comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
me ducturus es. Sine paululum mecum ipse
minibus uoluit. qui istis ẽ: uulgarib oculis
uisus eẽ p̃dicatur ego non iidi quib de illo
ercdiderim. ut ad te iam tali fide prestructus
aececiam. Nullis me inideo credidisse. nͥ ppłors
atq gentilium confirmate opinioni ac fame
admodum celebrime: hos aute ppłos eccłe ca
tholice mysteria usq quaq occupasse. Cur ñ
S apud cos potissimum diligentissime requirã
quid xp̃e peeperit. quoꝵ auctoritate cõmotus.
rp̃m aliquid utile p̾cepisse iam credidi: Tu ne
mnichimeliis expositurꝰ es. quid ille dixerit. qũe
fuisse aut ẽẽ non putarem. si abste mͥ hoc cõ¬
mendaret᷑ credendum eẽ: Hoc gͦ credidi ut dixi fa¬
me celebritate. consensione. uetustate roborate:
Uos autẽ &r tam pauei. & tam turbulenti. & tam
noui nemini dubium ẽ. qui nicħ dignum aucto¬
ritate preferatis. Quȩ igit᷑ ista tanta dementia:

Expanded text:
me ducturus es? sine paululum mecum ipse me ducturus es? sine paululum mecum ipse minibus uoluit, qui istis etiam uulgaribus oculis uisus esse praedicatur, ego non uidi — quibus de illo crediderim, ut ad te iam tali fide praestructus accedam. nullis me uideo credidisse nisi populorum atque gentium confirmatae opinioni ac famae admodum celeberrimae, hos autem populos ecclesiae catholicae mysteria usquequaque occupasse. cur non igitur apud eos potissimum diligentissime requiram, quid Christus praeceperit, quorum auctoritate commotus Christum aliquid utile praecepisse iam credidi ? tunc mihi melius expositurus es, quid ille dixerit, quem fuisse aut esse non putarem, si abs te mihi hoc commendaretur esse credendum ? hoc ergo credidi, ut dixi, famae celebritate, consensione, uetustate roboratae. uos autem et tam pauci et tam turbulenti et tam noui, nemini dubium est, quin nihil dignum auctoritate praeferatis. quae igitur ista tanta dementia est?
Abbreviated transcription (Latin):
Possunt ne s̃ magis aduersari : in quo duplicĩ
ingendi sunt. ẜrnnum querendum abhis ul
sit radio quã pollicebant᷑: ubi obiurgatio teme¬
ritatis: ubi presumptio scientiȩ. Si cenim turpe
ẽ sine ratione cuiquã crede: qͥd expetis. qund
satagis ut alicu sine ratione credam. quo faci¬
lius tua ratione duci possim : Anfirmũ alide
suꝑ edificabit ratio tua fundamento tem̾iatos
Sed̃m illos loquor quib credendo displieeme.
siam ego credere ante rationẽ. cum ꝑcipiende
rationi ñ sis idoneus. c ipsa fide animum exco¬
lere excipiendis seminibus ueritatis. non solum
salub̾rimum iudico. stale omnino. sine quo e¬
gris amimis salus redire ñ possit. Quodillis cum
deridendum & plenum temeritatis uideatur :
profecto ut xp̃o credamus agunt impudentes
Benide fateor me iam xp̃o credidisse. & in ãĩmũ
induxisse idẽc uerum quod ille dixerit ẽẽ. etiã¬
simulla ratione fulciatur. Hoc heretice primo

Expanded text:
possuntne magis sibi aduersari? in quo dupliciter possuntne magis sibi aduersari? in quo dupliciter urgendi sunt. primum quaerendum ab his, ubi sit ratio quam pollicebantur, ubi obiurgatio temeritatis, ubi praesumptio scientiae. si enim turpe est sine ratione cuiquam credere, quid expectas, quid satagis, ut alicui sine ratione credam, quo facilius tua ratione duci possim? an firmum aliquid superaedificabit ratio tua fundamento temeritatis ? secundum illos loquor, quibus credendo displicemus. nam ego credere ante rationem, cum percipiendae rationi non sis idoneus, et ipsa fide animum excolere excipiendis seminibus ueritatis non solum saluberrimum iudico, sed tale omnino, sine quo aegris animis salus redire non possit. quod illis cum deridendum et plenum temeritatis uidetur, profecto ut Christo credamus, agunt inpudenter. deinde fateor me iam Christo credidisse et in animum induxisse id esse uerum, quod ille dixerit, etiamsi nulla ratione fulciatur . hoc, haeretice, principio
Abbreviated transcription (Latin):
tantam ut ipsa res digna ẽ curam negotiumq
tibi audebis imponere: cum id quod queris c̃ẽ
noncredas: Recte gͥ catholice discipline maie¬
state institutum ẽ: ut accedentib ad religione
fides ꝑsuacieatur ante omnia. Itaq ille hereti¬
cus siquide de his nob scrino ẽ qui se xp̃ianos
dici uolunt: quam michi rationẽ afferat queso
de quid unde me a credendo ueluti a temerita¬
te reuocet: Si nicħ me credere oportet: hanc ip¬
sam ucram religionẽ ullam in rebus humanis
eẽ non eredo. Quã cum ẽẽ non credo. ñ quero.
at ille ut opinor querenti monstraturus ẽ. Ita
enim scriptum ẽ: querens inuemia. Ad eum
ꝙ̃ qui me uetat eredere ñ ueriem: nisi aliqͥa
crdem. E st ne ula maior dementia quam ut
eis sola quȩ nulla scientia subnixa ẽ fide displi¬
ceam. que ad ipsum eum me sola ꝑduxit: Qd.
quod omnes heretici xp̃o nos crede hortant᷑.

