comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ne sc̃ificet: tam̃si eam filioꝵ dei partem
que ad pietatis oꝑa reseruatur. pio con¬
sideremus intuitu: ñne in eis nonper¬
emptum inueniemꝰ liberum arbitrium.
srenatum. qͦd utiq cum solum eẽt sͥq
ꝑmissum. ñ nisi insuam ꝑniciem mo¬
uebatur: Ipsum enim se excecauerat: et
ipsum se illuminare ñ pot̃at. Ntine aut̃
idem arbitrrum conuerfum ẽ. & ñ euer¬
sum: & donatum ẽ ei alit̃ uelle. aliter
saꝑe. alit̃ agere: &e incolumitatem suã
ñ inse.s in medico collocare. Qͥ a nec¬
dum tam ꝑfecta utitur sanitate. ut ea q̃
ei nocuerant. nequeant iam nocere: atit
in salubrib possit iam uirib fuis temꝑ¬
are. Pinde homo qͥm libo arbitrio fu¬
in illum inicialem honorem. alioinitio
reformauit: ut ei ñ solum culpam male
uoluntatis. & act̾ionis remitieret: s etiã
bene uelle. Bn agere. atq in his ꝑmanere
donaret. Omne enminquit apls iacobꝰ
datum obtimum. & omne donum ꝑfecꝰ¬

Expanded text:
ne sanctificet: tamen si eam filiorum Dei partem, ne sanctificet: tamen si eam filiorum Dei partem, quae ad pietatis opera reservatur, pio consideremus intuitu, nonne in eis non peremptum inveniemus liberum arbitrium, sed renatum? Quod utique cum solum esset, sibique permissum, nonnisi in suam perniciem movebatur. Ipsum enim se excaecaverat, et ipsum se illuminare non poterat. Nunc autem idem arbitrium conversum est, non eversum; et donatum est ei aliter velle, aliter sapere, aliter agere, et incolumitatem suam non in se, sed in medico collocare: quia necdum tam perfecta utitur sanitate, ut ea quae ei nocuerant, nequeant jam nocere; aut ab insalubribus possit jam, viribus suis, temperare. Proinde homo, qui in libero arbitrio fuin illum initialem honorem alio initio reformavit, ut ei non solum culpam malae voluntatis et actionis remitteret, sed etiam bene velle, bene agere, atque in his permanere donaret. Omne enim, inquit apostolus Jacobus, datum optimum, et omne donum perfec
Abbreviated transcription (Latin):
de unius gentis popło dicebatur. notꝰ
postinodum innotuit quod ante non
aliis generationib non est agnitum
filuis homium. sic̃ nẽ reuelatum est
tes coheredes &e concorporales. & conpar¬
ticipes ꝓmissionis in xp̃oiħu. Et in
act̾ibus apłoꝵ. Obstupuerunt inquit
dit. ac distulit: ce quando uoliit reuie¬
lauit scĩs. quȩ eis ignorantia ista ñ no¬
cuit: cur spei nr̃e obeẽ credimus. si in qͦ
constat regnum celorum om̃s ingressy¬
ros bonos.hoc eis donante gratia dei. &¬
nullos ingresstiros malos hoc ipsorum
intumq inconsidãte ab aduersantibus
dr: quod ꝑhanc dei gr̃am libero nichil
relinquatur arbitͥo. Quamnis enim in
parutilis baptismum transeuntib ma¬
nifestissime nullum opus nullusq ap¬
petitus eorum uoluntatis existat: & ple¬
rosq utentes qͥdem libero arbito. s au̾sos
a deo uero. uitamq in flagiciis exigenteᷤᷤ.
libatrix generatio in ipso exalandi sp̃c fi¬

Expanded text:
de unius gentis populo dicebatur, Notusde unius gentis populo dicebatur, Notuspostmodum innotuit, quod revelatum aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est tes cohaeredes, et concorporales, et comparticipes promissionis in Christo Jesu . Et in Actibus Apostolorum: Obstupuerunt, inquit,dit ac distulit; et quando voluit, revelavit; sanctisque ejus ignorantia ista non nocuit: cur spei nostrae obesse credimus, si in quo constet, regnum coelorum omnes ingressuros bonos, hoc eis donante Dei gratia: et nullos ingressuros malos, hoc ipsorum imiumque inconsiderate ab adversantibus dicitur, quod per hanc Dei gratiam libero nihil relinquatur arbitrio. Quamvis enim in parvulis Baptismum transeuntibus, manifestissime nullum opus nullusque appetitus eorum voluntatis existat, et plerosque utentes quidem libero arbitrio, sed aversos a vero Deo, vitamque in flagitiis exigentes, liberatrix regeneratio in ipso exhalandi spiritus fi
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate: Puto autem quod nemo aude¬
at dicere. ullam mundi gentem. ullam
terrȩ p̃termittendam ẽẽ regionem. in qͣ
non sint eccłe tabnacula dilatanda: di-¬
cente deo ad filium. Postula ame. ce da¬
bo tͥ gentes hereditatem tuam: &e posses¬
sionem tuam terminos terre. Et iterũ.
Reminiscent᷑ & conuertentur ad dñm.
untũs fines terre. Et adorabunt iN
conspectu eius omnes patrie gentium:
dicente quoq ipso domino. Predicabit᷑
hoc euangłm inuniuers omundo. in te¬
stimonium omnib gentib: & tuncue¬
met fims. Quecunq gͦ gentes nondũ
audierunt: audient &e credent euange¬
lium: quotgͦe ex eis p̃ordinati sunt in
uitam eternam. Non enm atii uemẽt
in cons ortium hereditatis xp̃i: quam
qui ante constitutionem mundi electi
sunt &e p̃destinati. atq p̃sciti. scđm ꝓpo¬
eius: nec impatienter feramꝰ: quod q̃
aut quanta sint electionis uasa. non no¬
uimus. Quia & in antiorib scłis. qnͣdo

Expanded text:
civitate ? Puto autem quod nemo audecivitate ? Puto autem quod nemo audeat dicere ullam mundi gentem, ullam terrae praetermittendam esse regionem, in qua non sint Ecclesiae tabernacula dilatanda, dicente Deo ad Filium, Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae ; et iterum, Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium ; dicente quoque ipso Domino, Praedicabitur hoc Evangelium in universo mundo, in testimonium omnibus gentibus; et tunc veniet finis . Quaecumque ergo gentes nondum audierunt, audient Evanquot ex eis praeordinati sunt in vitam aeternam. Non enim alii venient in consortium haereditatis Christi, quam qui ante constitutionem mundi electi sunt, et praedestinati atque praesciti, secundum propoejus: nec impatienter feramus, quod, quae aut quanta sint electionis vasa, non novimus. Quia et in anterioribus saeculis, quando
Abbreviated transcription (Latin):
ce galathie regionem: uetit sunt a sancto
sp̃u. loqui uerbum in asia. Cum ueniᷤᷤ¬
sent autem in asiam. temptabant ire ĩ
bithiniam: &e non ꝑmiste illos sp̃c iħ̃u.
Quid autem mirum. siint̃ ipsa euan¬
gelice p̃dicationis exordia. non pot̾ant
ire apli. msi quo eos sp̃c iħuire uoluiss:
autem nullum adhuc odorem boni istiꝰ
dei humanas obsistere uoluntates: ce tã
feros. tamq intractabiles hoꝵ hominũ
ẽẽ mores: ut eugł̃m ideo non audiant.
quia p̃dicationi impia corda ñ pateant:
Et qͥs istis corda mutauit: nisi qͥ finxit
singillatim corda eorum: Qͥs huius ri¬
goris duriciam ad obȩdiendi molliuit
affectum: nͥ qui ꝑotens est de lapidib
abrahe filios suscitare: Et quis dabit
p̃dicantib intrepidam illesamq con¬
stantiam. nͥ ille qui ait paulo. nolitime¬
re s loquere: ce ne taceas ꝓpt̾ quod ego
sum tecum. & nemo apponetur ut no¬
ceat te. qm̃ popłs est mͥ multus in hac

