comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
conuenientius. tres ille ubertates eugli¬
cȩ. tricena sexagena. centena: ut in infi¬
mo habitet pudicitia coniugalis: supra
uidualis. atq hic suꝑior uirginalis.
& siquid melius scdm fidẽ ciutatis huiꝰ
intelligi & diei potest: hoc etiam de cȩte¬
ris quę bic exponenda sunt. dixerim:
quia & sinon uno disserunt᷑ mͦ: ad unã
tam̃ eatholice fidĩ concordiam reuocã¬
da sunt. xluiii. De locutione serpentis
ad auam: & de in cantationibus mar¬
sorũ: ex libro de genesi ad luteram. xi¬
billo ergo cuius suꝑomĩa que cre¬
cum & de ipsius maliuolentia consulit᷑
eccłie dĩ. nonẽ ꝑmissus temptare feminã
nisi ꝑserpentem: Nec uirum nisi ꝑfeminã.
S inserpente ipse locutus ẽ. utens eo ue¬
lud organo. mouensq eius naturam eo
modo quo mouere ille. & moueri illa
potuit: ad exprimendos uerboꝵ sonos
& signa corporalia. ꝑque mulier sua¬
dentis intelligeret uoluntatem. In ipsa

Expanded text:
conuenientius tres illae ubertates euangeliconuenientius tres illae ubertates euangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet pudicitia coniugalis, supra uidualis adque hac superior uirginalis, et si quid melius secundum fidem ciuitatis huius intellegi et dici potest. Hoc etiam de ceteris, quae hic exponenda sunt, dixerim, quia, etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reuocanda sunt. CAPUT XXVII. De arcad Evam, et de incantationibus Marsorum, ex libro XI de Genesi ad litteram. Ab illo ergo cujus super omnia quae crecum et de ipsius malevolentia consulitur Ecclesiae Dei, non est permissus tentare feminam nisi per serpentem, nec virum nisi per feminam. Sed in serpente ipse locutus elut organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa corporalia, per quae mulier suadentis intellegeret uoluntatem. in ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
peregrinantem omiia referantur. si ab
eius sensu qui ista conscripsit ñ uult
longe aberrare quȩ exponit: exẽpli
gratia uelud siquispiam qd hic scͥptũ ẽ.
inferiora bieamerata. & tricamerata fa¬
cies ea: non quod ego in illo oꝑe dixi uelit
intelligi. quia ex omnib gentib excłia con¬
gregatur. Bicameratam dictam ꝓpt̃ duo
genera hominum circum cisionẽ scilicet
& p̃pucium. quos apłs & alio modo dic̃
iudeos. & grecos: tricameratam uero. eo
quod omĩs gentes de tribus filus nocꝰ ptꝰ
diliuuum reparate sunt: s aliud dicat
aliquid. quod afidĩ regula ñ sit alienũ.
Nam qm̃ ñ solũ in inferiorib mansio¬
nes habere arcam uoluit uerum etiam
insuꝑioribus. & hec dixit bicamerata
& insuꝑiorib suꝑiorũ. & hec appellauit
tricamerata. Ut ab imo sursum uersus
tercid consurgeret habitatio: possunt hic
intelligi. & tria illa quȩ cõm̃dat apłs. fi¬
des. spes. caritas. Possunt etiam multo

Expanded text:
peregrinantem omnia referantur. si ab peregrinantem omnia referantur. si ab eius sensu. qui ista conscripsit, non uult longe aberrare, qui exponit. Exempli gratia, uelut si quispiam, quod hic scriptum est: Inferiora bicamerata et tricamerata facies eam, non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi, quia ex omnibus gentibus ecclesia congregatur, bicameratam dictam propter duo genera hominum, circumcisionem scilicet et praeputium, quos apostolus et alio modo dicit Iudaeos et Graecos; tricameratam uero eo, quod omnes gentes de tribus filiis Noe post diluuium reparatae sunt; sed aliud dicat aliquid, quod a fidei regula non sit alienum. Nam quoniam non solas in inferioribus mansiones habere arcam uoluit, uerum etiam in superioribus et haec dixit bicamerata et in superioribus superiorum et haec appellauit tricamerata, ut ab imo sursum uersus tertia consurgeret habitatio: possunt hic intellegi et tria illa, quae commendat apostolus, fides, spes, caritas; possunt etiam multo
Abbreviated transcription (Latin):
Unde facta ẽ arca trecentoꝵ in longitudi¬
ne cubitorum: & quinqua ginta in lati¬
tudine: & triginta in alti tudine. Ꝙ qđ
ostium in latere accepit: ꝓfecto illud est
uulnus. quando latuis crucifixi lancea
ꝑforatũ ẽ. Hac quippe ad illum uenien¬
tes ingrediuntur. quia inde sacramenta
manarunt quib credentes iniciaritur:
& quod de lignis quadratis fieri iubet᷑
Undiq stabilem uitam scõꝵ significat.
Quacunq enĩ uẽteris quadratũ: stabit:
& cȩtera quȩ in eiusdem arce construct¬
one dicunt᷑: eccłasticarum signasũt rerũ
S ea nunc ꝑsequi: longum est. Et hoc
iam fecimus in oꝑe qđ aduersus faustũ
manicheum scripsimus: negantem inhe¬
breorum libris aliquid de xp̃o eẽ pro¬
phetatũ. Et fieri quidẽ potest. ut et
nobis quispiam. & alius alio exponat
hec aptius: dum tam̃ ea quȩ dicuntur.
ad hanc de qua loquimur dĩ cuutatem
in hoc scło maligno. tanquam indiliuuo

