comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
siue utroq consentiente. scĩficati erant: qͦd ñ
fieret. si uno credente dissociaret᷑ coniugiũ.
& ñ toleraret᷑ infidelitas coniugii.usq ad
oportunitatem credendi. Hoc ẽ gͦ consiliũ
eius: cui credo dictum ẽẽ. Siquid suꝑero¬
gaueris: rediens reddam tͥ Porrosi infideli¬
tas fornicatio ẽ. & idolatͥa infidelitas. &
auaricia idolatͥa: ñ ẽ dubitandum & aua¬
riciam fornicationem ẽẽ. Qͥs gͦ iam quam¬
libet illicitam concupiscentiam. potest
recte a fornicationis genere separare : Si
auaricia fornicatio est: Ex qͦ intelligit᷑ qͦd
ꝓpt̾ illicitas concupiscentias. non tantũ
quȩ instupͥscum alienis uiris. aut feminiᷤ
committunt᷑. s omnino quas libet. q̃ ani¬
mam corpore male utentem. a lege dei ab¬
errare faciunt & ꝑnitiose turpit̾q corrũ¬
punt. posse sine crimine. & uirum uxorẽ
dimittere. & uxorem uirum: qͥa exceptam
facit dñs causam fornicationis. Quam forns¬

Expanded text:
sive utroque consentiente sanctificati erant: quod non sive utroque consentiente sanctificati erant: quod non fieret, nisi uno credente dissociaretur conjugium, et non toleraretur infidelitas conjugis usque ad opportunitatem credendi. Hoc est ergo consilium ejus, cui credo dictum esse, Si quid supererogaveris, rediens reddam tibi . 46. Porro si infidelitas fornicatio est, et idololatria infidelitas, et avaritia idololatria, non est dubitandum et avaritiam fornicationem esse. Quis ergo jam quamlibet illicitam concupiscentiam potest recte a fornicationis genere separare, si avaritia fornicatio est? Ex quo intelligitur, quod propter illicitas concupiscentias, non tantum quae in stupris cum alienis viris aut feminis committuntur, sed omnino quaslibet, quae animam corpore male utentem a lege Dei aberrare faciunt, et perniciose turpiterque corrumpi, possit sine crimine et vir uxorem dimittere, et uxor facit Dominus causam fornicationis. Quam forni
Abbreviated transcription (Latin):
ceptum dñi ut dimittat᷑ coniunx nͥ causa for¬
nicationis: fornicatio ẽ etiam ipsa infidelitas.
Quid enim tu dicis apłe: Certe ut uir fideł.
consentientem secum habitare mulierem in¬
dñs p̃cipiat. ne dimittat uir uxorem. nisi cau¬
sa fornicationis: quare hic dicis. ego dicoñ
dñs: Qͥ a scilicet idolatͥa quam sequuntur
infideles. & quelibet noxia suꝑsticio fornica¬
tio est: dñs aut̃ ꝑmisit caus a fornicationis
uxorem dimitti. S qͥa ꝑmisit. ñ uissit: de¬
dit locum apło monendi. ut qui noluerit.
ñ dimittat uxorem infidelem: qͦd sic possit¬
uir infidelis in uxore fideli: & scĩficata ẽ mu¬
lier infidelis. in fr̃e fideli. Credo iam ꝓuene¬
rat. ut ñnullȩ femine. ꝑuiros fideles. & uiri
ꝑuxores fideles. infidem uenirent: & quam
uis ñ dicens nomina. exemplis tam̃ hortatꝰ
ẽ ad confirmandum consilium suum. De¬
inde sequit᷑. Alioquin filii ur̃i immundi
anierant: qui siue auctore uno ex parentib.

Expanded text:
aeceptum Domini ut dimittatur conjux nisi causa fornicationis, fornicatio est etiam ipsa infidelitas. 45. Quid enim tu dicis, Apostole? Certe ut vir fidelis consentientem secum habitare mulierem inhoc et Dominus praecipiat, ne dimittat vir uxorem, nisi causa fornicationis, quare hic dicis, Ego dico, non Dominus? Quia scilicet idololatria quam sequuntur infideles, et quaelibet noxia superstitio, fornicatio est. Dominus autem permisit causa fornicationis uxorem dimitti: sed quia permisit, ndit locum Apostolo monendi ut, qui voluerit non dimittat uxorem infidelem, quo sic vir infidelis in uxore fideli, et sanctificata est mulier infidelis in fratre fideli. Credo, jam provenerat ut nonnullae feminae per viros fideles, et viri per uxores fideles in fidem venirent. Ibid. vis non dicens nomina, exemplis tamen hortatus est, ad confirmandum consilium suum. Deinde sequitur: Alioquin filii vestri immundi stiani, qui sive auctore uno ex parentibus,
Abbreviated transcription (Latin):
siqͥs accipit. siqͥs extollit᷑. siquis infaciem uos
cedit. Deinde continuostibiungit: scđm igno¬
bilitatem dico: ut exponat qͥd sit in faciem
cecdi.Hoc est contemni ac despici. Qͦd qͥdem
ñ ideo dic̃ apłs. ut illos ñ sustinerent: s ut
se magis. qͥ eos sic diligeret. ut se ipsum ꝓ eis
uellet impendi. S qm̃ facies ñ potest dici de¬
xtera & sinistra: & tam̃ nobilitas. & scdm dm̃¬

Expanded text:
si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit: deinde continuo subjungit, Secundum ignobilitatem dico ; ut exponat quid sit in faciem caedi, hoc est contemni atque despici. Quod quidem non ideo dicit Apostolus, ut illos non sustinerent; sed ut se magis qui eos sic diligeret, ut seipsum pro eis vellet impendi . Sed quoniam facies non potest dici dextera et sinistra, et tamen nobilitas et secund
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinere. hi maxime sentiunt: qͥ eis quos mul
tis simis suis egrotantib seruiunt. uł parriuł.
uel freneticis. a quib multa sepe patiunt᷑. Et
si eoꝵ salus id exigat. p̃bent se etiam ut plura
patiant᷑: donec uł etatis. uł morbi infirmitas
trans eat. Qͦs gͦ dñs medicꝰ animarum. curan¬
dis ꝓxiinis instruebat: qͥd eos aliud docere
posset. nisiut eoꝵ quoꝵ saluti consulere uel¬
lent. imbecillitates equo animo tolerarent:
Omnis nanq imꝓbitas. ex imbecillitate ani¬
iniuenit: qͥa nicħ innocenti est eo. qui in uir¬
tute ꝑfectꝰ est. Queri aut̃ potest: quid sibiue¬
lit dext̾a maxilla. Sic enim in exemplaribus
grecis qͥb maior fides adhibenda ẽ inuenit᷑.
Nam multa latina maxillam tantum habẽt.
ñ etiam dext̾am. facies ẽ aut̃. qua quisq cog¬
noscit᷑: ũ legimꝰ apud apłm: toleratis enim
siqͥs uos in seruitutem redigit: siqͥs deuorat.

