comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ixitq dñs admoysen & aaron. Hec ẽ re¬
ligio phase. Om̾is alienigena non co¬
medit ex eo: omnis aut̃ seruus empticiꝰ currũ¬
cidet᷑ & sic comedet. Aduena & mercenna¬
rius non edat exeo. Alienigenã dicit gen¬
cilem: qui nec dũ sacro baptismate renaiꝰ
est. Cui nullomodo corpus dominicũ. et
sanguis tribuendus est. quia sicut ext̃ est r¬
ligione. sic debet ẽẽ & cõmumone. Seruum
uͦ empticium mandat circuncidi: ut liceat
ei pascha comedere. Quis est seruus emti¬
cius nisi is qui emptus ẽ precio languinis
xp̃i : Qui primum debet circuncidĩ spir¬
tali utiq circuncisione. ñ carnis s cordis:
et sic agni inmacłati corpus comedere. Nã
talib dicit petrus apłs. Succineti lumbõ
mentis ur̃e. sobrii ꝑfecte sꝑate ineam que
offertur uobis grãm inreuelatione ihũxp̃i.

Expanded text:
ixitque Dominus ad Moysen et Aaron: Haec est religio phase: Omnis alienigena non comedet ex eo; omnis autem servus emptitius circumcidetur, et sic comedet. Advena et mercenarius non edent ex eo. Alienigenam dicit gentilem, qui necdum sacro baptismate renatus est: cui nullo modo corpus Dominicum et sanguis tribuendus est, quia sicut extra est religione, sic debet esse et communione. Servum vero emptitium mandat circumcidi, ut liceat ei pascha comedere. Quid est servus emptitius nisi is qui emptus est pretio sanguinis Christi? Qui primum debet circumcidi, spirituali utique circumcisione non carnis, sed cordis, et sic agni immaculati corpus comedere. Nam talibus dicit Petrus Apostolus: Succincti lumbos mentis vestrae, sobrii perfecte sperate in eam, quae offer
Abbreviated transcription (Latin):
qd nunc circuitu solis die noctuq geri
constat. Pret̾ hoc solũmꝰ qd̾ post creata
sidera. nor quoq sua tã & siminore ꝗͣ
dies luce ꝑfundit᷑. Triduo aũt primo
ilo tenebrosa prorsus &e obscura mane¬
bat. Decebat namq om̃imodis udie̾ aluce
incipiens. inmane diei sequentis eẽt pro¬
telatus: quatenus insinuare t᷑. oꝑa eiuiᷤ
qui ẽ lux uera. & in quo tenebre ñ st̃
ullȩ. aluce inchoare: & ĩ luce cuncta
firmam̃tũ inmedio aquarũ: & diuidat

Expanded text:
quod nunc circuitu solis die noctuque geri quod nunc circuitu solis die noctuque geri constat: praeter hoc solummodo, quod, post creata sidera, nox quoque sua, tametsi minore quam dies, luce perfunditur; triduo autem illo primo, tenebrosa prorsus et obscura manebat. Decebat namque omnibus modis, ut dies a luce incipiens, in mane dici sequentis esset protelatus, quatenus intimaretur opera ejus, qui est lux vera, et in quo tenebrae non sunt ullae, a luce inchoare, et in luce cuncta Firmamentum die
Abbreviated transcription (Latin):
sic om̃ia quȩ uocauit. queri potest qua lin¬
gua uocauerit. S apud din purus in tel¬
lectus est. sine stepitu &e diuersitate lingua¬
rum. Factũq ẽ uesꝑe & mane: dies
ce. post expletum spaciũ diurnę longitu¬
dinis. atq inferiores mundi partes subeun¬
te qd̾ nunc usitado solis curuitu. noctibus
agi solet. factũ &e mane redeunte eadem
paulatim supra terras atq aliũ diem ini¬
tiante: &e huc usq dies ex pletus est unus.
uiginti scilicet ce quatuor horarũ. Cuius
cõmendatione uerbi scriptura uigilant
admonet: ut lucẽ que facta ẽ. inferiora
orbis. occasu suo lustrasse discamꝰ. Namsi
non hoc faceret. s: magis facto uesꝑe pau¬
latim tota periret. acrursũ mane paula¬
tim recreata resurgeret. ñiam inmane
diei sequentis s potius inuesꝑa primi.
unũ diceret diem eẽ ꝑfectũ. Unde nunc
magis uesperã & mane quã noctẽ acdi¬
emfactam dicere maluit ut insinuaret
tunc primariȩ lucis actũ cẽ circuitu.

Expanded text:
sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Factumque est vespere et mane dies ce post expletum spatium diurnae longitudinis, atque inferiores mundi partes subeunte, quod nunc usitato solis circuitu noctibus agi solet; factum et mane redeunte eadem paulatim supra terras, atque alium diem initiante; et huc usque dies expletus est unus, viginti scilicet et quatuor horarum. Cujus commendatione verbi, Scriptura vigilanter admonet ut lucem quae facta est inferiora orbis occasu suo lustrasse dicamus. Nam si non hoc faceret, sed magis facto vespere paulatim tota periret, ac rursum mane paulatim in re creata resurgeret, non jam in mane diei sequentis, sed potius in vespera primi, unum diceret esse diem perfectum. Unde nunc magis vesperam et mane quam noctem ac diem factam dicere maluit, ut insinuaret tunc primariae lucis actum esse circuitum,
Abbreviated transcription (Latin):
positas ei eẽ aquas & ipsi maere terrisq
uidemus. Suꝑ positas aut ñ solũ huius
scripture auctoritate: s & prophe uerb
docem̃ qui ait. Ex tendens cęlũ sicut pel¬
lem: qui tegis inaquis suꝑiora eius. In
medio gͦ aquarũ firmam̃tũ eẽ constat.
sidereum cęlu: neq aliquid ꝓhibet ut fac¬

Expanded text:
ere terrisque videmus; superpositas autem non solum hujus Scripturae auctoritate, sed prophetae verbis edocemur, qui ait: Extendens coelum sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus . In medio ergo aquarum firmatum esse constat sidereum coelum, neque aliquid prohibet ut
Abbreviated transcription (Latin):
uit t̾ram: cũ diceret. In principio creaũ
ri iam mundꝰ incipit. & aquis suũ in locũ
recedentib t̾re facies apparet. ad distincti¬
onẽ partis quȩ aquis adhuc premebatur.
cetera porcio quã atidam ẽẽ licebat. terrȩ
nomen accepit: inde dictũ latine. qd ani
ma sui parte. Nam de apud hebreoscunc¬
cas aquarũ congregationes siue salsas
siue dulces: appellar dict̃ maria. Et apte
qui prius propt̾ continuationẽ omnium
que int̾ris sunt aquarũ. in unũ locum
easdixit congregatas: nunc &e earũ con¬
gregationes plura lit̾ nominat. & heo
dos enrundẽ sinus. quidiuersa ꝓregionum
uocabulis & ipsi nomina sorciunt᷑.

