comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aciani atacio quodam taianis.¬
instituti. qui et hencratite appellati
sunt. Nuptias damnant. atq omnino pa
unt in suo numero coniugio utentem.
seu marem. seu feminam. Non uescuntur car¬
nibus. easq omnino abominant᷑. Prolatio¬
nes quasdam fabulosas scłoꝵ etiam isti sapi¬
unt. Saluti primi hominis contradicunt.
Epiphanius.tacianos et hencratitas ita dis¬
cernit. ut hencratitas tacian scismaticos¬
Uatafrige sunt. quoꝵ auctores fuerunt
montanus tanquam paraclitus et due
ꝓphetissȩ ipsius. prisca et maximilla. His
nomen prouincia frigia dedit. quia ibi exti¬
terunt ibiq uixerunt: et etiam nunc in eis¬
dem partib populos habent. Aduentum
sp̃c sc̃i a domino ꝓmissum. inse potius quã
in apłis fuis se asserunt redditum. Scdas
nuptias profornicatione habent. Et ideo
dicunt eas ꝑmisisse apłm paulũ. quia ex
parte sciebat et ex parte ꝓphetabat. Non¬
dum enimuenerat qͦd ꝑfectũ ẽ. Hoc autẽ

Expanded text:
ATIANI a Tatiano quodam insATIANI a Tatiano quodam instituti, qui et Encratitae appellati sunt, nuptias damnant, atque omnino parunt in suorum numerum conjugio utentem, sive marem, sive feminam. Non vescuntur carnibus, easque omnes abominantur. Prolationes quasdam fabulosas saeculorum etiam isti sapiunt. Saluti primi hominis contradicunt. Epiphanius Tatianos et Encratitas ita discernit, ut Encratitas Tatiani schismaticosAPHRYGES sunt, quorum auctores fuerunt Montanus tanquam paraclitus, et duae prophetissae ipsius, Prisca et Maximilla. His nomen provincia Phrygia dedit, quia ibi exstiterunt, ibique vixerunt: et etiam nunc in eisdem partibus populos habent. Adventum Spiritus sancti a Domino promissum, in se potius quam in Apostolis fuisse asserunt redditum. Secundas nuptias pro fornicationibus habent: et ideo dicunt eas permisisse apostolum Paulum, quia ex parte sciebat, et ex parte prophetabat: nondum enim venerat quod perfectum est . Hoc autem
Abbreviated transcription (Latin):
uum. S cusebius. sinerũ quendam non
inartionẽ. trium pͥncipioꝵ atq naturarum
scribit auctorem: xXIII. De appellitis.¬
ppellite sunt quorum appelles est pͥnceps
Qui duos quidem deos introducit. unũ
bonũ alterũ malum. nontam̃ in duob diu̾¬
sis atq inter se aduersis ẽẽ principiis. sed u¬
num cẽ pͥncipium. dm̃ scilicet bonũ. et ab
illo factum eẽ alterum.qui cũ malignus eẽt
inuentus. in sua mundum malignitate fecis¬
se. Hunc appellen dicunt quidam etiam de
xp̃otam falsa sensisse. ut diceret eũ non qͥd ẽ
carnẽ de matre sumpsisse. sed ex elementis
mundi accepisse. quã mundo reddidit.
cum sine carne resurgens ascendit in cȩlũ:
exorti. uinum nonbibunt. eo qͦd fabu¬
losa uanitate de sathane terra germinare
asserant uitem. Etiam ipsi non sanam do¬
ctrinam suam quibus uolunt inflant no¬
minib pͥncipum. carnis resurrectionem
cũ ueteri testamento respuunt. xxu. De¬

Expanded text:
vum: sed Eusebius Sinerum quemdam, non vum: sed Eusebius Sinerum quemdam, non Marcionem, trium principiorum atque naturarum scribit auctorem, . XXIII. APELLITAE sunt, quorum Apelles est princeps, qui duos quidem deos introducit, unum bonum, alterum malum: non tamen in duobus diversis atque inter se adversis esse principiis; sed unum esse principium, deum scilicet bonum; et ab illo factum alterum: qui cum malignus esset, inventus est in sua mundum malignitate fecisse. Hunc Apellem dicunt quidam etiam de Christo tam falsa sensisse, ut diceret eum non quidem carnem deposuisse de coelo, sed ex elementis mundi accepisse, quam mundo reddidit, cum sine carne resurgens ascendit in coelum. exorti, vinum non bibunt, eo quod fabulosa vanitate de satana et terra germinasse asserant vitem. Etiam ipsi non sanam doctrinam suam, quibus volunt, inflant nominibus principum, carnis resurrectionem cum Vetere Testamento respuentes. XXV. T
Abbreviated transcription (Latin):
bus et potestatibus uanissima fabulant᷑.
Quidam eos dicunt sem filium noe xp̃m
putare.
rchonistici a principatib appellati. uni¬
uersitatem quam ds̃ condidit opera eẽ
principum dicunt. Operantur etiam qͣn¬
dam turpitudinem. Resurrectionẽ car¬
nis negant. xxi. De cerdonianis.¬
Uerdoniani a cerdone nominati. qͥ duo
principia sibi aduersantia dognati¬
tirauit. dm̃q legis ac ꝓpħarũ. non eẽ patrẽ
xp̃i. nec bonum dm̃ esse. sed iustum. Patrem
ex femina. neq habuisse carnẽ. nec uere mor¬
tuum.uł quicquã passum. sed simulasse pas¬
sionem. Quidam ũ in duob principiis su¬
is. duos deos ita eum dirisse ꝑhibent. ut
unus eoꝵ eẽt bonus alter malus. Resurre¬
ctionem mortuoꝵ negat. spernens etiã testa¬
arcion quoq a quo marcionite appellati
sunt. cerdonis secutus dogmata de duo¬
b principiis. quamuis epiphanius eũ tria
dicat asseruisse pͥncipia. bonum. iustũ. pra¬

Expanded text:
bus et potestatibus vanissima fabulantur. bus et potestatibus vanissima fabulantur. Quidam eos dicunt Sem filium Noe Christum putare. RCHONTICI a principibus appellati, universitatem, quam Deus condidit, opera esse principum dicunt. Operantur etiam quamdam turpitudinem. Resurrectionem carnis negant. XXI. CERDONIANI a Cerdone nominati, qui duo principia sibi adversantia dogmatizavit: Deumque Legis ac Prophetarum non esse patrem Christi, nec bonum Deum esse, sed justum; patrem ex femina, neque habuisse carnem; nec vere mortuum vel quidquam passum, sed simulasse passionem. Quidam vero in duobus principiis suis duos deos ita eum dixisse perhibent, ut unus eorum esset bonus, alter autem malus. Resurrectionem mortuorum negat, spernens etiam TestaARCION quoque, a quo Marcionitae appellati sunt, Cerdonis secutus est dogmata de duobus principiis: quamvis Epiphanius eum tria dicat asseruisse principia, bonum, justum, pra
Abbreviated transcription (Latin):
sa fignienta. ad colubrum colendũ fuis¬
se ꝑuentum. xuiII. De caianis.¬
Saiam propterea sic appellantur. qm̃ ca¬
inhonorant. dicentes eum fortissime
iuirtutis eẽ. simul et iudam traditorem. Eios¬
diuinum aliquid inesse putant. et scelus
eius beneficiũ deputant. asserentes eũ pre¬
scisse. quantum ẽẽt generi humano xp̃i pas¬
sio profutura: et occidendum iudeis prop¬
terea tradidisse. Illos etiam qui scisma facien¬
tes inprimo populo deiterra deiscente perie¬
runt. et sodomitas colere ꝑhibent᷑. Blas¬
phemant legem. et dm̃legis auctorem. car¬
nisq resurrectionẽ negant. xix. De sechi¬
echiani nomen acceꝑunt afilio anis.¬
Iadȩ. qui uocatus est seth. Eum quippe
Honorant. s fabulosa et heretica uanitate.
Dicunt enĩ eum de suꝑna matre natũ. quã
ꝑhibent conuenisse cũ suꝑnopatre. unde
diuinũ semen aliud nasceretur: tanquã fi¬
liorum dei.Hiquoq multa de principati¬

