiit daemonium de filia tua et cum abisset domum suam invenit puellam iacentem supra lectum et daemonium exisse et iterum exiens de finibus Tyri venit per Sidonem ad mare Galilaeae inter medios fines Decapoleos et adducunt ei sur
Abbreviated transcription (Latin):
loquentes cum iħu. Et respondens petrus: ait ihu.
Rabbi. bonũ ẽ nos hic ẽẽ: & faciamus tria taber¬
nacula. Tibi unum. moysi unũ. & helye unum.
Non enim sciebat quid diceret. Erant enĩ timore
exterriti. Et facta est nubes obumbrans eos. Et ue¬
nit uox de nube dicens. Hic ẽ filius meus karissimꝰ:
audite illum. Et statim circũspicientes: nemmem

Expanded text:
 ait Jesu: Rabbi, bonum est nos hic esse, et faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, et Moysi unum, et Eliae unum. Non enim sciebat, quid diceret. Erant enim timore exterriti. Et facta est nubes obumbrans eos: et venit vox de nube, dicens: Hic est filius meus charissimus, audite illum. Et statim circumspicient
Abbreviated transcription (Latin):
ca. Et cũ tienisset ad eam: nichil inuenit pret̃
folia. Non cnim erat tempus ficoꝵ. Et respondenᷤ
dixit ei. Iam ñ amplius in et̾num quisqmͣ fruc¬
tum ex te manducet. Et audiebant discipuli eiꝰ.
Et ueniunt hierosolimã. Et cũ introisset tẽplum:
cepit eicere uendentes & ementes in templo. & m̃¬
sas nummularioꝵ. & cathedras uendentiũ colum¬

Expanded text:
praeter folia non enim erat tempus ficorum et respondens dixit ei iam non amplius in aeternum quisquam fructum ex te manducet et audiebant discipuli eius et veniunt Hierosolymam et cum introisset templum coepit eicere vendentes et ementes in templo et mensas nummulario
Abbreviated transcription (Latin):
illi. Talitha cumi: qđ ẽ interpretatũ. Puella tͥ
dico surge. Et confestim surrexit puella: & am¬
bulabat. Erat enĩ annoꝵ duodecim. Et obstu¬
puerunt stupore maximo. Et preceꝑit illis ue¬
hementer: ut nemo id sciret. Et dieit dari illi
Et facto sabbato: cepit in sinagoga docere.
Et multi audientes. mirabantur in doctrina ens
dicentes. Unde huic hȩc omnia. & quȩ ẽ sapienta

Expanded text:
interpretatum: Puella tibi dico, surge. Et confestim surrexit puella, et ambulabat: erat autem annorum duodecim: et obstupuerunt stupore magno. Et praecepit illis vehementer, ut nemo id sciret: et dixit dari illi et facto sabbato coepit in synagoga docere: et multi audientes admirabantur in doctrina ejus, dicentes: U
Abbreviated transcription (Latin):
eius tangerent. Et quot qͦt tangebant eũ. salui fie¬
bant. Et conueniunt aci cumpharisei: & quidã
de scribis uenientes ab hierosolimis. Et cũ uidissẽt
quosđa ex discipulis eius cõmunib manib id est ñ
lotis manducare panes: uituꝑauert̃. Pharisei enĩ
& om̃s inaei nisi crebro lauent maniis ñ manducãt.
tenentes traditionẽ semoꝵ. Et a foro rnsi baptirent᷑
ñ comedunt. Et alia multa sunt quȩ tradita sunt¬

Expanded text:
nt et quotquot tangebant eum salvi fiebant et conveniunt ad eum Pharisaei et quidam de scribis venientes ab Hierosolymis et cum vidissent quosdam ex discipulis eius communibus manibus id est non lotis manducare panes vituperaverunt Pharisaei enim et omnes Iudaei nisi crebro lavent manus non manducant tenentes traditionem seniorum et a foro nisi baptizentur non comedunt
Abbreviated transcription (Latin):
magna dixit. Quid mͥ & tibi ibu fili dĩ summi:
Aduiro te ꝑdm̃: ne me torqueas. Dicebat enĩ illi.
Exi sp̃c inmunde ab homine. Et interrogabat eũ.
Qđ tibi nomen est: Et dicit ei. Legio mͥ nomen ẽ:
quia multi sumus. Et deprecabatur eũ ne se expel¬
leret extra regionẽ. Erat autẽ ibi circamontẽ grex
porcoꝵ magnus pascens. Et deprecabantur eũ spiritꝰ
dicentes. Mitit nos in porcos: ut in eos introcamus:
Et concessit eis statim iħc. Et excuntes sp̃c inmundi

Expanded text:
it quid mihi et tibi Iesu Fili Dei summi adiuro te per Deum ne me torqueas dicebat enim illi exi spiritus inmunde ab homine et interrogabat eum quod tibi nomen est et dicit ei Legio nomen mihi est quia multi sumus et deprecabatur eum multum ne se expelleret extra regionem erat autem ibi circa montem grex porcorum magnus pascens et deprecabantur eum spiritus dicentes mitte nos in porcos ut in eos introeamus et concessit eis statim
Abbreviated transcription (Latin):
predicabant ut penitentiã agerent: & demonia mul¬
ta eiciebant. & ungebant oleo multos egros & sam¬
bãt. E t audiuit herodes rex. manifestum enim
in illo. Alii autẽ dicebant quia helras ẽ. Alii uit
dicebant quia ꝓpħa est: quasi unus ex ꝓphetis.
Quo audito herodes ait. Quẽ ego decollaui iohm¬
nem: hic a mortuis resurrexit. Ipse enĩ herodes
misit ac tenuit icħem: & uinxit eũ in carcere
ꝓpter herodiadem uxorem philippi fr̃ĩs sui. quia¬

Expanded text:
daemonia multa eiciebant et unguebant oleo multos aegrotos et sanabant et audivit Herodes rex manifestum enim virtutes in illo alii autem dicebant quia Helias est alii vero dicebant propheta est quasi unus ex prophetis quo audito Herodes ait quem ego decollavi Iohannem hic a mortuis resurrexit ipse enim Herodes misit ac tenuit Iohannem et vinxit eum in carcere propter Herodiadem uxorem Philippi fr
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ non loquebatur cis. S eorsum aittẽ disci¬
pulis suis disserebat omma. Et ait illis in¬
illa dic. cum sero cẽt factum. Transeamꝰ contra.
Et dimittentes turbam. assumunt eũ ita ut erat
in naui. Et alie naues erant cũ illo. Et facta est
ꝓcella magna uenti. & fluctus mittebat in nauẽ.
ita ut impleretur nauis. Et erat ipse in puppi su¬
pra ceruical dorm̾iens. Et exxitant eũ. & dicunt
ei. Magister. ñ ad te ꝑtinet qitia ꝑimus: Et exur¬
gens comminatus ẽ uento. Et dixit mari. Tace. ob¬
mutesce. Et cessauit uentus. & facta ẽ tranquillitaᷤᷤ
magna. Et ait illis. Quid timidi estis: Necdũ ha
betis fidem. Et timuert̃ magno timore. & dicebant
ad alterutrum. Quis putas est iste. quia uentus &

