comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenisset uͥait. uideo aliam legẽ in m̃¬
bris meis miserepugnantẽ legi ments
mee. & captiuantẽ me sublege peccati
quȩ ẽ inm̃bris meis: miser ego inquit
tam̃ infirmato lib̃o arbitrio infirmata
natura ista dicebat: & desidabat ꝑ dei
gr̃am de mortis corpore lib̾ari: ũ ñ qd
uolebat agebat bonũ. s. malum quod
ocdat faciebat. Herum docum̃to euiden¬
tiore uincimini. tam grande illud pͥmi
lentia consuetudinis eẽt maiꝰ & peius:
cum uob̃ ꝑferunt᷑ mala pueroꝵ. Sue
utiq in paradiso futura ñ fuissent. suit
inde non pelleret᷑. in ea rectitudinis feli¬
citate inqua facta ẽ natura humana mã¬
sisset. Nam ut talia taceamꝰ que aliqͦt
locis iam diximꝰ. & ut non solum indo¬
ctam ucrum etiam indocisc̃ p̃tereamꝰ infan¬
tiam: nonne aliquis puer accipiens ama¬
ꝙistro qđ memoria retineret. uolens tenere
nec ualens si posset dicere uerissime dice¬
ret. uideo aliam legem inanima mea re¬
pugnantẽ legi uoluntatis meȩ & captiuã¬

Expanded text:
enisset, ubi ait, Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me sub lege peccati, quae est in membris meis: Miser ego, inquit,tamen infirmato libero arbitrio, infirmata natura ista dicebat, et desiderabat per Dei gratiam de mortis corpore liberari, ubi non quod volebat agebat bonum, sed malum quod oderat faciebat. Verum documento evidentiore vincimini, tam grande peccatum lentia consuetudinis esset majus et pejus, cum vobis proferuntur mala puerorum, quae utique in paradiso futura non fuissent, si ut inde non pelleretur, in ea rectitudinis felicitate, in qua facta est natura humana, mansisset. Nam ut talia taceamus, quae aliquot locis jam diximus, et ut non solum indoctam, verum etiam indocilem praetereamus infantiam: nonne aliquis puer accipiens a magistro quod memoria retineret, volens tenere nec valens, si posset dicere, verissime diceret, Video aliam legem in anima mea, repugnantem legi voluntatis meae, et captivan
Abbreviated transcription (Latin):
morãte.te corrige. An ꝑtinacia corri¬
gere ñ ꝑmittit qđ in consultante meri¬
tas dixit: & pudor enm̃dacionis lapsũ
confirmat erroris ds̃ ut uideo ꝓte ro¬
gandusnest. quem rogabat apłs pro
isrłicis ut sauaret eos: qui ignorantes
di iusticiã. & suam iusticiam uolentes
constituere. iusticiȩ dĩ subiecli ñ erant.
T̃ales enimestis & uosqui usticiam ur̃am
uultis constituere quã uob̃ uos facitis
ex ur̃o lib̃o arbitrio. ñ ex dõ poscitis & su

Expanded text:
morante, te corrige. An pertinacia corrimorante, te corrige. An pertinacia corrigere non permittit, quod inconsulta temeritas dixit, et pudor emendationis lapsum confirmat erroris? Deus, ut video, pro te rogandus est: quem rogabat Apostolus pro Israelitis, ut sanaret eos, qui ignorantes Dei justitiam, et suam justitiam volentes constituere, justitiae Dei subjecti non erant . Tales enim estis et vos, qui justitiam vestram vultis constituere, quam vobis vos facitis ex vestro libero arbitrio
Abbreviated transcription (Latin):
cationis malum: s forsitandicas. incor
poris bonis posse ista contingere non
inanimi. Cur gͦ quando dixisti nacu¬
ralia bona uel uoluntaria mala non
addidisti ammi: ne de corporis bonis
& malis tua destrueretur preceps & in¬
considerata sententia: Anfortassis obli¬
tus es : sinamus. Humanum ẽ: s.nme¬
diũ ꝓcedit homo ille. quiclamat ñ qd̃
uolo faciobonum. s qđ nolo malum
hoc ago. Et ostendit ñ nulla bona a¬
nini sic ꝑire ꝑuoluntatem malam ut
non possint redire ꝑbonam: insids̃
faciat qdñ pocest homo: quiet lumi¬
na pot̾ reddere uoluntate cecata. & m̃bra
uo luntate truncata. Deinde quid de ip¬
so diabolo responsurus es. quiuolunta¬
tẽ bonam in reparabilit ꝑdidit: An
eam repꝑari posse dicturus es. Audi si
potes. An potius conficeberis quod in
mentem tibi etiam ista non uenerint:
Ethoꝵ obliuio ce fecerit temerariã p̃ci¬
pitare sententiam: megͦ saltem comine¬

Expanded text:
cationis malum? Sed forsitan dicas, in cationis malum? Sed forsitan dicas, in bonis corporis posse ista contingere, non in animi. Cur ergo quando dixisti « naturalia bona, vel voluntaria mala, » non addidisti animi, ne de corporis bonis et malis tua destrueretur praeceps et inconsiderata sententia? An fortassis oblitus es? Sinamus; humanum est: sed in medium procedit homo ille qui clamat, Non quod volo, facio bonum; sed quod nolo malum, hoc ago : et ostendit tibi nonnulla bona animi sic perire per voluntatem malam, ut non possint redire per bonam, nisi Deus faciat quod non potest homo, cui et lumina potest reddere voluntate caecata, et membra voluntate truncata. Deinde, qui de ipso diabolo responsurus es, qui bonam voluntatem irreparabiliter perdidit? An eam reparari posse dicturus es? Aude, si potes. An potius confiteberis, quod in mentem tibi etiam ista non venerint, et horum oblivio te fecerit temerariam praecipitare sententiam? Me ergo saltem comme
Abbreviated transcription (Latin):
Lu. taria Cũ r̃ bñ institutũ ẽ aĩal. in qͦams¬
sibilia fuert̃ bona &̃ naturalia cui inseꝑa¬
biłr adhesert̃ mala uoluntaria: ꝓdigia¬
le putas e̾e cõmentũ: & hec a nob̃ dicitã
uehement̃ &e acͥter cõmoueris ut excla¬
mes indi atq hominũ fidẽ. tanquã uim
patiaris. qͥa ista ddicunt᷑. S q̃so t̃ribiles
impetus pone: & quietior attende qͥd
dicã. Si qͥsquã uoluntate se excecet. ñne
amitcet naturale bonũ idẽ uisũ. & ei
malũ uoluntatiũ idẽ cecitas in seꝑabilĩ
adherebit: Nũqͥd id̃o male ẽ aĩal institisũ¬
¶ cui fuit
amis sibile naturalebonũ. & inseparabile
uoluntarium malum: Cur gͦ non potiꝰ
de: heccine tam̃ manifesta & ante oculos
constituta ab homine non uderi. qui
ualde acritus & eruditꝰ & phylosopha¬
ster. & dialectieus uult uideri. Qͥs enĩ
qdlibet m̃brum siuoluntate sibi ain¬
putat. non amittit naturale in columi¬
tatis bonũ: & sumit inseꝑabile detrun¬

