comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rint. Si eñ inquiunt ep imenides
siue callimachus ꝓpt̃ea cretenses
fallaces et malas bestias arguunt
et uentres pigros quod diuina not
sentiant. et iouem qui regnet in
cȩlo in sua insula fingant sepulti
et hoc quod illi dixerunt eẽ uerum
apłi sententia comꝓbatur: sequitur
iouem non mortuũ eẽ sed uiuum.
Imꝑite igitur paulus idolatriȩ de-¬
structor dum aduersum ꝑuersos
doctores agit. deos quos inpugna¬
bat asseruit. Quibus breuiter res¬
pondendum ẽ. Sicut in eo quod ait
quia mala. et in illo. ipsius eñi et
genus sumus. non statim totam me¬
nandri comediã et arati librũ ꝓba¬
uit. sed oportunitate uersiculi ab¬
usus ẽ: ita et in presenti loco non
totum opus callimachi siue epime¬
nidis quoꝵ alter laudes iouis canit.
alter de oraculis scriptitat: ꝑ unum
uersiculũ confirmauit Sed cre¬
tenses tantũ mendaces uitio gentis
increpauit non ob illam opinionẽ
qua sunt arguti a poetis: sed ob in¬

Expanded text:
rint. Si enim, inquiunt Epimenides rint. Si enim, inquiunt Epimenides sive Callimachus, propterea Cretenses fallaces, et malas bestias arguunt, et ventres pigros, quod divina non sentiant; et Jovem, qui regnet in coelo, in sua insula fingant sepultum: et hoc quod illi dixerunt, esse verum Apostoli sententia comprobatur: sequitur Jovem non mortuum esse, sed vivum. Imperite igitur Paulus idololatriae destructor, dum adversus perversos doctores agit, deos quos impugnabat, asseruit. Quibus breviter respondendum est, sicut in eo quod ait:quia prava Al. mala . Et in illo, Ipsius enim et genus sumus, non statim totam Menandri comoediam, et Arati librum probavit; sed opportunitate versiculi abusus est: ita et in praesenti loco non totum opus Callimachi, sive Epimenidis, quorum alter laudes Jovis canit, alter de Oraculis scriptitat, per unum versiculum confirmavit: sed Cretenses tantum mendaces vitio gentis increpavit: non ob illam opinionem, qua sunt arguti a poetis, sed ob in
Abbreviated transcription (Latin):
rant. Hoc aũt paulus fatiebat raro
et ut loci potius quam ostentatio¬
nis oportunitas exigebat. inmorẽ
apum quȩ de diuersis florib solent
mella componere. et fauoꝵ cellulas
coaptare. Sunt qui putant hunc
uersũ de callimacho cyrinensi po¬
eta sumptũ. et aliqua ex parte ñ
errant. Siquidẽ et ipse in laudib
iouis aduersum cretenses scripti¬
tans qui sepulchrum se ostende¬
re głabantur ait. Cretenses semꝑ
mendaces qui et sepulchrũ euis
sacrilega mente fabricati sunt. Uerũ
ut supra diximus integer uersus
de ȩpimenide pocta ab apło sump¬
tus ẽ. et eius callimachus in suo
poemate ẽ usus exordio. siue uul¬
gare ꝓuerbiũ quo cretenses falla¬
ces appellabantur. sine furto alie¬
ni oꝑis in metrũ retulit. Putant
quidam apłm reprehendendum
quod inprudent̃ lapsus sit: Et dĩ
falsos doctores arguit. illum uersi¬
culum comꝓbarit quo ꝓpterea cre¬
ius sepulchrũ inane construxe¬

Expanded text:
rant. Hoc autem Paulus faciebat raro, rant. Hoc autem Paulus faciebat raro, et ut loci potius quam ostentationis opportunitas exigebat, in morem apium, quae de diversis floribus solent mella componere, et favorum cellulas coaptare. Sunt qui putent hunc versum de Callimacho Cyrenensi poeta sumptum, et aliqua ex parte non errant. Siquidem et ipse in laudibus Jovis adversus Cretenses scriptitans, qui sepulcrum ejus se ostendere gloriabantur, ait: Cretenses semper mendaces: qui et sepulcrum ejus sacrilega mente fabricati sunt. Verum, ut supra diximus, integer versus de Epimenide poeta ab Apostolo sumptus est; et ejus Callimachus in suo poemate est usus exordio. Sive vulgare proverbium, quo Cretenses fallaces appellabantur, sine furto 708 alieni operis in metrum retulit. Putant quidam Apostolum reprehendendum, quod imprudenter lapsus sit; et  Al. ut dum falsos doctores arguit, illum versiculum comprobarit: quod propterea Crevis sepulcrum inane construxe
Abbreviated transcription (Latin):
qui et ipsi attica facundia expoliti
et ꝓpt̃ locorũ uiciniã atheniensium
sapore conditi sunt. de menandri
comedia uersum sumpsit iambicũ
Corrumpunt mores bonos. collo¬
quia mala. Nec mirũ si ꝓ oportu¬
nitate temporis gentilium poeta¬
rum uersib abutatur.: cum etiam
de inscriptione arȩ aliqua cõmu¬
tans ad athenienses loquutus sit.
ꝑtransiens enĩ inquit et contem¬
plans culturas ur̃as: inueni et arã
in qua supra scriptum ẽ ignoto
dõ. Quod itaq ignorantes colitis.
hoc. ego annuntio uobis. Inscriptio
aũt arȩ non ita erat ut paulus as¬
seruit ignoto dõ. sed ita diis asie.
et ęuropȩ. et affrice. diis ignotis
et ꝑegrinis. Uerum quia paulus
non plurib diis indigeb at igno¬
tis. sed uno tantũ ignoto dõ. singu¬
lari uerbo usus ẽ: ut doceret illũ
suũ ẽẽ dm̃ quem athenienses in
are titulo p̃notassent. Et recte eũ
scientes colerent quem ignorantes
uenerabantur. et nescire non pote¬

Expanded text:
qui et ipsi Attica facundia expoliti; qui et ipsi Attica facundia expoliti; et propter locorum 707 viciniam Atheniensium sapore conditi sunt, de Menandri comoedia versum sumpsit iambicum: Corrumpunt mores bonos colloquia mala Nec mirum si pro opportunitate temporis, gentilium poetarum versibus abutatur: cum etiam de inscriptione arae aliqua commutans, ad Athenienses locutus sit: pertransiens enim, inquit, et contemplans culturas vestras, inveni et aram in qua superscriptum est: Ignoto Deo. Quod itaque ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. Inscriptio autem arae non ita erat, ut Paulus asseruit, ignoto Deo, sed ita: Diis Asiae et Europae, et Africae; diis ignotis et peregrinis. Verum quia Paulus non pluribus diis indigebat ignotis, sed uno tantum ignoto Deo, singulari verbo usus est: ut doceret illum suum esse Deum, quem Athenienses in arae titulo praenotassent: et recte eum scientes colere deberent, quem ignorantes venerabantur, et nescire non pote
Abbreviated transcription (Latin):
tura commnemorat. siue uere quia
de oraculis scripserat. atq respon¬
sis. que et ipsa futura p̃nuntient.
et ea quȩ uentura sunt multo ante
predicant. Deniq ipse liber oracu¬
lorum titulo prenotatur. quẽ quia
uidebatur diuinũ aliquid repro
spexisse ut iuderet quid gentili¬
um diuinatio polliceretur. et in
tempore abusũ eẽ uersiculo. scri¬
bentem ad titum qui erat crecȩ:
ut falsos cretensium doctores pro¬
prio in sulȩ auctore contereret.
Hoc aũt paulus non solum in
hoc loco sed etiã in aliis fecisse
dep̃henditur. In actibus quippe
apłorũ cum concionaretur ad po¬
pulum. et in ariopago que ẽ cu¬
ria atheniensiũ disputaret: int̾
cȩtera ait sicut et quidam de
nris poetis dixerunt. Ipsius eñi
et genus sumꝰ. quod enustichiũ
in fȩnomenis arati legitur. Quẽ
cicero in latinũ sermonẽ transtu¬
lit. et germanaticus cȩsar. et nuꝑ
auienus. et multi quos enumera¬
re ꝑlongum ẽ. Ad corinthios quoq

