comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ỹbersoien. ꝑharenam t̾rę. Sane ista multitu¬
do quȩ ꝓmittit᷑ abrahȩ. non deo mnumerabił¬
est. s hominib. Deo autemnec harenat̾rȩ. Pro¬
inde qͥa non tantum gens isrłitica s uniu̾sũ
entius harenȩ multitudini comparat᷑: pot̾
hic intelligi utriusq rei facta ꝓmissio. S id̾o
diximus. quod non euidenter appareat: qr
et illius gentis unius multitudo. quȩ scđm
carnemnata ẽ ex abraham ꝑ eiꝰ nepotẽ iacob
intantum creuit. ut pene om̃s partes orbis
impleuerit. Et id̾o potuit et ipsa scđm yꝑ¬
bolen. harenȩ multitudini comparari: qͥ a
⁊ hȩc sola innumera ẽ homini. Terramcerte
illam solam significatam. quȩ appellata ẽ
chanaan: ambigit nemo. S qđd dictum. ẽ.
tͥ dabo cam et seminituo usq in scłm: po¬
test mouere ñ nullos. si usq in scłm intelli¬
gant usq in ȩternum. Si autẽ in scłm hoc
loco sic accipiant quẽadmodũ fidelit̃ tene¬

Expanded text:
hyperbolen per harenam terrae. Sane ista multituhyperbolen per harenam terrae. Sane ista multitudo, quae promittitur Abrahae, non Deo est innumerabilis, sed hominibus; Deo autem nec harena terrae. Proinde quia non tantum gens Israelitica, sed uniueentius harenae multitudini conparatur: potest hic intellegi utriusque rei facta promissio. Sed ideo diximus, quod non euidenter appareat, quia et illius gentis unius multitudo, quae secundum carnem nata est ex Abraham per eius nepotem Iacob, in tantum creuit, ut paene omnes partes orbis inpleuerit. Et ideo potuit et ipsa secundum hyperbolen harenae multitudini conparari, quia et haec sola innumera est homini. Terram certe illam solam significatam, quae appellata est Chanaan, ambigit nemo. Sed quod dictum est: Tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, potest mouere nonnullos, si usque in saeculum intellegant in aeternum. Si autem in saeculum hoc loco sic accipiant, quem ad modum fideliter tene
Abbreviated transcription (Latin):
ñ cuident̃ apparet. Potest enim uideri ad hoc
ꝑtinere. et faciam semen tuum tanquam hare¬
nam t̾rȩ: qđ ea locutione dictum ẽ. qͣm greci
uocant ỹẜersoi eñ. quȩ utiq tropica ẽ. non
ꝓpͥa Quo tam̃ mͦ ut ceteris tropis utisolere
seripturam. nullus qui eam didicit ambigit.
Iste autẽ tropꝰ id ẽ modus locutionis fit: q̃n id
qđd dicit᷑ longe ẽ amplius. quam qd̾ eo dicto
significat᷑. Qs enim non uideat quam sit in cõ¬
parabiliter amplior harenȩ numerꝰ. quã po¬
test omĩum hominum ẽẽ abipso adam usq
ad terminũ scłi: Quanto gͦ magis qͣm sem̃
abrahȩ ñ solum quod ꝑtinet adisrłiticam gen¬
tem: uerum etiam quod ẽ. et futurum est.
scd̃m imitationem fidei toto orbe t̾rarum in
om̃ib gentibꝰ: Quod semen in comparatione
mnultitudinis impioꝵ ꝓfecto in paucis ẽ: ꝗͣ¬
uis ⁊ ipsi pauci faciant innumerabilem mul¬
titudinem suam. quȩ significata ẽ scðm

Expanded text:
non euidenter apparet. Potest enim uideri ad hoc non euidenter apparet. Potest enim uideri ad hoc pertinere: Et faciam semen tuum tamquam harenam terrae, quod ea locutione dictum est. quam Graeci uocant hyperbolen; quae utique tropica est, non propria. Quo tamen modo, ut ceteris tropis, uti solere scripturam, nullus qui eam didicit ambigit. Iste autem tropus. id est modus locutionis, fit, quando id quod dicitur longe est amplius, quam quod eo dicto significatur. Quis enim non uideat. quam sit incomparabiliter amplior harenae numerus, quam potest esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi? Quanto ergo magis quam semen Abrahae, non solum quod pertinet ad Israeliticam gentem, uerum etiam quod est et futurum est secundum imitationem fidei toto orbe terrarum in omnibus gentibus! Quod semen in conparatione multitudinis inpiorum profecto in paucis est; quamuis et ipsi pauci faciant innumerabilem multitudinem suam, quae significata est secundum
Abbreviated transcription (Latin):
et pastores tuos qͥa homines fr̃s nossumꝰ. Nonne
nistram ego indextram: uel si tu indextram
ego insinistram. Hinc fortassis effecta ẽ inttr
homines pacifica consuetudo. ut quando t̃re¬
noꝵ aliquid partiendum ẽ: maior diuidat.
minor eligat.¬
Sum uero digressi eẽnt. separatimq habitarent
abraham et loth: necessitate sustentandȩ
familiȩ. ñ feditate discordis et abraham int̾ra
chanaan. loth autem eẽt in sodomis: oraculo
tercio dixit dominus ad abraham. Respiciens
oculis tuis uide a loco inquo nunc e es. ad aqͥ¬
lonem et affricum.⁊ orientẽ et mare. qͥa om¬
nem tram quam tu uides. tͥ dabo et semii
to usꝙ inscł̃m. et faciã sementuum sic harenam
tir. Si potest aliquis dinumerare harenam tr̃ȩ:
et sementuum dinumerabit᷑. Surgens ꝑ ambu¬
la tr̃am in longitudinem eiꝰ et in latitudinem:
quia t dabo eam. In hac promissione utrũ sit
ciam illa qua pater factus ẽ om̃um gentium.