Expanded text:
et Galatiae regionem, vetiti sunt a sancto et Galatiae regionem, vetiti sunt a sancto Spiritu loqui verbum in Asia. Cum venissent autem in Mysiam, tentabant ire in Bithyniam, et non permisit illos Spiritus Jesu . Quid autem mirum, si inter ipsa evangelicae praedicationis exordia, non poterant ire Apostoli, nisi quo eos Spiritus Dei ire voluisset; autem nullum adhuc odorem boni istiusDei humanas obsistere voluntates, et tam feros tamque intractabiles horum hominum esse mores, ut Evangelium ideo non audiant, quia praedicationi impia corda non pateant? Et quis istis corda mutavit, nisi qui finxit singillatim corda eorum ? quis hujus rigoris duritiem ad obediendi mollivit affectum, nisi qui potens est de lapidibus Abrahae filios excitare ? et quis dabit praedicantibus intrepidam illaesamque constantiam, nisi ille qui ait Paulo, Noli timere, sed loquere, et ne taceas; propter quod ego sum tecum, et nemo apponetur tibi ut noceat te: quoniam populus est mihi multus in hac
Abbreviated transcription (Latin):
hominib iubentur p̃dicare doct̾ores:
& sem̃ uerbi uͥq disserere. tamen neq qͥ
plantat. neq qui rigat est aliquid: sed
qui incrementum dat ds. Unde cum
de parte quadam eorum qui audierãt.
scͥptura commemorat dicens. Audien¬
tes autem gs̃ gauise sunt. & głificabant
uerbum dñi: ce erediderunt qͦt qͦt erãt
p̃ordinati ad uitam eternam. Et alibi.
Cum multe mulieres audirent paulũ
docentem: quedam inquit mulier no
colens dm̃ audiuit: cuius dñs aꝑuit
cor. ut intendet his que dicebantur a pay¬
lo. Et rursum. eoipso tempore quo ad
om̃s gs̃ p̃dicatio euangłii mittebatur:
q̃dam loca apłi adire ꝓhibentur ab eo
ꝗtq uult om̃s homines saluos fieri. et
ad agnitionem ueritatis uenire: mul¬
tisutiq in illa retardatis atq auersis
etigłii mora. sine agnitione ueritatis:
& sine regeneratione consecrationis mo¬
rituris. Dicat gͦ seͥptura quod gestum
est. Transeuntes autem inquit frigiam

Expanded text:
hominibus jubentur praedicare doctores, hominibus jubentur praedicare doctores, et semen verbi ubique disserere; tamen neque qui plantat, neque qui rigat est aliquid, sed qui incrementum dat Deus . CAP. Xde parte quadam eorum qui audierant, Scriptura commemorat, dicens, Audientes autem gentes gavisae sunt, et glorificabant verbum Domini, et crediderunt quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam . Et alibi, cum multae mulieres audirent Paulum docentem: Quaedam, inquit, mulier nomcolens Deum, audivit, cujus Dominus aperuit cor ut intenderet his quae dicebantur a Paulo . Et rursum eo ipso tempore, quo ad omnes gentes praedicatio Evangelii mittebatur, quaedam loca Apostoli adire prohibentur ab eo, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: multis utique in illa retardatis atque aversis Evangelii mora sine agnitione veritatis et sine regenerationis consecratione morituris. Dicat ergo Scriptura quod gestum est: Transeuntes autem, inquit, Phrygiam
Abbreviated transcription (Latin):
bitrio cõmiserant. obfuerunt quasi bo¬
ni ñ mali gr̃a lib̃entur: int̃ saluatos par¬
uulos & non saluatos paruulos.que me¬
ritorum potuit ẽẽ discretio: Q̾d istos in¬
troduxit in regnum dci: Quidistos ex¬
clusit a dei regno. Equidem si meritoꝵ¬
donum consideres. ñ una pars saluari
meruit. s utraq damnari: quia om̃ib
in ade p̃uaricatione ꝓstratis. nisi quos¬
dam assumeret misericors gr̃a. maneret
suꝑ uniuersos inculpata iusticia. Que
autem sit discretionis istiꝰ insecreto con¬
silio dei causa uel ratio: & supra facul¬
tatem humane cognitionis inquiritur.
& sine fidei duinutione nescitur. Mͦ
confiteamur neminem tinmerito ꝑdi.
neminem merito lib̃ari: & ommpoten¬
tissimam dñibonitatem om̃s saluare:
ce omnes ad agnitionem ueritatis im¬
ad agnitionem ueritatis uenire. Nisi
enim ipso uocante. docente.saluante:
nemo uenit. nemo erudit᷑. nemosal¬
uatur. Q̾a e si indifferent̃ omnibus

Expanded text:
bitrio commiserant obfuerunt, quasi bobitrio commiserant obfuerunt, quasi boni, non mali gratia liberentur, inter salvatos parvulos et non salvatos parvulos, quae meritorum potuit esse discretio? quid istos introduxit in regnum Dei? quid istos exclusit a Dei regno? Equidem si meritum consideres, non una pars salvari meruit, sed utraque damnari: quia omnibus in Adae praevaricatione prostratis, nisi quosdam assumeret misericors gratia, maneret super universos inculpata justitia. Quae autem sit discretionis istius in secreto consilio Dei causa vel ratio, et supra facultatem humanae cognitionis inquiritur, et sine fidei diminutione nescitur: modo confiteamur neminem immerito perdi, neminem merito liberari, et omnipotentissimam Domini bonitatem omnes salvare, et omnes ad agnitionem veritatis imad agnitionem veritatis venire. Nisi enim ipso vocante, docente, salvante, nemo venit, nemo eruditur, nemo salvatur. Quia etsi indifferenter omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet melius natura utentes. creatorẽ
nr̃m ꝓpt̃ cotidiana ipsiꝰ dona coleremꝰ.
tiosa ꝑsuasio. naturam humanam ñl
cultas homiuis p̃cium reparationis huiꝰ.
uł post restitutionem sui ꝑ oꝑa uideret᷑
iusticie repensare: effuderunt se duitiȩ
bonitatis dei. in ipsa quorundam pͥmor¬
dia paruulorum. In quib nec p̃cedens
eligitur. nec secutura deuotio: non obȩdi¬
entia. ñ discretio. ñ uoluntas. De his enĩ
loquor. qͥ moxut nati funt renascuntur.
&e rapti abhac uita ȩt̃ne beatitudim de¬
ptitant᷑: cum tam̃ innumerabilis mul¬
titudo eiꝰdem nat᷑e. eiusdemq conditioĩs
infantium sine generatione decedat :de
qua dubitarinon potest. quod partemĩ
ad agnitionem ueritatis uenire: Numqͥd
non sunt de omnib hominib. qͥ a p̃t̾itis
gñationib usq in hoc tempus sine des
cognitione ꝑierunt: Et si maiorib na¬
tu quod ñ rect̃e dr. mala oꝑa quȩ libero ar¬

