comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ded qm̃ multis modis ressimiles apparent.
Iñ putemus eẽ. p̃scriptũ ut qđ in aliquo lo co
res aliqua ꝑsimilitudinẽ signi ficauerit. hoc
eã semꝑ significare credamus. Nã & iN
uitu peratione posuit ferm̃tũ dñs. cũ dice¬
ret. cauete afermento phariseorũ. Et in
laude. cũ diceret. Simileẽ. regnũ celorũ
mulieri quaȩ abscondit ferm̃tũ in tribus
mensuris farinae. donec totũ ferm̃ taretur.
Huius igit᷑ uarietatis obseruatio duas habet
formas. Sic enĩ aliud atq aliud resquaeq:
significant. ut aut contraria. aut tantum¬
modo diuersa significe it. Contraria scilicet.
cũ aliis inbono aliis inmalo res eadẽ ꝑsimili¬
tudinẽ ponit᷑. sicut hoc ẽ. qđ de fermetato
supra diximus. Taleẽ etiã qđ leo significat
xp̃m. ubi dicit᷑. uicit leo de tribu iuda.
Significat diabolũ. ubi scriptũ ẽ. Aduersarius
ur̃ diabolus tã quã leo rugiens. circũit
quȩrens quẽ deuoret. Ita serpens inborio.

Expanded text:
m multis modis res similes apparent, non putemus esse praescriptum ut quod aliquo loco res aliqua per similitudinem significauerit, hoc eam semper significare credamus. nam et in uituperatione posuit fermentum dominus, cum diceret: cauete a fermento Pharisaeorum, et in laude, cum diceret simile esse regnum caelorum mulieri, quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae, donec totum fermentaretur. huius igitur uarietatis obseruatio duas habet formas; sic enim aliud atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria aut tantummodo diuersa significent. contraria scilicet, cum alias in bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur» sicut hoc est quod de fermento supra diximus. tale est etiam, quod leo aigO-iifcat Christum ubi dicitur: uicit leo de tribu Iuda, significat et diabolum ubi scriptum est: aduersarius uester d\\. bolus tamquam leo rugiena circuit, quaerens q
Abbreviated transcription (Latin):
dubita ueris figurate dictũ. & cũ possit
duplicit᷑ int̃p̃ tari uno modo ad nocendũ
altero ad p̃standũ adbeneficientiã te potius
caritas reuocet. ut intelligas carbones ignis
et̃. urentes penitentia gemitus. quib suꝑbia
sanatꝰ eius qui dolet se inimicũ fuisse
hominis aquo eius miseriae subuenitur.
Itẽ cũ ait dñs qui amat animã suã ꝑdet eã
nant utilitatẽ uetare putandus ẽ. qua debet
quisq conseruare animã suã sed figura te
dictũ ꝑdat animã. idẽ. perimat atq a imit¬
tat usũ eius quẽ nunc habet. ꝑ uersũ scilicet
atque p̃posterũ quo indinat᷑ tẽporalib. ut
Aet na ñquerat. Scriptũ ẽ. Da misericordi
& ne suscipias peccatorẽ. Posterior pars
huius sententie. uidet᷑ uetare beneficien¬
tiã. A it enĩ. Nesuscipias peccatorẽ. Intelli¬
gas ergo peccatorẽ figurate positũ. ꝓpeccato.¬

Expanded text:
dubitaueris figurate dictum et, cum possit dubitaueris figurate dictum et, cum possit dupliciter interpretari, uno modo ad nocendum, altero ad praestandum, ad beneficientiam te potius caritas reuocet, ut intellegas carbones ignis esse urentes paenitentiae gemitus, quibus superbia sanatur eius, quo dolet se inimicum fuisse hominis, a quo eius miseriae subuenitur. item cum ait dominus: qui amat animam suam, perdet eam, non utilitatem uetare putandus est, qua debet quisque conseruare animam suam, sed figurate dictum perdet animam, id est perimat atque amittat usum eius, quem nunc habet, peruersum scilicet atque praeposterum, quo inclinatur temporalibus, ut aeterna non quaerat. scriptum est: da misericordi et ne suscipias peccatorem. posterior pars huius sententiae uidetur uetare beneficientiam; ait enim: ne suscipias peccatorem; intellegas ergo peccatorem figurate positum pro peccato
Abbreviated transcription (Latin):
Iuabit᷑ ergo in locutionib figuratis.¬
Sregula huius modi. ut tã diu uersetur
diligenti consideratione qđ legit᷑. donec
ad regnũ caritatis int̃ pretatio ꝑducatur.
Si autẽ hociã ꝓprie sonati nulla putetur
uetans. aut utilitatẽ aut beneficientiã
iubens. ñ ẽ figurata Siautẽ flagiciũ aut
fa cinus uidet᷑ iuibere. aut utilitatẽ & bene¬
ficientiã uetare. figurata ẽ. Naisi mani¬
du caueritis inquit carnẽ fili hominis &
sanguinẽ biberitis. ñ habebitis uitã i uobis.
facinus uel flagitiũ uidet᷑ iubere. Figura
ergo ẽ. p̃cipiens passioni dnĩ eẽ. cõ munican¬
dũ. & suauit̃ atq utilit̃ condendũ in me¬
mora qđ ꝓ uobis caro eius crucifioca
uul nerata sit. A it scriptura. Sie surierit
inimicus tuus ciba illũ. Si sitit. potũ
da illi. Hic nullo dubitante beneficier¬
tiã p̃cepit. Sed qđ sequit᷑. hocenĩ facieras
carbones ignis congeres suꝑ caput eius. mali¬
uolentiae facinus putes iuberi. Neigitur

Expanded text:
uabitur ergo in locutionibus figuratis regula huius modi, ut tamdiu uersetur diligenti consideratione quod legitur, donec ad regnum caritatis interpretatio perducatur, si autem iam hoc proprie sonat, nulla putetur uetans aut utilitatem aut beneficientiam iubens, non est figurata. si autem flagitium aut facinus uidetur iubere aut utilitatem et beneficientiam uetare, figurata est. nisi manducaueritis, inquit, carnem filii hominis et sanguinem biberitis, non habebitis uitam in uobis, facinus uel flagitium uidetur iubere: figura ergo est, praecipiens passioni dominicae esse communicandum et suauiter atque utiliter recondendum in memoria, quod pro nobis caro eius crucifixa et uulnerata sit. sait scriptura: si esurierit inimicus tuus, ciba illum, sitit, potum da illi. hic nullo dubitante beneficientiam praecepit; sed quod sequitur: hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput eius, maliuolentiae facinus putes iuberi. ne igitur
Abbreviated transcription (Latin):
sub iugati erant. ut unus in eis om̃ib cõm̃da¬
ret᷑ ds̃ & tã quã signa rerũ spiritaliũ. ꝑ ipsis
reb obseruarent. nescientes quo referrent᷑.
Idtam̃ insitũ habebant. qđ tali seruitute um
om̃iũ quẽ ñ uidebant placerent dõ. Quã
custodiã. tã quã sub pedagogo paruulorũ
fuisse scripsit apłs. Et ideo qui talib signis
ꝑtinacit̃ inheserunt. c̃tinentẽ ista dnm̃
cũ iã tẽpus reuelationis eorũ uenisset ferre
ñ potuerunt. atqunde calũ nias qđ sabbato cu-¬
raret moliti sunt Principes eorũ popłsq signis
illis tã quã rebus astrictus. ñ credebat dm̃ eẽ.
uel adõ uenisse : qui ea sicut a iudeis obserua¬
bant᷑ nollet attendere. Sed qui crediderunit
ex quib facta ẽ. prima ȩccła hyero solimitana.
satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo
modo sub pedagogo custodiri. ut signa quae
tẽporalit̃ imposita erant seruientib ad unius

