comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hic aut̃ remota omni cupiditate carnali.
conuiuas noui testam̃ti spei ꝑmanentis fir-¬
mamentum. tanqm ipsius montis soliditas
nullo feno int̾posito continet. Et qm̃ rectissi¬
me dicit apł̃s pͥꝰ aut̃ quam ueniret fides. sub
lege custodiebam. hoc significare uidetur
& dñs. cum dicit de his quos quinq panib
pasturꝰ erat. Nopꝰ habent ire. s date illis uoᷤ
manducare. Sub his enim u̾bis figͣalit̾ tanꝙͣ
custodia detinent᷑: cum hoc admonuissent
discipl ut dimitteret eos. Huiꝰ uͦ turbe que
ad septem panes ꝑtinet. ultͦ misereri se dic̃
quod iam t̾ciꝰ dies eẽt. ex qͦ ei ieiun adhesissẽt.
In toto enĩ scło generis human t̾rium tempꝰ ẽ
qͦ fidei xp̃iane grã data ẽ. Primum est ante
legem: scłm sub lege: t̾cium sub gr̃a. Et qm
quartum adhuc restat. quo ad plenissimam
pacem irłm cęlestis uenti sumꝰ. quo dendit
quisquis recte credit in xp̃m: ꝓpt̾ea se dicit

Expanded text:
hic autem remota omni cupiditate carnali, hic autem remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti, spei permanentis firmamentum, tanquam ipsius montis soliditas, nullo feno interposito continebat. 7. Et Prius autem quam veniret fides, sub Lege custodiebamur ; hoc significare videtur et Dominus, cum dicit de his quos quinque panibus pasturus erat, Non opus habent ire; sed date illis vos manducare . Sub his autem verbis figuraliter tanquam custodiendi detinentur, cum hoc admonuissent discipuli, ut dimitteret eos. Hujus vero turbae, quae ad septem panes pertinet, ultro se misereri dixit, quod jam tertius dies esset, ex quo ei jejuni haesissent. In toto enim saeculo generis humani tertium tempus est, quo fidei christianae gratia data est. Primum est ante Legem, secundum sub Lege, tertium sub Gratia. Et quoniam quartum adhuc restat, quo ad plenissimam pacem Jerusalem coelestis venturi sumus, quo tendit quisquis recte credit in Christum; propterea se dicit
Abbreviated transcription (Latin):
erant: qui in laborib expectationis qͦusq
ad ꝓmissa di ꝑuenirent. non uirilit̾ ꝑse¬
uerantes temptauert̃ dm̃. lueris aut̃: qui
sederunt manducare &e bibere. & surrex¬
erunt lude. Nonfolum aut̃ ibi. s etiam
in popło noui testam̃ti. qui non ꝑdurant
occurrere in uirum ꝑfectum: uel infirmi¬
tate uirium. uł m̃tis leuitate. mulierib
retineamꝰ. Illis aut̃: nolite pueri effici sensi¬
bus. s malicia infantes estote. ut sensibus
ꝑfectisitis. Et ideo neq in uet̃i neq in no¬
uo testam̃to. tales admittunt᷑ ad numerũ.
S siue ibi quinq milia. suie hic quatuor
milia. exceptis mulierib & pueris fuisse di¬
cunt᷑. Quamuis uͦ &e illie & hic ꝓpt̃ ipsum
xp̃m qui assidue in scͥptis mons appellatur.
congruent in monte ut̃q popłs pascatur:
hic tam̃ non in fȩno discumbit᷑. s in derra.
Ibi enim celsitudo xp̃i. ꝓpt̃ carnales homineᷤ
& irłm t̾renam.carnali spe & desidio degit᷑.

Expanded text:
pectationis, quo usque ad promissa Dei pervenirent, non viriliter perseverantes tentaverunt Deum: pueris autem, qui sederunt manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Non solum autem ibi, sed etiam in populo Novi Testamenti qui non perdurant occurrere in virum perfectum , vel infirmitate virium, vel mentis levitate, mulieribus retineamus ; illis autem, Nolite pueri effici sensibus, sed malitia infantes estote, ut sensibus perfecti sitis . Et ideo neque in Vetere, neque in Novo Testamento tales admittuntur ad numerum; sed sive ibi quinque millia, sive hic quatuor millia, exceptis mulieribus et pueris fuisse dicuntur . 6. Quamvis vero et illic et hic propter ipsum Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur, ut congruenter in monte uterque populus pasceretur; hic tamen non in feno discumbitur, sed in terra. Ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines et Jerusalem terrenam carnali spe et desiderio tegitur:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ cęt̾as om̃s diffundit᷑. dilectio dei &e proxi¬
mi. Sane ce ibi qͥnq milia & hic quatuor
milia: exceptis mulierib & pueris fuisse
memorant᷑. Q uod mͥ uidet᷑ ad hoc ꝑtiri̾e¬

Expanded text:
per caeteras omnes diffunditur dilectio Dei et proxiper caeteras omnes diffunditur dilectio Dei et proximi: sane et ibi quinque millia, et hic quatuor millia, exceptis pueris et mulieribus, fuisse memorantur. Quod m
Abbreviated transcription (Latin):
ciĩ fu̾int: sicut de illis quinq dix̃ iohs.
Hec gͦ pastio de panib septem. ad gr̃am
ꝑtinet ecclic: quȩ notissima illa septenar ia
duo pisces fuisse scribunt᷑. sicut inucteri
lege.⁊bi duo soli ungebant᷑ rex ce sacerdos.
missi ad p̾dicationem eungłii. & ad susti.¬
nendum turbulentum mare huiꝰ scł: ut
gerent᷑. sicut paulus apłs dicit. Neq in
ipsa turba quinq milia hominum fuer̃.
sic̃ illic. ubi carnales legem accipientes. id
est quinq carnis sensib dedit significant᷑.
s qtiatuor milia potiꝰ. quo numero signifi
cantur sp̃itales. ꝓpt̃ .iiii. animi iurtutes.
quib in hac uita sp̃italit̾ uiuit᷑: pruden¬
tiam. temꝑantiam. fortitudinem. iusticiã.
Quarum pͥma est. cognitio rerum appe¬
tendarum & fugiendarum. Scda: refre-¬
natio cupiditatis. ab his que temporalit̾
delectant. Tercia: firmitas animi. adusꝰ ea
quȩ temporalit molesta sunt. Quarta: q̃