Expanded text:
sa figmenta ad colubrum colendum fuissa figmenta ad colubrum colendum fuisse perventum . XVIII. CAIANI propterea sic appellati, quoniam Cain honorant, dicentes eum fortissimae esse virtutis. Simul et Judam traditorem divinum aliquid putant, et scelus ejus beneficium deputant; asserentes eum praescisse quantum esset generi humano Christi passio profutura, et occidendum Judaeis propterea tradidisse. Illos etiam, qui schisma facientes in primo populo Dei, terra dehiscente perierunt , et Sodomitas colere perhibentur. Blasphemant Legem, et Deum Legis auctorem, carnisque resurrectionem negant. XIX. SETHIANI nomen acceperunt a filio Adae, qui vocatus est Seth: eum quippe honorant, sed fabulosa et haeretica vanitate. Dicunt enim eum de superna matre natum, quam perhibent convenisse cum superno patre, unde divinum semen aliud nasceretur, tanquam filiorum Dei. Hi quoque multa de principati
Abbreviated transcription (Latin):
onem carnis. et xp̃m non uere sed putati¬
ue passum fuisse asseuerans. Duo quoq
opinatus est aduersa sibi esse principia:
Quiddam tale de eonibus quale ualenti¬
nus affirmans: XU. De cholorbasianis¬
Uholorbasus secutus ẽ istos. non multũ
aliter sentiens. uitam omniũ insexa¬
ginta quinq et generationẽ inseptem
syderib consistere affirmans. xui. De¬
Pone discipulo superiorum. duo asse¬
runt principia unum ex altero: & exhis
duobus. alia plurima. Feruntur autẽ su¬
os morientes nouo modo quasi redimere.
id est poleum balsami et aquam. et inuoca¬
tiones quas hebraicis uerbis dicunt super¬
Aphite. a colubro nominatisunt. Coluber
grecȩ ophisdicitur. Hunc autẽ colubrũ¬
xp̃m arbitrantur. S habent etiam uerũ
colubrum. assuetum eoꝵ panes lambere.
atq ita eisuelut cucharistiam sc̃ĩficare.
Quidam dicunt istos ophitas ex nicholai¬
tis siue a nosticis extitisse. et ꝑ eoꝵ fabulo¬

Expanded text:
onem carnis, et Christum non vere, sed putationem carnis, et Christum non vere, sed putative passum asseverans. Duo quoque opinatus est ex adverso sibi esse principia, quiddam tale de Aeonibus quale Valentinus affirmans. XV. COLORBASUS secutus est istos, non multum aliter sentiens, vitam omnium hominum et generationem in septem sideribus consistere affirmans. XVI. HEe discipulo superiorum, duo asserunt principia, unum ex altero, et ex his duobus alia plurima. Feruntur autem suos morientes novo modo quasi redimere, id est, per oleum, balsamum et aquam, et invocationes quas hebraicis verbis dicunt superAE a colubro nominati sunt: coluber enim graece ὄφις dicitur. Hunc autem Christum arbitrantur: sed habent etiam verum colubrum assuetum eorum panes lambere, atque ita eis velut eucharistiam sanctificare. Quidam dicunt istos Ophitas ex Nicolaitis sive Gnosticis exstitisse, et per eorum fabulo
Abbreviated transcription (Latin):
gio ꝓcessisse ꝑhibet intellectũ et ueritatem.
et protulisse inhonorem patris eonas octo.
De intellectu autem et ueritate ꝓcessisse uer¬
bum et uitam. et protulisse eonas decem. Por¬
ro de uerbo et uita ꝓcessisse hominẽ et ȩccle¬
siam. et protulisse eonas duodecim: itaq
octo et decem et duodecim fieri triginta eo¬
nas. habentes ut diximus primũ principiũ
de profundo et silentio. Xp̃m autẽ a patre
missum. idest a profundo. spiritale uł cȩle¬
ste corpus secum atuulisse. nichilq assump¬
sisse de uirgine. sed ꝑ illam tanquã ꝑriuũ
aut ꝑfistulam sine ulla assumpta carne tͣn¬
sisse. Negat etiam resurrectionẽ carnis. so
re affirmans. xii. De seuandianis¬
euandiani. hoc aualentinianis distare
dicuntur. quod addunt oꝑa turpitu¬
cholomeus quoq discipulus ualenti¬
Ini. heresem nouam condere cupiens.
quatuor eonas. et alios quatuor asserere
arcus etiam nescio quis heresem condi¬

Expanded text:
gio processisse perhibet intellectum et veritatem, gio processisse perhibet intellectum et veritatem, et protulisse in honorem patris Aeonas octo. De intellectu autem et veritate processisse verbum et vitam, et protulisse Aeonas decem. Porro de verbo et vita processisse hominem et Ecclesiam, et protulisse Aeonas duodecim. Itaque octo et decem et duodecim fieri triginta Aeonas, habentes, ut diximus, primum principium de profundo et silentio. Christum autem a patre missum, id est, a profundo, spirituale vel coeleste corpus secum attulisse: nihilque assumpsisse de virgine Maria, sed per illam tanquam per rivum aut per fistulam sine ulla de illa assumpta carne transisse. Negat etiam resurrectionem carnis, solre affirmans. XII. SECUNDIANI hoc a Valentinianis distare dicuntur, quod addunt opera turpituEUS quoque discipulus Valentini, haeresim novam condere cupiens, quatuor Aeonas et alios quatuor asserere CUS etiam nescio quis haeresim condi
Abbreviated transcription (Latin):
seuerantes. Mille quoq annos post resurre¬
ctionem in cerreno regno xp̃i scđ̃m carnales
uentris et libidinis uoluptates futuros fa¬
bulantur. unde etiam ciliastȩ sunt appellati.
filium confiteant᷑ ec̃ xp̃m. omnia tamen
ta carnalia legis obseruant. circuncisionem
scilicet carnis et cȩtera. a quoꝵ oneribꝰ ꝑ nouũ
testamentũ liberati sumus. Huic heresi epi¬
phanius samscos. & helceseos ita copulat. ut
sub eodem numero tanquam una sit heresis
ponat. aliquid tamen intereẽ significans
quãuis et in consequentib loquat᷑ de illis.
ponens eos sub numero suo. Eusebius uero
helceseitarũ sectam cominemorans. fidem in
ꝑsecutione dicit negandam docuisse. et in
corde seruandam: xi. De ualentimani¬
alentiniani aualentino. qui denatura
Trerũ multa fabulosa confingens. trigin¬
ta eonas. id est secula asserit extitisse. quors
principium eẽ ꝓfundum et silentiũ. Quod