Expanded text:
Unde facta est arca trecentorum in longitudiUnde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorum et quinquaginta in latitudine et triginta in altitudine. Et quod ostium in latere accepit, profecto illud est uulnus, quando latus crucifixi lancea perforatum est; hac quippe ad illum uenientes ingrediuntur, quia inde sacramenta manarunt, quibus credentes initiantur. Et quod de lignis quadratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum significat: quacumque enim uerteris quadratum, stabit; et cetera, quae in eiusdem arcae constructione dicuntur, ecclesiasticarum signa sunt rerum. Sed ea nunc persequi longum est; et hoc iam fecimus in opere, quod aduersus Faustum Manichaeum scripsimus, negantem in Hebraeorum libris aliquid de Christo esse prophetatum. Et fieri quidem potest, ut et nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen ea, quae dicuntur, ad hanc de qua loquimur Dei ciuitatem in hoc saeculo maligno tamquam in diluuio
Abbreviated transcription (Latin):
grinatione ꝑfecti: imꝑat ds̃ ut arcã faci¬
at. in qua cum suis. idẽ. uxore filus &
nuribus. & cũ animalibus que ad illũ
ex dĩ p̃cepto in archã in gressasunt libera¬
retur adiluuii uastitate: ꝓculdubio fi¬
gura ẽ peregrinantis in hoc scło ciuitatis
dĩ hoc e eccłie que fit salua ꝑ lignum.
in quo pependit mediator d̃i & hominum
dinis & altitudinis & latitudinis euus. signi¬
ficant corpus humanum: in cuuis ueritate
ad homines prenunciatus ẽ uenturus et
uenit. Humani quippe corporis longi¬
tudo auertice usq ad uestigia. sex ies
tantum habet quam latitudo. que ẽ ab
uno latere ad alterum latus. & decies tan¬
tum quam altitudo. Cuius altitudinis
m̃sura ẽ in latere adorso aduentrem. uelud
si iacentẽ hominẽ mettaris supinũ seu ꝓnũ.:
sexies tantum longusẽ. a capite adpedes.
quam latus adextra insinistrã. uel sini¬
stra in dextrã.: & decies qͣntũ altꝰ a t̾ra.

Expanded text:
grinatione perfecti — imperat deus, ut arcam facigrinatione perfecti — imperat deus, ut arcam faciat, in qua cum suis, id est uxore et filiis et nuribus, et cum animalibus, quae ad illum ex dei praecepto in arcam ingressa sunt, liberaretur a diluuii uastitate, procul dubio figura est peregrinantis in hoc saeculo ciuitatis dei, hoc est ecclesiae., quae fit salua per lignum, in quo pependit mediator dei et hominum, dinis et altitudinis et latitudinis eius significant corpus humanum, in cuius ueritate ad homines praenuntiatus est uenturus et uenit. Humani quippe corporis longitudo a uertice usque ad uestigia sexiens tantum habet quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, et deciens tantum quam altitudo, cuius altitudinis mensura est in latere a dorso ad uentrem; uelut si iacentem hominem metiaris supinum seu pronum, sexiens tantum longus est a capite ad pedes, quam latus a dextra in sinistram uel a sinistra in dextram, et deciens. quam altus a terra.
Abbreviated transcription (Latin):
reriu ẽ immutabilis ratio. Neq enim siuit
hominem ita dm̃ ciuusquã facti sui pe¬
nitet: cuius ẽ de omnibus omnino reb
tam fixa sen tentia: quam certa p̃scientia.
S si non utat᷑ scriptura talibus uerbis:
non se quodam mͦ familiarius insinuat
omni generi hominum. quib iuilt esse
consultum: ut & pretereat suꝑbientes. &
excitet negligentes: & exerceat querentes:
& alat intelligentes. Quod ñ faceret. si ñ¬
se prius inclinaret: & quodãm descendet
adiacentes. Qd̃ aut̃ etiam interitũ om̃iũ
animalium terrenorum. uolatiliumq de¬
nunciat. magnitudinẽ future cladis ef¬
fatur: Non animantib rationis exꝑtibus
tamquam & ipsa peccauerint. minatur
exitium. Iam uero quod noe homini iu¬
sto. & sicut de illo scriptura ueridica lo¬
quitur in sua generatione ꝑfecto. ñ utiq
sicut ꝑficiendi sunt ciies ciuitatis dei.
in illa immortalitate. qua equabuntur
angłi dĩ.s. sicut eẽ possunt in hac pere¬

Expanded text:
rerum est immutabilis ratio. neque enim sicut rerum est immutabilis ratio. neque enim sicut hominem ita deum cuiusquam facti sai paenitet, cuius est de omnibus omnino rebus tam fixa sententia quam certa praescientia. sed si non utatur scriptura talibus uerbis, non se quodam modo familiarius insinuabit omni generi hominum, quibus uult esse consultum, ut et perterreat superbientes et excitet neglegentes et exerceat quaerentes et alat intellegentes. quod non faceret, si non prius inclinaret et quodam modo descenderet ad iacentes. quod autem etiam interitum omnium animalium terrenorum uolatiliumque denuntiat, magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus rationis expertibus, tamquam et ipsa peccauerint, minatur exitium. Iam uero quod Noe, homini iusto et, sicut de illo scriptura ueridica loquitur, in sua generatione perfecto — non utique sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis dei in illa immortalitate, qua aequabuntur angelis dei, sed sicut esse possunt in hac pere
Abbreviated transcription (Latin):
ingressa dicuntur. & escas eorum fer¬
re potrerit. Quam questionẽ cribito geo¬
metrico soluit origenis: asserens ñ fru¬
stra scripturã dixisse quod moyses
omĩ sapientia egẏptiorum fuerit eru¬
ditus. qui geometricam dixerunt. Cu¬
bitum aũt geometricum dix̾it tantum
lalere: quantũ nra cubita sex ualent.
S.Cergo tam magna cubita intelli¬
gamiis: nulla questio ẽ. tante eapacitatis
arcam fusse: ut posset illa omĩa continere.
XLUII. Quod recogitatio dĩ mutandarum
rerum sit immutabilis ratio: & dem̃sura
arce in qua ꝓpt̃. xp̃m corpus ꝓbabilit̃ me¬
tigur humanũ. ex libro de ciuitate dĩxu.
t recogitauit & dixit ds: deleam
hominem quẽ feci a facie terre: ab
homine usq ad pecus. & arepen¬
tibiis usq aduolatilia celi: quia iratus sũ
qm̃ feci eos. Ira dĩ non ꝑturbatio animi eiꝰ÷:
s uidicium quo irrogatur pena peccato. Co¬
gitatio uͦ eius & recogitatio: mutandarum