Expanded text:
tum est animal, in quo amissibilia fuerunt bona etiam naturalia, cui inseparabiliter adhaeserunt mala voluntaria; prodigiale » putas « esse commentum: » et haec a nobis dici, tam vehementer et acriter commoveris, ut exclames in Dei atque hominum fidem, tanquam vim patiaris quia ista dicuntur. Sed, quaeso, terribiles impetus pone, et quietior attende quid dicam. Si quisquam voluntate se excaecet, nonne amittet naturale bonum, id est visum, et ei malum voluntarium, id est caecitas, inseparabiliter adhaerebit? Numquid ideo male est animal institutum, cui fuit amissibile naturale bonum, et inseparabile voluntarium malum? Cur ergo non potius inum fidem! Haeccine tam manifesta et ante oculos constituta ab homine non videri, qui valde acutus, et eruditus, et philosophaster, et dialecticus vult videri? Quis enim quodlibet membrum si voluntate sibi amputat, non amittit naturale incolumitatis bonum; et sumit inseparabile detrun
Abbreviated transcription (Latin):
nans nob ut eius agam̃ spũ &e morti
postea pace regnemus: ꝓfectioni sids̃ adsit.
nemo ẽ idoneus certare cum uiciis: Ne si¬
necertamine ꝑtrahat᷑ ab eis: aut ne iamcer¬
tans in ipsa eorum conflictatione uincat᷑.
Ido in hoc ago ne magis nos ds̃ uoluit
orationibus certare quam uirib. Quia
& ipsas uires quantas hichabert nos
compecit. ipse submninistrat certantib
quem rogamus. Sigͦ hic quoꝵ contra
carnemiam sp̃s concupiscit. ad singłos
actus indigent dĩgr̃a. Nc uincatur:
qualem lib̾catẽ uoluntatis habere posst̃
qui nondum de potestate eruti tenebra¬
rum. dominante iniquitate nec certare
ceperunt: Aut si certare uoluerunt.
nondum lib̾atȩ uoluntatis seruitute
uincunt᷑: Iuł. Nescio sane utrũ hic
iam coactus inopia. tam ineptũ tam
rinbecillũ aliquid moliaris. ut dicas
nullis te quidem rationib docere pos¬
se adam bonum a dõ conditum: s ad
hoc credendum sola eẽ lectionis auctori¬

Expanded text:
nans nobis ut ejus agamur Spiritu, et mortifnans nobis ut ejus agamur Spiritu, et mortifpostea pace regnemus, profecto nisi Deus adsit, nemo est idoneus certare cum vitiis, ne sine certamine pertrahatur ab eis, aut ne jam certans in ipsa eorum conflictatione vincatur. Ideo in hoc agone magis nos Deus voluit orationibus certare quam viribus, quia et ipsas vires, quantas hic habere nos competit, ipse subministrat certantibus quem rogamus. Si ergo ii quorum contra carnem jam spiritus concupiscit ad singulos actus indigent Dei gratia ne vincantur, qualem libertatem voluntatis habere possunt qui nondum de potestate eruti tenebrarum, docoeperunt; aut si certare voluerunt, nondum liberatae voluntatis servitute vincuntur? XVI. JUL. Nescio sane, utrum hic jam coactus inopia, tam ineptum, tam imbecillum aliquid moliaris, ut dicas, nullis te quidem rationibus docere posse Adam bonum a Deo conditum, sed ad hoc credendum sola esse lectionis auctori
Abbreviated transcription (Latin):
s adhuc sub lege ẽẽ contenditis. Nec ip¬
sa lex noua que predicataẽ ex syon ꝑ¬
testimonium ẽ liberȩ. s lib̾ande potius
uoluntatis. Ibienim scriptumẽ: si uos
filius libauĩt. tunc uere liberi eritis. Qd̾
non solum ꝓpt̾ p̃terita peccata dictũ¬
cẽ. quoꝵ remissione lib̃am. uerũ etiã
ꝓpt̃ adiutoriũ gr̃e qd̃ne peccemꝰ acci¬
pimus. idest lib̾i ita efficimur dõ nr̃a
itinera dirigente. ut non dñetur nob̾¬
om̃is iniquitas. Dñica testatur oratio:
ubinon solum dicimus. dimicte nob̃
debita nr̃a ꝓpt̃mala quȩ fãcimus. ue¬
rum etiam ne nos inferas intemptati¬
onẽ. ꝓpt hoc utiq ne mala faciamus.
Unde ce apłs dicit. Oramus aut̃ addm̃:
ne quid faciatis mali. Quod si ita eẽt
inpotestate. quomodo fuit ante pecca¬
tum priusquam eẽt natura humana
uiciata: non utiq posceretur orando.
s agendo potius teneret᷑. Uerum qm̃
remus. prius ds̃ certare nos uoluit do¬

Expanded text:
sed adhuc sub lege esse contenditis. Nec ipsed adhuc sub lege esse contenditis. Nec ipsa lex nova, quae praedicata est ex Sion ptestimonium est liberae, sed liberandae potius voluntatis. Ibi enim scriptum est: Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis . Quod non solum propter peccata e liberamur, verum etiam propter adjutorium gratiae, quod ne peccemus accipimus, id est, ita liberi efficimur, Deo nostra itinera dirigente, ut non nobis dominetur omnis iniquitas : dominica testatur oratio, ubi non solum dicimus, Dimitte nobis debita nostra, propter mala quae fecimus; verum etiam, Ne nos inferas in tentationem , propter hoc utique ne mala faciamus: unde et Apostolus dicit, Oramus autem ad Deum, ne quid faciatis mali . Quod si ita esset in potestate, quomodo fuit ante peccatum, priusquam esset natura humana vitiata; non utique posceretur orando, sed agendo potius teneretur. Verum qremus, prius Deus nos certare voluit, do
Abbreviated transcription (Latin):
etiam postea eo tempore. & eo loco. qͥͦn¬
do ẽẽ faciendũ & ubi eẽ faciendũ dĩsa¬
pientia iudicauit. legẽ etiã prauus acce¬
pit ñ ꝑquã corrigi posset. s ꝑquã se pͥuũẽe e
nec lege accepta a seipso corrigi posse sen¬
tiret: Ac sic peccatis non lege cessantib
s p̃uaricatione crescentib deiecta et
contrita suꝑbia humillimo corde gr̃ȩ
littera occisus. Si enim data eẽt lex quȩ
posset iinficare: omino ex lege eẽt iꝰticia.
S conclusit scͥptura omia sub peccato: ut
promissio ex fide iħuxp̃i daretur creden¬
tib. Si u̾ba apłi agnoscis: uides ꝑfecto
uel qui non incelligas. uł quid cum in¬
celligas negligas. Non gͥ lex quȩ inlit¬
teris ꝑmoysen dataẽ: testimonium est
libere uoluntatis. Namsi ita cẽt. non
ad eam ꝑtineret ille qui dicit. non quod
uolo faciobonum. s quod odi malum
hdr ago: quẽuos certe nondum subgr̃a.