Expanded text:
quebatur eis seorsum autem discipulis suis disserebat omnia et ait illis illa die cum sero esset factum transeamus contra et dimittentes turbam adsumunt eum ita ut erat in navi et aliae naves erant cum illo et facta est procella magna venti et fluctus mittebat in navem ita ut impleretur navis et erat ipse in puppi supra cervical dormiens et excitant eum et dicunt ei magister non ad te pertinet quia perimus et exsurgens comminatus est vento et dixit mari tace obmutesce et cessavit ventus et facta est tranquillitas magna et ait illis quid timidibetis fidem. Et timuerunt timore magno, et dicebant ad alterutrum: Quis, putas, est iste, quia ventus et
Abbreviated transcription (Latin):
qui uerbum audiunt: & erumpne scł̃i & decepti¬
odiuitiarũ & circa reliqua concupiscentie intro
cuntes suffocant uerbum. & sine fructu efficitur.
Et bii sunt qui suꝑ terrã bonã seminati sunt: qͥ
audiunt uerbum & suscipiunt. & fructificant
unum triginta. & unũ sexaginta. & unũ cen¬
tum. Et dicebat illis. Num quid uenit lucer¬

Expanded text:
qui verbum audiunt et aerumnae saeculi et deceptiqui verbum audiunt et aerumnae saeculi et deceptio divitiarum et circa reliqua concupiscentiae intrefficitur. Et hi sunt. qui super terram bonam seminati sunt qui audiunt verbum. et suscipiunt. et fructificant. unum tricensimum. unum sexagensimum. et unum centesimum. Et dicebat illis. Numquid accendunt lucer
Abbreviated transcription (Latin):
fructum ascendentẽ & crescentẽ. Et afferebat urĩ
Qui habet aures audiendi: audiat. Et cum essẽt
singłaris: interrogauerunt eũ hii qui cũ eo erant
duodecim parabolam: Et dicebat eis. Uobis datũ ẽ
scire misterium regnidĩ. Illis autẽ qui foris sunt
in parabolis omnia fiunt: ut uidentes uideant et¬
ñ uideant: & audicites audiant & ñ intelligant.
Ne quando conuertant᷑ & dimittant᷑ eis peccata.
Et ait illis. Nescitis parablam hanc: Et quomodo
om̃s parabolas cognoscetis : Qui seminat: uecbũ
seminat. Hii aute sunt qui circa uiã ubi seminat᷑
uerbũ: & cũ audierint. confestim uenit sathanas
& aufer uerbum qđ seminatũ est in cordib eorum.
Et hii sunt similiter qui suꝑ petrosa seminantur:
qui cum audierint uerbũ stãtim cũ gaudio ail¬
piunt illud: & ñ habent radicem inse: sed tem¬
porales sunt. Deinde orta tribulatione & psecuti¬
onc ꝓpter ucrbum: confestim scandalitantur.
Et alii sunt qui in spinis seminantur. Hii sunt

Expanded text:
et afferebat unum Qui habet aures audiendi, audiat. Et cum esset singularis, interrogaverunt eum hi qui cum eo erant duodecim, parabolam. Et dicebat eis: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei: illis autem, qui foris sunt, in parabolis omnia fiunt: ut videant, et non videant: et audientes audiant, et non intelligant: ne quando convertantur et dimittantur eis peccata. Et ait illis: Nescitis parabomnes parabolas cognoscetis qui seminat verbum seminat hii autem sunt qui circa viam ubi seminatur verbum et cum audierint confestim venit Satanas et aufert verbum quod seminatum est in corda eorum et hii sunt similiter qui super petrosa seminantur qui cum audierint verbum statim cum gaudio apiunt illud et non habent radicem in se sed temporales sunt deinde orta tribulatione et persecutione propter verbum confestim scandalizantur et alii sunt qui in spinis seminantur hii sunt
Abbreviated transcription (Latin):
et. Quicd enim ꝑderit homin si lucret᷑ mundũ
totũ & detrimentũ faciat anime suȩ : Aut quid¬
dabit homo cõmutationis ꝑanima sua: Qui
enuim me confusus fuerit & mea uerba in genera¬
tione ista adultera & peccatrice: & filius hominiᷤᷤ
confundet eũ cum uenerit in gła patris sui cũ

Expanded text:
mundum totum, et detrimentum animae suae faciat? Aut quid homo commutationis dabit pro anima sua? Qui enim me confusus fuerit, et verba mea in generatione ista adultera et peccatrice, et filius hominis confundet eum, cum venerit in gloria Patris sui, cum
Abbreviated transcription (Latin):
missionẽ in eternũ: sed reus erit ȩterni delicti. qͣn
dicebant sp̃m inmundum habet.
Et ueniunt mater enis & fr̃s: & foris stantes miscrt
ad eum. uocantes eũ. Et sedebat circa cum turba.
dicunt ei. Ecce mater tua & fr̃s tui foris querunt si
Et respondens eis ait. Que ẽ mater mea & fr̃s me:
Et circumspiciens eos qui in circuitueiꝰ sedebant. at
Ecce mater mca & fr̃s mei. Qui enim fecerit uolim¬
tatẽ dei: hic frater meus. & soror mea. & mater ̃
Et iterum cepit docere ad mare. Et congregata ẽ
ad eum turba multa. ita ut in nauem ascendens
sederet in mari: & omnis turba circa mare super
terrã erat. Et docebat illos in parabolis multa: et
dicebat illis in doctrina sua. Audite. Ecce exiit

Expanded text:
remissionem in aeternum sed reus erit aeterni delicti quoniam dicebant spiritum inmundum habet et veniunt mater eius et fratres et foris stantes miserunt ad eum vocantes eum et sedebat circa eum turba et dicunt ei ecce mater tua et fratres tui foris quaerunt te et respondens eis ait quae est mater mea et fratres mei et circumspiciens eos qui in circuitu eius sedebant ait ecce mater mea et fratres mei qui enim fecerit voluntatem Dei hic frater meus et soror mea et mater est et iterum coepit docere ad mare et congregata est ad eum turba multa ita ut in navem ascendens sederet in mari et omnis turba circa mare super terram erat et docebat eos in parabolis multa et dicebat illis in doctrina sua audite ecce ex
Abbreviated transcription (Latin):
Uidete quid̃ audiatis. In qua mensura mensi fu¬
eritis remetietur uobis: & adicietur uobis. Merũ
babet: dabitur illi. Et qui non habet: ctiam qđ
habet auferetur ab illo. Et dicebat. Sic ẽ reg¬
num dĩ. queadͥmodum si homo iaciat scm̃tem
in terram. & dormiat & exurgat nocte ac die. &
semen germinet & increscat dum nescit ille. Ul

Expanded text:
udiatis in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis et adicietur vobis qui enim habet dabitur illi et qui non habet etiam quod habet auferetur ab illo et dicebat sic est regnum Dei quemadmodum si homo iaciat sementem in terram et dormiat et exsurgat nocte ac die et semen germinet et increscat dum nescit
Abbreviated transcription (Latin):
cum eo erant: Et dicebat eis. Sabbatũ ꝓpter ho¬
minem factum ẽ: & ñ homo ꝓpter sabbatum. Itaq
iterum in sẏnagogã. Et erat ibi homo manũ ha¬
bens aridam. Et obseruabant eum si sabbatis cura¬
ret: ut accusarent illum. Et ait homini habenti
manũ aridam. Surge in medium. Et dicit eis.
Licet sabbitis benefacere an male: Animã saluã
facere an ꝑdere: At illi tacebant. Et circumspi