Expanded text:
scilicet melius natura utentes, Creatorem scilicet melius natura utentes, Creatorem nostrum propter quotidiana ipsius dona coleremus.rniciosa persuasio. Naturam humanam natucultas hominis pretium reparationis hujus, vel post restitutionem sui, per opera videretur justitiae repensare; effuderunt se divitiae bonitatis Dei in ipsa quorumdam primordia parvulorum, in quibus nec praecedens eligitur, nec secutura devotio; non obedientia, non discretio, non voluntas. De his enim loquor, qui mox ut nati sunt, renascuntur, et rapti ab hac vita aeternae beatitudini deputantur. Cum tamen innumerabilis multitudo, ejusdem naturae, ejusdem conditionis infantium, sine regeneratione decedat; de qua dubitari non potest quod partem inad agnitionem veritatis venire ? Numquid non sunt de omnibus hominibus qui a praeteritis generationibus usque in hoc tempus sine Dei cognitione perierunt? Et si majoribus natu quod non recte dicitur mala opera quae libero ar
Abbreviated transcription (Latin):
beant conftci. quod ex omni numeroho¬
minum ꝑscła cuncta natorum.certus
pium est negare. qͣm ipsi gr̃e contraire.
Neq enim remotum ẽ ab inspectione cõ¬
muni.quot scł̃is quam innumera ho¬
minum milia. & errorib suis impieta¬
tibq dimissa. sine ulla tieri dez cogni¬
tione defecerint: ficut etiam in actibus
apłoꝵ pauli &e baruabe tierba declarañ.
ad dm̃ uiuum qͥ fecit cclum & terram.
mare & omma que in eis sunt. Qui ĩ
p̃deritis generationib dimisit om̃s gg̃
ingrediuias suas: & quidem non sine
testimonio semetipsum relinquens be¬
nefaciens eiᷤᷤ. de cȩlo dans pluuiam. et
tempora fructifera. implens cibo & leti¬
cia cordanr̃a. Cumtitiq si cis uel tratinał
intelligentia. uel usꝰ beneficiorum dei ad
compensandam uitã ȩternam fufficere
potuisset: nr̃o etiam tempore rationaliᷤ
nos contemplatio. ce temꝑies acris. et
fructuum copia ciboꝵq saluaret: quia

Expanded text:
beant confiteri, quod ex omni numero hobeant confiteri, quod ex omni numero hominum per saecula cuncta natorum, certus pium est negare, quam ipsi gratiae contraire. Neque enim remotum est ab inspectione communi quot saeculis quam innumera hominum millia erroribus suis impietatibusque dimissa, sine ulla veri Dei cognitione defecerint. Sicut etiam in Actibus Apostolorum, Pauli et Barnabae verba declarant, ad Deum vivum, qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt; qui in praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas. Et quidem non sine testimonio semetipsum relinquens, benefaciens eis, de coelo dans pluviam, et tempora fructifera, implens cibo et laetitia corda vestra . Cum utique si eis vel naturalis intelligentia, vel usus beneficiorum Dei ad capessendam vitam aeternam sufficere potuisset, nostro etiam tempore rationalis nos contemplatio, et temperies aeris, et fructuum copia ciborumque salvaret: quia
Abbreviated transcription (Latin):
rogaui ꝓ te ne deficiat fides tua: ce tu
tandem conuersꝰ confirma fr̃s tuos: et
roga ne intretis in temptationem. Et
ut magis ꝓbaret᷑ liberum arbitrtum
nichil posse sine gr̃a: cui dict̾um fuerat
confirma fr̃s tuos. & roga ne intretis
in temptationem: qͥq responderat.
utiq ex libero arbitͥo. dñe tecum paratꝰ
sum. &e in carcerem &e in mortemire: ci¬
dem p̃dicitur. quod priusquam gauꝰ
cantet ter dñm negaturꝰ sit. Quod qͥd
est aliud. quam quod infide defecturꝰ
sit: Certe rogauerat ꝓ eo dñs: ne defi¬
ceret fides ipsius. Nec utiq frustra rogaue¬
rat: cuius una erat cum eo quem rogaue¬
rat oꝑatio. S ne ub̃o arbitrio uideret᷑
stare. qui de se magna ꝓmiserat. ꝑmidtitur
ꝑiclitari: ut conturbatum ac deficientem
ille respiciat &e reficiat. sine qͦ nemo consi
ne gr̃e dei. ideo quidam resiliunt: necũ
eam talem confessi fuerint qualis diui¬
no eloquio p̃dicatur. & qualis oꝑe sue
potestatis agnoscit᷑: etiam hoc necesse ha¬

Expanded text:
 te, ne deficiat fides tua: et tu tandem conversus, confirma fratres tuos; et roga, ne intretis in tentationem . Et ut magis probaretur liberum arbitrium nihil posse sine gratia: cui dictum fuerat, Confirma fratres tuos, et roga, ne intretis in tentationem; quique responderat, utique ex libero arbitrio, Domine, tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire : eidem praedicitur, quodcantet, ter Dominum negaturus sit. Quod quid est aliud 94 quam quod in fide defecturus sit? Certe rogaverat pro eo Dominus ne deficeret fides ipsius: nec utique frustra rogaverat, cujus una erat cum eo quem rogaverat, operatio. Sed ne libero arbitrio videretur stare qui de se magna promiserat, permittitur periclitari; ut conturbatum ac deficientem ille respiciat et reficiat, sine quo nemo consisne gratiae Dei, ideo quidam resiliunt, ne cum eam talem confessi fuerint, qualis divino eloquio praedicatur, et qualis opere suae potestatis agnoscitur, etiam hoc necesse ha
Abbreviated transcription (Latin):
ciam p̃dicationis saluos facere credenteᷤ.
Qͥd illa scientiȩ sapĩȩq p̾sumptio magiᷤᷤ
rationesq illas. quȩ ignotȩ ueritati. ca¬
mira facundia repugnabant. gr̃e suic uͥ¬
tute destruxerit: ut sem̃ uerbi. p̃sulcati
cordis terraconcipiat. & dignos eternis
horreis fructꝰ dei agͥcultura ꝓducat:. Post
iltud autem nulliꝰ auctoritatis testimo¬
nium. quod disputationi sue de libello
pastoris inseruit. ex qͦ ostendere uoluit.
int̃ bom & mali angłi contrarias suas¬
ones. ita omnem naturali uidicio hoĩe¬
&e ꝓpͥe discretionis c̃ẽ commissuim: ut
ei non plus a deo p̃sichi. quam adiabo¬
losit ꝑieł: addidit definitionis sue re¬
gulam dicens. Et iccͥco manet in hoĩe
lib̃m semꝑ arbitrium: quod grãm dei
possit uel negligere uel amare.