Expanded text:
vit terram, cum diceret: In principio creavitvit terram, cum diceret: In principio creavitri jam mundus incipit, et, aquis suum in locum recedentibus, terrae facies apparet, ad distinctionem partis ejus quae adhuc aquis premebatur, caetera portio, quam aridam esse licebat, terrae nomen accepit. Inde dictum est Latine, quod animma sui parte. Nam et apud Hebraeos cunctae aquarum congregationes, sive salsae, sive sint dulces, appellari dicuntur maria. Et apte qui prius propter continuationem omnium quae in terris sunt aquarum, in locum unum eas dixit congregatas, nunc et earum congregationes pluraliter nominat, et haec dos earum sinus, qui diversa pro regionum vocabulis et ipsi nomina sortiunt
Abbreviated transcription (Latin):
arida ex his partib unde humor abscedẽt
ut arida fieret. Potest etiã ñ absurde credi
rariores sicut supra memorauimꝰ. primari¬
as fuisse aquas que uelut nebulose terrã
tegerent. Congregatione aut̃ ẽẽ spissatas:
quȩ datis sibi locis capi possent. apparente
arida inreliquis. Bene aut̃ cũ multa cons¬
cet eẽ maria inlocũ tam̃ unũ congregatã
dicit aquas: quia uidelicet cuncta hȩc u¬
grunda atq: continua. occeano &e mariui¬
gunt᷑ magno S & siqui lacꝰ insemet ipsos
uident᷑ circunscripti: & hos ferunt occultĩ
quibdam ꝑforatos cauernis inmari suos
euoluere meatꝰ. Nam ae fossores hoc puteorũ
ꝓbant. quia cellus om̃is ꝑuisibiles uenas aqͥs
est repleta manantib quȩ trahunt ex mari
principium. & uocauit ds aridã terram:
congregationesq aquarũ appellauit ma¬
ria. Prius quidẽ de distinctione aquarũ
totã hanc solidiorem mundi partẽ appella¬

Expanded text:
arida ex his partibus unde humor excederet arida ex his partibus unde humor excederet ut arida fieret. Potest etiam non absurde credi rariores sicut et supra commemoravimus primarias fuisse aquas, quae velut nebula terras tegerent, congregatione autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparente arida in reliquis. Bene autem, cum multa constet esse maria, in locum unum tamen congregatas dicit aquas, quia videlicet cuncta haec jugi unda atque continua, Oceano ac mari junguntur magno. Sed si qui lacus in semetipsos videntur esse circumscripti, et hos ferunt occultis quibusdam perforatos cavernis in mare suos evolvere meatus. Nam et fossores hoc puteorum probant, quia tellus omnis per invisibiles venas aquis est repleta manantibus, quae trahunt ex mari principium. Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appellavit maria. Prius quidem ad distinctionem aquarum, totam hanc solidiorem mundi partem appella
Abbreviated transcription (Latin):
as diuisit regiones. Diuisionis aut̃ hec fuit
causa ut suꝑna regio angłis habitaculũ:
paucis inserere libuit. ut quantũ hoc pa¬
trũ sensui concordaret. lector agnosceret.
ixit uͦ ds. Congregent᷑ aque que sub
celo sunt in locũ unũ: & appareat ari¬
da. factũq ita est. Subducunt᷑ aque que
int̾cȩlũ &e t̾ram uniuersa cõpleuerant. et
unũ congregant᷑ in locũ: ut &e lux quȩ pre¬
terito biduo aquas clara lustrabat. clarior
puro inaere splendesceret: & terra quȩ
latebat appareret. Quȩq condecta aquis
limosa manebat & inualida. harũ absces¬
su redderet᷑ arida: et fuscipiendis apta ger¬
minib. Siquis uͦ quesierit ubi congrega¬
ce sunt aquȩ quȩ om̃s t̾re partes adcelũ
usq cooperuerant: sciat fieri potuisse ut
terra ipsa longe lateq iussu creatoris sub¬
sidens. alias partes preberet concauas. quib
confluentes aquȩ reciperent᷑ ut appareret

Expanded text:
as divisit regiones. Divisionis autem haec fuit as divisit regiones. Divisionis autem haec fuit causa, ut superna regio angelis habitaculum; paucis inserere libuit, ut quantum hoc Patrum sensui concordet, lector agnoscat. Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida; factumque est ita. Subducuntur aquae quae inter coelum et terram universa compleverant, et unum congregantur in locum, ut et lux quae praeterito biduo aquas clara lustrabat, clarior puro in aere splendesceret; et terra quae latebat appareret, quaeque contecta aquis limosa manebat et invalida, harum abscessu, redderetur arida, et suscipiendis apta germinibus. Si quis vero quaesierit ubi congregatae sint aquae quae omnes terrae partes ad coelum usque cooperuerant, sciat fieri pterra ipsa longe lateque jussu Creatoris subsidens alias partes praeberet concavas, quibus confluentes aquae reciperentur, ut appareret
Abbreviated transcription (Latin):
ra nuptiarũ. Unde et in archa noe omina
animalia quȩcũq bina ingrediunt᷑ ĩmim¬
da sunt. ox impar nuineriis ẽẽ mundus osten¬
dit̾. De his sane quȩ hactenus exposita sunt.
idẽ de creatione diei primi ac sedi. inhistoria
domũ unam. ipsa quȩ ex corporib mundi
reddita ẽ. umbra. his quȩ intrinsecus clau¬
sa fuerant. tenebras exse dedit. S cũ uo¬
luntas dez introduxisset lucẽ: tenebre illȩ
quȩ exũbra corporũ facte fuerant. continuo
deuorate st̃. Tum deinde lux indiem: tene¬
brȩ deputant᷑ innoctẽ. Iam uͦ aqua quȩ erat
intra mundũ inmedio prui illiꝰ cȩli t̾req
spatio. quasi gelu conereta. & incristallum
solidata distendit̾. et huiꝰ modi firmam̃to
uelut int̾cludunt᷑ media cęli &e t̾rȩ spatia:
idq firmam̃tũ cȩlũ conditor appellauit. an¬
tiquioris illiꝰ uocabulo nũcupatũ. Ꝙita to¬
tiꝰ mundi machinã cũ una domꝰ eẽt: indu¬

Expanded text:
ra nuptiarum; unde et in arca Noe omnia ra nuptiarum; unde et in arca Noe omnia animalia quaecunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse mundus ostenditur. De his sane quae hactenus exposita sunt, id est de creatione diei primi et secundi, in historia tanquam domum unam, ipsaque ex corporibus mundi reddita est umbra his quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset lucem, tenebrae illae quae ex umbra corporum factae fuerant continuo devoratae sunt; tum deinde lux in diem, tenebrae deputantur in noctem. Jam vero aqua quae erat intra mundum in medio primi illius coeli terraeque spatio, quasi gelu concreta, et cristallo solidata, distenditur, et hujusmodi firmamento velut intercluduntur media coeli ac terrae spatia, idque firmamentum coelum conditor appellavit, antiquioris illius vocabulo nuncupatum, et ita totius mundi machinam, cum una domus esset, in du
Abbreviated transcription (Latin):
ationẽ ac dispositam. ñ excessisse prescrip¬
tos sibi inuerbo dei t̾minos. upxta illud psal¬
mistȩ. preceptũ posuit & ñ pret̾ibit. Qd̾ eque
de creaturis quȩ sequentib quatuor dieb
facte referuntur. intelligendũ est. Ubi uͦ
adiunctũ audimus. & uidit ds qd̾ eẽt bo¬
num: intelliganus i. benignitate sp̃s eius
ñ quasi cognitũ postea quã factum ẽ pla¬
cuisse: sed potius in ea bonitate placuisse
ut maneret. ubi placebat ut fieret. Notan¬
dum enĩ qd̾ huius uerbi adiectio hoc in loco.
inhebraica ueritate ñ habet᷑. Et mirũ qͣre
int̾omnia quȩ creasse ds legit᷑. hic solũmͦ
idẽ in scdi diei oꝑib probatio diuine uisio¬
nis ñ ad dat᷑. Quȩ tam̃ ipsa cũ ceteris que
&e erant ualde bona. Nisi forte sicut quidã
patrũ exponunt: intelligere nos in hoc sẽp¬
to uoluit. ñ eẽ bonum duplicẽ numerum
qui abunitate diuidit. &e prefigurat fede¬