Expanded text:
et pastores tuos, quia omnes nos fratres sumus. Nonne et pastores tuos, quia omnes nos fratres sumus. Nonne nistram, ego in dextram; vel si tu in dextram, ego in sinistram. Hinc fortassis effecta est inter homines pacifica consuetudo, ut quando terrenorum aliquid partiendum est, major dividat, minor eligat.um ergo digressi essent separatimque habitarent Abraham et Loth necessitate sustentandae familiae, non foeditate discordiae, et Abraham in terra Chanaan, Loth autem esset in Sodomis, oraculo tertio dixit Dominus ad Abraham: Respiciens oculis tuis uide a loco, in quo nunc tu es, ad aquilonem et Africum et orientem et mare, quia omnem terram, quam tu uides, tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, et faciam semen tuum tamquam harenam terrae. Si potest aliquis dinumerare harenam terrae, et semen tuum dinumerabitur. Surgens perambula terram in longitudinem eius et in latitudinem, quia tibi dabo eam. In hac promissione utrum sit etiam illa, qua pater factus est omnium gentium,
Abbreviated transcription (Latin):
erat sanguine sicut etiam loth eadem ppni¬
quitate. cum frĩs eiꝰ eẽt filius. fr̃ eiꝰ ẽ ditis
Itaq urorem taeuit non negauit. conugi
taret dm̃. quam speraret indeo. De quare
contra calumpniantẽ faustum manicheũ
ti qui eam sibi tixorem acceꝑat: grauiter affu¬
ctus. marito reddidit. Ubi absit ut credamꝰ
alieno concubitu fuisse pollutam: qͥa multo
ẽ credibiliꝰ hocpharaonem facere. afflctio¬
nib magnis non fuisse ꝑmissum. & &¬
euerso gͥabraham exegypto in locũ unde
Quenerat. tunc loth frĩs filius ab illo int̃tam
sodomorum salua Raritate discessit. Diuites
quippe facti erant. pastoresq multospecoꝵ
habere ceperant: qͥb int̾ se rixantib eomͦ fami¬
liarum suarũ pugnacem discordiam uitauc̃t
Poterat qͥppe hincut sunt humana: etiã int̃
ipsos aliqua rixa consurgere. Pinde hoc ma¬
lum p̃cauentis abrahȩ: u̾ba ista sunt adloth.
Non sit rira int̃ me et te. et inter pastores meos

Expanded text:
erat sanguine; sicut etiam Loth eadem propierat sanguine; sicut etiam Loth eadem propinquitate. cum fratris eius esset filius, frater eius est dictus. Itaque uxorem tacuit, non negauit, coniugis taret Deum, quam speraret in Deum. De qua re contra calumniantem Faustum Manichaeum ti, qui eam sibi uxorem acceperat, grauiter adflictus marito reddidit. Ubi absit ut credamus alieno concubitu fuisse pollutam, quia multo est credibilius, hoc Pharaonem facere adflictionibus magnis non fuisse permissum. ur Abraham ex Aegypto in locum unde venerat, tunc Loth fratris filius ab illo in terram Sodomorum salva charitate secessit. Divites quippe facti erant, pastoresque pecorum multos habere coeperant, quibus inter se rixantibus, eo modo familiarum suarum pugnacem discordiam vitaverunt. Poterat quippe hinc, ut sunt humana, etiam inter ipsos aliqua rixa consurgere. Proinde hoc malum praecaventis Abrahae verba ista sunt ad Loth: Non sit rixa inter me et te, et inter pastores meos
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽ abraham. qui erat annus circiter mil¬
lesimus ducentesimus ante conditã romã.
uelitti alteram in occidente babyloniam.
gressus gͦ abraham de charra sep texiii¬
Atuagesimo qͥnto anno ȩtatis suȩ. centesi¬
mo autem quadragesimo et qͥnto patris
sui. cũ loth filio frĩs sui et sara coniuge: ꝑrexit
in t̾ram chanaan et ꝑuenit usq ad sichem.
ubi rursus diuinum accepit oracłm. De qͦ
ita scriptum ẽ. Et apparuit ds̃ abrahȩ. et
dixit illi. Semini tuo dabo t̾ram hanc.
Nichil hic ei de illo semine ꝓmissũe. in quo
pater factus est omĩum gentium: s de illo
solo. de quo pater ẽ unius isrłiticȩ gentis.
Ab hoc enim semine t̾ra illa possessa est.
Deinde edificato ibi altari. et inuocato dõ¬
abraliam ꝓfectus ẽ mde et habitauit inhenms
atq inde ire megyptum famis necessitatte
pulsuse tibiuxorem suam dirit sorore suĩ
nich mentitꝰ E rat enmethoc. quia ꝓppinqu

Expanded text:
tus est Abraham, qui erat annus circiter miltus est Abraham, qui erat annus circiter millensimus ducentensimus ante conditam Romam, ueluti alteram in occidente Babyloniam.gressus ergo Abraham de Charra septuagensimo quinto anno aetatis suae, centensimo autem quadragensimo et quinto patris sui, cum Loth filio fratris et Sarra coniuge perrexit in terram Chanaan et peruenit usque ad Sichem, ubi rursus diuinum accepit oraculum, de quo ita scriptum est: Et apparuit Dominus Abrahae, et dixit illi: Semini tuo dabo terram hanc. Nihil hic de illo semine dictum est, in quo pater factus est omnium gentium, sed de illo solo, de quo pater est unius Israeliticae gentis; ab hoc enim semine terra illa possessa est.Deinde aedificato ibi altari et inuocato Debraham profectus est inde et habitauit in eremo adque inde ire in Aegyptum famis necessitate conpulsus est. Ubi uxorem suam dixit sororem, nihil mentitus; erat enim et hoc, quia propinqua
Abbreviated transcription (Latin):
Unde uident᷑ orbem dinndiũ duȩ tenere.
euroꝑa et affrica: aliumuͦ dimidium sola a¬
sya. S ideo ille duȩ partes facte sunt: quia
int̾ utramq ab occeano ingredit᷑ quicqͥd a¬
quarum t̾ras interluit. et hoc mare magnũ
nobis facit. Quaꝓpter si induas pardes orbem
diuidas. orientis et occidentis: asya erit in
una. ialtera uero europa et affrica. Quam
obrem trium regnoꝵ quȩ tunc p̃cellebant:
sicioniorum non erat subassyriis. quia m
europa sunt. Egyptiorum autem quomͦ eis
ñ subiacebat. aquib tota asya tenebat᷑. solis
erat dominatꝰ impiȩ ciuitatis. Huiꝰ caput
erat illa babylon. cuius terrigenȩ ciuitati no¬
m̃ aptissimum ẽ id ẽ confusio. Ibi iamm
nus regnabat post mortem patris sui beli
qui primus illic regnauerat .Ix. qͥnq annos.
filius uero eiꝰ ninusqui defuncto patri succes¬
sit in regnum. qͥnqͣginta duos regnauit an¬
nos. et habebat in regno. xl.tres.quando na¬

