comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uxorẽ filio med. Seruus abrahe narrans q̃
sibi mandata fuerant adño suo. dicit eũ
sibi dixisse. non sumes uxorẽ filio meo afi¬
liab chananeorum int̃ quos ego habito
int̃ra eorum. sed indomo patris mei ibis
et intribu mea. & sumes uxorẽ filio meo.
inde et ceta. si legantur quẽ ad modũ illi
mandata sint: sententia eadem reppertẽ.
Uerba uͦ non omĩa uel ipsa. uel ita dicta
st̃. Quod ammonendũ putaui ꝓpt̾ stultoᷤ
et in doctos homines: qui euangłistis hinc
calumpniant᷑. quod in aliquib uerbis. nõ
omĩ modo conueniunt. quãuis reb atq
sententiis: omĩno non discrepent. Certe
enim istũ librum unus homo scͥpsit. qui
ea quȩ supra dixi cũ mandaret abrahã.
uel relicta sic ponere potuit. siadrẽ perti¬
nere iudicaret: cum ueritas narrationis
exigitur. nisi ut rerum sententiaꝵ q sit. qͥ¬
u uoluntas propt̃ quam intimanda uer¬
ba fiunt satis apparet. quod habent lati¬
ni codices narrante seruo abrahȩ quȩ

Expanded text:
ohibemur. Seruus Abrahae narrans quae sibi mandata fuerant a domino suo dicit eum sibi dixisse: non sumes uxorem filio meo a filiabus Chananaeorum, inter quos ego habito in terra eorum, sed in domum patris mei ibis et in tribum meam et sumes uxorem filio meo inde et cetera. si legantur quemadmodum illi mandata sint, sententia eadem reperitur, uerba uero non omnia uel ipsa uel ita dicta sunt. quod admonendum putaui propter stultos et indoctos homines, qui euangelistis hinc calumniantur, quod in aliquibus uerbis non omni modo conueniunt, quamuis rebus atque sententiis omnino non discrepent. certe enim istum librum unus homo scripsit, quia ea quae supra dixit cum mandaret Abraham uel relecta sic ponere potuit, si ad rem pertinere iudicaret, cum ueritas narrationis exigitur nisi ut rerum sententiarumque sit, quibus uoluntas, propter quam intimandam uerba fiunt, satis adpareat. Quod habent latini codices narrante seruo Abrahae quae
Abbreviated transcription (Latin):
ab ore putei: magis notandũ ẽ aliquid
scripturam pret̾ mitere qđ intelligere debe¬
mus: quam ulla questio cõmouenda. In tel¬
legit᷑ enuim quod illi cũ quib pͥmo loque¬
batur iacob interrogati que esset que
ueniebat. cũ ouib ipsi dixerunt. filiam
sed illiꝰ interrogationem responsionẽq il¬
loꝵ scriptura pret̃ mittens: intelligi uolu
chel. et exclamans uoce sua fleuit et
indicauit ei quia fr̃ est erꝰ. et quia filiꝰ¬

Expanded text:
ab ore putei; magis notandum est, aliquid Scripturam praetermittere quod intelligere debemus, quam ulla quaestio commovenda. Intelligitur enim quod illi, cum quibus primo loquebatur Jacob, interrogati quae esset quae veniebat cum ovibus, ipsi dixerunt filiamsed illius interrogationem responsionemque illorum, Scriptura praetermittens, intelligi voluichel, et exclamans voce sua flevit; et indicavit ei quia frater est ejus, et quia fili
Abbreviated transcription (Latin):
nulli arbitrantur illas que uiros habue¬
runt. in sodomis remansisse et eas exisse
cum patre: que uirgines fuerint. Quod cũ
scriptura non dicat: hebrea ueritas expo¬
nenda est. inqua scribitur. E gressus est
loth. et locutus est ad sponsos: qui accepturi
erant filias eius. Nec dũ ergo uirgines filie
matrimonio fuerant copulate. Cumq es¬
set mane cogebant eum angłi dicentes.
Surge tolle urorem tuam et duas filias
quas habes. ne et tupereas inscelere ciui
taris & rełq. Loth frat̃ abraham uistus et
iniquos atq impios gemit. quorum facti¬
non consentit: et aquorum permixtione
infine seculi liberabit᷑. illis dampnatis suꝑ¬

Expanded text:
nulli arbitrantur illas quae viros habuenulli arbitrantur illas quae viros habuerint, in Sodomis remansisse, et eas exisse cum patre quae virgines fuerint. Quod cum Scriptura non dicat, Hebraea veritas exponenda est in qua scribitur: Egressus est Lot et locutus est ad sponsos qui accepturi erant filias ejus. Necdum ergo virgines filiae matrimonio fuerant copulatae. Cumque esset mane, cogebant eum angeli dicentes: Surge et tolle uxorem tuam et duas filias quas habes, ne et tu pariter pereas in scelere civitur Loth frater Abraham, et justus et iniquos atqnon consentit, et a quorum commixtione in fine saeculi liberabitur, illis damnatis sup
Abbreviated transcription (Latin):
tionem cum illo ambulantes inura non
cognouerunt. quauis non sit ibi hoc ũbũ
positum: sed res ipsa intellegatur. Mystice
reducitur. & munitur. quia iustꝰ quisq dũ
prauorum insidias sustiuet. ad mentem
reuertit᷑. & imꝑterritus manet. Sodomi¬
te autẽ uiri in domo loth inuenire hosti¬
um nequeunt. quia corruptores mentiũ
contra uitam uisti. nullum accessionis aditũ
deprehendunt. Percussi cecitate qiasi do¬
mum circũ eunt. qui in uidentes facta dic¬
taq perscrutantur. Sed quia eis de uita
iusti fortis undiq ac laudabilis actio obui¬
at. errantes nichil aliud quã parietem
generos suos usq et uisus est eis quasi
iudens loqui. Et loquitus est inquit ad
generos suos qui acceperant filias eius
Quia postea duȩ filie loth. uirgines fuisse
dicuntur. de quib et ipse dudũ. ad sodome¬
nos direrat. ecce due filie mee quȩ non
cognouerunt uirum. et nc̃ scriptura com¬
memorat eum habuisse generos : non¬