Expanded text:
tiam praedicationis salvos facere credentes ? Quid illa scientiae sapientiaeque praesumptio magis rationesque illas, quae ignotae veritati canina facundia repugnabant, gratiae suae virtute destruxerit; ut semen verbi praesulcata cordis terra concipiat, et dignos aeternis horreis fructus Dei agri cultura producat? 42. Post illud autem nullius auctoritatis testimonium, quod disputationi suae de libello Pastoris inseruit, ex quo ostendere voluit, inter boni et mali angeli contrarias suasiones, ita omnem hominem naturali judicio et propriae discretioni esse commissum, ut ei non plus a Deo praesidii, quam a diabolo sit periculi; addidit definitioni suae regulam, dicens, « Et idcirco manet in homine liberum semper arbitrium, quod gratiam Dei possit vel negligere, vel amare.
Abbreviated transcription (Latin):
regenerationis acceꝑit. Neq intelligunt
omnem illam p̃parationẽ cornelii per des
grãm fuisse collatam. Siquidem cũ sẽs
petrus ꝑuisionem omnigenum aĩalium.
de baptizando cornelio. ac ꝑinde de omni¬
bus gentib doceret᷑: atq ille immundum.
& indiscretum cibum uidaica obsertiantia
recusaret: trina ad eum uox facta sit dic̃ẽs.
Que d̃s mundauit: tune commune dix¬
eris. Quosatis aꝑte ostendit᷑. omniabo¬
na oꝑa quȩ in cornelio p̃cesserunt. dĩ gr̃ã
ademundationẽ ipsius inchoasse: ut cui
dñs iam imꝑtierat hoc donum. non dub¬
taret apłs conferre sacram̃tum: ne nouȩ
& necdum reuelate uocationis uacillaret
exordium: nͥ ꝑipsa iudaica p̃cedentium
studiorum. dm in assum̃dis constaret oꝑ¬
atum. Non emim omnium est fides. nec
om̃s credunt euangłio: s qui credunt d̃i
agunt᷑ sp̃u: qui non credunt. libero auer¬
tuntur arbito. Conuersio gͦ nr̃a ad deum.

Expanded text:
regenerationis acceperit. Neque intelligunt, regenerationis acceperit. Neque intelligunt, omnem illam praeparationem Cornelii per Dei gratiam fuisse collatam. Siquidem cum sanctus Petrus per visionem omne genus animalium, de baptizando Cornelio, ac perinde de omnibus gentibus doceretur, atque ille immundum et indiscretum cibum Judaica observantia recusaret, trina ad eum vox facta sit dicens, Quae Deus mundavit, tu ne commune dixeris Quo satis aperte ostenditur, omnia bona opera quae in Cornelio praecesserunt, Dei gratiam ad emundationem ipsius inchoasse: ut cui Dominus jam impertierat hoc donum, non dubitaret Apostolus conferre Sacramentum: ne novae et necdum revelatae vocationis vacillaret exordium, nisi per ipsa indicia praecedentium studiorum, Deum in assumendis constaret operatum. Non enim omnium est fides ; nec omnes credunt Evangelio . Sed qui credunt, Dei aguntur Spiritu: qui non credunt, libero avertuntur arbitrio. Conversio ergo nostra ad Deum
Abbreviated transcription (Latin):
uult uiuificat. Et nemo nouit filium nͥ
pat̃: neq patrem qͥs nouit nisi filitis. et
curuoluerit filiꝰ reuelare. Que ommia
cum sint incõmutabilia. & nequeant
ulla int̃pretatione in sensum alium de¬
torqueri: quis ambigat dẽ liberum arbi¬
trium cohortatiomi uocantis obedire. cũ
in illum. gr̃a dei affectum credend obedi¬
endiq generauerit: Auoguin sufficẽt
moneri hominem. ñ etiam in ipso nouã
fieriuoluntatem: si cut scͥptum est. Prepa¬
ratur uoluntas a dño. Et sic̃ art apłs.
Deus est enim qui oꝑat᷑ in uobis ce uelle
&e ꝑficere probonauoluntate.:ꝑquabo¬
na doluntate. ñ quam in ipsis oꝑatus est
ds: ut quod donauerat tielle. donaret ce
liberi arbitͥi facultatem. inagnum in cen¬
turione cornelio extare docum̃tum: eo qd̃
ande gr̃e ꝑceptionem. timens atq orans.
dm elemosinis. atq ieiumis. ce orationi.
spontaneostudio fuerit intent᷑: atq ob
hoc diuino testimonio. laudatꝰ. dontm

Expanded text:
vult vivificat ; et, Nemo novit Filium, nisi vult vivificat ; et, Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare . Quae omnia cum sint immutabilia, et nequeant ulla interpretatione in sensum alium detorqueri; quis ambigat tunc liberum arbitrium cohortationi vocantis obedire, cum in illo gratia Dei affectum credendi obediendique generaverit? Alioquin sufficeret moneri hominem, non etiam in ipso novam fieri voluntatem; sicut scriptum est, Praeparatur voluntas a Domino ; et sicut ait Apostolus, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et perficere, pro bona voluntate . Pro qua bona voluntate, nisi quam in ipsis operatus est s; ut quod donaverat velle, donaret et liberi arbitrii facultatem, magnum in centurione Cornelio exstare documentum: eo quod ante gratiae perceptionem timens atque orans Deum, eleemosynis et jejuniis, et orationi, spontaneo studio fuerit intentus; atque ob hoc divino testimonio laudatus, donum
Abbreviated transcription (Latin):
ñ deserant. Dictum gͦ aiunt libero arbi¬
trioutentib. Uenite ad me omnes qui
laboratis. & onerati estis: & ego uos refi¬
ciam. Tollite iugum meum suꝑuos.
& discite a me quia mitissum & humilł
corde: & inuenietis requiem animab
ur̃ĩs. Iugum enim meum suaue est:
ce onus meum leue. Quod ad omnes
homines uolunt ꝑtinere. laborantes
in incerto istiꝰ uite. oneratosq peccatis:
ut qui uoluerint manfuetudinem &e
humilitatem saluatoris imitari. & iu¬
gum mandatoꝵ eiꝰ fubire. inuemant
requiem animab suis in spe uite et̾nȩ.
Qui autem hec facere noluerint: sua
culpa careant salute. quam siuolunssẽt
poterant obtinere. S audiant dictũ
a dño. libero arbitrio utentib. Sine
me nicħ potestis facere. Et nemo ue¬
nit ad me: nisi pat̾ qui misit me traxe¬
rit eum. Et nemo podest uenire ad me:
nisi ei fuerit datum a patre meo. Et siẽ
pater truificat mortuos: ita & filius quos