Expanded text:
 2. Et dicebat eis: Sabbatum propter hominem factum est, et non homo propter sabbatum. ItaqueI. Et introivit iterum in synagogam: et erat ibi homo habens manum aridam. Et observabant eum, si sabbatis curaret, ut accusarent illum. Et ait homini habenti manum aridam: Surge in medium. Et dicit eis: Licet sabbatis benefacere, an male? animam salvam facere, an perdere? At illi tacebant. Et cir
Abbreviated transcription (Latin):
preuencrunt cos. Et exiens uidit multã turbã
iħc & misertus c̃ suꝑ cos. quia crant sicut oues
ñ habentes pastorcm. Et cepit doccre illos mul¬
ta. Et cum iã hora multa ficret: accesserunt
discipuli eiis dicentes. Descrtus ẽ locus hic.
Et iam hora preteriuit. Dimitte illos: ut cun¬
tes in ꝑximas uillas & uicos emant sibi cibos
quos manducent. Et respondens ait illis. Date¬

Expanded text:
ltam turbam Iesus et misertus est super eos quia erant sicut oves non habentes pastorem et coepit docere illos multa et cum iam hora multa fieret accesserunt discipuli eius dicentes desertus est locus hic et iam hora praeterivit dimitte illos ut euntes in proximas villas et vicos emant sibi cibos quos manducent
Abbreviated transcription (Latin):
ambularet ꝑ sata: & discipuli cius cepert̃ pregre¬
di & uellere spicas. P harisei autẽ dicebant ei. Ecce
quid faciunt sabbatis qi non licet. Et ait illis. Nc̃¬
qua legistis quid fecerit danid quando necessita¬
ten habuit. & esuriit ipse & qui cum eo erant: quo¬
mͦ introiit in aͥomum dĩ sub abiathar principe sa

Expanded text:
 sata, et discipuli ejus coeperunt progredi, et vellere spicas. Pharisaei autem dicebant ei: Ecce, quid faciunt sabbatis quod non licet? Et ait illis: Numquam legistis, quid fecerit David, quando necessitatem habuit, et esuriit ipse, et qui cum eo erant? quomodo introivit in domum Dei sub Abiathar
Abbreviated transcription (Latin):
res hominũ. Et ꝓtinis relictis retib: secuti st̃ eum.
Et ꝓgressus inde pusillum: uidit iacobum ⁊ ebedei
& iohannem frẽm euis. & ipsos in naui cõponentes
retia. Et statim uocauit illos. Et relicto patre suo
rebedeo in naui cum mercennariis: secuti sunt cũ
Et ingrediunt᷑ capharnaũ. & statim sabbatis ingris¬
sus in synagogam docebat eos. E t stupebant suꝑ

Expanded text:
um et progressus inde pusillum vidit Iacobum Zebedaei et Iohannem fratrem eius et ipsos in navi conponentes retia et statim vocavit illos et relicto patre suo Zebedaeo in navi cum mercennariis secuti sunt eum et ingrediuntur Capharnaum et statim sabbatis ingressus synagogam docebat
Abbreviated transcription (Latin):
galileȩ. s i. Et ꝓtinus egredientes de sy¬
nagoga. uenerunt in domũ sẏmonis & andree:
cum iacobo & iohanne. Decumbebat autẽ socrus
sẏmonis febricitans. Et statim dicunt ei de illa.
Et accedens eleuauit eam apprehensa manu enis:
& continuo dimisit eã febris. & ministrabat eis.
Uesꝑe autẽ facto cum occidisset sol afferebant ad
eum om̃s male habentes. & demonia habentes. Et
erat omnis ciuitas congregata ad ianuã. Et cura¬
uit multos qui uexabantur uariis languorib. &
demonia multa eiciebat. Et ñ sinebat loqui¬
egressus abut in desertum locum: ibiq orabat.
Et ꝑsecutus ẽ eum sẏmon & qui eum illo erant.
Et cum inuenissent eum: dixerunt ei. Quia
om̃s querunt te. Et ait illis. E amus inꝑximos
uicos & ciuitates: ut & ibi predicem. Ad boc enim
ueni. Et erat predicans in synagogis eoꝵ. & om̃i
galilea: & demoma eiciens. E t uenit ad eum
lepsus deprecans eum: & genu flexo dixit. Si uis.

Expanded text:
. Et protinus egredientes de synagoga, venerunt in domum Simonis et Andreae, cum Jacobo et Joanne. Decumbebat autem socrus Simonis febricitans: et statim dicunt ei de illa. Et accedens elevavit eam, apprehensa manu ejus: et continuo dimisit eam febris, et ministrabat eis. ere autem facto cum occidisset sol, afferebant ad eum omnes male habentes et demonia habentes, et erat omnis ciuitas congregata ad ianuam. et curauit multos qui uexabantur uariis languoribus et demonia multa eiciebat et non sinebat ea loquit in desertum locum, ibique orabat: et prosecutus est eum Simon, et qui cum illo erant. Et cum invenissent eum, dixerunt ei, quia omnes quaerunt te. Et ait illis: Eamus in proximos vicos et civitates, ut et ibi praedicem: ad hoc enim veni. Et erat praedicans in synagogis eorum, et in omni Galilaea, et daemonia ejiciens. Et venit ad eum leprosus, deprecans eu
Abbreviated transcription (Latin):
dimittenddi peccata: ait paralitico. Tibi dico sur¬
ge. tolle grabbatũ tuũ & uade in domum tuã.
Q statim ille surrexit: & sublato grabbato abi¬
it coram omnib: ita ut admirarentur om̃s. &
honorificarent dm̃ dicentes. Quia numquã sic
uidimus. Et egressusest rur fus ad mare: om¬
nisq turba ueniebat ad eum: & docebat eos. Et
cum preteriret: uidit leuin alphei sedentem ad
theloneum: & ait illi. Sequere me. Et surgens se¬
eutus est eum. Et factum ẽ cum accumberet

Expanded text:
dico surge tolle grabattum tuum et vade in domum tuam et statim ille surrexit et sublato grabatto abiit coram omnibus ita ut admirarentur omnes et honorificarent Deum dicentes quia numquam sic vidimus et egressus est rursus ad mare omnisque turba veniebat ad eum et docebat eos et cum praeteriret vidit Levin Alphei sedentem ad teloneum et ait illi sequere me et surgens secutus est eum et factum est cum accumber
Abbreviated transcription (Latin):
tur. quib iudiciũ iam olim ñ cessat. & ꝑditio
coꝵ non dormitat.
Si enĩ ds̃ angłis peccantib ñ peꝑcit. sed rudentib
inferni detractos in tartarũ tradidit iniudiciũ
cruciandos rescruari: & originali mundo non
peꝑcit. sed octauum noe iusticie preconẽ custo¬
diuit. diluuiũ mundo impioꝵ inducens: & ci¬
uitates sodomoꝵ & gomorreoꝵ in cinerem redi