Expanded text:
ingressa dicuntur et escas eorum feringressa dicuntur et escas eorum ferre potuerit. Quam quaestionem cubito geometrico solvit Origenes, asserens non frustra Scripturam dixisse quod Moses omni sapientia Aegyptiorum fuerit eruditus, qui geometricam dilexerunt. Cubitum autem geometricum dicit tantum valere, quantum nostra cubita sex valent. Si ergo tam magna cubita intelligebant, nulla quaestio est tantae capacitatis arcam fuisse ut posset illa omnia continere. CAPUT XLVIII. Quod recogitatio Dei mutandarum rerum sit immutabilis ratio, et de mensura arcae in qua propter Christi corpus probabiliter metitur humanum, ex libro XV de Civit recogitauit et dixit deus: deleam hominem, quem feci, a facie terrae, ab homine usque ad pecus et a reptilibus usque ad uolatilia caeli, quia iratus sum, quoniam feci eos. ira dei non perturbatio animi eius est, sed iudicium, quo irrogatur poena peccato. cogitatio uero eius et recogitatio mutandarum
Abbreviated transcription (Latin):
uel ex hominũ concubitu nati sunt gigantes:
uel feminis misceri potuerint. si ñ homines
s angłi fuerunt. S degigantib idẽ. nimi¬
umgrandib atq fortib. puto ñ eẽ mirã¬
dum quod ex hominib nasci potuerint:
quia & post diluuium quidam tales fu¬
isse reꝑiunt: & quedam corpora hõinũ
in incredibilẽ modũ ingentia. nris quoq
temporibus extiterunt. ñ solum uirorum.
uerumetiam feminarum. Linde eredibilius
ẽ. homines iustos appellatos uel angłos
uel filios dĩ. concrpiscentia lapsos pec¬
casse cum feminis. quam anglos carnẽ
non habentes. tisq ad illud peccatum de
scende potusse. quamuis de quib dã
demonib qui sint improbi mulieribus
amultis tam multa dieant᷑. ut ñ facile
sit de hac re diffinienda sententia. xlui.
escis eorum ferre potuerit. de codem
questionum ingenesi. libRo.
e archanoe queri solet utrum
tanta capacitate quanta descri¬
bitur: animalia omĩa que incã

Expanded text:
uel ex hominum concubitu nati sint gigantes uel ex hominum concubitu nati sint gigantes uel feminis misceri potuerint, si non homines, sed angeli fuerunt. sed de gigantibus, id est nimium grandibus atque fortibus, puto non esse mirandum quod ex hominibus nasci potuerunt, quia et post diluuium quidam tales fuisse reperiantur et quaedam corpora hominum in incredibilem modum ingentia nostris quoque temporibus extiterunt non solum uirorum uerum etiam feminarum. unde credibilius est homines iustos appellatos uel angelos uel filios dei concupiscentia lapsos peccasse cum feminis, quam angelos carnem non habentes usque ad illud pescendere potuisse. Quamvis de quibusdam daemonibus qui sint improbi mulieribus a multis tam multa dicantur, ut non facile sit dehac re definienda sententia L. defescis eorum ferre potuerit, de eodem Quaestionum in Genesi libro. De arca Noe quaeri solet utrum tanta capacitate quanta describitur animalia omnia quae in eam
Abbreviated transcription (Latin):
Ueri solet quomͦ matusalã scđm
annorũ computationẽ iuuere ptꝰ
diluurum potuerit: cum om̃s p̃t̃
eos qui inarcam ingressi sunt perisse dicãt.
S hane questionẽ: pluriũ codicũ m̃dosi¬
tas peꝑit: ñ solũ quippe in hebreis alit̃
inuenit᷑. uerumetiã inseptua ginta inteR¬
pretatione. matusalã incodicib pauciori¬
bus s ueracioribꝰ sex annos ante diliunũ
reꝑit᷑ fuisse defunctus. xlu. De eo quod
scriptumẽ angłos dĩ cũ filiab hominũ
concubiisse: ex eodẽ libro questionii.
modum potuerint angłi cũ filiabus
hominũ comcumb̾e unde gigantes nati ec̃
phibent᷑: quamius ñ nulli & latini & gre¬
ci codices. non angłos habeant s filios dĩ
Quos quidã ad soluendam istam questio¬
nẽ uistos homines fuisse crediderunt: qui
potuerunt etiam angłoꝵ nomine nũ cupa¬
ri. Nam de homine ioħe scriptũ ẽ. Ecce
mitto angłm meum ante faciem tuam: qui
preparabit uiã tuã. S hoc mouet quomodo

Expanded text:
usala secundum annorum computationem uiuere post diluuium potuerit, cum omnes praeter eos qui in arca. ingressi sunt perisse dicantur. sed hanc quaestionem plurium codicum mendositas peperit. non solum quippe in hebraeis aliter inuenitur uerum etiam in septuaginta interpretatione Matusala in codicibus paucioribus sed ueracioribus sex annos ante diluuium reperitur fuisse defunctus. xxxn. DE, ID QVOD SCKIPTVM EST, ANGELOS DEI CVM PILIABVS HOMINVM CONCVBVISSE. EX EODEM LIBEO PEIMO modum potuerint angeli cum filiabus hominum concumbere, unde gigantes nati esse perhibentur; quamuis nonnulli et latini et graeci codices non angelos habeant sed filios dei. quos quidam ad soluendam istam quaestionem iustos homines fuisse crediderunt, qui potuerunt etiam angelorum nomine nuncupari. nam de homine Iohanne scriptum est: ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam. sed hoc mouet, q
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. cum peccassent. eos audisse uocẽ dnĩ
sam dĩ substantiã. s ꝑsubditã ei ereaturã
factumest nullo mͦ dubitat: qui fidẽ catho¬
licam sapit. Ad hoc enĩ & aliquanto latiꝰ
de hac re disserere uolui: quia ñ nulli here¬
tici putant substantiã filudĩ. nullo as¬
sumpto corpore ꝑse ip sã eẽ uisibilẽ.
Et idõ ante quam ex iirgine corpus acci¬
peret. ipsum uisumeẽ patrib opinantur:
tãquã de solo dõ patre dictuu sit quẽ nemo
hominum uidit. nec uide. potest qͥa filius
usus sit ante acceptã serui formã. et iam
ꝑ ipsam substantiã suam: quȩ impietas
ꝓcul acatholicis mentib repellanda ẽ.¬