Expanded text:
non deserant. Dictum ergo aiunt libero arbinon deserant. Dictum ergo aiunt libero arbitrio utentibus: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam: tollitesum et humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris: jugum enim meum suave est, et onus meum leve . Quod ad omnes homines volunt pertinere, laborantes in incerto istius vitae oneratosque 91 peccatis, ut qui voluerint mansuetudinem et humilitatem Salvatoris imitari, et jugum mandatorum ejus subire, inveniant requiem animabus suis in spe vitae aeternae; qui autem haec facere noluerint, sua culpa careant salute; quam si voluissent, potuerant obtinere. Sed audiant et dictum a Domino libero arbitrio utentibus: Sine me nihil potestis facere ; et, Nemo venit ad me, nisi Pater qui misit me, attraxerit eum ; et, Nemo potest venire ad me nisi datum ei fuerit a Patre meo ; et, Sicut Pater vivificat mortuos, ita et Filius quos
Abbreviated transcription (Latin):
sentium animos mundare: quis fideli¬
um. qͥs piorum. recognitis. & cõm̃datis
sibi salutis suȩ causis. amaritudinem
istam uolet fumosȩ reciꝑe uanitatis: Ego
quidem etiam hoc de diuitus imiscdie
dei spero. quod qͦs nẽ libero falso arbito
suo. & ab humilitatis uia patit᷑ cuagari:
ñ usq quaq neq in finem sit intelligentia
fraudaturꝰ: s hunc ipsum in longinqui¬
ora ꝓgressum. ideo ab eo tardius reuocari.
ut opus gr̃e eius maiore gła celebretur:
cum sibi etiam aduersantium corda lub¬
diderit. quib de uirtutum studio exor¬
tum est ꝑicłm: & de morum ꝓbitate dis¬
crimen. Non qͥa quisquam carere his
debeat: s quia miserrimus eortim usꝰ
est. cum ex naturali putantur faculta¬
te ꝓdisse: aut exlargitate quidem gratiȩ.
tis: ad defensionem alicuius defimtioniᷤᷤ
ea promendafunt. que alterrintellec̃tus
a quo uidetur diffinitio dissonare non
cecdant. & eam regulam cuisunt aptata

Expanded text:
sentium animos inundare; quis fidelisentium animos inundare; quis fidelium, quis piorum, recognitis et commendatis sibi salutis suae causis, amaritudinem istam volet fumosae recipere vanitatis? Ego quidem etiam hoc de divitiis misericordiae Dei spero, quod quos nunc libero falli arbitrio suo, et ab humilitatis via patitur evagari, non usquequaque neque in finem sit intelligentia fraudaturus: sed hunc ipsum in longinquiora progressum, ideo ab eo tardius revocari, ut opus gratiae ejus majore gloria celebretur, cum sibi etiam adversantium corda subdiderit, quibus de virtutum studio exortum est periculum, et de morum probitate discrimen. Non quia quisquam carere his debeat: sed quia miserrimus eorum usus est, cum ex naturali putantur facultate prodisse; aut ex largitate quidem gratiae, tis. Ad defensionem enim alicujus definitionis ea promenda sunt, quae alteri intellectui, a quo videtur definitio dissonare, non cedant, et eam regulam, cui sunt aptata,
Abbreviated transcription (Latin):
hisipsis locis in quib aduersum eum q̃ri¬
monia concitat᷑ ẽẽ ꝓpicio deo plurimos
trinȩ salubrimis eius disputationib im¬
buuntur. & cotidie in m̃ bris corporis xp̃i
in qͣntum ea ipse multiplicat. dilatantur:
Si recte rep̃hendimur: cur ñ constanter
arguimur: si arguendi non sum : cur
occulta obtrectatione mordem᷑: S quis
riant: & publice de consilio conticescãt:
Uolentes enĩ in sua iusticia magis quam
in dei gr̃a głari: moleste ferunt qͦd in hiᷤᷤ
que aduerfum excellentissimȩ auct̾orita¬
tis uirum. irt̃ multas collationes asse¬
ruere. resistimꝰ. Nec dubitant. si quam
hinc mouerint questionem. in qualibet
frequentia sacerdotum. in qualibet con¬
gregatione popłorum: centenis sibi beatiᷤᷤ¬
sum augustim uoluminib obuiandỹ.
Que cum cordib obuiantium manife¬
stare ceꝑint potentissimã xp̃iane fidei
unitatem. & de fontib dium eloqun p̃¬

Expanded text:
his ipsis locis, in quibus adversus eum querihis ipsis locis, in quibus adversus eum querimonia concitatur, esse, proprio Deo, plurimos, trinae saluberrimis ejus disputationibus imbuuntur, et quotidie in membris corporis Christi, in quantum ea ipse multiplicat, dilatantur. Si recte reprehendimur, cur non constanter arguimur? Si arguendi non sumus, cur occulta obtrectatione mordemur? CAPUT Iriant, et publice de consilio conticescant? Volentes enim in sua justitia magis, quam in Dei gratia gloriari , moleste ferunt, quod his quae adversum excellentissimae auctoritatis virum inter multas collationes asseruere, resistimus. Nec dubitant, si quam hinc moverint quaestionem, in qualibet frequentia sacerdotum, in qualibet congregatione populorum, centenis sibi beatissimi Augustini voluminibus obviandum. Quae cum cordibus audientium manifestare coeperint potentissimam christianae fidei veritatem, et de fontibus divini eloquii prae
Abbreviated transcription (Latin):
necessitatem p̃dicare fatalem. Adicien¬
des etiam duas illum humani generas
massas. ce duas crechiuelle naturas: ut
scilicet tantȩ pietatis uiro. paganorum
& manicheors ascribat᷑ impietas. Ne
siuerasunt: cur ipsi tam negligentes.
ne dicam tam impii sunt. ut tam ab¬
ruptam ꝑmiciem ab eccłia non repellãt.
tam insanis p̃dicationib non resistant:
nec saltim in aliquib seriptis eum a qͦ
talis emanat doct̾na conueniant: mag¬
na enim gła sua humano generi confu¬
lerent: si augustinum ab errore reuoca¬
rent: nͥ forte modesti homines. nouiq
censores magnorum prius meritorum.
seni honorabilit̃ ac miscđiter parcuÑ:
& securi quia libros eius nemounquam
recipiat: conquiescunt. At qui non no¬
uerint immo nouerunt: non solumro¬
manam affricanamq eccłiam. & ꝑ om̃ᷤ
mundi partes uniũs os ꝓmissionis filioᷤᷤ
cũ doctrina huiꝰ uiri. sic̃ tota fide. tta
in gr̃e confessione congruere: s etiam in

Expanded text:
necessitatem praedicare fatalem. Adjiciennecessitatem praedicare fatalem. Adjicientes etiam, duas illum humani generis massas, et duas credi velle naturas: ut scilicet tantae pietatis viro paganorum et Manichaeorum ascribatur impietas. Quae si vera sunt, cur ipsi tam negligentes, ne dicam tam impii, sunt, ut tam abruptam perniciem ab Ecclesia non repellant, tam insanis praedicationibus non resistant, nec saltem aliquibus scriptis eum, a quo talis emanat doctrina, conveniant? Magna enim gloria sua humano generi consuluerint, si Augustinum ab errore revocaverint. Nisi forte modesti homines, novique censores, magnorum prius meritorum seni honorabiliter ac misericorditer parcunt, et securi quia libros ejus nemo usquam recipiat, conquiescunt; atque ignoverint, immo noverint, non solum Romanam Africanamque Ecclesiam, et per omnes mundi partes universos promissionis filios cum doctrina hujus viri, sicut in tota fide, ita in gratiae confessione congruere: sed etiam in
Abbreviated transcription (Latin):
dit᷑. & non ipsa est bonorum creatͥx: frustͣ
lucis transfigurare uoluert̃: eum & orien¬
taltum ep̃orum iudicia. & aplicȩ sedis au¬
ctoritas. & affricanorum concilioꝵ uigilan¬
tia dep̾henderit: beatissimus qͦq augustmꝰ
p̃cipua utiq in hoc tempore portio dñi sa-¬
cerdotum. copiosa &e pulchra in multis
uoluminũ disputatione destruxit. At¬
pote int̃ multa dei dona quib illum a¬
bundantissime sp̃c tieritatis impleuit᷑. ha¬
bens etiam hanc scĩȩ & sapientie ex caritate¬
dei uirtutem: ut ñ solum istam in suis
adhuc detruncationib palpitantem. s
etiam multas priꝰ hereses inuicto uerbi gla¬
dio debellaret. Cui int̃ tot certamintm
palmas. int̃ triumphorum coronas. ab
loquuntur: & ꝓut sibi obnoxias aliqͦꝵ
aures oportunasq repꝑerint. scͥpturas eiꝰ
quib error pelagianorum impugnatur
infamant: dicentes eum libum arbitri¬
um penitꝰ submouere: s sub gr̃e nomine

