comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ sublimiter ⁊ subtiliter diffamate diuine
cedere auctoritati. ⁊ quandui paruus et in¬
firmus ẽ intellectus hominis diuine acce¬
dere ueritati. Quid gͦmirum si tam infide¬
nouerat. ut eis apparere uel predicari merito
nollet. quos nec uerbis nec miraculis suis credi¬
turos ẽe presciebat: Neq enim incredibile ẽ
tales fuisse tunc omnes. quales ab eius ad¬
uentu usq ad hoc tempus tam multos fu¬
isse atq miramur. & tamen abuncio ge¬
neris humani alias occultius alias euiden¬
tius sicut congruere temporib diuinitꝰ
uisum ẽ. nec ꝓphetari destitit: nec qui in eũ
crederent defuerunt. et ab adam usꝙ ad mo¬
ysen et in ipso ppło isrł. que speciali qͦdam
mysterio gens ꝓpbetica fuit. et in aliis gen¬
tib antequam uenisset in carne. Cum enĩ
non nulli commemorantur in scis hebrai¬
cis libris iam ex tempore abrahe nec de styr¬
pe carnis eius. nec ex popło ifrł nec aduen¬

Expanded text:
que sublimi et sublimiter diffamatae diuinae que sublimi et sublimiter diffamatae diuinae cedere auctoritati, quam diu paruus et infirmus est intellectus hominis diuinae cedere ueritati. quid ergo mirum, si tam infidenouerat, ut eis apparere uel praedicari merito nollet, quos nec uerbis nec miraculis suis credituros esse praesciebat? neque enim incredibile est tales fuisse tunc omnes, quales ab eius aduentu usque ad hoc tempus tam multos fuisse atque esse miramur. Et tamen ab initio generis humani alias occultius alias euidentius, sicut congruere temporibus diuinitus uisum est, nec prophetari destitit nec, qui in eum crederent, defuerunt ab Adam usque ad Moysen et in ipso populo Israhel,. quae speciali quodam mysterio gens prophetica fuit, et in aliis gentibus, antequam uenisset in carne. cum enim nonnulli commemorantur in sanctis Hebraicis libris iam ex tempore Abrahae nec de stirpe carnis eius nec ex populo Israhel nec aduen
Abbreviated transcription (Latin):
quid respondebunt. si excepta illa altitu¬
dine sapientie et scientie dei. ubi fortassis¬
longe aliund diuinum consilium longe
secrettus latet. sine preiudicio etram alia¬
rum forte causarum que a prudentibus
uestigari queunt. hoc solum eius brenita¬
tis gratia in huius questionis disputa¬
tione dicamus. tunc uoluisse hominib
appatere xp̃m. ⁊apud eos predicati doctti.¬
nam suam quando sciebat. et ubi sciebat eẽ qui
in eum fuerant credituri : his enim temporib
et his locis quib euangłium eius non est pre¬
dicatum tales omnes in eius preclicatione fu¬
turos ẽẽ presciebat. quales non quidem om̃s
sed tamen multi in eius corporali p̃sentia
fuerunt. qui in eum nec suscitatis ab eo mor¬
tuis credere uoluerunt. quales enam nũc
multos uidemus cum tanta manifestatione
de illo corapleantur preconia ꝓpbetarũ. nol¬
le ad huc credere.⁊ malle humana astutia
resistere quam tam clare atq ꝑspicue tã¬

Expanded text:
quid respondebunt, si excepta illa altituquid respondebunt, si excepta illa altitudine sapientiae et scientiae dei, ubi fortassis aliud diuinum consilium longe secretius latet, sine praeiudicio etiam aliarum forte causarum, quae a prudentibus inuestigari queunt, hoc solum eis breuitatis gratia in huius quaestionis disputatione dicamus tunc uoluisse hominibus apparere Christum et apud eos praedicari doctrinam suam, quando sciebat et ubi sciebat esse, qui in eum fuerant credituri? his enim temporibus et his locis, quibus euangelium eius non est praedicatum, tales omnes in eius praedicatione futuros esse praesciebat, quales non quidem omnes sed tamen multi in eius corporali praesentia fuerunt, qui in eum nec suscitatis ab eo mortuis credere uoluerunt, quales etiam nunc multos uidemus, cum tanta manifestatione de illo compleantur praeconia prophetarum, nolle adhuc credere et malle humana astutia resistere quam tam clarae atque perspicuae tam
Abbreviated transcription (Latin):
non liberanturꝰ agnoscunt. ut qui głatur
non in sinis meritis que paria uidet esse dam¬
natis. sed in domino głietur. Cur antẽ istum
pocius quam illum liberet. inscrutabilia sũt
iudicia eius. ⁊ inuestigabiles ine enis. Meliꝰ
enim ⁊ hic audimus aut dicimus. ohomo
tu quis es qui respondeas deo. quam dicere
contra porphirium sub titulo de tempore
xp̃iane religionis me dixisse recolitis. ita
dixi ut hanc diligentiorem ⁊ operosiorem
disputationem de grã preterirem. ñ sane
omissa significatione quod eam loco illo
explicare noluissem. que posset alias uel ab
aliis explicari. Nam ita locutus sum in¬
ter cetera responddens ꝓposite questioni.
cur xp̃c post tam longua tempora uene¬
rit. Proinde in quam cum xp̃o non obici¬
ant. quod eius doctrinam non om̃s secun¬
tur. sentiunt enim ⁊ ipsi nequaquam
hoc recte obici posse. uel sapientie pbiloso¬
phoꝵ. uel etiam numini deorum suorum

Expanded text:
non liberantur agnoscunt: ut qui gloriatur, non liberantur agnoscunt: ut qui gloriatur, non in suis meritis, quae paria videt esse damnatis, sed in Domino glorietur. Cur autem istum potius quam illum liberet, inscrutabilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus . Melius enim et hic audimus aut dicimus, O homo, tu quis es qui respondeas Deo ? quam dicere quodam contra Porphyrium sub titulo, de Tempore Christianae religionis, me dixisse recolitis; ita dixi, ut hanc diligentiorem et operosiorem disputationem de Gratia praeterirem, non sane omissa significatione, quod eam loco illo explicare noluissem, quae posset alias vel ab aliis explicari. Nam ita locutus sum inter caetera, respondens propositae quaestioni, Cur Christus post tam longa tempora venerit: « Proinde, » inquam, « cum ant, quod eius doctrinam non omnes sequuntur, sentiunt enim et ipsi nequaquam hoc recte obici posse uel sapientiae philosophorum uel etiam numini deorum suorum,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽnt crecdentes. et quis traditurus enm eẽt ⁊
dicebat. Propt̃ea dixi uob̃ quia nemo potest
uenire adme. nisi fuerit ei datum apatre
meo. Ergo trahi apatre ad xp̃m ⁊ audire ac
discere a patre ut ueniat ad xp̃m̃. nichil est¬
aliud quam donum accipere a patre quo credat
in xp̃m. Neq enim audientes euangłium a nõ
audientib. sed ocedentes a non credentib discer¬
nebat. qui dicebat. Nemo uenit ad me. nnsi fue¬
rit ei datum a patre meo. fides igitur et incho¬
ata et perfecta donum dei est. et hoc donum qͥb¬
dam dari. quibdam non dari omnino non du¬
bitet. qui non uult manifestissimis sacris lit¬
teris repugnare. Cur autẽ non omnib det᷑
fidelem mouere non debet. qui credit ex uno
omnes isse in condemnationem sine dubita¬
tione iustissimam. ita ut nulla dei iusta eẽt
reprehensio. etiam sinullus inde liberaretur.
Unde constat magnam ẽẽ grãm quod pluri¬
ii liberantur: et quid sibi deberetur in eis qui