Expanded text:
tionem, cum illo ambulantes in via, non tionem, cum illo ambulantes in via, non cognoverunt, quamvis non sit ibi hoc verbum positum, sed res ipsa intelligatur. Mystice reducitur et munitur, nisi quod justus quisque dum pravorum insidias sustinet, ad mentem revertitur, et imperterritus manet? Sodomitae autem viri in domo Loth invenire ostium nequeunt, quia corruptores mentium contra vitam justi nullum accusationis aditum deprehendunt. Percussi enim caecitate, quasi domum circumeunt, qui, invidentes, facta dictaque perscrutantur. Sed quia eis de vita justi fortis undique ac laudabilis actio obviat, errantes nil aliud quam parietem em hanc. Et visus est eis quasi ludens loqui. Et locutus est, inquit, ad generos suos qui accepturi erant filias ejus. Quia postea duae filiae Lot virgines fuisse dicuntur, de quibus ipse dudum ad Sodomaeos dixerat: Ecce duae filiae meae quae non cognoverunt virum, et nunc Scriptura commemorat eum habuisse generos, non
Abbreviated transcription (Latin):
uolebat loch filias suas hac cõpensatione
ut uiri hospites eius nichil asodomitis
tale paterentur: utrũ ad mutenda sit cõ.¬
pensatio flagitiorũ uel quorũq peccato¬
rum. ut nos faciamꝰ mali aliquid. ne ali¬
us grauius malum faciat. anpotius per¬
turbationi loth non consilio tribuendum
sit. quod hoc dixerit merito quęritur.
Et nimirum periculosisime admittitur
hec cõpensatio si autẽ perturbationi hu¬
mane tribiitur. et m̃ti tanto malo per¬
mote: nullo modo imutanda est. Et ecce
miserunt manum iuri. et intro duxerunt
cecitate. Greci habent oarasia. quod mag̃
significat. si dici potest auidentia. que facit
non iuderi. non omĩa: sed quod non opus ẽ.
Nam merito mouet quomͦ potuerunt defice¬
re querendo hostium. sitali erant cecitare
percussi: ut omnino nichil uiderent. hoc
nim mͦ sua calamitate turbati. ulterius os¬
tium non requirerent. hac aorasia. et illi
percussi sunt. qui querebant heliseum. hanc
et illi habuerunt qui dnm post resurrec̃¬

Expanded text:
volebat filias suas hac compensatione, ut viri hospites ejus nihil a Sodomitis tale paterentur, utrum admittenda sit compensatio flagitiorum vel quorumque peccatorum, ut nos faciamus mali aliquid, ne alius gravius malum faciat, an potius perturbationi Lot non consilio tribuendum sit quia hoc dixerit, merito quaeritur; et nimirum periculosissime admittitur haec compensatio; si autem perturbationi humanae tribuitur, et menti tanto malo permotae, nullomodo imitanda est. Et ecce miserunt manum viri, et introduxerunt caecitate. Graeci habent ἀορασίᾳ quod magis significat, si dici posset, avidentia quae faciat non videri non omnia, sed quod non opus est. Nam merito movet quomodo potuerunt deficere quaerendo ostium, si tali erant caecitate percussi, ut omnino nihil viderent. Hoc enim modo sua calamitate turbati ulterius ostium non requirerent. Hac ἀορασίᾳ et illi percussi sunt, qui quaerebant Elisaeum. Hanc et illi habuerunt, qui Dominum post resurrec
Abbreviated transcription (Latin):
est. hoc ipsum experibor utrum non possĩ:
quod cũ minando non ignorando dicitur:
irati apparet affectus. Sed perturbatio ñ
cadit indeum. Mos autem humane lo¬
cutionis et usitatus est. et humane in fir¬
mitati congruit. cui deus coaptat locu¬
tionẽ suam. Peccatum cum uoce est. cul¬
pa inactione. Peccatum uͦ cũ clamore est:
culpa cum libertate. Ille gͦ cui omĩa nuda
tie prolatione cõpesceret: mala sodomȩ.
et uidebo utrũ clamorem qui uenit ad
Et ecce per angłos ad cognoscenda mals des¬
cendit. et intanto crimine inuolutos in¬
ueniens: quasi pacientiam p̃t̾misit. et
eos igne. uidicii añ diem iudicii p̾uenit¬
cum tranquillitate iudicas. ut nobis darie
exemplum. quod maiora crimina. et
tarde credenda st̃ cũ audiuntur: & citius
punienda. cum ueraciter agnoscuntur.

Expanded text:
est, hoc ipsum experibor utrum non possim. est, hoc ipsum experibor utrum non possim. Quod cum minando, non ignorando dicitur, irati apparet affectus, sed perturbatio cadit in Deum. Mos autem humanae locutionis, et usitatus est, et humanae infirmitati congruit, cui Deus coaptat locutionem suam. Peccatum cum voce est culpa in actione; peccatum vero etiam cum clamore est culpa cum libertate. Sed quid hoc tiae prolatione compesceret, cum omnia nudaet videbo utrum clamorem qui venit ad Et ecce per angelos ad cognoscenda mala descendit, et tanto crimine involutos inveniens, quasi patientiam praetermisit, et eos igne judicii ante judicii dcum tranquillitateexemplum, quod majora crimina et tarde credenda sunt cum audiuntur, et citius punienda cum veraciter agnoscuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
chana. dequo certus erat: quod uolunta¬
tis sue et preceptorum suorum fidelis exe¬
cutor. existeret. dequo etiam et ille futurꝰ
erat in carne nasciturus. in quo teste apło
abrahe non solum premia. sed etiam o¬
bedientie filiorum eius iusticiam. et cir¬
ca eos etiam p̃mia promissa cõpleri. Rur¬
sũq promittitur isaac ingentẽ magnam
futurꝰ. et quod in eo benedicantur omnes
gentes terre: quib uerbis duo illi ꝓmit
dominus. Ciamor sodomorum et gomor-¬
reorum multiplicatus est. usq annõnẽ.¬
ita ut sciam. Uerbahec si non dubitantis.
quid duorum potius euenturum sit: sed
irascentis & minantis accipiamus: nulla
questio ẽ. Aore quippe humano deus in
scripturis ad homines loquitur. Et eius
iram norunt sine ꝑturbatione eius intelle¬
gere: qui credunt deum incõmutabilem eẽ.
Solemus hic etiam sic minant̃n loqui. uide¬
amus sin̾ tibi fatio. aut uideamus siñ illi
fatio. & si nͣ potero tibi facere. uel sciam. id

Expanded text:
cana, de quo certus erat quod voluntacana, de quo certus erat quod voluntatis suae et praeceptorum suorum fidelis exsecutor existeret. De quo etiam et ille futurus erat in carne nasciturus, in quo, attestanteAbrahae, non solum praemia, sed etiam obedientiae filiorum ejus justitiam, ut circa eos etiam praemia promissa compleantursumque promittitur filius Isaac in gentem magnam futurus, et quod in eo benedicentur omnes gentes terrae. Quibus verbis duo illi promiDominus: Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est, et pe ut sciam. uerba haec si non dubitantis, quid duorum potius euenturum sit, sed irascentis et minantis accipiamus, nulla quaestio est. more quippe humano deus in scriiram norunt sine perturbatione ejus intelligere, qui credunt Deum incommutabilem esse. Solemus autem etiam sic minanter loqui: Videamus si non tibi facio, aut Videamus si non illi fecero, et si non potuero tibi facere, vel sciam, id
Abbreviated transcription (Latin):
qͥti angelorum uocabulo expͥmuntur. qͥ
exterius ministrabant: et appellatione
domini ostenditur. qui eis interius p̃si¬
historiam quare saram. redarguat dñs
cũ et abraham riserit. nisi quia et illius
risus. ammirationis et leticie fuit. sare auͣt
cdubitationis. Et hoc ab illo driudicari po¬
tuit: qui corda hominum nouit. Et qͦ mͦ
cum etiam negare ausa sit sara qͦd riserit.
tanquã ille hoc posset ignorare: nisi for¬
te sara homines eos putabat. abraham
uero deum intellegebat. S etiam ipse il
cessaria nisi infirme carni esse non possent:
mirum nisi homines prius arbitratus est.
Sed fortasis inqͥbdã deum loqui intellexit.
quib dam diuine maiestatis existenti¬
b et apparentib signis: sicut hominib
dm̃ sepe apparuisse scriptura testatur.
sed rursus queritur. si ita est. unde ange¬
los fuisse postea agnouerunt. nisi for¬
te ipsis uidentib incelum issent. dixit¬
brahe deus secretorum suorum. pandit ar-¬