Expanded text:
etiam postea eo tempore et eo loco, quanetiam postea eo tempore et eo loco, quando esse faciendum et ubi esse faciendum Dei sapientia judicavit, legem etiam pravus accepit, non per quam corrigi posset; sed per quam se pravum esse, et nec lege accepta a se ipso corrigi posse sentiret; ac sic peccatis non lege cessantibus, sed praevaricatione crescentibus, dejecta et contrita superbia, humillimo corde auxiliretur littera occisus. Si enim data esset lex quae posset vivificare, omnino ex lege esset justitia: sed conclusit Scriptura oi daretur credentibus . Si verba Apostoli agnoscis, vides profecto vel quid non intelligas, vel quid cum intelligas negligas. Non igitur lex, quae in litteris per Moysen data est, testimonium est liberae voluntatis: nam si ita esset, non ad eam pertineret ille qui dicit, Non quod volo, facio bonum; sed quod odi malum, hoc ago ; quem vos certe nondum sub gratia,
Abbreviated transcription (Latin):
naturȩ bonȩ que creat᷑ ex parentibus
similit sine uicio cum lib̃o arbitrio.
Ista disputans uideris tͥ aliqͥd dicere. qͥd
ueltuas uel humanas sectaris argutias.
Diuina uero eloquia ex quib te nobis
putas p̃scͥbere. ñ curas legere: aut si
curas legere. nonuis uł ñ potes intelli¬
gere s. si forte intellexeris disputantib
nob̃: noliẽe talis qualem scͥptura de¬
notat dicens. ũbis non em̃dabit᷑ seruus
durus. Si enim & incellexerit. ñ obediet.
Quamquã & cor lapideum quo uerbis
diuinis etiam intellectis ñ obedit᷑ pos¬
sit tͥ auferre siuelit: Quiboc popłõdu¬
ro.iez echihelȩscõ ꝓpħante promisit.
In ꝑadiso enim legem accepit homo qͥ
factus ẽ rectus: ut rationalis ercaturȩ
uel sola uel p̃cipua uirtus ẽt obȩdi¬
entia doceretur: s eiusdem legis p̃uari¬
catione: a se ipso factus ẽ prauus. Et
qm̃ uiciari ꝑ seipsũ potuit. ñ sanari:

Expanded text:
naturae bonae, quae creatur ex parentibus, naturae bonae, quae creatur ex parentibus, similiter sine vitio, cum libero arbitrio. Ista disputans videris tibi aliquid dicere, quia vel tuas vel humanas sectaris argutias: divina vero eloquia, ex quibus te nobis putas praescribere, non curas legere; aut si curas legere, non vis, vel non potes intelligere: sed si forte intellexeris disputantibus nobis, noli esse talis qualem Scriptura denotat dicens, Verbis non emendabitur servus durus; si enim et intellexerit, non obediet . Quanquam et cor lapideum, quo divinis verbis etiam intellectis non obeditur; possit tibi auferre, si velit, qui hoc populo duro, Ezechiele sancto prophetante, promisit . In paradiso enim legem accepit homo, qui factus est rectus, ut rationalis creaturae vel sola, vel praecipua virtus esse obedientia doceretur. Sed ejusdem legis praevaricatione, a se ipso factus est pravus. Et quoniam vitiari per se ipsum potuit, non sanari;
Abbreviated transcription (Latin):
modatio p̃ceptoꝵ. inpotentia sancti¬
onũ. iniquitas iudicioꝵ. in maculã
rediret auctoris. Igitur &e hec pars sed̾a
eodem genere quo pͥor cludit̃. idest ut
confitearis aut iusticiam dĩ ñ potuis¬
se imꝑare nisi qđ a subditis fieripos¬
se ꝑpenderet: & testimonio pri¬
mi mandati manichȩus. testimonio
aũt legum postea secutarum maniche¬
us traducianusq consumit: aut sihoc¬
relinquit impietas. ne leuit quidẽ a-
uob̃ pulsatus manicheus ur̃m se esse
patrem. ur̃m principem cũq uob̃ ad¬
u̾sum nos unicum sibi eẽ certam̃ mun¬
do teste monstrabit᷑ Augͣ. Hoc ẽ nẽ pe
qđ non eloquio s multiloquio ꝓsecutꝰ
es: legem scilicet priorem que data est
inparadiso. testimoniũ eẽ nature bonȩ.
quȩ condita ẽ cum lib̾o arbitrio. Alioqͥn.
homini lib̃um arbitrium ñ habenti.
iniustissime lex daretur. Unde & po¬
sterior inquis lex quȩ copiosissime in
literis promulgataẽ: testimoniũ est

Expanded text:
moderatio praeceptorum, impotentia sanctimoderatio praeceptorum, impotentia sanctionum, iniquitas judiciorum, in maculam rediret auctoris. Igitur et haec pars secunda eodem genere, quo prior, cluditur; id est, ut confitearis, aut justitiam Dei non potuisse imperare, nisi quod a subditis fieri posse perpenderet; et testimonio primi mandati Manichaeus, testimonio autem legum postea secutarum Manichaeus Traducianusque consumitur: aut sirelinquit impietas; ne leviter quidem a vobis pulsatus Manichaeus, vestrum se esse patrem, vestrum principem, cumque vobis adversum nos unicum sibi esse certamen, mundo teste monstrabit. AUG. Hoc est nempe, quod non eloquio, sed multiloquio prosecutus es, legem scilicet priorem, quae data est in paradiso, testimonium esse naturae bonae, quae condita est cum libero arbitrio: alioquin homini liberum arbitrium non habenti injustissime lex daretur. Unde et posterior, inquis, lex quae copiosissime in litteris promulgata est, testimonium est
Abbreviated transcription (Latin):
cipienti ratio iussionis. Olepidissi¬
mum capitulũ: me coram. me specta¬
tore. bonitatẽ nature cui lex ponitur.
de iusticia legem promulgantis affir¬
mat: nec uidet seante quam uulnus¬
culum manichȩus sentiat. intraduci¬
anos exitium ꝑtulisse. Ut enm intel¬
ligas semine time tͥ raꝑe arma cruen¬
ta. uictricemq ferant morientia lu¬
mina ueritatem: intua temet cela cõ¬
pellam Siiustus ds̃ adȩ legem dareñ
pocuit. nisi eum sciret si ne aliquo mali
coactuliberum posse obseruare quod
iustum ẽ. sine dubio & intemporibus
secutis eadem grauitate iusticiȩ. Lex
etiam litteris tradita multiplicatione
diffusior. distinctione signatior. & au¬
cta ultione reuerentior. data homini¬
b non fuisset: si aut imbecilli ad faci-¬
endum bonã. aut sine possibilitate iꝰ¬
ticiȩ aut rei idẽm mali abutero nasce-¬
rent᷑: qm̃ ut istos in om̃i p̃uaricatione
necessitatis ex cusaret obtentus: ita im¬

Expanded text:
cipienti ratio jussionis. O lepidissicipienti ratio jussionis. O lepidissimum capitulum! Me conam, me spectatore, bonitatem naturae, cui lex ponitur, de justitia legem promulgantis affirmat; nec videt se, antequam vulnusculum Manichaeus sentiat, in Traducianos exitium pertulisse. Ut enim intelligas semineci me tibi rapere arma cruenta, victricemque ferant morientia lumina veritatem , in tua temet tela compellam. Si justus Deus Adae legem dare non potuit, nisi eum sciret sine aliquo mali coactu liberum posse observare quod justum est; sine dubio et in temporibus secutis eadem gravitate justitiae lex etiam litteris tradita, multiplicatione diffusior, distinctione signatior, et aucta ultione reverentior, data hominibus non fuisset, si aut imbecilli ad faciendum bonum sine possibilitate justitiae, aut rei, id est mali, ab utero nascerentur: quoniam ut istos in omni praevaricatione necessitatis excusaret obtentus; ita im
Abbreviated transcription (Latin):
set pati peceandi necessitatem: Quia
si iusticiam uoluntatis exigeret ab eo
quẽ male nature ẽẽ nosset: non illum
cum p̃uaricabat᷑ reum arguebat. sed
se iminicum ẽẽ iusticie impublicabat.
Posuit aũt ds iustus legem homini ꝗͣ¬
multurũsesi fuisset p̃uaricatus spo¬
pondit. Constat gͦ eum bonũ natura.
non potuisse alit nisi sola uoluntate
peccare. Uides nempe quam legitima
sit a me cuo nomine ꝓlata conclusio:
Ipse ẽ omnino gladius: qui inmanu
catholicoꝵ coruscans. manicheos tra¬
ducianosq popłat᷑. S nmis ꝓpter
urm nom̃ admiscui: quoꝵ uice in¬
presentiarum uolueram re¬
sponium uideri. Concussit gͦ mani-¬
cheum solida responsio. Augustam
rationẽ dignis laudib: ꝓsequoR.
Uerum oleo laudationis huiꝰ. inte acuii
gladium contuere. Repete gͥ queso qd
neret homini: sieẽt malus natura. Po¬
suit aut̃ legem qui iustus ẽ. Apparet
habuisset: Nunquam constaret pre¬