Expanded text:
pertinere, In maxime sentiunt, qui eis quos multpertinere, In maxime sentiunt, qui eis quos multtissimis suis aegrotantibus serviunt vel parvulis vel phreneticis: a quibus multa saepe patiuntur, et si eorum salus id exigat, praebent se etiam ut plura patiantur, donec vel aetatis vel morbi infirmitas transeat. Quos ergo Dominus medicus animarum, curandis proximis instruebat, quid eos aliud docere posset, nisi ut eorum quorum saluti consulere vellent, imbecillitates aequo animo tolerarent? Omnis namque improbitas ex imbecillitate animi venit: quia nihil innocentius est eo qui in virtute perfectus est. 58. Quaeri autem potest quid sibi velit dextera maxilla. Sic enim in exemplaribus graecis, quibus major fides habenda est, invenitur: nam multa latina, maxillam tantum habent, non etiam dexteram. Facies est autem qua quisque cognoscitur: et legimus apud Apostolum, Toleratis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat,
Abbreviated transcription (Latin):
iuit. Nam ẽ adhuc qͦd faciat qͥ ñ implet istã
magnitudinem p̃cepti. quȩ ꝑtinet ad regnũ
cȩlorum:ut ñ reddat tantum. s minus: ue¬
lut ꝓduob pugnis unum: aut ꝓ auuls o ocło.
aurem p̃cidat. Hinc ascendens. qͥ omninoni¬
chil rependĩt. ꝓpinquat p̃cepto dñr. nec tn
adhuc ibi est. Parum enim adhuc uidet᷑ do¬
mino.si ꝓ malo qͦd acceꝑis nicħ rependas mali:
nisi etiam amplius sis paratꝰ acciꝑe. Quappt̃
ñ ait. ego aut̃ dicouob̃. ñ reddere malum pro
malo: qnͣꝙͣ hoc ã magnum p̃ceptum sit: sed
ait. ñ resistere adũsus malum: ut ñsolum non
rependas qͦd tͥ fu̾it irrogatum: s etiam ñ resi¬
stas. qͦminus aliud irroget᷑. Hoc ẽ enum quod
etiam consequent̾ exponit. S siqͥs te ꝑcusserit
in dext̾am maxillam tuam: p̃be illi & alt̾am.
Non enim ait. siqͥs te ꝑcusserit. noli tu ꝑcut̾e:
s para te adhuc ꝑcutienti. E ad mis ccł̃iam

Expanded text:
luit. Nam est adhuc quod faciat, qui non implet istam luit. Nam est adhuc quod faciat, qui non implet istam magnitudinem praecepti, quae pertinet ad regnum coelorum; ut non reddat tantum, sed minus, velut pro duobus pugnis unum, aut pro evulso oculo aurem praecidat. Hinc ascendens qui omnino nihil rependerit, propinquat praecepto Domini, nec tamen adhuc ibi est. Parum enim adhuc videtur Domino, si pro malo quod acceperis, nihil rependas mali, nisi etiam amplius sis paratus accipere. Quapropter non ait, Ego autem dico vobis, non reddere malum pro malo; quanquam hoc etiam magnum praeceptum sit: sed ait, non resistere adversus malum; ut non solum non rependas quod tibi fuerit irrogatum, sed etiam non resistas quo minus aliud irrogetur. Hoc est enim quod etiam consequenter exponit: Sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram: non enim ait, Si quis te percusserit, noli tu percutere; sed, Para te adhuc percutienti. Quod ad misericordiam
Abbreviated transcription (Latin):
discipłis dixit. ne ꝓmnalo ullum reddatur¬
malum: medium quendam locum tenet.
ut tantum reddat᷑. quantum acceptum ẽ:
ꝑ qͦd a summa dis cordia. ad summam con¬
cordiam. ꝓ tempoꝵ distributione transit᷑
factꝰ est. Qͥs qͥs gͦ malum infert pͥor studio le¬
dendi & nocendi: uide qͣntum distet ab eo
qui nec lesꝰ rependit. Qͥs qͥs aut̃ nulli prior
malum facit. s tam̃ lesꝰ rependit gratuus. uł
uoluntate uł facto: recessit aliqͣntum a sũma
iniquitate. & ꝓcessit ad summam iusticiam.
Et tam̃ ñdum denet qͦd lex q̃ ꝑ moys en data
ẽ imꝑauit. Qui gͦ tantum reddit. quantum
accepit: iam donat aliqͥd. Non enim tantam
penam meret᷑ nocens: qͣntam ille qͥ ab eoles̃
innocens passus est. Hanc gͦ inchoatam. ñ se¬
ueram smis cem iusticiam ille ꝑfecit: qui le¬
gemuenit implere ñ soluere. Duos gͦ adhuc
gradꝰ qui int̾sunt intelligendos reliquit: &¬
de ipso summomis cdiȩ culmine dicere ma¬

Expanded text:
discipulis dixit, ne pro malo ullum malum reddaturdiscipulis dixit, ne pro malo ullum malum reddatur; medium quemdam locum tenet, ut tantum reddatur quantum acceptum est, per quod a summa discordia ad summam concordiam pro temporum distributione transitus factus est. Quisquis ergo malum infert prior studio laedendi et nocendi, vide quantum distet ab eo qui nec laesus rependit. Quisquis autem nulli prior male fecit, sed tamen laesus rependit gravius, vel voluntate vel facto, recessit aliquantum a summa iniquitate, et processit ad summam justitiam, et tamen nondum tenet quod lex quae per Moysen data est imperavit. Qui ergo tantum reddit quantum accepit, jam donat aliquid: non enim tantam poenam meretur nocens, quantam ille qui ab eo laesus innocens passus est. Hanc ergo inchoatam, non severam, sed misericordem justitiam ille perficit, qui legem venit implere, non solvere. Duos ergo adhuc gradus qui intersunt, intelligendos reliquit, et de ipso summo misericordiae culmine dicere ma
Abbreviated transcription (Latin):
nicam tuam tollere: remitte illi & uestim̃tũ.
Et qͥ te angariaũit mille passꝰ: uade cum illo
alia duo. Omni petentite da. Et quiuoluerit
a te mutuari: ne aũsatꝰ fcieris. Pharis eorũ
iusticia minor ẽ. ñ excedẽ inuindictam mo¬
dum: ne plus rependat qͥsq. quam accepit.
Et magnus hic gradꝰ est. Nemo enĩ facile inue¬
nitur qͥ pugno accepto. pugnum redde uelit:
& uno a conuitiante ũbo audito unum. &
qͦd tantumdem ualeat referre contentꝰ sit.
S siue iraᷤ turbatꝰ immodatꝰuindicat: siue
qͥa iustum putat eum qͥ lesit pͥor grauius le¬
di. quam lesꝰ ẽ qͥ ñ les erat: talem animum ma¬
gua ex parte refrenauit lex. in qua scͥptum ẽ.
significat᷑ mooꝰ. ut iniuriam uidicta ñ tͣns¬
eat: & hec ẽ pacis inchoatio. ꝑfecta aut̃ pax ẽ:
talem penitꝰ nolle uindictam. Int̃ illud gͦ pͥ¬
mum. qͦd p̃t̾ legem ẽ. ut maiꝰ malum ꝓ mi¬
nore maloreddat᷑. et hoc qͦd dñs ꝑficiendis¬