Expanded text:
quia angelorum vocabulo exprimuntur, qui quia angelorum vocabulo exprimuntur, qui exterius ministrabant, et appellatione Domini ostenditur, qui eis interius prritur quare istam redarguat dominus, cum et Abraham riserit. nisi quia illius risus admirationis et laetitiae fuit, Sarrae autem dubitationis, et ab illo hoc diiudicari potuit,. qui corda hominum nouit. Negauit Scum etiam negare ausa sit Sarra quod riserit, tamquam ille hoc posset ignorare? nisi forte Sarra homines eos putabat, Abraham uero deum intellegebat. sed etiam ipse illus supra dixi, quae necessaria nisi infirmae carni esse non possent, mirum nisi homines prius esse arbitratus est. sed fortassis, inquies, deum loqui intequibusdam divinae majestatis existentibus et apparentibus signis, sicut in hominibus Dei saepe apparuisse Scriptura testatur. Sed rursus quaeritur, si ita est, unde angelos fuisse postea cognoverint, nisi forte cum eis videntibus in coelum iissent. Xbrahae Dominus secretorum suorum pandit ar
Abbreviated transcription (Latin):
duplicem habet significantram. siue qd̾
risus ess et. futurus incredulis xp̃c. siue
quod omnes inimicos iniuditio suo esset
risurus. Unde et ipse qui natus est defara.
risus nomen accepit. Moralit̾ autẽ abra
ham trib angelis occurrit. qr uir et do¬
in tellectus. debet incognitione tͥnitatis
daustra carnis extedere. et quasi habita¬
tionisinfime ianuam exire. Cura autẽ
sed ut sara post tergum uiri. id est sub
discretione sp̃c solis necessariis intenta.
nequa quam sciat procaciter de tegi: sed
uerecunde moderari. abrahã autẽ non so
lum tres uidere potuit: sed etiam babita¬
culo terreno suscipere. sed et eorũ usib
etiam cibos ad hibere. Nisi enim angeli
cum quedam nobis int̾na nuntiant ad
tempus exaere corpus ad sumerent: exte¬
riorib profecto nrĩs obtutib non appa¬
rerent. Nec cibos cũ abraham sumerent. iu¬
si propt̃ nos solidum aliquid ex celesti ele-¬
mento gestarent. Hec mirum quod illi

Expanded text:
duplicem habet significationem: sive quod duplicem habet significationem: sive quod risus esset futurus incredulis Christus, sive quod omnes inimicos suos in judicio suo esset risurus. Unde et ipse qui natus est de Sara risus nomen accepit. Isaac enim ex Hebraham tribus angelis occurrit, quia vir et dointellectus, debet in cognitione Trinitatis claustra carnis excedere, et quasi habitationis infimae januam exire. Cura carnissed post tergum viri, id est, sub discretione spiritus, solis necessariis intenta, nesciat procaciter detegi, sed verecunde moderari. . Abraham nlum tres viros videre potuit, sed etiam habitaculo terreno suscipere, sed et eorum usibus etiam cibos adhibere. Nisi enim angeli, cum quaedam nobis interna nuntiantur, ad tempus ex aere corpus assumerent, exterioribus profecto nostris obtutibus non apparerent, nec cibos cum Abraham sumerent, nisi propter nos solidum aliquid ex coelesti elemento gestarent. Nec mirum quod illic
Abbreviated transcription (Latin):
corporis redigendi siec sũt illa tria sata quȩ
mulier in enangłio cognoscit᷑ ferm̃tassẽ.
Arimi autem panes. eo quod sine ferm̃to
malitie et sine langore nequitiȩ siue
feruore peruerse doctrine: oporteat eẽ
credentium unitatem. Subcineritii aut̃
ideo: ut ꝑpenitentiam p̃teritorum delic¬
torum sp̃c sc̃i uapore docti: uelut esca be¬
ne placita deo acceptabiles efficiantur
Sub arbore autem eos sedisse: passionis do¬
minicȩ erat signũ. cuiꝰ ipsi sunt p̃dicato¬
res. Quod autem promittit deus sare
sterili filium dicens. circa tempus ueniã:
non de temporib significat. sed de quali¬
tate aduentus sui. quando ꝑfilium re¬
promissum fidelis erat populus nascitu¬
rus ista enim sara sterilis. cui per ꝓpħam
dominus dicit. Letare sterilis que non
paris. erumpe et clama que non par.¬
turis. quoniam plures filii deserte ma¬
gis. quam eius quȩ habet uirum . Ri.¬
sus autem sare. propbetia est. qui risus.

Expanded text:
corporis redigendi. Haec sunt illa tria sata quae corporis redigendi. Haec sunt illa tria sata quae mulier in Evangelio cognoscitur fermentasse. Azymi autem panes, eo quod sine fermento malitiae, et sine languore nequitiae, sine fervore perversae doctrinae oporteat esse credentium unitatem. Subcineritii autem ideo, ut per poenitentiam praeteritorum delictorum, Spiritus sancti vapore decocti, velut esca bene placita Deo, acceptabiles efficiantur. Sub arbore autem eos sedisse, passionis Dominicae erat signum, cujus ipsi sunt praedicatores. Quod autem promittit Deus Sarae sterili filium dicens, Circa hoc tempus veniam, non de temporibus significat, sed de qualitate adventus sui, quando per filium repromissum fidelis erat populus nasciturus. Ista enim Sara sterilis, cui per prophetam Dominus dicit: Laetare, sterilis, quae non paris, erumpe et clama, quae non parturis, quoniam plures filii desertae, magis quam ejus quae habet virum . Risus autem Sarae prophetia est: cujus risus
Abbreviated transcription (Latin):
futuri aspexit mysterum sacram̃ti. Unde
et pedes eorum lauit. ut in extremo laua-¬
cri: purificationem demonstraret futurã.
tem credentium ad arborẽ crucis est im
filio. Sed et bittyrum et lac. cum carne ui¬
tuli apposuit. Lac autẽ prisce legis habuit
figuram. cuius mandata quasi lac deuberi¬
bus duarum tabularũ expressum. Non ua
głice doctrinȩ solidam escam accipere.
mũ. & pinguissimum ȩuangłiorũ est
testimonium. quod ueluti oleum fideli¬
b insignum datur. sed ꝑinde uitulum
cum lacte & butyrum abraham eden¬
dum apposuit: quia nec corpus dñi qͦd
est uitulus sine lacte legis: nec lac legis
sine bittyro hoc est sine euangelii testi¬
monio: ẽẽ potest. Tria autem sata uide
sara panes subcinericios fecit: triũ filioꝵ
noe linaginẽ indicauert̃. ex quibus om̃¬
ne genus hominũ natum est. Quidiui¬
ne trinitati credentes exaqua uaptis¬
matis per ȩccłam cuius imago sara erat.
conspergendi essent: et inuno pane xp̃i