Expanded text:
ationem, ac dispositionem non excessisse praescripationem, ac dispositionem non excessisse praescriptos sibi in verbo Dei terminos, juxta illud Psalmistae: Praeceptum posuit, et non praeteribit . Quod aeque de creaturis quae sequentibus quatuor diebus factae referuntur intelligendum est. Ubi vero adjunctum audimus: Et vidit Deus quod esset bonum, intelligamus in benignitate spiritus ejus, non quasi cognitum postea quia factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret, ubi placebat ut fieret. Notandum enim quod hujus verbi adjectio hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirum quare inter omnia quae creasse Deus legitur hic solummodo, id est, in secundi diei operibus, probatio divinae visionis minime addatur, quae tamen ipsa cum caeteris quae ae fecit, et erant valde bona, nisi forte, sicut quidam Patrum exponunt, intelligere nos in hoc Scriptura voluit, non esse bonum duplicem numerum, qui ab unitate dividat, et praefiguret foede
Abbreviated transcription (Latin):
dit innichilo: Nam &e unde siue rubri
maris seu fluuii iordanis cũ ad transitũ
isrlitice plebis in altũ erecte murorũ instar
figunt᷑. nonne euidens dat̾ inditiũ qd etiã
supra rotunditatẽ cęli uolubilẽ fixa possit̃
statione manere: Sane qualescuq aqus
ibi sint: ẽẽ tantũ eas ibi qd̾ scriptura sc̃a
dixit. nulli dubitandũ reliquit. Quid sit
aut dicere dei. fiat hec uel illa creatura
iam supradictũ est. Bixit aũt ut fieret:
cũ incoet̾no sibi uerbo unigenito uideli¬
cet filio. cuncta creanda disposuit. Cumgͦ
audimus dixit ds. fiat firmamentũ in
medio aquarũ. & diuidat aquas ab aqͥs:
intelligimus qđ inuerbo dei erat ut fieret:
in quo faciendũ intus ande om̃e tempus
preuidit. qͥcquid foras extẽpore d̃s fecit.
Cũ gͦ audimus &e fecit ds̃ fimamentũ diui¬
sitq aquas quȩ erant subfirmamento ab
his quȩ erant suꝑ firmamentũ. & factũ ẽ
ita: indelligamus factã cęli aquarũq cre¬

Expanded text:
dit in nihilo? Nam et undae, sive Rubri dit in nihilo? Nam et undae, sive Rubri maris, sive fluvii Jordanis, cum ad transitum Israeliticae plebis in altum erectae murorum instar figuntur, nonne evidens dant indicium, quod etiam supra rotunditatem coeli volubilem, fixa possint statione manere? Sane qualescunque ibi aquae sint, esse tamen eas ibi, quod Scriptura sancta dixit, nulli dubitandum reliquit. Quid sit autem dicere Dei: Fiat naec, vel illa creatura, jam supradictum est. Dixit enim ut fieret, cum in coaeterno sibi Verbo, unigenito videlicet Filio, cuncta creanda disposuit. Cum ergo audivimus: Dixit Deus, Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis, intelligamus quod in Verbo Dei erat ut fieret in quo faciendum intus ante omne tempus praevidit quidquid foris ex tempore Deus fecit. Cum ergo audivimus: Et fecit Dsit aquas quae erant sub firmamento ab his quae erant super firmamentum, et factum est ita, intelligamus factam coeli aquarumque cre
Abbreviated transcription (Latin):
quanta sit firmitas. ꝑspicuitas ac puritas¬
sit nouimus: quẽ de aquarum concreti¬
one certũ c̃ cẽ proereatũ. qͥd obstat credi qd̃
idem dispositor naturarũ infirmam̃to cȩ¬
li substantiam solidarit aquarũ. Siquẽ
uͦ mouet quomͦ aquȩ quarũ naturȩ ẽ. flu¬
itare semꝑ atq adima delabi suꝑ cȩlũ con¬
sistere possint. cuiꝰ rotunda uidet̃ eẽ figura.
meminerit scripturȩ dicentis de deo.Qui
ligat aquas innubib suis. ut ñ erũpant pa¬
rit̾ deosũ: et intelligat quia qui incęlum
ligat ad tempꝰ cũ uult ut ñ parit̃ decidant.
nulla firmioris substantiȩ crepidine susten¬
tatas. s uaporib solũmͦ nubiũ retentas: ip¬
se etiam potuit aquas suꝑ rotundam cȩli
speram. ne umquã delabant᷑. ñ uap oal
tenuitate. s soliditate suspendere glaciali.
S &e siliquentes ibi aquas sistere uoluit:
nũquid hoc maioris miracłi ẽ. quã qđ ip¬
sam cerrȩ molẽ ut scriptura dicit. appen¬

Expanded text:
quae sit perspicuitas ac puritas novimus, quem de aquarum concretione certum est esse procreatum, quid obstat credi quod idem dispositor naturarum in firmamento coeli substvero movet quomodo aquae, quarum natura est fluitare semper atque ad ima delabi, super coelum consistere possint, cum ejus rotunda videtur esse figura, meminerit Scripturae dicentis de Deo: Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum ; et intelligat quia qui infra coelum ligat aquas ad tempus, cum vult, ut non pariter decidant, nullo firmioris substantiae crepidine sustentatas, sed vaporibus solummodo nubium retentas: ipse etiam potuit aquas super rotundam coeli sphaeram, ne unquam delabantur, non vaporali tenuitate, sed soliditate suspendere glaciali. Sed etsi liquentes ibi aquas sistere voluit, nunquid majoris hoc miraculi est, quam quod ipsam terrae molem ut Scriptura dicit appen
Abbreviated transcription (Latin):
lum &e t̾ram prediceret: etiã sc̃i sp̃s intulit
mentionẽ: adddendo. & sp̃s dei ferebat᷑ suꝑ
aquas. Ut totiꝰ trinitatis simul increatione
mundi uirtutẽ cooꝑatã ẽẽ signaret.
t dixit ds. fiat lux. & facła est lux. Con¬
gruit oꝑib dei ut mundi ornatũ alu¬
ce incipiat. Qui cũ ipse sit lux uera. lucẽq
habitet inaccessibilem. cuiꝰ beatissima uisi¬
one mox ereat incelis celorum angli. iam
ꝑfrui ceꝑant: apte huic quoq scło ornan¬
do primã materialis grãm lucis donauit.
ut eẽt unde cetera que crearet apparerent.
Qd̾ aut̃ dixisse ds. siue ut lur fieret. siue ut
alia queq ꝑhibetur. ñ nr̃o more ꝑ sonũ
uocis coporeũ fecisse credendus ẽ. s altiꝰ in¬
telligendũ dixisse am ut fieret creatura: qͥa
quo manifestius euanglista ⁊oħs. In principio