Expanded text:
nicam tuam tollere, remitte illi et vestimentum; et qui te angariaverit mille passus, vade cum illo alia duo. Omni petenti te da, et qui voluerit a te mutuari, ne aversatus fueris. Pharisaeorum justitia minor est non excedere in vindicta modum, ne plus rependat quisque quam accepit: et magnus hic gradus est. Nemo enim facile invenitur qui pugno accepto pugnum reddere velit; et uno a conviciante verbo audito, unum et quod tantumdem valeat referre contentus sit: sed sive ira perturbatus immoderatius vindicat; sive quia justum putat, eum qui laesit prior gravius laedi, quam laesus est qui non laeserat. Talem animum magna ex parte refrenavit lex, in qua scriptum est, significatur 25 modus, ut injuriam vindicta non transeat: et haec est pacis inchoatio. Perfecta autem pax est talem penitus nolle vindictam. Inter illud ergo primum, quod praeter legem est, ut majus malum pro minore malo reddatur: et hoc quod
Abbreviated transcription (Latin):
anime laboranti consulit᷑. ultͣ dilectionẽ mi¬
mici porrigi ñ potest: & ideosic clauditur.
Estote gͦ uos ꝑfecti: sic̃ & pat̃ ur qui in celis est
ꝑfectꝰ est. Ita tam̃ ut ds intelligat᷑ ꝑfectꝰ tan¬
quam ds: & anima ꝑfecta tanqm anima. Gra¬
dum tñ eẽ aliquiem in phariseoꝵ iusticia qͦ
ad legem uet̾em ꝑtinet. hinc intelligit᷑: qͥd mul¬
tihomines eos etiam a quib diligunt᷑ odert̃:
sic̃ luxuriosi filii. parentes cohercitores luxu¬
riȩ suȩ. Ascendit gͦ aliquem gradum qͥ ꝓximũ
diligit: quamuis adhuc odit mimicum. Ciꝰ
aut̃ imꝑio qͥuenit legem implere. ñ soluere. ꝑ¬
ficiet beniuolentiam & benignitatem: cum
eam usq ad inimici dilectionem ꝓduxerit. Nã
ille gradus quainuis ñ nullus sit: tã paruus
ẽ tam̃ ut cum publicanis etiam possit ẽẽ com¬
munis. Nec qͦd in lege dic̃tum ẽ. odis inimicũ
tuum. uox iubentis iusto accipienda ẽ: s per¬
mittentis infirmo. Orit᷑ hic sane nullomodo

Expanded text:
animae laboranti consulitur, ultra dilectionem inimici porrigi non potest; et ideo sic clauditur: Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester qui in coelis est, perfectus est. Ita tamen ut Deus intelligatur perfectus tanquam Deus, et anima perfecta tanquam anima. 70. Gradum tamen esse aliquem in Pharisaeorum justitia, quae ad Legem veterem pertinet, hinc intelligitur, quod multi homines eos etiam a quibus diliguntur oderunt; sicut luxuriosi filii parentes coercitores luxuriae suae: ascendit ergo aliquem gradum qui proximum diligit, quamvis adhuc oderit inimicum. Ejus autem imperio, qui venit Legem implere, non solvere, perficiet benevolentiam et benignitatem, cum eam usque ad inimici dilectionem perduxerit. Nam ille gradus quamvis nonnullus sit, tam parvus est tamen, ut cum Publicanis etiam possit esse communis. Nec quod in Lege dictum est, Oderis inimicum tuum, vox jubentis justo accipienda est, sed permittentis infirmo. 71. Oritur hic sane nullo modo
Abbreviated transcription (Latin):
iusiurandum. siꝑ celum. aut tram. aut ihe.
rosolimam. aut ꝑ caput suum iurarent. Qͦd
ñ uitio p̃cipientis: s illis male intelligentib.
factum ẽ. Itaq dñs docet. nicħ ẽẽ tamuile in
creat᷑is dei. ut ꝑ hoc qͥsq ꝑiurandum arbitre¬
cur: qͣndo a summis usq ad ima. dicuna ꝓui¬
dentia creata regerent᷑: incipiens a throno
dei usq ad capillum album uł ingrum. Neq
ꝑcelum inquit. quia thronꝰ dei ẽ. neq ꝑ t̾ram.
quia scabellum ẽ pedũ eiꝰ est: id est cum iu¬
ras ꝑ celum. aut t̃ram. non te arbitrei is ñ
bet. qͥ ꝑ iherosolimam iurat. Neq ꝑcaput
tuum iuratieris. Qͥd enim pot̾at quisq ma¬
gis ad se ꝑtinere arbitrari. qͣm caput sutĩ:
Sed qͦmͦ nr̃m ẽ. ubi potestatem faciendi u¬
nius capilli albi aut nigͥ non habemus: Gͦ
deo debet iusiurandum. ineffabilit̃ denenti
omnia. & ubiq p̃senti: qͥsqͥs etiam ꝑcaput

Expanded text:
jusjurandum, si per coelum aut terram, aut per jusjurandum, si per coelum aut terram, aut per Jerosolymam, aut per caput suum jurarent: quod non vitio praecipientis, sed illis male intelligentibus, factum est. Itaque Dominus docet nihil esse tam vile in creaturis Dei, ut per hoc quisque pejerandum arbitretur; quando a summis usque ad ima divina providentia creata regantur, incipiens a throno Dei usque ad capillum album aut nigrum. Neque per coelum, inquit, quia thronus Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum ejus est: id est, cum juras per coelum aut terram, non te arbitreris non bet, qui per Jerosolymam jurat. Neque per caput tuum juraveris. Quid enim poterat quisque magis ad se pertinere arbitrari, quam caput suum? Sed quomodo nostrum est, ubi potestatem faciendi unius capilli albi aut nigri non habemus? Ergo Deo debet jusjurandum ineffabiliter tenenti omnia, et ubique praesenti, quisquis etiam per caput
Abbreviated transcription (Latin):
ampliꝰ est:a mnalo est. Id est si iurare cogeris: sci¬
as de necessitate uenire infirmitatis eorum.
qͥb aliqͥd fuades. Que infirmitas utiq malũ
est. Unde noscotidie libari dep̃cam᷑: cum dici¬
mus. lib̾a nos a malo. Itaq ñ dix̃. quod autem
qͥbñ ut̃is iuratione: que & si ñ bona. tamen
necessaria est. ut alt̃i ꝑsuadeas. qͦd utilit̾ sua¬
des. S a malo est illius: cuiꝰ infirmitate iurare
sit difficile & consuetudinem itirandi extin¬
guere: & nunqͣm temere facere.qͦd non nun¬
quam facere necessitas cogit. Queri aut̃ po¬
test. cum diceret᷑. ego aut̃ dico uob̃ non iura¬
re omnino: curatditum sit neq ꝑ cȩlum. qͥa
thronꝰ di ẽ. & cȩt̾a usq ad id qͦd dictum est.
neq ꝑ caput tuum. Credo ꝓpt̃ea qͥa ñ puta¬
bant iudei se teneri iureiurando: si ꝑista iu¬
rassent. E qm̃ audierant. reddes aut̃ dñoius¬
iurandum tuum: ñ se putabant dño deb̃e