Expanded text:
Unde uidentur orbem dimidium duae tenere, Unde uidentur orbem dimidium duae tenere, Europa et Africa, alium uero dimidium sola Asia. Sed ideo illae duae partes factae sunt, quia inter utramque ab Oceano ingreditur, quidquid aquarum terras interluit; et hoc mare magnum nobis facit. Quapropter si in duas partes orbem diuidas, Orientis et Occidentis, Asia erit in una, in altera uero Europa et Africa. Quam ob rem trium regnorum, quae tunc praecellebant, Sicyoniorum non erat sub Assyriis, quia in Europa sunt; Aegyptiorum autem quo modo eis non subiacebat, a quibus tota Asia tenebatur, solis erat dominatus inpiae ciuitatis; huius caput erat illa Babylon, cuius terrigenae ciuitatis nomen aptissimum est, id est confusio. Ibi iam Ninus regnabat post mortem patris sui Beli, qui primus illic regnauerat sexaginta quinque annos. Filius uero eius Ninus, qui defuncto patri successit in regnum, quinquaginta duos regnauit annos, et habebat in regno quadraginta tres, quando na
Abbreviated transcription (Latin):
ler data ẽ: uerum etiam quia id cõmemo¬
rat apłs paulus. Eer idem tempꝰ eminentia
regna erant gentium. inquib t̃rigenarum
ciuitas. hoc ẽ societas hominum scdm homi¬
nẽ uiuentium. sub dominatu angłoꝵ deser¬
torum insigmiꝰ excellebat regna in delicet tria.
siciomioꝵ. egyptiorum. assyrioꝵ. S assyri¬
orum multo erat potentius atq sublimiꝰ
Nam rer ille ninꝰ beli filius excepta india
uniuersos asye popłos subiugauerat. Asyã
nunc dico non illam partẽ quȩ huiꝰ ma¬
ioris asye una ꝓuintia ẽ: s eam quȩ uni¬
uersa asya nuncupat᷑. Quam qͥdam in al¬
tera duarum. pleriq autem intertia tociꝰ orb̃
partem posuerunt. ut sint om̃s asia. europa
et affrica. Quod ñ ȩquali diuisione fecert̃.
Nanq istaquȩ asya nuncupat᷑ a meridie ꝑ
orientẽ. usq ad scptentrionem ꝑuenit. Eu¬
ropa uͦ a septentrione usq ad occidentẽ. atq
inde affrica aboccidente usq ad meridiẽ.

Expanded text:
lex data est; verum etiam quia id commemolex data est; verum etiam quia id commemoat. Per idem tempus eminentia regna erant gentium, in quibus terrigenarum ciuitas, hoc est societas hominum secundum.. hominem uiuentium, sub dominatu angelorum desertorum insignius excellebat, regna uidelicet tria, Sicyoniorum, Aegyptiorum, Assyriorum. Sed Assyriorum multo erat potentius adque sublimius. Nam rex ille Ninus Beli filius excepta India uniuersae Asiae populos subiugauerat. Asiam nunc dico non illam partem quae huius maioris Asiae una prouincia est, sed eam quae uniuersa Asia nuncupatur, quam quidam in altera duarum, plerique autem in tertia totius orbis parte posuerunt, ut sint omnes Asia, Europa et Africa; quod non aequali diuisione fecerunt. Namque ista, quae Asia nuncupatur, a meridie per orientem usque ad septentrionem peruenit; Europa uero a septentrione usque ad occidentem, adque inde Africa ab occidente usque ad meridiem.
Abbreviated transcription (Latin):
consecunt᷑ Quod ꝓmita cepit his uerbis. Et
benedicent᷑ inte om̃strib trȩ. Hanc ꝓmissio¬
nem factam arbitrat᷑ eusebius. septuagesimo
quinto anno ȩtatis abrahȩ. tanquam mox
ut facta ẽ de charra exierit abraham. qm̃ scͥp¬
turȩ contradici non potest. uͥ legit᷑. Abrahã¬
ra. S si eo anno facta ẽ ista ꝓmissio: iam utiq
incharra cum patre suo demorabatur abrahã.
Neq enim exire inde posset: nisi pͥus ibi habi¬
tasset. Nunquid nam gͦ contradicit᷑ stephano
dicenti. ds̃ głc apparuit abrahȩ patrinrõ cũ
eẽt in mesopotanna. pͥusquam habitaret in
charra: S intelligendum ẽ. quod eodẽ anno
facta sint omnia. et dĩ promissio. antequam
incharra habitaret abraham. et incharra ha¬
bitatio eiꝰ. et inde ꝓfectio. Non solum qͥa cuse¬
bius inchronicis ab anno huiꝰ ꝓmissionis
computat. et ostendit post quadringentos
et triginta annos critum eẽ de egypto qͣndo

Expanded text:
consequuntur: quod promitti coepit his verbis: Et consequuntur: quod promitti coepit his verbis: Et benedicentur in te omnes tribus terrae. Hanc promissionem factam arbitratur Eusebius septuagesimo quinto anno aetatis Abrahae, tamquam mox, ut facta est, de Carra exierit Abraham; quoniam Scripturae contradici non potest, ubi legitur: Abrahara. Sed si eo anno facta est ista promissio, iam utique in Charra cum patre suo demorabatur Abraham. Neque enim exire inde posset, nisi prius ibi habitasset. Numquidnam ergo contradicitur Stephano dicenti: Deus gloriae apparuit Abrahae patri nostro, cum esset in Mesopotamia, priusquam habitaret in Charra? Sed intelfacta sint omnia, et Dei promissio antequam in Charra habitaret Abraham, et in Charra habitatio ejus, et inde profectio: non solum quia Eusebius in Chronicis ab anno hujus promissionis computat et ostendit post quadringentos et triginta annos exitum esse de Aegypto, quando
Abbreviated transcription (Latin):
dei facte ad abraham. In his enim aꝑtiora dĩ
nr̃i. hoc ẽ dciueri oracula apparere coꝑunt
de popło piorum quẽ ꝓphica p̃nuntiauit au¬
ctoritas. Harum pͥma ita legit᷑. Et dixit dñs¬
ad abram. Exi de terra tua et de cognatione
tua. et de domo patris tui: et uade in t̾ram
quam tͥ demonstrauero. et faciam te ingen¬
tem magnam. et benedicam te et magni¬
ficabo nomen tuum. &e eris benedictꝰ. et be¬
nedicam benedicentes te. et maledicenteste ma¬
ledicam: et benedicent᷑ inte om̃s trib trȩ: Ad¬
ũtendum ẽ gͥ duas resꝓmissas eẽ abrahȩ: u¬
nam scilicet qd t̾ram chanaan possessurum
fuerat sem̃ eiꝰ. quod significat᷑ uͥ dictum ẽ
uade int̾ram quam tibi demonstrauero. et
faciam te ingentem magnã.Aliam uͦ longe
p̃stantiorem non de carnali s de spũali se¬
mine ꝑ quod pat̾ ẽ non unius gentis isrłiti¬
ce. s omium gentium quȩ fide eiꝰ uestigia