Expanded text:
tantam, quanta ipsa res digna est, curam negotiumque tantam, quanta ipsa res digna est, curam negotiumque tibi audebis imponere, cum id quod quaeris, esse non credas? Recte igitur catholicae disciplinae majestate institutum est, ut accedentibus ad religionem fides persuadeatur ante omnia. Itaque ille haereticus — siquidem de his nobis sermo est, qui se christianos dici uolunt — quam mihi rationem adferat, quaeso te? quid est, unde me a credendo ueluti a temeritate reuocet? si nihil me credere iubet, hanc ipsam ueram religionem ullam in rebus humanis esse non credo: quam cum esse non credo, non quaero. at ille, ut opinor, quaerenti monstraturus est; ita enim scriptum est: quaerens inueniet. ad eum igitur, qui me uetat credere, non uenirem, nisi aliquid crederem. estne ulla maior dementia quam ut ei sola, quae nulla scientia subnixa est, fide displiceam, quae ad eum ipsum me sola perduxit? Quid? quod omnes haeretici Christo nos credere hortantur.
Abbreviated transcription (Latin):
Sone quodee aut nos ꝑtinere non credimuos
Nicħ⁊ tali mente ꝑu̾sius. Tu ne cũ beneficium
cum đm neq cẽ. neq si sit curare nos putes
quia si tanta res ÷ quȩ nisi sedulo att̃o omnib
uribs quesita. nequeat reperir. Eͥd supsa dif¬
ficillima inuentio ad capiendum qd̾ inuentũ
nr̃is hac luce iocundius ac familiarius quam
ams ꝑpeti atq tolerare post duiturnas tenebra
nequeunt: Qd exhausto egiotatione corpori
ac cõmodatius. quã cibus & potio. Uidemus
tam̃ conialescentes iefrenari atq cohaberi. ne sa¬
citati ualentium committere sese audeant. ei¬
uisq ipsis ageie ut ad illum morbum quo eos
repudiabant rrucrtantur. De conualescentibꝰ
loquor. Q dipsos egrotantes nonne uigt inus
ut aliquid sumant: In quo profecto nob cum
tanta molestia ñ obtemꝑarent: si sc illum morb̃
euasuios cẽ non ciedent. Quando gͦ de tu opero¬
sissune ac laboriosissime inquisitioni dabis. qũ

Expanded text:
eone quod esse aut ad nos pertinere non credimus ? eone quod esse aut ad nos pertinere non credimus ? nihil est tali mente peruersius. tune, cum beneficium cum deum neque esse neque, si sit, curare nos putes ? quid ? si tanta res est, quae nisi sedulo atque omnibus uiribus quaesita nequeat reperiri? quid? si ipsa difficillima inuentio ad capiendum ac proferendunostris hac luce iucundius et familiarius? quam tamen perpeti atque tolerare post diuturnas tenebras nequeunt. quid exhausto aegrotatione corpori adcommodatius quam cibus et potio ? uidemus tamen conualescentes refrenari atque cohiberi, ne saturitati ualentium committere sese audeant. cibisque ipsis agere, ut ad illum morbum, quo eos repudiabant. reuertantur. de conualescentibus loquor. quid? ipsos aegrotantes nonne urgemus, ut aliquid sumant ? in quo profecto nobis cum tanta molestia non obtemperarent, si se illum morbum euasuros esse non crederent. quando ergo tu te operosissimae ac
Abbreviated transcription (Latin):
uideas &r ñ habere concessum ẽ: ita sapientia mñtes
eius oculo qui ea careat. uidi fas ẽ. Sensu enim
corporis quȩcũq attingimus formsecus nobis
offeruntur: & ido licor quoq res alienas oculis
cernere. cum earum uł eius generis nos nichil
habeamus. Qd̾ autẽ intellectu capitur. intus
apud ammum ẽ: nec id habe quicquã ÷ aliud q̃
uidere. Cart autẽ stultus sapientia. Non igitur
nouit sapientiam. Non enim eam oculis pot̃
uidere. Non autẽ potest uide & non habe: neq
habe. ac stultus ẽẽ. Nescit hanc igit᷑. Et dum
ꝓntione inuenire sapient̾e: eui obtempando
cante stuiticie malo siberedur. Hirre guden ua
maifficultat qm̃ de religione querimus as solꝰ
mederi potest: quẽ nisi & eẽ &r humani mñtibꝰ
opitulari credamus. ne querere qrde ipsane
ueram religionem debemus. Qd enm tandem
tanto molimine inuestigare cupimus: quid
optamus attingere: quo ꝑuenue desicdamus.