Expanded text:
amplius est a malo est; id est: si jurare cogeris, sciamplius est a malo est; id est: si jurare cogeris, scias de necessitate venire infirmitatis eorum, quibus aliquid suades, quae infirmitas utique malum est, unde nos quotidie liberari deprecamur, quum dicimus: libera nos a malo. Itaque non dixit, quod autem qui bene uteris juratione, quae etsi non bona, tamen necessaria est, ut alteri persuadeas quod utiliter suades, sed a malo est illius cujus infirmitate jurare sit difficile et consuetudinem jurandi exstinguere, et nunquam temere facere quod nonnunquam facere necessitas cogit. 52. Quaeri autem potest, cum diceretur, Ego autem dico vobis non jurare omnino, cur additum sit, neque per coelum, quia thronus Dei est, et caetera, usque ad id quod dictum est, neque per caput tuum. Credo propterea, quia non putabant Judaei se teneri jurejurando, si per ista jurassent: et quoniam audierant, Reddes autem Domino jusjurandum tuum; non se putabant Domino debere
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid dr. ꝑ qͦd iurat᷑: ut non iurauerit.
Ri diculum ẽ hoc putare. Tam̃ ꝓpt̾ calum¬
niosos. aut multum tardos. ne aliquid int̾ẽẽ
quis putet: sciat etiam hoc mͦ iurasse apłm
ret᷑. gła ur̃a me facit cotidie mori. sic̃ dicit᷑.
ꝑ illius magist̾ium. doc̃tꝰ factꝰ est. id ẽ illius
magistĩo factum est. ut ꝑfecte doceret᷑: greca
exemplaria diiudicant. in quibus scͥptum
nͥ a urante dr. Ita gͦ intelligit᷑ p̃cepisse dñm
ne iuret᷑. ne quisq sic̃ bonum appetat iusui¬
ranctum: & assiduitate iurandi. ad ꝑiuriũ
ꝑ consuetudinem dilabit᷑. O.uappt̃ qui intel¬
ligit ñ inboniss in necessariis iurationem ha¬
bendam : refrenet se qͣntum potest ut non ea
utat᷑. nisi necessitate: cum uidet pigros esse
homines ad credendum. qͦd eis utile ẽ crede.
nisi uiratione firment᷑. ad hoc itaq ꝑtinet.
qͦd sic dr. sit aut̃ sermour̃. est. est. non. non.¬
hoc bonum ẽ & appetendum. Quod autem

Expanded text:
itur per quod juratur: ut non juraverit, Ridiculum est hoc putare: tamen propter contentiosos aut multum tardos, ne aliquid interesse quis putet, sciat etiam hoc modo jurasse Aporetur, Vestra gloria me facit quotidie mori; sicut dicitur, Per illius magisterium doctus factus est, id est, illius magisterio factum est ut perfecte doceretur: graeca exemplaria dijudicant, in quibus scriptum: « Ita, inquit, intelligitur praecepisse Dominum ne juretur, ne quisquam sicut bonum appetat jusjurandum; et assiduitate jurandi ad perjurium per consuetudinem dilabatur. Quapropter qui intelligit, non in bonis, sed in necessariis jurationem habendam, refrenet se quantum potest, ut non ea utatur, nisi necessitate, cum videt pigros esse homines ad credendum, quod eis utile est credere, nisi juratione firmetur. Ad hoc itaque pertinet quod sic dicitur: Sit autem sermo vestHoc bonum est et appetendum, quod autem
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut enimloqͥ falsum ñ potest qͥ non loquit᷑.
sic ꝑiurare ñ potest. qͥ ñ urat. S tam̃ qm̃ iu¬
rat qui adhibet testem dm̃: diligent̃ consi¬
derandum est hoc capłm. ne contͣ p̃ceptum
dñi apłs fecisse uideat᷑: qͥ sepe hoc mͦ urauit
cum dixit. que aut̃ scribo uobis ecce corã deo
mentior. Tale est etiam illud. Testis enim mͥ
est ds. cui seruuo in sp̃u meo in euangłio filii
eiꝰ. qͣm sine int̾missione memoriam ur̃i fa

Expanded text:
Sicut enim falsum loqui non potest qui non loquitur, sic pejerare non potest qui non jurat. Sed tamen quoniam jurat qui adhibet testem Deum, diligenter considerandum est hoc capitulum, ne contra praeceptum Domini Apostolus fecisse videatur, qui saepe hoc modo juravit, cum dicit, Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, mentior . Tale est etiam illud, Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus, quomodo sine intermissione memoriam
Abbreviated transcription (Latin):
uos: cum maledicere hoc sit malum dicere.
S alit̃ maledictum iactat᷑ cum contum elia.
coram illo cui maledicit᷑. sic̃ dño nr̃o dictum
ẽ. nonne uerum dicimꝰ qͥa samaritanus es¬
tu. & demonium habes: alit̾ cum absentis fa¬
ma ledit᷑. siẽ de illo item scͥbit᷑. alii dicebant
qͥa ꝓpħa est. alii dicebant ñ. s seducit popłm.
Psequi aut̃ est uiminferre. uł insidus appetẽ:
qͦd fecit qͥ eum tradidit. & qͥ eum crucifixert̃.
Sane quod etiam hic non ẽ nude positum
ut diceret᷑. & dicent omne malum adu̾sũ
uos. s additum ẽ inentientes. additum etiã
ꝓpt̾ me: ꝓpt̾ eos additum eẽ puto qͥuolunt
de ꝑsecutionib & de famȩ suȩ turpitudine
głari: & ideo dicere ad se ꝑtinere xp̃m. qͥa
multa de illis dicunt᷑ mala. cum & uera di¬
cant᷑. quando & de illoꝵ errore dicunt᷑. Et si
aliqͣndo etiam ñnulla falsa iactant᷑. qͦd teme¬
ritate hominum plerunq accidit: non tam̃¬

Expanded text:
os; cum maledicere, hoc sit, malum dicere. Sed aliter maledictum jactatur cum contumelia coram illo cui maledicitur, sicut Domino nostro dictum est, Nonne verum dicimus, quia Samaritanus es, et daemonium habes ? aliter cum absentis fama laeditur, sicut de illo item scribitur, Alii dicebant, Quia propheta est: alii autem dicebant, Non, sed seducit populum . Persequi autem, est vim inferre, vel insidiis appetere: quod fecit qui eum tradidit, et qui eum crucifixerunt. Sane quod etiam hoc non est nude positum, ut diceretur, Et dicent omne malum adversum vos, sed additum est, mentientes; additum etiam, propter me: propter eos additum puto, qui volunt de persecutionibus et de famae suae turpitudine gloriari; et ideo dicere ad se pertinere Christum, quia multa de illis dicuntur mala; cum et vera dicantur, quando de illorum errore dicuntur: et si aliquando etiam nonnulla falsa jactantur, quod temeritate hominum plerumque accidit, non tam
Abbreviated transcription (Latin):
Quanta enim ui opꝰ est ut homo diligat
inmicos: & odiat patrem. & matrem. & uxo¬
rem. & filios. & fr̃s: utrunq enim iubet:
qui adregnum cȩloꝵ uocat. E quomodo
hec non sunt contraria int̾ se. ipso duce os¬
tendere facile ẽ. s ea intellecta implere diffi¬
cile: quanquam & hoc eodem ipso adiuuan¬
te facillimum. Regnum enim ȩt̾num. ad¬
qͦd discipłos suos qͦs etiam frr̃s appellat. uoca

Expanded text:
Quanta enim vi opus est, ut homo diligat Quanta enim vi opus est, ut homo diligat inimicos, et oderit patrem, et matrem, et uxorem, et filios, et fratres! Utrumque enim jubet, qui ad regnum coelorum vocat. Et quomodo haec non sint contraria inter se, ipso duce ostendere facile est; sed ea intellecta implere difficile: quanquam et hoc eodem ipso adjuvante facillimum. Regnum enim aeternum quo discipulos suos, quos etiam
Abbreviated transcription (Latin):
liiᷤ ꝓcrea tis siue etiam ista t̾rena ꝓle con¬
tempta continentiam int̃ se pari consensu
seruare potuerint: qͥa neq contra illud p̃¬
ceptum fit. quod dñs dunita comugem ue¬
tat: non enim dimictit. qui cum ea ñ car-¬
nalit̾ s sp̃italit̾ uiuit: & illud seruat᷑ quod
solet sollicitare animum paruuloꝵ. qͥ tam̃
alioloco ipse dñs dicit. Quis qͥs uenit ad me.
& ñ odit patrem suum. & matrem suam.¬
& uxorem. & filios. & fr̃s. & sorores. insuꝑ & asupens
animam suam: ñ potest m̃s ẽẽ discipłs.
Uideri enim potest contrarium minus in¬
telligentib quod hic uetat dimitti uxorẽ.
excepta caus a fornicationis: alib autem
dis cipłm suum negat eẽ posse quenquam.
qͥ ñ ołit uxorem. Qͦs si ꝓpt̾ concubitum
diceret: ñ etiam patrem. & matrem. & fr̃s.¬
& sorores. in eadem conditione poneret.S
quam uerum ẽ qͦd regnum cȩloꝵ uim pa¬
titur: & qͥ uim faciunt diripiunt illud:

Expanded text:
liis procreatis, sive etiam ista terrena prole conliis procreatis, sive etiam ista terrena prole contempta, continentiam inter se pari consensu servare potuerint: quia neque contra illud praeceptum fit, quo Dominus dimitti conjugem vetat; non enim dimittit, qui cum ea non carnaliter, sed spiritualiter vivit: et illud servatur, quodsolet sollicitare animum parvulorum, qui taalio loco ipse Dominus dicit, Quisquis venit ad me, et non odit patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, et fratres, et sorores, insuper et animam suam, non potest meus esse discipulus . Videri enim potest contrarium minus intelligentibus, quod hic vetat dimitti uxorem, excepta causa fornicationis, alibi vero discipulum suum negat esse posse quemquam qui non oderit uxorem. Quod si propter concubitum diceret, non etiam patrem, et matrem, et fratres in eadem conditione poneret. Sed quam verum est quod regnum coelorum vim patitur, et qui vim faciunt, diripiunt illud !
Abbreviated transcription (Latin):
titer sustinere. Et mechum dicit. etiam uirũ
qͥ eam duxerit. q̃ soluta ẽ auiro. Cuiꝰ rei apłs
paulus t̾minum ostendit: qui tamdiu ob¬
seruandum dicit. quamdiu uir eiꝰ uiuit. Iulo
aut̃ mortuo: dat nubendi licentiam. Hanc
etiamipse regłam tenuit: & in ea ñ suum
consilium. sic̃ & in ñnullis monitis. s p̃cep¬
tum dñi iubentis ostendit. cum ait. Eis aut̃ qͤͦ¬
rem auiro ñ discebere. Quod si discesserit. ma
nere innuptam: aut uiro suo reconciliari. Q
uir uxorem ne dimittat. Credo simili forma.
ut si dimiserit. ñ ducat aliam: aut reconcilie¬
tur uxori. fieri enim potest. ut dimittat uxorẽ
causa fornicationis: quam dñs exceptam ẽẽ
uoluit. Iam uͦ si nec illi nub̃e concedit᷑. uiuo
uiro a qͦ recessit: neq huic alt̾am ducere. ui¬
ua uxore quam dimisit: multo minus fas ẽ
illicita cum quib libet stupra committere.
Beatiora sane coniugia iudicanda st̃. qͣ siue fi¬

Expanded text:
titer sustineri. Et moechum dicit etiam virum titer sustineri. Et moechum dicit etiam virum qui eam duxerit quae soluta est a viro. Cujus rei apostolus Paulus terminum ostendit. Quia tandiu observandum dicit quandiu vir ejus vivit. Illo autem mortuo dat nubendi licentiam. Hanc etiam regulam ipse tenuit, et in ea non suum consilium, sicut et in nonnullis monitis, sed praeceptum Domini jubentis ostendit, cum ait: Eis autem qrem a viro non discedere, quod si discesserinere innuptam, aut viro suo reconciliari: et vir uxorem non dimittat . Credo, simili forma, ut si dimiserit non ducat aliam, aut reconcilietur uxori. Fieri enim potest ut dimittat uxorem causa fornicationis, quam Dominus exceptam esse voluit. Jamvero si nec illi nubere conceditur vivo viro a quo recessit, neque huic alteram ducere viva uxore quam dimisit; multo minus fas est illicita cum quibuslibet stupra committere. Beatiora sane conjugia judicanda sunt, quae sive fi
Abbreviated transcription (Latin):
seoꝵ: cui non ẽ contrarium quod dñs dicit.
Ego aut̃ dicouob̃. Quicunq dimiserit uxorẽ
suam excepta causa fornicationis: facit eã me¬
chari. Et qui solutam a uiro duxerit: mecha¬
tur. Non enim qͥ p̃cepit dare libellum repudii.
hoc p̃cepit ut uxor dimittat᷑. S qͥ dimiserit
inqͥt. det illi libellum repudii: ut iracundiã
temerariam ꝓicientis uxorẽ suã libelli cogita¬
tio demꝑaret. Qui uͦ dimittendi moram que¬
siuit significauit quantum potuit duris ho¬
minib. se nolle discidium: & ido ipse dñs
alioloco de hoc int̾rogatꝰ. ita respondit. Hoc
moyses ꝓpt̃ duriciam urãm fecit. Quantum¬
enim uis durꝰ eẽt. qͥ uellet dimittere uxorẽ:
cum cogitaret libello repudii dato.iam sine
ꝑicło eam posse alt̾i nub̾e facile placaret᷑. Dñs
gͦ ad illud confirmandum. ut ñ facile uxor
dimittat᷑. solam causam fornicationis excepit.
Cet̾as uͦ uniu̾sas molestias siquȩ forte extite¬
rint: iubet ꝓ fide comugali & ꝓ castitate for¬

Expanded text:
dicit, Ego autem dico vobis, Quicumque dimiserit uxorem suam excepta fornicationis causa, facit eam moechari; et qui solutam a viro duxerit, moechatur. Non enim qui praecepit dari libellum repudii, hoc praecepit, ut uxor dimittatur: sed, Qui dimiserit, inquit, det illi libellum repudii; ut iracundiam temerariam projicientis uxorem libelli cogitatio temperaret. Qui ergo dimittendi moram quaesivit, significavit quantum potuit duris hominibus, se nolle discidium. Et ideo ipse Dominus alio loco de hoc interrogatus, ita respondit: Hoc Moyses propter duritiam vestram fecit . Quantumvis enim durus esset qui vellet dimittere uxorem, cum cogitaret libello repudii dato jam sine periculo eam posse nubere alteri, facile placaretur. Dominus ergo ad illud confdimittatur uxor, solam causam fornicationis excepit, ceteras vero universas molestias, si quae forte exstiterint, jubet pro fide conjugali, et pro castitate for
Abbreviated transcription (Latin):
re innuptam: aut uiro suo reconciliari. Alit̃
gͦ non licet facere. Monet᷑ aut̃ uir fidelis. si
habec uxorem infidelem. consentientem secũ
habitare: ñ eam dimittere. Licet gͦ& dimit¬
tere: qͥa non ẽ p̃ceptum dñi. ne dimittat. s
consiltim apłi: Sic̃ monet᷑ uirgo ñ nubere:
s si nupserit. consilium qͥdem non tenebit: s
contͣ p̃ceptum ñ facit. Ignoscit᷑ cum đr. hoc
aut̃ dico scđm ueniam: ñ scđm imꝑium. Qͥ¬