Expanded text:
aditurus esset eum, et dicebat: Propterea dixi vobis, Quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo . Ergo trahi a Patre ad Christum, et audire ac discere a Patre ut veniat ad Christum, nihil aliud est, quam donum accipere a Patre, quo credat in Christum. Neque enim audientes Evangelium a non audientibus, sed credentes a non credentibus discernebat qui dicebat, Nemo venit ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo. 16. Fides igitur, et inchoata, et perfecta, donum Dei est: et hoc donum quibusdam dari, quibusdam non dari, omino non dubitet, qui non vult manifestissimis sacris Litteris repugnare. Cur autem non omnibus detur, fidelem movere non debet, qui credit ex uno omnes isse in condemnationem, sine dubitatione justissimam: ita ut nulla Dei esset justa reprehensio, etiamsi nullus inde liberaretur. Unde constat magnam esse gratiam, quod plurimi liberantur, et quid sibi deberetur, in eis qui
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ iħm xp̃min ipsum. Deinde quid adun¬
gat attendite. Sod̾m placitum inquit
uoluntatis sue. ne in tanto beneficio gr̃e de
placito gloriaremur uoluntatis nr̃e.
inqua gratificauit nos inquit in dilec¬
to filio suo. In qua utiq uoluntate sua
gratificauit nos. Sic dictum ẽ gratificauit
a gratia. sicut iustificauit dicitur a iusti¬
cta. In quo habemus inquit redemptio
nem per sanguinem ipsius. remissionem
peccatorum scđm diuitias gratie eius que
abundauit in nos in omni sapientia et
prudentia. ut ostenderet nobis mysteri¬
um uoluntatis sue. scđm bonam uolun¬
uoluntatem suam. non scđm nr̃am que
bona eẽ non posset. nisi ipse sodm bonam
uoluntatem suam ut bona fieret suib¬
ueniret. Cum autem ddixisset sccłm bonã
uoluntatem suam subiecit quam ꝓposuit
millo. idest in dilecto filio suo in dispositionẽ
plenitudins temporum instanrare om̃ta
in xp̃o. que in celis sunt. ⁊ que interris in¬

Expanded text:
m in ipsum. Deinde quid adjungat, attendite: secundum placitum, inquit, voluntatis suae; ne in tanto beneficio gratiae de placito gloriaremur voluntatis nostrae. In qua gratificavit nos, inquit, in dilecto Filio suo: in qua utique voluntate sua gratificavit nos. Sic dictum est gratificavit a gratia, sicut justificavit dicitur a justitia. In quo habemus, inquit, redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum secundum divitias gratiae ejus, quae superabundavit in nos in omni sapientia, et prudentia; ostendens nobis sacramentum voluntatis suae, secundum bonum plvoluntatem suam, non secundum nostram: quae bona esse non posset, nisi ipse secundum bonam voluntatem suam, ut bona fieret, subveniret. Cum autem dixisset, Secundum bonam voluntatem suam; subjecit, quam proposuit in illo, id est, in dilecto Filio suo, in dispensatione plenitudinis temporum instaurare omnia in Christo, quae in coelis sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
oramus pro nolentib credere. nisi ut deus in
illis operenir ⁊ uelle: De iudeis certe apłs ait.
catio ad deum proillis ad salutem. Orat proñ
credentib. Quidinsi ut creclant : Non enĩ alit
consecuntur salutem. Si gͦ fides orantium dei
preuenit grãm. nunquid eorum fides pro qui¬
bus oratur ut credant. dei preuenit grãm. qͣn¬
doquidem hoc pro eis oratur ut non credenti¬
b. id est fidem non habentib fides ipsa done¬
tur: Cum gͥ euangłium predicatur. quidam
credunt. quidam non credunt. S qui credt̃
predicatore forisecus insonante. intus apa¬
tre audiunt atq discuint. Qui autẽ non credunt. fo¬
risaudiunt. intꝰ ñ audĩt. noꝙ discũt. ħ ẽ illisdat᷑ ut cre¬
dant. illis ñ dat᷑. qr nemo inqͥt uenit adme. nisi pat̃ qui
misit me. traxerit eum. Quod apertius postea dicitur:
Nam post aliquantum cum de carne sua manducanda
et bibendo sanguine suo loqueretur. et di¬

Expanded text:
oramus pro nolentibus credere, nisi ut Deus in oramus pro nolentibus credere, nisi ut Deus in illis operetur et velle ? De Judaeis certe Apostolus catio ad Deum pro illis fit in salutem . Orat pro non credentibus, quid, nisi ut credant? Non enim aliter consequuntur salutem. Si ergo fides orantium Dei praevenit gratiam; numquid eorum fides, pro quibus oratur ut credant, Dei praevenit gratiam? Quandoquidem hoc pro eis oratur, ut non credentibus, id est fidem non habentibus, fides ipsa donetur. Cum igitur Evangelium praedicatur, quidam credunt, quidam non credunt: sed qui credunt praedicatore forinsecus insonante, intus a Patre audiunt atque discunt; qui autem non credunt, foris audiunt, intus non audiunt neque discunt: hoc est, illis datur ut credant, illis non datur. Quia nemo, inquit, venit ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum. Quod apertius postea dicitur. Nam post aliquantum cum de carne sua manducanda et bibendo sanguine suo loqueretur, et di
Abbreviated transcription (Latin):
crncis ꝑenntib stulticia est. his autem qͥ
salui fiunt uirtus dei ẽ. Hoc omnes docet
uenire ad xp̃m deus. Hos enim om̃s uult
saluos fieri: et magnitionem ueritatis ue¬
nire. lam si ⁊ illos quib stulticia ẽ u̾bum
crucis. ut ad xp̃m uenirent docere uoluisset. ꝓcul
dubio uenirent ⁊ ipsi. Non enim fallit aut fal¬
litur. qui ait. Omnis qui audit a patre et di¬
dicit uenit ad me. Absit gͦ ut quisquam non
ueniat qui a patre audiuit et didicit. Quare
inquiunt non omnes docet: Si dixerimus quia
nolunt discere quos non docet. respondebitur
nobis. & ubi est quod ei dicitur. ds tu conu̾¬
tens uiuificabis nos: Aut si non facit uolen¬
tes ex nolentib d̾s. ut quid orat eccłia scłm
preceptum dñi pro ꝑsecutorib siuis: Nam
dicimus. fiat uoluntas tua sicut in celo et in
terra. hoc est sicut eis qui iam crediderunt. et
tanquam celum sunt. itaet in eis qui non cre¬
diderunt. et obhoc terra sunt adhuc. Quid gͦ