Expanded text:
est, cum peccassent, eos audisse vocem Dominest, cum peccassent, eos audisse vocem Dominsam Dei substantiam, sed per subditam ei creaturam factum est, nullo modo dubitat qui fidem catholicam sapit. Ab hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere volui, quia nonnulli haeretici putant substantiam Filii Dei, nullo assumpto corpore, per seipsam esse visibilem, et ideo antequam ex virgine corpus acciperet, ipsum visum esse patribus opinantur, tanquam de solo Deo Patre dictum sit, Quem nemo hominum vidit, nec videre potest, quia Filius visus sit ante acceptam servi formam, etiam per ipsam substantiam suam; quae impietas procul a catholicis mentibus repellenda e
Abbreviated transcription (Latin):
adam talis erat ut possit caꝑe illã locuti¬
onem dĩ quam m̃tib angłicis ꝑsuã p̃bet
substantiam: non dubitandũ ẽ quod eiꝰ
m̃tẽ ꝑ tempus mouerit. miro & ineffabili
mͦ. ñ motus ipse ꝑtempus: eiq utiq hoc
salubre p̃ceptũ ueritatis impresserit: &
que transgressori pena deberet᷑ ea ipsa in¬
effabilit ueritate monstrauerit: Sicut au¬
diunt uel uident omĩa bona precepta.
in ipsa incõmutabili sapientia. que in ani¬
mas scãs se transfert exaliquo tempore.
cũ ipsius nullus sit motus intempore. Si
aũt ad eum modũ adam ustuserat ut ei
ad hõc opus eẽt alterius creature sanctio¬
ris & sapientioris auctoritas. ꝑ quã cog¬
nosceret uoluntatem dĩ atq urissionẽ. sic̃
nob̃ ꝓpħe. sicut ipsi angli. cur ambigamꝰ
ꝑaliquã eiusmodi creaturam ei eẽ locutũ
dm̃. talib uocũ signis que intelligere
possit: Illud enim quod postea scriptũ

Expanded text:
Adam talis erat, ut posset capere illam locutiAdam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus angelicis per suam praebet substantiam, non dubitandum est, quod eius mentem per tempus mouerit miro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum ueritatis inpresserit et quae transgressori poena deberetur ea ipsa ineffabili ueritate monstrauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angper aliquam ejusmodi creaturam ei esse locutum Deum, talibus vocum signis quae intelligere posset? Illud enim quod postea scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
ligno aut cognoscendi bonũ & malii. ñ
manducabitis de illo. Qua die autem
ederitis ex eo morte moriemim: Simodũ
querimus quomͦ ista locutus sit ds: mo¬
dus quidẽ ipse a nob̃ proprie comp̃hen¬
di non potest.Certissime tam̃tenere de¬
bemus. dm̃ aut ꝑsuã substantiã loqui
aut ꝑsibi subditam creaturam: s ꝑsubstã¬
tiam suã. ñ loqui nͥ ad creandas omnes
naturas : Ad spiritales uͦ atq intellectu¬
ales. ñ solum creandas. s etiam illuminã¬
das. cumiam possunt caꝑe locutionem
euis qualis ẽ in uerbo eius. quod inprin¬
cipio erat aptłd eum: & ds̃ erat uerbum.
ꝑ quod facta sunt omĩa. Illis aũt qui eã
caꝑe non posst̃ cum loquit᷑ ds. ñ nisi ꝑ
creaturam loquitur. aut tantũm sꝑ̃italẽ.
siue in somnis. siue inextasi insimilitudi¬
ne rerũ eorporaliũ: aut etiam ꝑ ipsam corpo¬
ralem: dum sensib corporis. uel aliqua spe¬
cies apparet. uel insonant uoces. Si ergo

Expanded text:
ligno autem cognoscendi bonum et malum, non ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. Si modum quaerimus quomodo ista locutus sit Deus, modus quidem ipse a nobis proprie comprehendi non potest. Certissime tamen tenere debemus Deum, aut per suam substantiam loqui, aut per sibi subditam creaturam; sed per substantiam suam non loqui nisi ad creandas omnes naturas, ad spiritales uero atque intellectuales non solum creandas, sed etiam inluminandas, cum iam possunt capere locutionem eius, qualis est in uerbo eius, quod in principio erat apud deum et deus erat uerbum, per quod facta sunt omnia. illis autem, qui eam capere non possunt, cum loquitur deus, nonnisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem siue in somnis siue in extasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua species adparet uel insonant uoces. Si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
illis uoluntatib subdita. que ꝑtempus &
locum mouet. eotempore ac loco cius
ratio in ipso dõ uita ẽ. sine tempore ae
loco: Cum gͦ tale aliquid ds̃ agit. ñ de¬
bemus opinari eius substantiã. qua ds̃
ẽ. temporibus locisq mutabilẽ. aut per
tempora mobilẽ: s in oꝑe diuinȩ proui¬
dentie igo ista cognoscere. Non in illo o¬
pere quo naturas creat: s in illo quo
intrinsecus creatas etiam extrinsecus ammi¬
nistrat: Cum sit ipse nullo locorum uel int¬
uallo. uel spacio. incõmutabili excellentiq
potentia. & interior omĩ re. quia in ipso sũt
omĩa & exterior om̃ire. quia ipseest suꝑ
omĩa. Item nullo tempoꝵ uel int̾uallo
uel spatio. in commutabili eternitate et
antiquior est om̃ib. quia ipse ẽ. ante om¬
nia: & nouior om̃ib. quia idẽipse post
omĩa. Qua ꝓpt̃ cum audimus dicentem
scripturam. & precepit dñs ds ade dicens.
De omi ligno quod ẽ in paradiso edes. de

Expanded text:
illis voluntatibus subdita, quae per tempus et illis voluntatibus subdita, quae per tempus et locum movet, eo tempore ac loco, cujus ratio in ipso Deo vita est sine tempore ac loco. Cum ergo tale aliquid Deus agit, non debemus opinari ejus substantiam, qua Deus est, temporibus locisque commutabilem, aut per tempora et loca mobilem: sed in opere divinae providentiae ista cognoscere, non in illo opere quo naturas creat, sed in illo quo intrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat: cum sit ipse nullo locorum vel intervallo, vel spatio, incommutabili excellentique potentia, et interior omni re, quia in ipso sunt omnia, et exterior omni re, quia ipse est super omnia. Item nullo tempore, intervallo vel spatio, incommutabili aeternitate, et antiquior est omnibus, quia ipse est ante omnia, et novior omnibus, quia idem ipse est post omnia. Quapropter cum audimus dicentem Scripturam: Et praecepit Dominus Deus Adae dicens: Ab omni ligno quod est in paradiso esca edes, de
Abbreviated transcription (Latin):
corpus autem ꝑtempus & locũ qnͣtũ
eorum congruit actioni . xliii.
Quod non ꝑipsam cłĩ substantiã. s per
subditam creaturam & locutio diuina
adadã: & de ambulatio inparadiso
debeat in cunctanter intelligi. Item ex
libro de genesi ad litterain.
Uod autem attinet ad ereature
angłice actionem. ꝑquam u¬
niuersarum rerum gene¬
ribus maximaq humanaͦ ꝓuidentia dĩ
prospicitur.: ipsa extrinsecus adiuuat
& ꝑilla uisa quę similia sunt corpo¬
ralibus: & ꝑipsa corpora quȩ anglice
subiacent potestati. Que cum ita suit.
cum ds̃ omĩps & omĩtenens in commuta¬
bili eternitate ueritate. uoluntate sẽꝑ
idem. ñ ꝑtempus nec ꝑ locũ motus. mo¬
uet ꝑtempus creaturam sꝑĩtalem
mouet etiam ꝑtempꝰ & locũ creaturã
corporalem. ut eomoti naturas quas
intrinsecus substituit. etiam extrinsecꝰ
amministret : & ꝑuoluntates sibi subdi¬
tas quas ꝑtempus & per corpora sibi atq