Expanded text:
cei fuerint, sicut de illis quinque dixit Joannes. cei fuerint, sicut de illis quinque dixit Joannes. Haec ergo pastio de panibus septem ad gratiam pertinet Ecclesiae, quae notissima illa septenaria sduo pisces fuisse scribuntur, sicut in veteri lege, ubi duo soli ungebantur, rex et sacerdos; missi ad praedicandum Evangelium, et ad sustinendum turbulentum mare hujus saeculi, ut gerentur, sicut Paulus apostolus dicit . Neque in ipsa turba quinque millia hominum fuerunt, sicut illic, ubi carnales legem accipientes, id est, quinque sensibus carnis dediti significantur; sed quatuor millia potius, quo numero signes, quibus in hac vita spiritaliter vivitur, prudentiam, temperantiam, fortitudinem, justitiam, quarum prima est cognitio rerum appetendarum et fugiendarum; secunda refrenatio cupiditatis, ab his quae temporaliter delectant; tertia firmitas animi adversus ea quae temporaliter molesta sunt; quarta quae
Abbreviated transcription (Latin):
bat᷑. in spe carnal collocatos fuisse. Omnis
enim caro fenum: &e claritas omnis hominiᷤᷤ
ut flos feni. Quod aut̃ de reliquus fragm̃¬
torum duodecim cophini bucellarum re¬
pletisunt: significat de ipsiꝰ legis ad aꝑ dioẽ
ae disputatione. qͣm iudei dereliquerant &¬
deseruerant. repletos fuisse disciplos domini
in quib duodenarius numerus pͥncipa¬
tum tenet. Fondum enim erat scͥptura
noui testam̃ti. qnͣdo dñs quasi frangendo
&e aꝑiendo qͦd durum ce clausumerat inle¬
ge. discipłos impleuit: cum eis pꝰ resurrectio¬
nem aꝑuit scͥpt᷑as uetes. incipiens a moyse
ce omnib ꝓphis. int̾p̾tans illis in omnibus
scͥpturis que de ipso erant. Nam & tunc eũ
duo illoꝵ in panis fractione cognouerunt.
Et ido sccda pastio popłi quȩ de septem pa¬
nib facta est: ad noui testam̃ti p̃dicationẽ
recte intelligit᷑ ꝑtinere. Non enim ab aliqͦ
eugłista dictum ẽ. quodisti panes ordea¬

Expanded text:
batur, in spe carnali collocatos fuisse. Omnis batur, in spe carnali collocatos fuisse. Omnis enim caro fenum, et claritas hominis ut flos feni . Quod autem de reliquiis fragmentorum duodecim cophini buccellarum repleti sunt, significabat de ipsius Legis adapertione et disputatione, quam Judaei reliquerant et deseruerant, repletos fuisse discipulos Domini, in quibus duodenarius numerus principatum tenet. Nondum enim erat scriptura Novi Testamenti, quando Dominus, quasi frangendo et aperiendo quod durum et clausum erat in Lege, discipulos implevit, cum eis post resurrectionem aperuit Scripturas veteres, incipiens a Moyse et omnibus Prophetis, interpretans illis in omnibus Scripturis quae de ipso erant. Nam et tunc eum duo illorum in panis fractione cognoverunt . 4. Et ideo secunda pastio populi, quae de septem panibus facta est, ad Novi Testamenti praedicationem recte intelligitur pertinere. Non enim ab aliquo evangelista dictum est quod isti panes hordea
Abbreviated transcription (Latin):
dauid sibi obuuiam facti st̃. Oportebat enim
ut euacuaturꝰ sacrificia q̃ scdm ordinem aa¬
ron in leuitico sac̾dotio fiebant. non eẽt de
tribu leu. ne ad ipsam tͥbum & ad ipsum sac̾¬
dotium qͦd temporalit̾ umbra erat fut᷑. ꝑti¬
uere uideret᷑ mundatio peccatoꝵ. quam dñs
oblatione holocaust sui quod in uet̾e sacerdo¬
tio fig᷑abat᷑ impleuit: & holocaust eiꝰ imaginẽ
ad memoriam passionis fue in eccł̃ia celebran¬
cdam dedit: ut ẽẽt sacerdos in et̾num ñ scd̃m
odinem aaron. s scdm ordinem melchi sedech.
Cuiꝰ rei sacram̃tum diuigentiꝰ adhuc considera¬
ri pot̃. s ꝓpt̾ duos pisces in qͥb duas ꝑsonas
regiam & sac̃dotalem figuratas eẽ diximus.¬
hactenus hinc tractatum ẽẽ fufficiat. Quod
aut̃ suꝑfenum turba illa discubuit: sigc̃at
eos qui testam̃tum uetꝰ acceꝑant. quia regnũ
cisdem temporale &e irłm temporalis ꝓmitte¬

Expanded text:
David sibi obviam facti sunt. Oportebat enim David sibi obviam facti sunt. Oportebat enim ut evacuaturus sacrificia, quae secundum ordinem Aaron in levitico sacerdotio fiebant, non esset de tribu Levi, ne ad ipsam tribum, et ad ipsum sacerdotium quod temporaliter umbra erat futuri, pertinere videretur mundatio peccatorum, quam Dominus oblatione holocausti sui, quod in veteri sacerdotio figurabatur, implevit: et holocausti ejus imaginem ad memoriam passionis suae in Ecclesia celebrandam dedit, ut esset sacerdos in aeternum, non secundum ordinem Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech . Cujus rei sacramentum diligentius adhuc considerari potest. Sed propter duos pisces, in quibus duas personas, regiam et sacerdotalem figuratas esse diximus,hactenus hinc tractatum esse sufficiat. 3. Quod autem super fenum turba illa discubuit, significat eos qui Testamentum Vetus acceperant; quia regnum eis temporale et Jerusalem temporalis promitte
Abbreviated transcription (Latin):
da peccata nr̃a regem xp̃m insintians. ꝑ salomo¬
nem a cdauic descendit. qui salomon de illa
in qua dauid peccauerat natus est: ita lucaᷤᷤ
qui tanquam ascenclentem post abolitionẽ
peccatoꝵ. sacerclotem xp̃m insinuat. ꝑna-
than ascendit ad dauid. quia nathan ꝓpħ̃a
missus erat. cuiꝰ correptione datud ipsuis pec¬
cati abolitionem penitendo impetrauit. Itaq
postea quam tranfut lucas ꝑsonam clauid. ñ
dissonat a matheo nominib generationum.
Nam eos nommat ascencdens a dauid usq ad
abraham: qͦs ille descendens ab abrahamtisq
ad dauid. Adauid enim in duas familias. regiã
&e sacerdotalem. origo illa cdistributa ẽ. Quaꝵ
duarum familiarum sic̃ dictum ẽ. regiam de¬
scendens maths. sacerdotalem ascendens lucas
li: & non ẽẽt tam̃ de tribu sacerdotali. hoc est
de tribui leui. s eẽt de tribu uida. hoc est de
tribu cdauid: ex qͣ tribu nemo intendit altari.

Expanded text:
da peccata nostra regem Christum insinuat, per Salomoda peccata nostra regem Christum insinuat, per Salomonem a David descendit; quia Salomon de illa in qua David peccaverat, natus est: ita Lucas, qui tanquam ascendentem post abolitionem peccatorum sacerdotem Christum insinuat, per Nathan ascendit ad David; quia Nathan propheta missus fuerat, cujus correptione David ipsius peccati abolitionem poenitendo impetravit . Itaque posteaquam transiit Lucas personam David, non dissonat a Matthaeo in nominibus generatorum. Nam eos nominat ascendens a David usque ad Abraham, quos ille descendens ab Abraham usque ad David. A David enim in duas familias, regiam et sacerdotalem, origo illa distributa est, quarum duarum familiarum, sicut dictum est, regiam descendens Matthaeus, sacerdotalem ascendens Lucas li, et non esset tamen de tribu sacerdotali, hoc est, de tribu Levi; sed esset de tribu Juda, hoc est, de tribu David, ex qua tribu nemo intendit altari.
Abbreviated transcription (Latin):
abolitio peccatoꝵ: ñ a pͥncipio ubri sicut ma¬
theus. s ab illo loco quo baptitatus est ih̃s. uͥ
peccatoꝵ nr̃oꝵ mundationem p̃figurauit.
incipit parentum eius originem gradatim ꝓ¬
sequi.Neq deorsum u̾sus. sicut ille qui eum
ad susceptionem peccatoꝵ tanqm descenden¬
dem ostendebat: s fursum u̾sus. tanqm is qͥ
eum pꝰ abolitionem peccatoꝵ. tanquam ascen¬
dentem insinuabat: Nec eos parentes. qͦs ille
nominans. Alia enim erat origo sacerdotalis.
que ꝑunum ex fuũs dlauid sicuti assolet de
tribu sacerdotali matrimonium sortientem.
efficeret. ut maria de utꝙ tribu. id est de regia
& sacercdotal cognationem duceret. Nam &e
q̃udo recensit suint ioseph &e maria scͥptumẽ
eos fuisse de domo. id est de genere dauid. Et
elisabeth que nichilominus cognata marif
scribit᷑: erat de tribu sacerdotal. Sicut autem
matħs qui canqm descendentem ad suscipien¬