Expanded text:
crucis pereuntibus stultitia est, his autem qui salvi fiunt, virtus Dei est . » Hos omnes docet venire ad Christum Deus; hos enim « omnes vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire . » Nam etsi illos quibus « stultitia est verbum crucis, » ut ad Christum venirent docere voluisset, procul dubio venirent et ipsi. Non enim fallit aut fallitur, qui ait: « Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me . » Absit ergo ut quisquam non veniat, qui a Patre audivit et didicit. Quare, inquiunt, non omnes docet? Si dixerimus quia nolunt discere, quos non docet, responnobis, Et ubi est quod ei dicitur, Deus, tu convertens vivificabis nos ? Aut si non facit volentes ex nolentibus Deus, utquid orat Ecclesia secundum praeceptum Domini pro persecutoribus suis ? Namdicimus, Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra : hoc est, sicut in eis qui jam crediderunt, et tanquam coelum sunt; ita et in eis qui non credunt, et ob hoc adhuc terra sunt. Quid ergo
Abbreviated transcription (Latin):
scđm quendam modum. omnes pater
docet uenire ad suum filium. Non enim
frustra scriptum ẽ in prophis. ⁊ erunt om¬
nes docibiles dei. Quod testimonum cum
p̃misisset. tunc subdidit. Omins qui au¬
diuit a patre ⁊ didicit. uenit ad me. Sicut gͦ
integre loquimur. cum de aliquo litterarũ
magistro qui incinitate solus ẽ clicimus.
Omnes iste hic litteras docet. non quia om¬
nes discunt. s qi neme nͥ ab illo discit. qͥcunq litt̃as ibi¬
discit. ita recte dicimus omnes deus docet uenire ad
xp̃m. non quia omnes ueniunt. sed quia nemo
aliter uenit. Cur autem non omnes doceat aperuit
apls. quando. aꝑiendtum uieicauit. quia uolens osten¬
dere irã ⁊ demonstte potentiã suã. attulit in multa patti

Expanded text:
secundum quemdam modum, omnes Pater secundum quemdam modum, omnes Pater docet venire ad suum Filium. Non enim frustra scriptum est in Prophetis, Et erunt omnes docibiles Dei. Quod testimonium cum praemisisset, tunc subdidit, Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. Sicut ergo integre loquimur, cum de aliquo litterarum magistro, qui in civitate solus est, dicimus, Omnes iste hic litteras docet; non quia omnes discunt, sed quia nemo nisi ab illo discit, quicumque ibi litteras discit: ita recte dicimus, Omnes Deus docet venire ad Christum, non quia omnes veniunt, sed quia nemo aliter venit. Cur autem non omnes doceat, aperuit Apostolus, quantum aperiendum judicavit: quia volens ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, attulit i
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ pater intus auditur: ⁊ docet ut ueniatur ad
filium. aufert cor lapideum. ⁊ dat cor carneum. sic
ꝓpheta predicante promisit. Sic quippe fecit
ant ad xp̃m. nisi quia omnes quos docet mise¬
ticordia docet. quos autem non docet. iudicio
non docet. qm̃ cuiꝰ uult miseretur ⁊ quẽ
uult obdurat. sed miseretur bona tribuens.
obdurat digna retribuens: Aut si ⁊ ista ut
quidam distinguere maluerunt. uerba sũt
eius cui apłs ait. dicis itaq michi. ut ipse
dixisse accipiatur. gͦ cuius uult miseretur
et quem uult obdurat. ⁊ que secuntur. idest
quid ad huc conqueritur. nam uoluntati eiꝰ
quis resistit. nunquid responsum est ab apło.
ohomo falsum est quod dixisti : Sed respon¬
sum ẽ. Ohomo tu quis es qui respondeas
deo: Nunquid dicit figmentum ei qui se
finxit: quare sic me fecisti: An non ha¬
bet potestatem figulus luti ex eadem massa:
et sequentia que optime nostis. & tamen

Expanded text:
ergo Pater intus auditur et docet, ut veniatur ad ergo Pater intus auditur et docet, ut veniatur ad Filium, aufert cor lapideum, et dat cor carneum, sicut propheta praedicante promisit . Sic quippe facit ant ad Christum; nisi quia omnes quos docet, misericordia docet; quos autem non docet, judicio non docet? Quoniam cujus vult miseretur, et quem vult obdurat: sed miseretur, bona tribuens; obdurat, digna retribuens. Aut si et ista, ut quidam distinguere maluerunt, verba sunt ejus cui Apostolus ait, Dicis itaque mihi: ut ipse dixisse accipiatur, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult obdurat; et quae sequuntur, id est, Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? numquid responsum est ab Apostolo, O homo, falsum est quod dixisti? Non: sed responsum est, O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? Annon habet potestatem figulus luti ex eadem massa, et sequentia, quae optime nostis. Et tamen
Abbreviated transcription (Latin):
eius perꝰ quod sic docet. Nec agit hoc cum car¬
nis aure sed cordis simul ẽ et spiritꝰ patris ⁊ filii.
Neꝙ eium ipse non docet. aut separatim docet.
Inseparabilia quippe dicimus opera tͥnitatis:
potissimum ẽ attributum: quia de ipso ẽ ge¬
iitus unigenitus. ⁊ de ipso procedit spuitꝰ
scs̃. Unde longum ẽ nunc enucseatius dispu¬
tare. et de trinitate que ds ẽ laborem nr̃m
in quindecim librs aduos iam existimo per¬
uenisse. Ualde inquam remota ẽ a sensibus
carnis hec scola: in qua d̾s auditur et do¬
cet. Multos uenire uidemus ad filium. qͥa
multos credere uidemus in xp̃m. Sedubi
⁊ quomodo a patre hoc audierint ⁊ didicerint
non uidemus. Numnium gratia ista secreta ẽ.¬
Grãm uͦ esse quis ambigat: hecitaꝙ gratia que oc¬
culte humanis cadib cdnima largitate tribuitur
a nullo duro corde respuitur. Ideo quippe tͥbuitur:
ut cordis diuicia primitus anferatur. Quando