Expanded text:
severantes. Mille quoque annos post resurreseverantes. Mille quoque annos post resurrectionem in terreno regno Christi, secundum carnales ventris et libidinis voluptates, futuros fabulantur: unde etiam Chiliastae sunt appellati . IX. um confiteantur esse Christum, omnia tamen ta carnalia Legis observant, circumcisionem scilicet carnis, et caetera, a quorum oneribus per Novum Testamentum liberati sumus. Huic haeresi Epiphanius Sampsaeos et Elcesaeos ita copulat, ut sub eodem numero, tanquam una sit haeresis, ponat, aliquid tamen interesse significans: quamvis et in consequentibus loquatur de illis, ponens eos sub numero suo. Eusebius vero Elcesaitarum sectam commemorans, fidem in persecutione dicit negandam docuisse, et in corde servandam . XI. VALENTINIANI a Valentino, qui de natura rerum multa fabulosa confinxit, triginta Aeonas, id est, saecula, asserens exstitisse, quorum principium esse profundum et silentium, quod
Abbreviated transcription (Latin):
sed multa ut ita dixerim fabulositate uanes¬
cere. Dicuntur quoq dm̃bonũ et dm̃ ma
lum in suis habere dogmatibus.uii. De car¬
pocrate. qui docebat omnẽ turpem o¬
perationem. omnẽq adinuentionẽ pecca¬
t. nec aliter euadi atq transiri pͥncipatus
et potestates quib hȩc placent. ut possit
ad celum superius ꝑueniri. Hic etiam
iħm hominem tantummodo et de utroq se¬
xii natũ putasse ꝑhibet᷑. sed accepisse talem
animam quam sciret ea quȩ suꝑna essent atq
nunciaret. Resurrectionẽ corporis. simul eũ
lege abiciebat. Negabat a dõ factum. sed a nes¬
cio quib uirtutib mundũ. Sectȩ ipsius tra¬
ixe.adorando incensumq ponendo.uiii. De¬
idemq merentiani amerento. mun¬
dum ab angłis factum cẽ dicentes. et carns
circumcidi oportere. atq alia huiusmodi legis
precepta seruari. iħm hominẽ tantum modo
fuisse. nec resurrexisse. sed resurrecturum as¬

Expanded text:
sed multa, ut ita dicam, fabulositate vanessed multa, ut ita dicam, fabulositate vanescere. Dicuntur quoque bonum deum et malum deum in suis habere dogmatibus. VII. CARpocrate, qui docebat omnem turpem operationem, omnemque adinventionem peccati: nec aliter evadi atque transiri principatus et potestates, quibus haec placent, ut possit ad coelum superius perveniri. Hic etiam Jesum hominem tantummodo, et de utroque sexu natum putasse perhibetur, sed accepisse talem animam, qua sciret ea quae superna essent, atque nuntiaret. Resurrectionem corporis simul cum Lege abjiciebat. Negabat a Deo factum, sed a nescio quibus virtutibus mundum. Sectae ipsius  et Pythagorae, adorando incensumque ponendo. VIII. CEidemque Merinthiani a Merintho, mundum ab angelis factum esse dicentes, et carne circumcidi oportere, atque alia hujusmodi Legis praecepta servari. Jesum hominem tantummodo fuisse, nec resurrexisse, sed resurrecturum as
Abbreviated transcription (Latin):
uanitate uł credunt: Ui. De nosticis.¬
ostici se propter excellentiam scientiȩ sic
appellatos esse uł appellari debuisse glo¬
fiantur. cumsint suꝑiorib omnib uaniores
ato turpiores. Unde cum ab aliis atq aliis
ꝑdiuersas terrarum partes aliteratq aliter
nuncupentur: nonnulli eos etiam borbori¬
cas uocant. quasi cenosos. propt̃ nimiam
turpitudinem. quam suis mysteriis exercere
dicuntur. Aliqui eos anicholaitis exortos
putant. aliqui a carpocrate. de quo post lo¬
quemur. Tradunt autem dogmata fabulosis¬
simis plena figmentis. Etiam ipsi pͥncipum
uł angłoꝵ nominibus terribilib infirmas
animas capiunt: et de deorerumq natura
fabulosa et asanitate ueritatis aliena mul¬
ta contexunt. Animarũ substantiam dei
dicunt esse naturam. earũq aduentũ in
hec corpora et reditum ad dm̃. eisdem suis
fabulis longissimis et stultissimis scđm suos
errores inserunt: et illos qui eiscredunt faci¬
unt non multa ut putant scientia p̃pollere:

Expanded text:
anitate, vel credunt. VI. GNOSTICI propter excellentiam scientiae sic se appellatos esse, vel appellari debuisse gloriantur: cum sint superioribus omnibus vaniores atque turpiores. Denique cum ab aliis atque aliis per diversas terrarum partes aliter atque aliter nuncupentur, nonnulli eos etiam Borboritas vocant, quasi coenosos, propter nimiam turpitudinem quam in suis mysteriis exercere dicuntur. Aliqui eos a Nicolaitis exortos putant: aliqui a Carpocrate, de quo post loquemur. Tradunt autem dogmata fabulosissimis plena figmentis: etiam ipsi principum vel angelorum nominibus terribilibus infirmas animas capiunt; et de Deo rerumque natura, fabulosa et a sanitate veritatis aliena multa contexunt. Animarum substantiam, Dei dicunt esse naturam, earumque adventum in haec corpora et reditum ad Deum iisdem suis fabulis longissimis et stultissimis secundum suos errores inserunt: et illos qui eis credunt faciunt, non multa, ut putant, scientia praepollere,
Abbreviated transcription (Latin):
ea quȩ noetus sentiebant. et alia nomina
eiusdem secte commemorauit. et tamen
noetianos et sabellianos. sub duob nu¬
meris. tanquam duas heresesposuit. qua
causa ipse uiderit. xlii. De origeniasus.¬
rigeniani aquodam origene dictift̃.