Expanded text:
ditur, et non ipsa est bonorum creatrix, frustrditur, et non ipsa est bonorum creatrix, frustrlucis transfigurare voluerunt, cum et Orientalium episcoporum judicia, et apostolicae sedis auctoritas, et Africanorum conciliorum vigilantia deprehenderit: beatissimus quoque Augustinus, praecipua utique in hoc tempore portio Domini sacerdotum, copiose et pulchre, in multis voluminum disputationibus destruxit: utpote inter multa Dei dona, quibus illum abundantissime Spiritus veritatis implevit, habens etiam hanc scientiae et sapientiae ex Dei charitate virtutem, ut non solum istam adhuc in suis detruncationis palpitantem, sed etiam multas prius haereses invicto verbi gladio debellaret. Cui inter tot certaminum palmas, inter tot triumphorum coronas ad iloquuntur; et prout sibi obnoxias aliquorum aures opportunasque repererint, scripta ejus, quibus error Pelagianorum impugnatur, infamant; dicentes eum liberum arbitrium penitus submovere, et sub gratiae nomine
Abbreviated transcription (Latin):
tur irreꝑe: ipsa dei gr̃a in uasis misedđiȩ re¬
uelauit. Intellectum est enĩ salubrimeq
ꝑspectum: hoc tm̃ eos de gr̃a confiteri. qd
quodam ubero arbitͥosit magistra: seq ꝑ
cohortationes. ꝑ legem. ꝑ doctrinam. ꝑcre¬
aturarum contemplationem. ꝑ mitacła.
ꝑ quȩ terrores extͥnsecꝰ itidicio eiꝰ ostentet qͦ
ttnus quisq scđm suc uotuntatis motum
si quesierit inuemat. si petierit accipiat:
si pulsatierit introeat. Quia scilicet grẽ
ipsitis uocatio hoc pͥmum circa nos agat.
ut nr̃e facultatis arbitritm ãmoneat: ne
alitid sit gr̃a quam lex. quam ꝓph̃a. quã
doctor. Cui circa om̃s homines ꝑtimuer¬
sum mundum cõmune ce generale sit
studium: ut qui noluerint ñ edant. et
qui credid̾int. iustificationem meritofid̃i.
& bonȩ uoluntatis accipiant. Ne sic gr̃a
dei seđm hominũ meritum tribuatur:
atq hoc mͦ gr̃a ñ sit gr̃a. Qͥasi meritis red¬

Expanded text:
tur irrepere, ipsa Dei gratia vasis misericordiae retur irrepere, ipsa Dei gratia vasis misericordiae revelavit . Intellectum est enim, saluberrimeque perspectum, hoc tantum eos de gratia confiteri, quod quaedam libero arbitrio sit magistra, seque per cohortationes, per legem, per doctrinam, per creaturarum contemplationem, per miracula, perque terroresunusquisque secundum voluntatis suae motum, si quaesierit, inveniat; si petierit, accipiat; si pulsaverit, introeat. Quia scilicet gratiae ipsius vocatio, hoc primum circa nos agat, ut nostrae facultatis arbitrium admoneat; nec aliud sit gratia, quam lex, quam propheta, quam doctor, cui circa omnes homines per universum mundum commune et generale sit studium, ut qui voluerint credant, et qui crediderint, justificationem merito fidei et bonae voluntatis accipiant: ac sic gratia Dei secundum hominum meritum tribuatur: atque hoc modo gratia non sit gratia: quia si meritis red
Abbreviated transcription (Latin):
ant. Ex his tñuna est blasphemia.
nequissimum & subtilissimum germ̃
aliarum: qua dicunt grãm dei scđm
merita hominum dari. Cum enim
tantam nature humane uellent astrtiere
sanitatem. ut ꝑsolum liberum arbitriũ
possit asseqͥ dei regnum. eo quod tample¬
ne ipso conditionis sue p̃sidio iuuaret᷑:
ut habens naturalit̃ rationalem intel¬
lectum. facile bonum eligeret. malũq
uitaret: & tibi in utraq parte libera
ẽẽnt oꝑa uoluntatis. ñ facultatem his qui
mali sunt ad bonum deẽe studium: cũ
gͦ ut dixi totam tusticiam hominis ex na¬
tural uellent rectitudine ac possibilita¬
te subsistere. atq hanc diffinitionem do¬
ctrina sana respueret:damnatum a catho.¬
licis sensum &e multis postea hereticȩ frau-¬
dis uarietatib coloratum: hoc aptidse in¬
genio seruauerunt. ut adincrpiendum
ce ꝓficiendum. & ad ꝑseuerandum in bo¬
no. necessartam homini dei grãm ꝓfit̾ent᷑.

Expanded text:
ant. Ex his tamen una est blasphemia, ant. Ex his tamen una est blasphemia, nequissimum et subtilissimum germen aliarum, qua dicunt, Gratiam Dei secundum merita hominum dari. Cum enim primum tantam naturae humanae vellent astruere sanitatem, ut per solum liberum arbitrium posset assequi Dei regnum: eo quod tam plene ipso conditionis suae praesidio juvaretur, ut habens naturaliter rationalem intellectum, facile bonum eligeret, malumque vitaret; et ubi in utraque parte libera essent opera voluntatis, non facultatem his qui mali sunt ad bonum deesse, sed studium: cum ergo, ut dixi, totam justitiam hominis ex naturali vellent rectitudine ac possibilitate subsistere, atque hanc definitionem doctrina sana respueret; damnatum a Catholicis sensum, et multis postea haereticae fraudis varietatibus coloratum, hoc apud se ingenio servaverunt, ut ad incipiendum, et ad proficiendum, et ad perseverandum in bono necessariam homini Dei gratiam profitere
Abbreviated transcription (Latin):
omino fr̃ai bilectissimo in xͦ.
&e merito uenerabili rufino:
nem amicũ fraterna gͣ me
sollicitudims tuȩ signa: &e curã
sincerissime caritatis gratulanter agnoui:
ac ne quid maligni rumores in quantũ
se aurib tuis suibtrahere nequeunt. formi¬
dinis tͥ aut anxietatis inferant: absol¬
uere de ab omni scrupulo. quantũ epła¬
rilicuit sermone curaui. In tantum stu¬
dens omnia plenissima ueritate tibi pan¬
dere:ut quia non potiisti in totum que
ab aduersantib disseminant᷑ audire: ꝑ
meipsum queas quicquid de nobis ad
manem inuidiam fertur referturq cog¬
noscere. S insinuanda priꝰ scĩtati due
est. qualitas questionis. de qua ista naᷤᷤ¬
cuntur: quo tͥ mag̃ pateat falsitas oblo¬
quentium: & uideas quam lucem quib
tenebris conentur obducere. Pelagiana
destruere adorta sit. & quib impictatũ
uenenis uiscera eccłie atq ipsauitalia
corꝑis xp̃i uoluerit occupare: notiora
sunt. quam ut oꝑe narrationis indige¬