Expanded text:
ejus, per quod sic docet; nec agit hoc cum carejus, per quod sic docet; nec agit hoc cum carnis aure, sed cordis. Simul ibi est et Spiritus Patris et Filii; neque enim ipse non docet, aut separatim docet: inseparabilia quippe didicimus esse opera Trinitatis. potissimum est attributum, quia de ipso est genitus Unigenitus, et de ipso procedit Spiritus sanctus: unde longum est enucleatius disputare; et de Trinitate, quae Deus est, laborem nostrum in quindecim libris ad vos jam existimo pervenisse. Valde, inquam, remota est a sensibus carnis haec schola, in qua Deus auditur et docet. Multos venire videmus ad Filium, quia multos credere videmus in Christum: sed ubi et quomodo a Patre audierint hoc et didicerint, non videmus. Nimium gratia ista secreta evero esse quis ambigat? Haec itaque gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur. Ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. Quando
Abbreviated transcription (Latin):
chi pater ad me ueniet. Quid ẽ adme ueniet
nisi credet in me : S ut fiat paterꝰ dat. Item
paulo post. Nolite inquit murmurare min¬
uicem. Nemo potest uenire adme. nisi pater qui
misit me traxerit eum. et ego resuscitabo eum in
nouissimo die. Est scripium in propheus. Et
erunt omnes docibiles dei. Omnis qui audunt
a patre ⁊ didicit. uenit adme. Quid ẽ omnis
qui audiuit a patre et didicit uenit adme. nͥ
nullus ẽ qui andiat apatre ⁊ discat. et non
ueniat adme: Si enim omnis qui aucliuit a¬
a patre ⁊ didicit uenit: profecto omnis qui
non uenit. non audiuit a patre nec didicit.
Nam si audisset ⁊ didiscisset. ueniret. Neq enĩ
ullus audiuit ⁊ didicit ⁊ non uenit: secdomnis
ut ait ueritas qui audunt a patre et didicit:
uenit. Ualde remota ẽ a sensib carnis hec scola:
in qua pater auditur ⁊ docet ut ueniatur ad
filium. Ibi ẽ ⁊ ipse filius. quia ipse ẽ uerbum

Expanded text:
hi Pater, ad me veniet. Quid est, ad me veniet, hi Pater, ad me veniet. Quid est, ad me veniet, nisi, Credet in me? Sed ut fiat, Pater dat. Item paulo post: Nolite, inquit, murmurare invicem: nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum: et ego eum resuscitabo in novissimo die. Est scriptum in Prophetis, Et erunt omnes docibiles Dei. Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me . Quid est, Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me; nisi, Nullus est qui audiat a Patre et discat, et non veniat ad me? Si enim omnis qui audivit a Patre et didicit, venit; profecto omnis qui non venit, non audivit a Patre, nec didicit: nam si audisset et didicisset, veniret. Neque enim ullus audivit et didicit, et non venit: sed omnis, ut ait Veritas, qui audivit a Patre et didicit, venit. Valde remota est a sensibus carnis haec schola, in qua Pater auditur et docet, ut veniatur ad Filium. Ibi est et ipse Filius, quia ipse est Verbum
Abbreviated transcription (Latin):
mosine. et exaudite or̃ones. antequam crede¬
ret in xp̃m. nec tamen sine aliqua fide dona¬
bat ⁊ orabat. llamq quomͦ inuocabat inquẽ
non crediderat: S si posset sine fide xp̃i esse
saluus: non ad eum edificandum mitteretur
architectus apłs petrus. quamuis nisi dñs
edificauerit domum. inuanum laboraue¬
runt edificantes eam. & dicitur nob̾. fides
t̃ a nob̾. cetera a domino ad opera uisticie
fundamentum. Quodsi in pumis ⁊ maxime ꝑtinet
in uanum laborat predicando edificans fidem. nisi
eam dñs miserando intus edificet. Quicquid igit᷑
⁊antequam in xp̃m crederet. et cum crederet. ⁊¬
cum credidisset bene operatus ẽ cornelius. totum
de ipse unus magister et dñs cum dixisset que
supra meroraui. hoc est opus dei ut credatiᷤ
in eum. quem misit ille. in eodem ipso sermo¬
ne suo paulo post ait. Dixi uobis quia et uidis¬
tis me. ⁊ non credidistis. omne quod dat mi¬

Expanded text:
emosynae et exauditae orationes antequam credemosynae et exauditae orationes antequam credtum : nec tamen sine aliqua fide donabat et orabat. Nam quomodo invocabat, in quem non crediderat ? Sed si posset sine fide Christi esse salvus, non ad eum aedificandum mitteretur architectus apostolus Petrus: quamvis nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt aedificantes eam . Et dicitur nobis, « Fides est a nobis, caetera a Domino ad opera justitiae fundamentum. Quod si in primis et maxime pertinet, in vanum laborat praedicando aedificans fidem, nisi eam Dominus miserando intus aedificet. Quidquid igitur et antequam in Christum crederet, et cum crederet, et cum credidisset, bene operatus est Cornelius, totum T VIII. 13. Proinde ipse unus Magister et Dominus, cum dixisset quae supra memoravi, Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille: in eodem ipso sermone suo paulo post ait, Dixi vobis, quia et vidistis me, et non credidistis. Omne quod dat mi
Abbreviated transcription (Latin):
fide. Ita uͦ est sedipsam quoq fidem opus dei
dicit eẽ ih̾c ⁊ haur ut operemur iubet. Di xe¬
runt enim ad eum uidei. Quid faciemus ut
operemur opus dei: Respondit ih̾c ⁊ dixit il¬
lis. hoo est opus dei. ut credatis in eũquem
misit ille. Sic gͦ distinguit apłs ab operib
sidem. quemadmodũ in duob regnis hebre¬
orum distingnitur uidas ab isrł. cum et
ipse uidas sit isrł. Ex fide autem ideo dicit
uistificari hominem non ex operib quia ipsa
prima datur. ex qua impetrentur cetera que
proprie opera nuncupantur. in quib iuste
uuntur. Namdicit etiam ipse. Gr̃a salui
fac̾ti estis per fidem. & hoc non ex nob̃. sed dei
donum ẽ. Idest et quod dixi per fidem non ex
nob sed dei donum ẽ etiam fides. Non ex oꝑib
inquit. ne forte quis extollatur. Solet e¬
num dici. Ideo credere meruit: quia iir
bonus erat ⁊ antequam crederet. Quod de
cornelio dici potest. cuius accepte sunt ele¬