Expanded text:
abolitio peccatorum, non a principio libri, sicut Maabolitio peccatorum, non a principio libri, sicut Matthaeus, sed ab illo loco ubi baptizatus est Jesus, ubi peccatorum nostrorum mundationem praefiguravit, incipit parentum ejus originem gradatim prosequi; neque deorsum versus, sicut ille qui eum ad susceptionem peccatorum tanquam descendentem ostendebat, sed sursum versus, tanquam is qui eum post abolitionem peccatorum tanquam ascendentem insinuabat; nec eos parentes, quos ille nominans . Alia enim erat origo sacerdotalis, quae per unum ex filiis David, sicuti essolet, de tribus sacerdotali matrimonium sortientem, effecerat ut Maria de utraque tribu, id est, de regia et sacerdotali cognationem duceret. Nam et quando censiti sunt Joseph et Maria, scriptum est eos fuisse de domo, id est de genere David . Et Elisabeth, quae nihilominus cognata Mariae scribitur, erat de tribu sacerdotali . Sicut autem Matthaeus, qui tanquam descendentem ad suscipien
Abbreviated transcription (Latin):
matis nob euadentib obruunt᷑. Et qͣndiu
in spe sumꝰ eius ꝓmissionis qͣm nondum
uidemus: tanqm ꝑ deserta ducimͣ. conso
lestem tanquam in t̾ram ꝓmissionis intͦ¬
duci nos posse p̃sumimꝰ. & in eternum ibi
regnante ipso &e custodiente seruari. Ita
sacdos ñr in eternum scđm ordinem mel¬
chi seclech. qui se ipsum obtutit holocaustõ
ꝓ peccatis nr̃is. & eius sacrificii similitudi
qm̃ rex nr̃ peccata nr̃a fuscepit. ut nobis
pugnandi ce uincendi demonstraret exem¬
plum. eoꝵs dem peccatoꝵs susceptionem re¬
giamq ꝑsonam matħs eungłista significãs.
generationem eiꝰ quȩ est scłm carnem ab a¬
braham fuscipiens. qui pat̾ est popłi fidelis.
&e successionem prolis deorsum u̾sus enume¬
rans. ꝑuenit ad dd̾: in quo regni stabilim̃tũ
manifestissimum apparet. atq inde ꝑ salo¬
carnem ẽ.sed in sacerdotali ꝑsona explicandã
suscepit: ad qͣm ꝑsonam ꝑtinet mundatio &

Expanded text:
matis nobis evadentibus obruuntur: et quamdiu matis nobis evadentibus obruuntur: et quamdiu in spe sumus ejus promissionis, quam nondum videmus, tanquam per deserta ducimur, consollestem, tanquam in terram promissionis introduci nos posse praesumimus, et in aeternum ibi regente ipso et custodiente servari. Itasacerdos noster in aeternum secundum ordinem Melchisedech , qui se ipsum obtulit holocaustum pro peccatis nostris, et ejus sacrificii similitudinquoniam rex noster peccata nostra suscepit, ut nobis pugnandi et vincendi demonstraret exemplum, eorumdem peccatorum susceptionem regiamque personam Matthaeus evangelista significans, generationem ejus quae est secundum carnem ab Abraham suscipiens, qui pater est populi fidelis, et successionem prolis deorsum versus enumerans pervenit ad David, in quo regni stabilimentum manifestissimum apparet; atque inde per Salocarnem est, sed in sacerdotali persona explicandam suscepit, ad quam personam pertinet mundatio et
Abbreviated transcription (Latin):
popli ule regebat᷑. ut ꝑ eas consilioꝵ mo¬
deramen accipet.: regiam scilicet ce sacer¬
clotalem. Ad quas etiam sacroscã illa un¬
ctio ꝑtinebat. Quarum officium erat.
ꝓcellis ac fuictib popłarib nunquam
frangi. atq corrumpi. & iolentas tur¬
barum contradictiones. tanquam adũ¬
santes undas sepe dirumpe: int̾dum eis
custocdita sua integͥtate cede: ꝓrsꝰ more
piscium tanqm in ꝓcellosomari. sic in tͣ¬
bant. Ambas enim solus ille sustinuit:
&e ñ figurate. s ꝓpͥe solus impleuit. Nam
uincendi demonstrauit exemplum: in
carne mortal peccata nr̃a suscipiens. tẽp¬
tationib inimici neq illecebrosis neq ter¬
ribilib cedens. postremo exuens se carne
pͥncipatꝰ & potestates expolians fiducialit̃.
&e trimphans eas in semet ipso. Itaq ipso
duce. ab onerib &e laborib huius pegrina¬
tionis nr̃e tanquam ab egypto liberam᷑:
& ꝑsequentia nos peccata sacram̃to baptis¬

Expanded text:
populus ille regebatur, ut per eas conciliorum mopopulus ille regebatur, ut per eas conciliorum moderamen acciperet; regiam scilicet et sacerdotalem, ad quas etiam sacrosancta illa unctio pertinebat: quarum officium erat procellis ac fluctibus popularibus nunquam frangi atque corrumpi, et violentas turbarum contradictiones tanquam adversantes undas saepe disrumpere, interdum eis custodita sua integritate cedere; prorsus more piscium tanquam in procelloso mari, sic in turbant. Ambas enim solus ille sustinuit, et non figurate, sed proprie solus implevit. Nam vincendi demonstravit exemplum; in carne mortali peccata nostra suscipiens, tentationibus inimici neque illecebrosis neque terribilibus cedens: postremo exuens se carne, principatus et potestates exspolians fiducialiter, et triumphans eas in semetipso . Itaque ipso duce ab oneribus et laboribus hujus peregrinationis nostrae tanquam ab Aegypto liberamur, et persequentia nos peccata sacramento Baptis
Abbreviated transcription (Latin):
cdum sp̃italib. s adhuc carnalib cdata est.
id est quinq corporis sensib deditis: nam
&e ipse turbe quinq milia hominum fue¬
runt: siue quia ꝑ moysen lex ipsa data ẽ.
Moyses enim qͥnq librosscͥpsit. Et quod
ordeaces erant panes. bene significant uel
ipsam legem quȩ ita cdata erat ut in ea ui.¬
tale animȩ aumentum corporalibus sacͣ¬
mentis obtegeret᷑. ordei enim medulla te¬
nacissima palea tegit᷑: uel ipsum popłm
nondum expoliatum carnali desidio.
quod tanqm palea cordi eius inherebat.
id est noncdum corde circumcisum. ita
ut nee tritura tot tribulationum cum
ꝑ deserta quadraginta annis duceretur
intellectu reuelato carnalia integum̃ta
deponeret: sic̃ neq ordeum areȩ tritura
illo paleari tegmine ęxuit᷑. Itaq uli ppło
congruent̃ ler talis data est.Duo autem
pisces qui saporem suauem pant dabat.
duas illas ꝑsonas uident᷑ significare qͥb