Expanded text:
omino fratri dilectissimo in Christo, et merito venerabili RUFINO, nem amicum fraternae erga me sollicitudinis tuae signa, et curam sincerissimae charitatis gratulanter agnovi. Ac ne quid maligni rumores, in quantum se auribus tuis subtrahere nequeunt, formidinis tibi aut anxietatis inferrent; absolvere te ab omni scrupulo, quantum epistolari licuit sermone, curavi in tantum: studens omnia plenissima veritate tibi pandere, ut quia non potuisti in totum, quae ab adversantibus disseminantur, audire; per me ipsum queas quidquid de nobis ad inanem invidiam fertur referturque cognoscere. Sed insinuanda prius Sanctitati tuae est qualitas quaestionis, de qua ista nascuntur: quo tibi magis pateat falsitas obloquentium; et videas quam lucem quibus tenebris conentur obducere. CAPUT PRIMdestruere adorta sit, et quibus impietatum venenis viscera Ecclesiae, atque ipsa vitalia corporis Christi voluerit occupare, notiora sunt, quam ut opere narrationis indige
Abbreviated transcription (Latin):
dictio sic̃ in aliis mundi partib. ita & in
his regionib conquiescet: ut predicatio
sumini hoc o tempore in ȩccłiauiri
etiamin his a quib ad p̃sens repellitur
adiuuet᷑. Tu autem dilectissime & uene¬
randissime mͥfrat̃. siuere de his questi¬
onib instrui desidãs. sicut desiderare
te conuenit: ipsis b̃i augustim disputa¬
gonib cognoscendis impende curam:
ut in confitenda dei gr̃a. defecatissimam
ac saluberrimam euglicȩ atq apłicȩ
doctrine intelligentiam consequaris.
Gratia dei ce par domini nr̃i iħu xp̃icx¬

Expanded text:
dictio, sicut in aliis mundi partibus, ita et in his regionibus conquiescet: ut praedicatio summi hoc tempore in Ecclesia viri, etiam ab his a quibus ad praesens repellitur, adjuvetur. Tu autem, dilectissime et venerandissime mihi frater, si vere de his quaestionibus instrui desideras, sicut desiderare te convenit; ipsis beati Augustini disputationibus cognoscendis impende curam, ut in confitenda Dei gratia defaecatissimam ac saluberrimam evangelicae apostolicaeque doctrinae intelligentiam consequaris Gratia Dei, et pax Domini nostri
Abbreviated transcription (Latin):
optis prauum. Quȩ audem desursum ẽ
sapientia. pͥmum quidem pudica est. de¬
inde pacifica. modesta. suadibilis:plena
miscdia. & fructib bonis: non tudicans
scđm simulationem. Quicunq gͦ his
uirtutib student atq inherent: nonsua
s suꝑna sapĩa illustratisunt. Qm̃ dñs¬

Expanded text:
pus pravum: quae autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, plena misericordia et fructibus bonis, non dijudicans, sine simulatione . » Quicunque ergo his virtutibus student atque inhaerent, non sua, sed superna sapientia illustrati sunt: quon
Abbreviated transcription (Latin):
tione in dm̃ qui illum ñ diligentem
ex deonatꝰ est. & cognoscit dm. Qui non
diligit. ñ nouit deum: quia d̾s karitaᷤᷤ
est. Qui beatꝰ paulus congruit dicens.
In xp̃o iħu neq eircumcisioneq p̃putiũ
ualet aliquid: s fides q̃ ꝑdilectionem
oꝑatur. Unde habet᷑ hec fides conexaca¬
ritati. nͥ unde eam ipse monstrat accep
caritate apłs quantam fidem. qnͣtamq
scientiam. quas uirtutes. quȩ studia.
qͦs labores. nich ꝓdesse destatur: quia
scilicet multa laudabilia atq miran¬
da possunt in homine repꝑtri. q̃ sine

Expanded text:
tione in Deum, qui illum non diligentem tione in Deum, qui illum non diligentem ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum: quia Deus charitas est . Cui beatus Paulus congruit, dicens, In Christo Jesu, neque circumcisio, neque praeputium valet aliquid; sed fides quae per dilectionem operatur . Unde habetur haec fides connexa charitati, nisi unde eam ipse monstrat acceptcharitate Apostolus quantam fidem, quantamque scientiam, quas virtutes, quae studia, quos labores, nihil prodesse testatur ? Quia scilicet multa laudabilia atque miranda possunt in homine reperiri, quae sine
Abbreviated transcription (Latin):
Agnoscat se humana debilitas. & in pͥmo
homine uinu̾sarum gn̾ationum damna¬
ta successio: & cum mortui uiuificantur.
cũ ceci illuminant᷑. cum impii iustificant᷑.
confiteant᷑ uitam. & lum̃. & iusticiam suã.
ñ in se. Qui cum eẽt impiꝰ. &e cecus. et
mortuus: a libatore suo. gratis accepit
& iusticiam. & lum̃. & uitam. Nonenm
tuste agebat : & aucta est iusticia erus. Nec
ad deum gradiebat᷑: &e confirmatus est
cursus ei. Nec diligebat dm̃: or inflãma¬
ta est caritas eiꝰ. S cum ẽc̃t sine fide. ac ꝑin¬
de impius: accepit sp̃mfidei. & factꝰ ẽ iustꝰ.
Iustus autem ex fide uiuit: &e sine fide ne¬
mo placere potest deo. Et omne quod
ñ est ex fide: peccatum est. Ut scilicet in¬
telligas. iusticiam infidelium non esse
iusticiam: quia sordet natura sine gr̃a.
exul ac ꝑditus. ambulans sine uia pro¬
fundiores intrabat errores: s quesitus
& inuentꝰ. & reportatus est. &e inuiam q̃
ueritas & uita est introduct̾us. ac dileẽ¬