Expanded text:
tura commemorat: sive vere, quia tura commemorat: sive vere, quia de Oraculis scripserit atque responsis, quae et ipsa futura praenuntient, et ea quae ventura sunt multo ante praedicant. Denique ipse liber, Oraculorum titulo praenotatur: quem quia videbatur divinum aliquid repromspexisse, ut videret quid gentilium divinatio polliceretur: et in tempore abusum esse versiculo, scribentem ad Titum qui erat Cretae: ut falsos Cretensium doctores proprio insulae doctore conviceret. Hoc autem Paulus non solum in hoc loco, sed etiam in aliis fecisse deprehenditur. In Actibus quippe apostolorum, cum concionaretur ad populum, et in Areopago, quae est curia Atheniensium, disputaret, inter caetera ait: Sicut et quidam de vestris poetis dixerunt: Ipsius enim et genus sumus , quod hemistichium in Phoenomenis Arati legitur: quem Cicero in Latinum sermonem transtulit; et Germanicus Caesar, et nuper Avienus, et multi, quos enumerare perlongum est. Ad Corinthios quoque ,
Abbreviated transcription (Latin):
nemo recipiat. ꝓpt̾ea cum suꝑiori¬
buis quȩ magis uicina sunt alit̃
aptandum ẽ ut legamus: sunt
eni multi et non subditi. uanilo¬
qui. et m̃tiũ deceptores. max ume
aũt qui de circumcisione sunt.
quos multos et non subditos. ua¬
niloquos. et mentiũ deceptores.
cum his qui de circumcisione st̃
oportet refrenari. qui uniuiersas
domos subuertunt: docentes quȩ
non oportet turpis lucri gr̃a. Bi¬
xit quidam ex illis ꝓprius corũ
ꝓpħa: ut id quod ait ꝓprius eorũ
ꝓpħa nõ spetialit̃ ad iudeos et eos¬
qui maxime de circumcisione
sunt. sed ad multos referatur qui
non subditi sunt. et uaniloqui. et
m̃tiũ deceptores: qui utiq quia
increta erant cretenses fuisse cre¬
dendi sunt. Dicitur aũt iste uer¬
siculus in epẏmenidis cretensis po¬
tales habere mereantur ꝓphas.
quomodo et ꝓpħe erant baal. et ꝓ¬
phȩ confusionis. et alii offensionũ
et quoscumq: uiciosos ꝓpħas scrip¬

Expanded text:
nemo recipiat: propterea cum superiorinemo recipiat: propterea cum superioribus, quae magis vicina sunt, aliter aptandum est, ut legamus: Sunt enim multi et 706 non subditi, vaniloqui, et mentium deceptores, maxime autem qui de circumcisione sunt; quos multos et non subditos, vaniloquos, et mentium deceptores, cum his qui de circumcisione sunt, oportet refrenari, qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia: dixit quidam ex illis proprius eorum Propheta: ut id quod ait, proprius eorum Propheta, non specialiter ad Judaeos, et eos maxime qui de circumcisione sunt, sed ad multos referatur, qui non subditi sunt, et vaniloqui, et mentium deceptores, qui utique quia in Creta erant, Cretenses fuisse credendi sunt. Dicitur autem iste versiculus in Epimenidis Cretensis potales habere mereantur prophetas: quomodo et prophetae erant Baal, et prophetae confusionis, et alii offensionum; et quoscumque vitiosos prophetas Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
increpa illos acriter ut sani sint
infide. non attendentes iudaicis
fabulis et mandatis hominum
auersantiũ se aueritate. Quan¬
tum ad textum sermonis et ad
continentiã loci ꝑtinet hoc quod
ait. dixit quidam ex illis ꝓprius
eorũ ꝓpħa: uidetur ad eos refer¬
ri de quibus suꝑuis ẽ locutus ma¬
xime qui de circumcisione sunt:
quos oportet refrenari. qui uniuer¬
sas domos subuertunt. tunc docen¬
tes quȩ non oportet turpis lucri
gratia: ut sequatur dixit quidam
ex illis ꝓprius eorũ ꝓpħa. Quia uͦ
innullo ꝓpħarũ qui apud uideã
uaticinati sunt hic exameter uer¬
siculus reperitur. uidetur michi
duppliciter legendum. ut hoc qd̃
ait dixit quidã ex illis ꝓprius
eorũ ꝓpħa. cum suꝑiorib copu¬
letur. huius rei gr̃a reliqui te cr¬
te ut ea quȩ deerant corrigas
et sequatur dixit quidam ex illis
ꝓprius eorũ ꝓpħa id ẽ. cretensiũ.
Sed quia multi in medio sunt et
hoc absurdum uidetur et forte

Expanded text:
increpa illos acriter, ut sani sint increpa illos acriter, ut sani sint in fide, non attendentes Judaicis fabulis, et mandatis hominum aversantium se a veritate. Quantum ad textum sermonis, et ad continentiam loci pertinet, hoc quod ait: Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta, videtur ad eos referri, de quibus superius est locutus: maxime qui de circumcisione sunt: quos oportet refrenari, qui universas domos subvertunt, docentem ex illis proprius eorum propheta. Quia vero in nullo prophetarum qui apud Judaeam vaticinati sunt, hic hexameter versiculus reperitur, videtur mihi dupliciter legendum, ut hoc quod ait: Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta, cum superioribus copuletur, hujus rei gratia reliqui te Cretae, ut ea quae deerant, corrigeres, et sequatur: dixit quidam ex illis proprius eorum Propheta, id est, Cretensium. Sed quia multa in medio sunt, et hoc absurdum videtur, et forte
Abbreviated transcription (Latin):
turpis lucri gratia uolunt ꝓpri¬
os facere discipulos: ut quasi ma¬
gistri a sectatoribus suis alantur.
Possumus aũt et aliter interp̃tari
hoc quod dictum ẽ turpis lucri
gratia: ut putemus apłm commu¬
ni uerbo usum. quo om̃s heretici
cum ꝑuersa docent se hominum
solent asserere lucratores: cum ñ
lucrum sit sed ꝑditio animas int̾¬
ficere deceptorũ. Contra qui erran¬
tem fratrẽ suũ uixta ȩuangłm
corripuerit: si fuerit ille conuer¬
sus lucratus ẽ frẽmsuum: Qd̃ enĩ
maius lucrũ potest eẽ aut quid
pretiosius quam si humanã ani¬
mam quis lucretur: Om̃is igitur
doctor eccłȩ qui ad xp̃i fidem re
cta ratione ꝑsuadet. honestus
luerator ẽ. Et omis hereticus qͥ
quibusdam prestigus homines
fallit et fallitur. loquitur q e ñ
oportet: turpis lucri gr̃a. Dixit
quidã ex illis ꝓprius eorũ ꝓpħa.
Cretenses semꝑ mendaces. male
bestiȩ. uentre pigri. Testimoniũ
hoc uerum ẽ. Ob quam causam