Expanded text:
corpus autem per tempus et locum, quantum corpus autem per tempus et locum, quantum eorum Quod non per ipsam Dei substantiam, sed per subditam creaturam, et locutio divina ad Adam, et deambulatio in paradiso debeat incunctanter intelligi. Item ex libro VIII Genes. ad litteram. uod autem attinet ad creaturae angelicae actionem, per quam universarum rerum generibus, maximeque humano providentia Dei prospicitur; ipsa extrinsecus adjuvatet per illa uisa, quae similia sunt corporalibus, et per ipsa corpora, quae angelicae subiacent potestati. Quae cum ita sint, cum deus omnipotens et omnitenens incommutabili aeternitate, ueritate, uoluntate semper idem, non per tempus nec per locum motus mouet per tempus creaturam spiritalem, mouet etiam per tempus et locum creaturam corporalem, ut eo motu naturas, quas intrinsecus substiadministret, et per voluntates sibi subditas, quas per tempus, et per corpora sibi atque
Abbreviated transcription (Latin):
malis uoluntatib subdite. idẽ incorpo¬
ribus. Nam inse ipsis malȩ uoluntates
habent interiorem penã suã.: eandem
ipsam iniquitatem suã. Ac phoc subli¬
mib angłis. dõ subdite fruentib & dõ
beate seruientib. subdita ẽ om̃is nat᷑a
corporea. om̃is irrationalis uita om̃is
uoluntas uel infirma. uel praua: ut
hoc desubditis. uel cũ subditis agãt
quod nature ordo poscit in omnib.
iubente illo. cui subiecta sunt omnia:
Proinde illi in illo ueritatem in commu¬
tabilem uident: & scđm eam suas dirigt̃
uoluntates. Fiunt gͦ illi participes et̃nita¬
tis. ueritatis. uoluntatis eius. semꝑsine
tempore & loco. Mouent᷑ aut̃ euis imꝑ¬
io etiã tp̃ralit̾. illo ñ illo temporalit̃ moto. nec
ita ab eiꝰ contemplatione resiliant. aut
defluant:s simul & illũ sine loco ac
tem pore contemplant᷑. & euis in inferio¬
rib uissa ꝑficiunt: mouentes se ꝑtẽpꝰ:

Expanded text:
malis uoluntatibus subditae, id est in corpomalis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae noluntates habent interiorem poenam suam, eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo cui subiecta sunt omnis. proinde illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum eam suas dirigunt uoluntates. fiunt ergo illi participes aeternitatis, ueritatis, uoluntatis eius semper sine tempore et loco. mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non temporaliter moto; nec ita ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur et eius in inferioribus iussa perficiunt, mouentes se per tempus,
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ habet: & hoc ordinatione creatoriᷤ.
qui nũquã ita punit uoluntatẽ malã:
ut nature ꝑimat dignitatem. Cum igit᷑
omẽ corpus & omĩs anima irrationał.
ñ habeat uoluntatis arbitrium. sub¬
dita ista sunt eis naturis quȩ p̃dite st̃
arbitrio uoluntatis. Nec omnib omĩa:
s sicut distribuit iustitia creatoris. G
dĩ prouidentia regens atq amministrãs
uniuersam creaturam. & naturas &
uoluntates. Natura ut sint. uoluntateᷤ
aũt ut nec in. fruc̾tuosȩ bone. nec
impunite male sint: Subdit primitꝰ
omnia sibi. deinde creatiram corpora¬
lem creature spiritali. inrationalem
racionali terrestrem cȩlesti. femineã
masculine. minus ualentẽ ualentiori:
indigentiorem copiosiori. In uoluntatib
aũt. bonas sibi: ceteras uõ ipsis serui¬
entibus sibi. Ut hoc patiatur uolũtas
mala quod ex ussu dĩ fecerit bona:
siue ꝑscipsam suie ꝑmalã. in rebus
dum taxat quȩ naturalit̃ sunt etiam

Expanded text:
quae habent, et hoc ordinatione creatoris, quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae perimat dignitatem. cum igitur omne corpus et omnis anima inrationalis non habeat uoluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis, quae praeditae sunt arbitrio uoluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit iustitia creatoris. ergo dei prouideuniversam creaturam, et naturas et voluntates, naturas ut sint, voluntates autem ut nec infimpunite malae sint, subdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosieri; in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala quod ex iussu dei fecerit bona siue per se ipsam siue per malam in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam
Abbreviated transcription (Latin):
consequens ẽ. ut anima ꝑlocũ moueri ñ
putetur. Si corpus non eẽ credatur: s ut
dicere ceꝑam. si de anima hoc quisq ñ
uult credere. Non nimis urgendus est.
Substantiam uõ dĩ. nͥ credat nec ꝑ tẽpꝰ.
nec ꝑ locum moueri. ñdum ꝑfecte incõ¬
mutabilẽ credit: uerumqr omnino in cõ¬
mutabilis ẽ illa natura trinitatis. &
obhoc ita ẽtna. ut ei aliquid coet̃nũ eẽ
ñ possit: Ipsa apud seipsam. & inse ipsa
sine ullo tempore ac loco. mouet tam ꝑ
tempus & locũ sibi subditam creaturã:
naturas creans bonitate. uoluntates or¬
dinans potestate: uit ii naturis nulla sit
quȩ ñ ab illo sit: in uoluntatib aut̃ nul¬
la bona sit cui ñ ꝓsit: nulla malasit. qua
bene uti ñ possit. S quia ñ omnibus
naturis dedit uoluntatis arbitrium:
ille aut quib dedit potentiores ac supe¬
riores sunt: ille nature quȩ ñ habent
uoluntatem subdite sint necesseẽ illi