Expanded text:
lum et terram praediceret, etiam sancti Spiritus intulit lum et terram praediceret, etiam sancti Spiritus intulit mentionem, addendo: Et spiritus Dei  Trinitatis in creatione mundi virtutem cooperatam esse signaret. Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Congruit operibus Dei, ut mundi ornatum a luce incipiat: qui cum ipse sit lux vera, lucemque habitet inaccessibilem, cujus beatissima visione mox creati in coelis coelorum angeli jam perfrui coeperant, apte huic quoque saeculo ornando primam materialis gratiam lucis donavit, ut esset unde caetera quae crearet apparerent. Quod autem dixisse Deus, sive ut lux fieret, sive ut alia quaeque, perhibetur, non nostro more per sonum vocis corporeum credendus est, sed altius intelligendum dixisse Deum ut fieret creatura, quiaquo manifestius evangelista Joannes: In principio,
Abbreviated transcription (Latin):
poralẽ uͦ iusibilẽ &e corruptibilẽ creturã
latiꝰ exordine describeret. idẽ tacitis eis qͦ
altiora quesitu. & fortiora scrutatu sunt
nimiũ: illa potiꝰ quȩ eeñt ado precepta
siue ꝓmissa hominib cogitanda propo¬
neret. Unde etiã consultȩ de casu preuari¬
catoris angli ce sociorũ eius tacuit penitus
quia hoc adstatũ illiꝰ inuisibilis acspũalis
creature ꝑtinet. cuiꝰ suꝑioris & inuisibilis
creature. sc̃s basiliꝰ inlibro exameron sedo ita
memiit. Arbitram̃ enĩ quia si fuit qͥ ppiam
ante institutionẽ sensibilis huiꝰ & corruptibi¬
lis munch: profecto inluce fuit. Neq digni¬
cas angłorũ. nec om̃iũ cȩlestis milidie. uel si
quid ẽ. nominatũ ut incõpellabile. aut aliqͣ
rationabilis uirtus. uel ministrator sp̃s de¬
gere posset intenebris. s in luce & lȩticia de¬
centẽ se habitũ possidebat. Bene aut cũ in
principio dm. idest infilio patrẽ fecisse ce¬

Expanded text:
poralem vero visibilem et corruptibilem creaturam poralem vero visibilem et corruptibilem creaturam latius ex ordine describeret, id est, tacitis eis quae altiora quaesitu et fortiora scrutatu sunt hominum, illa potius quae essent a Deo praecepta, sive promissa, hominibus cogitanda proponeret. Unde etiam consulte de casu praevaricationis angeli et sociorum ejus penitusilis illius ac spiritalis creaturae pertinet. Cujus superioris et invisibilis creaturae sanctus Ambrosius in libro Hexameron secundo ita meminit: Arbitramur enim quia si fuit quidpiam ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi, profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est nominatum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce et laetitia decentem sibi habitum possidebat. Bene autem cum in principio Deum, id est, in Filio Patrem fecisse coe
Abbreviated transcription (Latin):
positione locihis quȩ erant creanda super¬
ferret̃ sed intelligendũ potius quia uircu¬
te diuna p̃cellebat ereaturis: habens in ꝓpͥa
potestate. quando aquarũ illustraret abis¬
sum. quando inlocũ eas secerneret unũ
ut appareret arida: qñ &e quomͦ er eatu¬
ras ceteras ꝓ suo nutu disponeretꝰ. insimi¬
litudinẽ uidelicet fabri.cuis uoluntas
his quȩ fabricande st̃ reb solet suꝑferri.
Qd ipsum quoq ad distinctionẽ suꝑioris
celiꝑtinet in quo mox omnia disposita¬
sp̃s sc̃i presentia illustrabat. Non aũt ut
ne pͥmordia conditionis extẽpore ad ꝑfec¬
tum ddeducere intendebat. Nam ideo &e
moyses tãbreuit suꝑions mundi fecit men¬
tionẽ:quia de mundohoc inquo homo
factus est. ad instructionẽ generis huma¬
ni sermonẽ facere instituerat. sufficere ere¬
dens. si omnẽ ereaturȩ spũalis &r inuisibili
statũ atq onatũ. uno cęli nomine qd̾ in
principio factũ dixit cõprehenderet: cor¬

Expanded text:
positione loci, his quae erant creanda superferretur; sed intelligendum potius quia virtute divina praecellebat creaturis, habens in propria potestate quando aquarum illustraret abyssum, quando in locum eas secerneret unum, ut appareret arida, quando et quomodo creaturas caeteras pro suo nutu disponeret, in similitudinem videlicet fabri, cujus voluntas his quae fabricandae sunt rebus solet superferri. Quod ipsum quoque ad distinctionem superioris coeliSpiritus sancti praesentia illustrabat. Non  Al., hnae primordia conditionis ex tempore ad perfectum deducere intendebat. Nam et ideo Moyses tam breviter superioris mundi fecit mentionem, quia de mundo hoc, in quo homo factus est, ad instructionem generis humani sermonem facere instituerat: sufficere credens, si omnem creaturae spiritalis et invisibilis statum atque ornatum uno coeli nomine, quod in principio factum dixit, comprehenderet. Cor
Abbreviated transcription (Latin):
laudabilẽ se facturũ nouerat. ia factam
hominib laude dignã ac mirancdã eẽ de¬
clarauit. Uerũ quia ñ totas mundi tene
bras luce infusa diᷤᷤ pulit. hoc enĩ suꝑni se
culi ẽ fixa ac ꝑpetua luce ꝑfrui. s abuna
illũ parte illustrans. aliam reliquit obscu¬
ram: recte subditur.
tdiuisit lucẽ ac tenebras. Diuisit nãq
cas ñ solum qualitate. s ce locorũ dis¬
tantia. lucẽ uidelicet insuꝑiore obis par¬
te diffundendo. inqua humana erat con¬
uersatio futura. inferiora uͦ eius priscis in
tenebris remanere sinendo. Appel¬
lauitq lucẽ diem: &e tenebras noctem.
Appellauit idẽ appellari fecit: quia sic dis
sent et nomina accipere. Diennus eñi. ille¬