Expanded text:
ium iam olim non cessat et perditio eorum non dormitat si enim Deus angelis peccantibus non pepercit sed rudentibus inferni detractos in tartarum tradidit in iudicium cruciatos reservari et originali mundo non pepercit sed octavum Noe iustitiae praeconem custodivit diluvium mundo impiorum inducens et civitates Sodomorum et Gomorraeorum in cine
Abbreviated transcription (Latin):
pellicent indesideriis carnis luxuriȩ. cos qui pau¬
lulum effugiunt. Qui merore conuersati liberta¬
tem illis ꝓmittentes cũ ipsi serui sint corruptioniᷤ
A quo enĩ quis suꝑatus ẽ: huiꝰ & seruus ẽ. Si enim
refugientes coinquinationes mundi in cognitionẽ
dñi nr̃i & saluatoris ih̃u xp̃i. hii rursus implicati

Expanded text:
rnis luxuriae eos qui paululum effugiunt, qui in errore conuersantur, libertatem illis promittentes, cum ipsi serui sint corruptionis: a quo enim quis superatus est, huius et seruus est si enim refugientes coinquinationes mundi in cognitione domini nostri et saluatoris Iesu Christi his rursum inpliciti
Abbreviated transcription (Latin):
ma diuine uirtutis suȩ quȩ ad uitã & pietatem
donata ẽ. ꝑ cognitionẽ eus qui uocauit nos ꝓpria
gła & iurtute. ꝑ quẽ maxima & pretiosa nobis
ꝓmissa donauit. ut ꝑhec efficiamuim diuinȩ con¬
sortes nature. fugientes enis que in mundo est
concupiscentiȩ corruptionẽ. Uos antẽ curã om
nem subinfrentes ministrate in fide ur̃a uirtu¬
tem: in uirtute autẽ scientiã: in scientia absti¬
nentiã. In abstinentia autẽ patientiã. In patien¬
tia autẽ. pietatẽ. In pietate autẽ. amorẽ fraterni
Cui enim ñ presto sunt hec cęcus est: & manu tem¬
ptans oblunonẽ accipiens purgationis ueterũ suo¬
rum delictoꝵ. Quaꝓpter fr̃s magis satagite: ut ꝑ
bonam oꝑam certã urãm uocationẽ & electionẽ fa¬
ciatis. Hȩc enim facientes ñ peccabitis aliquando:
sic enim abundanter ministrabitur uobis introi¬
tus in et̃num regnũ dñi nr̃i & saluatoris iħu xp̃i. ii¬

Expanded text:
is divinae virtutis suae quae ad vitam et pietatem donata est per cognitionem eius qui vocavit nos propria gloria et virtute per quae maxima et pretiosa nobis promissa donavit ut per haec efficiamini divinae consortes naturae fugientes eius quae in mundo est connem subinferentes ministrate in fide uestra uirtutem, in uirtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia Cui enim non praesto sunt haec, caecus est, et manu tentans, oblivionem accipiens purgationis veterum suorum dbona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis. Hec enim facienes: non peccabitis aliquando. Sic enim abundanter ministrabitur vobis introitus in eternum regnum Dei nostri et Salvatoris Jesu Christi
Abbreviated transcription (Latin):
pios de temptatione eripe. iniquos uͦ in dic̃ iudicis
cruciandos reseruare. Magis autẽ eos qui post car¬
nem in concupiscentia inmundicie ambulant.
dñationemq contempnunt. audaces. sibi placen¬
tes. sectas ñ metuunt introducere blaspheman
tes. Ubi angeli fortitudine & uirtute cũ sint ma¬
iores: ñ portant aduersus se execrabile iudicium.
ii uero uelut irrationabilia pecora
naturaliter in captionẽ & in ꝑniciem in bis quȩ
ignorant blasphemantes. in corruptione sua peri
bunt: ꝑcipientes mercedem iniusticię. Uolupta¬
tem existimantes diei delicias comquinationis:
& maculȩ delitiis affluentes in conuiniis suis bu¬
xuriantes uobiscum. Oculos habentes plenos adul¬
terii & incessabilis delicti pellicentes animas insta¬
biles. cor exercitatũ auaricie habentes. maledictio¬
nis filii. derelinquentes rectam uiã errauerunt:
secuti uiam balaam ex bosor. qui mercede iniqͥta¬
tis amauit. correptionẽ uero habuit suȩ uesame

Expanded text:
os de tentatione eripere, iniquos vero in diem judicii reservare cruciandos. Magis autem eos qui post carnem in concupiscentia immunditiae ambulant, dominationemque contemnunt: audaces, sibi placentes, sectas non metuunt introducere, blasptes, ubi angeli, fortitudine et uirtute cum sint maiores, non portant aduersum se execrabile iudicium. hi uero uelut inrationabilia pecora naturaliter in captionem et in perniciem in his quae ignorant blasphemantes in corruptibunt, percipientes mercedem injustitiae, voluptatem existimantes diei delicias, coinquinationes et maculae deliciis affluentes, in conuiuiis suis luxuriantes uobiscum, oculos habentes plenos adulterio et incessabiles delicti, pellicentes animas instabiles, cor exercitatum auaritiae habentes, maledictionis filii, derelinquentes rectam uiam errauerunt secuti uiam Balaam ex Bosor, qui mercedem iniquitatis amauit, correptionem uero habuit sue uesanie,
Abbreviated transcription (Latin):
Cum uenerit głificari in sc̃is suis. & admirabilis
fieri iomnib qui crediderunt qͥa creditum ẽ
testimoniũ nr̃m suꝑ uos in die illo inquo etiam
oramus semꝑ pro uobis: ut dignetur uos uoca¬
tionc sua ds̃ noster. Et impleat omnẽ uolunta¬
tem bonitatis & opus fidei m uirtute. ut clarifi¬

Expanded text:
suis, et admirabilis fieri in omnibus qui crediderunt, quia creditum est testimonium nostrum super uos in die illo. in quo etiam oramus semper pro. uobis, ut dignetur uos uocatione sua deus noster et impleat omnem uoluntatem bonitatis et opus fidei in uirtute: ut clarifi
Abbreviated transcription (Latin):
romatio & heliodoro ep̃is:
hicronimus prb̃r in dño sa¬
lutem. Mirari ñ desmno: ex¬
actionis ur̃e instantiã. Exigi¬
tis enim: ut librũ chaldeo sermone conscͥptũ
ad latinum stilum trahã. Librum utiq tobiȩ
quẽ hebrȩi de cathalogo diumarũ scripturarũ
secantes: his que atrotragͥa memorant man¬
cipart̃. feci satis desiderio ur̃o: ñ tamen meo stu¬
dio. Arguunt enĩ nos hebreoꝵ studia: & impu¬
tant nobis contra suũ canonẽ latinis aurib ista
transferre. Sed melus cẽ iudicans phariseoꝵ
institi ut potui. Et quia uicina ẽ chaldeoꝵ lin¬
gua sermoni hebraico: utriꝰq lingue ꝑitissimũ
loquacẽ repꝑiens: uniꝰ dici laborẽ arripui. Et
quicquid ille michi hebraicis uerbis ex pressit.
hec ego accito notario. sermonib latinis expo¬
sui. Orationib ur̃is mercedem huiꝰ oꝑis com¬
pensabo: cũ gratũ uobis didicero. me quod iu¬
bere estis digͥnati complesse.
INCIP̃ LIBER TOBIE