Expanded text:
Dei factae ad Abraham, in his enim apertiora Dei Dei factae ad Abraham, in his enim apertiora Dei nostri, hoc est, Dei veri oracula apparere coeperunt de populo piorum, quem prophetica praenuntiavit auctoritas. Harum pad Abram: Exi de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui et uade in terram, quam tibi demonstrauero; et faciam te in gentem magnam et benedicam te et magnificabo nomen tuum, et eris benedictus, et benedicam benedicentes te et maledicentes te maledicam, et benedicentur in te omnes tribus terrae. Aduertendum est igitur duas res promissas Abrahae; unam scilicet, quod terram Chanaan possessurum fuerat semen eius, quod significatur, ubi dictum est: Vade in terram, qufaciam te in gentem magnam. Aliam vero longe praestantiorem, non de carnali, sed de spiritali semine, per quod pater est, non unius gentis Israeliticae, sed omnium gentium quae fidei ejus vestigia
Abbreviated transcription (Latin):
patre retento apud se p̃cepto dei. et inde exis¬
anno. Collocationẽ uͦ etꝰ in t̾ra chanaan. ñ ꝑfectionẽ de
charrapost mortẽ patris eiꝰ factam esse dicit qͥa
iam mortuus erat pat̾ eius. quando emit ter¬
ram. cuiusibi iam suȩ reicepit esse possessor
Qđ autẽ iam in mesopotamia constituto. hoc
ẽ iam egresso de t̃ra chaldeoꝵ dicit ds̃. exi
de t̾ra tua et de cognatione tua. et de do¬
mo patris tui. non ut corpus inde ciceret qđ iã
fecerat: s ut animum auelleret dicit᷑. Non enĩ
crierat inde animo. si spe redcundi et desiderio¬
tenebat̃. Quȩ speset desiderium dõiubente ac iu¬
uante. et illo obediente fuerat amputandũ.
Nonsane incredibilit̾ existimat᷑ cum postea se¬
cutus esset nachor patrem suum. tunc abrahã
p̃ceptum domini impleuisse: ut cum sara ꝯ¬
iuge sua. et loth filio fr̃is sui exiret de charra.
am considerandę sunt ꝓmissiones xui¬

Expanded text:
patre, retento apud se praecepto Dei, et inde exispatre, retento apud se praecepto Dei, et inde exisanno. Collocationem vero ejus in terra Chanaan, non profectionem de Charra, post mortem patris ejus factam esse dicit; quia jam mortuus erat pater ejus, quando emit terram, cujus ibi jam suae rei coepit esse possessor. Quod autem jam in Mesopotamia constituto, hoc est jam egresso de terra Chaldaeorum, dicit Deus, Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui; non ut corpus inde ejiceret, quod jam fecerat, sed ut animum avelleret, dicitur. Non enim exierat inde animo, si spe redtenebatur, quae spes et desiderium, Deo jubente ac juvante, et illo obediente, fuerat amputandum. Non sane incredibiliter existimatur, cum postea secutus esset Nachor patrem suum, tunc Abraham praeceptum Domini implesse, ut cum Sara conjuge sua, et Loth filio fratris sui exiret de Carra. Jam considerandae sunt promissiones
Abbreviated transcription (Latin):
uerba stephani non post mortem patris eiꝰ
locutus ẽ d̾s abrahȩ. qui utiq in charrame¬
tuus ẽ. uͥ cum illo et ipse filius habitauit:
s pͥusquam habitaret in eadem quiate iã
uam̃ cũ eẽt inmesopocamia. Iamg̃ crierat achal¬
acis. Quod itaq adiungit stephanꝰ. cc̃ abrahã
cids̃. neq enim post illa dei u̾ba egressus ẽ de
tra chaldeorum. cũ dicat ei locutum dm̃ cũ
cẽt in mesopotamnia: s ad totum tẽpꝰ illua
ꝑtinet. qd̾ ait tunc. id ẽ ex quo egressus ẽ. a
ebaldeis. et habitauit in charra. Item qd seqͥt᷑.
et inde postquam mortuus ẽ pater eiꝰ collo¬
catit illum int̾ra hac in qua uos nc̃ habita¬
tis et patresur̃i. non ait. postqͣm mortuus
ẽ pater eius exiit de charra: s inde hic eum
collocauit postquam mortutis ẽ pat̾ eiꝰ. In¬
telligendum c̃. gͥ locutum dm fuisse ad abra¬
ham cum eẽt in mesopotamia. pͥusquã habi¬
taret incharra: s eum incharram ꝑuenisse cũ

Expanded text:
erba Stephani non post mortem patris ejus locutus est Deus Abrahae, qui utique in Charra mortuus est, ubi cum illo et ipse filius habitavit; sed priusquam habitaret in eadem civitate, jam tamen cum esset in Mesopotamia. Jam ergo exierat a Chaldaeis. Quod itaque adjungit Stephanus, Tunc Abraham illi Deus neque enim post illa Dei verba egressus est de terra Chaldaeorum, cum dicat ei locutum Deum cum esset in Mesopotamia, sed ad totum illud tempus pertinet quod ait, Tunc, id est, ex quo egressus est a Chaldaeis, et habitavit in Charra. Item quod sequitur, Et inde postquam mortuus est pater ejus, collocavit illum in terra hac, in qua vos nunc habitatis, et patres vestri : non ait, Postquam mortuus est pater ejus, exiit de Charra; sed inde hic eum collocavit, postquam mortuus est pater ejus. Intelligendum est igitur locutum Deum fuisse ad Abraham, cum esset in Mesopotamia, priusquam habitaret in Charra; sed eum in Charram pervenisse cum
Abbreviated transcription (Latin):
quod interp̃tat᷑ risus. Riserat enim et pater
quando ei promissus ẽ: admiransingaudio. Ri¬
serat et mater: quando ꝑtres illos uiros iterũ
promissus ẽ dubitans ingaucho. quãtus ex¬
ꝓbrante angło. qđ risus ille etiam si gaudii fu¬
it: tamen plenȩ fidei non fuit. Post ab eodem
angło infide etiam confirmata ẽ. Ex hoc gͦ puer
nomen accepit. Nam qđ ille non ad irridendũ
opꝓbrium. s ad celebrandum gaudium ꝑti¬
nebat: nato ẏsaac et eo nomine uocato. sara
monstrauit. A it quippe. Risum mͥ fecit dñs.
Quicunq enim audierit: congaudebit mͥ. S
post aliquantum tempꝰ ancilla de domo eicit᷑
cam filio suo: et duo illa testam̃ta scd̾m apłim¬