Expanded text:
futuri aspexit mysterium sacramenti, unde et pedes eorum lavat, ut in extremo fine mundi lavacri purificationem demonstraret futuram: tem credentium ad arborem crucis est immfilio. Sed et butyrum et lac cum carne vituli apposuit. Lac quippe priscae legis habuisse legis mandatum, quasi lac de uberibus duarum tabularum expressum: hoc estlicae doctrinae solidam et robustam escam accipere.mum et pinguissimum Evangeliorum est testimonium, quod veluti oleum fidelibus in signum datur. Sed proinde vitulum cum lacte et butyrum Abraham edendum apposuit, quia ne corpus Domini, quod est vitulus, sine lacte legis, nec lac legis sine butyro, hoc est sine Evangelii testimonio esse potest. Tria autem sata, unde Sara panes subcineritios fecit, trium filiorum Noe imaginem indicaverunt, ex quibus omne genus humanum natum est, qui divinae Trinitati credentes per aquam baptismatis, per ecclesiam, cujus imago Sara erat, conspergendi essent et in uno pane Christi
Abbreviated transcription (Latin):
per faciem suam. et risit. et rełq. Quia pt
paululum sequitur et uocabis nomen et¬
non derisu sare. Post quam enim ad risum¬
abrahe uocatus est filius ysaac: tunc le¬
gimus rississe & saram. Sciendum autẽ
quod quatuor in ueteri testam̃to absq
ullo uelamine nominib suis ante quam
nascerentur uocatisunt. ismnael. isa ac. sa¬
lomon. et iosias. Lege scripturas. Super¬

Expanded text:
per facper facpaulum sequitur: « Et vocabis nomen ejnon de risu Sarae. PostAbrahae, vocatus est filius ejus Isaac, tunc legimus risisse et Saram. Sciendum tamen quod quatuor in veteri Testamento absque ullo velamine, nominibus suis antequam nascerentur, vocati sunt: Ismael, Isaac, Salomon, et Josias. Lege Scripturas. E
Abbreviated transcription (Latin):
picantur: Cum utiq ut cumq uolunt
ei uocabulum cõmutatum. ñ grecam sed
hebream habere rationem: cum ipsũ nom̃
hebraicum sit. Nemo autem altera lingua.
quempiam uocans. et idioao ⁊ iam uoca¬
buli sumit exaltera. Sarai igitur pͥmum
uocata est per sin res iod. Sublato gͦ iod:
id est .i. elem̃to. ad dita est. e. littera. quȩ ꝓ
.a. legitur: et uocata est sara. Causa autem
ita nominis urinutati. ħ est. quod antea di¬
cebatur princeps mnea. unuis tantũ mͦ do¬
mus mater et familie. postea dicitur ab¬
solute princeps. omnium quippe gentium.
futura iam princeps est. Quidam pessume
suspicantur ante eam leprã fuisse uocita¬
tam. et postea principem. cum lepra sarath
dicatur. que in nostra lingua quidem
uidetur habere aliqua similitudinẽ.
in hebreo autem penitus est diuerfa. Sc
multum asuꝑiorib trib luteris. id est.
sin. ares. & e. quib sara scribitur discrepa¬
re manifestum est. Et cecidit abraham su¬

Expanded text:
picantur, cum utique utcunque volunt picantur, cum utique utcunque volunt ei vocabulum commutatum, non Graecam, sed Hebraeam debeant dare rationem, cum ipsum nomen Hebraicum sit. Nemo autem in altera lingua quempiam vocans, etymologiam vocabuli sumit ex altera. Sarai igitur primum vocata est per sin , res , iod . Sublato ergo id est i elemento, addita est littera quae per a legitur, et vocata est Saraa . Causa autem ita nominis immutati haec est, quod antea dicebatur princeps mea, unius tantummodo domus materfamilias; postea vero dicitur absolute princeps, id est ὰρχουσὰ. Omnium quippe gentium futura jam princeps est. Quidam pessime suspicantur ante eam lepram fuisse vocitatam, et postea principem, cum lepra zaraath dicatur, quae in nostra lingua quidem videtur habere aliquam similitudinem, in Hebraeo autem penitus est diversa. Scrmultum a superioribus tribus litteris, id est, SIN, RES, et HE, quibus SARA scribitur, discrepare manifestum est. Et cecidit Abraam su
Abbreviated transcription (Latin):
melioratus. Si enim adam pactum dei custo¬
disset: non habraham. hoc pactum accepis¬
set. Sed quia ille in hoc menbro culpam in¬
obedientie. primo agnouit: decuit. ut iste
in hoc menbro signum obedientiȩ secundo
accepisset. ut ostenderetur: obedientes qnͣ¬
doq generasse filios ad uitam: dum olim pͣ¬
uaricatores generarent ad mortem. duxit¬
q dñs ad abraham. Sarai uxorem tuam
non uocabis sarai. sed saram. ⁊ resq. hic iam
declaratur ꝓmissio de uocatione gentium
in isaac filio promissionis. id est gratia ñ
natura. quia de sene patre et sterili matre.
Et quia boc nõ per generationem qui est is¬
mael. sed per regenerationem futurum e¬
rat: ideo ibidem imperata est circumcisio
quando desara promittitur filius intypo ec¬
clesie. non quando ismael qui typum te¬
nuit uideorum. Errant qui putant pri¬
mum sarã ꝑunum .r. scriptam fuisse.
et postea ei alterũ .r. additum: et quia
.r. apud grecos centenarius. numerus