Expanded text:
fide. » Ita vero est: sed ipsam quoque fidem opus Dei fide. » Ita vero est: sed ipsam quoque fidem opus Dei dicit esse Jesus, et hanc ut operemur jubet. Dixerunt enim ad cum Judaei: Quid faciemus, ut operemur opus Dei? Respondit Jesus et dixit illis: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille . Sic ergo distinguit Apostolus ab operibus fidem, quemadmodum in duobus regnis Hebraeorum distinguitur Judas ab Israel, cum et ipse Judas sit Israel. Ex fide autem ideo dicit justificari hominem, non ex operibus , quia ipsa prima datur, ex qua impetrentur caetera, quae proprie opera nuncupantur, in quibus juste vivitur. Nam dicit etiam ipse, Gratia salvi estis facti per fidem, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est: id est, et quod dixi per fidem, non ex vobis, sed Dei donum est etiam fides. Non ex operibus, inquit, ne forte quis extollatur . Solet enim dici, Ideo credere meruit, quia vir bonus erat et antequam crederet. Quod de Cornelio dici potest, cujus acceptae sunt ele
Abbreviated transcription (Latin):
Misccłia mnelectione que consecuta est iusti¬
ciam dei: udicium uͦ inceteris qui exce¬
cati sunt. & tamen illi quia uoluerint credide¬
runt: illi quia noluerunt non crediderunt. Mise¬
ricordia igitur et iudicium. in ipsis uoluntatib
facta sunt. electio quippe ista gratie ẽ non utiq
meritorum. Suꝑius enim dixerat. Sic gͦ et in
hoc tempore reliquie ꝑ electionem gratie sal¬
ue facte sunt. Si autem gĩa : iam non exoꝑib.
alioquin grã: iamnon ẽ gratia. Gratis gͦ conse¬
cuta ẽ. quod consecuta ẽ electio et non precessit eo¬
tum aliquid quod priores darent. et tetribuere¬
tur illis. Pro nichilo saluos fecit eos. Cete¬
ris autẽ qui excecati sunt sicut ibi non taci¬
tum ẽ: in retributione factum ẽ. Uniu̾se
iue domini miscłia et ueritas. Inuestigabi¬
les sunt autẽ. uie ipsius. Inuestigabiles gͥ
sunt et misccłia qua gratis liberat: ⁊ ueritas
oꝑib ẽẽ dicit. Non autẽ dicit. quod non sit ex

Expanded text:
ionem quae consecuta est justitiam Dei; judicium vero in caeteros qui exccati sunt: et tamen illi quia voluerunt, crediderunt; illi quia noluerunt, non crediderunt. Misericordia igitur et judicium in ipsis voluntatibus facta sunt. Electio quippe ista gratiae est, non utique meritorum. Superius enim dixerat, Sic ergo et in hoc tempore, reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia . Gratis ergo consecuta est, quod consecuta est electio: non praecessit eorum aliquid, quod priores darent, et retribueretur illis: pro nihilo salvos fecit eos. Caeteris autem qui excaecati sunt, sicut ibi non tacitum est, in retributione factum est. Universae viae Domini misericordia et veritas . Investigabiles sunt autem viae ejus . Investigabiles igitur sunt, et misericordia qua gratis liberat, et veritaso non ex operibus esse dicit; non autem dicit quod non sit ex
Abbreviated transcription (Latin):
git cd̾s. ut consundat fortia ⁊ ignobibia mũdi. ⁊ contemtibi¬
ba elegit es̃. et ea que non sunt tanquam sint ut quest̃
euacuet. ut nonglorietur coram deo. omnis. ca¬
ro. Hic certe contra humanam suꝑbiam
satis clara ẽ apłi intentio ne in homine quis¬
q glorietur. ac per hoc nec in se ipso. Dem¬
q cum dixisset. ut non glorietur om̃is caro
coram deo. ut ostenderet in quo debeat ho¬
mo gloriari mox addidit. ex ipso autem¬
inquit uos estis in xp̃o iħu: qui factus est
nobis sapientia a deo et iusticia. et scificatio
⁊ redemptio ut quem ad modum scriptum
ẽ. qui gloriatur in domino glouetur. In de
peruenit ista eius intentio. ut postea in¬
crepans dicat. ad huc enim estis carnales. Cũ
enim sint inter uos emulatio ⁊ contentio
nonne carnales estis. et scłm hominem
ambulatis: Cum enim quis dicat ego qui¬
dem sum parili. alius autem ego apollo.
nonne homines estis: Quid gͦ ẽ appollo: Qd

Expanded text:
git Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi et contemptibigit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt tanquam sint, ut quae sunt evacuet; ut non glorietur coram Deo omnis caro. Hic certe contra humanam superbiam satis clara est Apostoli intentio, ne in homine quisquam glorietur, ac per hoc nec in se ipso. Denique cum dixisset, ut non glorietur coram Deo omnis caro; ut ostenderet in quo debeat homo gloriari, mox addidit, Ex ipso autem, vos estis in Christo Jesu, qui factus est nobis sapientia a Deo et justitia, et sanctificatio, et redemptio: ut, quemadmodum scriptum est, Qui gloriatur, in Domino glorietur : inde pervenit ista ejus intentio, ut postea increpans dicat, Adhuc enim carnales estis: cum enim sint inter vos aemulatio et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? Cum enim quis dicat, Ego quidem sum Pauli, alius autem, Ego Apollo; nonne homines estis? Quid ergo est Apollo? quid
Abbreviated transcription (Latin):
quid cam habes quod non accepisti. non sinit quẽ quã
fidelium dicere habeo fidem quã non accepi. Re¬
primiturꝰ oranino his apłicis uerbis tota
huius responsionis elatio. Sed ne hoc qui¬
dem potest dici. Quamius non habeam per¬
fectam fidem. Habeo tamen eius inicium qͦ
in xp̃o primitus ccedidi. quia et hic respõ
Si autem ⁊ accepisti. quid gloriaris quasi ñ
non posse dici. quid enim habes quod non acce¬
pisti. quia in eadem natura remansit. licet
uiciata. que prius sana ac perfecta donata
sit. nichil ad id quod uolunt ualere intelli¬
gitur. si ut hoc apłs dixerit cogitetur.
Agebat enim ne quisquam gloriareturꝰ in
homine. qm̃ dissensiones exorte fuerãt
inter coriithios xp̃ianos. ita ut unusqͥs¬
ꝙ diceret. Ego quidem sum pauli. alius
autem ego apollo. alius ego cephe. et inde
uentum ẽ ut diceret stulta mundi ele¬
git ds. ut confundat sapientes. ⁊ infirma mundi ele¬