Expanded text:
subiugati erant. ut unus in eis omnibus commendasubiugati erant. ut unus in eis omnibus commendaretur deus. et quamquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus obseruarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali seruitute uni omnium quem non uidebant placerent deo; quam custodiam tamquam sub paedagogo paruulorum fuisse scribit apostolus. et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista deum, cum iam tempus reuelationis eorum uenisset, ferre non potuerunt atque inde calumnias, quod sabbato curaret, moliti sunt principes eorum, populusque signis illis tamquam rebus astrictus non credebat deum esse uel a deo uenisse, quia ea sicut Iudaeis obseruabantur nollet attendere. sed qui crediderant, ex quibus facta est prima ecclesia Hierosolymitana, satis ostenderunt, quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa, quae temporaliter imposita erant seruientibus, ad unius
Abbreviated transcription (Latin):
Apls. Lutera occidit. sp̃s autẽ ui uificat. Cũ enĩ
figurate dictũ sit. accipiat᷑ tãquã ꝓprie
dictũ sit: carnalit̃ sapitꝰ. neq ulla mors animȩ
c̃gruentius appellat᷑. quã cũ id etiã qđ in ea
bestus ante cellit. hoc ẽ. intelligentia: carni
subicit᷑. sequit᷑ licterã Qui enĩ sequit᷑ litteram.
trans lata uerba sicut ꝓpria tenet. neq illud
qđ ꝓprio uerbo significat᷑ refert ad aliã signisi¬
cationẽ. Sed si sabbatũ audierit uerbi grã.
ñ intelligit nisi unũ diem deseptẽ. qui c̃ti-
nuo uolumine repetunt᷑. Et cũ audierit
sacrificiũ : ñ excedet cogitatione illud qđ
fieri de uictimis pexorũ. t̃renisq fructib
solet. Ea demũ ẽ. miscrabilis animȩ seruitus
signa ꝓrebus accipere. & supra creaturam
corporeã oculũ m̃tis ad hauriendũ xternũ
lum̃ leuare ñ posse. Quae tam̃ seruitus iN
iudeo popło longe acȩterarũ gentiũ more
distabat. quando quidẽ reb tẽporalib ita

Expanded text:
ivificat . Cum enim figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, translata verba sicut propria tenet, neque illud quod proprio verbo significatur, refert ad aliam significationem: sed si Sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum nuo uolumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fleri de uictimis pecorum terrenisque fructibus solet. ea demum est miserabilis animae seruitus, Signa pro rebus accipere et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum lumen leuare non posse. Quae tamen seruitus in ludaeo populo longe a ceterarum gentium more distabat, quando quidem rebus temporalibus ita
Abbreviated transcription (Latin):
ne audientiũ. uel quod ñ abhorret culpauerit:
si animũ eorũ iã uerbi iunxit auctoritas. figu¬
ratã locutionẽ putent. Nonautẽ p̃cipit
scriptura nisi caritatẽ. nec culpat nisi cupidi¬
tatẽ & eo modo informat mores hominũ.
Itẽ sianimũ p̃ occupauit alicuius erroris opinio.
quicquid alit̃ asseruerit scriptura figuratũ
homines arbitrentur. Non autẽ asserit
nisi catholicã fidẽ. rebus p̃teritis. & futuris
& p̃sentib Preteritorũ narratio ẽ. futurorũ
p̃nunciatio p̃sentiũ demonstratio. Sed omĩa

Expanded text:
ne audientium uel quod non abhorreret culpauerit, ne audientium uel quod non abhorreret culpauerit, si animum eorum iam uerbi uinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. non autem praecipit scriptura nisi caritatem nec culpat nisi cupiditatem et eo modo informat mores hominum. item si animum praeoccupauit alicuius erroris opinio, quidquid aliter asseruerit scriptura, figuratum homines arbitrentur. non autem asserit nisi catholicam fidem rebus praeteritis et futuris et praesentibus: praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiati
Abbreviated transcription (Latin):
e monstrandũ ẽ. igit᷑ prius modus in uenien¬
dȩ licationiemd: locutionis. ꝓpriane aN
figurata sit. & iste omĩno moduse᷑. ut quicquid
in sermone diuino neq ad morũ honestatem
neq ad fidei ueritatẽ ꝓprie referri potes t.
figuratũ eẽ. cognoscas morũ honestas ad di¬
ligendũ dm̃ & ꝓoximũ : fidei ueritas ad cognos¬
cuiq ẽ in conscientia ꝓpria. quẽ ad modũ
se sentit addilectionẽ dĩ & ꝓxximi. cognitio¬
nẽq ꝓficere. De quib om̃ibus. primo libro
dictũ ẽ. Sed qm̃ ꝓ cliue ẽ. humanũ genus ñ
ex momentis ipsius libidinis. sed potius sue
consuetudinis aestimare peccata. fit plerũq
ut quisq hominũ ea tantũ culpanda arbi¬
tretꝰ. quȩ suae religionis & tẽporis homines
uitu perare atq dã nare consuerunt. & ea
tantũ ꝓbanda at q laudanda. quaȩ consuetudo eoꝵ
cũ quib uiuit adimitit. Eoq contingit ut si qͥd
scriptura uel p̃ceperit qđ ab horret aconsuetudi¬