Expanded text:
melioratus. Si enim Adam pactum Dei customelioratus. Si enim Adam pactum Dei custodisset, non Abraham hoc pactum accepisset. Sed quia ille in hoc membro culpam inobedientiae primo agnovit, decuit ut iste in hoc membro signum obedientiae secundo accepisset, ut ostenderetur obedientes quandoque generasse filios ad vitam, dum olim praevaricatores generarunt ad mortem. Dixitque Dominus ad Abraham: Sarai uxorem tuam non vocabis Sarai, sed Saram, et benedicamdeclaratur promissio de vocatione gentium in Isaac filium promissionis, id est, gratia, non natura, quia de senili patre et sterili matre, et quia hoc non per generationem qui est Ismael, sed per regenerationem futurum erat, id est ibidem imperata est circumcisio, quando de Sara promittitur filius in typo Ecclesiae, non quando Ismael qui typum tenuit Judaeorum. Errant qui putant primum Saram per unum r scriptum fuisse et postea ei alterum r additum, et quia r apud Graecos centenarius nume rus
Abbreviated transcription (Latin):
autem pereat anima par uuli incircum¬
cisi dũ ipsa pactum dei irritum nͥ fecit. s
qui eum circumcidere neglexerunt: nisi
originem inprimo homine pactũ dĩ dissi¬
pauerunt: in quo om̃s peccauerunt.: Nas¬
cuntur enĩ omnes non proprie. sed ori-¬
ginaliter peccatores. Quem nisi regene¬
ratio liberet: peribit anima eius de po-
ipse peccauit. Io circo abrahe circũcisio
cõmendata ẽ pͥmũ ut sub lege eẽt sic̃ et
adam ne de ligno manducaret uissum ẽ.¬
ut probaretur. si compleret hoc annon. Cre¬
dens enim filiumse habiturum. ꝑ cuiꝰ ge¬
nerationẽ omĩb gentib benedictio futu¬
ra esset : et incuius nepotib castitatis et
sobrietatis unicum mansisset exemplar.
unde et mea parte corporis signum fidei
accepit: unde filius fidei non carnis uas¬
citurus erat. Nec truncata corporis parte
deformior: sedfidei indeum signo gloriosior.
Igitur pro domino aliquid perdere lucrũ
est: non dapnum. lta abraham. fidei sue
signum accipiens. non deformatus est: sed

Expanded text:
autem pereat anima parvuli incircumcisi, dum ipsa pactum Dei irritum non fecit, sed qui eum circumcidere neglexerunt, nisi originem in primo homine pactum Dei dissipaverint, in quo omnes peccaverunt? Nascuntur enim omnes non proprie, sed originaliter, peccatores: quem nisi regeneratio liberet, peribit anima ejus de popuipse peccavit. Idcirco Abrahae circumcisio commendata est princeps, ut sub lege esset sicut et Adam, ne de ligno manducaret, ut probaretur si compleret hoc an non. Credit enim se filium habiturum, per cujus generationem omnibus gentibus benedictio futura esset, et in cujus nepotibus castitatis et sobrietatis unicum mansisset exemplar. Unde et in ea parte corporis signum fidei accepit, unde filius fidei, non carnis, nasciturus erat. Nec truncata corpordeformior, sed fidei in Deum signo gloriosior. Igitur pro Deo aliquid perdere lucrum est, non damnum. Ita Abraham fidei suae signum accipiens, non deformat
Abbreviated transcription (Latin):
ineis loquitur ea passione cui erorcista reqͥ¬
ritur. nesciunt quid loquantur: quanto
minus ille intelligeret uerborum sonos
quos ꝑ eum et ex eo diabolꝰ illo modo fa¬
ciebat: qui hominem loquentem non intel¬
ligeret. si eum diadolica passione in munis
audiret᷑. Dixit gͦ ad mulierem. Cur prece¬
pit uobis deus ut non cõmederetis delig¬
forte moriamur. Ideo pͥus interrogauit
serpens. et respondit hoc mulier: ut pre¬
uaricatio esset in excusabilis. neq ullo
modo dici posset. id quod preccperat d̾s obli¬
tam fuisse mulierem. Callidus namq hu¬
mani generis inimicus. quod inparadiso
egit: hoc cotidie agere non desistit. Pro¬
urti dicat. Gustate et eritis sicut dii quod
est aperte dicere. Temporalem concupiscen¬
tram tangite: et in hoc mundo sublimes ap¬
precepit uob̃̾ ds ut non conmederetis de
homo diuino munere redemptꝰ. iam se

Expanded text:
in eis loquitur ea passione cui ab exorcista requin eis loquitur ea passione cui ab exorcista requiritur, nesciunt quid loquantur: quanto minus ille intelligeret verborum sonos, quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret. » Dixit ergo ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omforte moriamur. Ideo prius interrogavit serpens et respondit hoc mulier, ut praevaricatio esset inexcusabilis: neque ullo modo dici posset id quod praeceperat Deus oblitam fuisse mulierem. Callidus namque humani generis inimicus, quod in paradiso egit, hoc quotidie agere non desistit. uam Gustate, et eritis sicut dii ? Ac si aperte diceret: Temporalem concupiscentiam tangite, et in hoc mundo sublimes appraecepit vobis Deus, ut non comederetis de  divino munere redemptus homo
Abbreviated transcription (Latin):
probatur. et exercetur uirtus: et est pal¬
ma gloriosior. non consensisse temptatum.
quam non potuisse temptari᷑. Si autem q̃¬
ritur cur potissimum ꝑserpentem diabo¬
lus temptare ꝑmissus sit: tam hoc signifi¬
candi grã factum est. Non quod diabolus
aliquid ad instructionem nr̃am significare
uoluerit. set cum accedere ad temptandum
non posset nisi ꝑmissus. nec per aliud posset
nisi: quod permittebatur accedere: quic qͥd
serpens ille significauit. ei prouidentie tri¬
buendum est. sub qua et ipse diabolus ha¬
bet quidem cupiditatem nocendi. facultatẽ
autem non. nisi que datur uel ad subuerten¬
da. ac ꝑdenda uasa ire. uł ad humilianda. si¬
ue probanda uasa nuiscdiȩ. Non itaq ser¬
pens uerborum sonos intelligebat. qui ex
illo fiebant ad mulierem᷑ Neq enĩ conuer¬
sa credenda est anima eiꝰ in naturam ratio¬
nalem: quando quidem nec ipsi homines.
quorum rationalis natura est. cum demon

Expanded text:
probatur, ut exerceatur virtus et est palprobatur, ut exerceatur virtus et est palma gloriosior non consensisse tentatum, quam non potuisse tentari? Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus tentari permissus sit, jam hoc significandi gratia factum est, non quod diabolus aliquid ad instructionem nostram significare voluerit, sed cum accedere ad tentandum non posset nisi permissus, num aliud posset, nisi quod permittebatur accedere? Quidquid igitur serpens ille significavit, ei providentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus habet quidem cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur, vel ad subvertenda ac perdenda vasa irae, vel ad humilianda sive probanda vasa misericordiae. Non itaque serpens verborum sonos intelligebat, qui ex illo fiebant ad mulierem; neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalem, quandoquidem nec ipsi homiquorum rationalis natura est, cum daemon
Abbreviated transcription (Latin):
si gͦ quęritur cur ds temptari ꝑmiserit. ho¬
minem. quẽ temptatori consensurũ esse p̃s¬
ciebat: occurrit ratio uera. non magne lau¬
dis futurum. fuisse hominem. si propterea
posset bene uiuere: quia nemo male uiue¬
re. suaderet. cum et innatura posset et in
potestate haberet uelle non consentire
suadenti: aduiuante. tamen illo. qui super¬
bis resistit. humilib autem dat grãm. Nec
arbitrandũ est quod esset hominẽ deiectu¬
rus iste temptator. nisi precessisset in anima
hominis quȩdam elatio conprimenda: ut
ꝑ humiliationẽ peccati quam de se falso pre¬
sumpserit disceret. Uerissime quippe cdic̃¬
tum est. Ante ruinam exaltat᷑ spiritꝰ. et
ante głam humiliatur. Sic autem mo-
uentur quidã de hac primi hominis tẽp¬
tatione. quod eam fieri ꝑmiserit ds: quasi
nc̃ non uideant uniuersum genus huma¬
num diaboli insidus sine cessatione temp¬
tari. Cur et hoc ꝑmittit deus: an quia