Expanded text:
quod interpretatur risus. Riserat enim et pater, quod interpretatur risus. Riserat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio; riserat et mater, quando per illos tres uiros iterum promissus est, dubitans in gaudio; quamuis exprobrante angelo, quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit, post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad inridendum obprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac et eo nomine uocato Sarra monstrauit; ait quippe: Risum mihi fecit Dominus; quicumque enim audierit, congaudebit mihi. Sed post aliquantulum tempus ancilla de domo eicitur cum filio suo, et duo illa secundum ap
Abbreviated transcription (Latin):
cimen futuri iudien diuini fuit. Nam qͦ ꝑti¬
net quod ꝓhibiti sunt quiliberabant᷑ ab angłis
retro respicere. nisi quia non ẽ animo redeun¬
dum adueterem uitam. qua ꝑ grãm regeneratꝰ
Deniq tixor loth ubi resperit remansit: et in
salem conu̾sa hominib fidelib qͦddam p̃stitit
condim̃tum. quo sapiant aliquid unde illud
caueantur exemplum.
Nde rursus abraham fecit ingeraeris apud re¬
gem ciuitatis illius abimelech quod inegypto
deconiuge fecerat. eiq in tacta similit̃ reddita ẽ.
ubi sane abraham obiurgand regicur tacuis¬
set uxorem. sororemq dixisset: aꝑiens quid ti¬
iuerit. etiam hoc addidit. Et enim uere soror
mea ẽ de patre s ñ de matre. quia de patre suo
soror erat abrahe: de quo ꝓpinqua eiꝰ erat.
Tantę autẽ pulchritudinis fuit: ut etiam
in illa ȩtate posset ad amarix &x¬
ost hȩc natus ẽ abrahȩ scđm ꝓmissionẽ
dei de sara filius. eumq nominauit ysa ac

Expanded text:
cimen futuri iudicii diuini fuit. Nam quo perticimen futuri iudicii diuini fuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberabantur ab angelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad ueterem uitam, qua per gratiam regeneratus Denique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exemplum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soror erat Abrahae, de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset adamari. ost haec natus est Abrahae secundum promissionem Dei de Sarra filius, eumque nominauit Isaac,
Abbreviated transcription (Latin):
dubitare ñ possent. atq ideo et ipsos aliquando
pluralit̾ et in eis dñm. aliquando singularit̃
appellabant. Angłos autem fuisse scriptura te¬
stat᷑. non solum in hoc genesis libro ubi hȩcge¬
sta narrant᷑: uerum etiam in epła adhebreos.
uͥ cum hospitalitas laudaret᷑. ꝑhanc inqͥt etiãqͥ¬
dam nescientes hospicio receꝑunt angłos. ꝑ illos
gͥ iiͦi. uiros cũ rursus filius ysaac de sara ꝓmit¬
teret᷑ abrahȩ. diumum datum ẽ eciam̃ tale
responsum. ut diceret᷑ abraham. Erit in ma¬
gnam gentem et multam: et benedicent᷑ mes
om̃s gentes tre. Et hic duo illa breuissime plenissi¬
meq ꝓmissa sunt. gensisrł scđ̾m carnẽ: et om̃s
gentes secundum fidem. X &X¬
ost hanc promissionẽ lib̾ato sodomis loth.
Set ueniente igneo imbre de cęlo. tota illa regio
impie ciuitatis incineremu̾sa ẽ. ubi stupra in
masculos intantam consuetudinẽ conualue¬

Expanded text:
dubitare non possent; atque ideo et ipsos aliquando dubitare non possent; atque ideo et ipsos aliquando pluraliter, et in eis Dominum aliquando singulariter, appellabant. Angelos autem fuisse Scriptura testatur, non solum in hoc Genesis libro, ubi haec gesta narrantur, verum etiam in Epistola ad Hebraeos, ubi cum hospitalitas laudaretur: Per hanc, inquit, etiam quidam nescientes hospitio angelosigitur tres viros, cum rursus filius Isaac de Sarra promitteretur Abrahae, divinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur, Abraham erit in gentem magnam et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae . Et hic duo illa brevissime plenissimeque promissa sunt, gens Israel secundum carnem, et omnes gentes secundum fidem. ost hanc promissionem liberato de Sodomis Lot, et veniente igneo imbre de coelo, tota illa regio impiae civitatis in cinerem versa est, ubi stupra in masculos in tantam consuetudinem convalue
Abbreviated transcription (Latin):
eo qd̾ dñs parceret illi. Et factum ẽ mox ut edu¬
xerunt illum foras. ⁊ dixerunt. saltiam faca¬
nimã tuam. ne respexeris retro. nec steteris in
tota regione. inmonte saluum te fac. neqͣndo
comp̃hendaris: dixit loth adillos. Oro dñe qͥa
inuenit puer tuus miscdiam ante te: et que se¬
quunt᷑. Deinde post hec uerba singularit̃ illi
respondet et dominꝰ. cum in duob angłis eẽt.
dicens. Ecce miseratꝰ sum faciem tuam. et cctera.
Uñ multo ẽ credibilius quod t abraham intrib¬
et loth induob uiris dñm agnoscebant: cui ꝑ
singularem numerũ loquebant᷑. etiã cũ eos ho¬
mines eẽ arbitrarent᷑. Neq enimaliamobcatisã
sic cossusceꝑunt. ut tanquam mortalibꝰ et hu¬
mana refectione indigentib ministrarent. S erãt
ꝓfecto aliquid quo ita excellebant licet tanquã
homines ut ineis eẽ dñm sicut eẽ assolet in ꝑ¬
pħis. hii qui hospitalitatem illis exhibebant

Expanded text:
eo quod parceret Dominus ipsi. Et factum est, mox ut edueo quod parceret Dominus ipsi. Et factum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec steteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine, quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et \'quae sequuntur. Deinde post haec uerba singulariter illi respondet et Dominus, cum in duobus angelis esset, dicens: Ecce miratus sum faciem tuam, et cetera. Unde multo est credibilius, quod et Abraham in tribet Loth in duobus viris Dominum agnoscebant; cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur. Neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tanquam mortalibus, et humana refectione indigentibus, ministrarent; sed erat profecto aliquid quo ita excellebant, licet tanquam homines, ut in eis esse Dominum sicut esse assolet in prophetis, hi qui hospitalitatem illis exhibebant
Abbreviated transcription (Latin):
apparere. ñ ꝑ id qd̾ ẽ s ꝑ aliquid quod sibi subdi¬
tum ẽ. Quid autem illi subditum ñ ẽ: Uerun¬
tamen si ꝓpterea confirmant hoꝵ triũ aliquẽ¬
siussc xp̃m. quia cũ trestudisset. ad dum singl̃¬
riter ẽ locutꝰ. sic enim scͥptumẽ. ecce tres uirista¬
bant suꝑ eum. et uidensꝓcurrit obuiam illis
ab ostio tab̾naculi sui. et adorauit suꝑ tram. et
dixit. domine si inueni grãm ante te et ceteraͥ
cur ñ et illud aduertunt duos ex eis uenisse ut
sodomitȩ delerent᷑. cum adhue abraham adu¬
num loqueret᷑. dnm̃n appellans. et int̾cedens
ne simul iustum cum impio insodomis ꝑdet:
Illos autem duos sic suscipit loth. ut etiam ipse
in colloquio cum illis singularit̃ dñm appellet
Nam eum eis pluralit̾ dixisset. ecce dñi declinate
indomum pueriuri. ⁊ cetera quȩ ibi legunt᷑.
pꝰea tamen ibi legit᷑: ⁊ tenuerunt angłi manũ cꝰ
⁊ manum uxoris eiꝰ. ⁊ manꝰ duarũ filiarũ eiꝰ. in