Expanded text:
consequens est, ut anima per locum moueri non consequens est, ut anima per locum moueri non putetur, si corpus non esse credatur — sed, ut dicere coeperam, si de anima hoc quisque non uult credere, non nimis urguendus est; substantiam uero dei nisi credat nec per tempus nec per locum moueri, nondum perfecte incommutabilem credit. Uerum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate, ut in naturis nulla sit, non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit, cui non prosit, nulla mala sit, qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae autem, quibus dedit, potentiores ac superiores sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint necesse est illis,
Abbreviated transcription (Latin):
placuerit figat᷑. unde id quod mouẽdũ ẽ
innitat᷑. cum anima ñ sit natura corpo¬
rea. nec locali spacio corpus impleat. sic̃
aqua utrem siuie spongiam. s miris
modis ipso in corporeo nutu cõmixta sit
uuificando corpori quo & imperat cor¬
pori. quadã intentione ñ mole: quanto
magis inquã nutus ipse uoluntatis eius.
n ꝑlocum mouetur. ut corpus ꝑlocum
moucat. quando totum ꝑpartes mouet:
nec aliquas loco mouet. nisi ꝑillas quas
loco ñ mouet: Qd̃ si intelligere difficile:
utrumq credatur: Et quod creatura
moueat creaturam spiritalem ꝑtempus
Qđ̾ si de anima quisq ñ uult hoc crede.
qd̃ qui dem sine dubio. ñ solũ crederet
uerũ euã intelligeret. si eam posset sicutiẽ
incorpoream cogitare: Cui enim ñ facile
occurrat. quod ꝑlocũ non moueatur. que
ꝑloci spacia. ñ distendit᷑: Quicquid aũt
ꝑloci spacia distendit᷑ corpꝰ ẽ. Ac ꝑhoc

Expanded text:
placuerit figatur, unde id, quod mouendum est, placuerit figatur, unde id, quod mouendum est, innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus inpleat, sicut aqua utrem sine spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per locum moueat, quando totum per partes mouet nec aliquas loco mouet nisi per illas, quas loco non mouet! Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile occurrat, quod per locum non moueatur, quae per loci spatia non distenditur? quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est; ac per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
merus abscapula cõmouetur: stantibus
utiq cardinibus quib motionitatur
id ꝑloci spacium quod mouetur. Sic
plante intalo ẽ articulus quo stante
mouet : sic cruris ingenu: & totus pe¬
dis in coxa. Et nullus m̃bri motus om¬
nino ẽ quem uoluntas mouet. nisi ab
aliquo articulo cardine. quẽ nutus
eiuis dem uoluntatis primitus figit ut
abeo quoꝰ locꝯspacio non mouetur. agi
ualeat quod mouet᷑. Deniq nec inam¬
bulando pes leuatur. nisi alius fixus
totum corpus ferat: donec ille qui mo¬
tusest aloco unde fertur. ad locũ quo
fertur. immoto articulo sui caidinis
innitatur. Porro si incorpore. nullum
menbrum ꝑlocum uoluntas mouet nͥ
abeo m̃bri articulo quẽ non mouet.
cũ & illa pars corporis que mouet᷑. & illa
qua fixa sit ut moueat᷑. corporeas habe¬
ant quantitates suas quib occupent spa¬
cia locorũ suoꝵ: quantomagis ipse ani¬
me nutus cui m̃bra deseruiunt. ut qd

Expanded text:
merus ab scapula cum mouetur stantibus merus ab scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars corporis, quae mouetur, et illa, qua fixa fit, ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod
Abbreviated transcription (Latin):
mouet eorpꝰ ꝑ tempꝰ e locum. Quo cirea qͥsqͥs
intelligere conatur. Quemadmodum et̃nus¬
creaturam suã: Noneum puto posse asse¬
qui nisi prius intellexerit quẽ admodũ
animiis hoc ẽ sꝑẽ creatus. ñ ꝑlocũ sed
tantum ꝑtempus motus. moueat corpꝰ
pertempus & locum. Si enim quod inse
ipso agitur caꝑe ñ dum pot̃: quanto mi¬
nus illud quod supra ẽ: affecta quippe
anima carnalium sensuum consuetudi¬
ne: etiam se ipsam cum corpore ꝑlocum
moueri putat. dum id ꝑ locum mouet:
Que si posset diligenter inspicere. tã quã
cardines m̃broꝵ corporis sui. quẽ ad mo¬
dum articulatim dispositi sint. a quibus
mitia motionum nitãtur: inueniet ea
que ꝑspatia locorũ mouent᷑. nisi ab eis
que loco fixa sunt non moueri. Non enã
mouetur solus digitus nisi manus fixa
sit: a cius articulo uelut immoto car¬
dine moueatur. Sic tota palma abarticło
cubiti: sicubitus abarticulo humeri Hu¬

Expanded text:
mouet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis mouet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis intellegere conatur, quemadmodum creaturam suam, non eum puto posse adsequi, nisi prius intellexerit, quemadmodum anima, hoc est spiritus creatus non per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, hu
Abbreviated transcription (Latin):
tari posset: Corporalis autem per tẽpora
& locos. Exempli enim gratia ꝑtempus
mouet᷑ animꝰ. uel reminiscendo qd oblitꝰ
erat. uel dicendo quod nesciebat: uel uo¬
lendo quod nolebat. Per locos autem
corpus. uel aterta in celũ. uel acelo inter¬
ram: uel aboriente ad occidentẽ: uel sicͦ
alio simili mͦ. Om̃e aũt quod mouetur
ꝑlocum: ñpotest nisi ce ꝑtempus simul
moueri. Atñ om̃e quod mouetur per
tempus. necesse ẽ etiam ꝑ locum moueri
Sicut gͦ substantiã que mouetur ꝑtc̃pꝰ
& locum precedit substantia que tantũ
ꝑtempus: ita ipsam precedit illa que nec
ꝑ locum. nec ꝑtempus: Ac ꝑ hoc sicut ꝑ
tempus. & locum mouet corpus. ipse
tantum ꝑtempus motus conditus sꝑ̃c
nec ꝑtempus nec ꝑ locum motus con
ꝑtempus: & ꝑ tempus ac locũ corpus.
Sꝑ̃s autem creator mouet se ipsum sine
tp̃r ac loco: mouet c̃ditũ sp̃m ꝑ tempꝰ sine loco.