Expanded text:
Si ergo quaeritur cur Deus tentari permiserit hoSi ergo quaeritur cur Deus tentari permiserit hominem, quem tentatori consensurum esse praesciebat, occurrit ratio vera, non magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene vivere, quia nemo male vivere suaderet, cum et in natura posse, et in potestate haberet velle non consentire suadenti, adjuvante tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Nec arbitrandum est quod esset hominem dejecturus iste tentator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumpserit, disceret. Verissime quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur spiritus, et ante gloriam humiliatur . Sic autem quidam moventur de hac primi hominis tentatione, quod eam fieri permiserit Deus, quasi nunc non videant universum genus humanum, diaboli insidiis sine cessatione tentari. Cur et hoc permittit Deus? an quia
Abbreviated transcription (Latin):
patrem non quia deseruit. aut recessit
a patre: sed quia non inea forma homini¬
b apparuit. in qua ȩqualis est patri. Re¬
gentib congregauit. ut pace noui testam̃ti.
essent duo incarne una. quia cum sit ds
erubescebant. Quid enim puderet quando
nullam legem senseriat in menbris sius
repugnantem legi mentis suȩ : quȩ illos
pena peccati post perpetrationem preuari¬
cationis secuta est: usur pante in obedientra
ꝓ hibitum. et iusticia puniente cõmissum:
sed et serpens erat. callidior cunctis animan¬
tibus terrȩ quȩ fecerat ds. Non anima sira
Quam libet enim p̃uaricatores angeli de
supernis sedib suȩ ꝑuersitatis et suꝑbiȩ
merito de iecti sint: natura tamen ex cellen¬
tiores sunt cunctis animantib terrȩ. prop¬
ter rationis eninentiam. Ia circo non mirũ
si suo instinctu diabolus implens serpen¬
tem. eiq suum spm. miscens eo more quo
uates demoniorum repleri solent: callidis¬
mam uiuam inrationabilem q uiuentiũ.

Expanded text:
Patrem, non quia deseruit, et recessit a Patre; sed quia non in ea forma apparuit hominibus in qua aequalis est Patri. Regentibus congregavit, ut pace Novi Testamenti essent duo in carne una: quia cum sit Deuerubescebant. « Et merito, quid enim puderet quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praevaricationis secuta est, usurpante inobedientia prohibitum, et justitia puniente commissum: Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terre que fecerat dominus deus», umlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis et superbiae merito dejecti sunt, natura tamen excellentiores sunt omnibus animantibus terrae propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum si suo instinctu diabolus jam implens serpentem, eique suum spiritum miscens, eo more quo vates daemoniorum impleri solent, callidismam vivam irrationabilemque viventium?
Abbreviated transcription (Latin):
si latine dici possit seculare. An ex hoc
aliquid scdm spiritalem promissionem in
telligere cogamur. ut eternum ideo dic¬
tum sit: quia hinc eternum aliquid signi¬
postte. usq masculus cuiꝰ preputii caro cir¬
cumcisa non fuerit. peribit anima illa de
populo suo. quia pactum meum irritum
gentes: etiamcireumcisioniseipactũ datur.
insignum. et significat renouatam naturã
perbaptisinum. post spoliationem ueteris
culos et empticios circũcidi precipit. ut
ad omnes gratiam redẽptionis pertine¬
re testetur᷑. Ibi parentũ mutantur et no¬
mina. ut omnia resonent nouitatẽ. Abrã¬

Expanded text:
si Latine dici possit saeculare; an ex hoc si Latine dici possit saeculare; an ex hoc aliquid secundum spiritualem promissionem hic intelligere cogamur, ut aeternam ideo dictum sit, quia hinc aeternum aliquid signiaeternum masculus cuius praeputii caro circumcisa non fuerit delebitur anima illa de populo suo quia pactum meum irritum gentibus, circumcisionis pactum datur in signum: quia significat naturam renovatam per baptismum, post spoliationem veteris culos, et emptitios, circumcidi praecipit, ad omnes gratiam redemptionis pertinere testatur. Ibi parentum mutantur et nomina, ut omnia resonent novitatem. Na
Abbreviated transcription (Latin):
greco testam̃tũ legimus: ibi in hebraico
sermone. sit fedus siue pactum. id ẽ berith.
dicunt autem hebrei quod ex nomine
suo ds̃ quod apud illos tetra grãmũ est:
e litteram abrabe et sarre addiderit. Di¬
cebatur enim primum abrã: quod inter¬
pretatur pater ex celsus. postea uocatus
est abraham: quod transfertur pater
multarum. Nam quod sequitur gentiũ.
non habetur innomine. sed sub auditur.:
Nec mirandum quare cum apud gre-¬
cos. et nos alittera uideatur addita. nos
.e. litteram. hebreã. ad ditã dixerimꝰ: Idioma
enĩ lingue illius est. per .e. quidem scri¬
bere. sed ꝑ .a. legere. sicut econtrario.a.
lut̾ã sepe ꝓ .e. pronuntiant. daboq tib
& semini tuo terram peregrurationis
tue omuem terram chanaan inpossessio¬
nem eternam. et rełq. Questio est cur di
xerit eternam: cum israhelitis temporali¬
ter datasit : Utrum scđm hoc scłm data
sit eterna. ut abeo qͦd ẽ aeon grecȩ quod
scłm significat: dictum sit eonion. tanqͣm