Expanded text:
Agnoscat se humana debilitas, et in primo homine universarum generationum damnata successio; et cum mortui vivificantur, cum caeci illuminantur, cum impii justificantur, confiteantur vitam, et lumen, et justitiam suam rietur , non in se; qui cum esset impius, et caecus, et mortuus, a liberatore suo gratis accepit et justitiam, et lumen, et vitam. Non enim juste agebat, et aucta est justitia ejus; nec ad Deum gradiebatur, et confirmatus est cursus ejus; nec diligebat Deum, et inflammata est charitas ejus: sed cum esset sine fide, ac proinde impius, accepit spiritum fidei, et factus est justus: Justus autem ex fide vivit ; et, Sine fide nemo potest placere Deo ; et, Omne quod non est ex fide, peccatum est : ut scilicet intelligat, justitiam infidelium non esse justitiam; quia sordet natura sine gratiaexsul ac perditus, ambulans sine via, profundiores intrabat errores: sed quaesitus, et inventus, et reportatus est, et in via quae veritas et vita est introductus; ac dilec
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ condendam imaginem. & uoluntaᷤᷤ
dauid ꝓbata ẽ: & opꝰ incum tͣnslatum ẽ.
cinꝰ ꝑsona magis eidem imagini con¬
gruebat: atq ita ce ex deo erat. hoc uel¬
le dauid: ce ex deo erat. hoc facere salo¬
monem. Quod ut exemplis magis du¬
cescat: inquiramꝰ ubi ficri ds noluerit.
qͥd homines facere deo uolente uoluer̃.
E Oñs p̃cepit apłis dicens. euntes ite. & do¬
cete om̃s gs̃: baptizantes eos in nomine
re omnia quecumq mandaui uobis.
Quod cum apłi audirent: sine dubio
ñ nuda tierba ꝑ corporales sonos. ext̾io¬
rib tm aurib acceꝑunt: s uirtute ui¬
uentis uerbi accensa ẽ. in cordib eoꝵ
inertinguibilis flamma caritatis: qͣ

Expanded text:
cujus condendam imaginem et voluntas cujus condendam imaginem et voluntas David probata est, et opus in eum translatum est cujus persona magis eidem imagini congruebat. Atque ita et ex Deo erat hoc velle David, et ex Deo erat hoc facere Salomonem. 3. Quod ut exemplis magis elucescat, requiramus 337 ubi fieri Deus noluerit, quod homines facere Deo volente voluerunt. Dominus praecepit apostolis, dicens, Euntes ite, et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine re omnia quaecumque mandavi vobis . Quod cum Apostoli audirent, sine dubio non verba nuda per corporales sonos exterioribus tantum auribus acceperunt, sed virtute viventis Verbi accensa est in cordibus eorum inexstinguibili
Abbreviated transcription (Latin):
Querendum gͦ est. de qͦ sp̃u ꝓcesserit
asfectus istius uoluntatis. Nempe de illo
dei: in quo dicebat. Si intͦiero in tab̃na¬
culum domꝰ mee: si ascendero in lectum
stratus mei: si dederosomnum ocłis me¬
is. & palpebrismeis dormitatonem. aut
requiem temporib meis: donec inue¬
niam locum domino.tabnacłin deo
iacob. Qͦd cum ꝓpħa concupisceret: ñ
ignorabat uerum illud ꝑfect̾umq tem¬
plum ab illo ẽẽ condendum. qui cum eẽt
filiꝰ dei. factꝰ est etiam filius dauid: qͥq
cum uidet templum a salomone con¬
structum dicebat. Soluite templum hoc:
ce in tͥduo suscitabo illud. Dicebat autẽ
de tẽplocorporis sui. Ut gͦ hoc templũ
p̃figuraret᷑. quod in xp̃o ce in eccłia
disponebat᷑: merito ad instruct̾ionẽ¬
eicis ñ dauid eligit᷑: s filius dauid ut
ꝑfilium hominis. sig̃caret᷑ fil nus dei ce
hominis: ce ꝑ templum dissolubile. in¬
dicaret᷑ tabnacłm incorruptibile. Na

Expanded text:
Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit affectus istius voluntatis; nempe de illo Dei, in quo dicebat, Si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum stratus mei; si dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob . Quod cum Propheta concupisceret, non ignorabat verum illud perfectumque templum ab illo esse condendum, qui cum esset Filius Dei, factus est etiam filius David; quique cum videret templum a Salomone constructum, dicebat, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Dicebat autem de templo corporis sui . Ut ergo hoc templum praefiguraretur, quod in Christo et in Ecclesia disponebats non David eligitur, sed filius David: ut per filium hominis significaretur Filius Dei et hominis, et per templum dissolubile indicaretur tabernaculum incorruptibile; ad
Abbreviated transcription (Latin):
tamen ñ tu ȩdificab̃ domum nomin meo.
Ieinde ut ostendat quom hoc intelli¬
gendum sit: infert ipse tractator. Hec
ergo cogitatio. atquiste tract̾atus regis dd̃.
utrumnne bonus. & ex deo: an malus. ce
ab homine fuisse dicendꝰ est: Si enĩ bo¬
na & ex deoftut illa cogitatio: cur ab eo
a qͦ inspirata est eidem negatur effect̾us :
Si autem mala. ce ex homine fuit: cur
laudatur a dño: Restat gͦ. ut ce bona
&e ex homine fuisse credat᷑.: in quemadmo¬
dum etiã nr̃as cotidie cogitationes possui¬
mus iudicare. Neq enim aut soli dauid
bonum ex semetipsocogitare concessum
est: aut nob̃ ne quid bom unquam saꝑe
aut cogicare possimꝰ. naturalit̃ denegat᷑.¬
tllomͦ hoc testimonio atq argum̃to
ꝓbari potest. qͦd pie cogitationes ex solo
libero arbitͥo. & ñ ex dei inspiratione naᷤ¬
cantur. Non enim ideo uoluntas dauid.
q̃utiq bona erat. non ex deo fuisse cre¬
denda est: quia templum sibi dominus
ñ ab eo edificari. s a filioipsiꝰ tioluit.

Expanded text:
tamen non tu aedificabis domum nomini meo » . Deinde ut ostendat, quomodo hoc intelligendum sit, infert ipse tractator: « Haec ergo cogitatio, atque iste tractatus regis David, utrumne bonus et ex Deo, an malus et ab homine fuisse dicendus est? Si enim bona et ex Deo fuit illa cogitatio, cur ab eo a quo inspirata est, eidem negatur effectus? si autem mala, et ex homine fuit, cur laudatur a Domino? Restat ergo ut et bona, et ex homine fuisse credatur. In quem modum etiam nostras cotidie cogitationes possumus iudicare. neque enim aut soli Dauid bonum ex semet ipso cogitare concessum est, aut nobis, ne quid boni umquam sapere aut cogitare possimus, naturaliter denegato hoc testimonio atque argumento probari potest, quod piae cogitationes ex solo libero arbitrio, et non ex Dei inspiratione nascantur. Non enim ideo voluntas David, quae utique bona erat, non ex Deo fuisse credenda est, quia templum sibi Dominus non ab eo aedificari, sed a filio ipsius voluit.
Abbreviated transcription (Latin):
federis tcu ꝑace tͣetandum sit. Prostra¬
ta ẽ inimica acies: bellum confectam ẽ
Uictores sumꝰ ꝑ illum qͥ fecit podentiam
in brachiosuo: qui dissipauit suꝑbos m̃¬
te cordisipsorum. Deposuit potentes de
sede: ce exaltauit humiles.Esurientes
impleuit bonis: &e diuites dimisit maneꝰ.¬

Expanded text:
foederis tui pace tractandum sit. Prostrafoederis tui pace tractandum sit. Prostrata est inimica acies, bellum confectum est, victores sumus per illum qui fecit potentiam in brachio suo, qui dissipavit superbos mente cordis ipsorum; deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles, esurientes implevit bonis, et divites dimisit inane