Expanded text:
set pati peccandi necessitatem; quia set pati peccandi necessitatem; quia si justitiam voluntatis exigeret ab eo quem malae naturae esse nosset, non illum cum praevaricabatur, reum arguebat, sed se inimicum esse justitiae publicabat. Posuit autem Deus justus legem homini, quem ulturum se, si fuisset praevaricatus, spopondit. Constat ergo eum bonum natura, non potuisse aliter, nisi sola voluntate peccare. Vides nempe, quam legitima sit a me tuo nomine prolata conclusio? Ipse est omnino gladius, qui in manu Catholicorum coruscans, Manichaeos Traducianosque populatur. Sed nimis propter vestrum nomen admiscui, quorum vice impraesentiarum volueram responsum videri. Concussit ergo Manichaeum solida responsio. Augustam rationem dignis laudibus prosequor: verum oleo laudationis hujus, in te acui gladium contuere. Repete igitur, quaeneret homini, si esset malus natura; posuit autem legem qui justus est: apparet habuisset, nunquam constaret prae
Abbreviated transcription (Latin):
cipiunt᷑. abistis meritum originis du¬
cunt: Conformationẽ suam debentes¬
opificio. obligationem iudicio. lib̾atio¬
nem beneficio conditoris. Quoꝵ mala
hominis opificem malũ conant᷑ indu¬
cere: cuiꝰ ut de anma taceam que car¬
nis est uita. dm̃ẽe opificem suũ a qͦ st̃
omĩabona siue cȩlestia siue terrena.
carnis ipsius compago cestatur. Qd̃
tale bonumẽ. ut de concordia m̃brorũ
eius beatus apłs similitudinẽ sumeret.
ad laudem precipriam caritatis: cuius
int̃ se pacifico uinculo. boni fideles tã-¬
quam xp̃i menbra nec tunt᷑. Ita fit. ut &¬
illos primos sine uicio factos. & poste¬
ros eorum cum originali uicio natos:
ꝓpt̃ euidentissimum naturȩ bonum
creare non potuerit nisi condicorbonꝰ.
IulianꝰS nenimis primam partem cer¬
taminis urgeamus: patiam̃ ꝑcessute o¬
pinionis bonam adephare naturam:
dicis ꝑfecto. Ds̃ iustus legem deuoti¬
oms homini non poneret. si cum nos¬

Expanded text:
accipiunt, ab istis meritum originis duaccipiunt, ab istis meritum originis ducunt, conformationem suam debentesopificio, obligationem judicio, liberationem beneficio Conditoris. Quorum malchaei, hominis opificem malum conantur inducere, cujus ut de anima taceam, quae carnis est vita Deum esse opificem suum, a quo sunt omnia bona sive coelestia sive terrena, carnis ipsius compago testatur: quod tale bonum est, ut de concordia membrorum ejus beatus Apostolus similitudinem sumeret, ad laudem praecipuam charitatis, cujus inter se pacifico vinculo boni fideles tanquam Christi membra nectuntur . Ita fit ut et illos primos sine vitio factos, et posteros eorum cum originali vitio natos, propter evidentissimum naturae bonum creare non potuerit nisi bonus conditor. XV. JUL. Sed ne nimis primam partem certaminis urgeamus, patiamur processu opinionis te bonam Adae probare naturam. Dicis profecto: Deus justus legem devotionis homini non poneret, si eum nos
Abbreviated transcription (Latin):
cordiam carnis & sp̃s. ambo approbe¬
mus ut manicheum ambo uincamus:
Qui u̾bis tuis quȩ illi composuisti qͣsi
recitaturo. & qđ inscolis rethoꝵ & agi¬
tari solet aliena dicturo. non solum
erumpnosum. uerum etiam cȩcũ crea¬
cumẽe dixit adam. Unde cęcũ. nͥ quia
ñ nouerat peccatum: qđ dictumẽ in
laudib xp̃i. Quęcũq enim mala non
ꝑsapientiam s quȩ ꝑ ex ꝑientiam dis¬
cuntur: felicit nesciuntur. S hoc con¬
tramanicheum de ignorantia primi
hominis calũpniantem: T̃ uquoq me¬
cum forsitandicis. Quid uͦ ei respon¬
deas de morte corporis & de concupi¬
scentia carnis: scdmea quȩ nunc tibi
nos respondimus quere. His enimdu¬
abus manifestissimis reb apparet ali¬
am fuisse conditionẽ primoꝵ hõiũ.
qui de nulla parentũ stirpe sunt geni¬
ti: aliam ucroeoꝵ. qui ita ereantur a
dõ. ut etiam ab hominib ꝓcreent᷑. Ab
illo enim modum suȩ insticucionis ac

Expanded text:
cordiam carnis et spiritus, ambo approbecordiam carnis et spiritus, ambo approbemus, ut Manichaeum ambo vincamus. Qui verbis tuis, quae illi composuisti quasi recitaturo, et quod in scholis rhetorum agitari solet, aliena dicturo, non solum aerumnosum, verum etiam caecum creatum esse dixit Adam: unde caecum, nisi quia non noverat peccatum; quod dictum est in laudibus Christi ? Quaecumque enim mala non per sapientiam, sed quae per experientiam discuntur, feliciter nesciuntur. Sed hoc contra Manichaeum de ignorantia primi hominis calumniantem, tu quoque mecum forsitan dicis: quid vero ei respondeas de morte corporis et de concupiscentia carnis, secundum ea quae nunc tibi nos respondimus, quaere. His enim duabus manifestissimis rebus apparet, aliam fuisse conditionem primorum hominum, qui de nulla parentum stirpe sunt geniti; aliam vero eorum, qui ita creantur a Deo, ut etiam ab hominibus procreentur: ab illo enim modum institutionis suae
Abbreviated transcription (Latin):
repugnantem legi mentis meẽ: Et post
huiꝰ modi u̾ba subiecerit. miser ego ho¬
mo: Sigͦ adam cum p̃cepto uellet ob¬
temꝑare diuino. cupiditate irritabat᷑
cibum manducare ꝑhibitum: eiq car¬
nis concupiscentia qualem illum et
tunc dicis habuisse contra concupi¬
scenti sp̃ui resistebat: Nonne uerissime
diceret si uellet dicere. condelector legi
dĩ scđm interiorem hominẽ. uideo aũt
aliam legem in menbris meis repugnan-¬
tem legi mentis mee: Quomͦ gͦ non erat
miser homo. cum post u̾ba talia dicat
apłs. miser ego homo: Postremo qͦmͦmiser
non erat & habebat lib̃am uoluntatẽ:
si concupiscente adu̾sus sp̃m carne. te¬
ste ipso apło non faciebat utiq quoduo¬
lebat: qm gͦ si dixeris qualis nunc est
calem fuisse concupiscentiã carnis ante
peccatum. uincet te ꝓculdubio mani¬
cheus: In sententiam meam transr et
ambrosium dicentem ꝑ p̃uaricationẽ
primi hominis innaturam ũtisse dis¬