Expanded text:
e testamentum legimus, ibi in Hebraico sermone sit foedus sive pactum, id est, berith . Dicunt autem Hebraei quod ex nomine suo Deus, quod apud illos τετραγράμματον est, he litteram Abrae et Sarae addiderit. Dicebatur enim primum Abram , quod interpretatur pater excelsus; et postea vocatus est Abraham , quod transfertur pater multarum. Nam quod sequitur, gentium, non habetur in nomine, sed subauditur. Nec mirandum quare cum apud Graecos, et nos a littera videatur addita, nos he litteram Hebraeam additam dixerimus. Idioma enim linguae illius est, per he quidem scribere, sed per a legere. Sicut e contrario a litteram saepe per pronuntiant. Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et reliqua. Quaestio est quomodo dixerit aeternam, cum Israelitis temporaliter data sit, utrum secundum hoc saeculum dicta sit aeterna, ut ab eo quod est ἀιων Graece, quod saeculum significat, dictum sit ἀιωνιον, tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
et rełq. Recte nomen eius ita uocauit: qr
gratuito munere consulit miseris. et conso¬
lorem nle consideras. Et tibi de relic̃¬
est ad moysen. uidebis posteriora mea. nã
facies mea non apparebit tibi. Non enĩ
potest. Illam ergo manifestationem sapi¬
entie dei: nemo potest uidere. et uiuere.
psa est enim species cui contemplande
suspirat oĩs qui affectat diligere dm̃ ex to¬
to corde. et ex tota anima: & extota men¬
te. Ad quam contemplandam etiam ꝓri
in futura autem uita contemplatione ꝑ¬
fruemur et̃na. P ropterea appellauit pu¬
teum illum. puteum uiuentiset uidentẽ.
Usq hodie puteus agar demonstratur in
deserto arabie: inter cades et barao. & sig¬
turam. quam conditor nr̃ qui est uita
uiuentium. et spes morientium: intui¬
tu pie miserationis. mortalib dedit. ut
per illam edocti. atq auitiis correcti:
uisione incelis perpetua digni esse mere¬
antur. Peperitq agar abrahe filium
qui uocauit nomen eius ismael. Ad no¬

Expanded text:
 » Recte nomen ejus ita vocavit, quia gratuito consulit miseris elorem consideras, et tibi derelicd: « Videbis posteriora mea, nam facies non apparebit tibi. » « Non enim t . » Illam enim manifestationem sapientiae Dei nemo potest videre et vivere. Ipsa est enim species cui contemplandae suspirat omnis qui affectat diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, ad quam contemplandam, etiam proin futura autem vita contemplatione perfruemur aeterna. Propterea appellavit puteum illum puteum viventis et videntis me. Usque hodie puteus Agar demonstratur in deserto Arabiae, inter Cades et Barad. Typificat, quam Conditor noster, qui est vita viventium et spes morientium, intuitu piae miserationis mortalibus dedit, ut per illam edocti atque a vitiis correcti, ejus visione in coelis perpetua digni esse mereantur. Peperitque Agar Abrae filium, qui vocavit nomen ejus Ismael. Ad no
Abbreviated transcription (Latin):
nationem: non timuit. originali peccato. fra¬
tricidiĩ super addere scelus. Maledictus est¬
aperuit ossuum in confessione peccatorũ
accipere sanguinem xp̃i. qui effusus est in
remissionẽ peccatorum. de manu perse¬
cutoris. nolentis esse sub gr̃a sed sub lege.¬
legis sunt. sub maledicto legis sunt. Cum
operatus fueris eam. non dabit fructus suoᷤ.

Expanded text:
ae, et non timuit originali peccato fratricidii superaddere scelus, ideaperuit os suum in confessione peccatorum: accipere sanguinem Christi, qui effusus est in remissionem omnium peccatorum de manu persecutoris, nolentis esse sub grlegis sunt, sub maledicto sunt legis . Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos.
Abbreviated transcription (Latin):
Ab ommi potente namq deo. munus ex
manu non accipitur. quod excorde obli¬
quod datur deo. ex dantis mente pensat᷑.
lratusq est caim uehem̃t᷑. usq cur conci¬
dit facies tua. Id est quare irasceris et in¬
uidie infrẽm liuore cruciatꝰ. uultum di¬
mitis interram: non ne si bene egeris re¬
cipies: sin autem male. statim inforibus
peccatum ad herit: sed sub de erit appetitꝰ
eius. et tu dominaberis illius: id est sibeue¬
feceris: dimutet᷑ tibi omne delictũ tuum. si
am. ut suscepi munus frĩs tui. Quod si
male egeris: ilico peccatũ ante uestibu¬
lum tuum sedebit: et tali lanitore comi¬
taberis. Uerũ quia ubeti arbitriies. mo¬
neo ut non tui peccatum. sed peccati domi

Expanded text:
Ab omnipotente namque Deo munus ex manu non accipitur, quod corde obliquod datur Deo, ex dantis mente pensatur. Iratusque est Cain vehementer, et concidicit, hoc est: Quare irasceris, et invidiae in fratrem livore cruciatus, vultum dimittis in terram. Nonne si bene feceriscipies? sin autem male, statim in foribus peccatum tuum aderit. Sed sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius. Necessifeceris, dimittetur tibi omne delictum? sive, utam, ut suscepi munus frmale egeris, illico peccatum tuum ante vestibulum tuum sedebit, et tali janitore comitaberis? Verum quia liberi arbitrii es, moneo ut non tui peccatum, sed tu peccato domi
Abbreviated transcription (Latin):
tanquam duo populi excircũcisione et pre¬
putio credentes: cognita passione saluato¬
id est sacramentis honorant. eiusq myste
rii rationem reddentes: iudeorum de trac̃
super iecto dorsis pallio auersi uenientes o¬
peruint: quia bonis subditis sic preposi¬
torum suorum mala displicent: ut tam̃
hec abalus occultent: Operimentum auer¬
si deferunt: quia diuidicantes factum. &
uenerantes magisterium: nolunt uidere qͦd
tegunt: Medius frater cham. id est impi¬
us populus uideorum: ideo medius quia
nec primatum apłoꝵ tenuit. nec ultimꝰ¬
ingentib credidit. uidit nuditatem pat̾s.
quia consensit in nece saluatoris. Nuntia
uit foras frib. quia per eum manifesta¬
tum est. quod in prophetia latebat: Ideo¬
q fit seruus fratrũ suorũ. id est ipsa gens
quȩ dam sciiniaria xp̃ianorum. bauilans
legem et prophetas: ad testimonium aser
tionis eccłe. ut nos honoremꝰ persacram̃tũ:
quod nuntiant illi ꝑlitteram: Benedictꝰ¬

Expanded text:
tanquam duo populi, ex circumcisione et praeputio, credentes, quodammodo passionem Chid est sacramento honoraverunt: rii rationem reddentes, Judaeorum detractiosuperjecto dorsis pallio, aversi venientes operiunt, nisi quod bonis subditis sic praepositorum suorum mala displicent, ut tamen haec ab aliis occultent? Operimentum aversi deferunt, quia dijudicantes factum et venerantes magisterium, nolunt videri quod tegunt. Medius autem fratrum Cham, id est, impius populus Judaeorum, ideo medius, quia nec primatum apostin gentibus credidit, vidit nuditatem patris, quia consensit in necem Domini Salvatoris: nuntiat fratribus foras, quia per eum manifestatum est quod erat in prophetis secretum; ideoque fit servus fratrum suorum, facta ipsa gens quodammodo scriniaria Christianorum, bajulans legem et prtionis Ecclesiae, ut nos honoremus per sacramentum, quod nuntiant illi per litteram? QUAEST
Abbreviated transcription (Latin):
uii. faciem terre reuelaret. Pocest et sp̃s
nomine uentus intelligi: uixta illud psal¬
mistȩ: Et stecit sp̃c procelle. cuius flatib¬
per occultas terre uenas ad matricẽ abys¬
sum redeant: iuxta illud salomonis. Ad locũ
unde exeunt flumina reuertuntur. ut
iterum fluant. Requieuitq arcͥa mense
usq prouintiales ostendunt. huius dilu:¬
uĩ et ard̾e memoriam faciunt. omnes qͥ
historias barbaricas conscripserunt. id est