Expanded text:
ndum spiritualibus, sed adhuc carnalibus data est, ndum spiritualibus, sed adhuc carnalibus data est, id est, quinque corporis sensibus deditis; nam et ipsae turbae quinque millia hominum fuerunt : sive quia per Moysen lex ipsa data est; Moyses enim quinque libros scripsit. Et quod hordeacei erant panes, bene significant, vel ipsam legem, quae ita data erat, ut in ea vitale animae alimentum corporalibus sacramentis obtegeretur; hordei enim medulla tenacissima palea tegitur: vel ipsum populum nondum exspoliatum carnali desiderio, quod tanquam palea cordi ejus inhaerebat; id est, nondum corde circumcisum, ita ut nec trituratione tribulationum, cum per deserta quadraginta annis duceretur, intellectu revelato carnalia integumenta deponeret, sicut nec hordeum areae tritura illo paleari tegmine exuitur. Itaque illi populo congruenter lex talis data est. 2. Duo autem pisces, qui saporem suavem pani dabant, duas illas personas videntur significare, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
icut scire ds dicitur etiam cum scientem
facit. sicut scͥptum est. temptat uos do¬
minus ds ur̃. ut sciat si diligits eum: non
enim sic dictum ẽ. quas nesciat ds̃. sed ut
ipsi sciant quantum in dei dilectione ꝓfece¬
rint. quod nisi temptationib q̃ accidunt
non plene ab hominib agnoscit᷑. & ipsum
temptat ꝓ eopositum est quod temptari si¬
nit. sic ce cum dr nescire. aut pro eo dicitur
quod ñ apꝓbat. id ẽ in disciplina &e doctri¬
na sua non agnoscit. sicut dictum est nes¬
ciouos. aut pro eo quod utilit̾ nescientes
facit. quod scire inutile est. Ideo bene acq¬
pitur. & quod dictum est solum scire pa¬
trem. sic dictum eẽ quia fecit filium scire:
&e quod dictum ẽ nescire fuuum. sic dictũ
eẽ. quia fecit nescire homines: id est non eiᷤ¬
ꝓdidit. quod inutiliter scirent. De eo qͦd
scͥptum ẽ in eugłio. t̾bas dñm in monte pa¬
quib in monte dominus turbas pa¬
uit. significant uetem legem: siue quia ñ¬

Expanded text:
Sicut scire Deus dicitur, etiam cum scientem facit, sicut scriptum est, Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligatis eum . Non enim sic dictum est hoc, quasi nesciat Deus: sed ut ipsi sciant quantum in Domini dilectione profecerint; quod, nisi tentationibus quae accidunt, non plene ab hominibus agnoscitur. Et ipsum Tentat, pro eo positum est, quod tentari sinit. Sic et cum dicitur nescire, aut pro eo dicitur, quod non approbat; id est, in disciplina et doctrina sua non agnoscit, sicut dictum est, Nescio vos : aut pro eo quod utiliter nescientes facit, quod scire inutile est. Ideo bene accipitur, id quod dictum est, solum scire Patrem, si dictum esse quia facit Filium scire: et quod dictum est, nescire Filium, sic dictum esse quia facit nescire homines, id est, non prodit eis quod inutiliter scirent. LXI. De eo quod scriptum est in Evangelio, turbas Dominum in monte paquibus in monte Dominus turbas pavit, significant veterem legem: sive quia no
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiam que scđm legem ẽ. in qua iusti¬
cia apls pauiꝰ sine querela conũsatum se¬
ẽẽ dicit: fuisse idem alios qͥ facile seduce¬
rent᷑ in cultum idoloꝵ. Quȩ duo gen̾a
id est infirmitatis & erroris: mulierum
&e pueroꝵ nominib figurata sunt. Infir¬
mus ẽ enim serꝰ mulierum ad actionem:
&e facilis ad lusum puericia. Quid autem
lusui puerili tamsimile ẽ.quam idola co¬
lere: qnͣdo & apłs ad hoc retulit hoc genus
suꝑsticionis cum ait. neq idolis seruiamꝰ.
quemadmodum qͥdam eoꝵ. sic̃ scͥptum ẽ.
sedit popłs manducare ce bibere. & sur-

Expanded text:
legem est, in qua justitia apostolus Paulus sine querela se conversatum esse dicit ; fuisse item alios qui facile seducerentur in cultum idolorum. Quae duo genera, id est, infirmitatis et erroris, mulierum et puerorum nominibus figurata sunt. Infirmus est enim mulierum sexus ad actiones, et facilis ad lusum pueritia. Quid autem lusui puerili tam simile est, quam idola colere; quando et Apostolus ad hoc retulit hoc genus superstitionis, cum ait, Neque idolis servientes, quemadmodum quidam eorum, sicut scriptum est, Sedit populus manducare et bibere, et su
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ obhoc dictũ est sp̃s aut̃ nondum erat da¬
tus: id ẽ ñdum sic apparuerat: ut om̃s eum
datum ẽẽ faterent᷑: Sicut etiam dñs nondũ
erat clarificatꝰ int̾ homines. s tam̃ clarifica¬
tio eiꝰ eterna nunquam ẽẽ destitit: Sicut &
aduentꝰ eius. ea ipsa dr demonstratio in car¬
ne mortali. Nam illuc uenit ubi erat: qͥa
insua ꝓpͥa uenit. & in hoc mundo erat: &
mundus ꝑ eum factꝰ est. Sicut gͦ domini ad¬
uentus intelligit᷑ demonstratio corporalis:¬
ce tam̃ ante hanc demonstrationem. ipse in
omnib ꝓpħis sc̃is. tanquam di u̾bum &e dei
sapientia locutꝰ est: sic & aduentus sp̃s sc̃i de¬
monstratio sp̃s sc̃i est. ipsis etiam ocłis carnci̾.
elisabeth & zacharias uir eiꝰ ut ꝓpħarent.
ce anna ce symeon. de qͥb omnib scͥptum
est. qͦd impleti sp̃uscõ illa quȩ in eunͣgłio
legimus dixerint: Ut aut̃ quȩdam laten
uidentiȩ di. qua om̃s diuinȩ actiones locoꝵ