Expanded text:
turpis lucri gratia volunt propriturpis lucri gratia volunt proprios facere discipulos, 705 ut quasi magistri a sectatoribus suis alantur. Possumus autem et aliter interpretari hoc quod dictum est, turpis lucri gratia: ut putemus Apostolum communi verbo usum, quo omnes haeretici cum perversa docent, se hominum solent asserere lucratores: cum non lucrum sit, sed perditio, animas interficere deceptorum. Contra, qui errantem fratrem suum juxta Evangelium corripuerit, si fuerit ille conversus, lucratus est eum. Quod enim majus lucrum potest esse, aut quid pretiosius, quam si humanam animam quis lucretur? Omnis igitur doctor Ecclesiae, qui ad fidem Christi recta ratione persuadet, honestus lucrator est. Et omnis haereticus, qui quibusdam praestigiis homines fallit et fallitur, loquitur quae non oportet, turpis lucri gratia. Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Testimonium hoc verum est: ob quam causam
Abbreviated transcription (Latin):
dem sine scripturarum auctoritate
garrulitas non haberet fidem. nisi
uiderentur ꝑuersam doctrinam
etiam diuinis testimoniis roborare.
Hi sunt de curcumcisione uidei. qͥ
tunc temporis nascentem. xp̃i ecclłam
subuertere nitebantur: et introduce¬
re p̃cepta legalia: de quibus et ad
romanos et ad galathas plenuis
paulus exequitur. et nos ante pau¬
cos menses tria uolumina in epła
ad galathas explanatione dicta¬
uimus. Tales homines doctor ȩccłȩ
cui animȩ popłorũ creditȩ sunt
scripturarum debet ratione suꝑa¬
re. et silentium illis testimoniorũ
pondere imponere: qui non unam¬
aut paucas domos. sed un uiersas
cum dñis famulisq subuertunt.
docentes de ciborũ differentiis. de
sabbati iam olim abolitione. de
cire umcisionis inuiria. atq utinã
hoc ipsũ zelo fidĩ facerent ex par¬
te aliqua posset ignosci. dicente
apło. Confiteor. zelum dĩ ha¬
bent: sed non scđm scientiam.
uerum quia ds̃ ẽ uenter ipsorũ

Expanded text:
dem sine Scripturarum auctoritate dem sine Scripturarum auctoritate garrulitas non haberet fidem, nisi viderentur perversam doctrinam etiam divinis testimoniis roborare. Hi sunt de circumcisione Judaei, qui tunc temporis nascentem Christi Ecclesiam subvertere nitebantur, et introducere praecepta legalia: de quibus et ad Romanos, et ad Galatas plenius Paulus exsequitur. Et nos ante paucos menses, tria volumina in Epistolae ad Galatas explanatione dictavimus. Tales homines Doctor Ecclesiae, cui animae populorum creditae sunt, Scripturarum debet ratione superare, et silentium illis testimonium pondere imponere: qui non unamaut paucas domos, sed universas cum dominis familiisque subvertunt, docentes de ciborum differentiis, de sabbati jam olim abolitione, de circumcisionis injuria: atque utinam hoc ipsum zelo fidei facerent, ex parte aliqua posset ignosci, dicente Apostolo: Confiteor, zelum Dei habent, sed non secundum scientiam . Verum quia Deus est venter ipsorum,
Abbreviated transcription (Latin):
putant peccatũ eẽ si scripturas le¬
gerint. et eos qui in lege dñi me¬
ditantur die ac nocte quasi garrii¬
los inutilesq contempnunt: non
ainim aduertentes apłm post catha¬
logum conuersationis episcopi eti¬
am doctrinam similit pcepisse.
Sunt enĩ multi et non subditi.
uaniloqui. et m̃tiũ deceptores ma¬
rime qui de curumcisione sunt
quibus oportet silentium indici.
docentes que non oportet turpis
lucri gr̃a. Qui eccłȩ futurus est
princeps habeat eloquentiã cum
uitȩ integritate sociatam. ne opa
absq sermone sint tacita. et dicta
factis deficientibus crubescant:
maxime cum sint non pauci sed
plures. nec subditi sed ꝓterui. qui
non curant illud psalmistȩ dicere
Nonne deo subiecta ẽ anima mea:
dĩ. inani ꝑsuasione ꝑuertant. Hoc
quippe michi paulus uidetur sensis¬
se cum dicit. Orenatiatay. non ut sĩplicit̾
latinus interpres transtulit decep¬
tores : sed m̃tium deceptores. Et qui¬

Expanded text:
putant peccatum esse, si scripturas leputant peccatum esse, si scripturas legerint: et eos qui in Lege Domini meditantur die ac nocte, quasi garrulos inutilesque contemnunt: non animadvertentes Apostolum post catalogum conversationis episcopi, etiam doctrinam similiter praecepisse. Sunt enim multi et non subditi, vaniloqui, et mentium deceptores: maxime qui de circumcisione sunt, quibus oportet silentium indici: docentes quae non oportet, turpis lucri gratia. Qui Ecclesiae futurus est princeps habeat eloquentiam cum vitae integritate sociatam, ne opera absque sermone sint tacita, et dicta factis deficientibus erubescant: maxime cum sint non pauci, sed plures: nec subditi, sed protervi, qui non curent illud Psalmistae dicere: Nonne subjecta est Deo anima mea ?Dei, inani persuasione pervertant. Hoc quippe mihi Paulus videtur sensisse, cum dicit φρεναπάται: non ut simpliciter Latinus interpres transtulit, deceptores, sed mentium deceptores. Et qui
Abbreviated transcription (Latin):
regula ueritatis potens quoq sit
eos qui seculi istuis turbinibus ex¬
agitantur consolari. et ꝑsanam
doctrinã infirma precepta destru¬
ere. Sana aũt doctrina dicitur ad
distinctionẽ languidȩ infirmȩq
doctrine. Talis quoq sit ut contra¬
dicentes arguat hereticos. siue u¬
deos: et scłi istius sapientes. et
suꝑiora quidem quȩ in episcopi
urtucibus posuit ad uitam ꝑti¬
nent: hoc uero quod ait ut potens
sit consolari in doctrina sana et con¬
tadicentes arguere: referendum ẽ
ao scientiã: quia si episcopi tantũ
sca sit uita. sibi potest ꝓdẽẽ sic ui¬
uens: Porro si et doctrina et sermo¬
ne suerit eruditis. potest cȩteros¬
quoq instruere Et non solum in¬
struere et docere suos. sed et aduer¬
sirios reꝑcutere. Qui nisi refutati
fuerint atq conuicti. facile que¬
unt simplitium corda ꝑuertere.
hic lociis aduersus eos facit. qui
mnercie se et ocio. et somno dantes.