Expanded text:
repugnantem legi mentis meae; et post repugnantem legi mentis meae; et post hujusmodi verba subjecerit, Miser ego homo? Si ergo Adam, cum praecepto vellet obtemperare divino, cupiditate irritabatur cibum manducare prohibitum, eique carnis concupiscentia, qualem illum et tunc dicis habuisse, contra concupiscenti spiritui resistebat, nonne verissime diceret, si vellet dicere, Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae? Quomodo ergo non erat miser homo, cum post verba talia dicat Apostolus, Miser ego homo ? postremo, quomodo miser non erat, et habebat liberam voluntatem, si concupiscente adversus spiritum carne, teste ipso Apostolo, non faciebat utique quod volebat? Quoniam ergo si dixeris, qualis nunc est, talem fuisse concupiscentiam carnis ante peccatum, vincet te procul dubio Manichaeus: in sententiam meam transi, et Ambrosium dicentem, per praevaricationem hominis primi, in naturam vertisse dis
Abbreviated transcription (Latin):
que contra nos manicheo danda existi¬
masti. Qua queso arte quib uirib resis¬
stere audebis. homo qui dicis carnis con¬
cupiscentiã qualis nunc ẽ. quam uidemꝰ
contra sp̃m dimicare. talem fuisse etiam
inparadiso ante peccatum: De ponimꝰ
gͦ te uelis nolis. detheatri sedilib in hare¬
nam: & despectatore facimꝰ luctatorem
Aggredere certam̃. & adu̾sarium si potes
uince cõmunẽ: qm̃tu quoq dm̃ creatorẽ
etiam carnis te colere ꝑfiteris. Uince igit᷑
inimicum. ꝑsuadere conantem malum
dm̃eẽ qui condidit carnẽ: cinꝰ concu¬
piscentia nondũ deprauato p̃uaricati¬
one spm̃ iam resistebat:. miserũq ho¬
minẽ sua conflictatione faciebat. An
dic turus es. prorsus & concupiscentiã
galem habebat: & tam̃ miser non erat:
hocineẽ adũsarium suꝑare: anpotiꝰ
hoc ẽ adiuuare manicheum. & contͣ
apłm rebellare: Itane oblicuses qͥs dixe¬
rit. U ideo aliam legem inm̃bris meis

Expanded text:
quae contra nos Manichaeo danda existiquae contra nos Manichaeo danda existimasti, qua, quaeso, arte, quibus viribus resistere audebis, homo, qui dicis carnis concupiscentiam, qualis nunc est, quam videmus contra spiritum dimicare, talem fuisse etiam in paradiso ante peccatum? Deponimus ergo te, velis nolis, de theatri sedilibus in arenam, et de spectatore facimus luctatorem. Aggredere certamen, et adversarium, si potes, vince communem: quoniam tu quoque Deum creatorem etiam carnis te colere profiteris. Vince igitur inimicum, persuadere conantem, malum Deum esse qui condidit carnem, cujus concupiscentia nondum depravato praevaricatione spiritui jam resistebat, et miserum hominem sua conflictatione faciebat. An dicturus es, Prorsus et concupiscentiam talem habebat, et tamen miser non erat? Hoccine est adversarium superare, an potius hoc est adjuvare Manichaeum, et contra Apostolum rebellare? Itane oblitus es quis dixerit, Video aliam legem in membris meis,
Abbreviated transcription (Latin):
fecisti loquentẽ: miserum scilicet ani¬
mal primum hominẽ conditũ. quẽ
cupiditas innata reddebat inquietũ:
quã cupiditate m. rci int̃dicte & uenꝰ¬
tes irritabat & suauitas. Nos aũt dici¬
mus tam beatum fuisse illum hominẽ
ante peccatum.tamq liberȩ uoluntatis:
ut dĩ preceptum magnis uirib mentis
obseruans. resistentem sibi carnẽ nullo
certamine pateretur: nec aliquid omino¬
uenenosa ꝑsuasione serpentis. ut orirt᷑
cmpiditas que sequeretur
potius uoluntatẽ quam resi¬
steret uoluntati: ꝑ petratoq peccato iam
pena infirmigatȩ m̃ti etiam carnis concu¬
piscentia repugnaret. Ac ꝑhoc nͥ prius
homo faceret peccando qđ uellet: non
pateretur concupiscendo qđ nollet. Ecce
nos quemadmodum uincimus mani¬
cheum: introducere conantẽ natint ho¬
minis conditorem malum. Tuautem
qui certantib nob̃ locũ tͥ spectatoris
ꝓtuo arbitrio delegisti. his ipsis u̾bis cuis

Expanded text:
fecisti loquentem, miserum, scilicet anifecisti loquentem, miserum, scilicet animal primum hominem conditum, quem cupiditas innata reddebat inquietum, quam cupiditatem rei interdictae et venustas irritabat et suavitas. Nos autem dicimus tam beatum fuisse illum hominem ante peccatum, tamque liberae voluntatis, ut Dei praeceptum magnis viribus mentis observans, resistentem sibi carnem nullo certamine pateretur, nec aliquid omvenenosa persuasione serpentis, ut oriretur cupiditas quae sequeretur potius voluntatem, quam resisteret voluntati; perpetratoque peccato jam poena infirmatae menti etiam carnis concupiscentia repugnaret. Ac per hoc, nisi prius homo faceret peccando quod vellet, non pateretur concupiscendo quod nollet Ecce nos quemadmodum vincimus Manichaeum, introducere conantem naturae hominis conditorem malum: tu autem, qui certantibus nobis locum tibi spectatoris pro tuo arbitrio delegisti, his ipsis verbis tuis,
Abbreviated transcription (Latin):
seat: quamius ei resistat ne concupiscen¬
tiam carnis sua consensione ꝑficiat. eũ¬
dem apłin audiens uͥait. Dico autem.
Spũ ambulate: & concupiscentias carnis
ne ꝑfeceritis. Nonait. concupiscentias
carnis adu̾sarias ne habueritis. qm̃ ui
debat ꝑfectam pacemearnis & sp̃s ñ
posse incorꝑe mortis huiꝰ impleri: sed
ait. concupiscentias carnis ne ꝑfeceritis.
Ubicertam̃ nob̃ potiꝰ qđ contra carnem
adũsantem debeamus excere ꝓposint:
ut concupiscentias eius non ꝑficiamus
consentiendo. s resistendo uincamꝰ. Par
uero uͥnoneas adu̾santes repugnantesq
patiamur. fuit in corpore uite illius. quã
natura uiciata primi hominis p̃tiarica¬
tione ꝑdidimus. Nã si nec ibi fuit an¬
te peccatum pax carnis & sp̃s. falsumq
ẽ qđait ambrosius. utriusq discordiã
ꝑp̃uaricationẽ primihominis in nr̃am
iitisse naturam: uera erit qđ absit ista
sentestia quam contra nos manicheũ