Expanded text:
vii faciem terrae revelaret. Potest et spiritus vii faciem terrae revelaret. Potest et spiritus nomine ventus intelligi, juxta illud Psalmistae: Et stetit spirper occultas terrae venas ad matricem abyssum redeant juxta illud Salomonis: Ad locum unde exeunt flumina, revertantur, ut iterum fluant . Requievitque arca mense usque provinciales ostendunt. Hujus vero diluvii et arcae memoriam faciunt omnes qui historias barbaricas conscripserunt: quorum unus est
Abbreviated transcription (Latin):
quindecim cubitos aqua crescendo trans¬
cenderet. ꝓpter olimpi uerticem montis.
super quem per hibentur nubes non pos¬
se concrescere. quod tam sublime et excelsũ
sit: ut non ibisit aer iste crassior. ubi uenti
nebule imbresq gignuntur: nec adtendt̃
omnium elementorum crassissimã terrã
ibi esse potuisse. Anforte negant esse¬
uerticem montis terram : Cur gͥ usq ad il¬
la cȩli spatia. terris exaltari licuisse. et aqͥs
exaltari non licuisse contendunt: cũ isti
mensores. et pensores elementorum. aquas
terris perhibeant superiores. atq leuiores:
quid itaq rationis afferunt. quare terra
grauior et inferior locum celi tran quilli¬
oris inuaserit per uolumina tot annorũ:
et aqua leuior ac superior per missa non
sit hoc facere. saltem ad tempus eriguum:
Recordatus autem dominus noe cunctorũ
dei ferebatur super aquas. Tunc enim fe¬
cum. terra apparuisset: nc̃ autẽ ad ductꝰ
dicitur. ut ab latis demedio aquis dilu¬

Expanded text:
quindecim cubitos aqua crescendo transquindecim cubitos aqua crescendo transcenderet propter Olympi verticem montis, super quem perhibentur nubes non posse concrescere, quod tam sublime jam coelum sit, ubi non ibi sit aer iste crassior, ubi venti, nebulae imbresque gignuntur. Nec attendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant verticem montis esse terram? Cur igitur usque ad illa coeli spatia terris exaltari licuisse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mensores et pensores elementorum aquas terris perhibeant superiores atque leviores? Quid itaque rationis afferunt quare terra gravior et inferior locum coeli tranquillioris invaserit per volumina tot annorum, et aqua levior ac superior permissa non sit hoc facere, saltem ad tempus exiguum? RecoDei ferebatur super aquas. Tunc enim fecum terra apparuisset. Nunc autem adductus dicitur, ut ablatis de medio aquis dilu
Abbreviated transcription (Latin):
dis uiuere potest. sicut sunt lutri. et ui-¬
tuli marini. et multa auium genera. quȩ
in aquis uictum requirunt. sed mnaridis
dormiunt. nutriunt et requiescunt: Po¬
tuit enim uirtus diuina. utram uis eoꝵ
naturam donec diluuium transiret tem¬
perare: ut aut inhumore tantum aut
in arido tantum uiuere possent: Niforte
extra arcͥam inaliqua eius parte loca illis
preparata essent: unde et in aquis uiue¬
re. et maridis requiescere potuissent: &
inclusit eum dominus deforis. hoc enĩ sine
dubio diuinum opus fuit. ne ingrederent᷑
aque per aditum quem bumana ñ munte¬
rat manus. factumq est diluuium quadra¬
ginta dieb suꝑ terram. usq quindecim¬
cubitis altior fuit aqua super montes qͦs
operauerat. Quidam hec non esse gesta. sed
solas rerum significandatum figuras esse con¬
tendunt. Primum opinantur. tam magnum
non potiusse. Itemq aliud tantum insuꝑiori¬
bus fieri diluuium: ut altissimos montes

Expanded text:
dis vivere potest, sicut sunt lutri et vidis vivere potest, sicut sunt lutri et vituli marini, et multa avium genera, quae in aquis victum requirunt, sed in aridis dormiunt, nutriunt et requiescunt. Potuit enim virtus divina utramvis eorum naturam donec diluvium transiret, mitigare, temperare, ut aut in humore tantum, aut in arido tantum vivere possent, nisi forte extra arcam in aliqua ejus parte loca illis praeparata essent, unde et in aquis vivere, et in aridis requiescere potuissent. Et inclusit eum Dominus deforis. Hoc enim sine dubio divinum opus fuit, ne ingrederentur aquae per aditum, quod humana non munierat manus. Factumque est diluvium quadraginta diebus super terram; et multicubitis altior fuit aqua super montes quos Ferunt quidam non esse haec gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt. Primum opinantur tam magnum non potuisse, itemque aliud tantum in superioribus fieri diluvium, ut altissimos montes
Abbreviated transcription (Latin):
rum que illic habere potuerant animalia:
quȩ non nisi carne uesci putantur. utrũ
preter numerum ibi fuerint. sine transgres¬
sione mandati. quȩ aliorum alendorum ue¬
cessitas il lic coegisset includi: anuero quod
potius est credendum. p̃ter carnes aliqua
alimenta esse potuerunt. que omnib con¬
uenirent: Nouimus enim quam multa ani¬
malia quib caro cib est : fructibus pomis¬
q uescantur. & maxime ficu atq castaueis:
quid gͦ mirum. siuir ille sapiens et iustus
etiam diuinitꝰ ammonitus. quid cui con¬
grueret. sine carnib aptam cuiq generi ali¬
moniam repperiret & conderet: Quid est
quod uesci. non cogeret fames. aut quod
non suaue. ac salubre facere posset deus. qͥ
etiam sine cibo uiuerent. diuina facilitate
ni carne introierunt. sicut p̃ceperat ei
ds̃. hinc quidam quȩrencdum putant. qͥd
de animalib sentiri debeat. quorum nat᷑a
nec semper maridis. nec semper in humi¬

Expanded text:
rum, quae illic habere poterant animalia, rum, quae illic habere poterant animalia, quae non nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conuenirent. Nouimus enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, frugibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis. Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitate ni carne introierunt, sicut praeceperat ei Deus. Hinc quidam quaerendum putant quid de animalibus sentiri debeat, quorum natura nec semper in aridis, nec semper in humi