Expanded text:
regula veritatis. Potens quoque sit regula veritatis. Potens quoque sit eos qui saeculi istius turbinibus exagitantur, consolari, et per sanam doctrinam infirma praecepta destruere. Sana autem doctrina dicitur, ad distinctionem languidae infirmaeque doctrinae. Talis quoque sit, ut contradicentes arguat haereticos sive Judaeos, et saeculi istius sapientes. Et superiora quidem quae in episcopi virtutibus posuit, ad vitam pertinent. Hoc vero quod ait: Ut potens sit consolari in doctrina sana: et contradicentes arguere, referendum est ad scientiam. Quia si episcopi tantum sit sancta vita, sibi potest prodesse sic vivens. Porro si doctrina et sermone fuerit eruditus, potest se caeterosque instruere: et non solum instruere, et docere suos: sed et adversarios repercutere: qui nisi refutati fuerint atque convicti, facile queunt simplicium corda 704 pervertere. Hic locus adversus eos facit, qui inertiae se, et otio, et somno dantes,
Abbreviated transcription (Latin):
habet. Sc̃s aũt quod grece. õcioc
dicitur. magis id significat cum
ipsa scĩtas ẽ mixta pietati. et ad
dm̃ refertur. Quem eñi nos sc̃m̃
greci agyon uocant. Quem aũt
illi oci ot̃: nos piũ in dm̃ possu¬
mus appellare. Sit quoq episco¬
pus et abstinens: non tantũ ut
quidam putant ãlibidine ab
uxoris amplexi: sed ab om̃ib
animi ꝑturbationibuf: Ne adira¬
cundiam concitetur: ne illum tri¬
sticia deiciat. ne terror agitet.
ne lȩticia inmoderata sustollat.
tur ab om̃ibus. quantomagis ab
episcopo qui patiens et mansue¬
tus debet uitia ferre peccantiũ.
consolari pusillanimes. sustinere
infirmos. nulli malĩ ꝓ malo redde¬
re. sed uincere in bono malum:
Ad extremum obtineat eum qui
scđin doctrinam ẽ fidelem sermo¬
nem. ut quomodo sermo dĩ fide¬
lis ẽ et om̃i acceptione dignus:
sic et ille talem se prebeat. ut om¬
ne quod loquitur fide dignum
ex istimetut. et uerba ipsius sint

Expanded text:
habet. Sanctus autem quod Graece ὅσιος habet. Sanctus autem quod Graece ὅσιος dicitur, magis id significat, cum ipsa sanctitas est mixta pietati, et ad Deum refertur. Quem enim nos sanctum, Graeci ἅγιον vocant: quem autem illi ὅσιον, nos pium in Deum possumus appellare. Sit quoque episcopus et abstinens: non tantum ut quidam putant a libidine et ab uxoris amplexu, sed ab omnibus animi perturbationibus: ne ad iracundiam concitetur: ne illum tristitia dejiciat: ne terror exagitet, ne laetitia immoderata sustollat. tur ab omnibus, quanto magis ab episcopo, qui patiens et mansuetus debet vitia ferre peccantium: consolari pusillanimes: sustentare infirmos: nulli malum pro malo reddere; sed vincere in bono malum. Ad extremum obtineat eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut quomodo sermo Dei fidelis est, et omni acceptione dignus; sic et ille talem se praebeat, ut omne quod loquitur, fide dignum existimetur, et verba ipsius sint
Abbreviated transcription (Latin):
sed coniuge. Et nisi eos audisset
ab heri et nudius tercius uacasse
ab oꝑe coniugali: nunquã panes
quos prius negauerat concessisset.
Quantũ interẽ inter ꝓpositionis
tia uiter umbrã et corpora. inter
imaginem et ueritateni. inter ex¬
emplaria futuroꝵ et ea ipsa que
ꝑ exemplaria figurabantur: Quo¬
modo itaq mansuetudo. patien¬
tia. sobrietas. moderatio. abstinen¬
tia lucri. hospitalitas quoq et be¬
nignitas. precipue ẽẽ debent in
episcopo. et inter cunctos laicos
eminentia: sic et castitas ꝓpria
et ut ita dixerim pudicicia sa¬
cerdotalis: ut non solum ab ope
se inmundo abstineat. sed etiam
a iactu oculi et cogitationis er¬
rore mens xp̃i corpus confectu
ciam in populis quibus pre est
exerceat reddens uni cuiq quod
meretur: nec accipiat ꝑsonam
in uidicio. Inter laici aũt et ep̃i
iusticiam hoc interẽ. quod laicꝰ
potest apparere iustus in pau¬
cis: episcopus uero in tot exerce

Expanded text:
sed conjuge . Et nisi eos audisset sed conjuge . Et nisi eos audisset ab heri et nudiustertius vacasse ab opere conjugali, nequaquam panes quos prius negaverat, concessisset. Tantum interest inter propositionis tum inter umbram et corpora, inter imaginem et veritatem, inter exemplaria futurorum et ea ipsa quae per exemplaria praefigurabantur. Quomodo itaque mansuetudo, patientia, sobrietas, moderatio, abstinentia lucri, hospitalitas quoque et benignitas, praecipue esse debent in episcopo, et inter cunctos laicos eminentia: sic et castitas propria et ut ita dixerim pudicitia sacerdotalis, ut non solum ab opere se immundo abstineat, sed etiam a jactu oculi et cogitationis errore, mens Christi corpus confecturjustitiam in populis quibus praeest, exerceat, reddens unicuique quod meretur: nec accipiat personam in judicio. Inter laici autem et episcopi justitiam hoc interest, quod laicus potest apparere justus in paucis, episcopus vero in tot exercer
Abbreviated transcription (Latin):
tes ꝓhibet. et de ȩccła eicit. Uere
nunc ẽ cernere quod predictum
ẽ in plerisq urbib episcopos si¬
ue prb̃ros si laicos uiderint hos¬
pitales. amatores bonorũ. inuide¬
re. fremere. ex communicare. de
eccła expellere. quasi non liceat
facere quod episcopus non fatiat.
et tales eẽ laicos dampnatio sacer
et quasi ceruicib sius impositos ut
abono abducant oꝑe uariis ꝑsecu¬
tionibus inquietant. Sit aũt epis¬
copus et pudicuis. quem greci
cõGruõna. uocant. et latinus inter¬
pres uerbi ambiguitate deceptus
ꝓ pudico prudentẽ transtulit. Si
alit laicis imꝑatur ut ꝓpter orati¬
onem abstineant  ab uxorũ coitu.
quid de episcopo sentiendum ẽ
qui cotidie ꝓ sus populiq pecca¬
tis alibatas dõ oblaturus ẽ uictimas:
niemus sacerdotẽ abi melech de pa¬
nibus ꝓpositionis noluisse priuis
dare dauid et pueris eus nisi in¬
terrogaret utrum mundi eẽut
pueri amuliere. non utiq alieua