Expanded text:
scat; quamvis ei resistat ne concupiscenscat; quamvis ei resistat ne concupiscentiam carnis sua consensione perficiat, eumdem apostolum audiens, ubi ait: Dico autem, Spiritu ambulate, et concupiscentias carnis ne perfeceritis . Non ait, Concupiscentias carnis adversarias ne habueritis; quoniam videbat perfectam pacem carnis et spiritus non posse in corpore mortis hujus impleri: sed ait, Concupiscentias carnis ne perfeceritis; ubi certamen nobis potius, quod contra carnem adversantem debeamus exercere, proposuit, ut concupiscentias ejus non perficiamus consentiendo, sed resistendo vincamus. Pax vero, ubi non eas adversantes repugnantesque patiamur, fuit in corpore vitae illius, quam natura vitiata primi hominis praevaricatione perdidimus. Nam si nec ibi fuit ante peccatum pax carnis et spiritus, falsumque est quod ait Ambrosius, utriusque discordiam per praevaricationem primi hominis in nostram vertisse naturam : vera erit, quod absit, ista sententia, quam contra nos Manichaeum
Abbreviated transcription (Latin):
responderis: uincaris a nob qm̃ non
mutaret᷑ in peius nisi uiciata nat᷑a.
Rursus in eo qđ adũsus nos facis di¬
cere manicheum. quia illud cȩcũ et
erumpnosũ animal etiam inqͥnatũ
cupiditas innatura reddebat. quam
reint̃ dictȩ & uenustas irritabat et
suauitas: cuͥiuliam dogmatis tanquã
inscopulo ineuitabili cognosce nau¬
fragium. Nos enim dicimꝰ in illa be¬
atitudine nullam fuisse cupiditatẽ:
que resisteret uoluntati. Porro si cu¬
piebant illi homines unde abstinere
potius uolebant: ꝓculdubio uolun¬
tati eoꝵ cupiditas resistebat. Hocgͦ
ñ contrame s contrate: manichȩũ
dicere ꝑtua u̾ba fecisti. Si enim tales
erant illi ut in eis cupiditas resisteret
uoluntati. iamt deo concupiscebat
ꝓpt̃ quod fidelib dicebat apłs. Hec emi
inuicem adũsant᷑: ut non ea que uultis
faciatis. Nullus quippe scoꝵ ẽ. qui ñ ue¬
lit facere neç caro adusus spm concupi¬

Expanded text:
responderis, vincaris a nobis, quoniam non responderis, vincaris a nobis, quoniam non mutaretur in pejus nisi vitiata natura. Rursus in eo quod adversus nos facis dicere Manichaeum, quia illud « caecum et aerumnosum animal etiam inquietum cupiditas innata reddebat, quam rei interdictae et venustas irritabat et suavitas, » tui, Juliane, dogmatis, tanquam in scopulo inevitabili cognosce naufragium. Nos enim dicimus in illa beatitudine nullam fuisse cupiditatem, quae resisteret voluntati. Porro si cupiebant illi homines, unde abstinere potius volebant; procul dubio voluntati eorum cupiditas resistebat. Hoc ergo non contra me, sed contra te, Manichaeum dicere per tua verba fecisti. Si enim tales erant illi, ut in eis cupiditas resisteret voluntati; jam caro concupiscebat propter quod fidelibus dicebat Apostolus, Haec enim invicem adversantur; ut non ea quae vultis faciatis. Nullus quippe sanctorum est, qui non velit facere ne caro adversus spiritum concupi
Abbreviated transcription (Latin):
putatis adam siue peccaret siue ñ pec¬
caret fuisse moriturum: quid hic ma¬
nicheo respondes dicenti miserã condi¬
tam ẽẽ naturam. quam uel peceantẽ
uel ñ peccantẽ mors imminẽs timore
corquebat: sienĩ dixeris ita fuisse con¬
ditã. ut non timeret mortem sine du-¬
bio quandoq uenturam: ꝓfecto istã
quȩ in posteris eius ẽ miseram fateb̃is
nascr̃ cui mortis mecum sic uidemus
ẽẽ congenitum: ut etiamhi qui spe fi¬
deli futurȩ uitȩ gaudia concupiscunł.
inhac tam̃ uita cum mortis timore
luctentur. Nolunt enim spoliari. sed
suꝑuestiri. Ut quantum adeoꝵ atti¬
net uoluntatẽ. ñ morte fimat᷑ hec uita.
s mortale absorbeat᷑ auita. Ex quofit.
ut simortis metũ in paradiso posueris
ante peccatũ: uincaris a manicheis qͥ
putant & putari uolunt qđ in primo
quoq homine misera condita ẽ hu¬
mana natura. Si aũt timorem mortis
quo mortalium animus ñ sine mise¬
ria stimulat᷑. ante peccatum ñ fuisse

Expanded text:
putatis Adam, sive peccaret, sive non peccaret, fuisse moriturum; quid hic Manichaeo respondes dicenti miseram conditam esse naturam, quam vel peccantem vel non peccantem mors imminens timore torquebat? Si enim dixeris ita fuisse conditam, ut non timeret mortem, sine dubio quandoque venturam; profecto istam quae in posteris ejus est, miseram fateberis nasci, cui mortis metum sic videmus esse congenitum, ut etiam hi qui spe fideli futurae vitae gaudia concupiscunt, in hac tamen vita cum mortis timore luctentur: nolunt enim spoliari, sed supervestiri, ut quantum ad eorum attinet voluntatem, non morte finiatur haec vita, sed mortale absorbeatur a vita . Ex quo fit, ut si mortis metum in paradiso posueris ante peccatum, vincaris a Manichaeis, qui putant et putari volunt, quod in primo quoque homine misera condita est natura humana; si autem timorem mortis, quo mortalium animus non sine miseria stimulatur, ante peccatum non fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
datum oꝑatum ẽ in me omnẽ concu-¬
piscentiam. Om̃is ẽ enim concupiscen¬
tia. quando ꝓhibita concupiscuntur
ardentiꝰ. & peccata iam cognita. igno¬
rantiȩ sublata excusatione. & accedente
legis p̃uaricatione. commutunt᷑ inma¬
nius. Unde lex dĩ apud eos quos ñ adiu¬
uat gr̃a dĩ. ꝑagnum dĩ qui tollit peccatũ
mundi: non correctio peceantis. s. urtꝰ
potius ẽ dicta peccati. Et id̃o cum diris¬
set.uirtus peccati lex. tanquam respon-¬
derctur. Quid gͦ faciemus. si peccatum
nec lege tollit᷑ s auget᷑: continuo subio¬
ens ubi spes debeat ẽẽ certantib grãs
inquit dõ qui dedit nob̾ uictoriam
ud sicut alii codices habent᷑. quod et greciba¬
ẽẽt lex. quȩ posset uiuificare: om̃ino ex
lege eẽt iusticia. S conclusit scͥptura oĩa¬