Expanded text:
emonstrandus est igitur prius modus inueniendae locuti onis, propriane an figurata sit. et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone diuino neque ad morum honestatem neque ad fidei ueritatem proprie referri potest figuratum esse cognoscas. morum honestas ad diligendum deum et proximum, fidei ueritas ad cognosque sua est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem dei et proximi cognitionemque proficere. de quibus omnibus primo libro dictum est. sed quoniam procliue est humanum genus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines uituperare atque damnare consueuerunt, et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus uiuit admittit, eoque contingit, ut, si quid scriptura uel praeceperit quod abhorreret a consuetudi
Abbreviated transcription (Latin):
corpore ñ ꝓpt̃ dm̃. Qđagit indomita cupiditas
ad corrũ pendũ animũ &e corpussuũ. flagitiũ
uocat᷑. Qđ autẽ agit ut alteri noceat . facinus
dicit᷑. & haec sunt duo genera om̃iũ peccatorũ.
Sed flagitia priora sunt. Qua cũ ex inaniuerinT
Animũ. & ad quandã aegestatẽ ꝑ duxeritat.
infacinora ꝓsilit᷑. quib remoueant᷑ impedi¬
m̃ta flagitiorũ. aut ad ium̃ta quaerantur.
Itẽ qđ agit caritas quo sibi ꝓsit. utilitas ẽ. Qđ
autẽ agit ut ꝓsit ꝓximo bene ficientia nomi¬
nat᷑. Et hic p̃cedit utilitas. quia nemo potest
ex eo qđ ñ habet ꝓdẽe alteri. Quanto autẽ
magis regnũ cupiditatis destruit᷑. tanto
caritatis auget᷑. Quicquid ergo asperumoe
quasi seuũ facto dictuq in scis scripturis
legit᷑. ex ꝑ sona dĩ uel scõrũ eius ad cupiditatis
regnũ destruendũ ualet. Qđ si ꝑspicue sonat.
ñ estꝰ aliud referendũ quasi figurate dictũ
sit. sicutiẽ apłi. Thesauritas tibi irã indie

Expanded text:
od autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuque in sanctis scripturis legitur ex persona dei uel sanctorum eius, ad cupiditatis regnum destruendum ualet. quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. sicuti est apostoli: thesaurizas tibi iram in die
Abbreviated transcription (Latin):
tione coniunctio meretricis: nec si flagitiose
in conuiuiis temulentorũ & lasciuorũ nudant᷑
corpora ꝓpterea in balneo nudũ cẽ. flagitiũ ẽ.¬
IXXITII. DISENTIETIA GENERAUS IUS¬
TICIAE UOD TIBI FIERINONUSALII
NE FECERIS. EX EODEM UPRO DE¬
Parietate in numerabiliũ consuetudinũ
Ycõ moti quidã dormientes ut itadicã.
qui neq alto somno stultitiae sopiebantur.
nec insãpientiae lucẽ potertint euigilare.
putauerunt nullã eẽ iusticiã ꝑse ipsã. sed
unicuiq genti consuetudinẽ suã iustã uideri
Non intellexerunt ne multa cõmemorem.
qđ tibi fieri ñ uis alii ne feceris. nullo modo
posse ulla eorũ gentili diuersitate uariari.
Quȩ sententia cũ refent᷑ ad dilectionẽ dĩ. omia
flagitia moriunt᷑. Cũ ad pocimi oniã facinora
Nemoeni ult corrũpi habita culũ suũ guon
erto dibet corrũ pere habitaculũ di se ipsũ
scilicet. Et nemo uult sibi a quo quã noceru

Expanded text:
tione conjunctio meretricis: nec si flagitiose tione conjunctio meretricis: nec si flagitiose in conviviis temulentorum et lascivorum nudantur corpora, propterea in balneo nudum esse flagitium eA GENERALIS IVSTITIAE: QVOD TIBI FIEBI KON VIS, ALII NE FECERIS. EX EODEM LIBRO Varietate innumerabilium consuetudinum commoti quidam dormientes, ut ita dicam, qui neque alto somno stultitiae sopiebantur nec in sapientiae luce poterant euigilare, putauerunt nullam esse iustitiam per se ipsam, sed unicuique genti consuetudinem suam iustam uiderinon intellexerunt, ne multa commemorem, quod tibi fieri non uis, alii ne feceris, nullo modo posse ulla eorum gentili diuersitate uariari. quae sententia cum refertur ad dilectionem dei, omnia flagitia moriuntur, cum ad proximi, omnia facinora. nemo enim uult corrumpi habitaculum suum: non ergo debet corrumpere habitaculum dei, se ipsum scilicet. et nemo uult sibi a quoquam noceri:
Abbreviated transcription (Latin):
uel ex hominũ quorũ nobis scĩtas cõm̃dat᷑:
tota figurata sunt quorũ ad caritatis pastũ
enuleanda secreta sunt. Quisquis aitem
rebus p̃tereuntib. restrictius utit᷑ qã eiẽ
habent mores eorũ cũ quib uiuit. at tẽpe¬
rans. aut suꝑstitiosus ẽ. Quisquis ero sic
eis utit᷑. ut metas consuetudinis bonorum
int̃ quos uersat᷑ excedat: aut aliquid signi¬
quis quã sobrius crediderit dnĩ pedes ita
unguento p̃cioso a muliere ꝑfusos. ut luxuri¬
osorũ &e nequã hominũ solent. quorũ talia
conuiuia detestam᷑. Odor enĩ bonus fama
bona ẽ. quã quisq bonȩ uitae operib habue¬
rit: dũ uestigia axp̃i sequit᷑. quasi pedes eius
p̃ciosissimo odore ꝑ fundit. Ita qđ in aliis ꝑsonis
plerũq flagitiũ ẽ. indi uina uel ꝓphetica ꝑsona
magnae cuiusdã rei signũ ẽ. Alia ẽ qui ppe
in ꝑditis morib alia inoseae ꝓphetae uaticina¬

Expanded text:
vel ex hominum quorum nobis sanctitas commendatur, vel ex hominum quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt: quorum ad charitatis pastum enucleanda secreta sunt. Quisquis autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam sese habent mores eorum cum quibus vivit, aut temperans aut superstitiosus est: quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur, excedat, aut aliquid signiquisquam sobrius crediderit, Domini pedes ita unguento pretioso a muliere perfusos , ut luxuriosorum et nequam hominum solent, quorum talia convivia detestamur. Odor enim bonus, fama bona est, quam quisquis bonae vitae operibus habuerit, dum vestigia Christi sequitur, quasi pedes ejus pretiosissimo odore plerumque flagitium est, in diuina uel prophetica persona magnae cuiusdam rei signum est alia est quippe in perditis morib
Abbreviated transcription (Latin):
credunt autẽ iniquitati. ira & indignatio.
tribulatio & angustia. momnẽ animã hominis
operantis malũ. iud ei primũ & greci. Sed
hoc ad eos cũ quib: euertit᷑ ipsa cupiditas. qui eã
uincere uoluerunt. Cũ autẽ in homine cui
domina bant᷑ regna cupiditatis subuertunt᷑:
illa ẽ. aꝑta locutio. Rui autẽ iħu xp̃i surit.
carnẽ craci fixerunt . cũ passionib & concu¬
piscentiis. Misi quia & hic quaedã uerba
trans lata tractant᷑. sicutiẽ ira dĩ. & cruci¬
ficerunt. sed ñ tã multa sunt ułl ita posita
ut obtegant sensũ & allegoriã. uel enigma
faciant. quã ꝓprie figuratã locutionem
uoco. Quod autẽ hyeremiae dicit᷑: ecce
constituite hodie suꝑ gentes & regna. ut
euellas & destruas. x dis ꝑdas. & diss̃pes
ñ dubiũ quiti figurata locutio totasit ad eũ
finẽ referenda quẽ diximus. Quae autẽ
qua si flagitiosã imperitis uidentꝰ. siue tantũ
dicta siue etiã facta sunt uel ex dĩ ꝑsoria