Expanded text:
. Et hoc dictum est, Spiritus autem nondum erat da. Et hoc dictum est, Spiritus autem nondum erat datus: id est, nondum sic apparuerat, ut omnes eum datum esse faterentur. Sicut etiam Dominus nondum erat clarificatus inter homines, sed tamen clarificatio ejus aeterna nunquam esse destitit. Sicut et adventus ejus ea ipsa dicitur demonstratio in carne mortali. Nam illuc venit, ubi erat: quia in sua propria venit; et, in hoc mundo erat, et mundus per ipsum factus est . Sicut ergo Domini adventus intelligitur demonstratio corporalis, tamen ante hanc demonstrationem ipse in omnibus Prophetis sanctis tanquam Dei Verbum et Dei Sapientia locutus est: sic et adventus Spiritus sancti demonstratio Spiritus sancti est ipsis etiam oculis carneis,Elisabeth et Zacharias vir ejus ut prophetarent, et Anna, et Simeon, de quibus omnibus scriptum est quod impleti Spiritu sancto, illa quae in Evangelio legimus dixerint ? Ut autem quaedam latentrovidentiae, qua omnes divinae actiones locorum
Abbreviated transcription (Latin):
utrum qui baptirati sunt illo tempore
quo scͥptum est dnm ꝑ discipłos suos bapti¬
iħs qui etiam mortuos suscitabat poterat ne¬
minem illoꝵ mori sinere:donee post eius
clarificationem. id est resurrectionem a mor¬
tuis & ascensionem in celum. acciperent
sp̃m sc̃m. S occurrit animo latroille cui
dictum ẽ. Am̃ dico tͥ. hodie mecum eris in pa¬
rachyso. Qui nec ipsum baptismum acceꝑat:¬
&̾ quanquam corneliꝰ e qui cum eo ex gentibus
credidant. sp̃m sc̃m etiam priusquam bap¬
tizarent᷑ accepint. Non tam̃ uideo quomͦ
sc̃o. Cuius ficd fructum. dñs ipse monstra¬
uit dicens. Am̃ dico tͥ. hodie mecum eris in
paraclyso. Quomͦ gͦ ineffabili potestate do¬
minantis dĩ atq uisticia deputatum ẽ etiam
baptismum credenti latroni. & ꝓ accepto ha¬
bitum in animo ubero quod in corpore cru¬
cifixo accipi ñ pot̾at: sic etiam sp̃s sc̃s latenter
dabat᷑ ante dñi clarificationem: pꝰ manifesta¬
tionem aut̃ diuinitatis eiꝰ. manifestiꝰ datus ẽ:¬

Expanded text:
utrum qui baptizati sunt illo tempore quo scriptum est Dominum per discipulos suos baptiJesus, qui etiam mortuos suscitabat, poterat neminem illorum mori sinere, donec post ejus clarificationem, id est, resurrectionem a mortuis et ascensionem in coelum, acciperent Spiritum sanctum. Sed occurrit animo latro ille cui dictum est, Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso; qui nec ipsum Baptismum acceperat. Quanquam Cornelius, et qui cum eo ex Gentibus crediderant, Spiritum sanctum etiam priusquam baptizarentur acceperint : non tamen video quomodo sancto . Cujus fidei fructum ipse Dovit dicens, Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso. Quomodo ergo ineffabili potestate dominantis Dei atque justitia deputatum est etiam Baptisma credenti latroni, et pro accepto habitum in animo libero, quod in corpore crucifixo accipi non poterat sic etiam Spiritus sanctus latenter dabatur ante Domini clarificationem; post manifestationem autem divinitatis ejus manifestius datus est
Abbreviated transcription (Latin):
causa petenda uideat᷑. ne forte nos qͥ de om̃i
amicicia dicere existimarunt. rep̃hendant.
Quanquam st̃ qui ꝓpt̃ utilitatem mͦ peten¬
quid uerissime statuatur: alius locus erit
consideranch. Utrũ rẽ ullã ali alio magis
intelligat. atq ita eiꝰdẽ rei ꝑ infinitum eat
rem alit̾ quam ea res est intelligit. falli¬
tur. Et omnis qui fallit᷑: id in quofallitur.
non intelligit. Qͥs quis gͥ ullam rem aliter
qmͣ est intelligit: non cam intelligit. Nongͦ
pot̾ quicquam intelligi: nisi ut est. Nos aut̃
aliqͥdita ut est intelligimꝰ. uelut hoc ipsũ
nicħ intelligi: qͦd non ita ut est intelligit᷑.
Quare ñ est dubitandum ẽẽ ꝑfectam intel¬
ligentiam: qͣ p̃stantior ẽẽ non possit. Et ido
ñ ꝑ infinitum ire. qͦd quęq res intelligit᷑:
nec eam posse alium alio plus intelligere.

Expanded text:
causa petenda videatur, ne forte qui nos de omni causa petenda videatur, ne forte qui nos de omni amicitia dicere existimarint reprehendant. Quanquam sunt qui propter utilitatem modo petenem. Quorum quid verissime statuatur, alius locus erit considerandi. XXXII. Utrum rem ullam alius alio magis t, atque ita ejusdem rei per infinitum eat rem aliter quam ea res est intelligit, fallitur: et omnis qui fallitur, id in quo fallitur non intelligit. Quisquis igitur ullam rem aliter quam est intelligit, non eam intelligit. Non ergo potest quidquam intelligi, nisi ut est. Nos autem aliquid non ita ut est intelligimus, velut hoc ipsum nihil intelligi, quod non ita ut est intelligitur. Quare non est dubitandum esse perfectam intelligentiam, qua praestantior esse non possit; et ideo non per infinitum ire quod quaeque res intelligitur, nec eam posse alium alio plus intelligere.
Abbreviated transcription (Latin):
latum. ut audacia quȩ fidentiȩ. ꝑtinacia q̃ꝑ
seuerantiȩ finitima. suꝑsticio quȩ religioni ꝓ¬
pinqua ẽ: aut sine ullo certo nomine. Quȩ
omniauti contraria rerum bonarum: in reb
uitandis reponent᷑. Ac de eo quidem genere
honestatis qͦd ex omni parte ꝓpt̾ se petit᷑: satis
dictum ẽ. Nunc de eo in quo utilitas quoq
adiungit᷑ quod tam̃ honestum uocamꝰ: di¬
cendum uidet᷑. Sunt gͥ multa. quȩ nos cum
genere ẽ głã: dignitas.amplitudo. amicicia.
Ota est: frequens de aliqͦ fama cum laude Dic¬
nitas: alicuiꝰ cũ honestate & cultu ce honore.
ce uerecundia. digna auctoritas. Amplitu¬
do:potentia aut maiestas. aut auquarum
copiarum magna abundantia. Amicicia:
uoluntas erga aliquem rerum bonarum.
illiꝰ ipsius causa quem diligit. cum eiꝰ pari
uoluntate. Hic qͥa de ciilib causis loqͥm᷑.
fructꝰ ad amiciciam adungimꝰ. ut eoꝵ qͦq

Expanded text:
latum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae latum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae re- ligioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in re- bus vitandis reponentur. Ac de eo quidem genere honestatis, quod omni ex parte propter se petitur, satis dictum est. nunc de eo, in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur. sunt igitur multa, quae nos cum genere est gloria, dignitas, ampli- tudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo pocopiarum magna abundantia. Amicitia, voluntas erga aliquem rerum bonarum, illius ipsius causa quem diligit, cum ejus pari voluntate. Hic quia de civilibus causis loquimur, fructus ad amicitiam adjungimus, ut eorum quoque
Abbreviated transcription (Latin):
derata dñatio. Eius partes continentia. cle.¬
mentia. modestia. Continentia ẽ: ꝑ quam
cupiditas. consilii gub̃natione regit᷑. Clem̃¬
dia: ꝑ quam animi demere in odium alicu¬
ius illect concitatq. comitate retinent᷑.
Modestia: ꝑ quam pudor honestꝰ. caram ce
stabilem comparat auctoritatem. Atq hec oĩa
ꝓpt̾ se solum ut nicħ adiungat᷑ emolumenti.
petenda st̃. Qdut monstret᷑. neq ad hoc nr̃m
institutum ꝑtinet: &e a breuitate p̃cipiendi
remotum ẽ. ꝓpt̃ se aut̃ uitanda sunt. ñ ea
modo quȩ his contraria sunt. ut fortitudin:
ignauia. & iusticie inusticia: uerum etiam
illa quȩ ꝓpinqua uident᷑ ae finitima cẽ. abft̃
aut̃ longissime. Qd genꝰ. fidentiȩ contrarium
ẽ diffidentia. & in eare uitium ẽ audacia. non
contrarium s appositum ac ꝓpinquum. &
tam̃ uitium ẽ. Sic unicuiq uirtuti finitimũ
uitium reꝑietur. aut certoiam nomine appel¬