Expanded text:
ROMATIO et Heliodoro episcopis, Hieronymus presbyter in Domino salutem. Mirari non desino exactionis vestrae instantiam: exigitis enim, ut librum Chaldaeo sermone conscriptum, ad Latinum stylum traham, librum utique Tobiae, quem Hebraei de Catalogo divinarum Scripturarum secantes, his, quae apocrypha memorant, manciparunt. Feci satis desiderio vestro, non tamen meo studio. Arguunt enim nos Hebraeorum studia, et imputant nobis, contra suum Canonem Latinis auribus ista transferre. Sed melius esse judicans Pharisaeordeservire, institi ut potui. Et quia vicina est Chaldaeorum lingua sermoni Hebraico, utriusque linguae peritissimum loquacem reperiens, unius dquidquid ille mihi Hebraicis verbis expressit, hoc ego accito notario, sermonibus Latinis exposui. Orationibus vestris mercedem hujus operis compensabo, cum gratum vobis didicero me, quod jubere estis dignati, complesse. INCIPIT LIBER TOBI
Abbreviated transcription (Latin):
cordib urĩs: in qua & uocatiestis in uno corpore.
& grati estote. Uerbum xp̃i habitet in uobis ha¬
bundanter in omni sapientia. docentes & cõmonen¬
tes uosmet ipsos. psalmis. hymins. & canticis spiri¬
talib in gratia cantantes in cordib uestris deo
Omne qđcumq facitis in uerbo aut xii.

Expanded text:
ris, in qua et vocati estis in uno corpore: et grati estote. Verbum Christi habitet in vobis abundanter, in omni sapientia, docentes, et commonentes vosmetipsos, psalmis, hymnis, et canticis spiritualibus, in gratia cantantes in cordibus vestris Deo. Omne quodcumque facitis in verbo aut in
Abbreviated transcription (Latin):
tanto minus inueniat. Etiam si dixerit sapienᷤ
se nosse: ñ poterit repꝑire. Omnia hec tractaui
incorde meo: ut curiose intelligerem. xix.¬
Sunt iusti atq sapientes: & oꝑa eoꝵ in manu dĩ.
Et tamen nescit homo: utrum amore an odio
dignus sit. Sed omnia infuturũ seruant᷑ incer¬
ta: eoqđ uniuersa eque eueniant iusto & impio.
bono & malo. mundo & immundo. immolanti
uictimas & sacrificia contẽpnenti. Sicut bonus:
sic & peccator. Ut ꝑiurus: ita & ille qui uerum
fiunt: qͥa eadem cunctis eueniunt. Unde & cor¬
da filioꝵ hominũ implentur malicia: & contẽp¬
tu. inuita sua. Et post hec ad inferos deducen¬
tur. Nemo ẽ qui semꝑ uiuat: & qui huiꝰ rei habe
at fiduciam. Melior ẽ canis uiuusleone mortuo.
Uiuentes enĩ: sciunt se eẽ morituros. Mortui
uero: nichil nouerunt amplius: nec habent
ultra mercedem. qͥa obliuioni tradita ẽ me.¬
moria eoꝵ. Amor quoq & odiũ & inuidiȩ simul

Expanded text:
tanto minus inveniat: Etiamsi dixerit sapiens tanto minus inveniat: Etiamsi dixerit sapiens se nosse, non poterit reperire. Cap. Iin corde meo, ut curiose intelligerem: Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei: Et tamen nescit homo, utrum amore an odio dignus sit: sed omnia in futurum servantur incerta: Eo quod universa aeque eveniant justo et impio, bono et malo, mundo et immundo, Immolanti victimas, et sacrificia contemnenti. Sicut bonus, sic et peccator: ut perjurus, ita et ille qui verum , quia eadem cunctis eveniunt: unde et corda filiorum hominum implentur malitia et contemptu in vita sua, et post haec ad inferos deducentur. Nemo est qui semper vivat, et qui hujus rei habeat 115 fiduciam: melius est canis vivens leone mortuo. Viventesvero nihil norunt amplius, nec habent ultra mercedem, quia oblivioni tradita est memoria eorum. Amor quoque et odium et invidia simul
Abbreviated transcription (Latin):
At tamen peccator ex co qd centies facit malũ. &
ꝑ patientiam sustentatur. Ego cognoui qđ erit
bonũ timentib dm̃: qui uerentur faciem cius.
Non sit bonum impio: nec ꝑlongent᷑ dieseius.
Sed quasi umbra transeant: quiñ timent faci¬
em dĩ. Est & alia uanitas. que fit suꝑ terram:
Sunt iusti. quib multa ꝓueniunt xuiii.¬
quasi oꝑa egerint impioꝵ. Et sunt impii qui ita
securi sunt. quasi iustoꝵ facta habeant. Sed et
hoc uanissimũ iudico. Laudaui gͥ leticiã. qđ ñ
cẽt homini bonũ subsole. nisi qđ comederet & bi¬
beret atq gauderet. Et hoc solum secũ auferret
de labore suo. in dieb uite quos dedit ei ds sub
sole. Et apposui cormeũ ut scirem sapientiã: &
intelligerem distentionẽ. que uersatur in terra.
Est homo qui dieb ac noctib somnũ non capit
ocłis. Et intellexi. qđ omniũ operũ dĩ nullã pos¬
sit inuenire homorationẽ: eoꝵ que fiunt subso¬
le. Et quanto plus laborauerit ad querendum:

Expanded text:
it malum et per patientiam sustentatur ego cognovi quod erit bonum timentibus Deum qui verentur faciem eius non sit bonum impio nec prolongentur dies eius sed quasi umbra transeant qui non timent faciem Dei est et alia vanitas quae fit super terram sunt iusti quibus multa proveniunt quasi opera egerint impiorum et sunt impii qui ita securi sunt quasi iustorum facta habeant sed et hoc vanissimum iudico laudavi igitur laetitiam quod non esset homini bonum sub sole nisi quod comederet et biberet atque gauderet et hoc solum secum auferret de labore suo in diebus vitae quos dedit ei Deus sub sole et adposui cor meum ut scirem sapientiam et intellegerem distentionem quae versatuEst homo, qui diebus ac noctibus somnum non capit oculis, Et intellexi, quod omnium operum Dei nullam possit homo invenire rationem, eorum quae fiunt sub sole: Et quanto plus laboraverit ad quaerendum,
Abbreviated transcription (Latin):
tre pregnantis: sic nescis oꝑa dei qui fabricator
ẽ omnium.¬
Uane semina semen tuũ: & uesꝑe ne cesset manꝰ
tua: qͥa nescis qͥd magis oriat᷑ hoc an illud. Et
si utrumq simul: melius erit. Dulee lumen
&e delectabile ẽ ocłis uidere solem. Si annis
multis iuxerit homo. & in his om̃ib letatus
fuerit: meminisse debet tenebrosi temporis
& dierũ multoꝵ. Qui cũ uenerint: uanitatis
arguentur p̃terita. Letare gͦ inuenis in adoles¬
centia tua: & inbonosit cor tuũ in dieb iuuen¬
tutis tue. Et ambula in uiis cordis tui: & in
intuitu ocłoꝵ tuoꝵ. Et scito qđ ꝓ om̃ib his: ad¬
ducet te ds̃ iniudicrũ.
Aufer irã a corde tuo: & amoue maliciã acarne