Expanded text:
laudabilem se facturum noverat, jam factam laudabilem se facturum noverat, jam factam hominibus laude dignam ac mirandam esse declaravit. Verum quia non totas mundi tenbras luce infusa dispulit hoc enim superni est saeculi fixa ac perpetua luce perfrui, sed ab una illum parte illustrans, aliam reliquit obscuram, recte subditur: Et divisit lucem ac tenebras. Divisit namque eas, non solum qualitatis, sed et locorum distantia: lucem videlicet in superiore orbis parte diffundendo, in qua humana erat conversatio futura; inferiora vero ejus priscis in tenebris remanere sinendo. Appellavitque lucem diem, et tenebras noctem. Appellavit autem dictum est, quia sic distsent, et nomina accipere. Sic enim
Abbreviated transcription (Latin):
na. Uerbo dñi celi firmati sunt: & spũ mis
eius omnis uirtus eorum. Si aut̃ queritur
quib in locis iubente deo facta sit lux.cum
adhuc abissus omnẽ terre amplitudinem
tegeret: patet profecto quia insuꝑiorib eiꝰdẽ
t̾re partib quas ce nunc diurna solis lux
illustrare consueuit. cunc principalis illa
lux emicuit. Nec mirandũ nobis diuina
oꝑatione lucẽ in aquis resplendere: cũ et
hominũ oꝑatione constet eas sepius illus¬
trari. nautarũ uidelicet qui in profundo
maris demersi emisso ex ore oleo ꝑspicuũ
sib hoc aclucidũ redlunt. Si eñ homo
talia ꝑ oleũ sui oris podest. quantã ds ꝑspm̃
oris sui lucẽ creare posse credendus est. p̃re¬
sertim cũ multo rariores quã mͦ int̾ris iudẽ
solemus. aque inprincipio facte fuisse ere¬
dende sint. priusquã in locũ eeñt unum
ut appareret arida congregate.
tudit ds̃ lucẽ qd̾ eẽt bona. ñuelut in¬
cognita antea repente lucẽ uidens
laudauit quia bonã didicit. s eam quã

Expanded text:
 Verbo Domini coeli firmati sunt et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum . Si autem quaeritur quibus in locis, jubente Deo, facta sit lux, cum adhuc abyssus omnem terrae amplitudinem contegeret, patet profecto quia in superioribus ejusdem terrae partibus, quas et nunc diurna solis lux illustrare consuevit, tunc principalis illa lux emicuit. Nec mirandum nobis divina operatione lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constet eas saepius illustrari, nautarum videlicet, qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris potest, quantum Deus per Spiritum oris sui creare posse credendus est, praesertim cum multo rariores quam modo in terris videre solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum essent unum, ut appareret arida, congregatae. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Non velut incognitam antea repente lucem videns laudavit, quia bonam dicit; sed eam quam
Abbreviated transcription (Latin):
tanqͣm creatorẽ mat̾i. s tanqͣm artificẽ. Firil¬
toteles duo pͥncipia putauit. mat̾iã & specĩe.
et c̾ciũ cũ his. qd oꝑatorĩ clicit᷑. cui suppete¬
teret ꝯpetent᷑ efficere qd adoriẽdũ putasset.
Unde factũ est ut partes mũcdi deos ẽe credẽt
quaus de ip̃o mũdo ñ mediocris int̾ ees qͥstio
eritꝰ cui plurimũ dephisicis autoritatis ue¬

Expanded text:
tanquam creatorem materiae, sed tanquam artificem. Aristoteles vero duo principia putavit, materiam et speciem, et tertium cum his, quod operatorium dicitur, cui suppeteret competenter efficere quod adoriendum putasset. Ex quo factum est, ut partes mundi deos esse crederent, quamvis de ipso mundo non mediocris inter eos quaestio critus, cui plurimum de physicis auctoritatis ve
Abbreviated transcription (Latin):
est. omnia quecũq uoluit fecit. UInde bene
dictumẽ. qͥa in pͥncipo creauit d̾s celum &
t̾rã ait aꝑte detur intelligi quia utrũqi si¬
mul ab eo faccum est quãuis utrũq simul
ab homine dici non possit. Deniq dicit
ram creasse narritur. Undr liquido
colligitur. quia lctura est. utriusq ele¬
menti pariter exoleta. et hoc tanta uelo¬
citate diume uiraitis ut nec dum primũ
uelocitate diuinȩ uirtutis ut nec dũ pri¬
mũ mundi nascentis mom̃itũ cẽt transcen¬
sum¶ Potest aut̃ ñ improbabilit̾ intelligi.
in principio fecisse ds cȩlũ & terrã. id est¬
unigenico filio suo. qui int̾rogantib se iu¬
deis qͥd eũ deberent crede. respondit. Prin¬
cipium: qui et loquor uobis. quia in ipso
ut ait apłs. condita st̃ omnia incęlis & in
t̾ra. S diligent̃ intuendũ. ut ita quisq sen¬

Expanded text:
t, Omnia quaecunque voluit fecit . Unde bene dictum est: quia in principio creavit Deus coelum et terram: ut aperte detur intelligi, quia utrumque simul ab eo factum est, quamvis utrumque simul ab homine dici non possit. Denique dicitram creasse narratur. Unde liquido colligitur, quia factura est elementi utriusque pariter expleta, et hoc tanta velocitate divinae virtutis, ut necdum primum velocitate divinae virtutis, ut necdum primum mundi nascentis momentum esset transcensum. Potest autem non improbabiliter intelligi in principio fecisse Deum coelum et terram in Unigenito Filio suo, qui interrogantibus se Judaeis, quid eum credere deberent, respondit: Principium quod et loquor vobis . Quia in ipso, ut ait Apostolus , condita sunt omnia in coelis et in terra. Sed diligenter intuendum, ut ita quisque sen
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsa aũt terra uł ipse aquȩ ꝓpt̾ea nomen
inlucẽ uenirent. unde formositatẽ habe¬
rent non erat. Quid aut̃ inconueniens si
mundanȩ materiȩ fuerant tenebrosa pͥ¬
mordia. ut accedente luce meliꝰ qd̾ factũ
redderet᷑: & tanq̃ ꝓficientis hominis qd̾
ponente apło &e dicentẽ.Qm̃ ds qui dixit
extenebris lum̃ splendescere. qui illuxit in

Expanded text:
Ipsa autem terra et ipsae aquae propterea nomen Ipsa autem terra et ipsae aquae propterea nomen in lucem venirent, unde formositatem haberent non erat. Quid autem inconveniens si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur, et tanquam proficientis hominis, quod pponente Apostolo ac dicente: Quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, qui illuxit in
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse indita. ignẽ uidelicet inferro &e la¬
latebant: aerẽ u inipsa t̾ra cui ẽẽ ꝑmixtꝰ.
exeo cognoscit᷑. qd̾ cũ fuerit humectata
ce tempiem solis acceperit: mox uapores
ex halat largissimos. Ignẽ quoq ardentẽ
t̾re int̾iorib insitũ. calidi aquarũ fontes
ꝓdunt: quȩ cum ꝑcerta quȩdã metal¬
la inꝑfundo aquarũ transcurrt̃. ñ solũ
hȩc ut quidam disputant informit̾ in¬
uicẽ mixta. s t̾ra ipsis quib & nunc est
net. Aque aut̃ uniuersã suꝑficiem eius
intantã degebãt altitudinẽ ut adillos
usq locos ꝑtingerent. ubi nunc usq suꝑ
firmam̃tũ celi exparte residentẽ. nom̃ dei
creatoris cũ celis celorũ laudare ñ desinunt.
Adhoc tm̃ est informis illa materies deqͣ
mundũ factũ ẽẽ testat᷑ scriptura: quȩ in
dei laudib dicit. qͥ fecisti mundũ de mate¬
ria informi. Nam cuncta quȩ cũ aquis
sis exordiũ nature. uel sũpsere de nichilo.