Expanded text:
ea quae Noetus sentiebant; et alia nomina ea quae Noetus sentiebant; et alia nomina ejusdem sectae commemoravit: et tamen Noetianos et Sabellianos sub duobus numeris tanquam duas haereses posuit; qua causa, ipse viderit. XLII. ORIGENIANI a quodam Origene dicti
Abbreviated transcription (Latin):
studio forsitan breuitatis. ut non intelli¬
gam. Locoquippe isto quo et nos tam lon¬
ge anoetianis sabellianos commemorans.
sabelliantinquit similia noetȩ dogmatiran
tes. p̃ter hoc quod dicunt patrem non eẽ
ligi potest. cum sic innotuerint dicere pa¬
trẽ passũ. ut patripassiani quam sabellianicre¬
brius nuncupent᷑. Aut si forte in eo qͦd ait.
preter hoc quod dicunt patrẽ non esse
passũ noetianos hoc dicere intelligiuoluit.qͥs
eos inhac ambiguitate discernat. uł quo¬
modo possunt indelligi quilibet eoꝵ pa¬
trem passum fuisse non dicere.cũ dicant
sabellianos continuo post noetianos poneis.
Sabellius inquit discipulus eiꝰ. qui simili¬
tudinem sui doctoris. itidem secutus est.
Unde et sabelliani postea sunt appellati
qui et patripassiani. Et praxeani et her¬
runt in affrica. Qui et ita sentientes. abiecti
sunt ab ȩccłia catholica. Et certe iste eosdẽ
postea sabellianos dixit appellatos. qui

Expanded text:
studio forsitan brevitatis, ut non intellistudio forsitan brevitatis, ut non intelligam; loco quippe isto, quo et nos, tam longe a Noetianis Sabellianos commemorans: Sabelliani, inquit, similia Noeto dogmatizantes, praeter hoc quod dicunt Patrem non esseligi potest, cum sic innotuerint dicere Patrem passum, ut Patripassiani quam Sabelliani crebrius nuncupentur? Aut si forte in eo quod ait, praeter hoc quod dicunt Patrem non esse passum, Noetianos hoc dicere intelligi voluit, quis eos in hac ambiguitate discernat? Vel quomodo possunt intelligi quilibet eorum Patrem passum fuisse non dicere, cum dicantSabellianos continuo post Noetianos ponens: Sabellius, inquit, discipulus ejus, qui similitudinem sui doctoris itidem secutus est, unde et Sabelliani postea sunt appellati, qui et Patripassiani, et Praxrunt in Africa, qui et ita sentientes abjecti sunt ab Ecclesia catholica. Certe iste eosdem postea Sabellianos dixit appellatos, qui
Abbreviated transcription (Latin):
mogeniani: ab illo noete quem supra memo¬
rauimus defluxisse dicunt᷑. Nam et disci¬
płm eius quidam ꝑhibent fuisse sabelliũ.
S qua causa duas hereses eas epiphanius
computet nescio. cum fieri potuisse uide¬
amusut fuerit sabellius iste famosior. et
ideo ex illo celebrius hȩc heresis nom̃ acce¬
perit. Noetiani enim difficile ab aliquo sci¬
untur. sabelliani autem sunt in ore multo¬
rum. Nam et praxeanos eos aprareo quo¬
dam uocant. Et hermogeniani uocari ab
hermogene potuerunt. Qui praxeas et her¬
mogenes eadem sentientes in affrica fuisse
dicuntur. Nec tamen iste plures secte sunt
sed unius sectȩ plura nomina. ex his homi¬
nibus qui in eamaxime innotuerunt.si¬
cut donatistȩ. idem parmenianistȩ. sicut
pelagiani idem cȩlestiani. Unde ergo sit
fac̾tum ut noetianos. et sabellianos nonu¬
nius heresis duonomina.s tanquã duas
hereses. supradictus ep̃c epiphanius pone¬
ret. liquido inuenire non potui.Quia si
quid inter se differunt. tam obscure dixit.

Expanded text:
IANI ab illo Noeto quem supra memoravimus, defluxisse dicuntur; nam et discipulum ejus quidam perhibent fuisse Sabellium. Sed qua causa duas haereses eas Epiphanius computet, nescio: cum fieri potuisse videamus, ut fuerit Sabellius iste famosior, et ideo ex illo celebrius haec haeresis nomen acceperit. Noetiani enim difficile ab aliquo sciuntur: Sabelliani autem sunt in ore multorum. Nam et Praxeanos eos a Praxea quidam vocant; et Hermogeniani vocari ab Hermogene potuerunt: qui Praxeas et Hermogenes eadem sentientes, in Africa fuisse dicuntur. Nec tamen istae plures sectae sunt; sed unius sectae plura nomina, ex his hominibus qui in ea maxime innotuerunt: sicut Donatistae, iidem Parmenianistae; sicut Pelagiani, iidem Coelestiani. Unde ergo sit factum ut Noetianos et Sabellianos, non unius haeresis duo nomina, sed tanquam duas haereses supradictus Epiphanius poneret, liquido invenire non potui: quia si quid inter se differunt, tam obscure dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
non illo qui fere omnib notissimꝰ ẽ.
sed alio nescio quo. De quo uł sectatorib eiꝰ
epiphanius loquens. origeniani in quit
cuiusdam origenis. Turpis autẽ sunt ope¬
rationis. Isti sunt in enarrabilia facientes.
sua corpora corruptioni cradentes: xliii. De

Expanded text:
non illo qui fere omnibus notus est, sed ab alio nescio quo, de quo vel sectatoribus ejus Epiphanius loquens: Origeniani, inquit, cujusdam Origenis; turpis autem sunt operationis, isti sunt nefanda facientes, sua corpora corruptioni tradentes. Alios
Abbreviated transcription (Latin):
sollicitudine. cum xp̃o egere xxxuiiii.
Iaritum duarũ post baptismum matro¬
narum clericum non ordinandũ. neq
eum qui unam quidem. sed concubinam
non matronam habuit. nec illum qͥ uiduã
aut repudiatam uł meretricem in matrimo¬
nio sumpsit. neq eum qui semet ipsũ quolibet
corporis membro sui. indignatione aliqua
uł iusto. in iustoue timore suꝑatus truncaue¬
rit. neq illum qui usuras accepisse conuincit᷑.
aut inscena lusisse dinoscitur:neq eum qui
nec eum qui ꝑ ambitionẽ adimitationẽ sy¬
monis magi pecuniam offert. neq illũ qui¬

Expanded text:
sollicitudine cum Christo egere. CAPUT LXXII. sollicitudine cum Christo egere. CAPUT LXXII. Maritum duarum post baptismum matronarum clericum non ordinandum. Neque eum qui unam quidem, sed concubinam non matronam habuit. Nec illum qui viduam, aut repudiatam, vel meretricem in matrimonio sumpsit. Neque eum qui semetipsum quolibet corporis sui membro indignatione aliqua, vel justo injustove timore superatus, truncaverit. Neque illum qui usuras accepisse convincitur, aut in scena lusisse dinoscitur. Neque cum qui Nec eum qui per ambitionem ad imitationem Simonis magi pecuniam offert. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
irginitas utroq bono p̾celsior est: quia
et naturam uicit et pugnam. Namnatu¬
ram corporis integritate pugnam castimo¬
Uonum ẽ in cybo cũ grãrũ actione sumere
quicquid ds̃ edendum p̃cepit. Abstine
re autem ab aliquibus non quasi a malis. sed
quasi non necessariisnon ẽ malum. Modera¬
ri uero carnium usu ꝓnecessitate et tempo
Cibos quoq credere malos. uł mali causas
sed proprie enchraticarum et manicheoꝵ
Icoequari. aut pro amore castigandi cor
poris. abstinentibus a uino uł carnib ni
chil credere meriti ad crescere: nec hoc xp̃i¬
Ntegra fide credendum beatam Mar iam dei
partum uirginem ꝑmansisse. Nec hoc
blasphemie heluidii adquiescendũ: quidi
xit uirgo ante partum. non uirgo post par
terram non credimus abolenda ꝑignem:
sed in melius commutanda. Figuram autẽ
mundi: id est imaginem. non substantiã
transituram.
Donum est facultates cum dispensatione
Ipauꝑibus erogare: melius ẽ ꝓ intentione
sequendi dñm semel donare. et absolutũ