Expanded text:
tes prohibet, et de Ecclesia ejicit. Vere tes prohibet, et de Ecclesia ejicit. Vere nunc est cernere quod praedictum est, in plerisque urbibus, episcopos, sive presbyteros, si laicos viderint hospitales, amatores bonorum; invidere, fremere, excommunicare, de Ecclesia expellere, quasi non liceat facere quod episcopus non faciat: et tales esse laicos, damnatio sacerdet quasi cervicibus suis impositos, ut a bono abducant opere, variis persecutionibus inquietant. Sit autem episcopus et pudicus, quem Graeci σώφρονα vocant: et Latinus interpres verbi ambiguitate deceptus, pro pudico, prudentem transtulit. Si autem laicis imperatur, ut propter orationem abstineant se ab uxorum coitu: quid de episcopo sentiendum est, qui quotidie pro suis populique peccatis, illibatas Deo oblaturus est victimas? niemus sacerdotem Abimelech de panibus propositionis noluisse prius dare David et pueris ejus, nisi interrogaret, utrum mundi essent pueri a muliere: non utique aliena,
Abbreviated transcription (Latin):
mines temporis sui. et iuri ninui¬
te acta penitentia ad p̃dicationẽ
ionȩ condempnabunt eos qui ma¬
iorẽ iona saluatorem audire con¬
tempserunt: sic plurimi inpopulis
episcopos iudicent subtrahentes se ab
eccłastico gradu. et ea quȩ episcopo
conueniunt exercentes. De. quibus
puto et iohen ad gaium seribere.
he mñe. fidelit facis quod eumq oꝑ¬
aris ui fr̃ibus et hoc ꝑegrinis qui
testimonium dederunt dilectioni
tuȩ coram eccła: quos optime fa¬
cis si premiseris dõ digne. Prono¬
mine eñi eus exierunt: nichil
accipientes agentibus. Et uere sc̃o
sp̃u in se loquente quod futurũ
erat in eccłiis iam tunc reprehen¬
dit dicens. Scripsi etiam eccłȩ.s
qui prunatus agere cupit eorũ di
otrepes non recipit nos. Propterea
cum uenero admonebo eius oꝑa
quȩ facit malis uerbis detrahens
de nobis: et non sufficit ei quod
ipse non recipit fr̃s. sed et uolen¬

Expanded text:
mines temporis sui: et viri Ninivimines temporis sui: et viri Ninivitae, acta poenitentia ad praedicationem Jonae, condemnabunt eos qui majorem Jona Salvatorem audire contempserunt: sic plurimi in populis episcopos judicent, subtrahentes se ab ecclesiastico gradu, et ea quae episcopo non conveniunt exercentes; de quibus puto et Joannem ad Caium scribere: Charissime, fideliter facis quodcumque operaris in fratribus, et hoc peregrinis, qui testimonium dederunt dilectioni tuae coram Ecclesia: quos optime facis, si praemiseris Deo digne: pro nomine enim Domini 702 exierunt, nihil accipientes a gentilibus . Et vere sancto Spiritu in se loquente, quod futurum erat in Ecclesiis, jam tunc reprehendit dicens: Scripsi etiam Ecclesiae: sed qui primatus agere cupit eorum, Diotrephes Al. Dioprepes, non recipit nos. Propterea cum venero, admonebo ejus opera, quae facit malis verbis detrahens de nobis: et non sufficit ei quod ipse non recipit fratres, sed et volen
Abbreviated transcription (Latin):
bet ẽẽ contentus. Qui altario
seruiunt: de altario uiuint. ui¬
uunt inquit: et non diuites fi¬
unt. Unde et es nobis excutit᷑
ezona: et una tantũ tunica in¬
diumur: nec de crastino cogita¬
mus. Turpis lucri appeticio ẽ:
plusquam opus ẽ de p̃sentibus
cogitare. Huc usq quid non de¬
ex plicatur. S hospitalem. bonoꝵ
amatorem. castum. uistum. sc̃m
continentem. abstinentem: ob
tinentẽ eum qui scđm doctrinam¬
ẽ fidelem sermonẽ. ut potens sit
consolari in doctrina sana. et con¬
tradicentes arguere. Et ante om¬
nia: hospitalitas futuro episcopo
denuntiatur. Si enũ om̃s illud de
euangło audire desiderant. hos¬
pes fui et suscepistis me: quanto
magis episcopus cuius domus om¬
nium commune eẽ debet hospi¬
tium: Laicus eni aut duos aut
paucos recipiens. impleuit hospi
nes receꝑit: in humanus est. Sed ue¬
reor ne quomodo regina austri ue¬
niens a finibus terre audire sapien¬
tiam salomonis iudicatura ẽ ho¬

Expanded text:
bet esse contentus . Qui altario bet esse contentus . Qui altario servierint, de altario vivant . Vivant, inquit, non divites fiant. Unde et aes nobis excutitur de zona: et una tantum tunica induimur : nec de crastino cogitamus. Turpis lucri appetitio est, plusquam de praesentibus cogitare. Hucusque quid non deexplicatur. Sed hospitalem, bonorum amatorem, castum, justum, sanctum, continentem, abstinentem secundum doctrinam fidele uerbum, ut potens sit exhortari in doctrina sana et contradicentes reuincere. nia hospitalitas futuro episcopo denuntiatur. Si enim omnes illud de Evangelio audire desiderant: Hospes fui, et suscepistis me : quanto magis episcopus, cujus domus omnium commune esse debet hospitium! Laicus enim unum aut duos, aut paucos recipiens, implebit  Al. nes receperit, inhumanus est. Sed vereor ne, quomodo regina Austri veniens a finibus terrae audire sapientiam Salomonis , judicatura est ho
Abbreviated transcription (Latin):
etiam hoc precipit. ne ꝑcussor sit.
Quod quidẽ et simplicit intellec¬
tum edificat audientem. ne faci¬
le manũ porrigat ad cedendum
ne in os alteruis uerberandũ insa¬
nus erumpat. Melius aũt ẽ ut
non ꝑcussorem illum eẽ dicamꝰ
qui mansuetus et patiens scit in
tempore quid loquendum sit
quid tacendum. ne sermone inutili
formans uetat eẽ pugilem et pan
et quocumq gentili si fuerit rep̃¬
henditur. Sed hoc ut dixi. ne con¬
tumeliosus et garrulus ꝑdat eũ
quem potuit modestia et lenita¬
te corrigere. Turpis quoq lucri
appetitus. ab eo qui ȩpiscopus
futurus ẽ eẽ debet alienus. Sunt
enĩ multi docentes quȩ non opor¬
tet turpis lucri gr̃a: qui totas do¬
mos subuertunt. et putant ques¬
tum eẽ pietatem. Melior aũt est
uixta salomonẽ modica acceptio
cum iusticia: quam multa geni
eligendum in pauꝑtate nomen
bonũ: quam indiuitiis nomen
pessimũ. Episcopus qui imita¬
tum et uestitum his tantũ de¬