Expanded text:
datum operatum est in me omnem concudatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Omnis est enim concupiscentia, quando prohibita concupiscuntur ardentius, et peccata jam cognita, ignorantiae sublata excusatione, et accedente legis praevaricatione, committuntur immanius. Unde lex Dei, apud eos quos non adjuvat gratia Dei per Agnum Dei qui tollit peccatum mundi, non correctio peccantis, sed virtus potius est dicta peccati. Et ideo cum dixisset, Virtus peccati lex, tanquam responderetur, Quid ergo faciemus, si peccatum nec lege tollitur, sed augetur? continuo subjiciens ubi spes debeat esse certantibus: Gratias, inquit, Deo qui dedit nobis victoriam; vel, sicut alii codices habent, quod et graeci haesset lex, quae posset vivificare, omnino ex lege esset justitia: sed conclusit Scriptura o
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscit adu̾sus sp̃m. nondum erat.
ante primi hominis illud grande pecca¬
tum. S esse cunc cepit. naturãq huma¬
nam tanquam intraduce uiciauit. un¬
de trahit originale peccatum. Cũ illa qͥppe
omĩs homo nascit᷑: nec huius concupi¬
scentiȩ reatus nisi in renascentib soluit:
ut eo post hanc absolutionẽ non inqͥ¬
netur. nisi qui ei ad ꝑpetrandũ opus
malum. sp̃uadũsus eam uel non concu¬
piscente. uel non fortius concupiscente
consentit. Addunt gͦ uires eidem con¬
cupiscentiȩ peccata que accedunt ꝓpͥa
uoluntate peccantum: & ipsa consue¬
tudo peccandi. que ñ frustra dici solet
scda natura: s ne tunc quidem omĩsẽ
concupiscentia. Adhuc enim habet qͦ
creseat: qm minor ẽ quamdui ñ abscien¬
te s ab ignorante peccatur. Idõ ñ ait
non habebam . s nesciebam concupiscen¬
tiam: nisi lex diceret non concupisces.
Occasione auĩt accepta. peccatum ꝑman¬

Expanded text:
concupiscit adversus spiritum, nondum erat concupiscit adversus spiritum, nondum erat ante primi hominis illud grande peccatum: sed esse tunc coepit, naturamque humanam tanquam in traduce vitiavit, unde trahit originale peccatum. Cum illa quippe omnis homo nascitur: nec hujus concupiscentiae reatus, nisi in renascentibus solvitur, ut eo post hanc absolutionem non inquinetur, nisi qui ei ad perpetrandum opus malum, spiritu adversus eam vel non concupiscente, vel non fortius concupiscente, consentit. Addunt ergo vires eidem concupiscentiae peccata, quae accedunt propria voluntate peccantium, et ipsa consuetudo peccandi, quae non frustra dici solet secunda natura: sed ne tunc quidem omnis est concupiscentia. Adhuc enim habet quo crescat; quoniam minor est, quamdiu non a sciente, sed ab ignorante peccatur. Ideo non ait, Non habebam; sed, Nesciebam concupiscentiam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per man
Abbreviated transcription (Latin):
lex diceret. non concupisces. Occasione
autem accepta. peccatum ꝑmandatum
oꝑatum est in me omnem concupiscen¬
tiam. Ecce quomodo ẽ uirtus peccati
lex. Minus enim oꝑabatur peccatum.
quando preuaricationẽ nondũ oꝑa-¬
bat᷑: quia lex nondum erat data ubi
enim lex non ẽ: nec p̃uaricatio. Nondũ
erat gͦ om̃is concupiscentia ante quã
ꝓhibitione sic cresceret. tãq fortis fe̾ret.
ut ipsius ꝑhibitionis qua creuerat um¬
culum rumperet. Hoc & te ipsum sci¬
re monstrasti. multa in hanc sententiã
disserendo:quamuis ut hoc ostenderes.
alia potiꝰ adhibuisti apłica testimonia:
non hoc quo ego nunc usussum: fortas¬
se idõ. ne peccatum eẽ concupiscentiã
fatereris. Aꝑtissime quippe illam de¬
monstrauit ẽẽ peccatum qͥd dixit qđ
cõmemoraui: peccatum non cognoui
nisi ꝑlegem. & uelut quereremꝰ quod
peccatum: Nam̃ concupiscentiam inquit
nesciebam nisi lex diceret. ñ concupisces.
Hec gͥ concupiscentia utiq mala. qͣ caro

Expanded text:
diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam . Ecce quomodo est virtus peccati lex: minus enim operabatur peccatum, quando praevaricationem nondum operabatur, quia lex nondum data erat: Ubi enim lex non est, nec praevaricatio . Nondum ergo erat omnis concupiscentia, antequam prohibitione sic cresceret, tamque fortis fieret, ut ipsius prohibitionis, qua creverat, vinculum rumperet. Hoc et te ipsum scire monstrasti, multa in hanc sententiam disserendo: quamvis ut hoc ostenderes, alia potius adhibuisti testimonia apostolica, non hoc quo ego nunc usus sum; fortasse ideo, ne peccatum esse concupiscentiam fatereris. Apertissime quippe illam demonstravit esse peccatum, qui dixit, quod commemoravi: Peccatum non cognovi, nisi per legem. Et velut quaereremus quod peccatum: Nam concupiscentiam, inquit, nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Haec igitur concupiscentia, utique mala, qua caro
Abbreviated transcription (Latin):
putans quippe dehis di u̾bis uͥait. In
sudore facieituȩ ȩdes panc̃ tuumdonec
reu̾taris int̾rã de qua sũptiis est. quia
terra es & interram ibis. Hȩc sane in¬
quis pars extrema sententiȩ sicut illa
mulieris. ad indicium non adsuppliciũ
ꝑtinet: Qͥn immo ut res indicat. conso¬
latur hominẽ. Quia enim supra inqͥs
commemorauerat dolores. labores. su¬
dores. quoꝵ sensum natura. nimietatẽ
ꝑsona susceꝑat: ne hoc in ȩternum inde

Expanded text:
putans quippe de his Dei verbis, ubi ait, « In putans quippe de his Dei verbis, ubi ait, « In sudore faciei tuae edes panem tuum, donec revertaris in terram de qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis: » Haec sane, inquis, pars extrema sententiae, sicut illa mulieris, ad indicium, non ad supplicium pertinet: quinimo, ut res indicat, consolatur hominem. Quia enim supra, inquis, commemoraverat dolores, labores, sudores, quorum sensum natura, nimietatem persona susceperat; ne ho
Abbreviated transcription (Latin):
cum dicis. quid ei accidit noui. quẽ tam̃
confiteris eẽ dampnatum: quid aliud
affirmas. quam sic eum solere dãpnari:
Aut si solere fieri non dicimus. Nisi quod
assiduȩ factum nouimus: certe sic udse¬
mel necesse ẽ ante dampnatum esse con¬
cedas. cui nichil noui accidisse quod sic
dampnatus est asserieras. Ubi uides in
quȩ fueris abrupta ꝓgressus. Redigͦ
a p̃cipitio laboriose disputationis tue:
&e noli labores & dolores insedes feliciũ
gaudioꝵ. atq in locum in effabilis quie¬
tis inferre. Quid qđ ctiam corporis mor¬
tem. sic paradiso conaris immittere ut
eam dicas p̃uaricatori ꝓbeneficio fuis¬
se promissam. uel potius indicatam. uͥ
ds ds̃ dixit. terra es & in t̾ram ibisitã¬
quam nesciret homo sic se fuisse insti¬
tutum. ut siue peccaret siue non pecea¬
ret moriturus ẽẽt: & hanc illi scientiã
tunc ds̃ donauerit. quando eum ꝓcom¬
missa iniquitate dampnauit: Dis¬