Expanded text:
derata domina- tio. eius partes continentia, clederata domina- tio. eius partes continentia, clementia, modestia. con- tinentia est, per quam cupiditas consilii gubernatione regitur; clementia, per quam animi temere in odium alicuius  iniectionis concitati comitate retinentur; modestia, per quam pudor honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. atque haec omnia propter se solum, ut nihil adiungatur emolumenti, petenda sunt. quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet et a brevitate praecipiendi remo- tum est. propter se autem vitanda sunt non ea modo, quae his contraria sunt, ut fortitudini ignavia et iustitiae iniustitia, verum etiam illa, quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissume; quod genus fidentiae contrarium est diffidentia et ea re vitium est; audacia non contrarium, sed appositum est ac propinquum et tamen vitium est. sic uni cuique virtuti finitimum vitium reperietur, aut certo iam no- mine appel
Abbreviated transcription (Latin):
par. iudicatum. ius. Pactum est: quod int̾ aliqͦs
conuenit. Par: quod in om̃s ȩquale est.Iuchi-¬
catum: de quo alicuiꝰ aut aliquoꝵ iam sen¬
tentiis constitutum ẽ lege. Ius ẽ. quod in eo scͥp¬
to quod popło expositum ẽ ut obseruet. conti¬
netur. fortitudo ẽ: considãta ꝑicłoꝵ susceptio.
&& labors ꝑpessio. Cius partes:magnificentia.
fidentia. patientia. ꝑseuerantia. Magnifi¬
centia ẽ: rerum magnarum & excelsarum.
cum animi ampla quadam & splendida ꝓ-¬
positione. cogitatio atq administratio. fiden¬
dia ẽ: ꝑ qͣm magnis &e honestis in reb. multũ
ipse animꝰ in se fiduciȩ certa cum spe colloca¬
uit. Patientia est: honestatis aut utilitatis
causa. rerum arduarum ac difficilium uo¬
luntaria ac diut᷑na ꝑpessio. ꝑseuerantia est:
in ratione b̃nconsicdãta stabilis & perpetua
ꝑmansio. Temꝑantia ẽ. rationis intibidinem
atq alios ñ rectos impctꝰ. anumm firma ce mo¬

Expanded text:
par, iudicatum. pactum est, quod inter ali- quos par, iudicatum. pactum est, quod inter ali- quos convenit; par, quod in omnes aequabile est; iudicatum, de quo alicuius aut aliquorum iam senten- tiis constitutum est. lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est, ut observet, continetur. Fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. magnificentia est rerum ma- gnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque administratio; fidentia est, per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe con- locavit; patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio; perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio. Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et mo
Abbreviated transcription (Latin):
grãm. uindicatonem. obseruantiam. u̾itatem¬
Religio ẽ. quȩ suꝑioris cuiꝰdam nat᷑e. quam
diuinam uocant. curam cerimoniamq affert.
Pietas: ꝑ qm sanguine coniunctis patͥȩq beni¬
uolens officium & diligens tͥbuit᷑ cultꝰ. Gr̃a. in
qua amicitiarum & officioꝵ alt̾ius memoria.¬
&e remunerandi uoluntas continet᷑. Uindicatio:
ꝑ qͣm uis aut iniuria &e omnino omne qͦd obfu¬
turum ẽ. defendendo aut ulciscendo ꝓpulsat᷑.
Obseruantia: ꝑ qm homines aliqͣ dignitate an¬
tecedentes. cultu quodam & honore dignant᷑.
Ueritas: ꝑ qͣm immutata ea q̃ sunt aut fuert̃.
aut fut᷑a sunt. dicunt᷑. Consuetudo ẽ: quod aut
leuit̃ a nat᷑a tͣc̃tum. aluit & maius fecit usꝰ.
ut religionem. & siquid eoꝵ quȩ ante diximꝰ
a nat᷑a ꝓfectum. maiꝰ factum ꝓpt̾ consuetudi¬
nem uidemꝰ: aut quod in morem uetustas uul¬
gi apꝓbatione ꝑduxit. Qͦd genus pactum est.

Expanded text:
gratiam, vindicationem observantiam, veritatemgratiam, vindicationem observantiam, veritatemReligio est quae superioris cujusdam naturae, quam divinam vocant, curam cerimoniamque affert. Pietas, per quam sanguine conjunctis patriaeque benevolens officium, et diligens tribuitur cultus. Gratia, in qua amicitiarum et officiorum, alterius memoria remunerandi voluntas continetur. Vindicatio, per quam vis aut injuria, et omnino omne quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo propulsatur. Observantia, per quam homines aliqua dignitate antecellentes, cultu quodam et honore dignamur. Veritas, per quam immutata ea quae sunt aut fuerunt aut futura sunt, dicuntur. consuetudine ius est, quod aut leviter a natura tractum aluit et maius fecit usus, ut religionem, aut si quid eorum, quae ante diximus, ab natura profectum maius factum propter consuetudinem videmus, aut quod in morem vetustas vulgi adprobatione perduxit; quod genus pac- tum est,
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutes animi ab illo diuise ac diffinite fint. xxi.
irtus est animi habit᷑. nat᷑e modo atq
ratione consentaneus. Quare omnib
partib eiꝰ cognitis. tota uis erit simplicis
honestatis considanda. Habet gͥ partes. iiͦiͬ.
Prudentiam. iusticiam. fortitudinem. temꝑ¬
antiam. Prudentia ẽ: rerum malarum aebo
narum & neutrarum scientia. Partes eiꝰ. me¬
moria. intelligentia. ꝓuidentia. Memoria
est: ꝑ quam animꝰ repetit illa quȩ fuerunt.
Intelligentia: ꝑ quam ea ꝑspicit quȩ sunt.
uidentia: ꝑ quam futum aliqͥd uidet᷑ anteꝗͣ
factum sit. Iusticia est habitꝰ animi: communi
utilitate conseruata. suam cuiq ibuens dig¬
nitatim. Ciꝰ initium ẽ. a nat᷑a ꝓfectum: Dem¬
de quȩdam in consuetudinem ex utilitatis
ratione uenerunt: Postea res a nat᷑a ꝓfectas ce
consuetudine ꝓbatas. legum metꝰ & religio san¬
xit. Nat᷑a ẽ quod non opinio genuit. s q̃dam
innata uis inseruit: ut religionem. pictatem