Expanded text:
autem hoc praecipit, ne percussor sit: autem hoc praecipit, ne percussor sit: quod quidem et simpliciter intellectum aedificat audientem, ne facile manum porrigat ad caedendum: ne in os alterius verberandum insanus erumpat. Melius autem est, ut non percussorem illum dicamus esse, qui mansuetus et patiens, scit in tempore quid loquendum sit, quidve tacendum: nec sermone inutili,formans, vetat esse pugilem et pancet quocumque gentili si fuerit, reprehenditur, sed hoc ut dixi: ne contumeliosus et garrulus perdat eum, 701 quem potuit modestia et lenitate corrigere. Turpis quoque lucri appetitus ab eo qui episcopus futurus est, esse debet alienus. Sunt enim multi docentes quae non oportet, turpis lucri gratia: qui totas domos subvertunt, et putant quaestum esse pietatem. Melior autem est, juxta Salomonem, modica acceptio cum justitia, quam multa genimeligendum in paupertate nomen bonum, quam in divitiis nomen pessimum. Episcopus qui imitatum et vestitum, his tantum de
Abbreviated transcription (Latin):
uomant. Digestio uentris et gut¬
tur: uno occupatur offitio. Hoc
nunc dixisse suffitiat. quod scd̃m
cumq saturitas atq ebrietas fu¬
erint. ibi libido dominetur. Spec¬
ta uentrem et genitalia. Pro qua¬
litate uitiorũ: ordo membrorũ. Nun¬
quam ego ebrium. castum putabo.
Qui et si uino consopitus dormie¬
rit: tam̃ potuit peccare ꝑuinum.
Miramur aũt apłm in episcopis si¬
ue prbris dampnasse uinolentiã:
cum in ueteri quoq lege p̃ceptũ
sit sacerdotes cum ingrediuntur
templũ ministrare dño uinũ om¬
nino non bibere: et narareum.
quamdiu sc̃am comam nutriat
et nichil contaminatum nichil mor¬
tale conspiciat: et auino abstine¬
ri. et ab uua passa et delicatiori
quȩ solet ex uinatiis fieri potio¬
ne. om̃iq sicera quȩ mentem ab
integra sanitate ꝑuertit. Dicat qͥsq
quod uolet: ego loqͦr iuxtaꝰ scien¬
tiam meã. Scio michi abstinentiã
et nocuisse int̾missam: et ꝓfuis¬
se repetitam. P ost uinolentiam

Expanded text:
vomant. Digestio ventris, et gutvomant. Digestio ventris, et guttur, uno occupantur officio. Hoc nunc dixisse sufficiat, quod secundcumque saturitas atque ebrietas fuerint, ibi libido dominetur. Specta ventrem et genitalia, pro qualitate vitiorum ordo membrorum. Numquam ego ebrium castum putabo, qui et si vino consopitus dormierit, tamen potuit peccare per vinum. Miramur autem Apostolum in episcopis sive presbyteris damnasse vinolentiam, cum in vetere quoque lege praeceptum sit, sacerdotes cum ingrediuntur templum ministrare Deo, vinum omnino non bibere : et Nazaraeum quamdiu sanctam comam nutriat, et nihil contaminatum, nihil mortale conspiciat, et a vino abstinere, et ab uva passa, et a dilutiori quae solet ex vinaceis fieri, potione, omnique sicera, quae mentem ab integra sanitate pervertit . Dicat quisque quod volet: ego loquor conscientiam meam: scio mihi abstinentiam, et nocuisse intermissam, et profuisse repetitam. Post vinolentiam
Abbreviated transcription (Latin):
tes. Et apłs. lra uiri iusticiam dĩ
non oꝑatur. Neq uero qui aliqͣs¬
do irascitur iracundus c̃: sed ille di¬
citur iracundus qui crebro hac pas¬
sione suꝑatur. Prohibet quoq epis¬
copum ẽẽ uinolentũ. de quo ad
timotheũ scribitur. Non multo ui¬
no deditum. Quale ẽ aũt ȩpiscopũ
uidere uinolentum. ut sensu occu¬
pato uł ex altet risum contra graui¬
tatis decorẽ. et labiis dissolutis ca¬
chinnet: uł si paululũ tristis cuiꝰ¬
dam rei fuerit recordatus inter po¬
cula in singultus ꝓrumpat et la¬
crimas. Longum est ire ꝑsingula:
et insanias quas ebrictas suggerit
explicare. Uideas alios pocula in
tela uertentes scyphum infatiem
iacere conuiuȩ: aliũ scissis uesti¬
bus inuulnera aliena ꝓruere. aliosᷤ
clamare. alios dormitare. Qui plus
biberit: fortior computatur. Ac¬
cusationis occasio ẽ: ad iuratum
ꝑ regem frequentius non bibisse.
Uomunt ut bibant: bibunt ut

Expanded text:
tes ; Et: Ira viri justitiam Dei tes ; Et: Ira viri justitiam Dei non operatur . Neque vero qui aliquando irascitur, iracundus est: sed ille dicitur iracundus, qui crebro hac passione superatur. Prohibet quoque episcopum esse vinolentum, de quo ad Timotheum scribitur: Non multo vino deditum . Quale est autem episcopum videre vinolentum, ut sensu occupato, vel exaltet risum contra gravitatis decorem, et labiis dissolutis cachinnet: vel si paululum tristis cujusdam 700 rei fuerit recordatus, inter pocula in singultus prorumpat et lacrymas. Longum est ire per singula, et insanias quas ebrietas suggerit, explicare. Videas alios pocula in tela vertentes, scyphum in faciem jacere convivae: alios scissis vestibus in vulnera aliena proruere: alios clamare: alios dormitare: qui plus biberit, fortior computatur: accusationis occasio est, adjuratum per regem, frequentius non bibisse. Vomunt ut bibant, bibunt ut
Abbreviated transcription (Latin):
et prb̃r sibi populũ conseruũ eẽ
non seruũ. Cetera quȩ secuntur in
nobis posita sunt. Non ꝓteruũ. Id ẽ
non tumentẽ aut placentẽ sibi qd̾
episcopus sit: sed quasi bonũ iul¬
licum id requirentem quod plu¬
ribus prosit. Non iracundũ. Ira¬
cundus ẽ qui semꝑ irascitur. et ad
leuem responsionis auram atq pec¬
cati. quasi auento foliũ commoue¬
tur. Et reuera nichil ẽ fedius pre¬
ceptore furioso. Qui cum debeat
eẽ mansuetus. et scđm illud quod
scriptum ẽ. seruũ aũt dñi non
oportet rixari. sed humilem eẽ
ad om̃s. doctorẽ patientem in man¬
suetudine erudientẽ eos qui contra
uenunt: ille ediuerso toruo uul¬
tu. trementib labiis. rugata fronte
effrenatis conuitiis. fatie inter pal¬
lorem ruborẽq uariata. clamore
ꝑstrepat & errantes non tam ad
bonũ retrahat quam ad malũ sua
seuitia p̃cipitet. Inde ẽ quod et
salomon ait. Ira ꝑdit etiam sapien¬

