comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rit: incipiunt ẽẽ merita nr̃a bona: ꝑ illã
tamen. Nam sise illa subtraxerit cadit
homo: non erectus sed p̃cipitatus libero
arbitrio. Quaꝓpter nec quando ceperit
homohabere meritabona.sibi debet tri¬
buere illa: sed dõ. eui dicitur inpsalmo.
adiutor ms esto ne derelinquasme. Di¬
cendo ne dcrelinquasme: ostendit quia
si derelictus fuerit: nichil boni ualet ip
se ꝑse. Uñ ille ait. Ego dixim abundan¬
dantia mea: nonmouebor in ȩternum.
Dutauerat enim suum fuisse bonũ: qͦd
ei sic abundabat ut non moueret᷑. Sed
ut ostenderetur illi cuiꝰ esset illud. de qͦ
tanquam suo ceꝑat gloriari: paululum
grã deserente ammonitus dicit. dñe in
ni. ut grã dei non solum iustificet᷑ impiꝰ.
id est ex impio fiat iustus. cum reddun¬
tur ei bona promalis: sed etiam cũ fue¬
rit iam iustificatus ex fide. ambulet cũ
illo grã: et incumbat suꝑ eam ne cadat.
Propter hoc scriptum ẽ incanticis can¬

Expanded text:
rit, incipiunt esse etiam merita nostra bona, per illam rit, incipiunt esse etiam merita nostra bona, per illam tamen: nam si se illa subtraxerit, cadit homo, non erectus, sed praecipitatus libero arbitrio. Quapropter nec quando coeperit homo habere merita bona, debet sibi tribuere illa, sed Deo, cui dicitur in Psalmo, Adjutor meus esto, ne derelinquas me . Dicendo, ne derelinquas me, ostendit quia si derelictus fuerit, nihil boni valet ipse per se: unde et ille ait, Ego dixi in abundantia mea, Non movebor in aeternum. Putaverat enim suum fuisse bonum, quod ei sic abundabat, ut non moveretur: sed ut ostenderetur illi, cujus esset illud, de quo tanquam suo coeperat gloriari, paululum gratia deserente admonitus dicit, Domine, ni, ut gratia Dei non solum justificetur impius, id est, ex impio fiat justus, cum redduntur ei bona pro malis; sed etiam cum fuerit jam justificatus ex fide, ambulet cum illo gratia, et incumbat super ipsam ne cadat. Propter hoc scriptum est in Cantico can
Abbreviated transcription (Latin):
gna. sed mala. Deniq et alibi dicit ad ti¬
motheum. Collabora euangłio. scd̃m uir¬
tutem dei saluos nos facientis: et uocantis
seruientes desideriis et uoluptatib uari¬
is. in malicia et inuidia agentes. abomi¬
istis tam malis meritis nisi pȩna utiq de¬
bebatur.: Sed dõ reddente bona proma¬
lis: ꝑ grãm quȩ non scd̾m merita nr̃a da¬
tur. factum ẽ quod deinde sub iungit¬
& dicit. Cum autẽ benignitas et huma
nitas illuxit saluatoris nr̃i dei: non ex
oꝑibus iusticiȩ quȩ nos fecimus. sed se¬
cundum suam miscd̃iam saluos nos fe¬
cit. ꝑlauacrum regenerationis et renouatio¬
nis sp̃s sci. quem ditissime effudit suꝑ nos.
ti ipsius grã. heredes efficiamur scđm spem
nis ꝓbatur grã dei non scd̃m merita nr̃a
dari: quandoquidem non solum nullis
bonis. uerũ etiam multismalis meritis
precedentib uidemus datam: et cotidie
uidemus dari. S plane cum data fue¬

Expanded text:
gna, sed mala. Denique et alibi dicit ad Tigna, sed mala. Denique et alibi dicit ad Timotheum: Collabora Evangelio secundum virtutem dei saluos nos facientis et uocantis seruientes desideriis et uoluptatibus uariis, in malitia et inuidia agentes, odiistis tam malis meritis nisi poena utique debebatur? Sed Deo reddente bona pro malis, per gratiam quae non secundum merita nostra datur, factum est quod deinde subjungit et dicit: « Cum autem benignitas et humanitas illuxit salutaris Dei nostri, non ex operibus justitiae, quae nos fecimus: sed secundum suam misericordiam saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et renouationis spiritus sancti, quem ditissime effudit super nosti ipsius gratia heredes efficiamur secundum spem nis probatur, gratiam Dei non secundum merita nostra dari: quandoquidem non solum nullis bonis, verum etiam multis meritis malis praecedentibus videmus datam, et quotidie dari videmus. Sed plane cum data fue
Abbreviated transcription (Latin):
in uobis et uelle. De cooꝑante autẽ illo cũ
iam uolumus et uolendo facimus: scimꝰ
inquit qm̃ diligentib dm̃ omnia coope¬
rant᷑ in bonum. Quid ẽ omnia: nisi et ipsȩ¬
seuȩ terribilesq passiones: Sarcina qͥp¬
pe illa xp̃i quȩ infirmitati grauis ẽ: le¬
uis efficitur caritati. Talib enim dñs di¬
xit suam eẽ sarcinam leuem. qualis pe¬
trus fuit quando passus est pro xp̃o: non
qualis fuit quando negauit xp̃m. Istam
caritatem idest diuinum amorem. arden¬
tissima uoluntate cõmendans apłs. dicit.
Quis nos separabit acaritate xp̃i. Tribu

Expanded text:
in vobis et velle. De cooperante autem cum in vobis et velle. De cooperante autem cum jam volumus et volendo facimus: Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum . Quid est, omnia, nisi et ipsas terribiles saevasque passiones? Sarcina quippe illa Christi, quae infirmitati gravis est, levis efficitur charitati. Talibus enim Dominus dixit esse suam sarcinam levem , qualis Petrus fuit quando passus est pro Christo, non qualis fuit quando negavit Christum. 34. Istam charitatem, id est divino amore ardentissimam voluntatem commendans Apostolus, dicit: Quis nos separabit a charitate Christ
Abbreviated transcription (Latin):
mone recapitulatur. Diliges proximũ tuũ:
tanquam deipsum. Dilectio proximi: malũ
non oꝑatur. Plemtudo gͦ legis ẽ dilectio.
Ipsam caritatẽ petrus nondum habebat:
tamen quamuis parua et imꝑfecta. ñ de¬
erat. quando dicebat dño: animam meã
prote ponam. Putabat enim se posse: qͦd¬
se uelle sentiebat. Et quis istam et si paruã
dare ceperat caritatem:nisi ille qui prepa¬
rat uoluntatem. & cooperando ꝑficit. qđ¬
qued oꝑando incipit: Qm̃ ipse ut uelimꝰ
oꝑatur incipiens: qui uolentib cooꝑatur
ꝑficiens. Propter quod ait apłs. Certus sũ
enim: qm̃ qui oꝑatur in uobis opus bonũ.
ꝑficiet usq indiem xp̃i iħ u. Ut gͦ uelimꝰ.
sine nobis oꝑatur. Cum autem uolumus.
et sic uolumus ut faciamꝰ: nobiscũ cooꝑa¬
tur. Tamen sine illo uł oꝑante ut uelimus.
uł cooꝑante cum uolumus: adbona pieta¬
tis oꝑa nil ualemus. De oꝑante illo ut¬
uelimus dictum ẽ. Ds̃ ẽ enim qui oꝑatur

Expanded text:
mone recapitulatur, Diliges proximone recapitulatur, Diliges proxitamquam te ipsum. dilectio proximi malum non operatur: plenitudo ergo legis dilectio. ipsam caritatem apostolus Petrus nondum habuit, qtamen, quamuis parua et inperfecta, non deerat, quando dicebat domino: animam meam pro te ponam. putabat enim se posse quod uelle sentiebat. et quis istam etsi paruam dare coeperat caritatem nisi ille, qui praeparat uoluntatem et cooperando perficit quod operando incipit, quoniam ipse ut uelimus operatur incipiens qui uolentibus cooperatur perficiens? propter quod ait apostolus: certus sum, quoniam qui operatur in uobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Iesu. ut ergo uelimus, sine nobis operatur; cum autem uolumus et sic uolumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. tamen sine illo uel operante, ut uelimus, uel. cooperante, cum uolumus, ad bona pietatis opera nihil ualemus. de ovelimus, dictum est: Deus est enim qui operatur
Abbreviated transcription (Latin):
faciebatis: et dabo cor carneum unde faci¬
atis: Et hoc qͥd ẽ. nisi auferam cordurũ.
unde non faciebatis: et dabo cor obediens
unde faciatis: Ille facit ut faciamus. eui
dicit homo: pone domine custodiã ori
meo. Hoc est enim dicere: fac ut ponam
custodiam orimeo. Quod beneficium dei
iam fuerat consecutus. qui dixit. posui or
meo custodiam. Qui gͦ uult facere dei man¬
datũ et non potest: iam quidem habet uo¬
luntatẽ bonam.sed adhuc paruam et in¬
ualidam. Poterit autem: cũ magnam ha¬
buerit et robustam. Quando enĩ marty¬
res magna illa mandata fecerunt: mag¬
na utiq uoluntate. Hoc ẽ magna carita¬
te fecerunt. De qua caritate ip̃se dñs ait.
Maiorem hac caritatem nemohabet: quã
ut animam suam ponat quiᷤ ꝓ amicis suis.
Unde et apłs dicit. Qui enĩ diligit pximũ
legem impleuit. Nam non adulterabis. non
homicidium facies. non furaberis. non con¬
cupisces: et siqͦd ẽ aliud mandatũ. in hoc ser¬

Expanded text:
faciebatis, et dabo carneum, unde facifaciebatis, et dabo carneum, unde faciatis? et hoc quid est nisi ut "auferam cor durum, unde non faciebatis, et dabo cor oboediens, unde faciatis"? ille facit, ut faciamus, cui dicit homo: pone, domine, custodiam ori meo; hoc est enim dicere:, "fac, ut ponam custodiam ori meo". quod beneficium dei iam. fuerat consecutus qui dixit: posui ori meo custodiam. Qui ergo uult facere dei mandata et non potest, iam quidem habet uoluntatem bonam, sed adhuc paruam et inualidam; potuerit autem, cum magnam habuerit et robustam. quando ergo martyres magna illa mandata fecerunt, magna utique uoluntate, hoc est magna caritate, fecerunt. de qua caritate ipse dominus ait: maiorem hac caritatem nemo habet, quam ut animam suam ponat pro amiciUnde et Apostolus dicit, Qui enim diligit proximum, legem implevit: nam, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc ser
Abbreviated transcription (Latin):
dat me  Si hȩc ei inp̃senti diceremꝰ: rectis
sie responderet et diceret. Ex ista oratio¬
ne mea quahȩc ad nõ peto: intelligite quo¬
modo dixerim. si uolueris. conseruabis man¬
data. Certum ẽ enim nos mandata seruare:
si uolumus. S quia p̾paratur uoluntas
a domino: ab illo petendum ẽ ut tantum
uelimus. quantum sufficit ut uolendo
faciamus. Certum ẽ nos uelle cũ uolumꝰ⁊
sed ille facit ut uelimus bonũ. de quo di¬
ctum ẽ quod paulo ante posui: p̃paratur
uoluntas a domino. De quo dictum est:. a
domino gressus hominis dirigent᷑: et uiã
eusuolet. De quo dictum ẽ. Ds̃ ẽ enĩ qui
oꝑatur inuobis et uelle. Certum ẽ nos face¬
re cũ facimus: s ille facit ut faciamꝰ. p̃ben¬
do uires efficacissimas uoluntati. qui dix̃.
faciam ut in iustificationib meis ambu¬
letis. et iudicia mea obseruetis et faciatis.
Cum dicit faciam ut faciatis: qͥd dicit.
nisi auferam auobis cor lapideũ unde ñ

Expanded text:
dat me? si haec ei in praesenti diceremus, rectissime dat me? si haec ei in praesenti diceremus, rectissime nobis responderet et diceret: ex ista oratione mea, qua haec a domino peto, intellegite quomodo dixerim: si uolueris, conseruabis mandata. certum est enim nos mandata seruare, si uolumus; sed quia praeparatur uoluntas a domino, ab illo petendum est, ut tantum uelimus, quantum sufficit, ut uolendo faciamus. certum est nos uelle, cum uolumus; sed ille facit, ut uelimus, de quo dictum est, ut paulo ante posui, quod praeparatur uoluntas a domino, de quo dictum est: a domino gressus hominis dirigentur, et uiam eius uolet, de quo dictum est: qui operatur in uobis et uelle. certum est nos facere, cum facimus; sed ille facit, ut faciamus, praebendo uires efficacissimas uoluntati, qui dixit: faciam, ut in iustificationibus meis ambuletis et iudicia mea obseruetis et faciatis. cum dicit: faciam, ut faciatis, quid aliud dicit nisi: auferam a uobis cor lapideum, unde non
Abbreviated transcription (Latin):
et linguamca ꝑdat me:Iamcerte manda¬
ta acceperat: cohibe linguam tuam a malo:
et labia tua ne loquantur dolum.Cũ gͦ
uerum sit qđ dixit. si uolueris conserua¬
bis mandata:: quare querit in ore suo
dari custodiam. similis ei qui dicit in
psalmo.pone domine custodiam orimeo:¬
Quare non eisufficit mandatum dei et uo¬
luntas sua: quandoquidem si uoluerit.
conseruabit mandata: Quã multa dei man¬
data sunt contra suꝑbiam. Iam nouit ea:
si uoluerit. conseruabit ea. Quare gͦ pau¬
lo post dicit. domine pater et ds̃ uite meȩ:
elationẽ oculoꝵ ne dederis michi: Iam
dixerat ei lex: non concupisces. Uelit gͦ
et faciat quod iubetur: qm̃ siuoluerit.
conseruabit mandata. Quare sequit᷑ et
dicit. concupiscentiam auerte ame: Con¬
tra luxuriam quã multa ds̃ mandauit:
faciat ea: quia si uoluerit. conseruabit
mandata. Quid ẽ quod clamat ad dm̃:¬
uentris appetitio et concubitus ne app̃hen¬

Expanded text:
et lingua mea perdat me? iam certe mandaet lingua mea perdat me? iam certe mandata acceperat: cohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. cum ergo uerum sit quod dixit: si uolueris, conseruabis mandata, quare quaerit in ore suo dari custodiam, similis ei qui dicit in psalmo: pone, domine, custodiam ori meo? non ei sufficit mandatum dei et uoluntas sua, quando quidem, si uoluerit, conseruabit mandata? quam multa dei mandata sunt contra superbiam. iam nouit ea: si uoluerit, conseruabit ea. quare ergo paulo post dicit: domine pater et deus uitae meae, elationem oculorum ne dederis mihi? iam dixerat ei lex: non concupisces; uelit ergo et faciat quod iubetur, quoniam, si uoluerit, conseruabit mandata. quare sequitur et dicit: concupiscentiam auerte a me? contra luxuriam deus quam multa mandauit. faciat ea, quia, si uoluerit, conseruabit mandata. quid est, quod clamat ad duentris appetitio et concubitus ne apprehen
Abbreviated transcription (Latin):
Ad hoc enimualet qͦd scriptum ẽ. si uo¬
lueris conseruabis mandata: ut homosi uo¬
luerit et non potuerit. nondum se plene uel¬
le cognoscat: et oret ut habeat tantamuo¬
luntatem: quanta sufficit ad implendaman¬
data. Sic quippe adiuuat᷑: ut faciat qͦd iu¬
bet᷑. Tunc enim utile ẽ uelle. cum possumꝰ:
et tunc utile ẽ posse cum uolumꝰ. Nam qͥd
ꝓdest si qͦd non possumus uolumus : aut
qđ possumus nolumus: Magnũ aliqͥd
se scire pelagiani putant. quando dicunt:
non iuberet ds̃. quod sciret non posse ab
homine fieri. Quis hoc nesciat: S ideo
iubet aliqua quȩ non possumus: ut no¬
uerimus quid ab illo petere debeamꝰ. Ipsa
est enim fides: quȩ orando impetrat. qͦd lex
imperat. Deniq ipse qui dixit. siuolueris
conseruabis mandata: in eodem libro eccle¬
siastico aliquant o post dicit. Quisdabit
in ore meo custodiam. et suꝑ labia mea si¬
gnaculum astutum: ne forte cadam ab eo.

Expanded text:
ad hoc enim ualet quod scriptum est: si uoad hoc enim ualet quod scriptum est: si uolueris, conseruabis mandata, ut homo, qui uoluerit et non potuerit, nondum se plene uelle cognoscat et oret, ut habeat tantam uoluntatem, quanta sufficit ad implenda mandata. sic quippe adiuuatur, ut faciat quod iubetur. tunc enim utile est uelle, cum possumus, et tunc utile est posse, cum uolumus. nam quid prodest, si quod non possumus uolumus aut quod possumus nolumus? Magnum aliquid se scire Pelagiani putant, quando dicunt: "non iuberet deus quod sciret non posse ab homine fieri". quis hoc nesciat ? et ideo iubet aliqua, quae non possumus, ut nouerimus quid ab illo petere debeamus. ipsa est enim fides, quae orando impetrat quod lex imperat. denique ipse qui dixit: si uolueris, conseruabis mandata, in eodem libro Ecclesiastico aliquanto post dicit: quis dabit in ore meo custodiam, et super labia mea signaculum astutum, ne forte cadam ab eo,
Abbreviated transcription (Latin):
tis. Meminerimus cum dicere. conuer¬
timini et uiuetis: cui dicitur conuerte¬
dm̃ dicere proicite a uobis om̃s impieta¬
tes urãs: cum ipse iustificet impiũ. Me¬
minerimus ipsum dicere. facite uobis cor
nouum. et spm̃ nouum: qui dicit dabouo¬
bis cor nouum. et sp̃m nouũ dabo uobis.
Quomodo gͦ quod dicit facite uobis. hoc
dicit dabo uobis: Quare iubet.sipse da¬
turus ẽ: Quare dat. si homo facturus
ẽ. nisi quia dat quod iubet: cum adiuuat
ut faciat cui iubet: Semꝑ est autem in
nobis uoluntas libera: sed non semꝑ ẽ bo¬
na. Aut enim aiusticia libera ẽ. quando
seruit peccato. & tunc ẽ mala: aut apecca¬
to libera ẽ quando seruit iusticie. et tunc
est bona. Grã uero dĩ semꝑ ẽ bona: et ꝑ
hanc fit ut sit homo uoluntatis bonȩ.
qui prius fuit uoluntatis male. Phanc
etiam fit. ut ipsa bona uoluntas quȩ iã
esse cȩpit augeatur: et tam magna fiat.
ut possit implere diuina mandata que
uoluerit: cum ualde ꝑfecteq uoluerit.

Expanded text:
. Meminerimus eum dicere: et conuertimini et uiuetis, cui dicitur conuertedeum dicere: proicite a uobis omnes impietates uestras, cum ipse iustificet impium. meminerimus ipsum dicere: facite uobis cor nouum et spiritum nouum, qui dicit: dabo uobis cor nouum, et spiritum nouum dabo uobis. quomodo ergo quod dicit: facite uobis, hoc dicit: dabo uobis? quare iubet, si ipse daturus est? quare dat, si homo facturas:; est, nisi quia dat quod iubet, cum adiuuat, ut faciat cui iubet? semper est autem in nobis uoluntas libera, sed non semper est bona. aut enim a iustitia libera est, quando seruit peccato, et tunc est mala; aut a peccato libera est, quando seruit iustitiae, et tunc est bona. gratia uero dei semper est bona et per hanc fit, ut sit homo uoluntatis bonae, qui prius fuit uoluntatis malae. per hanc etiam fit, ut ipsa bona uoluntas, quae iam esse coepit, augeatur et tam magna fiat, ut possit implere diuina mandata, cum uoluerit, cum ualde perfecteque uoluerit.
Abbreviated transcription (Latin):
mus inuicem. Itemq alibi. hoc ẽ inquit
mandadum illius. ut credamus nomi¬
ni filii eius iħu xp̃i: et diligamꝰ inuicẽ.
Et iterum. Hoc inquit mandatũ habe¬
mus ab ipso: ut qui diligit dm̃. diligat
et frẽm suũ. Et paulopost. In hoc in qͥt
cognoscimus quia diligimus filios dei:
cũ dm̃ diligimus. et p̃cepta eiꝰ facimus.
Hȩc ẽ enĩ dilectio dei. ut p̃cepta eius serue¬
mus: & p̃cepta illius grauia non sunt.
Et in epła scda scriptum est. Non quasi
p̃ceptum nouũ scribam tibi: sed quod.
habuimus abinitio. ut diligamꝰ inuicẽ.
Dicit etiam ipse dñs iħs in duob p̾ceptis.
dilectionis dei et dilectionis proximi.
totam legem propħasq: pendere.De quibus
duob p̃ceptis. in ęuangłio scdm marcũ scͥp¬
tum ẽ. Et accessit unus de scribis. qui au¬
dierat illos ꝑ quirentes: et uidens qm̃ illis
bene responderit. interrogauit eum qͦd eẽt
pͥmũ omniũ mandatũ. Iħs autẽ respondit

Expanded text:
mus invicem. Itemque alibi: Hoc est, inquit, mus invicem. Itemque alibi: Hoc est, inquit, mandatum illius, ut credamus nomini Filii ejus Jesu Christi, et diligamus invicem . Et iterum: Hoc, inquit, mandatum habemus ab ipso, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum . Et paulo post: In hoc, inquit, cognoscimus, quia diligimus filios Dei, cum Deum diligimus, et praecepta ejus facimus: Haec est enim dilectio Dei, ut praecepta ejus servemus, et praecepta ejus gravia non sunt . Et in Epistola secunda scriptum est: Non quasi praeceptum novum scribam tibi, sed quod habuimus ab initio, ut diligamus invicem . 36. Dicit etiam ipse Dominus Jesus, in duobus praeceptis dilectionis Dei et dilectionis proximi totam Legem Prophetasque pendere . De quibus duobus praeceptis in Evangelio secundum Marcum scriptum est: Et accessit unus de scribis qui audierat illos perquirentes, et videns quoniam illis bene responderit, interrogavit eum quod esset primum omnium mandatum. Jesus autem respondit
Abbreviated transcription (Latin):
corde inquit puro. et conscientia bona. et
fide non ficta. Ad corinthios autẽ cũ dic̃
omnia ur̃a cum caritate fiant: satis osten¬
dit etiam ipsas correptiones quas ama¬
ras et asꝑsas sentiunt qui corripiunt᷑. cũ
caritate ẽẽ faciendas. Unde alibi cũ di¬
xisset corripite inquietos. consolamini
pusillanimes. suscipite infirmos. pati¬
entes estote ad om̃s: mox adiunxit. Uide¬
te. nequismalum ꝓmalo alicui reddat.
Ergo quando corripiunt᷑ inquieti: non
malum ꝓmalo s potius bonũ reddit᷑.
tuam inter uoscaritatem ꝑpetuo haben¬
tes: quia caritas cooꝑit multitudinẽ
peccatorum. Dicit etiam apls lacobus.
Si tamen legem ꝑficitis regalem. scd̃m
scripturas. diliges proximum tuũ tan¬
quam te ipsum: bene facitis. Item ioħs
lumine manet. Et alioloco. Qui non ẽ
iustus non est ex dõ. & qui non diligit
frẽm suum: quia hec est annunciatio
quam audiuimus ab initio. ut diliga¬

Expanded text:
corde, inquit, puro, et conscientia bona, et corde, inquit, puro, et conscientia bona, et fide non ficta . Ad Corinthios autem cum dicit, Omnia vestra cum charitate fiant ; satis ostendit, etiam ipsas correptiones, quas asperas et amaras sentiunt qui corripiuntur, cum charitate esse faciendas. Unde alibi cum dixisset, Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos: patientes estote ad omnes; mox adjunxit, Videte ne quis malum pro malo alicui reddat . Ergo et quando corripiuntur inquieti, non malum pro malo, sed potius bonum redditur.tuam inter vos charitatem perpetuam habentes, quia charitas cooperit multitudinem peccatorum . Dicit etiam apostolus Jacobus: Si tamen legem perficitis regalem, secundum Scripturas, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum, bene facitis . Item Joanlumine manet . Et alio loco: Qui non est justus, non est ex Deo, et qui non diligit fratrem suum: quia haec est annuntiatio quam audivimus ab initio, ut diliga
Abbreviated transcription (Latin):
am: caritatem autem non habeam: nicħ
mͥ ꝓdest. Caritas magnanima est: beni¬
gna ẽ. Caritas non emulatur. non agit ꝑ¬
peram. non inflatur. non dehonestatur.
non querit quȩ sua sunt: non irritatur.
non cogitat malum: non gaudet suꝑ iniqͥ¬
tate: congaudet autem ueritati. Omnia
tolerat. omnia credit. omnia sꝑat: omnia
suffert. Caritas nunquam cadit. Et paulo
post. Manet inquit fides. spes. caritas.
tria hec: maior autem his est caritas. Se¬
ctamini caritatem. Item dicit ad galathas.
Uos enim in libertatem uocati estis fr̃s: tan¬
tum ne libertatẽ in occasionem carnisde¬
tis: sed ꝑcaritatẽ seruite inuicem. Omnis
enĩ lex in uno sermone impletur: in eo qͦd
diliges proximum tuum tanqͣm te ipsũ.
Hoc ẽ qͦd adromanosait. Qui diligit al¬
terum: legem impleuit. Item dicit ad
colosenses. Suꝑ omnia autẽ hec. carita¬
tem habete: quȩ ẽ uinculũ ꝑfectionis.
Et ad timotheum: inquit finis p̃cepti ẽ
caritas. Et adiungens qualis caritas: de

Expanded text:
am, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest. Charitas magnanima est, benigna est; charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non dehonestatur, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati; omnia tolerat, omnia credit, omnia sperat, omnia suffert; charitas nunquam cadit. Et paulo post: Manet, inquit, fides, spes, charitas, tria haec; major autem horum charitas: sectamini charitatem . Item dicit ad Galatas: Vos enim in libertatem vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in occasionem carnis detis, sed per charitatem servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur, in eo quod diliges proximum tuum tanquam te ipsum . Hoc est quod ad Romanos ait, Qui diligit alterum, legem implevit . Item dicit ad Colossenses: Super omnia autem haec charitatem, quae est vinculum perfectionis . Et ad Timotheum, Finis, inquit, praecepti est charitas: et adjungens qualis charitas, de
Abbreviated transcription (Latin):
um erat.Ego autem uiuebam aliquan¬
do sine lege. Adueniente autẽ mandato:
peccatum reuixit. Ego autẽ mortuus sũ:
& inuentum est michi mandatũ qd erat in
uitam. hoc ẽẽ inmortem. Peccatum enĩ occa¬
sione accepta. ꝑ mandatum fefellit me: & ꝑ
illud occidit. Itaq lex quidem sc̃a: & man¬
datum scm̃ et iustum et bonum. Qđ gͦ bo¬
num est. michi factum ẽ mors: Absit. S

Expanded text:
um est. ego autem uiuebam aliquanum est. ego autem uiuebam aliquando sine lege. adueniente autem mandato peccatum reuixit, ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in uitam, hoc esse in mortem. peccatum enim occasione accepta per mandatum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est
Abbreviated transcription (Latin):
Cognitio dixit: non consumptio. Quan¬
do autem cognoscit homo peccatum: si
non adiuuat gr̃a ut cognitum caueatur:
sine dubio lex tram oꝑatur. Quod aliolo
dei maior ẽ inp̃uaricatore: qui ꝑlegem co¬
gnoscit peccatum: & tamen facit. Talis
quippe homo p̃uaricator est legis: sic̃
in alio loco dicit. Ubi enim non ẽ lex: nec
p̃uaricatio ẽ. Propter hoc et alibi aitut
seruiamus innouitate sp̃s. et non inue¬
tustate litterę. legem uolens intelligiue¬
nisi grãm: Et ne putaretur accusasse le¬
gem uł rep̃hendisse: continuo opposuit¬
sibi questionem.&. ait. Quid gͦ dicemus:
Lex peccatumẽ: Absit. Deinde subiunxit.
Sedpeccatum non cognoui: nisi ꝑlegem.
Hoc ẽ quod dixerat: ꝑ legem cognitio pec¬
cati. Nam concupiscentiam inquit nes¬
ciebam: nisi lex diceret. non concupisces.
Occasione autem accepta: peccatũ ꝑman¬
datum oꝑatum ẽ in me omnẽ concupis¬
centiam. Sine lege cnimpeccatũ mortu¬

Expanded text:
Cognitio dixit; non, Consumptio. QuanCognitio dixit; non, Consumptio. Quando autem cognoscit homo peccatum, si non adjuvat gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex iram operatur. Quod alio loDei major est in praevaricatore, qui per legem cognoscit peccatum, et tamen facit: talis quippe homo praevaricator est legis, sicut et in alio loco dicit, Ubi enim lex non est, nec praevaricatio est . Propter hoc et alibi ait, Ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae: legem volens intelligilegem vel reprehendisse; continuo sibi opposuit quaestionem, et ait, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Deinde subjunxit, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem: hoc est quod dixerat, Per legem cognitio peccati. Nam concupiscentiam, inquit, nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. sine lege enim peccatum mortu
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑamur: quib corona reddetur. Non enĩ
quia dixit. ds̃ ẽ enim qui oꝑatur in uob̃
et uelle et oꝑariꝓbona uoluntate: idõ li¬
berum arbitrium abstulisse putandus ẽ.
Quod si ita ẽẽt: non suꝑius dixisset. cũ ti¬
more et tremore urãm ipsorum salutẽ ope¬
ramini. Quando enimiubetur ut operent᷑:
liberum coꝵ conuenitur arbitriũ. S idõ
cũ timore & tremore: ne sibi tribuendo qͦd
bene oꝑantur. de bonis tanquam suis ex¬
tollantur oꝑibus. Tanquam gͦ interroga¬
retur apłs ce diceretur ei. quare dixisti cũ
timore et tremore: horum uerboꝵ ratio¬
nem reddidit dicens: ds̃ ẽ enim qui oꝑa¬
tur inuobis. Si enim timetis et tremitis:
non extollimini tanquã de ur̃is oꝑibus
non facere mala: et facere bona. Hoc enĩ
nobis lex dei p̃cipit in libris scĩs: siue ue¬
teribus siue nouis.S legamus: et adiu¬
uante dõ intelligamus apłm dicentem:
quia non iustificabitur ex lege omnis ca¬
ro coram illo.ꝑlegem enĩ cognitio peccati.

Expanded text:
n enim, quia dixit, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate, ideo liberum arbitrium abstulisse putandus est. Quod si ita esset, non superius dixisset, Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini . Quando enim jubetur ut operentur, liberum eorum convenitur arbitrium: sed ideo cum timore et tremore; ne sibi tribuendo quod bene operantur, de bonis tanquam suis extollantur operibus. Tanquam ergo interrogaretur Apostolus, et diceretur ei, Quare dixisti, Cum timore et tremore? horum verborum rationem reddidit dicens, Deus est enim qui operatur in vobis. Si enim timetis et tremitis, non extollimini tanquam de vestris operibus non facere mala, et facere bona; hoc enim nobis lex Dei praecipit in Libris sanctis, sive veteribus, sive novis: sed legamus et adjuvante Domino intelligamus Apostolum dicentem, Quia non justificabitur ex lege omnis caro coram illo, per legem enim cognitio peccati .
Abbreviated transcription (Latin):
dicit eos uolentes constituere. quȩ iusticia ẽ
ex lege: non quia lex ab ipsis ẽ constituta.
s in lege quȩ ex deo ẽ suam iusticiam consti¬
tuerant. quando eandem legem suis uirib
se implere posse credebant.:⁊ ignorantesdei
iusticiam. non qua iusticia ds̃ iustus est:
s quȩ iusticia ẽ homini ex deo. Et ut scia¬
tis hanc illum eoꝵ dixisse iusticiã quȩ est
ex lege. hanc autem dei quȩ homini ẽ ex
dõ: audite quid alioloco dicat. cum dexͦ
esse. ut xp̃m lucrifaciam: et inueniar in
illo non habens meã iusticiam quȩ ex le¬
Quid ẽ non habens meam iusticiam quȩ
ex lege ẽ. cum sua non eẽt lex ipsa sed dei.
nisi quia suam dixit iusticiam quamuis
ex lege eẽt: quia sua uoluntate legem se
rantes deiiusticiam. id est quȩ ẽ ex deo. Hanc
enĩ dat non littera occidens. sed sp̃s uiuifi

Expanded text:
dicit eos volentes constituere, quae justitia est dicit eos volentes constituere, quae justitia est ex lege; non quia lex ab ipsis est constituta, sed in lege quae ex Deo est, suam justitiam constituerant, quando eamdem legem suis viribus se implere posse credebant: ignorantes Dei justitiam, non qua justitia Deus justus est, sed quae justitia est homini ex Deo. Et ut sciatis hanc illum eorum dixisse justitiam, quae est ex lege; hanc autem Dei, quae homini est ex Deo: audite quid alio loco dicat, cum de Chesse, ut Christum lucrifaciam, et inveniar in illo non habens meam justitiam quae ex leautem, non habens meam justitiam quae ex lege est; cum sua non esset lex ipsa, sed Dei: nisi, quia suam dixit justitiam, quamvis ex lege esset, quia sua voluntate legem se rantes Dei justitiam, id est, quae est ex Deo hanc enim dat non littera occidens, sed vivifi
Abbreviated transcription (Latin):
uobis ipsis non in domino gloriari: qͣn¬
do non scđ̃m carnem uixeritis. s spũ adi
tiones carnis mortificaueritis. Ut enĩ ñ
se extollerent quib ista dicebat. existiman¬
tes suo spũ setanta hȩc bona oꝑa facere
posse non dei: propterea cum dixisset.si au¬
tem spũ facta carnis mortificaueritis uiuetis.
continuo subiunx̃. Quocqͦt enĩ spũ dei agun¬
tur: hi filii sunt dei. Quando gͦ spũ actio¬
nes carnis mortificatis ut uiuatis: illũ glo¬
rificate. illum laudate. illi grãs agite. cuiꝰ
spũ agimini ut ista ualeatis: ut uos filios
cto solo adiutorio legis sine adiutorio gr̃e.
confidentes inuirtute sua. suospũ agunt᷑:
non sunt filii dei. Talessunt de quib idẽ
dicit apłs: quod ignorantes dei iusticiam
et suam uolentes constituere. iusticiȩ demñ
sunt subiecti. De iudeis hoc dixit. qui de
se p̃sumentes. gram repellebant: & in xp̃m
ꝓpterea non credebant. Suam uͦ iusticiã

Expanded text:
vobis ipsis, non in Domino gloriari, quanvobis ipsis, non in Domino gloriari, quando non secundum carnem vivitis, sed spiritu actiones carnis mortificatis. Ut enim non se extollerent quibus ista dicebat, existimantes se suo spiritu tanta haec bona opera facere posse, non Dei; propterea cum dixisset, Si autem spiritu actiones carnis mortificaveritis, vivetis, continuo subjecit, Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei . Quando ergo spiritu actiones carnis mortificatis ut vivatis, illum glorificate, illum laudate, illi gratias agite, cujus spiritu agimini ut ista valeatis, ut vos filios cto solo adjutorio legis, sine adjutorio gratiae, confidentes in virtute sua, suo spiritu aguntur, non sunt filii Dei. Tales sunt de quibus idem dicit apostolus, quod ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti . De Judaeis hoc dixit, qui de se praesumentes gratiam repellebant, et in Christum propterea non credebant. Suam vero justitiam
Abbreviated transcription (Latin):
omnis caro. Quid. ẽ. gͦ quod uanissim: ho¬
mines et ꝑuersissimi pelagiani legem di¬
cunt esse dĩ grãm: qua iuuamur ad non
peccandum: Quid est miseri qͦd dicunt:
qui sine ulla dubitatione tanto apło con¬
tradicunt: Ille dicit peccatũ uires accepis
mandatum quamuis sc̃m et iustum et
mortẽ. de qua non liberaret᷑ nisi uiuifica¬
ret sp̃s eum quem littera occiderat. sicut
alio loco dicit. littera occidit. sp̃s autẽ uiui¬
ficat: & isti in dociles et contra lucem dei ce¬
ci. & contra deiuocem surdi. occidentẽ lit¬
teram uiuificare dicunt: et uiuificanti
spũi contradicunt. Ergo fr̃s ut ipsius po¬
tius apłi uerbis uos moneam: debitores
sumus non carni. ut scđm carnẽ uiuamꝰ.
Si enim scđm carnem uixeritis: moriae¬
mini. Si autem spũ actiones carnis mor¬
tificaueritis: uiuetis. Hȩc dixi: ut apł̃icis
uerbis liberum arbitrium ur̃m amalo
deterrerem. et exhortarer ad bonũ. Nec
tamen ideo debetis inhomine hoc ẽ in

Expanded text:
I. 23. Quid est ergo quod vanissimi homines et perversissimi Pelagiani legem dicunt esse Dei gratiam, qua juvamur ad non peccandum? Quid est miseri quod dicunt, qui sine ulla dubitatione tanto Apostolo contradicunt? Ille dicit peccatum vires adversusper mandatum, quamvis sanctum et justum et mortem, de qua non liberaretur, nisi vivificaret spiritus eum, quem littera occiderat sicut alio loco dicit, Littera occidit, spiritus autem vivificat : et isti indociles contra lucem Dei caeci, et contra vocem Dei surdi, occidentem litteram vivificare dicunt, et vivificanti spiritui contradicunt. Ergo, fratres, ut ipsius potius Apostoli verbis vos moneam, debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini: si autem spiritu actiones carnis mortificaveritis, vivetis. Haec dixi, ut apostolicis verbis liberum arbitrium vestrum a malo deterrerem, et exhortarer ab bonum: nec tamen ideo debetis in homine, hoc est, in
Abbreviated transcription (Latin):
peccato suo. De quo peccato dicit. nisi de
illo magno qͦd p̃sciebat futurũ quan¬
do ista dicebat: id est quo eum fuerant oc¬
cisuri: seq enim nullum habebant pee¬
catum: antequam xp̃c ad eosuenisset incarne.
Item dicit apłs. Reuelatur enĩ ira dei de cȩlo

Expanded text:
peccato suo . De quo peccato dicit, nisi de peccato suo . De quo peccato dicit, nisi de illo magno, quod praesciebat eorum futurum quando ista dicebat, id est, quo eum fuerant occisuri? Neque enim nullum habebant pecatum, antequam Christus venisset in carne ad eos. Item dicit Apostolus: Revelatur ira Dei
Abbreviated transcription (Latin):
set nondum se eẽ ꝑfectum: paulo post ait.
Quotqͦt gͦ ꝑfecti hoc sapiamus: id est ita
nos esse ꝑfectos. ut nondum ad ꝑfectionẽ
quȩ nobis sufficit uencrimus. Continuo¬
q subiunxit. Et si quid aliter sapitis: hoc
quoq uobis ds̃ reuelabit. Ueruntamen
inqͦd ꝑuenimus: in eo ambulemꝰ. Ambu¬
lando quippe inqͦd ꝑuenimus. et qͦ non¬
dum ꝑuenimus ꝑuenire poterimus. dõ
nobis reuelante siquid aliter sapimus:
si ea quȩ iam reuclauit non relinquamus.
Reuelauit autem nobis ꝑscripturas suas
luntatis. Quomodo autem reuelauerit:
cõmemoro uobis non humano eloquio
s diuino. Primum quia ipsa diuina p̃¬
cepta homini non ꝓdessent. nisihabet
ciens ad ꝓmissa p̃mia ꝑueniret. Idõ enĩ
data sunt. ut homo excusationem de ig¬
norantia non haberet: sicut dñs dicit in
ȩuangłio de iudeis: si non uenissem et lo¬
cutus cis fuissem: peccatũ non haberent.
Nunc autem excusationẽ non habent de

Expanded text:
set nondum se esse perfectum, paulo post ait, set nondum se esse perfectum, paulo post ait, Quotquot ergo perfecti hoc sapiamus; id est, ita nos esse perfectos, ut nondum ad perfectionem quae nobis sufficit venerimus: continuoque subjunxit, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit: verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus. . Ambulando quippe in quod pervenimus, et quo nondum pervenimus pervenire poterimus, Deo nobis revelante si quid aliter sapimus, si ea quae jam revelavit non relinquamus.as suas rbitrium. Quomodo autem revelaverit, commemoro vos, non humano eloquio, sed divino. Primum, quia ipsa divina praecepta homini non prodessent, nisi haberet ciens ad promissa praemia perveniret. Ideo enim data sunt, ut homo excusationem de ignorantia non haberet: sicut Dominus dicit in Evangelio de Judaeis, Si non venissem et locutus eis fuissem, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de
Abbreviated transcription (Latin):
Ropter eos qui hominis li¬
berum arbitrium sic p̃di¬
cant et defendunt. ut dei
gratiam quiuocamuradeo. & a nr̃is ma¬
lis meritis liberamur. & ꝑ quã bona me¬
rita comparamꝰ. quib ad uitam ꝑueni¬
amus ȩt̃nam. negare audeant. et conent᷑
auferre. multa iam disseruimus. litte
Sgent liberum arbitrium. aut quando
Sgrã defenditur. negari existiment liberũ
arbitrium: hinc aliquid scribere adue¬
stram caritatem ualentine fr̃. & cȩteri
qui simul dõ seruitis. compellente me tua
caritate curaui. Nunciatum ẽ enĩ michi
gatione sunt. et ad nos in de uenerunt. ꝑ
quos et ista direximus: quod de hac re
dissensiones in uobis sint. Itaq dilectissimi
ne uos ꝑturbet huiꝰ questionis obscuritas.
moneo uos pͥmum ut dehis quȩ intelligi¬
tis agatis dõ grãs: quicquid ẽ autẽ quo ꝑ¬
uenire nondum pocest ur̃e mencis inden¬
tio. pacem inter uos et caritatem seruantes
adomino ut intelligatis orate: et donec
ducat. ibi ambulate quo ꝑuenire potui¬

Expanded text:
ropter eos qui hominis liberum arbitrium sic praedicant et defendunt, ut Dei gratiam qua vocamur ad eum et a nostris malis meritis liberamur, et per quam bona merita comparamus quibus ad vitam perveniamus aeternam, negare audeant et conentur auferre, multa jam disseruimus, litterminis liberum arbitrium; aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium; hinc aliquid scribere ad vestram Charitatem, Valentine frater, et caeteri qui simul Deo servitis, compellente mutua charitate curavi. Nuntiatum est enim mihi egatione sunt, et ad nos inde venerunt, per quos et ista direximus, quod de hac re dissensiones in vobis sint. Itaque, dilectissimi, ne vos perturbet hujus quaestionis obscuritas, moneo vos primum, ut de iis quae intelligitis, agatis Deo gratias: quidquid est autem quo pervenire nondum potest vestrae mentis intentio, pacem inter vos et charitatem servantes, a Domino ut intelligatis orate; et donec igitis, ibi ambulate quo pervenire potui
Abbreviated transcription (Latin):
grãm dei ostendere scdm merita nr̃a dari:
hoc ẽ gr̃am non eẽ grãm. Quib enim se¬
cundum meritum redditur. non imputa¬
tur merces scđm grãm. sed scđm debitũ:
sicut aꝑtissime dicit apłs. Meritũ enim¬

Expanded text:
am Dei secundum merita nostra dari; hoc est, gratiam non esse gratiam. Quibus enim secundum meritum redditur, non imputatur merces secundum gratiam, sed secundum debitum, sicut apertissime dicit Apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃. et serui cimcorde ꝑfecto. et anmo uolenti.
qͥa omĩa corda scrutat᷑ dñs. ⁊ omnẽ cogitationẽ
mentiũ nouit. si quesieris eũ inueniet᷑ tibi.
et si dimiseris cum. repellet te inꝑpetuum:
declarat uoluntatis arbitrium. S illi in eo
ponunt meritũ hominis qͦd dictũ ẽ inueni

Expanded text:
ente; quia omnia corda scrutatur Dominus, et omnem cogitationem mentium novit: si quaesieris eum, invenietur tibi; et si dimiseris eum, repellet te in perpetuum ; declarat voluntatis arbitrium. Sed illi in eo ponunt meritum hominis, quod dictum est, si
Abbreviated transcription (Latin):
grã abundet: Dixerat enim suꝑius: ubi
abundauit peccatum. suꝑabundauit
grã. Et ideo questionem sibi ipsi ꝓposu¬
it: utrum ꝓpter abundantiam grẽ con¬
sequendam inpeccato sit ꝑmanendũ.
S respondit. Absit. Atq subiecit. Si
mortui sumus peccato: quom̃ uiuemꝰ
in eo: Deinde ut ostenderet nos mortuos
esse peccato: an ignoratis inquit qm̃ qui¬
cunq baptirati sumus in xp̃o iħu. in mor¬
te ipsius baptirati sumus: Si gͦ hinc os¬
tendimur mortui ẽẽ peccato. quia in mor¬
te xp̃i baptirati sumꝰ: ꝓfecto et parui.
qui baptizant᷑ in xp̃o peccato moriuntur.
quia in morte ipsius baptizant᷑. Nullo e¬
nim excepto dictum est: quicunq bap¬
tirati sumus in xp̃o iħu. in morte ipsius
baptizati sumus. Et ideo dictum ẽ: ut ꝓ¬
baret᷑ mortuos nos eẽ peccato. Cui autẽ
peccato paruuli renascendo moriuntur:
nisi quod nascendo traxerunt: Ae ꝑhoc etiã
adipsosꝑtinet: quod sequitur dicens. Con¬

Expanded text:
gratia abundet? Dixerat enim superius, Ubi, enim gratia abundet? Dixerat enim superius, Ubi, enim abundavit peccatum, superabundavit gratia . Et ideo quaestionem sibi ipse proposuit, utrum propter abundantiam gratiae consequendam in peccato sit permanendum. Sed respondit, Absit: atque subjecit, Si mortui sumus peccato, quomodo vivemus in eo? Deinde ut ostenderet nos mortuos esse peccato: An ignoratis, inquit, quoniam quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Si ergo hinc ostendimur mortui esse peccato, quia in morte Christi baptizati sumus; profecto et parvuli qui baptizantur in Christo, peccato moriuntur, quia in morte ipsius baptizantur. Nullo enim excepto dictum est, Quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Et ideo dictum est, ut probaretur mortuos nos esse peccato. Cui autem peccato parvuli renascendo moriuntur, nisi quod nascendo traxerunt? Ac per hoc etiam ad ipsos pertinet quod sequitur dicens: Con
Abbreviated transcription (Latin):
etiam si solum sit obnoxios damnationi fa¬
cit: grã uero ex multis delictis iustificat
hominẽ. qui preter illudunum qͦd cõmu¬
nider cum omnib originaliter traxit. sua
quoq propria multa cominisit.
eruntamen quod paulopost dicit. sic̃
damnatione detineri.⁊neminem nisi in
xp̃o renatum adamnatione liberari. L.¬
e qua ꝑ unũ hominẽ pena et ꝑ unũ ho¬
minẽ grã cum locutus fuisset. quantũ
illi epistolȩ sue loco sufficere iudicauit: de¬
inde sacribaptismatis in cruce xp̃i gran¬
de misterium commendauit. co modo ut
intelligamus nichil aliud esse in xp̃o bap¬
tismum. nisi mortis xp̃i similitudinẽ: ni¬
chil autem aliud mortem xp̃i crucifixi.
nisi remissionis peccati similitudinẽ: ut
quemad modũ in illo uera mors facta ẽ.
sic in nobis uera remissio peccatoꝵ: et quẽ
ad modum in illo uera resurrectio: ita et¬
in nobis uera iustificatio. fit enim. Quid
gͦ dicemus : ꝑmanebimus in peccato ut

Expanded text:
etiam si solum sit, obnoxios damnationi faetiam si solum sit, obnoxios damnationi facit: gratia vero ex multis delictis justificat hominem, qui praeter illud unum, quod communiter cum omnibus originaliter traxit, sua quoque propria multa commisit. Verumtamen quod paulo post dicit , « Sidamnatione detineri, et neminem, nisi in Christo renatum, a damnatione liberari.De qua per unum hominem poena et per unum hominem gratia cum locutus fuisset, quantum illi Epistolae suae loco sufficere judicavit, deinde sacri baptismatis in cruce Christi grande mysterium commendavit eo modo, ut intelligamus nihil aliud esse in Christo baptismum, nisi mortis Christi similitudinem; nihil autem aliud mortem Christi crucifixi, nisi remissionis peccati similitudinem: ut quemadmodum in illo vera mors facta est, sic in nobis vera remisurrectio, ita in nobis vera justificatio. Ait enim, Quid ergo dicemus? Permanebimus in peccato, ut
Abbreviated transcription (Latin):
bam. et dentes filioꝵ obstupuerunt. Idõ enĩ
quisq renascitur. ut soluat᷑ in eo quicqͥd
peccati est cum quo nascit᷑. Nam peccata
quȩ male agendo postea committunt᷑. pos¬
sunt et penitendo sanari: sicut etiam post
baptismũ fieri uidemus. Ac ꝑhoc non ẽ in
stituta regeneratio.nisi quia uiciosa ẽ gene¬
ratio: usq adeo. ut etiam de legittimo ma¬
trimonio procreatus dicat. Ininiquitatib
conceptꝰ sum: et in peccatis mater mea me
mutero aluit. Neq hic dixit in iniquitate
uł inpeccato. cum et hoc recte dici posset:
s iniquitates et peccata dicere maluit: quia
et in illo uno quod in omnes homines ꝑtͣnsi¬
it. atq tam magnum ẽ ut eo mutaret᷑ et ꝯ¬
uerteret᷑ in necessitatem mortis humana na¬
tura: reperiuntur sicut supra disserui plura
mutare naturam: reatu tamen obligant fi¬
parentum quib ab ipso adam usq ad
patrem suum ꝓ generatorib suis quisq suc¬

Expanded text:
bam, et dentes filiorum obstupuerunt . Ideo enim bam, et dentes filiorum obstupuerunt . Ideo enim quisque renascitur, ut solvatur in eo quidquid peccati est cum quo nascitur: nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et poenitendo sanari, sicut etiam post baptismum fieri videmus. Ac per hoc non ob aliud est instituta regeneratio, nisi quia vitiosa est generatio; usque adeo ut etiam de legitimo matrimonio procreatus dicat: In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea me in utero aluit . Neque hic dixit, in iniquitate vel peccato, cum et hoc recte dici posset; sed iniquitates et peccata dicere maetiam in illo uno quod in omnes homines pertransiit, atque tam magnum est, ut in eo mutaretur et converteretur in necessitatem mortis humana natura, reperiuntur, sicut supra disserui, plura ta possunt mutare naturam, reatu tamen obligant fiparentum, quibus ab ipso Adam usque ad patrem suum, progenitoribus suis quisque suc
Abbreviated transcription (Latin):
templum habet: Neq enim aliud tẽplũ
eius. et aliud templum dei ẽ: cum idem
dicat apłs.Nescitis quia templum dei estis:
Quod ut ꝓbaret adiecit. Et sp̃s deihabitat
inuobis. Ds̃ gͦ habitat intemplo suo: ñ
Qui etiam de corpore suo ꝑ quod factum ẽ
caput ȩccłiȩ quȩ in hominibus ẽ. ut sit ip¬
se in omnib primatum tenens: ait. Solui¬
te templum hoc: et post triduum resusci¬
tabo illud. Templumgͦ deihoc est totius
possumus: nisi quod nullus in ea ma¬
lus est: nec quisquam deinceps inde ceci¬
dit aut casurus est. ex quo ds̃ angłis peccan¬
tibus non peꝑcit sicut scribit apłs petrus:
s carcerib caliginis inferni retrudens. tra

Expanded text:
templum habet? Neque enim aliud templum templum habet? Neque enim aliud templum ejus, aliud templum Dei est, cum idem dicat Apostolus, Nescitis quia templum Dei estis: quod ut probaret, adjecit, Et Spiritus Dei habitat in vobis . Deus ergo habitat in templo suo, non qui etiam de corpore suo, per quod factus est caput Ecclesiae, quae in hominibus est, ut sit ipse in omnibus primatum tenens , ait, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud . Templum ergo Dei, hoc est totius possumus, nisi quod nullus in ea malus est, nec quisquam deinceps inde cecidit aut casurus est, ex quo Deus angelis peccantibus non pepercit, sicut scribit apostolus Petrus; sed carceribus caliginis inferi ret
Abbreviated transcription (Latin):
ullum malum sui casus exꝑta ẽ. Hȩc inscĩs
angelis beata ꝑsistit. et suȩ parti peregri¬
nanti sicut oportet opitulatur: quia utra¬
q una crit consortio ȩternitatis: et nunc¬
una est uinculo caritatis: quȩ tota institu¬
ta est ad colendum dm̃. Unde nec tota nec
ulla parseius uult se coli pro deo:nec cui¬
quam eẽ ds̃ ꝑtinenti ad templum dei qͦd
edificatur ex diis quos facit non factꝰ ẽ ds̃.
fecto creatura rationalis eẽt. Ipsa ẽ enĩ sum¬
ma creatura. Et ideo in regula fidei non
poneret᷑ ante ȩccłiam: quia et ipse ad ȩc¬
clesiam ꝑtineret in illa eius parte quȩ in
cȩlis ẽ: nec haberet templum. s etiam ip¬
se templum eẽt.Templum autem ipse¬
habet: de quo dicit apłs. Nescitis quia cor¬
pora ur̃a templum sunt spc sc̃i. qui in uo¬
bis est quem habetis a deo: De quib alio
loco dicit. Nescitis quia corpora ur̃ã m̃bra
est. qui templum habet.Ø

Expanded text:
ullum malum sui casus experta est. Haec in sanctis ullum malum sui casus experta est. Haec in sanctis Angelis beata persistit, et suae parti peregrinanti sicut oportet opitulatur; quia utraque una erit consortio aeternitatis, et nuncuna est vinculo charitatis, quae tota instituta est ad colendum unum Deum. Unde nec tota, nec ulla pars ejus vult se coli pro Deo, nec cuiquam esse Deus pertinenti ad templum Dei, quod aedificatur ex diis quos facit non factus Deus. Afecto creatura rationalis esset; ipsa est enim summa creatura. Et ideo in Regula fidei non poneretur ante Ecclesiam, quia et ipse ad Ecclesiam pertineret in illa ejus parte quae in coelis est. Nec haberet templum, sed etiam ipse templum esset. Templum autem habet, de quo dicit Apostolus: Nescitis quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo? De quibus alio loco dicit: Nescitis quia corpora vestra membra est, qui templum habet? a
Abbreviated transcription (Latin):
malis. boni ad dexteram segregent᷑. Prop¬
ter quod ille clamabat. Iudicame ds̃. Et
quid dixerit uelut exponens: et discerne
inquit causom meam degente non sc̃ã.Lui.
ad brcuitatem confessionis ꝑti: net dixe¬
rimus. adiungimus credere nos et in sp̃m
intelligi rationalem ereaturam ad ierłm
liberam ꝑtinentem. post cõmemorationẽ
creatoris. id est summe illius trinitatis fu¬
isse subdendam: qm̃ quicqͥd de homine
xp̃o dictum ẽ. adunitatem ꝑsone unige¬
niti ꝑtinet. Rectus itaq confessionis ordo
poscebat: ut trinitati subiungeret᷑ eccłia.
tanquam habitatori domus sua. et deo tẽ¬
plum suum. et conditori ciuitas sua. Quȩ
tota hic accipienda ẽ non solum exparte
qua peregrinatur interris a solis ortu us¬
q ad occasum laudans nomen domini. Et
post captiuitatẽ uetustatis cantans canti¬
cum nouum: uerum etiam ex illa quȩ in
celis semꝑ ex quo condita ẽ cohesit dõ. nec

Expanded text:
malis, boni ad dexteram segregentur . Propmalis, boni ad dexteram segregentur . Propter quod ille clamabat, Judica me, Deus: et quid dixerat velut exponens, Et discerne, inquit, causam meam de gente non sancta .ad brevitatem Confessionis pertinet, dixerimus, adjungimus sic credere nos et in Spiritum de datur intelligi rationalem creaturam ad Jerusalem liberam pertinentem , post commemorationem Creatoris, id est summae illius Trinitatis, fuisse subdendam. Quoniam quidquid de homine Christo dictum est, ad unitatem personae Unigeniti pertinet. Rectus itaque Confessionis ordo poscebat, ut Trinitati subjungeretur Ecclesia, tanquam habitatori domus sua, et Deo templum suum, et conditori civitas sua. Quae tota hic accipienda est, non solum ex parte qua peregrinatur in terris, a solis ortu usque ad occasum laudans nomen Domini , et post captivitatem vetustatis cantans canticum novum; verum etiam ex illa quae in coelis semper, ex quo condita est, cohaesit Deo, nec