Expanded text:
or est omniumMane semina semen tuum, et vespere ne cesset manus tua: Quia nescis quid magis oriatur, hoc an illud, et si utrumque simul, melius erit. Dulce lumen, et delectabile est oculis videre solem. Si annis multis vixerit homo, et in his omnibus laetatus fuerit: Meminisse debet tenebrosi temporis, et dierum marguentur preterita. Letare ergo, iuvenis, in adolescentia tua et in bono sit cor tuum in diebus iuventutis tue eintuitu oculorum tuorum. et scito quod pro omnibus his adducet te deus in iudicium. aufer iram a corde tuo, amoue malitiam a carne
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ gͥ sapientia pauꝑis contempta ẽ. & uerba eiꝰ ñ
sunt audita: Uerba sapientiũ audiunt᷑ in silen¬
tio: plusꝗͣ clamor principis inter stultos. Melior
ẽ sapientia quã arma bellica. Et qui in uno pec¬
cauerit: multa bona ꝑdet. xX.¬
usce morientes: ꝑdunt suauitatẽ unguenti.
Preciosior ẽ sapientia & gła parua adtempus.
stulticia. Cor sapientis in dextera eiꝰ: & cor stulti
in sinistra illius. Sed & inuia stultus ambulanᷤ.
cum ipse insipiens sit om̃s stultos estunat. Si sp̃c
potestatẽ habentis ascenderit suꝑte. locũ tuũ
ne dimiseris: qͥa curatio cessare faciet peccata¬

Expanded text:
tia pauperis contempta est, et verba ejus non sunt audita? Verba sapientium audiuntur in silentio, plus quam clamor principis inter stultos. Melior est sapientia, quam arma bellica: et qui in uno peccaverit, multa bona perdet. uscae morientes perdunt suavitatem unguenti pretiosior est sapientia et gloria parva ad tempus stultitia cor sapientis in dextera eius et cor stulti in sinistra illius sed et in via stultus ambulans cum ipse insipiens sit omnes stultos aestimat si spiritus potestatem habentis ascenderit super te locum tuum ne dimiseris
Abbreviated transcription (Latin):
habet subleuantẽ. Et si dormierint duo: fo¬
uentur mutuo. Unus quomͦ calefiet: Et si
quispiã preualuerit contra unũ: duo resistus
uniculus triplex difficile ix. ei.¬
rumpitur. Melior ẽ puer pauꝑ & sapiens: re¬
ge sene & stulto. qui nescit preuidere in poste
rum. Qd & de carcere cathenisq interdũ qͥs
egrediatur adregnũ: & alius natus in regno
inopia consumatur. Uidi cunctos uiuentes
qui ambulant sub sole: cũ adolescente scđo qͥ
consurgit ꝓco. Infinitus ẽ numerus popłi om

Expanded text:
habet sublevantem se. Et si dormierint duo, fohabet sublevantem se. Et si dormierint duo, fovebuntur mutuo; unus quomodo calefiet? Et si quispiam praevaluerit contra unum, duo resistunt ei: funiculus triplex difficile rumpitur. Melior est pauper et sapiens, rege sene et stulto, qrum. Quod de carcere, catenisque interdum quis egrediatur ad regnum, et alius natus in regno, inopia consumatur. Vidi cunctos viventes, qui ambulant sub sole cum adolescente secundo, qui consurget pro eo. Infin
Abbreviated transcription (Latin):
& uidi calumpnias quȩ subsole gerunt᷑. & lacri¬
mas innocentiũ. & consolatorem neminẽ. nec pos¬
se resistere coꝵ molentiȩ cunctoꝵ auxilio destitu¬
tos. Et laudaui magis mortuos quã uuentes:
& feliciorem utroq iudicaui qui necdũ natꝰ est.
nec uidit mala que fiunt subsole. Rursus con¬
templatussum om̃s labores hominũ. & industͥ¬
as ammaduerti patere inuidie ꝓximi. Et in
hoc gͦ uanitas & cura suꝑflua est. Stultꝰ cõplicat
manus suas: & comedit carnes suas dicens.
Melior est pugillus cum requie: quã plena u¬
traq manuscum labore & afflictione animi.
Considerans repꝑi & aliam uanitatẽ sub sole..
nus est. & scdm ñ habet.
non filium ñ frẽm: & tam̃ laborare ñ cessat.
Nec satiantur oculi eiꝰ diuitus. nec recogitat di¬
cens. Cui laboro. & fraudo animã meã bonis:
gͦ duossimul eẽ: quã unum. Habent enĩ emo¬
lumentũ socictatis suȩ. Si unus ceciderit: ab
altero fulcietur. Ue soli: quia cũ ceciderit ñ

Expanded text:
 Vidi calumpnias que sub sole geruntur; vidi lacrimas innocentum et consolatorem neminem nec posse resistere eorum violentiae, cunctorum auxilio destitutos. Et laudavi magis mortuos, quam viventes: et feliciorem utroque judicavi, qui necdum natus est, nec vidit mala, quae sub sole fiunt. Rursum contemplatus sum omnes labores hominum, et industrias: Animadverti patere invidiae proximi: et in hoc ergo vanitas, et cura superflua est. Stultus complicat manus suas, et comedit carnes suas, dicens: Melior est pugillus cum requie, quam plena utraque manus cum labore, et afflictione animi. Considerans reperi et aliam vanitatem sub sole: unus est, et secundum non habet, non filium, non fratrem, Et tamen laborare non cessat, nec satiantur oculi ejus divitiis: Nec recogitat, dicens: Cui laboro, et fraudo animam meam bonis? ergo duo simul esse, quam unum: habent enim emolumentum societatis suae: si unus ceciderit, ab altero fulcietur: Vae soli; quia cum ceciderit, non
Abbreviated transcription (Latin):
cius: & potentissimꝰ faciem illiꝰ immutabit.
Ego osregis obseruo: & p̃cepta iuram̃ti dĩ. Ne
festines recedere a facie eiꝰ: neq ꝑmaneas in oꝑe
malo. Quia omne qđ uoluerit faciet: & sermo
illius potestate plenus ẽ. nec dicere ei qͥsquam
potest quare ita facis: Qui custodit p̃ceptum ñ
exꝑietur qͥcqͣm mali: Tempꝰ & responsionẽ cor
sapientis intelligit. Om̃i negotio tempus ẽ. &
oportunitas. & multa hominis afflictio. Quia
ignorat preterita: & uentura nullo potest scire
nuncio. Non ẽ in hõĩs ditione ꝓhibere spm suũ:
nec habet potestatẽ in die mortis. nec sinitur
quiescere ingruente bello. neq saluabit impie¬
tasimpium. Omnia hec consideraui: & dedi cor
meũ in cunctis oꝑib que fiunt subsole. Interdũ
dñatur homohomini. in malũ suũ. malosuo.
Uidi impios sepultos. qui etiã cũ aduiuereñ in lo¬
coscõ eranit: & laudabantur in ciuitate quasi iui