Expanded text:
et presbyter, sibi populum conservum esse, et presbyter, sibi populum conservum esse, non servum. Caetera quae sequuntur, in nobis posita sunt: Non protervum, id est, non tumentem et placentem sibi quod episcopus sit, sed quasi bonum villicum, id requirentem, quod pluribus prosit. Non iracundum. Iracundus est, qui semper irascitur, et ad levem responsionis auram atque peccati, quasi a vento folium commovetur. Et revera nihil est foedius praeceptore furioso, qui cum debeat esse mansuetus et secundum illud quod scriptum est : Servum autem Domini non oportet rixari; sed humilem esse ad omnes, doctorem, patientem, in mansuetudine erudientem eos qui contra veniunt , ille e diverso torvo vultu, trementibus labiis, rugata fronte, effrenatis conviciis, facie inter pallorem ruboremque variata, clamore perstrepat: et errantes non tam ad bonum retrahat, quam ad malum sua saevitia praecipitet; inde est quod et Salomon ait: Ira perdit etiam sapien
Abbreviated transcription (Latin):
gis existiment comꝓbatos: sed in¬
telligant ꝓpt̾ea quosdam a sacer-¬
dotio remotos. quia eos lib̾orum¬
uitia impedierint. Si aũt peccata
filioꝵ ab episcopatu iustum pro¬
hibent: quantomagis se unus qͥsq
considerans sciens quia potentes
potenter tormenta patientur.
honore quam onere.⁊ et aliorum
locum qui magis digni sunt non
ambiet occupare. Ad extremum
hoc dicendum ẽ in scripturis fi¬
tationes et oꝑa in sua habeat po¬
testate et uere credat in xp̃o. et
nulla sub repentium uitiorũ labe
maculetur. Oportet enĩ episcopũ
sine crimine eẽ. tanquã dĩ dis¬
pensatorem. Queritur gͦ inter
dispensatores ut fidelis quis inue¬
niatur. et non comedens et bibens
cum ebriosis ꝑcutiat seruos et
ancillas. sed incertum dñi expec¬
tet aduentũ et det conseruis in
tem pore cibaria. Inter uillicum¬
aut et familiã hȩc sola distantia ẽ:
quod conseruus prepositus ẽ conser¬
uis suis. Sciat itaq et episcopus

Expanded text:
gis existiment comprobatos: sed ingis existiment comprobatos: sed intelligant proptera quosdam a sacerdotio remotos, quia eos vitia liberorum impedierint. Si autem peccata filiorum justum ab episcopatu prohibent: quanto magis unusquisque se considerans, et sciens, quia potentes potenter tormenta patientur ,honore quam onere: et aliorum locum, qui magis digni sunt, non ambiet occupare! Ad hoc dicendum est, in Scripturis fitationes et opera in sua habet potestate, et vere credat in Christo, et nulla subripientium vitiorum labe maculetur. Oportet ergo episcopum sine crimine esse, tanquam Dei dispensatorem. Quaeritur ergo inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur, et nocum ebriosis, percutiat servos et ancillas, sed incertum Domini exspectet adventum et det conservis in tempore cibaria. Inter autem et familiam haec sola distantia est quod conservus praepositus est conservis suis. Sciat itaque episcopus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̃ filioꝵ incontinentiã ab hoc gra¬
dii orc endi simus. Qua eñĩ liber¬
tate possumꝰ alienos filios corriꝑe.
et docere quȩ recta sunt. cum nob̾
statim possit qui fuerit correptus
ingerere ante doce filios tuos: Aut
nicantemꝰ cum michi conscientia
mea ipsa respondeat. exhereda gͦ¬
filium fornicantem. abice filios tu¬
os uiciis seruientes: Cum aũt ne¬
quam filius inuna tecũ conui¬
uat domo: tu audes de alteruis
oculo festucam detrahere. intuo
trabem non uidens: Non itaq
iustus polluitur ex uitiis filioꝵ:
sed libertas ab apło ȩccłȩ princi
non tuneat ꝓpt̃ uitia liberorũ
extraneos reprehendere. Deinde
etiam illud ẽ inferendum ad uer¬
sum eos qui de episcopatu in¬
tumescunt et putant se non
dispensationem. xp̃i sed imꝑiũ
consecutos: quia non statim om¬
nibus his meliores sint. quicumq
episcopi non fuerint ordinati:
et ex eo quod ipsi electi sunt se ma¬

Expanded text:
propter filiorum incontinentiam ab hoc grapropter filiorum incontinentiam ab hoc gradu arcendi simus. Qua enim libertate possumus alienos filios corripere, et docere quae recta sunt: cum nobis statim possit qui fuerit correptus ingerere: Ante doce filios tuos? Aut nicantem, cum mihi conscientia mea ipsa respondeat: Exhaereda ergo fornicantem filium: abjice filios tuos vitiis servientes? Cum autem nequam filius in una tecum conveniat domo, tu audes ab alterius oculo festucam detrahere, in tuo trabem non videns ? Non itaque justus polluitur ex filiorum vitiis: sed libertas ab Apostolo Ecclesiae principnon timeat propter vitia liberorum extraneos reprehendere. Deinde etiam illud est inferendum adversum eos qui de episcopatu intumescunt, et putant se non dispensationem Christi, sed imperium consecutos: quia non statim omnibus his meliores sint, quicumque episcopi non fuerint ordinati: et ex eo quod electi sunt, ipsi se ma
Abbreviated transcription (Latin):
hunt: Siquis bene erudiuit filios
suos inhis puto fuisse et ysaac: qͥ
utiq esau filiũ suũ bene institus¬
se credendus ẽ. Uerum ȩsau forni¬
carius et ꝓfanus. ꝓ uana esca uen¬
didit primogenita sua. Samuhel
in tempore messis pluuiam hie¬
mis ĩpetraret. habuit filios qui de¬
clinauerunt post auariciam et
accipiebant munera: Et tales ui
dices extiterunt. ut populus ne¬
quaquam ferens regem sibi insi¬
militudinem cęterarũ gentium
postularet. Ergo si electio fieret
et samuel ꝓpt̃ filios suos indigni
sacerdotio putarentui: S & cũ pec¬
cata parentum filiis non inputen¬
tur. et nequaquam iam illa ui¬
gente sententia. parentes uuam
acerbam manducauerunt. et den¬
tes filioꝵ obstupuerunt. filioꝵ u
tia parentibus p̃iudicabunt: Eri¬
mũ itaq dicendũ ẽ quod tam
sc̃m nomen sit sacerdocii ut no¬
bis etiã ea quȩ extra nos sunt posi¬
ta reputentur. non quo ꝓpt uitia
nr̃a episcopi non fiamus. sed quo