Expanded text:
re innuptam aut viro suo reconciliari: aliter re innuptam aut viro suo reconciliari: aliter ergo non licet facere. Monetur autem vir fidelis, si habet uxorem infidelem consentientem secum habitare, non eam dimittere: licet ergo et dimittere; quia non est praeceptum Domini, ne dimittat, sed consilium Apostoli: sicut monetur virgo non nubere; sed si nupserit, consilium quidem non tenebit, sed contra praeceptum non faciet. Ignoscitur cum dicitur, Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium. Q
Abbreviated transcription (Latin):
habet uirum infidelem. & hic consentit ha¬
bitare cum illa: non dimittat uirum. Geͤti¬
am nunc his diẽ. qui st̃ in coniugio. Quid
sibi gͦ uult qͦd ait cęt̾is: nisi quia suꝑius eis
loquebat᷑. qͥsic copulati erant. ut parit᷑ in fi
coptilati sunt. ut ñ ambofideles sint: S qͥd
eis dicit: Siquis fr̃ habet uxorem infidelẽ
& hec consentit habitare cum illo: ñ dimit¬
tat illam. & siqua mulier habet uirum infi
delem & hic consentit habitare cum illa: ñ
dimnittat uirum. Si gͦ ñ p̃cipit ex dñi ꝑsona
s ex fua ꝑsona monet: ita est hoc bonum ut si
quis alit̃ fecerit. ñ sit p̃cepti transgressor: sic̃
de uirginib paulopost dicit. p̃ceptum dñi se
ñ hab̾e: consilium aut̃ dare: atq ita laudat
uirginitatem: ut arripiat eam qͥuoluerit:
non tam̃ ut si non fecerit cont᷑ p̃ceptum fe¬
cisse iudicet᷑. Alud enim ẽ quod iubet. aliud
quod monet. aliud qͦd ignoscit᷑. Iubet᷑ mu-¬
lier auiro ñ discede : qͦd si dis cesserit mane¬

Expanded text:
lem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Ergo etiam nunc iis dicit qui sunt in conjugio. Quid sibi ergo vult quod ait, caeteris: nisi quia superius eis loquebatur, qui sic copulati erant, ut pariter in ficopulati sunt, ut non ambo fideles sint? Sed quid eis dicit? Si quis frater habet uxorem infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam: et si qua mullem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum. Si ergo non praecipit ex Domini persona, sed ex sua persona monet, ita est hoc bonum, ut si quis aliter fecerit, non sit praecepti transgressor: sicut de virginibus paulo post dicit, praeceptum Domini se non habere, consilium autem dare; atque ita laudat virginitatem, ut arripiat eam qui voluerit, non tamen ut si non fecerit, contra praeceptum fecisse judicetur. Aliud enim est quod jubetur, aliud quod monetur, aliud quod ignoscitur. Jubetur mulier a viro non discedere; quod si discesserit, mane
Abbreviated transcription (Latin):
corpus tuum eat in gehennam. S q̃m seqͥt᷑¬
tua scandalizat te. abscide eam & ꝓice abs
de. expedit enim tͥ ut ꝑeat unum membroꝵ
tuoꝵ. quam totum corpꝰ tuum eat in gehen¬
nam: cogit querere diligentiꝰ quid dixerit
ocłm. In qua questione nichil mͥ occurrit
congruenci. quam dilectissimũ amicum.
Nam hoc utiq membrum recte possumus
appellare. qͦd uehem̃t̾ diligimꝰ: & hẽ consili¬
arium. qͥa ocłs ẽ. tanqͣm demonstrans iter.
& in reb diuinis. qͥa dext̃ ẽ. ut sinist̾ sit di-¬
ctus quidem consiliarius: s in reb t̾renis. ad
necessitatem corporis ꝑtinentib: de qͦ scan
dalirante suꝑfluum erat dicere. quandoqͥ¬
dem nec dextͦ parcendum sit. In reb autem
diuinis consiliariꝰ scandalizans est. si in ali¬
quam ꝑniciosam heresem. nomine religio¬
nis atq doctͥne conat᷑ inducere. Gͦ & dext̾a
manus accipit᷑ dilectꝰ adiutor & minist̾ in

Expanded text:
corpus tuum eat in gehennam. 38. Secorpus tuum eat in gehennam. 38. See, abscide eam, et projice abs te: expedit enim tibi ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum eat in gehennam; cogit quaerere diligentius quid dixerit oculum. In qua quaestione nihil mihi occurrit congruentius, quam dilectissimum amicum; nam hoc est utique quod membrum recte possumus appellare, quod vehementer diligimus: et hunc consiliarium; quia oculus est, tanquam dem in rebus divinis, quia dextra est: ut sinister sit dilectus consiliarius, sed in rebus terrenis ad necessitatem corporis pertinentibus. Item indalizante superfluum erat dicere, quandoquidem nec dextro parcendum sit. In rebus autem divinis consiliarius scandalizans est, si in aliquam perniciosam haeresim nomine religionis atque doctrinae conatur inducere. Ergo et dextera manus accipiatur dilectus adjutor et minister in
Abbreviated transcription (Latin):
bymnum. siue psalmũ. & siqͥd tale aliud sp̃ita¬
lium donoꝵ animo occurrerit. acceptum ẽẽ
ñ potest do. nisi fidi sinceritate fulciat᷑: & ei fixe.
atq immobili. tanqͣm arȩ imponat᷑: ut possit
integrum atq illibatum ẽẽ qͦd loquimur. Nã
multi heretici ñ habentes altare. id ẽ ueram
fidem. blasphemias ꝓlaude dixer̃t:terrenis
uidelicet opinionib aggrauati. uotum suũ
tanquam in t̾ra ꝓicientes. S debet ẽẽ sana etiã
offerentis intentio. Et ꝓpt̾ea cum tale quid

Expanded text:
hymnum, sive psalmum, et si quid tale aliud spirituahymnum, sive psalmum, et si quid tale aliud spiritualium donorum animo occurrit, acceptum esse non potest Deo, nisi fidei sinceritate fulciatur, et ei fixe atque immobiliter tanquam imponatur, ut possit integrum atque illibatum esse quod loquimur. Nam multi haeretici non habentes altare, id est veram fidem, blasphemias pro laude dixerunt; terrenis videlicet opinionibus aggravati, votum suum tanquam in terram projicientes. Sed debet esse sana etiam offerentis intentio.
Abbreviated transcription (Latin):
diam urãm. Iubem᷑ gͦ illati munꝰ ad altare. Si
recordati fuerimus aliqͥd adũsum nos hab̃e
frẽm. munꝰ ante altare relinquere: & ꝑgere ac
reconciliari fr̃i: deinde uenire. & munus of.¬
ferre. Qͦo si accipiat᷑ ad litt̾am. fortassis aliqͥs
credat ita fieri oportere: si p̃sens frat̃ est. Non
enim diutiꝰ differri potest: cum munus tuum
relinquere ante altare iubearis. Sigͦ de absen¬
te. & qͦd fieri potest etiam trans mare constituto.
aliqͥd tale ueniat inm̃tem: absurdum ẽ credere
ante altare munꝰ relinquendum qͦd post terras
& maria perrata offeras deo.Et ido ꝓrsus intro
ad sp̃italia reftigere cogimͣ: ut hoc qͦd dictum
est. sine absurditate possit intelligi. Altare
itaq sp̾italit̃ in uit̾ĩore dei templo. ipsam fidẽ
acciꝑe possumus: cuiꝰ signum est altare uisib.¬
le. Oͦ dlibet enim munus offerim deo. siue ꝓ¬
phetiam. siue doctͥnam. siue oragonem. siue