Expanded text:
Quid enim habes quod non accepisti? non sinit quemquam Quid enim habes quod non accepisti? non sinit quemquam fidelium dicere, Habeo fidem quam non accepi. Reprimitur omnino his apostolicis verbis tota hujus responsionis elatio. Sed ne hoc quidem potest dici: Quamvis non habeam perfectam fidem, habeo tamen ejus initium, quo in Christum primitus credidi. Quia et hic respondi autem et accepisti, quid gloriaris quasi nonnon posse dici, Quid enim habes quod non accepisti? quia in eadem natura remansit, licet vitiata, quae prius sana ac perfecta donata sit : nihil ad id quod volunt valere intelligitur, si cur hoc Apostolus dixerit cogitetur. Agebat enim, ne quisquam gloriaretur in homine; quoniam dissensiones exortae fuerant inter Corinthios christianos, ita ut unusquisque diceret, Ego quidem sum Pauli; alius autem, Ego Apollo; alius vero, Ego Cephae: et inde ventum est, ut diceret, Stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma mundi ele
Abbreviated transcription (Latin):
solum autem sed ⁊ rebecca ex uno con¬
cubitu habens ysaac patri nr̃o usq ad
illud ubi ait. slisi dominꝰ sabaoch reliqͥsset
nob̾ semen: sicut sodoma facti eẽmus. ⁊ sic̃
gomorra simules fuissemus. Incuius ques¬
tionis solutionem elaboratum ẽ quidem
pro libero arbitrio uoluntatis humane: sed
uicit dei gratia. Nec nisi ad illud potuit ꝑue¬
nui: ut liquidissima ueritate dixisse in¬
telligatur apłs. Quis enim te liscerint:
Quid autẽ habes quod non accepisti᷑. Si
autem ⁊ accepisti. quid głiaris quasi non
acceperis: Quod uolens etiam martyr
cỹprianus ostendere. hoc totum ipso
titulo definunt dicens. in nullo glori¬
andum. quando nr̃m nchil sit. Ecce qͣre
dixi superiꝰ hoc apłico precipne testimo¬
nio etiam me ipsum fuisse conuictũ. cũ
de hac re aliter saperem. quam mͥ ds̃
ĩ hac. questione soluenda cum ad ep̃m
simplicianum sicut dixiscriberem. re
primendam hominis inflationẽ dixit.

Expanded text:
solum autem, sed et Rebecca ex uno consolum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri: usque ad illud ubi ait, Ninobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus . In cujus quaestionis solutione laboratum est quidem pro libero arbitrio voluntatis humanae; sed vicit Dei gratia: nec nisi ad illud potuit perveniri, ut liquidissima veritate dixisse intelligatur Apostolus, Quis enim te discernit? quid autem hautem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? Quod volens etiam martyr Cyprianus ostendere, hoc totum ipso titulo definivit, dicens: In nullo gloriandum, quando nostrum nihil sit » . Ecce quare dixi superius, hoc apostolico praecipue testimonio etiam me ipsum fuisse convictum: cum de hac re aliter saperem; quam mihi Deus in hac quaestione solvenda, cum ad episcopum Simplicianum, sicut dixi, scriberem, revubi ad reprimendam hominis inflationem dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
ordio ep̃atus mei. nisi forte non eos nouerũt.
Quod suta ẽ : facite ut nouerint. De hoc
primo duoꝵ illoꝵ librorum in sccło retractationũ
locutus sum. et sermoms̃ ita se habet libroꝵ in qͣ
quos elaboraui ep̃c. primi duo sunt ad simpłi¬
ciamim eccłie mediolauensis antistitem. qͥ
beatissimo successit ambrosio de diuersis qͤs¬
tionib. Quartum duas ex epła pauli apłi
ad romanos in prumum librum contuli.
Harum prior ẽ de eo quod scriptum ẽ. Quo
gͦ dicemus. Lex peccatum ẽ. Absit. usq ad
sllud ubi ait: quis me liberabit de corpore
talis ẽ. ego autem carnalis sum. ⁊ cetera
quib caro contra sp̃m confligere osten¬
ditur. eo modo exposu tanquam homo
describatur adhuc sub lege nondũ sub
gratia constitutus. Longe enim postea
etiam spĩtalis hominis. ⁊ hoc probabilius
eẽ posse illa uerba cognoui. Posterior in
hoc ĩoro questio ẽ. ab eoloco ubi ait. Nõ

Expanded text:
ordio episcopatus mei. Nisi forte non eos noverunt: ordio episcopatus mei. Nisi forte non eos noverunt: quod si ita est, facite ut noverint. De hoc primo duorum illorum libro in secundo Retractationum primum locutus sum; qui sermo meus ita se habet: « Librorum, » inquam, « quos elaboravi episcopus, primi duo sunt ad Simplicianum Ecclesiae Mediolanensis antistitem, qui beatissimo successit Ambrosio, de diversis quaestionibus, quarum duas ex Epistola Pauli apostoli ad Romanos in primum librum contuli. Harum prior est de eo quod scriptum est, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit; usque ad illud ubi ait, Quis me liberabit de corpore itualis est, ego autem carnalis sum : et caetera, quibus caro contra spiritum confligere ostenditur, eo modo exposui, tanquam homo describatur adhuc sub lege, nondum sub gratia constitutus. Longe enim postea, etiam spiritualis hominis et hoc probabilius esse posse illa verba cognovi. Posterior in hoc libero quaestio est ab eo loco ubi ait, Non
Abbreviated transcription (Latin):
quidem uerum ẽ. S adhuc querendũ erat
utrum ⁊ meritum fidei de misccłia dei ueniat
idest utrum ista miscłia ideo tantummꝰ fiat.
inhomine quia fidelis ẽ. anetiam facta fu¬
gͦ datur quidem: secd data ẽ etiam ut esset
fidelis. Rectissime itaq alio loco. ui eodem
libro cdixi. qm̃ si non ex operib sed mĩa
prestaturꝰ ut bene operemurꝰ. non ẽ gen¬
tib ista inuidenda misccłia: quamus
minus ibi diligenter de illa que per dei
tis certe quid tunc de fide atq operibus
sentiebam. quamius de commendanda¬
dei gratia laborarem. In qua sententia istos
st̃s nr̃os ẽẽ nunc uideo: quia non sicutle¬
gere libros meos ita etiam curauerũt¬
in eis proficere mecum. slam si curassent
irienissent istam questionem. scłmue
ritatem diuinarum scripturarum solu¬
tam. in pͥmo libro duorum. quos ad beate me.¬
morit simplicianum scripsi epm mediolanẽ¬
sis eccłie. sci ambrosii successorem. in ipso ex¬