Expanded text:
 ira et indignatio. tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci. sed hoc ad eos, cum quibus euertitur ipsa cupiditas, qui eam uincere noluerunt. cum autem in homine, cui dominabantur, regna cupiditatis subuertuntur, illa est aperta locutio: qui autem Iesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis, nisi quia et hic quaedam uerba translata tractantur, sicuti est ira dei et crucifixerunt; sed non tam multa sunt uel ita posita, ut obtegant sensum et allegoriam uel aenigma faciant, quam proprie figuratam locutionem uoco. quod autem Hieremiae dicitur: ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut euellas et destruas et disperdas et dissipes, non dubium, quin figurata locutio tota sit ad eum finem referenda, quem diximus. Quae autem quasi fldicta, sive etiam facta sunt, vel ex Dei persona,
Abbreviated transcription (Latin):
mala sed appellata ẽ. scientiae di noscendi
bonũ & malũ. quia si post ꝓhibitionem
ex illa homo ederet. in illa erat p̃cepti
futura trans gressio. inqua homo ꝑ ex peri¬
m̃tũ pene disceret. quid int̃ eõẽ. inter
oboedientiae bonũ. & in obȩdientiae malũ.
Pro inde & hoc ñ infigura dictũ. sed uere
qđ dã lignũ accipiendũ ẽ. cui ñ de fruc tu
uel pomo. qđ in idẽ nasceret᷑ sed ex ipsa re
nom̃ impositũ est. que illo contra ueatũ
tacto fuerat secutura.

Expanded text:
mala, sed appellata est scientiae dinoscendi mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictam, sed uere quoddam lignum accipiendum; cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen impositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura.
Abbreviated transcription (Latin):
ł quit᷑ ut uideamus de ligno scientiae. di¬
noscendi bonũ & malũ. Prorsus & hoc
lignũ erat iusibile & corporale. sicut arbores
caetere. Qđ ergo lignũ eãẽ. non ẽ. dubitan¬
dũ. sed cur hoc nom̃ acceperit requirendũ.
Mihi autẽ etiã atq. etiã consideranti dici
ñ potest. quantũ placeat illa sententia ñ
fuisse illĩ arborẽ cibo noxiã. neq enĩ qui
fecerat om̃ia bona ualde. in para diso in¬
stitueret aliquid mali. Sed malũ fuisse
homini trans gressionẽ p̃cepti. Oportebat
autẽ ut homo subdño dõ positus. aliunde
ꝓhiberet᷑. ut ei ꝓ merendi dñm suũ uirtus
eã. ipsa obȩdientia. quã possũ uerissime
dicere solã eẽ uirtutẽ omĩ animae racio¬
nali. agenti subdĩ potestate. Primũq eẽ.
& maximũ uitiũ tumoris ad ruinã sua
potestate uelle uti. cuius uitiinom̃ ẽ.
in obȩdientia. Non eõe ergo unde se homo
dnm̃ habere cogitaret atq sentiret: nisi
ei aliquid iuberet᷑. Arbor itaq. illa ñ erat

Expanded text:
quitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliqhomini transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum verissime dicere solam esse virtutem omni creaturae rationabili agenti sub Dei potestate; primumque esse et maximum vitium tumoris ad ruinam, sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat
Abbreviated transcription (Latin):
uieo loco animi ẽ . ut ꝑ nos instruiualeat.
sciat ambiguitatẽ scripturae aut in uerbis
ꝓpriis eẽ. aut intrans latis. Quȩ genera. iN
scđo libro demonstrauimus. Sed cũ uerbaꝓ pͥa
faciunt ambiguã scripturã. primo uidendũ ẽ.
ne male distinxerimus aut ꝓnuncia uerimus
Cũ ergo adhbita intentio incertũ eẽ. ꝑ uiderit.
quo modo dis tinguendũ aut quo modo ꝓnunci¬
Andũ sit. c̃sulat regulã fidei quã de scriptura¬
rũ planiorib locis & ȩccłae auetoritate ꝑcepit.
dequa satis egimus cũ de reb. in libro primo
loqueremꝰ. Q uod si ambȩ. uel etiã om̃s si plures

Expanded text:
ui eo loco animi est, ut per nos instrui ualeat, sciat ambiguitatem scripturae aut in uerbis propriis esse aut in translatis, quae genera in secundo libro demonstrauimus. Sed cum uerba propria faciunt ambiguam scripturam, primo uidendum est, ne male distinxerimus aut pronuntiauerimus. cum ergo adhibita intentio incertum esse peruiderit, quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de scripturarum planioribus locis et ecclesiae auctoritate percepit, de qua satis egimus, cum de rebus in libro primo loqueremur. quod si ambae uel etiam omnes, si plures
Abbreviated transcription (Latin):
ad eorũ correctionẽ. cũ euigilare uoluerint.
Utit᷑ enĩ gentilibus ad materiã operatio¬
nis suae. hereticis ad ꝓbationẽ doctrinae
suae scis maticis ad docum̃ tũ stabilitatis
suae. iudaeis ad cõparationẽ pulchritudi¬
nis suae. Alios ergo inuitat. alios exclu¬
dit. alios relinquid. alios ante cedit.
Om̃ib tam̃. grãẽ dĩ participandę dat
potes tatẽ. Siue illi formandisint ad huc
siue refor mandi. siue recolligendi. siue
Amittendi. Carnales autẽ suos. id est
ui uentes aut sentientes carnalit̃ tã quã
paleas tolerat. quib in area frumenta¬
tutiora sunt. donec talib tegminibus
exuant᷑.
XX.QUA CONGRUE
HOMINIBUS SAPIENTIA DĨ
XT̃S. HYMANITATESUBUENERIT.
ITEM EXEODEM LIBRO DEUERA
REUGIONE