Expanded text:
t. Ego os regis observo, et praecepta juramenti Dei. Ne festines recedere a facie ejus, neque permaneas in opere malo: Quia omne, quod voluerit, faciet: et sermo illius potestate plenus est: nec dicere ei quisquam potest: Quare ita facis? Qui custodit praeceptum, non experietur quicquam mali tempus et responsionem cor sapientis intellegit omni negotio tempus est et oportunitas et multa hominis adflictio quia ignorat praeterita et ventura nullo scire potest nuntio non est in hominis dicione prohibere spiritum nec habet potestatem in die mortis nec sinitur quiescere ingruente bello neque salvabit impietas impium omnia haec consideravi et dedi cor meum in cunctis operibus quae fiunt sub sole interdum dominatur homo homini in malum suum vidi impios sepultos qui etiam cum adviverent in loco sancto erant et laudabantu
Abbreviated transcription (Latin):
ui focdit foueã: incidet in eã. Et qui dissipat sepẽ.
mordebit eũ coluber. Qui transfert lapides af¬
fligetur in eis: & qui scindit ligna uulnerabit᷑
ab cis. Si retunsum fuerit ferrum & hoc ñ ut priꝰ.
sed hebetatum erit: multo labore exacuet᷑. Et post
industriã sequet᷑ sapientia.
Simordeat serpens in silentio: nichil eominus
habet qui occulte detrahit. Uerba oris sapientis
gr̃a: & labia insipientis p̃cipitabunt eũ. Initiũ¬
uerboꝵ eiꝰstulticia: & nouissimũ oris illiꝰ error
pessimus. Stultus uerba multiplicat. Ignorat
homo qͥd ante se fuerit: & qđ post futurũ est
quis illi poterit indicare: Laborstultoꝵ affli¬
get eos: qui nesciunt in urbem ꝑgere. Ue tibi
terra. cuius rex ẽ puer: & cuiꝰ principes mane
comedunt.
eata t̾ra cuiꝰ rex nobilis ẽ: & cuiꝰ principes ues¬
cunt᷑ in tempore suo. ad reficiendũ ñ ad luxu

Expanded text:
ui fodit foueam, incidet in eam: et qui dissipat saepem, mordebit eum coluber. qui transfert lapides, adfligetur in eis: et qui scindit ligna, uulnerabitur ab eis. si retunsum fuerit ferrum et hoc non ut prius sed hebetatum fuerit, multo labore exacuatur: et post industriam sequitur sapientia. si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet qui occulte detrahit. uerba oris sapientis gratia, et labia insipientis praecipitabunt eum. Et stultitia et novissimum oris illius error pessimus stultus verba multiplicat ignorat homo quid ante se fuerit et quod post futurum est quis illi poterit indicare labor stultorum adfliget eos qui nesciunt in urbem pergere vae tibi terra cuius rex est puer et cuius principes mane comedunt beata terra cuius rex nobilis est et cuius principes vescunt
Abbreviated transcription (Latin):
principatus coꝵ. Uinumerabo cos & suꝑ hare¬
nam multiplicabunt᷑: exsurrexi & adhuc sum
tecum. Si occideris ds̃ peccatores: uiri sangui¬
num declinate ame. Quia dicitis in cogita¬
tione: accipient inuanitate ciuitates suas.
Nonne qui odert̃ te dñc oderam: & suꝑinimi¬
cos tuos tabescelum. Perfecto odio oderã illoᷤ.
inimici factisunt mͥ. P roba me ds̃ & scito cor

Expanded text:
principatus eorum dinumerabo eos et super harenam multiplicabuntur exsurrexi et adhuc sum tecum si occideris Deus peccatores et viri sanguinum declinate a me quia dices in cogitatione accipient in vanitate civitates tuas nonne qui oderunt te Domine oderam et super inimicos tuos tabescebam perfecto odio oderam illos inimici fact
Abbreviated transcription (Latin):
capietur ab illa. Cece hoc inueni eccłastes unũ
& alterũ. ut inuenirẽ rationẽ quã adbuc q̃rit
anima mea. & ñ inueni. uirũ de mille unum
repꝑi: mulierẽ ex omnib ñ inueni. Solummͦ
hoc inueni. qđ fecerit ds̃ hominẽ rectũ: & ipse
se infinitis miscuerit questionib. Quis talis
ut sapiens est: Et quis cognouit solutionẽ u̾bi:¬

Expanded text:
esiastes, unum et alterum, ut invenirem rationem, quam adhuc quaerit anima mea, et non inveni. Virum de mille unum reperi, mulierem ex omnibus non inveni. Solummodo hoc inveni, quod fecerit Deus hominem rectum, et ipse se infinitis miscuerit quaestionibus. Quis talis ut sapiens est? et quis cognovit solutionem verbi
Abbreviated transcription (Latin):
ammonet᷑ hominũ: & uiuens cogitat qͥd futu¬
rus sit. Melior ẽ ira risu: quia ꝑ tristiciã uultꝰ
corrigitur animꝰ delinquentis. Cor sapientium
ubi tristicia ẽ: & cor stultoꝵ ubi leticia. Meliꝰ ẽ
a sapiente corripi: quã stultoꝵ adulatione de¬
cipi. Quia sicut sonitus spinarũ ardentiũ sub
olla: sic risus stulti. Sed & hoc uanitas. Calump¬
nia conturbat sapientẽ: & ꝑdet robur cordis illiꝰ.
Oelior ẽ finis orationis: quã principiũ. Melior
ẽ patiens: arrogante.
euelox sis adirascendũ: quia ira in sinu stulti
requiescit. Ne dicas. quid putas cause ẽ qđ pri¬
ora tempora meliora fuere quã nunc sunt:
Stulta ẽ enĩ huiꝰcemodi interrogatio. Utilior
ẽ sapientia cũ diuitiis: & magis ꝓdest uidenti¬
b solem. Sicut enĩ ꝓtegit sapientia: sic ꝓtegit
pecunia. Hoc autẽ plus habet eruditio & sapien¬
tia: qđ uitam tribuunt possessori suo. Conside¬
raoꝑadĩ: qđ nemo possit corrigere quẽ ille des¬