Expanded text:
irginitas utroque bono pretiosior est, quia et naturam vincit et pugnam. Nam naturam corporis integritate, pugnam castimoBonum est in cibo cum gratiarum actione sumere quidquid Deus edendum praecepit; abstire autem ab aliquibus, non quasi a malis, sed quasi non necessariis, non est malum. Moderari vero eorum usum pro necessitate et temporcibos quoque credere malos, vel malitias sed proprie Hierachitarum et Manichaeorcoaequare, aut pro amore castporis, abstinentibus a vino vel carnibus nil credere meriti accrescere, non hoc ChriIntegra fide credendum est beatam Mariam Dei Cpartum virginem permansisse. Nec est blasphemiae Helvidii acquiescendum qui dixit: Fuit virgo ante partum, non virgo post parterram, non credamus abolenda per ignem, sed in melius commutanda: figuram quoque mundi, id est imaginem, non substantiam transituram. Bonum est facultates cum dispensatione pauperibus erogare. Melius est pro intentione sequendi Dominum insimul donare, et absolutum
Abbreviated transcription (Latin):
non sit uera resurrectio si non id resurget
quod cadit.
in inferno sub debito p̃uaricationis
adȩ tenebant᷑: donec auctoritate dñi ꝑ
indebitam eius mortẽ aseruili conditione
liberarentur.
ost ascensionem domini ad cȩlos. om¬
nium scõrum animȩ cum xp̃o sunt:
et exeuntes de corpore ad xp̃m uadunt.
expectantes resurrectionem corporis sui:
ut ad integram et ꝑpetuam beatitudi¬
nem cum ipso pariter immutent᷑: sic̃
et peccatorum animȩ in inferno subti¬
more positȩ expectant resurrectionẽ
sui corporis. ut cum ipso ad pęnam conuertan¬
tur ȩternam:

Expanded text:
non sit vera resurrectio: si non id resurgit, non sit vera resurrectio: si non id resurgit, quod cadit. in inferno sub debito praevaricationis Adae tenebantur, donec auctoritate Domini per indebitam ejus mortem de servili conditione liberarentur. Post ascensionem Domini ad coelos, omnium sanctorum animae cum Christo sunt: et exeuntes de corpore ad Christum vadunt, exspectantes resurrectionem corporis sui: ut ad integram et perpetuam beatitudinem cum ipso pariter immutentur: sicut et peccatorum animae in inferno sub timore positae exspectant resurrectionem sui corporis, ut cum ipso ad poenam convertantur aeternam
Abbreviated transcription (Latin):
hic ipsi renunciat uitȩ. Illi peccata omnia
es eucharistia non debet pura aqua offer¬
ri ut quidam sobrietatis falluntur imagine:
sed uinum cũ aqua mixtum: Quia et uinũ
fuit in redemptionis nr̃e mysterio cum dicit.
non bibam amodo de hoc genimine uitis:
et aqua mixtũ quod post cȩnam dabatur:
sed et de latere eius quod lancea ꝑfossum est.¬
aqua cum sanguine manans: uinum de
Sabono et solo deocondita. Et non est
mala ut uolunt. sedianus. et ophyanus. &
patrocinianus: nec mali causa ut docuit
florinus: nec exmalo et bono compacta ut
manicheus blasphemat. S cum sit crea¬
tione bona: arbitrio animȩ efficit᷑ nobis
uł bona uł mala. non immutatione sub¬
stantiȩ. s exsecutionis mercede. Ipsa enĩ
est quȩ stabit ante tribunal xp̃i: in qua ꝑ¬
ferat anima propria corporis ꝓut gessit.
non mutabitur: sed uir mortuus resur
get in formauiri. et femina informa fe¬
tum conditione non specie naturali: ne

Expanded text:
hic ipsi renuntiat vitae. Illi peccata omnia hic ipsi renuntiat vitae. Illi peccata omnia  CAPUT LXXV. In eucharistia non debet pura aqua offerri, ut quidam sobrietatis falluntur imagine, sed vinum cum aqua mixtum; quia et vinum fuit in redemptionis nostrae mysterio, cum dixit: Non bibam amodo de hoc genimine vitis ; et aqua mixtum, non quod post coenam dabatur, sed quod de latere ejus lancea perfosso aqua cum sanguine egressa , vinum de a bono solo Deo condita; et non est mala, ut volunt Sethianus, et Ophianus, et Patricianus; nec mali causa, ut docuit Florianus; nec ex malo et bono compacta, ut Manichaeus blasphemat. Sed cum sit creatione bona, arbitrio animae efficitur nobis vel bona vel mala, non immutatione substantiae, sed exsecutionis mercede. Ipsa enim est quae stabit ante tribunal Christi, in quo perferat anima propria corporis prout gessitnon mutabitur, sed vir mortuus rget in forma viri: et femina in forma fetum conditione, specie naturali: ne
Abbreviated transcription (Latin):
cõrum corpora et precipue beatorum
martyrum reliquias ac si xp̃i membra
sincerissime honoranda: et basilicas eorũ
nominib appellatas. uł loca eorum diui¬
no cultui mancipata. affectu piissimo et de¬
Kaptizatis tantum: iter esse xli.¬
Iullum cathecuminum quamuis inbo¬
nis oꝑibus defunctum. uitam et̃nam
habere credimus. excepto martyrio: ubi to
ta baptismi sacramenta complent᷑. Bapti¬
Zandus confitetur fidem suam eoram sacer¬
dote. et interrogatus respondet̾. hoc et mar¬
tyr coram ꝑsecutore facit: qui et confitetur
fidem. et interrogatus respondet. ille post
confessionem. uł asꝑgitur aqua. uł tinguit᷑.
et hic uł asꝑgitur sanguine. uł intinguit᷑
igne. Ille manus impositione pontificis
accipit sp̃m scm hic habitaculum efficit᷑
sp̃s scĩ: dum non est ipse qui loquidur. sed
sp̃s patris qui loquitur in illo. Ille commu¬
nicat eucharistia in commemoratione mor¬
tis dñi: hic ipsi xp̃o etimmoritur. Ille con
fitetur se mundi actibus renunciaturũ:

Expanded text:
orum corpora, et praecipue beatorum martyrum reliquias, ac si Christi membra, sincerissime honoranda, et basilicas, eorum nominibus appellatas, velut loca sancta divino cultui mancipata, affectu piissimo et deaptizatis tantum interesse llum catechumenum, quamuis in bonis operibus defunctum, uitam aeternam habere crta baptismi sacramenta complentur. Baptizandus confitetur fidem suam coram sacerdote, et interrogatus respondet; hoc et martyr coram persecutore facit qui et confitetur fidem suam, et interrogatus respondet. Ille post confessionem vel aspergitur aqua, vel intingitur; et hic vel aspergitur sanguine, vel contingitur igne. Ille manus impositione pontificis accipit Spiritum sanctum; hic habitaculum efficitur Spiritus sancti, dum non est ipse qui loquitur, sed Spiritus Patris qui loquitur in illo. Ille communicat Eucharistiae in commemoratione mortis Domini; hic ipsi Christo commoritur. Ille confitetur se mundi actibus renuntiaturum;
Abbreviated transcription (Latin):
non nisi ꝑse ipsam uidetur astruere. Sin
contra: quis potest irrationabilib testimo¬
niis licet illa diuina fingantur rationabi¬
li fidei colla summittere: Et illam qui¬
dem disputandi uiam fateor in aliis cole¬
rarem. quos imperitiȩ necessitas quia ꝑ
sestare non queunt. eogit ad aliena con¬
fugere: inte uero iccirco nullo modo ꝓrsus
ista ꝑpetiar: quia eloquentiam parit̃ cũ
scientia fidei tibi uideo non deesse.Tum ego
non usq adeo inquam duci me putes lau¬
dibus meis: ut iniuriam faciam p̃ceden
auctoritate contentus. simplicitati obe¬
dire potius studeo. quam tumori. Sed
melius inquis ratione quis: quam testi¬
monis edocetur. Quid gͦ: quamratio¬
nem afferre potes. si partum p̃dicas uir¬
giis: si redditos oculos non negas cȩcis:
si sepultos redire ostendis amortuis.
Si ergohorum et in comp̃hensibilis ra¬
tio. et ueritas prompta ẽ: facilius inne¬
gociis fidei testimoniis creditur. quã

Expanded text:
non nisi per se ipsam videtur astruere. Sin non nisi per se ipsam videtur astruere. Sin contra, quis potest irrationabilibus testimoniis, licet illa divina fingantur, rationabilis fidei colla submittere? Et illam quidem disputandi viam, fateor, in aliis tolerarem, quos imperitiae necessitas, quia per se stare non queunt, cogit ad aliena confugere: in te vero idcirco nullo modo prorsus ista perpetior, quia eloquentiam pariter cum scientia fidei tibi video non deesse. Tum ego: Non usque adeo, inquam, me duci putes laudibus meis, ut injuriam faciam praecedeauctoritate contentus, simplicitati obedire potius studeo quam tumori. Sed melius, inquis, ratione quis quam testimoniis edocetur. Quid ergo? quam rationem afferre potes, si partum praedicas virginis, si redditos oculos non negas caecis, si sepultos redisse ostendis a mortuis? Si ergo horum et incomprehensibilis ratio, et veritas prompta est; facilius in negotiis fidei testimoniis creditur, quam
Abbreviated transcription (Latin):
libelli breuitate complecterer. Nam cũ an
te hos dies pariter sederemus: tum ille in¬
ter alia inquit quȩ me in ur̃is disputati¬
onibus frequenter offendunt: nichil de¬
terius puto. quam qͦd sic p̃cepta fidei ru¬
dibus traditis. ut non de intelligendarũ
rerum ratione. sed potius de quadam
testimonioꝵ ostentatione colloquentib
p̃scribatis. Quod ut non dicam uafrum:
interim quam rusticum sit nulłꝰ ignorat.
Primũ. quodsi is qui edocetur. libris iam
credidit: ob temperat iste non pugnat.
Alioquin: non magis tibi. quam hisdẽ
testimoniis. quȩ pro affirmato ingerun¬
tur. necesse ẽ contradieat. Et ideo melior
michi ad docendum uidetur hȩc uia.
qua primum fidei ratio sine testimoniis
redditur: post ratione conuicto. iter ilłd
scripturis respondentib expolitur. Et
non immerito. Si enim testimonia hȩc
eo probantur quod ratione non careant:
potest ꝑse illa sufficere: quȩ etiam hȩc

Expanded text:
libelli brevitate complecterer. CAPUT II. Nlibelli brevitate complecterer. CAPUT II. Nam cum ante hos dies pariter sederemus, tum ille: Inter alia, inquit, quae me in vestris disputationibus frequenter offendunt, nihil deterius puto, quam quod sic praecepta fidei rudibus traditis, ut non de intelligendarum rerum ratione, sed potius de quadam testimoniorum ostentatione colloquentibus praescribatis. Quod ut non dicam vafrum, interim quam rusticum sit nullus ignorat. Primum quod si is qui edocetur libris jam credidit, obtemperat iste, non repugnat: alioquin non magis tibi quam iisdem testimoniis quae pro affirmato ingeruntur, necesse est contradicat. Et ideo melior mihi ad docendum videtur haec via, qua primum fidei ratio sine testimoniis redditur: post ratione convicto, iter illud Scripturis respondentibus expolitur. Et non imme rito: si enim testimonia haec eo probantur, quod ratione non careant, potest per se illa sufficere, quae etiam haec
Abbreviated transcription (Latin):
xtorsisti michi dilectis¬
de unitate trinitatis
ac summus. ẽ officii
non inmemor sacer¬
dotalis aliquid scriberem: idq ame cũ pro¬
priȩ infirmitatis conscius sepius excusa¬
rem. multis modis exegisti: asserens cõmu¬
nis fidei rationem. et religiosos accipere
sacerdotes debere. et fidelibus non nega¬
re: ne aut illi dum non accipiunt. incipi¬
ant ab infidelibus facile decipi: aut abhis
cum desiderata nontribuunt. cȩlestis the¬
saurus xp̃i membris non expendi. sed in
terra quodã modo sterilis pigriciȩ uidea¬
tur abscondi. Itaq uictum me fateor pro¬
babilibus causis. ne mermes tradere uide¬
ar obsistentibus malis: dum aduersus in.¬
fideles non instruuntur munimine ueri¬
tatis. Uerum quia in eiusmodi questio¬
nibus quędam obscuritas continuata
oratione frequenter incurritur: iccirco
id michi uisum ẽ. ut eum sermonẽ qui
inter me et felicianum nuper est habitꝰ.
p̃notatis propter ꝑsonarum discretionẽ
principalibus nominum litteris. p̃sentis

Expanded text:
xtorsisti mihi, dilectisde unitate Trinitatis, ac summus est, officii non immemor sacerdotalis, aliquid scriberem; idque a me, cum propriae infirmitatis conscius saepius excusarem, multis modis exegisti; asserens communis fidei rationem, et religiosos accipere, et sacerdotes debere fidelibus non negare; ne aut illi dum non accipiunt, incipiant ab infidelibus facile decipi, aut ab his cum desiderata non tribuunt, coelestis thesaurus Christi membris non expendi, sed in terra quodam modo sterilis peritiae videatur abscondi. Itaque victum me fateor probabilibus causis, ne inermes tradere videar obsistentibus malis, dum adversus infideles non instruuntur munimine veritatis. Verum quia in hujusmodi quaestionibus quaedam obscuritas continua oratione frequenter incurritur, idcirco id mihi visum est, ut eum sermonem qui inter me et Felicianum nuper est habitus, praenotatis propter personarum discretionem principalibus nominum litteris, praesentis
Abbreviated transcription (Latin):
usibus. atq in his om̃ib pro suo modul
tiq laudabilem aut fadeatur. aut stultissi.
namẽẽ debuisse: ñ intelligit nicħ aliud sedicẽ q
rerum perfectioni & adde aliqͥd cupit. ci
desidat alterũ solem. & minuere. cum lui
uult detͣhi: Hic fortasse dicat. ido nichi
de luna conqueri. quia splendor eius ite
nor ẽ ut miser non sit: de animarũ aude
non obscuritate s miseria se dolere:Sedu
cogidet ita lunȩ splendorẽ non ẽẽ miseru
ut nec splendor solis sit beatus. Quamu
enim corpora celestia sint.corpora sunt t