Expanded text:
irtutes animi ab illo divisae ac definitae sint . 1. Virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. Quare omnibus partibus ejus cognitis, tota vis erit simplicis honestatis considerata. Habet igitur partes quatuor: prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum et malarum neutrarumque scientia. Partes ejus, memoria, intelligentia, providentia. Memoria est per quam animus repetit illa quae fuerunt. Intelligentia, per quam ea perspicit quae sunt. Providentia, per quam futurum aliquid videtur antequam factum est. Justitia est habitus animi, communi utilitate conservata, suam cuique tribuens dignitatem. Ejus initium est ab natura profectum: deinde quaedam in consuetudinem ex utilitatis ratione venerunt: postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatas, legum metus et religio sanxit. Natura jus est, quod non opinio genuit, sed quaedam innata vis inseruit, ut religionem, pietatem,
Abbreviated transcription (Latin):
ue sit. De deo & creatura. xuiiii¬
uod incommutabile ẽ: et̾num est.
Semꝑ enim eiꝰdem modi ẽ. Quod au¬
tem cominutabile ẽ: dempori obnoxium ẽ
Non enim semꝑ eidem modi ẽ. Et idõ et̾num
ñ recte dr̃. Qͦd enim mutat᷑. non manet.
Qͦd non manet.: non ẽ et̾num. Idq int̾ im¬
mortale &e et̾num intest. quod omne et̾num
immortale est. non omne immortale et̾num
mutabilitatem patiat᷑. ñ ꝓpͥe et̾num appellat᷑
qͥa non semꝑ ciꝰdem modi est: quamuis im¬
mortale. qͥa semꝑ uiuit. recte dici possit. Uo¬
catur tam̃ ȩt̃num int̾dum. etiam omne qͦd
immortale ẽ. Illud uͦ qͦd mutationem pa¬
tit᷑. & animȩ p̃sentia cum anima non sit
uiuere dr: neq immortale ullo mͦ. & mul¬
to minꝰ et̃num intelligi potest. Et̾̃num eni

Expanded text:
ue sit. DE DEO ET CREATVRA. Quod incommutabile est, aeternum est; semper enim eiusdem modi est. quod autem commutabile est, tempori obnoxium est; non enim semper eiusdem modi est et ideo aeternum non recte dicitur. quod enim mutatur, non manet; quod non manet, non est aeternum. idque inter immortale et aeternum est, quod omne aeternum immortale est, non omne immortale satis smutabilitatem patiatur, non proprie aeternum appellatur, quia non semper eiusdem modi est, quamuis immortale, quia semper uiuit, recte dici possit. uocatur tamen aeternum interdum etiam quod immortale est. illud uero quod et mutationem patitur et animae praesentia, cum anima non sit, uiuere dicitur, neque immortale ullo modo et multo minus aeternum intellegi potest. in aeterno enim,
Abbreviated transcription (Latin):
num cȩloꝵ. Et ideo qnͣdo xp̃ianos utrosq apłs
monet. id est maritos ae uxores: ñne ita dic̃. uiri
diligite uxores ur̃as. sicut ce xp̃s dilexit eccłiam.
&e tradidit se ipsum ꝓ ea: & mulieres uiris suis

Expanded text:
num caelorum. Et ideo quando christianos utrosque apostolus num caelorum. Et ideo quando christianos utrosque apostolus monet, id est maritos et uxores, nonne ita dicit: uiri diligite uxores uestras. sicut et Christus dilexit ecclesiam et tradidit s
Abbreviated transcription (Latin):
cum illo. ñ dimittat eam: Significans utq qͥa
siñ consentit habitare cũ illo. id est execrat᷑ in illo
fidem xp̃i. & ñ eum patit᷑ quod xp̃ianus ẽ. relin¬
quenda ẽ ꝓpt̃ regnum cȩloꝵ. sic̃ idem apls in¬
consequentib dicit. Edsi infidelis discedit: dis¬
cedat. Non enĩ seruititt subiectꝰ est frat̾ aut
soror in huiꝰmodi. Siquis gͦ relinqͥt regnũ celoꝵ.
dum non uult relinquere uxorem ñ ferentem
xp̃ianum uirum: imꝓbat᷑ a dño. Et item siquis
uir relinqͥt uxorem dato libello repudii. cum
causa ñ existat aut fornicationis aut obtinendi
regnum cȩloꝵs: similit̃ imꝓbat᷑ a dño. Ita nec
ista duo capła euanglica inueniunt᷑ sibi ẽẽ con¬
traria. nec euangłm uet̾i testam̃to: qͥa ibi uxor
conungit᷑ uirout simul mereant᷑ possidere
regnum cȩloꝵ: & ita uxor relinquenda eẽ p̃ci¬
pitur si uirum impediat ad possidendum reg¬

Expanded text:
cum illo, non dimittat eam . Significat utique quod cum illo, non dimittat eam . Significat utique quod si non consentit habitare cum illo, id est, si exsecratur in illo fidem Christi, et non eum patitur, quod christianus est, relinquenda est propter regnum coelorum: sicut idem apossequentibus dicit: quod si infidelis discedit, discedat; non est enim seruituti subiectus frater aut soror in huiusmodi. si quis ergo relinquit regnum caelorum, dum non uult relinquere uxorem non ferentem christianum uirum, inprobatur a domino; et item si quis uir relinquit uxorem dato libello repudii, cum causa non existit aut fornicationis aut obtinendi regni caelorum, similiter inprobatur a domino. ita nec ista duo capitula euangelica inueniuntur sibi esse contraria nec euangelium ueteri testamento, quia ibi uxor coniungitur uiro, ut simul mereantur possidere regnum caelorum; et ita uxor relinquenda esse praecipitur, si uirum inpediat ad possidendum reg
Abbreviated transcription (Latin):
doñ inueniunt qͥd respondeant dicere: qͥd. si
aliꝰ dicat illud ẽẽ immissum & falsum qͦd ipsiꝓ
ferunt. dicente dño omnis qͥ reliquerit domũ.
aut uxorem. aut parentes. aut filios ꝓpt̃ regnũ
cȩloꝵ. & cȩt̾a:. non intelligunt miseri quemad¬
modum omnem fidem xꝑianam cum ista di¬
cunt. conent᷑ eũtere : fides aut̃ uera. eccłiȩq ca¬
tholice disciplina. utrumq uerũ. & a dño dictũ
eẽ confirmat: & nullomͦ ẽẽ contrarium. Qͥa ce
coniunctio mariti & uxoris a dño est: ce relictio
uxoris ꝓpt̃ regnum cȩloꝵ a dño ẽ. Non enim qͥa
suscitauit iħs xp̃s mortuos &e dedit eis uitam:
ꝓptea ipsa uita ñ ẽ relinquenda ꝓpt̃ regnũ cȩloꝵ.
Sic gͦ quamiuis dñs dederit uxorẽ uiro: relinqͦn¬
da ẽ tam̃ si opus est ꝓpt̃ regnum cȩloꝵ. Non enĩ
hoc semꝑ necesse ẽ. sicut apłs dicit. Siquis fidelis
habet uxorem infidelẽ. & hec consentit habitare