Expanded text:
cum dicis, Quid ei accidit novi? quem tamen cum dicis, Quid ei accidit novi? quem tamen confiteris esse damnatum; quid aliud affirmas, quam sic eum solere damnari? Aut si solere fieri non dicimus, nisi quod assidue factum novimus; certe sic vel semel necesse est ante damnatum esse concedas, cui nihil novi accidisse, quod sic damnatus est, asseveras. Ubi vides, in quae fueris abrupta progressus. Redi ergo a praecipitio laboriosae disputationis tuae, et noli labores et dolores in sedes felicium gaudiorum, atque in locum ineffabilis quietis inferre. Quid, quod etiam corporis mortem sic paradiso conaris immittere, ut eam dicas praevaricatori pro beneficio fuisse promissam, vel potius indicatam, ubi Deus dixit, Terra es, et in terram ibis: tanquam nesciret homo sic se fuisse institutum, ut sive peccaret, sive non peccaret, moriturus esset; et hanc illi scientiam tunc Deus donaverit, quando eum pro commissa iniquitate damnavit? Dis
Abbreviated transcription (Latin):
ueres:Si nichil noui dicis accidisse ho¬
mini.cui ds̃ dixit. in sudore facieituȩ edes
panẽ tuum. negabo hoc dm̃ dixisse dam¬
pnantẽ. An dicturus es ille quidem ho¬
minẽ dampnauit his u̾bis: s nichil hõĩ
ex hoc accidit noui. Ergo ille dampna¬
uit: s non ẽ iste dampnatus. frustratus
ẽ impetus ultionis: tanquami ds̃ telum
eiecerit les non pocuerit ferire quẽ uoluit.
Immo inquis. & dampnatus est: & nichilei
accidit noui. Hic risum tenere difficile est.
Sienim dampnatus ẽ. & nichilei accidit¬
noui: solebat gͦ dampnari. ac ꝑhoc sole¬
bat & peccare. Non enim dampnaretur
iniuste. Anquia eum tunc primũ peccas¬
se nemo ambigit an iuste solebat antedã¬
pnari:. Non enim sicut de pariente dixisti.
hoc saltem noui accidisse homini fassus
es: qđ sicut mulieri dolor parturitionis.
ita iro sudor laboris est additus. Hoc mͦ
enim. ac additione. quȩ antea ñ fuit. no
ui aliquid illi accidisse concederes. Sed

Expanded text:
veres? Si nihil novi homini accidisse diveres? Si nihil novi homini accidisse dicis, cui Deus dixit, In sudore faciei tuae edes panem tuum; negato hoc Deum dixisse damnantem. An dicturus es, Ille quidem hominem damnavit his verbis, sed nihil homini ex hoc accidit novi? Ergo ille damnavit, sed non est iste damnatus? Frustratus est impetus ultionis, tanquam Deus telum ejecerit et non potuerit ferire quem voluit? Imo, inquis, et damnatus est, et nihil ei accidit novi. Hic risum tenere difficile est. Si enim damnatus est, et nihil ei novi accidit; solebat ergo damnari, ac per hoc solebat et peccare: non enim damnaretur injuste. An quia eum tunc primum peccasse nemo ambigit, injuste solebat ante damnari? Non enim, sicut de pariente dixisti, hoc saltem novi accidisse homini fassus es, quod sicut mulieri dolor parturitionis, ita viro sudor laboris est additus: hoc modo enim, hac additione quae antea non fuit, novi illi aliquid accidisse concederes. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
propeccato. s daret insuꝑ p̃mium:. Quã¬
quam hoc congrue diceremus. si sudorẽ
laboris ita laudares. ut cunc diceres insti-¬
tutum. Nunc aũt & ante peccatum sic
affirmes in paradiso hominẽ collocatũ.
ut oꝑando terram sine labore non eẽt:
quasi non posset illa firmitas. & nulla
infirmitas corporis. non solum sine la¬
bore non eẽt uerumetiam cum animi
uoluptate. qđ delectare poterat oꝑari.
S cur hoc dixeris: occulere nequiuisti.
Aꝑtissime quippe loqueris cum addis.
Quid nouum accidisse dicimꝰ: si senti¬
ret sudorem. qui exꝑiebatur laborem:
Tantum ne te libuit quietissimo beatoꝵ
loco. non solum tristicias parturitionis
infeminis. uerum eciam inuiris sudo¬
rem laboris immittere. ut dõ dampnã-¬
te.nichil noui dampnato diceres acci¬
disse: Tantum ne illudis ac despicisse¬
ueritatem dĩ: ut qđ int̃ro gauit ille pę¬
naliter. tu donatum naturalit ad se¬

Expanded text:
pro peccato, sed daret insuper praemium. Quanpro peccato, sed daret insuper praemium. Quanquam hoc congrue diceremus, si sudorem laboris ita laudares, ut tunc diceres institutum: nunc autem et ante peccatum sic affirmas in paradiso hominem collocatum, ut operando terram sine labore non esset; quasi non posset illa firmitas, et nulla infirmitas corporis, non solum sine labore, verum etiam cum animi voluptate, quod delectare poterat, operari. Sed cur hoc dixeris, occulere nequivisti: apertissime quippe loqueris, cum addis, Quid novum accidisse dicimus, si sentiret sudorem, qui experiebatur laborem? Tantumne te libuit quietissimo beatorum loco, non solum tristitias parturitionis in feminis, verum etiam in viris sudorem laboris immittere, ut Deo damnante, nihil novi damnato diceres accidisse? Tantumne illudis ac despicis severitatem Dei, ut quod irrogavit ille poenaliter, tu donatum naturaliter asse
Abbreviated transcription (Latin):
que penc huius in gestione dampnata ẽ.
E hoc facis ꝓpt̾ u̾ba libri mei cui respon¬
des: quȩ tͥ tanquam redarguenda ꝓpo¬
nis. ubi dexi. Illud gͦ peccatum qđ ipsũ
hominem in paradiso mutauit in peius.
quia multo ẽ grandius quam iudicare
nos possumꝰ. ab om̃i nascente trabit᷑
Ut gͦ non uideat᷑ grande peccatum. quo
potuerit indeterius natura mutari: leue
ac prope nullum supplicium contendis
eẽ qđ meruit. Hinc ẽ qđ maledictam t̃¬
ram inoꝑib p̃uaricatoris retorques ad
tui dognatis prauitatem. Hinc ẽ quod
spinas ac tribulos & ante quam homo pecca¬
ret fuisse asseris institutos: cum ds̃ hec int̃
sua primitus instituta non nominet: sed
inpeccatoris supplicio cõminetur. Hinc ẽ
qđ sudorem laborantis ut non satis aderũ¬
pnam ꝑtinere uideretur. etiam naturale
adiumentum eẽ dixisti: ut scilicet ope¬
rantium artus. sudore recreent᷑: Tanquã
ds̃ ista dicens. non irrogaret supplicium

Expanded text:
quae poenae hujus ingestione damnata est. quae poenae hujus ingestione damnata est. Et hoc facis propter verba libri mei, cui respondes, quae tibi tanquam redarguenda proponis, ubi dixi, Illud ergo peccatum, quod ipsum hominem in paradiso mutavit in pejus, quia multo est grandius quam judicare nos possumus, ab omni nascente trahitur. Ut ergo non videatur grande peccatum, quo potuerit in deterius natura mutari, leve ac prope nullum supplicium esse contendis quod meruit. Hinc est quod maledictam terram in operibus praevaricatoris retorques ad tui dogmatis pravitatem: hinc est quod spinas et tribulos, et antequam homo peccaret, fuisse asseris institutos; cum Deus haec inter sua primitus instituta non nominet, sed in peccatoris supplicio comminetur: hinc est quod sudorem laborantis, ut non satis ad aerumnam pertinere videretur, etiam naturale adjumentum esse dixisti, ut scilicet operantium artus sudore recreentur; tanquam Deus ista dicens non irrogaret supplicium