Expanded text:
constat indita, ignem videlicet in ferro et laconstat indita, ignem videlicet in ferro et lalatebant, aerem vero in ipsa terra, cui esse permistus ex eo cognoscitur, quod cum fuerit humectata, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Ignem quoque ardentem terrae interioribus insitum calidi aquarum fontes produnt, quae cum percepta quaedam metalla in profundo aquarum transcurrunt, non solum haec, ut quidam disputant, informiter invicem mista, sed ipsis, quibus et nunc est net. Aquae autem universam ejus superficiem in tantam tegebant altitudinem, ut ad illos usque locos pertingerent, ubi nunc usque super fundamentum coeli ex parte residentes, nomen Dei creatoris cum coelis coelorum laudare non desinunt. Ad haec, tantum est informis illa materies, de qua mundum factum esse testatur Scriptura, quae in Dei laudibus dicit: Qui fecisti mundum de materia informi . Nam cuncta quae cum aquis sis exordium naturae, vel sumpsere de nihilo.
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ faciem erant abyssi: cũ nec dũ luxque
has fugaret creata erat. Non aũt audien¬
difc̃. qui reprehendentes deum dicunt
denebras eum antequã lucẽ creasse. quia
ñ ds tenebras inaqua uł aere fecit ullas:
s ordine distincto ꝓuidentiȩ suȩ priu̾ aqͥs
cũ celo creauit et t̾ra: & has post modum
cũ uoluit. ipse lucis grã uenustauit. Qd̾
eũ usq mͦ & inaqua ista et inaere. ꝑ cotidi¬
anũ solis accessum & discessũ facere uide¬
mus. Neq em̃ aquas nisi adeo factas. fas¬
ẽ credere. Qd̃ &e si hic scriptura palam ñdi¬
cit. palã tñ significat. Cũ has adeo illustra¬
cas atq ad iussũ eius ordinatas insinuat.
S &e psalmus dicit aꝑte. & aque que su
ꝑcȩlos sunt laudent nom̃ dñi: quia ipse
dixit oe facta st̃. Unde notandum. qd̾ cũ
cȩlo inprincipio duo huiꝰ mundi elem̃ta
aqua uidelicet &e t̾ra nominatĩ facta me¬
morant̃. quib tam̃ duo reliquaconstat

Expanded text:
super faciem erant abyssi, cum necdum lux, quae super faciem erant abyssi, cum necdum lux, quae has fugaret creata est. Non autem audiendi sunt qui, reprehendentes Deum, dicunt tenebras eum antequam lucem creasse, quia non Deus tenebras in aqua vel aere fecit ullas, sed ordine distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, et has postmodum cum voluit ipse, lucis gratia venustavit, quod eum usque modo et in aqua ipsa et in aere per quotidianum solis accessum ac discessum facere videmus. Neque enim aquas nisi a Deo factas credere fas est, quod etsi hic Scriptura palam non dicit, palam tamen significat, cum has a Deo illustratas atque ad jussum ejus ordinatas insinuat, d et psalmus dicit aperte: Et aquae quae super coelos sunt, laudent nomen Domini, quia ipse dixit, et f elementa, aqua videlicet et terra, nominatim facta memorantur, quibus tamen duo reliqua fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
occasuri. equib uidelicet. astris matutiniᷤ.
unũ obdespectũ sociȩ dei laudationis au¬
dire meruit. Quomͦ cccidisti de celo lucifer
sitione sententiȩ sc̃s ieronimꝰ meminit eti¬
am suꝑioris cęlxita scribens. uł antequam
decȩlo corrueret ista dicebat. uł post quã
de cȩlo corruit. Si adhuc incȩlo positus.
quomͦ dicit ascendam incęlũ: S quia le¬
gimus cȩlũ cęl dnõ: cũ eẽt incęlo. idẽ fir¬
mam̃to. incȩlũ ubi soliũ dm̃ est. cupiebat
ascendẽ. ñ humilitate s suꝑbia. Sin aut
post quã de cȩlo corruit hoc dicebat: uer¬
ba arrogantiȩ debemus intelligere. qͥ nec
precipitatꝰ quiescat. s sibi adhuc grandia
reꝓimittat. ñ ut int̾ astra.s suꝑ astra sit.
abisso locus remanere ullus ꝑhibet᷑. qd̃
Et merito inanis et uacua erat terra: cũ
adhuc tota abysso. idẽ immensa profun¬
ditate tegebat᷑ aquarũ. Merito cenebre

Expanded text:
occasuri; e quibus videlicet astris matutinis, occasuri; e quibus videlicet astris matutinis, unum ob despectum sociae Dei laudationis audire meruit: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, sitione sententiae sanctus Hieronymus meminit etiam superioris coeli, ita scribens: « Vel antequam de coelo corrueret, ista dicebat; vel postquam de coelo corruit: si adhuc in coelo positus, quomodo dicit: Ascendam in coelum? sed quia legimus, Coelum coeli Domino, cum esset in coelo, id est, firmamento, in coelum, ubi solium Domini est, cupiebat ascendere, non humilitate, sed superbia. Sin autem postquam de coelo corruit ista loquitur, verba arrogantiae debemus intelligere, qui nec praecipitatus quiescat, sed adhuc sibi grandia repromittat, non ut inter astra, sed super astra Dei sit .abysso locus remanere ullus perhibetur, qEt merito inanis erat ac vacua terra, cum adhuc tota abysso, id est, immensa profunditate tegebatur aquarum. Merito tenebrae
Abbreviated transcription (Latin):
nuat᷑ cũ dr. Terra aut̃ erat inanis & uacua:
& tenebre suꝑ faciem abyssi. Ut quid enim
hec de t̾ra pret̾misso cęlo intulit. nͥ quia
nil cale decelo intelligi uoluit: Ipsumẽ
eni cȩlũ suꝑius qd̾ abomini huiꝰ mundi
uolubil statu secretũ diuine gła presen¬
tiȩ manet semꝑ quietũ. Nam de nr̃o cȩlo
in quo st̃ posita luminaria huic scło ne¬
cessaria: insequentib scriptura quoinͦ uel
quando factum sit declarat. Nongͦ suꝑiu
illud celũ qd̾ mortaliũ ẽ om̃ñũ maccessibile
conspectib inane creatũ ẽ. & uacuũ ut
terra. quȩ nil inprima sua creatione ui¬
rentiũ germinũ. nil uiuentiũ ꝓduxit
animantiũ. Qd̃ nimicũ suis incolis mox
est. quos inprincipio cũ celo et t̾ra eẽ con¬
ditos credendũ est. ac mox conditionem
suam simul & totius creature primordi¬
alis ad laudẽ condicoris retulisse cestatur
darent simul astra matutina: et iubila¬
diuinȩ laudationis ꝑ mortẽ carnis erant