Expanded text:
tari posset, corporalis autem per tempora tari posset, corporalis autem per tempora et locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel reminiscendo quod oblitus erat uel discendo quod nesciebat uel uolendo quod nolebat; per - locos autem corpus uel a terra in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem uel si quo alio simili modo. omne autem, quod mouetur per locum, non potest nisi et per tempus simul moueri; at non omne, quod mouetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et locum, praecedit substantia, quae tantum per tempus, ita ipsam praecedit illa, quae nec per locum nec per tempus. ac per hoc, sicut per tempus et locum mouet corpus ipse tantum per tempus motus conditus spirinec per tempus nec per locum motus condper tempus et per tempus ac locum corpus; spiritus autem creator mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum spiritum per tempus sine loco,
Abbreviated transcription (Latin):
qui solus habet immortalitatem. & lucẽ
habitat in accessibilẽ: quem nemo honi¬
num uidit. nec uidere potest. nec locorũ
uel finito. uel infinto spacio contineri:
nec temporum uel finito uelinfintto uolumi¬
ne uariari. Neq enim ẽ in eus substantia
qua ds̃ ẽ. quod breuiꝰ sit in parte quam in
toto. sicut necesse ẽ eẽ que in locis sunt: aut
fuit in eius substantia quod iam ñ ẽ. uel
erit quod ñ dum ẽ. sicut innaturis que pos¬
sunt temporis mutabilitatem pati. Hic gͦ
in cominutabili et̃nitate uiuens creauit
om̃ia simul. ex quib currerent tempora
& implerent᷑ locã. temporalibusq & loca¬
lib rerum motibus. scła uoluerent᷑. In qͥb
rebus quedam sꝑũalia quedam corporalia
condidit: formans materiam. quam nec
alius nec ullus. s om̃ino ipse in formem
ac formabilẽ institiuit: ut formationem
suam non tempore s origine p̃ueniret. Sꝑ̃i¬
talem autem creaturam corporali preposu¬
it. quod spiritalis tantũmͦ ꝑtempora mu¬

Expanded text:
i solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest, nec locorum uel finito uel infinito spatio contineri nec temporum uel finito uel infinito uolumine uariari. neque enim est in eius substantia, qua deus est, quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse quae in locis sunt, aut fuit in eius substantia quod iam non est, uel erit quod nondum est, sicut in naturis, quae possunt temporis mutabilitatem pati. Hic autem incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia simul, ei quibus currerent tempora et implerentur loca temporalibusque et localibus rerum motibus saecula uoluerentur. in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit, formans materiam, quam nec alius nec nullus, sed omnino ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem creaturam corporali praeposuit, quod spiritalis tantummodo per tempora mu
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ amore: nũquam scõs angłos fuisse cre¬
dendum ẽ. Istiaut̃ qui cũ boni creati eeñt.
tam̃ malisunt mala propria uoluntate.
quam bona natura ñ fecit. nͥ cum abono
sponte defecit. ut mali causa ñ sit bonũ.
s defectus abono: aut minorẽ accepert̃
amoris diuini grãm. quam illi qui in ea-¬
dem ꝑstiterunt: aut siutriq boni equalit
creati sunt. istis mala uoluntate cadentib
illi amplius aduiti ad eã beatitudinis ple¬
nitudinẽ. unde se nũquam casuros cer¬
tissimi fierent. ꝑuenerunt: sieut iam in li¬
bro quem sequitut iste. tractauimus. Confi¬
tendũ est igitur cũ debita laude creatoris
ñ ad solos scõs homines ꝑtinere. uerũ etiã
De scĩs angłis posse dici. quod caritas di
Nec tantũ hominuĩ. s primitus precipueq
angłoꝵ bonũ eẽ quod scriptũ ẽ. Michi aũt
ad herere dõ bonũest. Hoc bonũ quibus

Expanded text:
Dei amore, numquam sanctos angelos fuisse creDei amore, numquam sanctos angelos fuisse credendum est. Isti autem, qui, cutamen mali sunt — mala propria uoluntate, quam bona natura non fecit, nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum, sed defectus a bono — aut minorem acceperunt amoris diuini gratiam quam illi qui in eadem perstiterunt aut, si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala uoluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, peruenerunt, sicut iam in libro quem sequitur iste tractauimus. confitendum est igitur cum debita laude creatoris non ad solos sanctos homines pertinere uerum etiam de sanctis angelis posse dici quod caritas dei nec tantum hominum, sed primitus praecipueque angelorum bonum esse quod scriptum est: mihi autem adhaerere deo b
Abbreviated transcription (Latin):
possent. Et cum id egit corũ uoluntas bo¬
na. ut ñ ad scipsos qui minus erant. s ad
illum qui summe ẽ comiterent᷑ eiq ad he¬
rentes magis essent. eiusq participatione
sapienter beateq iuuerent. quid aliud o¬
stenditur nisi uoluntatẽ quamlibet bo¬
nam inopem fuisse in solo desiderio re¬
mansuram. nisi ille qui bonã naturam
ex nichilo sui capacem fecerat. ex se ipso
faceret implendo meliorẽ. prius faciens
excitando auidiorem : Nam & hoc dis¬
cutiendũ ẽ: si boni angli ipsi in se fecert̃
uoluntatem bonã: utrum aliqua eam an
nuilla uoliuitate fecerunt. Si nulla: utiq
nec fecerunt: si aliqua: utrum mala an
bona.Simala: quomͦ esse potuit mala
uoluntas bone uoluntatis effectrix: sibona:
iam gͦ habebant. Et istam quis fecerat. nisi
ille qui eos cum bona uoluntate. idẽ. cum
amore casto quo illi adherent creauit. si¬
mul eis & condens naturam ce largiens
gratiam: Unsine bona uoluntate. hocẽ

Expanded text:
possent. Et cum id egit eorum uoluntas bopossent. Et cum id egit eorum uoluntas bona, ut non ad se ipsos, qui minus erant, sed ad illum, qui summe est, conuerterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque uiuerent: quid aliud ostenditur nisi uoluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram, nisi ille, qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso faceret inplendo meliorem, prius faciens excitando auidiorem? Nam et hoc discutiendum est, si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam uoluntatem, utrum aliqua eam an nulla uoluntate fecerunt. Si nulla, utique nec fecerunt. Si aliqua. utrum mala an bona? Si mala, quo modo esse potuit mala uoluntas bonae uoluntatis effectrix? Si bona, iam ergo habebant. Et istam quis fecerat nisi ille, qui eos cum bona uoluntate, id est cum amore casto quo illi adhaererent, creauit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona uoluntate, hoc est
Abbreviated transcription (Latin):
sit a quo & ipsi. Simulq ut factisunt. ei &
aquo facti sunt. amore cum quo facti sũt
adheserunt: eoq sunt isti abilloꝵ socicta¬
te discreti. qd illi ineadem bona uolũtate
manserunt. isti abea deficiendo mutati st̃.
mala scilicet uoluntate: hoc ipso quod a
bona defecerunt. Aqua ñ defecisset: nisi
utiq uoluissent. Si aut̃ boni angłi fuert̃
prius sine uoluntate bona. eãq in se ipsidõ¬
ñ operante fecerunt: gͦ meliores a seipsis
quam ab il lo facti sunt. Absit. Quidenĩ
erant sine bona uoluntate nisi mali: aut
siꝓpt̾ea ñ mali quia nec mala uoluntas
eis inerat: neq enim ab ea quam ñdum
ceperant babere de fecerant: ceite ñdũ
tales. ñdum tamboni. quam esse cum bona
uoluntate ceperunt. At si ñ potuerunt seip¬
sos facere meliores quameos ille fecerat. qͦ
nemo melius quicquam facit. ꝓfecto & bo¬
nam uoluntatem. qua meliores essent. nisi
operante ad uitorio creatoris habere non

Expanded text:
sit, a quo et ipsi; simulque ut facti sunt, ei. sit, a quo et ipsi; simulque ut facti sunt, ei. a quo facti sunt, amore. cum quo facti sunt, adhaeserunt; eoque sunt isti ab illorum societate discreti, quod illi in eadem bona uoluntate manserunt, isti ab ea deficiendo mutati sunt, mala scilicet uoluntate hoc ipso quod a bona defecerunt; a qua non defecissent. si utique noluissent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona uoluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt. Absit. Quid enim erant sine bona uoluntate nisi mali? Aut si propterea non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat neque enim ab ea, quam nondum coeperant habere, defecerant, certe nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona uoluntate coeperunt. At si non potuerunt se ipsos facere meliores, quam eos ille fecerat, quo nemo melius quidquam facit: profecto et bonam uoluntatem, qua meliores essent, nisi operante adiutorio Creatoris habere non
Abbreviated transcription (Latin):
minibus sprcto testimonio conscientie.
Nec suꝑbia uicium ẽ dantis potestatem.
uel ipsius etiam potestatis. S animȩ ꝑuer¬
se amantis potestatem suam potentioris
iustiore contempta. Ac ꝑhoc qui ꝑuerse
amat cuiuslibet nature bonũ: etiamsi
adipiscat᷑ ipse fit in bono malus. & miser.
meliore priuatus.Cum gͦ male uolun¬
tatis efficiens naturalis. uel si dici potest
essentialis nulla sit causa: abipsa quippe
incipit sꝑĩium mutabiliũ malũ. quo mi¬
nuctur atq deprauatur nature bonum.:
nec talem uoluntatẽ facit nisi defectiꝰ qua
deserit᷑ ds̃. cuius defectionis ctiam causa
utiq deficit:. Si dixerimus nullã ẽẽ effici
entem causã. etiam uoluntatis bonȩ: ca¬
uendum ẽ ne uoluntas bona bonorum
angłorũ ñ facta. s dõ coeterna et̃ credatur
dicetut. : porro quia factaest. utrum cũ
ipsis factaẽ ansine illa fuerunt prius: S
sicũ ipsis: ñ dubium quod ab illo facta

Expanded text:
minibus spreto testimonio conscientiae; minibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium est dantis potestatem uel ipsius etiam potestatis, sed animae peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiam si adipiscatur, ipse fit in bono malus et miser meliore priuatus. Cum ergo malae uoluntatis efficiens naturalis uel, si dici potest, essentialis nulla sit causa — ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum, quo minuitur atque deriuatur naturae bonum, nec talem uoluntatem facit nisi defectio, qua deseritur deus, cuius defectionis etiam causa utique deficit —: si dentem causam etiam uoluntatis bonae, cauendum est, ne uoluntas bona bonorum angelorum non facta, sed Deo coaeterna esse credatur. dicetur? Porro quia facta est, utrum cum ipsis facta est, an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta
Abbreviated transcription (Latin):
unt: Tunc enim cum aliquid faciunt:
causaᷤ habent efficientes. In quantum aut̃ cli¬
ficiunt & ex hoc mala faciunt: Quid enĩ
tunc faciunt nisi uana. caus as habent
deficientes. Itemq scio. in quofit mala
uoluntas id in eofieri. quod si nollet ñ
fieret. Et idõ ñ necessarios s uoluntarios
defectus. uixta pena consequit᷑. Deficit᷑
enim ñ ad mala s male:idẽ. ñ admalas
naturas: s idõ male quia contra ordinem
naturarum abeo qd̾ summe ẽ. adid qd̾
minus ẽ. Neq auri uicium ẽ auaritiã. s
hominis ꝑuerse amantis aurum iustitia
derelicta. que incomparabilit auro de¬
buit ante poni. Nec luxuria uiciĩ est pul¬
crorum suauiũq corporũ. s anime ꝑuer¬
se amantis corporeas uoluptates: neglecta
temꝑantia. qua reb sp̃itualit̃ pulcriorib
& incorruptibilit̃ suauioribis. coaptam᷑.
Nec iactantia uiciumẽ laudis humane:
s anime ꝑuerse amantis laudari ab ho¬

Expanded text:
unt tunc enim aliquid faciunt, unt tunc enim aliquid faciunt, causas habent efficientes; in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt quid enim tunc faciunt nisi uana?. causas habent deficiuoluntas, id in eo fieri quod si nollet non fieret, et ideo non necessarios, sed uoluntarios defectus iusta poena consequitur. deficitur enim non ad mala, sed male, id est non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. neque enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparabiliter auro debuit anteponi; nec luxuria uitium est pulchritudinis suauium corporum, sed animae peruerse amantis corporeas uoluptates neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab ho