Expanded text:
ad eorum correctionem, cum euigilare uoluerint. ad eorum correctionem, cum euigilare uoluerint. utitur enim gentilibus ad materiam operationis suae, haereticis ad probationem doctrinae suae, schismaticis ad documentum stabilitatis suae, Iudaeis ad comparationem pulchritudinis suae. alios ergo inuitat, alios excludit, alios relinquit, alios antecedit; omnibus tamen gratiae dei participandae dat potestatem, siue illi formandi sint adhuc siue reformandi siue recolligendi siue admittendi. carnales autem suos, id est uiuentes aut sentientes carnaliter, tamquam paleas tolerat, quibtutiora sunt, donec talibus tegminibus exuantur. CAPUT XX. Quam congrue hominibus Sapientia Dei Christus humanitate subvenerit, item ex eodem libro de vera Religione
Abbreviated transcription (Latin):
Nã dehis qui scis mata fecer̃ alia questio est.
Posset enĩ eos area dominica usq ad tẽpus
ultimȩ uentilationis uelut paleas susti¬
nere. nisi uento suꝑbiae nimia leuitate
cessissent. & sese a nobis ultroseparasseNł.
Iud aei uero. quã uis uni om̃i potenti dõ
supplicent. sola tam̃ tẽporalia & uisibilia
bona de illo expectantes. rudim̃ta noui
populi ad humilitatẽ surgentia. in ipsis
suis scripturis nimia securitate nolueruN
aduertere. atq. ita in uetere homine
remanserunt. Quae cũ ita sint. neq in con¬
fusione paganorũ. neq in purgam̃tis here¬
ticorũ. neq in langore scismaticorũ. neq
incȩtitate iuda eorũ. quaerenda religio ẽ.
sed apud eos solos qui xp̃ĩani catholici. uel
orto doxi nominant᷑. id est integritatis
custodes & recta sec tantes. Haec enĩ eccła
catholica ꝑ totũ orbẽ ualide lateq diffusa.
om̃ib errantib utit᷑ ad puectus suos. &

Expanded text:
nam de his qui schismata fecerunt alia quaestio est. nam de his qui schismata fecerunt alia quaestio est. posset enim eos area dominica usque ad tempus ultimae uentilationis uelut paleas sustinere, nisi uento superbiae nimia leuitate cessissent et sese a nobis ultro separassent. Iudaei uero quamuis uni omnipotenti deo supplicent, sola tamen temporalia et uisibilia bona de illo exspectantes rudimenta noui populi ab humilitate surgentia in ipsis suis scripturis nimia securitate noluerunt aduertere atque ita in uetere homine remanserunt. quae cum ita sint, neque in confusione paganorum neque in purgamentis haereticorum neque in languore schismaticorum neque in caecitate Iudaeorum quaerenda religio est, sed apud eos solos qui christiani catholici uel orthodoxi nominantur, id est integritatis custodes et recta sectantes. Haec enim ecclesia catholica per totum orbem ualide lateque diffusa omnibus errantibus utitur ad prouectus suos et
Abbreviated transcription (Latin):
sentiunt. & hominib ꝑsuadere conant᷑.
quã ueritas postulat. Sic enĩ creditur
& docet᷑. qđ est humanȩ salutis caput.
ñ aliã eẽ . philosophiã id est sapientiae
studiũ & aliã religionẽ. cũ hi quorum
doctrinã ñ apꝓbamus. nec sacram̃ta nobis.¬
cũ cõmunicant. Iuod in illis minus miran¬
dũ est. qui eorũ quoq sacram̃torũ ritu
dispares eẽ. uoluerunt. sicut nescio qui
serpentini appellant᷑. sicut manichei. sicut
alii ñ nulli. Sed in illis magis anĩ aduer¬
tendũ hoc. magisq p̃dicandũ qui paria
sacram̃ta celebrantes. tam̃ quia sententia
dis pares s. & errores suos animosius defen¬
dere. quã cautius corrigere maluerunt.
exclusi a catholica cõmunione. & a parti¬
cipatione quã uis pariũ sacram̃torũ. ꝓpria
uocabula ꝓpriosq conuentus ñ in sermone
tantũ sed etiã in suꝑstitione meruerunt.
ut photiniani & arriani. multiq p̃terea

Expanded text:
sentiunt et hominibus persuadere conantur sentiunt et hominibus persuadere conantur quam ueritas postulat. sic enim creditur et docetur, quod est humanae salutis caput, non aliam esse philosophiam, id est sapientiae studium, et aliam religionem, cum hi quorum doctrinam non approbamus nec sacramenta nobiscum communicant. quod in illis minus mirandum est qui eorum quoque sacramentorum ritu dispares esse uoluerunt; sicut nescio qui Serpentini qui appellantur, sicut Manichaei, sicut alii nonnulli. sed in illis magis animaduertendum hoc magisque praedicandum, qui paria sacramenta celebrantes, tamen quia sententia dispares sunt et errores suos animosius defendere quam cautius corrigere maluerunt, exclusi a catholica communione et a participatione quamuis parium sacramentorum propria uocabula propriosque conuentus non in sermone tantum sed etiam in superstitione meruerunt, ut Photiniani et Ariani multique praeterea;
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa quae appetenda & desideranda esse
dixerant cũ istis sordib uise oq. reuolare.
Nã tertio uitio curiositatis in ꝑ contandis
demonibus. quo isti maxime cũ quibus
nunc agitꝰ᷑ pagani. axp̃iana salute reuo¬
cant᷑. qr nimis puerile est. Nescio utrũ
tales illi p̃pedirent᷑ uiri Sed quo quo
modo se habeat philosophorũ iactantia:
illud cui uis intelligere facile ẽ. religionẽ
ab eis ñ eẽ. quaerendã. qui eadẽ sacra sus¬
cipiebant cũ populis. & desuorũ deorũ
natura. ac sũ mo bono diuersas contra¬
riasq sententias in scolis suis. eadẽ teste
multitudine ꝑsonabantđ si hoc unũ
tantũ uiciũ xp̃iana disciplina sanatũ
uideremus in effabililaude p̃dicandã
eẽ. neminẽ negare oportet. Hereses
nãq tã innumerabiles a regula xp̃iani¬
tatis auersȩ. testes sunt ñ ad mitti ad cõ¬
municanda sacram̃ta. eos quidepatre dõ.¬
& sapientia eius & munere diuino alit̃