Expanded text:
quidem uerum est, sed adhuc quaerendum erat, quidem uerum est, sed adhuc quaerendum erat, utram-et meritum fidei de misericordia dei ueniat, id est utrum ista misericordia ideo tantummodo fiat in homine, quia fidelis est, an etiam facta fuergo datur quidem, sed data est etiam ut esset fidelis. Rectissime itaque alio loco in eodem libro dixi, Quoniam si non ex operibus, sed mispraestatur ut bene operemur, non est gentibus ista invidenda misericordia, quamvis minus ibi diligenter de illa, quae per Dei APUT IV. 8. Videtis certe quid tunc de fide atque operibus sentiebam, quamvis de commendanda gratia Dei laborarem: in qua sententia istos fratres nostros esse nunc video; quia non sicut legere libros meos, ita etiam in eis curaverunt proficere mecum. Nam si curassent, invenissent istam quaestionem secundum veritatem divinarum Scripturarum solutam in primo libro duorum, quos ad beatae memoriae Simplicianum scripsi episcopum Mediolanensis Ecclesiae, sancti Ambrosii successorem, in ipso ex
Abbreviated transcription (Latin):
postea dixi. quia neq uelle possumus nisiuo¬
cemur. et cum post uocationem uoluerimꝰ
quo uocat. Ac deinde subitut. Manifestũ
ẽ ergo non uolentis neq currentis. sedmise¬
rentis dei ẽẽ quod bene oꝑamut. om̃ino ue¬
rissimum ẽ. Sed parum de ipsa uocatione
disserui: que fit scłm ppositum dei. slon emm
omnium qui uocantur talis ẽ. sedtantum
electorum. Itaq quod paulopost dixt. Sicut
enim in his quos elegit deus non opera sea fides
inchoat meritum. ut permunus dei open¬
tur. sic ini his quos damnat infidelitas. et
impietas iuchoat pene meritum. ut per
ipsam penam etiam male operentur uenssi¬
me dixi. Sed fidei meritum etiam ipsum ẽẽ
donum dei. nec putaui querendum eẽ nec di¬
ri. & alio loco. Cuius enim miseretur inq̃m
facit eum bene operari. ⁊ quemobdurat re¬
linquit eum ut male operetur. S et illa
misccłia precedenti merito fidei tribuitur:
⁊ ista obduratio precedenti iniquitan. Quod

Expanded text:
postea dixi: quia neque uelle possumus, nisi uopostea dixi: quia neque uelle possumus, nisi uocemur, et cum post uocationem uoluerimusquo uocat, ac deinde subiunxi: manifestum est ergo non uolentis neque currentis, sed miserentis dei esse, quod bene operamur, omnino uerissimum est. sed parum de ipsa uocatione disserui, quae fit secundum propositum dei; non enim omnium, qui uocantur, talis est, sed tantum electorum. itaque quod paulo post dixi: sicut enim in his, quos elegit deus, non opera, sed fides incoat meritum, ut per munus dei bene operentur, sic in his, quos damnat, infidelitas et inpietas incoat poenae meritum, ut per ipsam poenam etiam male operentur, uerissime dixi, sed fidei meritum etiam ipsum esse donum dei nec putaui quaerendum esse nec dixi. Et alio loco: cuius enim miseretur, inquam, facit eum bene operari, et quem obdurat, relinquit eum, ut male operetur. sed et illa misericordia praecedenti merito fidei tribuitur et ista obduratio praecedenti inpietati. quod
Abbreviated transcription (Latin):
uitam consequeretur. Nondum diligen¬
tius quesiueram. nec ad huc inuenerã
qualis sit electio gratie de qua idem dicit
apłs reliquie per electionem gratie sal¬
ue facte sunt. que utiꝙ non est gratia. si
eammerita ulla precedunt. ne iam quod
datur non scłm grãm sed scłm debitũ.
recldaturꝰ pocius meritis quam donetur.
Droinde quod continuo dixi. dicit enim
idem apłs. idem ds qui operatur omnia
in omnib. nusquam autem dictum ẽ
s credit omnia in omnib. ac deuide sub¬
unxi. quod enim creclimus nr̃m est.
quod autem bonum operamur illius est
dicerem. siiam scirem etiã ipsam fidem
inter dei munera reperiri. que dantur
paulo post cdixi. nim̃ est enim credere:
⁊ uelle. illius autẽ dare credentib et
uolentib facultatem bene operandi per
regula. ⁊ utrumq ipsiusẽ quia ipse
preparat uoluntatem. et utrumq nt̃m. quia
non fit insi nolentib nob̾. Ac per hoc qd̾ etiam

Expanded text:
vitam consequeretur. Nondum diligenvitam consequeretur. Nondum diligentius quaesiveram, nec adhuc inveneram, qualis sit electio gratiae; de qua idem dicit apostolus, Reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt : quae utique non est gratia, si eam merita ulla praecedant: ne jam quod datur, non secundum gratiam, sed secundum debitum, reddatur potius meritis, quam donetur. Proinde quod continuo dixi, Dicit enim idem apostolus, Idem Deus qui operatur omnia in omnibus ; nusquam autem dictum est, Deus credit omnia in omnibus: ac deinde subjunxi, Quod ergo credimus, nostrum est; quod autem bonum operamur, illius edicerem, si jam scirem etiam ipsam fidem inter Dei munera reperiri, quae dantur paulo post dixi: nostrum est enim credere et uelle, illius autem dare credentibus et uolentibus facultatem bene operandi per regula et utrumque ipsius est, quia ipse praeparat uoluntatem, et utrumque nostrum, quia non fit nisi uolentibus nobis. ac per hoc, quod etiam
Abbreviated transcription (Latin):
commemorastis in litteris ur̃is. ubi ẽ expo
sitio quarumdam ꝓpositionum ex epła que ẽ ad
romanos. Danq cum mea cuncta opuscła
retractarem eam ꝙ retractationem stilo pro¬
sequerer. cuius operis iam duos absoluerem
libros. antequam scripta ur̃a prolixiora
sumpsissem. cum ad hunc librum retractã¬
dum in primo uolumine ꝑuenissem. sic in¬
de locutus sum. Item quod disputans in qͣm
in eodem quid elegerit d̃s in nondum nato
cu dixit seruiturum ẽẽ maiorem. et quidĩ
eodem maiore similiter nondum nato rep¬
bauerit. de quib ꝓpterꝰ hoc cõmemoratur quã¬
ius longe postea prolatum sit ꝓpheticum
testimonium. iacob dilexiesau autẽ odio
habui. ad hoc ꝑduxi rõcinationem ut dice¬
rem. Non gͦ elegit ds opera ciuius quam.
inprescientia que ipse daturus ẽ. sed fidem
elegit in prescientia. ut quem sibi creditu¬
rum eẽ presciuit. ipsum elegerit cui sp̃m
scm daret. ut bona operando etiam et̾nã