Expanded text:
per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est. Quid autem illi subditum non est? Verumtamen si propterea confirmant horum trium aliqueChristum, quia, cum tres uidisset, ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum, et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domine, si inueni gratiam ante te, et cetera: quur non et illud aduertunt, duos ex eis uenisse, ut Sodomitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixisset: Ecce, domini, declinate in domum pueri uestri, et cetera quae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur: Et tenuerunt angeli manum eius et manum uxoris eius et manus duarum filiarum eius, ip
Abbreviated transcription (Latin):
pascerent᷑ etiam hoc implendę figure tanti
mysterii conueniret: Non autem ad p̃figa¬
randam ȩccłam ꝑtinere.tam multiplicium
rerum signa gestarum: nisi fuerit conten¬
tiosus. nemo ꝑmittit᷑ opinari. Iam enĩgen¬
tes ita ȩccłiam repleuerunt. mundiq ⁊ ĩmu¬
di.donec certum ueniat᷑ ad finem ita ciꝰu
nitatis quadam compagine continent᷑: ut
ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris
quȩ obscurius aliquanto dicta sunt. ⁊ diffi¬
ciliꝰ agnosci queunt. dubitare fas ñ sit
Quȩ cumita sint. si nec maniter ista cẽ con¬
scripta putare quisquam uel durꝰ audebit.
nec nichil significare cum gestasint. nec
sola dicta ẽẽ significatiua non facta. nec ali¬
ena eẽ ab ȩccłia significanda ꝓbabilit̃ dici
potest. s magis credendum ẽ.⁊ sapienter
esse memoriȩ litteris q mandata. ⁊ gestac̃
ssignificar aliquid. ⁊ ipsum aliqͥd ad p̃figuran¬
Samȩccłam ꝑtinere. iamusq adhunc articłm

Expanded text:
pascerentur etiam hoc inplendae figurae tanti pascerentur etiam hoc inplendae figurae tanti mysterii conueniret? Non autem ad praefigurandam ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit. contentiosus, nemo permittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmundi, donec certum ueniatur ad finem, ita eius unitatis quadam conpagine continentur, ut ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris, quae obscurius aliquanto dicta sunt et difficilius agnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscripta putare quisquam uel durus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memoriae litterisque mandata, et gesta esse, et significare aliquid, et ipsum aliquid ad praefigurandam ecclesiam pertinere. Iam usque ad hunc articulum
Abbreviated transcription (Latin):
tione diuersi generis genꝰ aliqđ gignunte
si ⁊ hoc ad misterium ꝑtinebat: ibi eians̃
Habet enim ⁊ hoc genus mascłm ⁊ feminam
Solet etiam mouere ñ nullos. genera escaram
quȩ illic habere poterant animalia. que
nͥ carne uesci putant᷑. utrum p̃t̃ numerum
ibi fuerint sine transgressione mandati. q̃
alioꝵ alendoꝵ necessitas illie coegisset indi¬
di. anuͦ quod potiꝰ ẽ credendum. p̃ter car¬
nes aliqua alim̃ta eẽ potuerunt quȩ om̃¬
b conuenirent. Nouuimus enim ꝙ̃ multa
animalia quib caro cibus ẽ. frugib pa¬
misq uescant᷑. ⁊ marime fico atꝙ castanos
Quid gͦ mirum siuir ille sapiens ⁊ iustus etã
diuinitꝰ ad monitꝰ qͥd cuiq congruerit. sine
carnib aptam cuiq generi alimoniam p̃pa¬
rauit et condidit: Qid ẽ autem qd̃ uesci ñ
cogeret fames: Aut qͥd ñ suaue ac salubre
facere posset ds̃. qui etiam ut sine ciboti¬
uerent. diuina facilitate donaret. nisi ut

Expanded text:
xtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed xtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conuenirent. Nouimus enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, frugibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis. Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitate donaret, nisi ut
Abbreviated transcription (Latin):
te facti aliter non posset impleri. nisi ut omĩa
ibi certo illo numero eẽnt. quȩ uiuere in
aquis natura phibente non possent: ñ fuit
ista cura illiꝰ hominis uł illoꝵ hominũ. sed
diuina. Non enim ea noe capta intromitte¬
bat. s uenientia ⁊ intrare uolentia ꝑmitte¬
bat. Ad hoc enimualet qd̾ dictum ẽ intra¬
bunt ad te. ñ scilicet hominis actu. s dei
nutu. Ita sane. ut non illic fuisse credenda
sint. quȩ sexu carent. Prescriptum enim atq
definitum ẽ: masculus ⁊ femina erunt. Alia
sunt qͥppe quȩ dequibq reb sine concubi¬
tu ita nascuntur. ut postea concumbant
⁊ generent sic̃ musce: alia uͦ inqͥb inchil ft
maris ⁊ feminȩ sicut apes. Caporro que siẽba¬
bent scrum ut ñ habeant fecum. sc̃ mrde h
mulȩ. mirũ sifuerunt ibi. ac ñ potiꝰ pauent
eoꝵ ibi fuisse suffecerit eqͥnum uid liatato
asininum genꝰ. et siqua alia sunt quȩ cd̃mr¬