Expanded text:
ipsa quae appetenda et desideranda esse ipsa quae appetenda et desideranda esse dixerant cum istis sordibus uiscoque reuolare. nam tertio uitio curiositatis in percontandis daemonibus, quo isti maxime cum quibus nunc agitur pagani a christiana salute reuocantur, quia nimis puerile est, nescio utrum tales illi praepedirentur uiri. Sed quoquo modo se habeat philosophorum iactantia, illud cuiuis intellegere facile est, religionem ab eis non esse quaerendam qui eadem sacra suscipiebant cum populis et de suorum deorum natura ac summo bono diuersas contrariasque sententias in scholis suis eadem teste multitudine personabant. quod si hoc unum tantum uitium christiana disciplina sanatum uideremus, ineffabili laude praedicandam esse neminem negare oporteret. haereses namque tam innumerabiles a regula christianitatis auersae testes sunt non admitti ad communicanda sacramenta eos qui de patre deo et sapientia eius et munere diuino aliter
Abbreviated transcription (Latin):
int̃ paucorũ timidas coniecturas. & ma¬
nifestã salutẽ correptionẽq. populorũ.
lli enĩ si reui uescerent quorũ isti nomi¬
nib gloriant᷑. & inuenirent refertas
eccłas. tẽpla deserta acupiditate bonorũ
tẽ poraliũ. atq fluentiũ ad spem uitae
aet̃ nae. & bona spiritalia & intelligibi¬
lia uocari & currere humanũ genus.
dicerent fortasse. sitales essent quales
fuisse memorant᷑. Haec sunt quae nos
ꝑ suadere popłis ñ ausi sumus & eorũ
potius consuetudine cessimus. quã illos
in nrãm fidẽ uoluntatẽq traduximus.
ta si hanc uitã illi uiri nobiscũ rursus agere
potuissent: uiderent ꝓfecto cuius aucto¬
ritate facilius consuleret᷑ hominibus.
& paucis mutatis uerbis atq sententiis
xp̃iani fierent. sicut pleriq recentiorũ
nr̃orũ tẽporũ platonici fecerunt. Aut si hoc
ñ faterent᷑. nec facerent. insuꝑbia & inui¬
dia remanentes. nescio utrũ possent ad ea

Expanded text:
inter paucorum timidas coniecturas et mainter paucorum timidas coniecturas et manifestam salutem correctionemque populorum. illi enim si reuiuescerent, quorum isti nominibus gloriantur, et inuenirent refertas ecclesias, templa deserta, a cupiditate bonorum temporalium atque fluentium ad spem uitae aeternae et bona spiritalia et intellegibilia uocari et currere humanum genus, dicerent fortasse, si tales essent quales fuisse memorantur: haec sunt quae nos persuadere populis non ausi sumus et eorum potius consuetudini cessimus, quam illos in nostram fidem uoluntatemque traduximus. ita si hanc uitam illi uiri nobiscum rursus agere potuissent, uiderent profecto cuius auctoritate facilius consuleretur hominibus et paucis mutatis uerbis atque sententiis christiani fierent, sicut plerique recentiorum nostrorum temporum Platonici fecerunt; aut si hoc non faterentur nec facerent in superbia et inuidia remanentes, nescio utrum possent ad ea
Abbreviated transcription (Latin):
& in unũ dm̃ uerũq. conuersio. ut cotidie
ꝑ uniuersũ orbẽ humanũ genus una
pene uoce respondeat. sursũ cor habere
se ad dnm̃ quid adhuc oscita mus crapulã
hesternã. & in mortuis peccudib: diuina
eloquia ꝑscruta m̃. Si quando autem
ad disputationẽ uenit᷑: platonico nomi ne.
ora crepitantia quã pectus uero plenum.
magis habere gestimus. Quiergo sensibilẽ
istũ mundũ contẽpnere. & animã uirtu¬
te purgandã sũ modõ subicere atq. sub iun¬
gere. uanũ aut malũ putant. alia rati¬
one refellendi sunt. si tam̃ cũ his dignũ ẽ.
disputare. Qui autẽ bonũ & appetendũ
fatent᷑. cognoscant dm̃ & cedant dõ ꝑquẽ
popłis iã om̃ib haec credenda ꝑsuasa surb.
đ utiq ab ipsis fieret: sitantũ ualerent.
Aut siñ fieret. crim̃ in uidentiae uitare
ñ possent. Ergo cedant ei a quo factũ est.
nec curiositate aut in ani iactantia im¬
pediant᷑. quo minus agnoscant quid int̃sit

Expanded text:
et in unum deum uerumque conuersio, ut cotidie et in unum deum uerumque conuersio, ut cotidie per uniuersum orbem humanum genus una paene uoce respondeat sursum cor habere se ad dominum: quid adhuc oscitamus crapulam hesternam et in mortuis pecudibus diuina eloquia perscrutamur? si quando autem ad disputationem uenitur, Platonico nomine ora crepitantia quam pectus uero plenum magis habere gestimus? Qui ergo sensibilem istum mundum contemnere et animam uirtute purgandam summo deo subicere atque subiungere uanum aut malum putant, alia ratione refellendi sunt, si tamen cum his dignum est disputare. qui autem bonum et appetendum fatentur, cognoscant deum et cedant deo, per quem populis iam omnibus haec credenda persuasa sunt. quod utique ab ipsis fieret, si tantum ualerent; aut si non fieret, crimen inuidentiae uitare non possent. ergo cedant ei a quo factum est nec curiositate aut inani iactantia impediantur, quominus agnoscant quid intersit
Abbreviated transcription (Latin):
uiuentiũ iã nemo mirat᷑. Qđ cũ fecisset
plato. usq ad eo ꝑ uersã tẽporũ suorum
timuit opinionẽ. ut ꝑhibeat᷑ sacrificasse
naturae. tã quã peccatũ illud ab oleret᷑:
Sihaec sic accipiunt᷑ ut quo modo antea
talia disputare. sic nunc contra disputare
mons truosũ sit. sitali pollicitationi atq
sponsioni ꝑ om̃s t̃rarũ partes quas homines
incolunt sacra xp̃iana tradunt᷑. si haec
cotidie legunt᷑ in eccłiis. & a sacerdotibus
ex ponunt᷑: si tundunt pectora qui haec
implere conant᷑: sitã in numerabiles
Aggrediunt᷑ hanc uiã. ut desertis diuitis
& honorib huius mundi exom̃i hominũ
genere unidõ sũ mo totã uitã dicare
uolentiũ desertȩ quondã insulae ac
multarũ terrarũ solitudo cõpleatur.
Sideniq ꝑ urbes atq oppida. castella. uicos
agros etiã uillasq priuatas in tantum
Aꝑte suadet᷑ & appetit᷑ a t̃renisi uersio.