Expanded text:
bunt? Si quis bene erudivit filios bunt? Si quis bene erudivit filios suos, in his puto fuisse et Isaac, qui utique Esau filium suum bene instituisse credendus est. Verum Esau fornicarius, et profanus, pro una esca vendidit primogenita sua . Samuel in tempore messis pluviam hyemis impetraret, habuit filios qui declinaverunt 698 post avaritiam, et accipiebant munera, et tam iniqui judices exstiterunt, ut populus nequaquam ferens, regem sibi in similitudinem caeterarum gentium postularet . Ergo si electio sacerdoet Samuel propter filios suos, indigni sacerdotio putarentur. Et cum peccata parentum filiis non imputentur, nequaquam jam illa vigente sententia, parentes uvam acerbam comederunt, et dentes filiorum obstupuerunt , filiorum vitia parentibus praejudicabunt? Primum itaque dicendum est, quod tam sanctum nomen sit sacerdotii, ut nobis etiam ea quae extra nos sunt posita, reputentur, non quo propter vitia nostra episcopi non fiamus: sed quod
Abbreviated transcription (Latin):
prona lasciuia. Montanus et qui
nouati scisma sectantes nomen
sibi munditiȩ p̃sumpsere. putãt
seda matrimonia ab ęccłȩ com¬
munione ꝓhibenda : cũ apl̃s de
episcopis et prb̃ris hoc precipi¬
ens utiq in cęteris relaxarit. non
quo hortetur ad scd̃a matrimo.¬
nia. sed quo necessitati carnis
indulgeat. Scripsit et tłrtullianꝰ
de monogamia librũ hȩreticum
quẽ apło contraire nemo qui apo¬
stolum legit ignorabit. Et quidẽ
sine crimine episcopum siue pres¬
biterũ et unam uxorẽ habere:
innr̃a ẽ potestate. Cȩterũ illud
quod sequitur habere filios fide¬
les non in accusatione luxuriȩ
acnon subditos: extra nr̃am ẽ.
uoluntatem. Esto quippe paren¬
tes bene instituisse liberos suos.
et aparua ȩtate semꝑ dñicis eri¬
disse preceptis: hi si postea luxu¬
riȩ se dederunt. et suꝑati uicis
ubidini frena ꝑmiserint: nunquid
culpa ad parentes redundabit. et
scĩtatem patris filii peccata macula¬

Expanded text:
prona lascivia. Montanus et qui prona lascivia. Montanus et qui Novati schisma sectantur, nomen sibi munditiae praesumpsere: putantque secunda matrimonia ab Ecclesiae communione prohibenda: cum Apostolus de episcopis et presbyteris hoc praecipiens, utique in caeteris relaxarit: non quod hortetur ad secunda matrimonia; sed quod necessitati carnis indulgeat. Scripsit et Tertullianus de Monogamia librum haereticum: quem Apostolo contraire, nemo qui Apostolum legerit, ignorabit. Et quidem esse sine crimine episcopum, sive presbyterum, et unam uxorem habere, in nostra est potestate. Caeterum illud quod sequitur: Habere filios fideles, non in accusatione luxuriae, ac non subditos, extra nostram est voluntatem. Esto quippe, parentes bene instituisse liberos suos, et a parva aetate semper Dominicis erudisse praeceptis: hi si postea se luxuriae dederint, et superati vitiis, libidini frena permiserint, numquid culpa ad parentes redundabit, et sanctitatem patris filii peccata macula
Abbreviated transcription (Latin):
Non sibi ergo applaudat quicũq
quasi monogamus eligitur. quod
om̃i digamo sit melior: cum in
eo magis sit ȩlecta felicitas quam
uoluntas. Quidam de hoc loco
ita sentiunt. Iudaicȩ inquiunt
consuetudinis fuit: uł binas uxo¬
res habere uł plures: Quod etiam
inueteri lege de abraham et iacob
legimus: et hoc nunc uolunt ẽẽ
preceptũ. ne is qui ȩpiscopus eli¬
gendus ẽ. uno tempore duas pa¬
riter habeat uxores. Alulti suꝑ¬
sticiosius magis quam ueruis eti¬
am eos qui cum gentiles fueruit
et unam uxorẽ habuerint. qua
amissa. post baptismũ xp̃i alte¬
ram duxerint. putant in sacer¬
dotium non eligendos: cũ utiq
si hoc obseruandum sit illi ma¬
gis ab episcopatu arceri debeãt
qui uagam ꝑ meretrices ante
exercentes libidinem unam rege¬
nerati uxorẽ acceꝑint. et multo
detestabilius sit fornicatum eẽ.
cum pluribus quam digamum
reꝑiri. quia in alio infelicitas ma¬
trimonii ẽ. in alio ad peccandum

Expanded text:
Non sibi ergo applaudat, quicumque Non sibi ergo applaudat, quicumque quasi monogamus eligitur, quod omni digamo sit melior, cum in eo magis sit electa felicitas, quam voluntas. Quidam 697 de hoc loco ita sentiunt: Judaicae, inquiunt, consuetudinis fuit, vel binas uxores habere, vel plures: quod etiam in veteri Lege de Abraham et Jacob legimus: et hoc nunc volunt esse praeceptum, ne is qui episcopus eligendus est, uno tempore duas pariter habeat uxores. Multi superstitiosius magis quam verius, etiam eos qui cum Gentiles fuerint, et unam uxorem habuerint, qua amissa, post baptismum Christi, alteram duxerint, putant in sacerdotio non legendos: cum utique, si hoc observandum sit, illi magis ab episcopatu arceri debeant, qui vagam per meretrices ante exercentes libidinem, unam regenerati uxorem acceperint: et multo detestabilius sit fornicatum esse cum pluribus, quam digamum reperiri; quia in alio infelicitas matrimonii est, in alio ad peccandum
Abbreviated transcription (Latin):
inquit non honorem. non głam.
Oportet aũt illũ et testimoniũ ha¬
bere bonũ abhis qui foris sunt: ut
non inobꝓbrium incidat et in la¬
queum diaboli. Quod aũt ait.
unius uxoris uir. sic intelligere
debemus ut non omẽm monõga¬
mum digamo putemus eẽ melio¬
rem: sed quo is possit ad monoga¬
miam et continentiã cohortari. qui
sui exemplum preferat in docen¬
do. E sto quippe aliquem ad olescen¬
tulum conuigem ꝑdidisse. et car¬
nis necessitate suꝑatum accepis¬
se uxorem scdam. quam et ipsã
statim amiserit et deinceps uixe¬
rit continent̃: aliũ uero usq ad
senectam habusse matrimoniũ
et uxoris usum. ut pleriq esti¬
mant felicitate nunquam ãcarnis
oꝑe cessasse. Quis uobis udetur
ȩduob eẽ melior. pudicicior. con-¬
tinentior: Utiq ille qui infelix
etiã qui in scdõ matrimonio fuit.
et postea pudice et sc̃e conuersa¬
tus ẽ. et non is qui ab uxoris am¬
plexu nec senili separatus ẽ ȩtate.

Expanded text:
inquit, non honorem, non gloriam. inquit, non honorem, non gloriam. Oportet autem illum et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat, et in laqueum diaboli. Quod autem ait, unius uxoris vir, sic intelligere debemus: ut non omnem monogamum digamo putemus esse meliorem; sed quo is possit ad monogamiam et continentiam cohortari, qui sui exemplum praeferat in docendo. Esto quippe aliquem adolescentulum conjugem perdidisse, et carnis necessitate superatum, accepisse uxorem secundam, quam et ipsam statim amiserit, et deinceps vixerit continenter; alium vero usque ad senectam habuisse matrimonium, et uxoris usum, ut plerique existimant felicitatem, numquam a carnis opere cessasse: quis vobis e duobus videtur esse melior, pudicitior, continentior? Utique ille qui infelix etiam in secundo matrimonio fuit, et postea pudice, et sancte conversatus est, et non is qui ab uxoris amplexu nec senili est separatus aetate.