Expanded text:
nuatur cum dicitur. Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi. Ut quid enim haec de terra, praetermisso coelo, intulit, nisi quia nihil tale de coelo intelligi voluit? Ipsum est enim coelum superius, quod ab omni hujus mundi volubili statu secretum divinae gloria praescientiae manet semper quietum. Nam de nostro coelo, in quo sunt posita luminaria, huic saeculo necessaria, in sequentibus scriptura, velquando sit factum declarat. Non ergo superius illud coelum, quod mortalium est omnium inaccessibile conspectibus, inane creatum est et vacuum, ut terra, quae nil in prima sua creatione virentium germinum, nil viventium produxit animantium, quia nimirum suis incolis mox nibus impletum est, quos in principio cum coelo et terra esse conditos, ac mox conditionem suam simul et totius creaturae primordialis ad laudem Conditoris retulisse testatur darent simul astra matutina, et jubiladivinae laudationis per mortem erant carnis
Abbreviated transcription (Latin):
necartis gusum nec uirtutis expendit. qͥa mo¬
mento sue uoluntatis maiestatẽ tante oꝑatio¬
nis impleuit. ut ea que ñ eẽnt. ẽẽ faceret tam
uelocit̾: ut neq uoluntas oꝑationẽ precurre¬
ret. nec oꝑatio uoluntatẽ. Miraris opus. que
Nnclisti anctor̃e: dubitare ñ debes. Exincipi¬
ura aũt refert᷑ ad tẽpus. aut ad numũ. aut
mundiqͣndoficri cepit. ad num̾ũ aũt: ut
qͣndo forcia fecit fun dam̃ta t̾re erãpenes illũ
disponẽs. yolũtas gͦ deiẽ fundam̃tũ omniũ¬

Expanded text:
igitur usum nec uirtutis expedit qui momento suae uoluntatis maiestatem tantae operationis inpleuit, ut ea quae non erant esse faceret tam uelociter, ut neque uoluntas operationi praecurreret nec operatio uoluntati. miraris opus, quaeaudisti auctorem, dubitare non debes. hicum autem refertur ad tempus, aut ad numerum, aut mundi quando fieri coepit. Ad numerum autem Quando fortia fecit fundamenta terrae, eram penes illum disponens. . Voluntas ergo Dei, fundamentum est u
Abbreviated transcription (Latin):
benedirit dñs : sicut in euangłio ueritas
dicit. ager est hic muncius. Et quia electo¬
rum popłs muniuerso mundo uirtutib
redolet: odo fidei odorẽ. agriplem. Aurt̃
em̃ olet flos uue. quia magna ẽ uirtus et
opimo predicatorum. qui debriant men¬
tes audientiũ. Aut̃ flos oliuȩ: quia suaue
est. opus misediȩ qd more olei refouet etlu¬
cet. Auter flos rose: quia mira ẽ flagrantia
quȩ rutilat et redolet exeruore martirum
Auter flos lilii. qr candida uita carnis: ẽ. de ĩcor¬
ruptiõe uͥginitati. Alit flos uiole: qr magnaẽ uͥtꝰ hi

Expanded text:
inus Deus . Sicut enim in Evangelio Veritas dicit: Ager est hic mundus . Et quia electorum populus in universo mundo virtutibus redolet. Odor fidei, odor est agri pleni. Aliter namque olet flos uvae, quia magna est virtus et opinio praedicatorum, qui debriant mentes credentium. Aliter flos olivae, quia suavis est opus misericordiae, quod more olei refovet et relucet. Aliter flos rosae, quia mira est flagrantia, quae rutilat et redolet ex cruore martyrum. Aliter flos lilii, quia candida vita carnis est de incorruptione virginitatis. Aliter flos violae, quia magna est vi
Abbreviated transcription (Latin):
quib nos intrinsecus infundim᷑ fixit. Aspi¬
cientes arietes cũ ouibz coeunt: quia ratio¬
nales nr̃i sp̃c intellectus. dũ mearũ inten¬
tione defixi sunt singłis quibq actio¬
nib ꝑmiscent᷑ & uitales fetus operũ procreent.
qualia exempla precedentiũ inuocib precep¬
torũ uident. Et diuersum colorẽ prolis boni
operis habent: quã ñ nunqũa subtracto lit¬
tere cortice acutiꝰ int̃na considerant. & reser

Expanded text:
quibus nos intrinsecus infundimur, fixit. Has aspiquibus nos intrinsecus infundimur, fixit. Has aspicientes arietes cum ovibus coeunt, quia rationales nostri spiritus, dum in earum intentione defixi sunt, singulis quibusque actionibus permiscentur, ut tales fetus operum procreent, qualia exempla praecedentium in vocibus praeceptorum vident; et diversum colorem proles boni operis habeat, quia et nonnunquam subtracto litterae cortice, acutius interna considerat, et reser
Abbreviated transcription (Latin):
Quidẽ uirgas uirides. amigdalinas. atq
uitas atq sententas in exemplũ popu¬
lis prebere: Quȩ nimirũ quia uixta ra¬
tionis examen rectȩ sunt. uirge nomi¬
nant᷑ qͥb erparte corticẽ subtrahit. ut in
nis que expoliantur intimus candor ap¬
pareat. exparte corticẽ seruat. ut si eut
fuerant exterius inuiriditate ꝑmaneant.
Uariusq uirgarũ colo efficitur. dũ corter
ex parte subtrahitur & ex parte retinetur.
Ante considerationis cm̃ nr̃e odos pre¬
aicantiũ patrũ seutentie. quasi uirge
uane ponuntur. Inquib dũ plerumꝙ¬
intellectũ litterȩ fugimus. quasi corticẽ
subtrahimus. Et dũ plerũq intellectũ
littere sequimur: quasi cordicẽ reseruamꝰ.
Dumq abhis cortex littere subtrabitur.
allegone candor intus demonstrat᷑. Et
dũ cortex relinquitur: exterioris intelliIen¬
gentię uirentia exempla monstrant᷑. Quas
bene iacob inaquȩ canalib posuit:quia
&e redemptor nr̃ inlibris eas saere scientiȩ

Expanded text:
im virgas virides, amygdalinas, atque vitas atque sententias in exemplum populis praebere? Quae nimirum quia juxta rationis examen rectae sunt, virgae nominantur. Quibus ex parte corticem subtrahit, ut in his quae exspoliantur, intimus candor appareat; et ex parte corticem servat, ut sicut fuerant exterius, in viriditate permaneant; variusque virgarum color efficitur, dum cortex ex parte subtrahitur, ex parte retinetur. Ante considerationis enim nostrae oculos praecedentium patrum sententiae quasi virgae variae ponuntur. In quibus dum plerumintellectum litterae fugimus, quasi corticem subtrahimus, et dum plerumque intellectum litterae sequimur, quasi corticem reservamus. Dumque ab ipsis cortex litterae subducitur, allegoriae candor interior demonstratur, et dum cortex relinquitur, exterioris intelligentiae virentia exempla monstrantur. Quas bene Jacob in aquae canalibus posuit, quia et Redemptor noster in libris eas sacrae scientiae,
Abbreviated transcription (Latin):
dissimilẽ: nisi memoratꝰ medicus solueret
questionẽ. admonitis illis querere nefor¬
te aliqua talis pictura ẽẽt incubiculo.
Qua inuenta: a suspicione liberata est
mulier. S adhanc rem quã fecit iacob
uirgarũ ex diuersis arborib triũ copil¬
latio. quid contulerit utilitatis. quid
attinet ad uarias pecudes multiplio¬
das non apparet omnino.nec aliquls
& ueniebant ad potandũ cuncta pecora
ut conciperent eo temꝑore cũ uenirent