Expanded text:
diam vestram . Jubemur ergo illaturi munus ad altare, si diam vestram . Jubemur ergo illaturi munus ad altare, si recordati fuerimus aliquid adversum nos habere fratrem, munus ante altare relinquere, et pergere ac reconciliari fratri, deinde venire et munus offerre. Quod si accipiatur ad litteram, fortassis aliquis credat ita fieri oportere, si praesens frater sit non enim diutius differri potest, cum munus tuum relinquere ante altare jubearis: si ergo de absente, et, quod fieri potest, etiam trans mare constituto aliquid tale veniat in mentem, absurdum est credere ante altare munus relinquendum, quod post terras et maria pererrata offeras Deo. Et ideo prorsus intro ad spiritualia refugere cogimur, ut hoc quod dictum est sine absurditate possit intelligi. 27. Altare itaque spiritualiter in interiore Dei templo ipsam fidem accipere possumus, cujus signum est altare visibile. Quodlibet enim munus offerimus Deo, sive prophetiam, sive doctrinam, sive orationem, sive
Abbreviated transcription (Latin):
lathas uocat stultos: qͦs etiam fr̃s nominat.
Non enim id facit sine causa. Ideo aut̃ hic frat̃
subaudi endus est: qͥa de inimico postea dicit᷑.
qͦmͦ etiam ipse tractandus sit maiore iusticia.
Deinde hic sequit᷑. Si gͦ obtuleris munꝰ tuũ
ad altare et ibi recordat᷑ fueris qͦd frat̃ tutis
habet aliqͥd adũsum te: relinque ibi munus¬
tuum aute altare: & uade priꝰ reconciliari fr̃i
tuo: & tẽ ueniens offeres munꝰ tuum. hic itaq
apparet de fr̃e dictum eẽ suꝑius: qm̃ senten¬
tia q̃ sequit᷑ ea coniunctione conectit᷑. ut suꝑi¬
ori attestet᷑. Non enim ait. si aut̃ obtuleris mu¬
nus tuũ in altari. s ait. si gͦ obtuleris munus
tuumad altare. Nam si irasq fas ñ ẽ fr̃i suo
sine catisa. aut dicere racha. aut dicere fatue:
multo minꝰ fas ẽ. animo tenere aliqͥdut in
odium indignatio conũtat᷑. ad qͦd ꝑtinet eti¬
am qͦd alioloco dr. Non occidat sol suꝑiracun¬

Expanded text:
latas vocat stultos , quos etiam fratres nominat: latas vocat stultos , quos etiam fratres nominat: non enim id facit sine causa. Ideo autem hic frater subaudiendus est, quia de inimico postea dicitur quomodo etiam ipse tractandus sit majore justitia. CAPUT X.--26. Deinde hic sequitur: Si ergo obtuleris munus tuum ad altare, et illic recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid adtuum ante altare, et vade, prius reconciliare fratri tuo: et tunc veniens offer munus tuum. Hinc utique apparet de fratre dictum superius; quoniam sententia quae sequitur, ea conjunctione connectitur ut superiori attestetur: non enim ait, Si autem obtuleris munus tuum ad altare; sed ait, Si ergo obtuleris munus tuum ad altare. Nam si irasci fas non est fratri suo sine causa, aut dicere Racha, aut dicere Fatue; multo minus fas est animo tenere aliquid ut in odium indignatio convertatur. Quo pertinet etiam quod alio loco dicitur, Non occidat sol super iracun
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ itaq quantum int̾sit int̾ iusticiam phari¬
seoꝵ: & iusticiam maiorem. que in regnum
cȩloꝵ intͦducit. Oͦd cum sit grauiꝰ occidere.
qm u̾bo irrogare cõuidium: ibi occisio reũ
stionem homicidii int̃ homines agitabant.
hic aut̃ omnia diuino iudicio dimictunt᷑:
ub finis damnatoꝵ ẽ gehenna ignis. Qrus¬
qͥs aut̃ dixerit. qͦd grauiore supplicio in ma¬
iore iusticia punit᷑ homicidium. si gehenna
ignis punit᷑ conuitium: cogit intelligi eẽ dif¬
ferentias gehennarum. Sane in tͥb istis sen¬
tentiis. stbauditio ũboꝵ intuenda est. Habet
enim pͥma sententia omnia u̾ba necessaria: ut
nicħ subaudiat᷑. Qui irascit᷑ inquit fr̃i suo
sine causa: retis erit iudicio. In scda uͦ cũ dixͣ
qui aut̃ dixerit fr̃ suo racha. subaudit᷑ sine causa.
⁊rca iungit᷑ reꝰ erit cõcilio: Iã in t̾cia ubi ait. qui
aut̃ dixerit fatue duo subaudiunt᷑: & fr̃ suo.
& sine causa. Hoc ẽ unde defendit᷑. qͦd apłs ga¬

Expanded text:
aque quantum intersit inter justitiam Pharisaeorum, et istam majorem quae in regnum coelorum introducit, quod cum sit gravius occidere quam verbo irrogare convicium, ibi occisio reum stionem homicidii inter homines agitabant; hic autem omnia divino judicio dimittuntur, ubi finis damnatorum est gehenna ignis. Quisquis autem dixerit quod graviore supplicio in majore justitia punitur homicidium, si gehenna ignis punitur convicium, cogit intelligi esse differentias gehennarum. 25. Sane in tribus istis sententiis subauditio verborum intuenda est. Habet enim prima sententia omnia verba necessaria, ut nihil subaudiatur: Qui irascitur, inquit, fratri suo sine causa, reus erit judicio. In secunda vero cum ait, Qui autem dixerit fratri suo, Racha, subauditur, sine causa, et ita jungitur, reus erit concilio. Jam in tertia ubi ait, Qui autem dixerit, Fatue, duo subaudiuntur, et fratri suo, et sine causa. Hoc est unde defenditur, quod Apostolus Ga
Abbreviated transcription (Latin):
reꝓbꝰ efficiar. Qo uͦ ait. ut luceat omnibus
quiin domo st̃: domum prito dict̃am ha¬
bitationem hominum. id ẽ ipsum mundũ
ꝓpt̃ id quod suꝑiꝰ ait. uos estis lum̃ mundi.
aut si domum quisq uult acciꝑe eccłiam:
lum̃ ur̃m coram hominib ut uideant bona
facta ur̃a: & głificent patrem ur̃m qui in¬
in cȩlis ẽ. Si tm̃mͦ diceret. sic luceat lum̃
ur̃m coram hominib. ut uideant bona fa¬
cta ur̃a. finem constituisse uidet᷑ in laudib
hominum. qͥs querunt hypocͥte: & qui am¬
biunt honores. & captant manissimã głam.
Cont᷑ qͦs łr. Si adhuc hominib placerem:
placent confusi ft̃: q̃m ds nicb̃ fecit illos.
Et it̾m. Ds confringet ossa eoꝵ: qu hominib
placent. Et rursum apłs. Non efficiamͣ inanis¬