Expanded text:
uiuentium iam nemo miratur; quod cum fecisset uiuentium iam nemo miratur; quod cum fecisset Plato, usque adeo peruersam temporum suorum timuit opinionem, ut perhibeatur sacrificasse naturae, tamquam peccatum illud aboleretur; si haec sic accipiuntur, ut quomodo antea talia disputare, sic nunc contra disputare monstruosum sit; si tali pollicitationi atque sponsioni per omnes terrarum partes, quas homines incolunt, sacra christiana traduntur; si haec cotidie leguntur in ecclesiis et a sacerdotibus exponuntur; si tundunt pectora qui haec implere conantur; si tam innumerabiles aggrediuntur hanc uiam, ut desertis diuitiis et honoribus huius mundi ex omni hominum genere uni deo summo totam uitam dicare uolentium desertae quondam insulae ac multarum terrarum solitudo compleatur; si denique per urbes atque oppida, castella, uicos, agros etiam uillasque priuatas in tantum aperte suadetur et appetitur a terrenis auersio
Abbreviated transcription (Latin):
de carne metet corruptionẽ. Qui seminat
in spũ. de spũ metet uitã aet̾nã. Dicit᷑
suꝑbis. Quise exaltat humiliabit᷑. & qui se
humiliat exaltabit᷑. Dicit᷑ iracudis. Accepisti
Alapã: para & alterã maxillã. Dicit᷑ discor¬
diosis. diligite in imicos urõs. Dicitꝰ suꝑstici¬
osis. Regnũ dĩ intra uos est. Dicit᷑ curiosis.
Nolite quȩrere quae uident᷑. sed quae non
uident᷑. Iuae enĩ uident᷑ tẽporalia sunt.
quae autẽ ñ uident᷑ aet̃ na sunt. Postremo
dicit᷑ om̃ib Nolite diligere mundũ. neq
ea quae in mundo sunt. Concupiscentia
carnis est. & concupiscentia oculorũ. &
ambitio scłi. Sihaer ꝑ totũ orbẽ iã popłis
legunt᷑. & cũ ueneratione libentissime audi¬
unt᷑. si post tantũ sanguinẽ. tanta signia.
tot cruces martirũ. tanto fertilius &
uberius usq ad barbaras nationes etcłae
pullularunt. si tot iuuenũ & uirginium
milia contẽnentiũ nuptias. casteq

Expanded text:
de carne metet corruptionem; qui seminat de carne metet corruptionem; qui seminat in spiritu de spiritu metet uitam aeternam; dicitur superbis: qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur; dicitur iracundis: accepisti alapam, para et alteram maxillam; dicitur discordiosis: diligite inimicos uestros; dicitur superstitiosis: regnum dei intra uos est; dicitur curiosis: nolite quaerere quae uidentur, sed quae non uidentur; quae enim uidentur temporalia sunt; quae autem non uidentur aeterna sunt; postremo dicitur omnibus: nolite diligere mundum; quoniam ea quae in mundo sunt concupiscentia carnis est et concupiscentia oculorum et ambitio saeculi; si haec per totum orbem iam populis leguntur et cum ueneratione libentissime audiuntur; si post tantum sanguinem, tantos ignes, tot cruces martyrum tanto fertilius et uberius usque ad barbaras nationes ecclesiae pullularunt; si tot iuuenum et uirginum milia contemnentium nuptias casteque
Abbreviated transcription (Latin):
regione t̃rarũ inqua sola unus colebat᷑ ds̃
& ubi talẽ nasci oportebat. ꝑ totũ orbem
t̃rarũ missi electi uiri. uistutib atq. ser¬
monibus diuini a moris incendia concitar̃.
si confirmata saluberrima disciplina illu¬
minatas t̃ras posteris reliquer̃ & ne dep̃te¬
rits loquar quae licet cuiq ñ credere.sihodie
ꝑgentes populosq p̃dicat᷑. In principio erat
uerbũ & uerbũ erat apud dm̃ & ds̃erat
uerbũ hoc erat in principio apud dm̃ omĩa
ꝑ ipsũ facta sunt. & ne ipso factũ ẽ. nihil.
si ad hoc ꝑcipiendũ diligendũ. ꝑfruendũ.
ut anima sanet᷑. & tantȩ lucis auriende
mentis acies conualescat: dicit᷑ Auaris.
Nolite uobis condere thesauros in terra.
ubi tinea & rubigo ext̾minat. & ubi fures
effodiunt & furant᷑. Sed thesauri tate
uobis thesauros incaelo. ubi neq rubigo
est thesaurus tuus. ibi est & cortuum.
Dicit᷑ luocuriosis. Quiseminat in carne.

Expanded text:
regione terrarum in qua sola unus colebatur Deus, regione terrarum in qua sola unus colebatur Deus, et ubi talem nasci oportebat, per totum orbem terrarum missi electi viri, virtutibus atque sermonibus divini amoris incendia concitarunt; si, confirmata saluberrima disciplina, illuminatas terras posteris reliquerunt; et, ne de praeteritis loquar, quae licet cuique non credere, si hodie per gentes populosque praedicatur: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat uerbum hoc erat in principio apud deum; omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil; si ad ho percipiendum, diligendum, perfruendum, ut anima sanetur e tantae luci hauriendae mentis acies conualescat, dicitur auaris nolite uobis condere thesauros in terra, ubi tine et rubigo exterminat et ubi fures effodiunt et furantur; sed thesaurizate uobis thesauros in caelo, ubi neque tinea est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum; dicitur luxuriosis: qui seminat in carne
Abbreviated transcription (Latin):
ribus obruerent᷑ erroribus. cũ diuinis ho¬
norib dignũ iudicarent. responderet
credo ille ñ posse hoc ab homine fieri. nisi
quẽ forte ipsa dĩ uirtus atq sapientia.
ab ipsa rerũ natura exceptũ. nec hominũ
magisterio. sed intima illuminatione
ab incunabulis illus tratũ. tanta honesta¬
ret gr̃a. tanta firmitate roboraret. tanta
deniq maiestate sub ueheret. ut omĩa
contẽpnendo quae praui homines cupiur.
& om̃ia ꝑpetiendo quae horrescunt. &
omĩa faciendo quae miratꝰ genus humanũ
adtã salubrẽ fidẽ sũ mo amore. atq.
auctoritate conuerteret . De honorib:
uero eius frustra se consuli. cũ facile possit
existimari quanti honores debeantur
sa pientiae dĩ. Qua gestante ille & guber
nante ꝓuera salute generis humani:
magnũ aliquid ꝓpriũ. & qđ supra
homines eaẽ. mereret᷑. Quae si facta suNł
silitteris moni m̃tisq celebrant᷑. si ab una