Expanded text:
usibus, atque in his omnibus pro suo modulo utique laudabilem aut fateatur, aut stultissime lunam esse debuisse, non intelligit nihil aliud se dicere quod rerum perfectioni et addere aliquid cupit, cum desiderat alterum solem; et minuere, cum lunam vult detrahi. 25. Hic fortasse dicat, ideo nihil se de luna conqueri, quia splendor ejus ita minor est, ut miser non sit; de animarum autem non obscuritate, sed miseria se dolere. Sedulo cogitet, ita lunae splendorem non esse miserum, ut nec splendor solis sit beatus. Quamvis enim corpora coelestia sint, corpora sunt t
Abbreviated transcription (Latin):
atis. Dicit iterum. Uideo aliam legẽ in in¬
bris meis repugnantẽ legi mentis meȩ
captiuũ me ducentẽ in legem peccati &
tis. Ergo miser ego homo. Quis me lib¬
bit de corpore mortis huius:nisi gr̃a de
Agnosco & amplector testimonia diuin
scripturarũ. & fidei meȩ quẽad modũo¬
gruant. sicut ds̃ donare dignabitur pa¬
cis exponam. Liberum uoluntatis arb¬
trium in illo homine fuisse dico qui
mus formatꝰ ẽ. Ille sic factus ẽ. ut nic
omĩno uoluntati eiꝰ resisteret. si uellet c¬

Expanded text:
eo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in legem peccati et mortis. ergo miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius nisi gratia dAgnosco et amplector testimonia diuinarum scripturarum. et fidei meae quemadmodum congruant, sicut deus donare dignabitur. paucis exponam. liberum uoluntatis arbitrium in illo homine fuisse dico, qui primus formatus est. ille sic factus est, ut nihil omnino uoluntati eius resisteret. si uellet
Abbreviated transcription (Latin):
aor diu est ut facere cogito. atq dispono qđ
nunc adiuuante domino aggredior. quia
differendum ẽe non arbitror. ut opuscula
nlea siue in libris. siue in epłis. siue in tracta¬
tib. cum qͣdam iudiciaria seueritate recenseã
& quod me offendit uelut censorio stilo deno¬
tem: Neq enim qͥsquam nͥ imprudens. ido
quia mea errata reprehendo. me rep̃hendẽ au¬
debit: S si dic̃ ñ ea debuisse a me dici que po¬
stea michi etiam displic̾ent. uerum diẽ. ⁊ mecũ
facit: E orum quippe rep̾hensor ẽ: quorũ et ego
sum: Neq enim ea reprehendere deberem. si di

Expanded text:
am diu est, ut facere cogito atque dispono quod nunc adiuuante domino adgredior, quia differendum esse non arbitror, ut opuscula mea siue in libris siue in epistulis siue in tractatibus cum quadam iudiciaria seueritate recenseam et, quod me offendit, uelut censorio stilo denotem. neque enim quisquam nisi inprudens ideo, quia mea errata reprehendo, me reprehendere audebit. sed si dicit non ea debuisse a me dici, quae postea mihi etiam displicerent, uerum dicit et mecum facit. eorum quippe reprehensor est, quorum et ego sum. neque enim ea reprehendere deberem, si di
Abbreviated transcription (Latin):
& pulsantib aperiat᷑. Qui autẽ desperant
se posse in catholica disciplina inuenire qd̃
querunt: atterunt᷑ errorib: & si ꝑseuerantes
inquirunt. ad ipsos fondes aquib aberraue¬
rant. post magnos labores fadigati atq sitien¬
tes. & pene mortui reu̾tuntur. Primũ ergo
librum ueteris testamenti qui inscribitur
genesis: sic solent manichei reprehendere¬
in quo scriptum ẽ. In principio fecit ds cȩ¬
lum & t̃ram. Querunt in quo principio: &
ddicunt. Si in principio aliquo demporis fecit
ds celum & t̾ram: quid agebat ante quã faceret¬
qd numquã antea fecerat per tempora ęderna:
his respondemus dm̃ in principio fecisse celũ
& t̾ram:. non in principio demporis s in xp̃o:
cum u̾bum eẽt apud patrẽ. per quod facta.
& inquo fact̾a sunt om̃ia. Ds̃ enim nrͣ iħc .xͦ.¬

Expanded text:
et pulsantibus aperiatur. Qui autem desperant et pulsantibus aperiatur. Qui autem desperant se posse in catholica disciplina invenire, quod querunt, atteruntur erroribus. Et si perseveranter inquirunt, ad ipsos fontes, a quibus aberraverant, post magnos labores fatigati atque sicientes et pene mortui revertuntur. Hec librum Veteris Testamenti, qui inscribitur Genesis, sic solent Manichaei reprehendere. Quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quaerunt, in quo principio; et dicunt: Si in principio aliquo temporis fecit Deus coelum etquod nunquam ante fecerat per tempora aeterna? His respondemus. Deus in principio creavit coelum et terram, non in principio temporis, sed in Christo, cum verbum esset apud patrem, per quod facta et in quo facta sunt omnia. Sed si in
Abbreviated transcription (Latin):
atq decipere: quia nulla scriptã est quȩ non
apud eos qui illam non intelligunt facile poᷤ¬
sit reprehendi. S ido diuina prouidentia
multos diuersi erroris hereticos ẽẽ ꝑmittit:
ut cũ insultant nob̾ & inderrogant nos ea
que nescimus. uł sic excutiamus pigriciam:
& diuinas scripturas nosse cupiamus. Prop
terea & apłs dicit. Oportet multas hereses eẽ:
ut probati manifesti fiant inter uos. Ni enĩ
do probati sunt qui bene possunt docere:s
manifest hominib eẽ non possunt. nisicũ
docent. Docere aut̃ nolunt: nisi eos qui que
runt. S multi ad querendum pigri sunt
nisi ꝑ molestias & insultationes hereticorũ
quasi de somno excitentur: & de imꝑitia sua
erubescant sͥ. & de illa imꝑitia periclitari se
sentiant. Qͥ homines si bone sunt fidi. non
cedunt hereticis: s quid eis respondeant di¬
ligenter inquirunt: nec eos deserit d̾s. ut
petentes accipiant: & querentes inuemant:

Expanded text:
atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non apud eos qui illam non intelligunt, facile possit reprehendi. Sed ideo divina providentia multos diversi erroris haereticos esse permittit, ut cum insultant nobis, et interrogant nos ea quae nescimus, vel sic excutiamus pigritiam, et divinas Scripturas nossterea et Apostolus dicit: Oportet multas hereses esse, ut probati manifesti fiant inter nos. Hii enim deo probati sunt, / qui bene possunt docere, sed manifesti esse hominibus non possunt, nisi cum docent. Docere autem nolunt nisi eos, qui doceri querunt, sed multi ad querendum pigri sunt, nisi per mollestias et insultaciones hereticorum quasi de sompnio excitentur et de impericia sua erubescant; sic et de illa impericia periclitari se senciant. Qui homines, si bone sunt fidei, non cedunt hereticis, sed, quid eis respondeant, diligenter inquirunt. Nec eos deserit deus, ut petentes accipiant et querentes inveniant,
Abbreviated transcription (Latin):
deciꝑent: eligeremus :¬
nos uerba quibus eis
respondemus. Cum ue¬
ro illi & doct̃os litteris.
& indoctos errore suo
ꝑsequantur: & cum promittant ueritatem.
a ueritate conentur aũtere: non ornato poli¬
toq sermone. s rebus manifestis conuincen¬
da ẽ eoꝵ uanitas. Placuit enim mͥ quorũdam
uere xp̃ianoꝵ sententia: qui cum sint eruditi
lib̾alibus litt̃is. tam̃ alios libros nr̃os quos ad¬
uersus manicheos edidimus cum legissent.
uiderunt eos ab imꝑitiorib aut non. aut dif¬
ficile indelligi. & me beni uolentissime monu¬
erunt ut cõmunem loquendi consuetudinẽ
non desererem:s errores illos tam ꝑniciosos
ab animis etiã imꝑitoꝵ expellere cogitarem:
hunc enim sermonẽ usitatum & simplicem
etiã indocti intelligunt: illum audẽ nisi docti
non intelligunt. Solent g̾ manichei script᷑as
uet̾is testamenti quas ñ nouerunt uituꝑare:
& ea uituꝑatione infirmos & paruulos nr̃os
non inuementes quom̃ s respondeant irride

Expanded text:
deciperent, eligeremus enos verba quibus eis responderemus: cum vero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo persequantur, et cum promittunt veritatem, a veritate conentur avertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis convincenda est vanitas eorum. Placuit enim mihi quorumdam vere christianorum sententia, qui cum sint eruditi liberalibus litteris, tamen alios libros nostros, quos adversus Manichaeos edidimus, cum legissent, viderunt eos ab imperitioribus, aut non aut difficile intelligi, et me benevolentissime monuerunt ut communem loquendi consuetudinem non desererem, si errores illos tam perniciosos ab animis etiam imperitorum expellere cogitarem. Hunc enim sermonem usitatum et simplicem etiam docti intelligunt, illum autem indocti non intelligunt. 2. Solent ergo Manichaei Scripturas Veteris Testamenti, quas non noverunt, vituperare, et ea vituperatione infirmos et parvulos nostros, non invenientes quomodo sibi respondeant, irridere
Abbreviated transcription (Latin):
lux. Non dixit. fiant tenebre & facte suis
tenebre. Horum gͦ unum fecit. alterũ non
fecit: utrumq tam̃ ordinauit: cum diui¬
dit ds inter lucem & tenebras. Ita & ipso
faciente pulchra sunt singła: & ipso ordi¬
nante pulchra sunt omĩa. & uocauit ds̃
lucem diem. & tenebras uocauit noctem
Cum et lux nomen sit alicuius rei & clies. rur¬
sum &e tenebre & nox utrumꝙ sit nomen u¬
trũ ita dici oportuit nomina reb imposi¬
ta eẽ. ut illa res cui nomen impositũ est u¬
tiq alioqͦ nomine. non enĩ aliter poterat
enunciaretur. & ita dictum ẽ uocauit ds
lucem diem. ut indifferenter etiam dici
conuerse posset. uocauit ds̃ diem lucẽ &
uocauit noctem tenebras. quid ei responde¬
bimus. si quis a nob̃ ita querat. lucinomen
impositũ est dies: an diei nomen impositũ
c̃ lux: Quia hec duo utiq inquantũ ad
res significandas articulata uoce nuncian¬
tur. nomina sunt. hoc modo etiam de aliiᷤ

Expanded text:
lux. Non dixit, Fiant tenebrae; et factae sunt lux. Non dixit, Fiant tenebrae; et factae sunt tenebrae. Horum ergo unum fecit, alterum non fecit, utrumque tamen ordinavit, cum divisit Deus inter lucem et tenebras. Ita et ipso faciente pulchra sunt singula, et ipso ordinante pulchra sunt omnia. CAPUT VI. lucem diem, et tenebras vocavit noctem. Cum et lux nomen sit alicujus rei, et dies rursum, et tenebrae et nox utrumque sit nomen, utrumque ita dici oportuit, nomina rebus imposita esse, ut illa res cui nomen impositum est, utique alio quoque nomine, non enim aliter poterat enuntiare. Et ita dictum est, Vocavit Deus lucem diem, ut indifferenter etiam dici converse posset, Vocavit Deus diem lucem, et vocavit noctem tenebras. Quid ei respondebimus, si quis a nobis ita quaerit: Luci nomen impositum est dies, an diei nomen impositum est lux? quia haec duo utique, in quantum ad res significandas articulata voce enuntiantur, nomina sunt. Hoc modo etiam de aliis
Abbreviated transcription (Latin):
uallis. quãuis uocum pͥuationes sint. be¬
ne tam̃ ordinantur abhis qui cantare sci¬
unt. & suauitati uniuerse cantilenȩ aliqͥd
conferunt. Q umbre inpicturisemmentio¬
ra qͦq distingunt. ac non specie. s ordine
placent. Nam & uicioꝵ nr̃oꝵ non ẽ auctor
ds̃. s tamen ordinator ẽ: cum eo loco pecca.¬
tores constituit. & ea ꝑpeti cogit quȩ meren¬
tur. Ad hoc ualet. qͦd oues ponuntur ad
dexteram hedi autem ad simstrã. Quȩdã gͦ
&e facit ds̃ & ordinat. queda uero tantum
ordinat. Iustos & facit & ordinat. Peccato¬
res autẽ ĩ quantũ peccatores sunt. non fa¬
cit. s ordinat tantum. Quippe cum illoᷤ ad
dexteram. illos ad sinistram constituit. et
qͦd inignẽ eternũ iubet ire ad meritoꝵ or¬
dinem ualet. Ita species naturasq ipsas &
facit & ordinat. priuationes autẽ specier̃
defectusq naturarum ñ facit: s ordinat
tantum. Dixit itaq. fiat lux. Ꝙ facta est

Expanded text:
uallis, quamuis uocum priuationes sint, beuallis, quamuis uocum priuationes sint, bene tamen ordinantur ab his, qui cantare sciunt et suauitati uniuersae cantilenae aliquid conferunt, et umbrae in picturis eminentiora quaeque distingunt ac non specie sed ordine placent. nam et uitiorum nostrorum non est auctor deus; sed tamen ordinator est, cum eo loco peccatores constituit et ea perpeti cogit quae merentur. ad hoc ualet quod oues ponuntur ad dexteram, haedi autem ad sinistram. quaedam ergo et facit deus et ordinat; quaedam uero tantum ordinat. iustos et facit et ordinat; peccatores autem, in quantum peccatores sunt, non facit sed ordinat tantum, qdexteram, illos ad sinistram constituit, et quod in ignem aeternum jubet ire, ad meritorum ordinem valet. Ita species naturasque ipsas et facit, et ordinat; privationes autem specierum defectusque naturarum non facit, sed ordinat tantum. Dixit itaque, Fiat lux; et facta est