Expanded text:
dissimilem, nisi memoratus medicus soluisset quaestionem illis admonitis quaerere, ne forte aliqua talis pictura esset in cubiculo: qua inuenta mulier a suspicione liberata est. Sed ad hanc rem, quam fecit Jacob, virgarum ex diversis arboribus trium copulatio quid contulerit utilitatis, quod attinet ad varias pecudes multiplicandas, non apparet omnino; nec aliquid veniebant ad potandum, contra pecora, ut conciperent eo tempore, cum venirent
Abbreviated transcription (Latin):
ta. hinc neq discussionis pondus depri¬
mat. neq rursũ torpor incuriȩ uacu¬
um relinquat. Multe quippe eiussen¬
tentie. tanta allegoriarũ conceptione
sunt grauide: ut quisquis eas ad solam
tenere historiam nititur. earũ noticia
ꝑ suam incuriam priuetur. Non nulla
uero ita exteriorib preceptis inseruiunt:
ut siquis ea subtilius penetrare desideret:
intus quidẽ nichil inueniat: s hoc sibi
etiam qd̾ foras loquitur abscondat. In¬
de bene quoq narratione historica đr.¬

Expanded text:
ta, hunc neque nimiae discussionis pondus deprita, hunc neque nimiae discussionis pondus deprimat, neque rursum torpor incuriae vacuum relinquat. Multae quippe ejus sententiae tanta allegoriarum conceptione sunt gravidae, ut quisquis eas ad solam tenere historiam nititur, earum notitia per suam incuriam privetur. Nonnulla vero ita exterioribus praeceptis inserviunt, ut si quis eas subtilius penetrare desideret, intus quidem nihil inveniat, sed hoc sibi etiam quod foris loquuntur abscondat. Unde bene quoque narratione historica
Abbreviated transcription (Latin):
adpotandũ. et cũ conciperent pecora
rotinis ouib ñ ponebat. et fiebant sero¬
tina laban. & temporanea iacob. Hoc
rotinis ce temporaneis. aliud nescio qͥd
qd̾ ad sensũ ñ ꝑtinet transtulerunt.
Qd̾ aũt dieit scriptura hoc est: Iacob
prudens & callidus iusticiam & equali¬
tatẽ etiam innoua arte seruabat. Si .N.
om̃s agnos ce hedos uarios pecora procre¬
assent: erat aliqua suspicio doli. et aꝑ¬
te hinc rei laban mindus contraisset.
Ergo ita omnia temꝑauit. ũ upse fruc¬
tum sui laboris acciꝑet: & laban non
penitus spoliaretur. Si quando oues
& capre primo tempore ascendebantur
quia melior uernus est fetus: ante ipfas
ponebat uirgas. ut uaria soboles nascere
unius coloris pecora nascerent᷑. Et qͥc
oriebatur. Potest aũt et scđm misticũ
sensum hoc factũ & alio modo intelli¬
gi. Intellectus em̃ sacri eloquii int̾ tex¬
tum & misteriũ tanta ẽ libratio ne pen¬
sandus ut utriusq partis lance modera¬

Expanded text:
ad potandum. Et concipiebant pecora rotinis ovibina Laban, et temporanea Jacob. Hoc rotinis et temporaneis, aliud nescio quid, quod a sensum non pertinet, transtulerunt. Quod autem dicit Scriptura, hoc est: Jacob prudens et callidus justitiam et aequitatem etiam in nova arte servabat. Si enim omnes agnos et haedos varios pecora procreassent, erat aliqua suspicio doli, et aperte huic rei Laban invidus contraisset. Ergo ita omnia temperavit, ut et ipse fructum sui laboris acciperet, et Laban non penitus spoliaretur. Si quando oves et caprae primo tempore ascendebantur, quia melior vernus est fetus, ante ipsas ponebat virgas, ut varia soboles nasceretunius coloris pecora nascerentur. Et quiis. Potest autem et secundum mysticum sensum, hoc factum et alio modo intelligi. Intellectus sacri eloquii inter textum et mysterium tanta est libratione pensandus, ut utriusque partis lance modera
Abbreviated transcription (Latin):
neris ligno uarientur uirge. anplura int
& ido nec fraudis arguenda ẽ. Honeñi
cale aliquid sine reuelatione spĩali eũ
fecisse credendum est. Post quã aũt nati
ulos iacob et procul ẽẽ faciebat aprifti¬
iaban & ponebat uirgas quas discona¬

Expanded text:
neris ligno uarientur uirgae an plura sino nec fraudis arguendus est; non enim tale aliquid nisi revelatione spiritali eum fecisse credendum est. Virgae populeaillos Jacob, et procul esse faciebat a pristiLaban, et ponebat virgas, quas disco
Abbreviated transcription (Latin):
innocte uitȩ presentis oꝑetur bona que
potest. de sudet inlabore. idẽ liam accipi
at. ut postea aduidendũ principiũ in ra¬
chel complexib requiescat. Erat aũt ra¬
chel uidens &e sterilis. lia aut̃ uppa. s fecum¬
da.rachel pulchra sz infecunda.quia ni¬
mirũ mens quȩ contẽplando otiaappetit
plus uidet. s minus deo filios generat. cũ
uero ad laborẽ predicationis se erigit:
minus uidet s amplius parit. Contẽpla¬
tiua gͦ uita speciosa ẽ inanimo. s dũ qui¬
escere insilentio appecit filios ñ generat
expredicadione. uidet & non parit. quia
quietis sue studio minus se inaliorũ collec¬
quia actiua uita dũ occupatur inopere
minus uidet.sdũ modo ꝑuerbũ. modo
ꝑexemplũ adimitationẽ suam preximõ
ualet. Post liegͦ complexus ad rachelẽ
iacob ꝑuenit. quia profecto quisq ande
aetiue uite adfecunditatẽ gignitur:
e post contemplatiuȩ ad requiem co

Expanded text:
in nocte vitae praesentis operetur bona quae in nocte vitae praesentis operetur bona quae potest, desudet in labore, id est Liam acat, ut post, ad videndum principium, in Rachel amplexibus requiescat. Erat autem Rachel videns et sterilis; Lia autem lippa, sed fecunda. Rachel pulchra et infecunda, quia nimirum mens quae contemplando otia appetit, plus videt, sed minus Deo filios generat. Cum vero ad laborem se praedicationis dirigit, minus videt, sed amplius parit. Contemplativa ergo vita speciosa est in animo; sed dum quiescere in silentio appetit, filios non generat ex praedicatione. Videt et non parit, quia quietis suae studio minus se in aliorum collecquia activa vita dum occupatur in opere, minus videt, sed dum modo per verbum, modo per exemplum, ad imitationem suam proximos valet. Post Liae ergo complexus ad Rachelem Jacob pervenit, quod profecto quisque ante activae vitae ad fecunditatem jungitur, et post contemplativae ad requiem copulatur.