Expanded text:
ribus obruerentur erroribus, eum diuinis horibus obruerentur erroribus, eum diuinis honoribus dignum iudicaret: responderet, credo, ille quem forte ipsa Dei virtus atque sapientia ab ipsa rerum natura exceptum, nec hominum magisterio, sed intima illuminatione, ab incunabulis illustratum, tanta honestaret gratia, tanta firmitate roboraret, tanta denique majestate subveheret, ut omnia contemnendo quae pravi homines cupiunt, et omnia perpetiendo quae horrescunt, et omnia faciendo quae mirantur, genus humanum ad 16 tam salubrem fidem summo amore atque auctoritate converteret; de honoribus vero ejus frustra se consuli, cum facile possit existimari quanti honores debeantur Sapientiae Dei, qua gestante et gubernante, ille pro vera salute generis humani magnum aliquid proprium et quod supra homines esset mereretur. Quae si facta sunt, si litteris monumentisque celebrantur, si ab una
Abbreviated transcription (Latin):
quã ñ crederent eẽ. homines. cũ ipsa uera
sum maq sit. Cetera. nasci. occidere. fluere.
labi & tam̃ inquantũ sunt ab illo aet̃ no
dõ ꝑ eius ueritatẽ fabricata. constare.
nquibus animae tantũ rationali & intel¬
lec tualidatũ. ut eiꝰ aet̃nitatis contẽplati¬
one ꝑfruat᷑. atq afficiat᷑ ex ea. aet̃nãq
uitã possit mereri. Seddũ nascentiũ
atq transeuntiũ rerũ amore ac dolore
sauciat᷑. & dedita consuetudini huiꝰ uitae.
atꝙ sensib corporis. in anibus uanescit
imaginibus. Irridet eos quidicunt esse
Aliquid. qđ neq istis uideat᷑ oculis. nec
ullo phantas mate cogitet᷑. sedm̃te sola
& intelligentia c irni quȩat. Cũ hȩc ergo
sibi a magistro ꝑsuaderent᷑. si ex eo quȩ rera&
ille discipłs utrũ siquisquã existeret uir
magnus atq diuinus. qui talia populis per¬
rent. ut siqui possent ꝑcipere ñ prauis opi¬
nionibus multitudinis implicati. uulga¬

Expanded text:
quam non crederent esse homines, cum ipsa uere quam non crederent esse homines, cum ipsa uere summeque sit; cetera nasci, occidere, fluere, labi, et tamen in quantum sunt ab illo aeterno deo per eius ueritatem fabricata constare; in quibus animae tantum rationali et intellectuali datum, ut eius aeternitatis contemplatione perfruatur atque afficiatur ex ea aeternamque uitam possit mereri; sed dum nascentium atque transeuntium rerum amore ac dolore sauciatur et dedita consuetudini huius uitae atque sensibus corporis inanibus uanescit imaginibus, inridet eos qui dicunt esse aliquid quod neque istis uideatur oculis nec ullo phantasmate cogitetur, sed mente sola et intellegentia cerni queat; cum haec ergo sibi a magistro persuaderentur, si ex eo quaereret ille discipulus, utrum, si quisquam exsisteret uir magnus atque diuinus, qui talia populis perrent, ui, si qui possent percipere, non prauis opinionibus multitudinis implicati uulga
Abbreviated transcription (Latin):
identissime dixerĩ. pace horũ om̃i ũ
qui eorũ libros ꝑ uicacit̃ diligunt.
xp̃ianis tẽ porib: quae nã religio potissi¬
mũ tenenda sit. & quae adueritatẽ ac
beatitudinẽ uia. ñ eẽ. dubitandũ. Sienĩ
plato ipse uiueret. & me int̃rogantem
ñ as ꝑnaret᷑ uel potius si quis eius discipulus
eo ipso tẽpore quo uiuebat. cũ sibi ab illo
ꝑsuaderet᷑ ñ corporeis oculis sed pura m̃te
ueritatẽ uideri. cui cũq anima in hesisset
eã beatã fieri atq ꝑ fectã. ad quã ꝑcipien¬
clã nihil magis impedire quã uitã libidi¬
nib deditã. & falsas imagines rerũ sensi¬
biliũ. quae nobis ab hoc sensibili mundo
ꝑ corpus impressȩ uarias opiniones.
erroresq generarent. Quã obrẽ sa nan¬
dũ eẽ animũ ad intuendã in cõmutabilẽ
rerũ formã . & eođẽ modo sẽꝑ habentem.
atq undiq sui similẽ pulchritudinem.
nec distantẽ locis. nec tẽpore uariatã.
sed unũ atq idem om̃i ex parte seruantẽ.

Expanded text:
sime dixerim pace horum omnium, qui eorum libros peruicaciter diligunt, christianis temporibus quaenam religio potissimum tenenda sit et quae ad ueritatem ac beatitudinem uia non esse dubitandum. si enim Plato ipse uiueret et me interrogantem non aspernaretur, uel potius si quis eius discipulus eo ipso tempore quo uiuebat, cum sibi ab illo persuaderetur non corporeis oculis, sed pura mente ueritatem ueam beatam fieri atque perfectam; ad quam percipiendam nichil magis impedire quam vitam libidinibus deditam et falsas imagines rerum sensibilium, quae nobis ab hoc sensibili mundo per corpus impressae, varias opiniones erroresque generarent; quamobrem sanandum esse animum ad intuendam incommutabilem rerum formam, et eodem modo semper se habentem atque undique sui similem pulchritnec distentam locis nec tempore uariatam, sed unum atque idem omni ex parte seruantem,
Abbreviated transcription (Latin):
trio. Et tam̃ heret etiã in reluctãtib gr̃ã
Aꝑtissime nullo bono merito p̃cedente
Alio quin grã iã ñ ẽaẽ. gr̃a. Et aliquando filiis
infideliũ p̃stat᷑ hec grã. cũ occulta di ꝓuiden¬
tia in manib piorũ quo modo cũ qͥ ꝑueniurl
Aliquando filii fideliũ ñ eã c̃sẽquunt᷑. Aliquo
impedim̃to existente. nepossit perielitan¬
tib sub ueniri. Fiunt uero ista ꝑ occultam
dĩ ꝓuidentiã. cuius inscrutabilia sunt iudi¬
cia & in uestigabiles uiae. Qđ ut apł̃s diceret
quid p̃dixerit in tuemini. Aiebat eraĩ de
iudȩis &e gentib cũ seriberet ad roma nos. idẽ.
ad gences & ait. Sicut enĩ aliquando uos
ñ credidistis dõ. nunc autẽ miscđiã c̃secuti
estis in illorũ in credulitate: ita &e hi nunc¬
ñ crediderunt in ur̃am miscđiã. ut & ipsi
miscđiã c̃sequant᷑. Condusit enĩ ds̃ om̃sin

Expanded text:
trio. et tamen haeret etiam in reluctantibus gratia trio. et tamen haeret etiam in reluctantibus gratia apertissime nullo bono merito praecedente. alioquin gratia iam non esset gratia. et aliquando filiis infidelium praestatur haec gratia, cum occulta dei prouidentia in manibus piorum quomodocumque perueniunt, aliquando filii fidelium non eam consequantur aliquo impedimento exsistente, ne possit periclitantibus subueniri. fiunt uero ista per occultam: dei prouidentiam, cuius inscrutabilia sunt iudicia et inuestigabiles uiae. quod ut apostolus diceret, quid praedixit? intuemini enim. agebat autem de Iudaeis et gentibus, cum scriberet ad Romanos, id est ad gentes, et ait: sicut enim aliquando uos non credidistis deo, nunc autem misericordiam consecuti estis in illorum incredulitate: ita et hi non crediderunt in uestram misericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur.