comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
isse quã cesaris Pro inde qualis esset illo temꝑe
ciuitas. & antea qualis fuisset. uideamꝰ in ipsa
sententia catonis: Nolite inquit existimare maio
res nr̃os armis re publicã ex parua magnã ftcisse:
Suita esset: multo pulcherrimã eam nos habcremꝰ:
copia nob̾ꝗͣ illis ẽ: Sed alia fuere quȩ illos mag¬
nos fecer. quȩ nobis nulla sunt: Domi industria.
foris iustũ imꝑiũ. animꝰ in consulendo liber. neq
delicto. neq libidini ob noxiꝰ: Prohis nos habemꝰ
luxuriã atq auariciã. publice egestatẽ. pͥuatĩ opu¬
lentiã: Laudamꝰ diuicias. sequimur inertiã Inter
bonos & malos. discrim̃ nullũ Om̃a uirtutis pmia.
ambitio possid& Neq mirũ Ubi uos seꝑatim sibi
quisq consiliũ capitis. ubi domi uoluptatib hic
peccunis aut gr̃ȩ seriutis. eofit: ut impctꝰ fiat in
uacuã rẽpublicã: Qui audit hȩc catonis uerba

Expanded text:
isse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore isse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore ciuitas et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia Catonis: \'Nolitres nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse! Si ita esset, multo pulcherrimam eam haberemus. Nam copia nobis, quam illis est. Sed alia fuere, que illos magnos fecerunt, que nobis nulla sunt: domi indforis iustum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto neque libidini obnoxius. Pro his nos habemus luxuriam adque auaritiam, publice egestatem, priuatim opulentiam; laudamus diuitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum; omnia uirtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem publicam.\' Qui audit haec Catonis uerba
Abbreviated transcription (Latin):
lius laudatꝰ c̃ cato: De illo quippe ait: Quo minus
petebat glam̃ eo illũ magis sequebatur. Quando
quidem gła ẽ: cuiꝰ illi cupiditatẽ flagrabant. uidici¬
ũ hominũ bene de hominib opinantiũ. Et ideo
melior ẽ uirtꝰ. quȩ humano testimonio contenta ñ
e: ñ conscientiȩ suę. Unde dicit apłꝰ: Nã & glã nr̃a
hȩc ẽ: testimoniũ conscientię nrẽ: Et alio loco:
Opꝰ aut̃ suũ ꝓb&̾ unꝰqͥsq & tc̃ in semet ipso tantom
glam habebit. & ñ in altero. Glam gͦ & honorẽ
& imꝑium. quȩ sibi exoptabant. & qͦ bonis artib
puenire nitebantur boni. ñ deb& seqͥ uirtꝰ. sedip¬
sam uirtutẽ: Neq enĩ ẽ uera uirtꝰ. nͥ quȩ ad eumfi
res qͦs petiuit cato. petere ñ debuit: sed eos ciutas ob
eiꝰ uirtutẽ ñ petentidare. Sed cũ illa memoria duo¬
du. romani essent uirtute magni. cesar & cato:
longe uirtꝰ catonis ueritati uidet᷑ ꝓpinquior fu¬

Expanded text:
lius laudatus est Cato. De illo quippe ait: Quo minus lius laudatus est Cato. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur.\' Quando quidem gloria est, cuius illi cupiditate flagrabant, iudicium hominum bene de hominibus opinantium; et ideo melior est uirtus, quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. Unde dicit apostolus: Nam gloriaec est: testimonium conscientiae nostrae; et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso tantum gloriam habebit et non in altero. Gloriam ergo et honorem et imperium, quae sibi exoptabant et quo bonis artibus peruenire nitebantur boni, non debet sequi uirtus, sed ipsa uirtutem. Neque enim est uera uirtus, nisi quae ad eum finde et honores, quos petiuit Cato, petere non debuit, sed eos ciuitas ob eius uirtutem non petenti dare. Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni, Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior fu
Abbreviated transcription (Latin):
atq habundabant. quando scribebat ista salus¬
tus. canebatq uirgiliꝰ. ñ illis artib adhonores
& glãm. s dolis atq fallaciis ambiebant: Unde
idem dicit: Sed primo magis ambitio. quã auari¬
cia animos hominũ exercebat Qͦd tam̃ uiciũ ꝓ¬
piꝰ uirtute erat: Nam glam & honorẽ. imꝑium.
bonꝰ & ignauus eque sibi exoptant. Sed ille inqͥt
uera uia nititur: huic quia bone artes de sunt:
dolis atq fallaciis contendit: Hesunt ille bonȩ
artes. ꝑ uirtutẽ scilic& ñ ꝑ fallacẽ ambitionem
finem. id est glam & honorẽ & imꝑium. Hoc insitũ
habuisse romanos etiã deoꝵ apud illos edes indicant.
quas coniunctissimas constituer̃. uirtutes & honores
test. quẽ finẽ uolebant ec̃ uirtutes. & qͦ eã referebans
qͥboni erant. ad honorẽ scilic&: Nã mali nec habe¬
bant eã. quã uis honorẽ habere cuꝑent. quẽ malisar¬
tib conabantur adipisci idc̃ dolis atq fallaciis. Me¬

Expanded text:
adque abundabant, quando scribebat ista Sallusadque abundabant, quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius, non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis adque fallaciis ambiebant. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam auaritia animos hominum exercebat, quod tamen uitium propius uirtutem erat. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignauus aequvera via nititur; huic quia bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit . Hae sunt illae bonae artes, per virtutem scilicet, non per fallacem ambitionem finem, id est ad gloriam honorem imperium. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum aput illos aedes indicant, quas coniunctistest quem finem uolebant esse uirtutis et quo eam referebant qui boni erant, ad honorem scilicet; nam mali nec habebant eam, quamuis honorem habere cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est dolis adque fallaciis. a Me
Abbreviated transcription (Latin):
dominationẽ pꝰ libertatẽ sic habuisse romanos.
ut in eoꝵ magnis laudib ponerct᷑ Hinc c̃ & il¬
lud cuisdem poete. qͦd cũ artib alicnarũ gentiũ
eas ipsas romanoꝵ ꝓpͥas artes regnandi. atq im¬
ꝑandi. & subigendi ac debellandi poplõs ante ponc¬
r& ait: Excudent alii spirantia molliꝰ era. credo e¬
quidc̃ uiuos ducent de marmore uultꝰ. orabunt cau¬
sas meliꝰ. cęliq meatꝰ. describent radio. & surgentia
sydera ducent: tu regere imꝑio poplõs romane
memento He tibi crunt aries paciq impone
imponere mores. parcere subiectis. & debellare
suꝑbos. Has artes illi tanto peritus exercebant.
quanto minꝰ se uoluptatib dabant. & enerua¬
tioni animi & corporis. in concupiscendis & au¬
gendis diuiciis. & ꝑ illas morib corrumpendis.
rapiendo miscris ciuib largiendo scenicis tur¬
pib. Unde qui tales iã morũ labe suꝑabant.

Expanded text:
dominationem post libertatem sic habuisse Romanos, dominationem post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae, quod, cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait: Excudent alii spirantia mollius aera, Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus, Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inponere mores, Parcere subiectis et debellare superbos. Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis et augendis diuitiis et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus. Unde Qui tales iam morum labe superabant
Abbreviated transcription (Latin):
Sed reddidit cis utriꝰq rei testimoniũ. etiam poeta in¬
signis illoꝵ: Inde qͥppe ait: Nec dũ tarqͥniũ eiectom.
porsegna iubebat acciꝑe. ingentiq urbẽ obsidionem
p̃mebat Aeneadę in ferrũ ꝓlibertate ruebant: Tc̃
itaq magnũ illis fuit. aut fortit̾ emori. aut liberos
uiuere: S ed cum esset adepta libertas. tanta cupido
tio quereretur. dũ ꝓmagno haberetur. quod uelut
loquente ioue idem poeta dic̃ Qum asꝑa uno. Quȩ¬
mare nc̃ terrasq metu cęlũq fatigat. Consilia
in melius refer& metũq fouebat. Romanos rerũ
dnõs gentẽq togatã. Sic placitũ uenie̾t lustris
labentib etas. Cũ domꝰ assa raci. phytiã clarasq mi¬
cenas. Seruicio p̃met. ac uictis dominabit᷑ argis.
Que qͥdem uirgiliꝰ iouẽ inducens. tamꝗͣ futura p̃di¬
centẽ. ipse iã facta recolebat. cernebatq p̃sentia.
Uerũ ꝓpt̾a cõmemorart illa uolui. ut ostenderẽ

Expanded text:
nt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta innt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido tio quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente Ioue idem poeta dicit: Quin asmare nunc terrasque metu celumque fatigat, consilia in melius referet, mecumque fovebit Romanos, rerum nos gentemque togatam. Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Seruitio premet ac uictis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem
Abbreviated transcription (Latin):
cupido glẽ incesserat Ista gͦ laudis auiditas. & cu¬
pido głe multa illa miranda fecit: laudabilia scili¬
c& atq glõsa. scdm̃ hominẽ existimationẽ Laudat
idem salustiꝰ temꝑib suis magnos & p̃daros ui¬
ros. marcũ. catonẽ. & gaium cesarc̃ dics. qͦd diu
illa res publica non habuit quẽ ꝗͣ uirtute magnũ.
sed sua memnoria fuisse illos duos ingenti uirtute.
diuersis morib. In laudib aut̃ cesaris posuit. qͦd
sibi magnũ imꝑiũ. exercitũ. bellũ nouũ exopta¬
bat. ubi uirtꝰ enitescere posset. Ita fiebat in uotis ui¬
roꝵ uirtute magnoꝵ. ut excitar& in bello miseras
gentes. & flagello agitar& bellona sanguineo.
ut manifeste ibi uirtꝰ eoꝵ enitescer&. Hoc illa ꝓ¬
fecto laudis auiditas: & glẽ cupido faciebat:
Amort itaq pͥmitꝰ libertatis. post etiã dnãtionis.
& cupiditate laudis & glẽ. multa magna fecert̃¬

Expanded text:
cupido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cucupido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit, laudabilia scilicet adque gloriosa secundum hominum existimationem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute, diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna feceru
Abbreviated transcription (Latin):
cetãs cupiditates huiꝰ uniꝰ ingenti cupiditate p̾sseruns:
psã deniq patriã suã: qm̃ seriure uidebatur inglũm
dominari. atq imꝑare gloriosũ: pͥus om̃i studio li¬
bam. dcinde dominã et̃ concupiuer̃: Hinc ẽ quod
regalẽ dominationẽ ñ ftrentes: annua imꝑia. binos¬
q imꝑatores sibi fecer̃ Qui consules appellatist̃:
a consulendo non reges. aut dñi a regnando atq domi¬
nando. cũ & reges utiq a regendo dicti meliꝰ uide¬
antur. ut regnũ a regib. reges aut̃ ut dictũ ẽ arc¬
gendo: Sed fastus rogiꝰ non disciplina putata est.
regentis uł beniuolentia consulentis: sed suꝑbia do¬
minantis. Expulso itaq rege tarqͥnio. & consuli¬
b institutis. sequutũ ẽ quod idem auctor in romanoꝵ
laudib posuit. quod ciuitas in credibile memoratr
ẽ. ad epta libertate quantũ breui creuerint. tantũ

Expanded text:
ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando adque dominando\'; cum et reges utique a regendo dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina putata est regentis uel beneuolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum breui creuerit; tanta
Abbreviated transcription (Latin):
ob causã ds̃ uerꝰ ad augendũ imꝑiũ adiu¬
uare dignatꝰ ẽ: in cuiꝰ potestate sunt etiã
regna terrena Qd ut absolutiꝰ disserere possemꝰ.
aa hoc ꝑtient᷑ & supioron librĩ conseripsinꝰ. quodin had
repotestas nulla sit eoꝵ dõꝵ. qͦsetiã reb nugatoriis colendos
putar̃. & p̃sentis uoluminis partes suꝑiores qͦs huc usq
ꝑcduximꝰ. de fatiquestione tollenda. ne qͥsꝙͣ. cui iã
ꝑsuasum essit. non illoꝵ deoꝵ culto romanũ imꝑi¬
um ꝓpagatũ atq seruatũ: nescio cui fato potiꝰ idtri¬
buer&. quã dĩ sũmi potentissime uoluntati Ueteres
gͥ primiq romani. quantũ eoꝵ doc& & cõmendat
hẏstoria. qͣ. uis ut alie gentes. excepta una poplĩ
hebreoꝵ deos falsos colerent. & non dõ uictimas sed
demoniis ĩmolarent. tam̃ laudis auidi. peccunic
libãles erant. glam̃ ingentẽ. diuicias honestatis uole¬
bant: Hanc ardentissimȩ dilexer̃. ꝓpter hanc uin¬

Expanded text:
usam Deus verus ad augendum imperium adjuvare dignatus est, in cujus potestate sunt etiam regna terrena. Quod ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt; et praesentis voluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda: ne quisquam, cui jam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque seruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime dilexerunt, propter hanc ui
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd naturalit᷑ ẽ: cuscumq generis ẽ: euiꝰ lib& esti¬
mationis c̃: a qͦ sunt semina formarũ. forme seminũ.
motꝰ seminũ. atq formaruĩ. qui dedit & carni origne
pulchritudinc̃. ualitudinc̃. ꝓpagationis fecunditatt̃
menbroꝵ dispositionẽ. salutẽ. concordiã. qͥ & animȩ
inrationali dedit memoriã. sensum. appetitũ. ratio¬
nalc̃ autt̃ in suꝑ mentẽ. intelligentiã. uoluntatem
qͥ ñsolũ celũ & t̾rã. nec solũ anglm̃ & hominẽ. sed
nec exigui & contemptibilis animantis uiscera. nec auis
pennulã. nec herbȩ flosculũ. nec arboris foliũ. si¬
ne suarũ partiũ conuenientia. & quadã ueluti pa¬
ce derclinquit. nullo modo ẽ eredendꝰ regna ho¬
minũ. coꝵq dñationes. & seruitutes. a suȩ ꝓuiden¬
ge legib alienas ẽẽ uoluisse:¬

Expanded text:
quid naturaliter est, cujuscunque generis est, cujuslibet aestimationis est; a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum atque formarum; qui dedit et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem, concordiam; qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum. appetitum; rationali autem insuper mentem, intelligentiam, voluntatem, qui non solum caelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemtibilis animantis uiscera nec auis pinnulam, nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas esse uoluisse
Abbreviated transcription (Latin):
uste p̃mia bonis factis. & peccatis supplicia consti¬
tuta sunt: Neq enm idõ non peccat homo. quia ds̃
illũ peccaturĩ ẽẽ p̾sciuit. ĩmo idõ ñ dubitat᷑ ipsũ
peccare cũ peccat. quia ille cuiꝰ p̃scientia fallinon
potest ñ fatũ. ñ fortunã. ñ aliud aliquid. sed ipsũ
petcaturũ ec̃ p̃sciuit: Quisi nolit utiq ñ peccat: S
si ꝑeccart nolucrit: &iam & hoc ille p̾sciuit
tria unũ sunt. ds unꝰ om̃ipotens creator & fac¬
tor om̃is animȩ. atq om̃is corporis. cuiꝰ sues
participatione felices. qͥcũq st̃ ueritate ñ uanitate
felices. qͥ fecit homincꝰ rationale animal ex anna &
corpore.
pore. qͥ cũ peccantẽ nec impunitũ ẽẽ ꝑmi¬
sit. nec sinc miscdã dereliquit. qui bonis & malis esscn¬
tiã & iã cũ lapidib. uitã semmalẽ etiã cũ arborib

Expanded text:
iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constiiuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum peccaturum esse praesciuit; immo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praesciuit. Qui si nolit, utique non peccat; sed si peccare noluerit, etiam hoc ille praesciuittria unum sunt, Deus unus omnipotens, creator et factor omnia animae adque omnis corporis, cuius sunt participatione felices, quicumque sunt ueritate, non uanitate felices, qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore, qui eum peccantem nec inpunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit; qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus, uitam seminalem etiam cum
Abbreviated transcription (Latin):
lentib. Nongͦ ꝓptã nichil ẽ in nr̃a uoluntate. qr
ds̃ p̃scuut qͥd futurũ ẽc̃t in nr̃a uoluntate: Nonenĩ
fiuturũ ẽẽt in nrã uoluntatt. ñ utiq nichil sed aliqͥd
psciuit: ꝓfecto & illo p̾scient ẽ aliquid in nr̃a uo¬
luntatt Quo circa nullo mͦ cogimꝰ. aut retenta p̃sc¬
entia dĩ tollert uoluntatis arbitriuĩ. aut retenit uolun¬
tatis arbitrio. dm̃ qͦd nefas c̃ negare p̃sciũ futurorũ.
sed utrũq amplectimur. utrũq fidelit & ueracit con¬
fitem̃. Illud ut benc crttimꝰ. hoc ut benc uiuamꝰ: Ma¬
le auit uiuitur. si dõ benc creditur: Unde absit a nob̾
negare eiꝰ p̃scientiã. ut libere uelimꝰ: qͦ adiuante su¬
mꝰ libĩ. uel erimꝰ: Proide ñ frustra sunt leges. oburga¬
tiones. exhortationes. laudes. uituꝑationes. quia & ip¬
sas futuras esse p̾seuit. & ualent plurimũ. quantũ
eas ualituras ec̃ p̃sciuit Et p̾ces ualent ad eaim¬
petranda. quȩ se p̾cantib concessurũ ẽẽ p̾sciuit. &

Expanded text:
oluntate, quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. Non enim futurum esset in nostra voluntate, non utique nihil, sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. Quocirca nullo modo cogimur: aut retenta praescientia Dei, tollere voluntatis arbitrium, aut retento voluntatis arbitrio Deum quod nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamus; hoc, ut bene uiuamus. Male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus concessurum esse praesciuit, et
Abbreviated transcription (Latin):
omips. Unde ꝓptã quedã ñ potest. quia omĩp̃s est:
Dic etiã cũ dicimꝰ necesse c̃ẽ. ut cũ uolumꝰ. libero uelimꝰ
arbitrio & uerũ ꝓculdubio dicimꝰ. & ñ idõ ipsũ liberõ
arbitriũ necessitati subicimꝰ. quȩ adimit libertatẽ: St̃¬
gͥ nit᷑ uoluntates. & ipse faciunt. qͥcqͥd uolendo facimꝰ.
quod ñ fiera& si nollemꝰ Qcqͥd aut̃ alioꝵ hominũ uolun¬
tate nolens qͥsq patiturꝰ. etiã sic uoluntas ualet. & si ñ il¬
lius tam̃ hominis uoluntas. sed potestas dĩ: Nam siuo¬
luntas tantũ ẽẽt.: nec posset qͦd uell&. potentiore uo¬
luntate impedirctur. Nec sic tam̃ uoluntas. nͥ uoluntas
ẽet Nec alteriꝰ. sed eiꝰ ẽc̃t qͥ uell&. & si ñ posset implere

Expanded text:
s. Unde propterea quaedam non potest, quia omnipotens est. Sic etiam cum dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. S uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere
Abbreviated transcription (Latin):
ualere monstramꝰ: Ordinc̃ auit̃ causarũ ubi uoluntas
dĩ plurimũ potest. neq negamꝰ. neq fati uocabulo
nuncupamꝰ. nͥ forte ut fatũ a fando dictũ intelli¬
gamꝰ. id est aloquendo: Non enĩ ab nuere possumus
eẽ scriptũ in littĩs scĩs. semel loquutꝰ ẽ ds̃ duo hȩc au¬
diui. qmͣ potestas dĩ ẽ: & tibi dnc̃ miscdã. quia tu

Expanded text:
valere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi voluntas valere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi voluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati vocabulo nuncupamus. Nisi forte ut fatum a fando dictum intelligamus, id est, a loquendo: non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec audivi quoniam potestas Dei est;
Abbreviated transcription (Latin):
firmat. Quo modo inquit : Nã si c̃ p̃scientia fu¬
tuoꝵ. sequentur illa om̃a quȩ conexa sunt. do¬
nec eo ꝑ ueniatur. ut nichil sit in nr̃a uoluntate:
Porro sic̃ aliquid in nr̃a uoluntate. eisdem re¬
cursis gradib coꝑuenitur. ut non sit p̾scientia
futuroꝵ: Nam ꝑ illa oma sic recurritur. Siẽ
uoluntatis arbitriũ. ñ om̃a fato fiuint Si si
omã fato fiunt. ñ ẽ omĩum certꝰ ordo causarỹ.
Sicertꝰ causarũ ordo ñẽ: nec rerũ certus ẽ ordo
p̃scienti dõ: Quȩ fieri ñ possunt. nͥ p̃cedentib
& efficientib causis. Si rerũ ordo p̾scienti dõ cer¬
tus ñ ẽ. ñ omã sic ueniunt. ut ea uentura p̾scuut
Porro si ñ omã sic ueniunt. ut ab illo uentura
pͣscita sunt: ñ ẽ in quit indõ p̃scientia om̃ium
futuroꝵ: Nos adũsus istos sacrilegos ausus im
pios. & dm̃ dicimꝰ omã scire antequã fiant. &
uoluntate nos facere. qͥcquid a nobis fieri ñ nisi

Expanded text:
firmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia fufirmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia futurorum, sequentur illa omnia, quae conexa sunt, donec eo perueniatur, ut nihil sit in nostra uoluntate. Porro si est aliquid in nostra uoluntate, eisdem recursis gradibus eo peruenitur, ut non sit praescientia futurorum. Nam per illa omnia sic recurritur: si est uoluntatis arbitrium, non omnia fato fiunt; si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum; si certus ordo causarum non est, nec rerum certus est ordo praescienti Det efficientibus causis. Si rerum ordo praescienti Deo certus non est, non omnia sic veniunt ut ea ventura praescivit. Porro si non omnia sic veniunt ut ab illo ventura praescita sunt, non est, inquit, in Deo praescientia omnium futurorum. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios, et Deum dicimus omnia scire antequam fiant, et voluntate nos facere quidquid a nobis non nisi volen
Abbreviated transcription (Latin):
cia bonis p̃mia. & malis supplicia constituta sunt:
Hȩc gͦ ne consequantur indigna & absurda & ꝑni¬
ciosa reb humanis. non uult ẽẽ p̾scientia futuroꝵ
Atq in has angustias coartat animũ religiosũ. ut
unũ digat eduob aut et̃ aliquid in nr̃a uolun¬
tate. aut et̃ pscientiã futuroꝵ. qm̃ utrũq arbitratꝰ
c̃ẽ non posse. Sedsi altiñ confirmabitur ẽc̃: Alt̾m
tolle Si clegerimꝰ p̃scientiã futuroꝵ. tolli uolun¬
tatis arbitrium. Si elegerimꝰ uoluntatis arbitriũ
tolli p̃scientiã futuroꝵ. Ipse itaq ut uir magnꝰ
& doctus. & uitȩ humanę plurimũ ac ꝑitissimȩ
consulens: ex his duob clegit liberum uoluntatis
arbitrium: Quod ut confirmarit᷑. negauit p̾¬
scientiã futuroꝵ. atq ita dũ uult facere libõs fa¬
cit sacrilegos. Religiosus aut̃ animꝰ utrũq eli¬
git. utrũq confitetur. & fide pietatis utrũq con¬

Expanded text:
tia bonis praemia et. malis supplicia constituta sunt. tia bonis praemia et. malis supplicia constituta sunt. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis, non uult esse praescientiam futurorum; adque in has angustias coartat animum religiosum, ut unum eligat e duobus, aut esse aliquid in nostra uoluntate, aut esse praescientiam futurorum, quoniam utrumque arbitratur esse non posse, sed si alterum confirmabitur, alterum tolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli uoluntatis arbitrium; si elegerimus uoluntatis arbitrium, tolli praescientiam futurorum. Ipse itaque, ut uir magnus et doctus et uitae humanae plurimum ac peritissime consulens, ex his duobus elegit liberum uoluntatis arbitrium; quod ut COD firmaretur, negauit praescientiam futurorum adque ita, dum uult facere liberos, fecit sacrilegos. Religiosus autem animus utrumque eligit, utrumque confitetur et fide pietatis utrumque con
Abbreviated transcription (Latin):
pugnar& p̾scientiã. & stoici. ut ñ om̃a necessitate fi¬
eri dicerint. ꝙͣ. uis om̃a fato fieri contenderent: Qͥdẽ
gͦ quod cicero timuit in p̃scientia futuroꝵ. ut eam
labe factare disputatione de testabili niteritur:
U idelic& quia si pͣscita sunt om̃a futura: hoc ordine
uenient qͦ p̃scita sunt: Et si hoc ordine uenient. cer¬
tꝰẽ ordo rerũ p̃scientidõ Et si certꝰ c̃ordo rerũ: certꝰ
e ordo causarũ Non enĩ ficri aliquid potest. quod ñ
aliqua efficitns causa p̃cesserit. Si aut̃ certꝰ ẽ ordo
causarũ: quo fit om̃c quod fit: fato inquiunt fiuss
omia quę fiunt: Quod sittaẽ: nichil ẽ in nr̃a po¬
testate. nullũq ẽ arbitriũ uoluntatis. Qͦd si conce¬
dimꝰ inquit. om̃is humana uita subuertitur: Frus¬
tra legesdant᷑. frustra obuirgationes. laudes. uitu¬
ꝑationes. ex hortationes adhibent᷑. neq ulla iusti¬

Expanded text:
pugnaret praescientiam, et Stoici ut non omnia necessitate fipugnaret praescientiam, et Stoici ut non omnia necessitate fieri dicerent, quanquam omnia fato fieri contenderent. Quid est ergo quod Cicero timuit in praescientia futurorum, ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia si praescita sunt omnia futura, hoc ordine venient quo futura esse praescita sunt, et si hoc ordine venient, certus est ordo rerum praescienti Deo et si certus est ordo rerum, certus est ordo causarum; non enim fieri aliquid potest, quod non aliqua efficiens causa praecesserit; si autem certus est ordo causarum, quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt omnia quae fiunt. Quod si ita est, nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium uoluntatis; quod si concedimus, inquit, omnis humana uita subuertitur, frustra leges dantur, frustra obiurgationes laudes, uituperationes exhortationes adhibentur, neque ulla iusti
Abbreviated transcription (Latin):
cottã fecit disputantẽ de hacre aduersus stoicos. in
libris de deoꝵ natura. & ꝓ lucilio balbo cu stoicoꝵ
partes defendendas tribuit. maluit ferre sententi
a ꝗͥ ꝓ cotta qͥ nullã diuinã naturã ẽẽ conten¬
dit In libris uͦ de dunnatione ex sela ptissime oppug¬
nat p̾scientiã futuroꝵ Hoc autẽ totũ facere uidet᷑.
ne fatũ ẽc̃ consentiat. & ꝑdat libãm uoluntattẽ: Pu¬
tat enĩ concessa scientia fatoꝵ. ita c̾t consequens fa¬
tũ: ut negari om̃i no ñ possit: Sed qͦqͦ se mͦ habeant
tortuosissimc concertationes & disputationes philoso¬
phoꝵ. nos ut confittͣͣmur sũmũ & uerũ dm̃. ita
uoluntatẽ sũmãq potestatẽ. ac p̃scientiã eiꝰ confi¬
temur. Nec timcmꝰ ne idõ ñ uoluntate faciamus.
qͦd uoluntate facimꝰ. quia id nos facturos ille p̃sciũ.
cuiꝰ p̃scicntia falli ñ potest: Qͦd cicero timuit. ut ex¬

Expanded text:
Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos, in Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos, in libris De deorum natura, et pro Lucilio Balbo, cui Stoicorum partes defendendas dedit, maluit ferre sententiam, quam pro Cotta, qui nullam divinam naturam esse contendit. In libris vero De Divinatione, ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum. Hoc autem totum facere videtur, ne fatum esse consentiat, et perdat liberam voluntatem, putat enim, concessa scientia futurorum, ita esse consequens fatum, ut negari omnino non possit. Sed quoquomodo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum, nos, ut confitemur summum et verum Deum, ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam ejus confitemur: Nec timemus ne ideo non voluntate faciamus quod voluntate facimus, quia id nos facturos ille praescivit cujus praescientia falli non potest; quod Cicero timuit, ut op
Abbreviated transcription (Latin):
os cicero ita redarguert ntt̾. ut ñ existim&̾ se¬
aliqͥd adũsus cos ualcrt. nͥ auftrat diumationẽ.
Q uã sic conatur auferre: ut neg& ẽt scientiã futu¬
rorũ. eãq om̃ib uirib nullã ec̃ oĩno contendat. uł
in hominc. uł in dõ. nulãq rerũ p̃dictionẽ: Ita a dĩ
p̃scicntiã negat. & omẽm ꝓphetiã luce clariorẽ cona¬
tur eucrtert uanis argum̃tationib & opponendo sibi
queda oracula quȩ facile possunt refelli. quȩ tamen
nec ipsa conuicit In his aut̃ mathematicoꝵ coniesᷤ
turis refutandis eisꝰ regnat oratio. quia uere tales st̃.
ut se ipse destruant. & refellant. Multo st̃ aũ tolera¬
biliores. qͥuł sy derea fata constitiunt. ꝗͣ iste qͥ tollit
p̃scientiã futuroꝵ Nã & confiteri ẽc̃ dm̃. & negare pꝰ
eũ uider&: etiã illud temptauit assertre qͦd scriptũ
c̃ Dix̾ insipiens in corde suo ñ ẽ ds̃. sed non exsua ꝑ¬
sona Uidit enĩ ꝗͣ esset inuidiosũ & molestũ. ideoq

Expanded text:
os Cicero ita redarguere nititur, ut non existimet aliquid se aduersus eos ualere, nisi auferat diuinationem. Quam sic conatur auferre, ut neget esse scientiam futurorum, eamque omnibus uiribus nullam esse omnino contendat, uel in homine uel in deo, nullamque rerum praedictionem. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur euertere uanis argumentationibus et obponendo sibi quaedam oracula, quae facile possunt refelli; quae tamen nec ipsa conuituris refutandis ejus regnat oratio; quia vere tales sunt ut se ipsae destruant et refellant. Multo sunt autem tolerabiliores qui vel sidera fata constituunt, quam iste qui tollit praescientiam futurorum; nam et confiteri esse Deum, et negare esse cum videret, etiam illud tentavit asserere quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo non est Deus . Sed non ex sua persona: Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. Ideoque
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ p̃cipue. ꝓpt̾ uocabulũ qͦd ñ in re uera consu¬
cuit intelligi Qͦd uͦ negat ordinc̃ om̃ium causa¬
rũ et̃ certissimũ. & dĩ p̃scientic notissimũ. plus
eũ ꝗͣ stoici detestamur: Aut cnĩ dm̃ esse negat.
qͦd quidem inducta aliriꝰ ꝑsona in libris dedõꝵ
natura facert molitus ẽ. aut si ec̃ confitctur dm̃ qũ

Expanded text:
mus, praecipue propter vocabulum, quod non in re vera consumus, praecipue propter vocabulum, quod non in re vera consuevit intelligi. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim Deum esse negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de Deorum Natura facere molitus est: aut si esse confitetur D
Abbreviated transcription (Latin):
tribuit. Sicut enĩ oĩum naturarũ creatorẽ. ita oĩũ
potestatũ ditor ñ uoluntatũ: Male quippe uolun¬
idest oĩum animantiũ mortaliũ. & magis homi¬
nũ quã bestiarũ. quedã uͦ anglõꝵ Sedoĩa ma¬
xime dĩ uoluntati subdita sunt: cui etiã uolunta¬
tes om̃s subiciunt᷑. quia ñ habent potestatẽ. nͥ ꝙͣ il¬
le concedit: Causa itaq rerũ quȩ facit nec fit: ds̃
ẽ: Alic uͦ cause faciunt & stunt. sic̃ sunt om̃s cre¬
ati spc̃ maxime rationales Corporales aut̃ cause
que magis fiunt ꝗͣ facuint. ñ sunt int̃ causas effici¬
entes annumerande. qm̃ hoc posst̃ qͦd ex ipsis fa¬
ciunt spũum uoluntatts Quo mͦ gͥ ordo causarũ
qͥ p̾scienti certꝰ ẽ dõ. idefficit. ut nichilsit in nr̃a
uoluntate. cũ in ipso causarũ ordine magnũ ha¬
beant locũ nrc̃ uoluntates : Contendat gͦ cicero
cũ eis. qͥ hunc causarũ ordinc̃ dict̃ ẽc̃ fatalẽ. uł
potiꝰ ipsũ fati nomine appellant. qͦd nos ab horre¬

Expanded text:
uit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae quippe uolunid est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uxime Dei voluntati subdita sunt; cui etiam voluntates omnes subjiciuntur, quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum quae facit, nec fit, Deus est. Aliae vero causae et faciunt, et fiunt; sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Corporales autem causae, quae magis fiunt, quam faciunt, non sunt inter causas efficientes annumerandae; quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. Quomodo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra voluntate, cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem, vel potius ipsum fati nomine appellant ; quod nos abhorre
Abbreviated transcription (Latin):
lud sufflare quã flatũ facere animã hominis eẽ uoluiss&.
etiam coniugẽ illi in adiutdriũ generandi exeiꝰ latere osse
detracto fec̾ ut ds Neq enĩ hec carnali consuetudine co¬
gitanda sunt: ut uiderc solemꝰ opifices ex materia quacũq
t̾rena corporalibꝰ menbris qͦd artis industria potucrint fabrici¬
tes Manꝰ dĩ potentia dĩ est. qͥ om̃a uisibilia in uisibilit̃ oꝑat᷑.
S hȩc fabulosa potiꝰ. ꝙͣ. ucra ec̃ arbitrant᷑. qͥ uirtuit̃ ac sapi¬
entiã dĩ quanoũ & potest. etiã sinc seminibꝰ ipsa quoq
facere semina. ex his usitatis & qͦttidianis metiunt᷑ oꝑibꝰ¬
qͣsi ñ hec ipsa qͦ nouer̃ de humanis conceptib atq partubꝰ
sim exꝑtis narrarent᷑. in credibiliora uidcrent᷑ ꝙ̃ uis & ea
ipsa pleriq magis naturȩ corporalibꝰ causis. quã oꝑib
diuine mentis assignent:

Expanded text:
liud sufflare quam flatum facere?, animam hominis esse uoluisset, liud sufflare quam flatum facere?, animam hominis esse uoluisset, etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit, ut Deus. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt, ut uidere solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. quod artis industria potuerint, fabricantes. Manus Dei potentia Dei est, qui etiam uisibilia inuisibiliter operatur. Sed haec fabulosa potius quam uera esse arbitrantur, qui uirtutem ac sapientiam Dei, qua nouit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina, ex his usitatis et cottidianis metiuntur oquasi non haec ipsa quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus, si inexpertis narrarentur, incredibiliora viderentur; quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis, quam operibus divinae mentis assignent
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpacatũ: Neq enĩ unq̃ int se leones. aut int̾ se dracons
qualia homines bella gesser. S. p̃uidebat etiã grã sua. popłm
pioꝵ in adoptionẽ uocandũ. remissisq peccatis iustificatũ
spũ scõ scĩs anglĩs in et̾na pacc sociandũ: nouissime in imica
morte destructa: cui poplõ esset huiꝰ rei consideratio ꝓfutu¬
ra. qͦd ex imohomine ds̃ ad cõmendandũ hominibꝰ ꝗ̃ cig̾ta
sit ut etiam in pluribꝰ unitas genꝰ institiusset humanum:¬
qͥppe ci animã creauit. qͦ ꝑ racionẽ atq intellegen¬
tiã om̃ibꝰ ẽẽt p̾stantior animalibꝰ terrestribꝰ atq
natatilibꝰ & uolatilibꝰ. quȩ mentẽ huiꝰ modiñ haberent.
Et cũ uirũ trenũ formass& expuluert eiq animã qͥlẽ dixi.
siuc quã iam fecerat sufflando indidisset. siue potiꝰ suf¬
flando fecisset. eũq flatũ quc̃ sufflando fecit. ñ quidem a¬

Expanded text:
propagatum. Neque enim unquam inter se leones, aut inter se dracones, propagatum. Neque enim unquam inter se leones, aut inter se dracones, qualia homines, bella gesserunt. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum, remissisque peccatis justificasancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum, nouissima inimica morte destructa; cui populo esset huius rei consideratio profutura, quod ex uno homine Deus ad commendandum hominibus. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas, genus instituisset humanumppe illi animam creauit, qua per rationem adque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et uolatilibus, quae mentem huius modi non haberent. Et cum uirum terreno formasset ex puluere eique animam qualem dixi siue quam iam fecerat sufflando indidisset siue potius sufflando fecisset eumque flatum, quem sufflando fecit nam quid est a
Abbreviated transcription (Latin):
morti ad dictꝰ bestialit᷑ uiuer&. libidinis scruus. ȩtͣ̃noq¬
post mortẽ supplicio destinatꝰ: unũ ac singulũ ereauit:
Non solũ utiq sinc humana societate deserendũ. s ut co
modo uehem̃tiꝰei cõmendaret᷑ ipsiꝰ societatis unitas uinculũꝙ
c̃cordiȩ sin tantũ int̾ se naturȩ similitudinẽ uerũ etiam
cognitionis effectu homines necterent᷑. quando nec ipsã
qͥdem feminã copulandã uiro sicut ipsum creare illipla¬
cuit. s ex ipso: ut om̃ino ex homine uno diffunderet᷑ goꝰ¬
ec ignorabat dsꝰ hominc̃ peccaturũ. humanũ:¬
& morti iã obnoxiũ morituros ꝓpagaturũ. coq
ꝓgressuros peccandi ĩmanitate mortales. ut tutꝰ
atq pacatiꝰ int̃se racionalis uoluntatis ex ꝑtes bestiȩ suige¬
neris uiuerent. qͥrũ ex aqͥs & t̾ris plurimũ pullulaũ exordũ
q̃ homines quoꝵ genꝰ ex uno ẽ ad cõmendandã concorlia

Expanded text:
morti addictus bestialiter viveret, libidinis servus aeternoqmorti addictus bestialiter viveret, libidinis servus aeternoqpost mortem supplicio solum sine humana societate deserendum, sed ut eo modo uehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas uinculumque concordiae, si non tantum inter se naturae similitudine, uerum etiam cognationis affectu homines necterentur; quando ne ipsam quidem feminam copulandam uiro sicut ipsum creare illi placuit, sed ex ipso, ut omnino ex homine uno diffunderetur gec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi inmanitate mortales, ut tutius adque pacatius inter se rationalis uoluntatis expertes bestiae sui generis uiuerent, quarum ex aquis et terris plurium pullulauit exordium, quam homines, quorum genus ex uno est ad commendandam
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ noua creantis sinc nouitate aliqͣ uoluntatis
qͣtũ potiumꝰ explicata. ñ est arduũ uidere. nu¬
tũ fuisse incliꝰ quod factũ c̃. ut ex uno homine quẽ pͥnũ
condidit. multiplicar& genꝰ humanũ. ꝗͣsi id inchoas&
a pluribꝰ. Nã cũ animantes alias solitarias & qͦdã mͦ soli¬
uagas. idest quȩ solitudines magis appetunt. sicuti sunt
aqͥle milui. leones. lupi. & quecũq ita st̃. alias cũ gre¬
ges institucrint. quȩ congregatȩ atq in gregibꝰ malnt
uiuert . ut st̃ colũbȩ. sturni. ccrui. damulę. & cętã huiꝰ
modi Utrũq tam̃ genꝰ ñ ex singlis ꝓpagauit. s plura
simul uissit existtre Nominẽ uͦ cuiꝰ naturã qͦdã mͦ mediã
int̾ anglõs bestiasq condebat. ut si creatori suo tãꝗͣ dõ
tium transir& angłoꝵ. sinc morte media beat&̃ inmor¬
talitatẽ absq ullo t̾mino consecutꝰ. si aut̃ dñm dm̃ suũ
libã uoluntatt suꝑbe atq in oboedient᷑ usus offender&.

Expanded text:
liqua uoluntatis, quantum potuimus, explicata non est arduum uidere multo fuisse melius quod factum est, ut ex uno homine, quem primum condidit, multiplicaret genus humanum, quam si id incohasset a pluribus. Nam cum animantes alias solitarias et quodam modo soliuagas, id est, quae solitudinem magis adpetant, sicuti sunt aquilae milui, leones lupi et quaecumque ita sunt, alias congreges instituerit, quae congregatae adque in gregibus malint uiuere, ut sunt columbi sturni, cerui damulae x singulis propagavit, sed plura simul jussit existere. Hominem vero, cujus naturam quodammodo mediam inter Angelos bestiasque condebat, ut, si Creatori suo tanquam vetium transiret angelicum, sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termino consecutus; si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inobedienter usus offenderet,
Abbreviated transcription (Latin):
& tenucrit sub argento. ferrumq suꝑ argentũ posue¬
rit. Deinde sic̃ subt̃̾ mouebat manũ qua lapidem te¬
nebat: ita ferrũ de suꝑ mouebat᷑. atꝙ̃ argento medio
nichilꝙ̃ patiente. concitatissimo cursu acrecursu
infra lapis ab homine. sup̃ ferrũ rapiebat᷑ a lapide:
Dixi qͦd ipse conspexi. dixi qͦd ab illo audiui. cui
tãꝗ̃ ipse uderĩ credidi: Q uid etiam de isto mag¬
nete legerĩ dicã. Quando iuxta eũ ponitur ada¬
mans. ñ rapit ferrũ. & si iam rapuerat. ut ei ꝓpin¬
quauerit. mox remittit India mittit hos lapides
Sedsi eos cognitos nos iam desistimꝰ ãmirari. quantoma¬
gis illi a quib ueniunt. si eos facillimos habent. si for¬

Expanded text:
et tenuerit sub argento ferrumque super argentum posueet tenuerit sub argento ferrumque super argentum posuerit; deinde sicut subter mouebat manum, qua lapidem tenebat, ita ferrum desuper mouebatur, adque argento medio nihilque patiente concitatissimo cursu ac recursu infra lapis ab homine, supra ferrum rapiebatur a lapide. Dixi quod ipse conspexi, dixi quod ab illo audiui, cui tamquam ipse uiderim credidi. Quid etiam de isto magnete legerim dicam. Quando iuxta eum ponitur adamans, non rapit femlID. et si iam rapuerat, ut ei propinquauerit, mox remittit. India mittit hos lapides; sed si eos nos cognitos iam desistimus admirari, quanto magis illi, a quibus ueniunt, si eos facillimos habent, sic for
Abbreviated transcription (Latin):
ferriet̃ raptorem. Qͦd cũ pͥmũ uidi: uechement̃ in¬
horrui. Qiuippe cernebã a lapide ferreũ anulũ
raptũ. atꝙ suspensũ. Deinde tamꝗ̃ ferro qued
rapuerat uim dediss& suã cõmunẽꝙ feciss&. idẽ
anulus alteri ad inotꝰ ÷ eundemꝙ suspendit: Aiq̃
ut ille pͥor lapidi. sic alt̃ anulꝰ pͥori anulo cohere¬
bat: A ccessit eodẽ modo t̾ciꝰ. accessit & quartꝰ. Lamꝙͥ
sibi ꝑ mutua circulis nexis ñ implicatoꝵ in troisecꝰ
s extruisctꝰ ad herentiũ. qͥsi cathena pependerat
anuloꝵ Quis istã uĩ lapidis ũ stuper&. quȩ illi
ñ solũ inerat. ueꝵ etiã ꝑtot suspensa transibat.
& inui sibilib ea uincrilis subligabat:. S ed mul¬
to ÷ mirabiliꝰ. quod a frẽ & co ep̃o meo SeUERO mileui¬
tano de isto lapide comperi. Se ipsũ nãꝙͥ uidisse nar¬
rauit. quem ad modũ Batanariꝰ qͦndã comes affricȩ cũ

Expanded text:
ferri esse raptorem; quod cum primum uidi, uehementer inferri esse raptorem; quod cum primum uidi, uehementer inhorrui. Quippe cernebam a lapide ferreum anulum raptum adque suspensum; deinde tamquam ferro, quod rapuerat, uim dedisset suam communemque fecisset, idem anulus alteri admotus est eundemque suspendit, adque ut ille prior lapidi, sic alter anulus priori anulo cohaerebat; accessit eodem modo tertius, accessit et quartus; iamque sibi per mutua circulis nexis non inplicatorum intrinsecus, sed extrinsecus adhaerentium quasi catena pependerat anulorum. Quis istam uim lapidis non stuperet, quae illi non solum inerat, uerum etiam per tot suspensa transibat et inuisibilibus ea uinculis subligabat? Sed multo est mirabilius, quod a fratre et coepiscopo meo Seuero Mileuitano de isto lapide comperi. Se ipsum namque uidisse narrauit, quem ad modum Bathanarius quondam comes Africae, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfecto aut mendaciũ putaremꝰ. aut cerit gͣndit̃
mirarenur. Quaꝵ uͦ reꝵ ante nrõs oculos cotidi¬
ana docum̃ta uersantur. non genere minꝰ mirabili
s ipsa assiduitate uilescunt: ita ut exipsa india
q̃ remota ÷ pars orbis a nobis. desideremꝰ non nulla
mirari quȩ apud nos potuer̃ miranda ꝑ duci:
Ad amantẽ lapidẽ multi apud nos habent. & ma¬
xime durifices insignitores q gemarũ Qui lapis
nec ferro nec igni. nec alia ui ulla ꝑhibet᷑ p̃ter hĩs¬
cinũ sanguinẽ uinci S qͥ eũ habent atꝙy nouer̃. nũ¬
quid ita mirantur. ut hi quib pͥmũ potentiadꝰos
tenditur : Quib aut̃ ñ ostendit᷑. fortasse ñ eredt̃
aut si credt̃ in ex ꝑta murantur Et si c̃tigerit exꝑi¬
ri. ad huc quidem mirantur in solita. s assi dũ¬
tas exꝑiendi paulatĩ subtrahat ãmirationis inci¬
tamentũ: Magnetem lapidẽ. nouimꝰ mirabilẽ

Expanded text:
profecto aut mendacium putaremus aut certe granditer profecto aut mendacium putaremus aut certe granditer miraremur. Quarum uero rerum ante nostros oculos cottidiana documenta uersantur, non genere minus mirabili, sed ipsa adsiduitate uilescunt, ita ut ex ipsa India, quae remota est pars orbis a nobis, desierimus nonnulla mirari, quae ad nos potuerunt miranda perduci. Adamantem lapidem multi aput nos habent et maxime aurifices insignitoresque gemmarum, qui lapis nec ferro nec igni nec alia ui ulla perhibetur praeter hircino sanguine uinci. Sed qui eum habent adque nouerunt, numquid ita mirantur ut hi, quibus primum potentia eius ostenditur? Quibus autem non ostenditur, fortasse nec credunt; aut si credunt, inexperta mirantur; et si contigerit experiri, adhuc quidem mirantur insolita, sed adsiduitas experiendi paulatim subtrahit admirationis incitamentum. Magnetem lapidem nouimus mirabilem
Abbreviated transcription (Latin):
tra reda Ant̾. etam occultissime ab igne ignẽ con¬
cipit. euq̃ iam gleba tangentib frigida tã latent̃
uiuam cal&̃ loquimur. uelut ipse ignis latens anima
sit inuisibił. uisibił corporis. lam uͦ ꝗͣ mirũ ẽ. qͦd cũ
extinguit᷑ it̃ accenditur : Ut enĩ occulto igne carat.
aqua infunditur a quaue ꝑ funditur. & cũ ante sit
frigida. inde feruescat. unde feruentia cuncta fri¬
goscunt Velud il expirante gͦ illa gleba. discedens
ignis qͥ latebat appar&. Ac deinde tamꝗͣ morte sic
frigida ẽ: ut ad uecta unda Nonsit arsura. & quam
calcẽ uocabamꝰ uiuam. uocemꝰ extinctã: Quid ẽ
quod hiuc miraculo ad diposse uideat᷑. Ꝙ tam̃
additur: Nam siñ adhibeas aquã s oleũ. qͦd magis
fomes ẽ ignis: nulla eiꝰ ꝑfusione uł infusione ferues¬
cit. Hoc miraculũ si de aliqͦ indico lapide legeremꝰ.
siuc audirtmꝰ. & in nrm̃ exꝑimentũ uenire ñ poss&.

Expanded text:
tra redduntur, etiam occultissime ab igne ignem contra redduntur, etiam occultissime ab igne ignem concipit eumque iam gleba tangentibus frigida tam latenter uiuam calcem loquimur, uelut ipse ignis latens anima sit inuisibilis uisibilis corporis. Iam uero quam mirum est, quod, cum exstinguitur, tunc accenditur! Ut enim occulto igne careat, aquae infunditur aquaue perfunditur, et cum ante sit frigida, inde feruescit, unde feruentia cuncta frigescunt. Velut exspirante ergo illa gleba discedens ignis, qui latebat, apparet, ac deinde tamquam morte sic frigida est, ut adiecta unda non sit arsura et quam calcem uocabamus uiuam, uocemus exstinctam. Quid est quod huic miraculo addi posse uideatur? et tamen additur. Nam si non adhibeas aquam, sed oleum, quod magis fomes est ignis, nulla eius perfusione uel infusione feruescit. Hoc miraculum si de aliquo Indico lapide legeremus siue audiremus et in nostrum experimentum uenire non posset,
Abbreviated transcription (Latin):
b& ñ in cont᷑riis reb effectꝰ Et si enĩ lapi¬
des & ligna diuersa sunt: c̃traria tam̃ ñ sunt. sic̃
albũ & nigrũ. quoꝵ in lapidib unũ fac̃. alterũ
in lignis. clarꝰ illos clarificans hȩc offuscans. cũ
in illis deficer&. nͥ in istis uiuera: Quid in carbo¬
nib Nonne miranda ÷ & tanta infirmitas. ut
ictu leuissimo frangantur. pressu facillio con¬
itrantur. & tanta firmitas. ut nullo humore
corrumpant̾. nulla etate uincantur. usq ad¬
eo ut cossubsternere soleant qui limites figunt
ad conuincendũ litigatorẽ. quisqͥs pꝰ quanta¬
lib& temꝑa extiterit. fixũ q lapidẽ limitẽ ñ eẽ
contenderit : Quis eos in t̾ra humida in fossos
ubi ligna putrescerent tã diu durare in corrup¬
tibilit posse. nͥ reꝵ ille corruptor ignis effecit:
Intuem̾ur etiã miraculũ calcis. excepto eo de qͦ
iã satis dixinꝰ. quod igne candescat. quo alia te¬

Expanded text:
bet non in contrariis rebus effectus. Etsi enim lapibet non in contrariis rebus effectus. Etsi enim lapides et ligna diuersa sunt, contraria tamen non sunt, sicut album et nigrum, quorum in lapidibus unum facit, alterum in lignis, clarus illos clarificans, haec obfuscans, cum in illis deficeret, nisi in istis uiueret. Quid, in carbonibus nonne miranda est et tanta infirmitas, ut ictu leuissimo frangantur, pressu facillimo conterantur, et tanta firmitas, ut nullo umore corrumpantur, nulla aetate uincantur, usque adeo ut eos substernere soleant, qui limites figunt, ad conuincendum litigatorem, quisquis post quantalibet tempora exstiterit fixumque lapidem limitem non esse contenderit? Quis eos in terra umida infossos, ubi ligna putescerent, tamdiu durare incorruptibiliter posse nisi rerum ille corruptor ignis effecit? Intueamur etiam miraculum calcis. Excepto eo, de quo iam satis diximus, quod igne candicat, quo alia tae