Expanded text:
te facti aliter non posset inpleri, nisi ut omnia te facti aliter non posset inpleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae uiuere in aquis natura prohibente non possent, non fuit ista cura illius hominis uel illorum hominum, sed diuina. Non enim ea Noe capta intromittebat, sed uenientia et intrantia permittebat. Ad hoc enim ualet quod dictum est: Intrabunt ad te; non scilicet hominis actu, sed Dei nutu; ita sane, ut non illic fuisse credenda sint, quae sexu carent. Praescriptum enim adque definitum est: Masculus et femina erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et feminae, sicut apes. Ea porro quae sic habent sexum, ut non habeant fetum, sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commi
Abbreviated transcription (Latin):
nutissimis bestiolis. ñ solum quales st̃ mures
⁊ stelliones. uerum ctiam quales locuste scara¬
bei. muscȩ deniq ⁊ publices. utrum ñ amplio¬
ris numeri in archa illa fuerint quam qͥ ẽ
definitꝰ. cum hoc imꝑaret ds̃. pͥus admonen¬
di sunt quos hȩc mouent. sic accipiendũ eẽ
qd̃ dictum ẽ. quȩ repunt suꝑ tr̃am: ut necesse
non fuerit conseruari in arca quȩ possunt in
aquis tiuere. ñ solum mersa sicut pisces. ue¬
rum etiam suꝑnatantia sicut multę alites.
Deinde cum dicit᷑ masculus ⁊ femina erunt. ꝓ¬
fecto intelligit᷑ ad reparandum genꝰ dici. ac ꝑ
hoc nec illa necesse fuerat ibi cẽ que possunt
sine concubitu de quib q reb uel rerum cor¬
ruptionib nasci. uel si fuerunt sicut in domi¬
b ẽẽ consuetierunt. sine ullo definito nume¬
ro eẽ potuisse. Aut simisterium sacratissimũ
quod agebatur. ⁊ tantȩ rei figura etiam uerita¬

Expanded text:
nutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures nutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabei, muscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipiendum esse quod dictum est: Quae repunt super terram, ut necesse non fuerit conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde cum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intellegitur ad reparandum genus dici; ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus uel rerum corruptionibus nasci; uel si fuerunt, sicut in domibus esse consuerunt, sine ullo numero definito esse potuisse; aut si mysterium sacratissimum, quod agebatur, et tantae rei figura etiam uerita
Abbreviated transcription (Latin):
ter astruxit. moysen scilicet hoĩem dĩ cruditũ
sicut scriptum ẽ omni sapientia egyptioꝵ
qui grometricam dilexerunt. geometrica cu¬
bita significare potuisse. uͥ unũ quantũ sex
nr̃a ualere asseuerant: quis ñ uideat quan¬
tum rerum caꝑe illa potuit magnitudo:
Nam illud quod disputant tantę magnitu¬
dinis arcam nom potuisse compingi. ineptis¬
sime calumniant᷑: cũsciant ĩmensas urbes fuis¬
se constructas. nec attendunt centum annos qͥb
arca illa ẽ fabricata. nisi forte lapis lapidh ad he¬
rere potest sola calce comunctꝰ ut murꝰ ꝑ tot mi¬
lia circumagat᷑. ⁊ lignum ligno ꝑsuccũdines.
epiros. clauos. glutenbituminis ñ potest adhere¬
re. ut fabricetur arca. ñ curuis s rectis lineis
longe lateq porrecta. quam nullus in mare
mittat conatꝰ hominum s leuet unda cũ ue¬
nerit naturali ordine ponderum. magisq di¬
uina ꝓuidentia quam humana prudentia na¬

Expanded text:
ter astruxit Moysen scilicet, hominem Dei eruditum ter astruxit Moysen scilicet, hominem Dei eruditum sicut scriptum est omni sapientia Aegyptiorum , qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare voluisse, ubi unum quantum sex nostra valere asseverent, quis non videat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant, tantae magnitudinis arcam non potuisse compingi, ineptissime calumniantur, cum sciant immensas urbes fuisse coarca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia na
Abbreviated transcription (Latin):
lȩ imbresq gignunt᷑: nec attendunt om̃iũ
clementoꝵ crassissimam t̾ram ibi ẽẽ potuisse.
An forte negant esse t̃ram u̾ticem montis: Cur
g usq ad illa cęli spacia terris exaltari licu.¬
isse. ⁊ aquis exaltari non licuisse contendunt:
cum isti mensores ⁊ pensores elementoꝵ aquas
terrisꝑhibeant suꝑiores atq leuiores: Qͥditaq
rationis afferunt quare tra grauior. ⁊ inferi¬
or locum cęli tranquillioris inuaserit ꝑuo¬
lumina tot annoꝵ. ⁊ aqua leuior ac fuꝑior
ꝑmissa non sit hoc facere saltem ad tempꝰ
exiguum: Dicunt etiam ñ potuisse capere
archȩ illius quantitatem animalum gene¬
ra tam multa inutroq sexu. bina de ĩmundis.¬
septena de mundis. Quid mͥ uident᷑ ñ com¬
putare nisi trecenta cubita longitudinis.⁊
latitudinis quinquaginta. nec cogitare ali¬
ud tantum eẽ insuꝑiorib. itemq aliud tan
Si autem cogitemus quod orgenes ñ in elegan¬

Expanded text:
lae imbresque gignuntur; nec adtendunt omnium lae imbresque gignuntur; nec adtendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant esse terram uerticem montis? Quur igitur usque ad illa caeli spatia terris exaltari licuisse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mens ores et pensores elementorum aquas terris perhibeant superiores adque leuiores? Quid itaque rationis adferunt, quare terra grauior et inferior locum caeli tranquillioris inuaserit per uolumina tot annorum, et aqua leuior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroqseptena de mundis; qui mihi videntur non computare nisi trecenta cubita longitudinis, et latitudinis quinquaginta, nec cogitare tantum aliud esse in superioribus, itemque aliud tantSi autem cogitemus quod Origenes non inelegan
Abbreviated transcription (Latin):
nisi mente ꝑuersus maniter scriptos ẽẽ con¬
tendat libros. ꝑ annoꝵ milia tanta religione
⁊ tam ordinatę suocessionis obseruantia custo¬
ditos. aut solas res gestas illic intuendas.
uͥ certe ut alia omittam. si numerositas anima¬
lium cogebat archȩ tantam fieri magnitudinẽ
ĩmunda bina ⁊ munda septena. intromitti ani¬
malia quid cogebat cum equali numero pos¬
sent utraq seruari: Aut uͦ ds̃ qui ꝓpt̾ genꝰ
reparandum seruanda p̃cepit. eo mͦ illa quo
instituerat restituere non ualebat: Qͥ uͦ ñ eẽ
gesta s solas rerum significandarũ figuras
ẽẽ contendunt primum opinant᷑ tam mag¬
num fieri non potuisse diluuiũ. ut altissi¬
mos montes quindecim cubitis aqua crescen¬
do transcendet ꝓpt̾ olimpi uerticem mon¬
tis. supia quem ꝑhibentur nubes ñ posse
concrescere. qd̾ tam sublime. iam cęlũ sit.
ut non ibi sit aer iste crassior. uͥ uenti. nebu¬