Expanded text:
robus inveniar . Quod vero ait, Ut luceat omnibus qui in domo sunt, domum puto dictam habitationem hominum, id est ipsum mundum, propter id quod superius ait, Vos estis lumen mundi: aut si domum quisque vult accipere Ecclesiam, lumen vestrum coram hominibus, ut videant bona facta vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Si tantummodo diceret, Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant bona facta vestra; finem constituisse videretur in laudibus hominum, quas quaerunt hypocritae, et qui ambiunt ad honores, et captant inanissimam gloriam. Contra quos dicitur. « Si adhuc hominibus placerem, placent confusi sunt, quia Deus nihil fecit illos , et iterum: Deus confringit ossa eorum qui hominibus placent . Et rursum Apostolus: Non efficiamur, inqui
Abbreviated transcription (Latin):
soluerit illa minima. & sic docuerit: minimꝰ
uocabit᷑. Qui aut̃ fecerit illa minima & sic do¬
cuerit. non iam magnus habent᷑ ẽ. & idoneꝰ
regno celoꝵ: s tam̃ ñ tam minimꝰ. quam ille
qui soluit. Ut aut̃ sit magnus atq illi regno ap¬
tus. facere debet & docere. sic̃ xp̃s nc̃ docet:
id est ut abundet iusticia eiꝰ suꝑ scͥbarum &
phariseoꝵ. Itsticia phariseoꝵs ẽ ut ñ occidant:
iusticia eoꝵ qͥ intraturi st̃ in regnum i. ut ñ
irascant᷑ sine causa. Minimum est gͦ ñ occide.
& quiillud soluerit. minimus uocabit᷑ in reg¬
no cȩloꝵ. Qui aut̃ illudimpleuerit ut non
occidat: non continuo magnus erit. & idonẽ
regno cȩlorum: s tam̃ ascendit aliquem gra¬
dum. ꝑficiet᷑ aut̃: si nec irascat᷑ sine causa. Qs
si ꝑfecerit: multo remotior erit ab homicidio.
Quappt̃ qͥ docet ut ñ irascamur. ñ soluit le¬
gem ne occidamus.s implet poti: ut & foris

Expanded text:
solverit illa minima, et sic docuerit, minimus solverit illa minima, et sic docuerit, minimus vocabitur: qui autem fecerit illa minima, et sic docuerit, non jam magnus habendus est et idoneus regno coelorum; sed tamen non tam minimus quam ille qui solvit: ut autem sit magnus atque illi regno aptus, facere debet et docere, sicut Christus nunc docet, id est, ut abundet justitia ejus super Scribarum et Pharisaeorum. Justitia Pharisaeorum est, ut non occidant; justitia eorum qui intirascantur sine causa: minimum est ergo et non occidere, et qui illud solverit minimus vocabitur in regno coelorum. Qui autem illud impleverit ut non occidat, non continuo magnus erit et idoneus regno coelorum; sed tamen ascendit aliquem gradum; perficitur autem si nec irascitur sine causa: quod si perfecerit multo remotior erit ab homicidio; quapropter qui docet ut non irascamur, non solvit legem ne occidamus, sed implet potius ut foris
Abbreviated transcription (Latin):
Dico enim uob̃. qͥa nisi abundau̾it iusticia
ur̃a plusquam scͥbarum & phariseoꝵ: non in¬
trabitis in regnum cȩloꝵ. Id est nisi non solũ
illa minima legis p̃cepta impleueritis quȩ
inchoant hominem.s etiam ista que ame
addunt᷑. qͥ non ueni soluere legem s adimple¬
re: ũ intrabitis in regnum cȩloꝵ. S dicis mͥ.
Si de illis mandatis minimis cum suꝑius lo¬
queret᷑. dixit minimum uocari in regnum cȩ¬
lorum. qͥsqͥs tinum eorum soluerit. & scdm su¬
am solutionem docuerit. magnum aut̃ uo¬
cari. qͥsqͥs ea fecerit. & sic docuerit: & ex eoiam
in regnum cȩloꝵ fut᷑um ẽẽ qͥa magnus ẽ. qͥd
opus est. addip̃ceptis legis minimis. si iam in
da illa sententia. qͥ aut̃ fecerit & docuerit sic.
magnus uocabit᷑ in regno cȩloꝵ: id est ñ sedm
illa minima s scdm ea quȩ ego dicturus sum.
stra suꝑ scͥbarum & phariseoꝵ: qͥa nisi abun¬
cdauerit. ñ intrabitis in regnum cȩloꝵ. G qui

Expanded text:
quia nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum: id est, nisi non solum illa minima Legis praecepta impleveritis quae inchoant hominem, sed etiam ista quae a me adduntur, qui non veni solvere Legem, sed implere, non intrabitis in regnum coelorum. Sed dicis mihi: Si de illis mandatis minimis cum superius loqueretur, dixit minimum vocari in regno coelorum quisquis unum eorum solverit, et secundum suam solutionem docuerit; magnum autem vocari quisquis ea fecerit, et sic docuerit, et ex eo jam in regno coelorum futurum esse quia magnus est: quid opus est addi praeceptis Legis minimis, si jam in da illa sententia, Qui autem fecerit et docuerit sic, magnus vocabitur in regno coelorum: id est, non secundum illa minima, sed secundum ea quae ego dicturus sum. stra super Scribarum et Pharisaeorum; quia nisi abundaverit, non intrabitis in regnum coelorum. Ergo qui
Abbreviated transcription (Latin):
de hoc modio corporis alioloco dr.in qua
qͣm fortasse significat modiꝰ. ȩt̾na uͦ & sp̃ita¬
lia nullo tali fine cohercent᷑. Son enim ad
mensuram ds̃ dat sp̃m. Sub modio gͦ luẽ¬
nam ponit: qͥs qͥs lucẽ doctͥnȩ bone cõmodis¬

Expanded text:
de hoc modio corporis alio loco dicitur, de hoc modio corporis alio loco dicitur, quam fortasse significat modius; aeterna vero et spiritualia nullo tali fine coercentur: Non enim ad mensuram dat Deus spiritum . Sub modio ergo lucernam ponit, quisquis lucem bo
Abbreviated transcription (Latin):
pedib corporeis calcamꝰ s homines qͥ in t̾ra
habitant. uł etiam peccatores: quoꝵ condien¬
dis & extinguendis fecorib. aplicum salem
dñs misit. Et hic mundum. ñ cȩlum & t̾ram. s
homines qͥ st̃ in mundo uł diligt̃ mundum.
oportet intelligi: qͥb illuminandis apłi mis¬
si st̃. Npotest eiuitas abscondi supͣ montem
posita. id est fundata. suꝑ insignem magnãq
iusticiam: qͣm significat etiam ipse mons in
qͦ disputat dñs. Neq accendunt lucernam:
& ponunt eam submodio. Quid putamꝰ
ita ẽẽ dictum sub modio. ut occultatio tm̃
lucernȩ accipienda sit. tanquam si diceret.
nemo accendit lucernam ut occultet illã:
an aliqͥd etiam modiꝰ significat. ut hoc sit
ponere luc̃nam sub modio. suꝑiora facere cor¬
poris commoda. qͣm p̃dicationem ueritatis:
ut ideo qͥsq ueritatem ñ p̃dicet. dũ timet
at unusquisq q̃ gessit in corpore: & tanqm

Expanded text:
pedibus corporeis calcamus, sed homines qui in terra pedibus corporeis calcamus, sed homines qui in terra habitant, vel etiam peccatores, quorum condiendis et exstinguendis putoribus apostolicum salem Dominus misit. Et hic mundum non coelum et terram, sed homines qui sunt in mundo vel diligunt mundum, oportet intelligi, quibus illuminandis Apostoli missi sunt. Non potest civitas abscondi super montem constituta: id est, fundata super insignem magnamque justitiam, quam significat etiam ipse mons in quo disputat Dominus. Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio. Quid putamus? ita esse dictum sub modio, ut occultatio tantum lucernae accipienda sit, tanquam si diceret, Nemo accendit lucernam, et occultat illam? an aliquid etiam modius significat, ut hoc sit ponere lucernam sub modio, superiora facere corporis commoda, quam praedicationem veritatis; ut ideo quisque veritatem non praedicet, dum timet at unusquisque quae gessit in corpore : et tanquam