Expanded text:
 vivens cogitat quid futurum sit. Melior est ira risu: quia per tristitiam vultus, corrigitur animus delinquentis. Cor sapientium ubi tristitia est, et cor stultorum ubi laetitia. Melius est a sapiente corripi, quam stultorum adulatione decipi. Quia sicut sonitus spinarum ardentium sub olla, sic risus stulti: sed et hoc vanitas. Calumnia conturbat sapientem, et perdet robur cordis illius. Melior est finis orationis, quam principium. melior est patiens arrogante. Ne velox sis ad irascerequiescit. Ne dicas: Quid, putas, causae est quod priora tempora meliora fuere quam nunc sunt? stulta enim est hujuscemodi interrogatio. Utilior est sapientia cum divitiis, et magis prodest videntibus solem. Sicut enim protegit sapientia, sic protegit pecunia. Hoc autem plus habet eruditio et sapientia, quod vitam tribuunt possessori suo. Considera opera Dei, quod nemo possit corrigere quem ille des
Abbreviated transcription (Latin):
melior illo sit abortuiuis. Frustra enĩuenit &
ꝑget ad tenebras. & obliuuione delebitur nom̃
eius. Non uidit solem. neq cognouit distan¬
tiam boni & mali. Etiam si duob milib anniᷤ
uixerit. & ñ fuerit ꝑfruitus bonis: ñne ad u¬
num locũ ꝓperant omĩa: Omnis labor hoĩs
in ore eiꝰ: s anima illiꝰ non implebitur bonis.
Quid habet amplius sapiens stulto: & qͥd pau¬
ꝑ nisi ut ꝑgat illuc ubi est uita: Melius ẽ ui¬
dere qđ cupias: quã desiderare qđ nescias. Sed
& hoc uanitas ẽ: & presumptiospc̃. Qui futurꝰ
est iam uocatum ẽ nom̃ eus: & scitur qđ homo
sit. & ñ possit contra fortiorem se iniudicio con¬
tendere. Uerba sunt plurima: multamq in
disputando habentia uanitatem. xiiii.¬
Quid necesse ẽ homini maiora se querere. cum ig¬
noret quid conducat sibi inuita sua. numero
dicrum ꝑegͥnatiõis sue. & tempore qđ uelut
umbra p̃terit: Aut quis ei poterit indicare:

Expanded text:
melior illo sit abortivus. Frustra enim venit, et melior illo sit abortivus. Frustra enim venit, et pergit ad tenebras, et oblivione delebitur nomen ejus. Non vidit solem, neque cognovit distantiam boni et mali: Etiamsi duobus millibus annis vixerit, et non fuerit perfruitus bonis: nonne ad unum locum properant omnia? Omnis labor hominis in ore ejus: sed anima illius non implebitur. Quid habet amplius sapiens a stulto? et qper nisi ut pergat illuc ubi est vita melius est videre quod cupias quam desiderare quod nescias sed et hoc vanitas est et praesumptio spiritus qui futurus est iam vocatum est nomen eius et scitur quod homo sit et non possit contra fortiorem se in iudicio contendere verba sunt plurima multa in disputando habentia vanitatem quid necesse est homini maiora se quaerere cum ignoret quid conducat sibi in vita sua numero dierum peregrinationis suae et tempore quo velut umbra praeterit aut quis ei poterit
Abbreviated transcription (Latin):
& incuris multis & in erumpna atq tristicia.
Hoc mͥ itaq uisum ẽ bonũ. ut comedat quis &
bibat. & fruatur leticia ex labore suo qđ labora¬
uit ipse subsole. numero dierũ uite sue quos
dedit eids̃. Et hec est pars illius. & om̃i homini
cui dedit ds̃ diuitias atq substantiã. potestatẽ¬
q ei tribuit ut comedat ex eis & fruatur parte
sua. & letetur de labore suo. Hoc ẽ donum dei.
Non enum satis recordabitur dierũ uitȩ suȩ
eoqđ ds occupet deliciis cor eius. xii
quens apud homines. Uir cui dedit ds̃ diuitiaᷤ
& substantiã &e honorẽ. & nichil deest animȩ eiꝰ
ex omnib que desiderat. nec tribuit potestatẽ
ei ds ut comedat ex eo. sed homo extraneus uo.¬
rabit illud. Hoc uanitas & magna miseria ẽ.
Si genuerit quispiã centũ liberos. & iuxerit
multos annos. & plures dies etatis habuerit. &
anima illius ñ utatur bonis substantie sue.
sepulturaq careat: de hoc ego ꝓnuncio. quod

Expanded text:
et in curis multis, et in aerumnaet in curis multis, et in aerumnaHoc itaque mihi visum est bonum, ut comedat quis, et bibat, et fruatur laetitia ex labore suo, quo laboravit ipse sub sole, Numero dierum vitae suae, quos dedit ei Deus: et haec pars illius. Et omni homini, cui dedit Deus divitias, atque substantiam, potestatemque ei tribuit ut comedat ex eis, et fruatur parte sua, et laetetur de labore suo: hoc est donum Dei. Non enim satis recordabitur dierum vitae suae, eo quod Deus occupet deliciis cor ejus. Capet quidem frequens apud homines: Vir, cui dedit Deus divitias, et substantiam et honorem, et nihil deest animae ejus, ex omnibus quae desiderat: Nec tribuit ei potestatem Deus ut comedat ex eo. sed homo extraneus vorabit illud: Hoc vanitas, et magna miseria est. Si genuerit quispiam centum, et vixerit multos annos, et plures dies aetatis habuerit, et anima illius non utatur bonis substantiae suae, sepulturaque careat: De hoc ego pronuntio quod
Abbreviated transcription (Latin):
ris suꝑ hoc negotio: quia excelso alius excelsior
est. Et suꝑ hosquoq eminentiores st̃ alii: & in¬
suꝑ uniuerse terre rex imꝑat seruienti. xii.¬
uarus ñ impletur pecunia. & qui amat diuitiaˢ
fructus ñ capiet ex eis. Et hoc gͦ uanitas. Ubi
multe sunt opes: multi & qui comedunt eas.
Et quid ꝓdest possessori: nisi qđ cernit diuitias
ocłis suis: Dulcis ẽ somnus oꝑanti: siue parũ
siue multũ comedat. Saturitas autẽ diuitis:
ñsinit dormire eũ. Est & alia infirmitas pessi¬
ma: quã uidi sub sole. Diuitiȩ conseruate inma¬
lum dñi sui: ꝑeunt enĩ in afflictione pessima.
Generauit filiũ qui in summa egestate erit. Si¬
cut egressus ẽ nudus de utero matris sue: sic re¬
uertetur: & nichil auferet secũ de labore suo.
Miserabilis prsus infirmitas: quomͦ uenit sic re¬
uertetur. Qͥd gͦ prodest ei qđ laborauit in uen¬
tum: Cunctis dieb uite suȩ comedit in tenebriᷤ.

Expanded text:
ris super hoc negotio: quia excelso alius excelsior ris super hoc negotio: quia excelso alius excelsior est, Et super hos quoque eminentiores sunt alii, et insuper universae terrae rex imperat servienti. Avarus non implebitur pecunia: et qui amat divitias, fructus non capiet ex eis, et hoc ergo vanitas. Ubi multae sunt opes, multi et qui comedunt eas. Et quid prodest possessori, nisi quod cernit divitias oculis suis? Dulcis est somnus operanti, sive parum, sive multum comedat: saturitas autem divitis non sinit dormire eum. Est et alia infirmitas pessima, quam vidi sub sole: divitiae conservatae in malum domini sui: pereunt enim in afflictione pessima: Generavit filium, qui in summa egestate erit: sicut egressus est nudus de utero matris suae, sic revertetur, et nihil auferet secum de labore suo. Miserabilis prorsus infirmitas: quo modo venit, sic revertetur. Quid ergo prodest ei quod laboravit in ventum, cunctis diebus vitae suae? Comedit in tenebris