Expanded text:
nisi mente peruersus inaniter scriptos esse connisi mente peruersus inaniter scriptos esse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas, ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae tantam fieri magnitudinem, inmunda bina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent utraque seruari? Aut uero Deus, qui propter genus reparandum seruanda praecepit, eo modo illa, quo instituerat, restituere non ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimos montes quindecim cubitis aqua crescendo transcenderet, propter Olympi uerticem montis, supra quem perhibentur nubes non posse concrescere, quod tam sublime iam caelum sit, ut non ibi sit aer iste crassior, ubi uenti nebu
Abbreviated transcription (Latin):
et hȩc appellauit tricamerata. ut abimo sur¬
sum uersus tercia consurgeret habitatio: pos¬
sunt hic intelligi ⁊ illa tria quȩ cõmendat
apłs. fides. spes. Raritas possunt etiam mul¬
to conuenientius tres ille ub̾tates cuangłice
tricena. sexagena. centena. ut minfimo ha¬
bitet pudicicia conugalis. supͣ uidualis. atq
hac suꝑior uirginalis: et siquid meliꝰ scđm fidẽ
ciuitatis huius intelligi et dci potest. Hoc e¬
tiam de ceteris quȩ hic exponenda sunt dixe¬
rim. quia ⁊ si non uno disserunt᷑ mͦ. ad unã
tamen catholicȩ fidei concordiã reuocanda fc̃¬
ontam̃ quisquam putare debet aut fru¬
stra hȩc ẽẽ conscripta. aut tantũmꝰ rerum
gestarum ueritatem. sine ullis allegoricis si¬
gnificationib hic ẽẽ querendam: aut econ¬
trario hȩc omĩno gesta non eẽ s solas esse
uerboꝵ figuras. aut quicqͥd illud ẽ nequa¬
quam ad ꝓpħiam ȩccłiȩ ꝑtinere. Quis enim

Expanded text:
- et haec appellauit tricamerata — ut ab ineo sur- et haec appellauit tricamerata — ut ab ineo sursum uersus tertia consurgeret habitatio: possuut hic intellegi et tria illa quae commendat apostolus, fides, spes, caritas; possunt etiam multo conuenientius tres illae ubertates euangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet pudicitia coniugalis, supra uidualis atque hac superior uirginalis, et si quod melius secundum fidem ciuitatis huius intellegi et dici potest, hoc etiam de ceteris quae hic exponenda sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reuocanda on tamen quisquam putare debet aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum ueritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam, aut e contrario haec omnino gesta non esse, sed solas esse uerborum figuras, aut quidquid illud est nequaquam ad prophetiam ecclesiae pertinere. Quis enim
Abbreviated transcription (Latin):
faustum manicheum sẽpsimus. negantem in he¬
broꝵ libris. aliquid de xp̃o esse ꝓpħ̾atum. Et
fieri quidẽ potest. ut ⁊ nob̾ quispiam ⁊ alius
alio exponat hȩc aptius: dum tam̃ ea quȩ
dicunt᷑ ad hanc de qua loquim᷑ dei ciuitatẽ
in hoc scło maligno tanquam in diluuio ꝑe¬
grmantem omnia referant᷑. si ab eiꝰ sensu qui
sta conscripsit. non uult longe aberrare qͥ
erponit. Exempli grã. Uelut si qͥspiam qd̃
hic scriptum ẽ. inferiora bicamerata ⁊ trica¬
merata facies eã. ñ quod ego in illo oꝑe dixi
uelit intelligi quia ex omnib gentib ȩccłia
congregat᷑. bicameratam dictam ꝓpt̾ duo ge¬
meratam uͦ eoqd̾ om̃s gentes de trib filiis noc
pꝰ diluuium reparatȩ sunt: s aliud dicat ali¬
qͥd quod afidei regula non sit alienum. Nã
qm̃ ñ solum ininferiorib mansiones archã
habere uoluit uerum etiam insuꝑiorib et
hȩc dixit bicamerata. et insuꝑiorib suꝑioꝵ.

Expanded text:
Faustum Manichaeum scripsimus negantem in HeFaustum Manichaeum scripsimus negantem in Hebraeorum libris aliquid de Christo esse prophetatum. et fieri quidem potest at et nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen ea quae dicuntur ad hanc de qua loquimur dei ciuitatem in hoc saeculo maligno tamquam in diluuio peregrinantem omnia referantur, si ab eius sensu qui ista conscripsit non uult longe aberrare qui exponit. exempli gratia uelut si quispiam quod hie scriptum est: inferiora bicamerata et tricamerata facies eam non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi, quia ei omnibus gentibus ecclesia congregatur bicameratam dictam propter duo gemeratam uero eo quod omnes gentes de tribus filiis Noe post diluuium reparatae sunt, sed aliud dicat aliquid quod a fidei regula non sit alienum. nam quoniam non solas in inferioribus mansiones habere arcam uoluit uerum etiam in superioribus — et haec dixit bicamerata — et in superioribus superiorum
Abbreviated transcription (Latin):
nis m̃sura ẽ in latere: a dorso usq ad uentr̃
Ueluti si iacentem hominẽ metiaris su pinũ
scu ꝑnum. sexies tantum longꝰ ẽ a capite usq¬
ad pedes. quam latus a dextera in sinistram.
uel asinistra indexteram. ⁊ decies quã altꝰ
at̾ra. Unde facta ẽ archa trecentoꝵ in longitu¬
dine cubitorum: et quinquaginta in lati¬
tudine. et triginta in altitudine. Et quod
ostium in latereaccepit: ꝓfecto illud ẽ uul¬
nus. quando latus crucifixi lancea ꝑfora¬
tum ẽ. Hac quippe ad illum uenientes in¬
g̃diunt᷑: quia inde sacram̃ta manarunt. qͥ¬
b credentes iniciant᷑. Et quod de lignis qua
dratis fieri iubet᷑ undiq: stabilem uitam
scõꝵ significat. Quacunq enim uertris
quadratum. stabit. Et cetera que in eiꝰdem
archȩ constructione dicunt᷑. eccłasticarũ
signa sunt rerum.S ea nc̃ ꝓsequi longũ
e: et hoc iam fecimus in opͥe qd̾ adu̾sus

Expanded text:
nis mensura est in latere a dorso ad ventrem: nis mensura est in latere a dorso ad ventrem: velut si jacentem hominem metiaris supinum, seu pronum, sexies tantum longus est a capite ad pedes, quam latus a dextra ad sinistram, vel a sinistra in dexteram; et decies, quam altus a terra. Unde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorum, et quinquaginta in latitudine, et triginta in altitudine. Et quod ostium in latere accepit, profecto illud est vulnus, quando latus crucifixi lancea perforatum est : hac quippe ad illum venientes ingrediuntur; quia inde Sacramenta manarunt, quibus credentes initiantur. Et quod de lignis qdratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum significat; quacumque enim uerteris quadratum, stabit. et cetera, quae cum in eiusdem arcae constructione dicuntur, ecclesiasticarum signa sunt rerum. sed ea nunc persequi longum est et hoc iam fecimus in opere, quod aduersus