Expanded text:
commemorastis in litteris vestris , commemorastis in litteris vestris , sitio quarumdam propositionum ex Epistola quae est ad Romanos. Denique, cum mea cuncta opuscula retractarem, eamque retractionem stilo prosequerer, cujus operis jam duos absolveram libros, antequam scripta vestra prolixiora sumpsissem, cum ad hunc librum retractandum in primo volumine pervenissem, sic inde locutus sum: « Item disputans, » inquam, « quid elegerit Deus in nondum nato, cui dixit serviturum esse majorem; et quid in eodem majore similiter nondum nato reprobaverit: de quibus propter hoc commemoratur, quamvis longe postea prolatum, propheticum testimonium, Jacob dilexi, Esau autem odio habui ; ad hoc perduxi ratiocinationem, ut dicerem: Non ergo elegit Deus opera cujusquam in praescientia, quae ipse daturus est; sed fidem elegit in praescientia, ut quem sibi crediturum esse praescivit, ipsum elegerit, cui Spiritum sanctum daret, ut bona operando, etiam aeternam
Abbreviated transcription (Latin):
illi. & in eo quod ẽẽ . n dic̃ amborum. pͥorem
se facit posteriorem deum. sion sic puis atq
dum. quando nr̃a nichil sit. Quod ut osten¬
deret. ad hibuit apłm testem dicentem. ¶ͥd
autem habes quod non accepisti: Si autem
accepisti. quid gloriaris quasi non acceperis:
Quo precipuo testimonio etiam ipse con¬
uictus sum. cum similiter errarem putans
fidem qua indeum crecdimus non ẽẽ donum
dei. secd a nob̾ eẽ in nob̾. et per illam nos
impetrare dei dona. quib temperanter. et
uiste ⁊ pie uiuamus in hoc seculo. Neq e¬
nim fidem putabam dei gratia preuenirr
ut per illam nobis daretur quod utilit¬
posceremus. nisi quia credere non possemꝰ
sinon precederet preconium ueritatis. Ut
autem preddicato nob̾ euangłio consenti¬
remus. nr̃m eẽ ꝓprium ⁊ nob̾ ex nobis eẽ
atbitrabar. Quem meum etrorem ñ nulla
opuscula mea satis indicant. ante episco¬
patũ meum scripta. in quib ẽ illud quod

Expanded text:
illi; et in eo quod dicit esse amborum, priorem illi; et in eo quod dicit esse amborum, priorem se facit, posteriorem Deum. CAPUT III. 7. Non sdum, quando nostrum nihil sit » . Quod ut ostenderet, adhibuit Apostolum testem dicentem, Quid autem habes quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? Quo praecipue testimonio etiam ipse convictus sum, cum similiter errarem, putans fidem qua in Deum credimus, non esse donum Dei, sed a nobis esse in nobis, et per illam nos impetrari Dei dona quibus temperanter et juste et pie vivamus in hoc saeculo. Neque enim fidem putabam Dei gratia praeveniri, ut per illam nobis daretur quod posceremus utiliter; nisi quia credere non possemus, si non praecederet praeconium veritatis: ut autem praedicato nobis Evangelio consentiremus, nostrum esse proprium, et nobis ex nobis esse arbitrabar. Quem meum errorem nonnulla opuscula mea satis indicant, ante episcopatum meum scripta. In quibus est illud quod
Abbreviated transcription (Latin):
nisi ut gratia dei scełm merita nr̃a deturꝰ quoli¬
bet modo. acsic gratia. ⁊am non sit gr̃a. Redditur
namq hoc pacto debita. non donatur gratis. De¬
betur enim creclenti: ut a domino ipsa fides eiꝰ
augeatur. ⁊ sit merces fidei cepte.fides aucta.
se scłm debitum istam mercedem creclentib
imputari. Curꝰ autem non totum tribuatur
homini. ut qui sibi potuit instituere quod
non habebat. ipse quod instituit angeat. om¬
nino non uideo: nisi quia resisti non potest. di¬
uinis manifestissimis testimoniis quib et
fides. unde pietatis exordium sumitur. donũ
dei eẽ monstratur quale ẽ illud. quod uni¬
cuiq ds partitus ẽ mensuram fidei. & illud
tam claris testimoniis repugnare: ⁊ tamen
uolens a se ipso sibiẽe quod credit. quasi cõ¬
ponit homocum deo ut partem fidei sibi uen¬
dicet. atq illi partem relinquat. q quod est
elatius primam tollit ipse. sequentem dat

Expanded text:
nisi ut gratia Dei secundum merita nostra detur quolinisi ut gratia Dei secundum merita nostra detur quolibet modo, ac sic gratia jam non sit gratia. Redditur namque hoc pacto debita, non donatur gratis: debetur enim credenti, ut a Domino ipsa fides ejus augeatur, et sit merces fidei coeptae fides aucta; ratiam, sed secundum debitum istam mercedem credentibus imputari. Cur autem non totum tribuatur homini, ut qui sibi potuit instituere quod non habebat, ipse quod instituit augeat, omnino non video: nisi quia resisti non potest divinis manifestissimis testimoniis, quibus et fides, unde pietatis exordium sumitur, donum Dei esse monstratur; quale est illud, quod unicuique Deus partitus est mensuram fidei ; et illud,tam claris testimoniis repugnare, et tamen volens a se ipso sibi esse quod credit, quasi componit homo cum Deo, ut partem fidei sibi vindicet, atque illi partem relinquat: et quod est elatius, primam tollit ipse, sequentem dat
Abbreviated transcription (Latin):
scripta indicant uerum esse consentiunt. unde
in omni opere bono. et incipiendo et perficiendo
sufficiennia nostra ex deo est. ita nemo sibi sufficit
uel ad incipiendam uel ad persiciendam fidem.
sed sufficientia nostra ex deo est. Quoniam fides si
non cogitetur nulla est. et nonsumus idonei cogita¬
re aliquid quasi non ex nob̾met ipsis. sed sussicientia
nostra ex deo est. Cauendum est fratres dilecti
adeo. ne homo se extollat aduersus deum: cum
se dicit facere quod promisit deus
slonne fides gentium promissa ẽ abrahe
et ille das głam deo plenissime credidit qm̃
que promisit potens ẽ et facere. Ipse gͥfi
dem gentium sacit. qui potens ẽ facere quod
promisit. Porro si deus operatur fidem niãm
miro modo agens in nris cordibus ut crecla¬
mus. nunquid metuendum est ne totum
facere non possit. et ideo sibi homo primas
eius uendicat partes. ut nouissimas ab illo accipe¬
re mereatur : uidete si aliud agitur isto modo

Expanded text:
scripta indicant , verum esse consentiunt; unde scripta indicant , verum esse consentiunt; unde in omni opere bono et incipiendo et perficiendo sufficientia nostra ex Deo est: ita nemo sibi sufficit vel ad incipiendam vel ad perficiendam fidem, sed sufficientia nostra ex Deo est: quoniam fides si non cogitetur, nulla est; et non sumus idonei cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est. 6. Cavendum est, fratres dilecti a Deo, ne homo se extollat adversus Deum, cum se dicit facere quod promisit Deus. Nonne fides gentium promissa est Abrahae, et ille dans gloriam Deo, plenissime credidit quoniam quod promisit, potens est et facere ? Ipse igitur fidem gentium facit, qui potens est facere quod promisit. Porro, si operatur Deus fidem nostram, miro modo agens in cordibus nostris ut credamus; numquid metuendum est ne totum facere non possit, et ideo homo sibi primas ejus vindicat partes, ut novissimas ab illo accipere mereatur? Videte si aliud agitur isto modo,