Expanded text:
non inveniunt quid respondeant, dicere; quid, si non inveniunt quid respondeant, dicere; quid, si alius dicat illud esse immissum et falsum, quod ipsi proferunt dicente Domino, Omnis qui reliqueritaut uxorem aut parentes aut filios propter regnum caelorum et cetera. non intellegunt miseri. quemadmodum omnem fidem christianam, cum ista dicunt, conentur euertere. fides autem uera et ecclesiae catholicae disciplina utrumque uerum et a domino dictum esse confirmat et nullo modo esse contrarium, quia et coniunctio mariti et uxoris a domino est et relictio uxoris propter regnum caelorum a domino est. non enim quia suscitauit Iesus Christus mortuos et dedit eis uitam. propterea ipsa uita non est relinquenda propter regnum caelorum. sic ergo quamuis dominus dederit uxorem uiro, relinquenda est tamen, si opus est. propter regnum caelorum. non enim hoc semper necesse est. sicut apostolus dicit: si quhabet uxorem infidelem, et haec consentit habitare
Abbreviated transcription (Latin):
pondit eis dicens. Non legistis qm̃ qui fecit ab
initio mas cłm ce feminam fecit eos: ce dixit. ꝓpt̃
hoc relinquet homo patrem e matrem. & ad
herebit uxor suȩ. & ert̃ duo in carne una: Ita ꝙ
iam non sunt duo: s una caro. Quod gͦ d̃s con¬
iunxit: homo ñ separet. Et dict̃ ill. Quid ergo
moyses mandauit dari libellum repudii ae di¬
mittere: Dicit illis iħs. Qͥa ad duriciam cordis
ur̃i. ꝑmisit uob̃ moyses dimittere uxores ur̃as.
Ab initio aut̃ non fuit sic. Dico aut̃ uobis. Qui¬
cumq dimiserit uxorem suã nisi ob causam for
nicationis: facit eam mechari. Et ipse si alteram
duxerit: adult̾ium commiut. Ecce habent
confirmatam sententiam uet̾is testam̃ti ab ipso
dño: aduersus imꝑttiam uideoꝵ. Dimul etiam
eungłm eungłio dicunt ẽẽ contrarium : Qͦd
sidicunt hoc capłm falsum eẽ. & a corruptorib
scͥpturarum ẽẽ additum. nam hoc solent qͣnͣ

Expanded text:
pondit eis dicens: Non legistis quoniam qui fecit ab pondit eis dicens: Non legistis quoniam qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit eos; et dixit, Propter hoc relinquet homo patresuae et erunt duo in carne una. itaque iam non sunt duo, sed una caro. quod ergo deus coniunxit, homo non separet. et dicunt illi: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? dicit illis Iesus: quia ad duritiam cordis uestri permisit uobis Moyses dimittere uxores uestras; ab initio autem non fuit sic. dico autem uobis: quicumque dimiserit uxorem suam nicationis, facit eam moechari: et ipse si alteram duxerit, adulterium committit . Ecce habent confirmatam sententiam Veteris Testamenti ab ipso Domino adversus imperitiam Judaeorum. Simul etiam Evangelium Evangelio dicunt esse contrarium? Quod si dicunt hoc capitulum falsum esse, et a corruptoribus Scripturarum esse additum nam hoc solent, quando
Abbreviated transcription (Latin):
dicentes contͣ nouum testam̃tum ẽẽ senten¬
tiam istam qͣds scribit᷑ a formasse mulie¬
rem &e uiro conuinxisse. ꝓpt̾ra quia in euangłio
dicit dñs. Omnis qͥ reliquerit domũ. aut uxorẽ.
aut parentes. aut fr̃s. aut filios ꝓpt̃ regnum celoꝵ.
septies tantum accipiet in hoc tempore. ce in fut᷑o
scdopossidebit uitam et̾nam. In q̃ calumnia mi¬
ror eos sic ẽẽ cȩcatos. uł potiꝰ non miror: excecauit
non uideret tanta in nouo testam̃to precepta de
uxore diligenda:. Cur enim potiꝰ uetꝰ testam̃tum
dicunt adu̾sari huic sententiȩ domini. qͣ dicit᷑
relinquendam eẽ uxorem ꝓpt̃ regnum cȩloꝵ:
& non ipsum nouum testam̃tum sibi adũsari.
qͦd nefas est dicere: Intelligenda enim st̃ ce non
temere accusanda: quȩ imꝑitis uident᷑ ẽẽ cont̃¬
ria. Nam ce dñs int̾rogatꝰ a uideis utrum ei pla¬
cerit dato libello repudii uxorem dinittere: res¬

Expanded text:
dicentes contra nouum testamentum esse istam sentendicentes contra nouum testamentum esse istam sententiam, qua deus scribitur et formasse mulierem et uiro coniunxisse, propterea quia in euangelio dicit dominus: omnis qui reliquerit domum aut uxorem aut parentes aut fratres aut filios propter regcenties tantum accipiet in hoc tempore, et in futuro saeculo possidebit vitam aeternam . In qua calumnia miror eos sic esse caecatos, vel potius non miror: Excaecavitmen quis non videt tanta in Novo Testamento praecepta de uxore diligenda? Cur enim potius Vetus Testamentum dicunt adversari huic sententiae Domini, qua dicit relinquendam esse uxorem propter regnum coelorum, et non ipsum Novum sibi adversari? Quod nefas est dicere. Intelligenda enim sunt, non temere accusanda, quae imperitis videntur esse contraria. 2. Nam et Dominus interrogatus a Judaeis, utrum ei placeret dato libello repudii dimittere uxorem, res
Abbreviated transcription (Latin):
ce humilis corde: &e inuemets requiem animab
ur̃is. Iugum enĩ meum lene ẽ: &e sarcina mea leuiᷤ
est. Hoc sabbatum id est hanc requiem. scͥptura il¬
la significat. quam uidei non intelligebant: ce pro
temporum dispensatione carnalit̃ sequebantur
umbram: cuiꝰ umbrȩ qͣsi corpꝰ. id ẽ ueritas. nobis
danda erat:S quemadmodum illa requies dei
post fabricatum mundum insinuat᷑. sic requiẽ
quȩ nob̃ ꝓmitat᷑. post oꝑa quȩ in hoc mundo ha¬
bemus si iusta fuerint consequem᷑. septima scilicet
eademq ultima parte scłi de qͣ nc̃ longum ẽ dis¬
putare. ⁊ͦ Ion gͦ dñs rescurdit scͥpturam ueteris
testam̃ti. s cogit intelligi: nec sabbatũ soluit ut
ꝑeat. qͦd figͣabatur: s apit potiꝰ ut appareat q̃d
tegebatur.iii. Di eo quod scͥptum est in genesi.
Et dixit ds. Non est bonum ẽt hominem solum. faciamꝰ es
adiutorium. & immiit ds adc somnum & obdormiuut. &¬
sumpsit unam de costis etus ex qua formauit euam. & adduxit

Expanded text:
et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levis est . Hoc sabbatum, id est, hanc requiem Scriptura illa significat, quam Judaei non intelligebant, et pro temporum dispensatione carnaliter sequebantur umbram, cujus umbrae quasi corpus, id est, veritas nobis danda erat. Sed quemadmodum illa requies Dei post fabricatum mundum insinuatur; sic requiem, quae nobis promittitur, post opera, quae in hoc mundo habemus, si iusta fuerint, consequemur, septima scilicet eademque ultima parte saeculi, de qua longum est disputare. non ergo dominus rescindit scripturam ueteris testamenti, sed cogit intellegi, nec sabbatum soluit, ut pereat quod figurabatur, sed aperit potius, ut adpareat quod tegebatur. De eo quod scriptum est in genesi: et dixit deus: non est bonum solum hominem esse; faciamus ei adiutorium. et inmisit deus Adae somnum et obdormiuit; et sumpsit unam de costis eius, ex qua formauit Euam, quam adduxit