Expanded text:
uideas. et non habere concessum est, ita sapientiam mentis uideas. et non habere concessum est, ita sapientiam mentis eius oculo qui ea careat, uideri fas est. sensu enim corporis quaecumque adtingimus, forinsecus nobis offeruntur, et ideo licet quoque res alienas oculis cernere, cum earum uel eius generis nos. nihil habeamus. quod autem intellectu capitur, intus apud animum est nec id habere quicquam est aliud quam uidere. caret autem stultus sapientia; non igitur nouit sapientiam non enim oculis eam posset uidere: non autem potest uidere et non habere neque habere ac stultus esse. nescit hanc igitur, et dumgnitione inuenire sapientem, cui obtemperando tanto stultitiae malo liberetur. Huic igitur taifficultati, quoniam de religione quaerimus, deus solus mederi potest: quem nisi et esse et humanis mentibus opitulari credimus, nec quaerere quidem ipsam ueram religionem debemus. quid enim tandem tanto molimine inuestigare cupimus? quid optamus adtingere? quo peruenire desideramus?
Abbreviated transcription (Latin):
culosiusq peccatur. Nicħ gͥ nob̃ restare admo¬
dum uides quãdiu stulti sumus. si nob̃ uita
optima & religiosa cordi ẽ. nͥut queramus sapi¬
entes: quib obtemꝑando. dominationẽ stulti¬
ciȩ. neq ita multum sentire dum in est nobis.
& euadere aliquando possimus. Hic rursus
oritur difficillima questio. Qͦnam enim modo
stuldi sapientẽ inuenire poterimus: cum hoc no¬
men tama si nemo audeat ferre palam.pleriq
tam̃ ex obliquo sͥ uendicent. cum de rebus ipsis
quarum cognitione constat sapientia. ita int̃se
dissentiant. ut aut nullum eors aut certe unum
necesse sit ẽẽ sapiente: S quinam iste sit cum a
stuldo requiratur: quo pacto queat dinosci pla¬
ne adq ꝑcipi omnino non uideo. Neq enum qͥ¬
bussibo signis cognoscere aliquid potest. insul¬
lud ipsum cuius ea signa sunt nouerit. At qui
sapientiam stultus ignorat. Non enimut aurũ
& argentum cet̾aq id genus & cognoscere cum

Expanded text:
culosiusque peccatur. nihil igitur nobis restare admoculosiusque peccatur. nihil igitur nobis restare admodum uides, quamdiu stulti sumus, si nobis uita optima et religiosa cordi est, nisi ut quaeramus sapientes, quibus obtemperando dominationem stultitiae neque ita multum sentire, dum inest nobis, et euadere aliquando possimus. Hic rursus oritur difficillima quaestio. quonam enim modo stulti sapientem inuenire poterimus, cum hoc nomen, tametsi nemo fere audeat palam, plerique tamen ex obliquo sibi uindicant. cum de rebus ipsis, quarum cognitione constat sapientia, ita inter se dissentiant, ut aut nullum eorum, aut certe unum necesse sit esse sapientem? sed quinam iste sit, cum ab stulto requiratur, quo pacto queat dinosci plane atque percipi, omnino non uideo. neque enim quibuslibet signis cognoscere aliquid potest nisi illud ipsum, cuius ea signa sunt,. nouerit. atqui sapientiam stultus ignorat. non enim ut aurum et argentum ceteraque id genus et cognoscere, cum
Abbreviated transcription (Latin):
one proficiscit᷑. Porro ipsa uirtus recta ratio est.
presto est: Solus gͥsapiens ñ peccat. Stultus gͦ
omnis peccat. non in his factis in quib sapienti
obtemperauit. Arecta enim ratione talia facta
ꝓficiscunt᷑: nec ut ita dicam dñs sui facti stult̃
existimandus ẽ. cum ÷ tamquã instrum̃dum
ministe uei riumꝰs sapientis. Qre si omnibs ho¬
mini ecedei bus ñ peccare quã peccare meliꝰẽ.
melius profecto uiuerent stulti omnes. si ser¬
ui possent ẽẽ sapientium. Atq hoc si in rebus
minorib ut in mercando uł collendo agro.
in uxore ducenda. in suscipiendis educandisq
liberis. in ipsa deniq re familiari administͣn¬
da expedire nemo ambigit: multomagis in
religione. Nam & res humane promptiores ad
dinoscendum sunt quã diuinȩ : &. in quibꝰcũq
sanctiorib & prestantiorib quo maius eis ob¬
sequium cultumq debemus. eo sceleratius ꝑi¬

Expanded text:
one proficiscitur. porro recta ratio est ione proficiscitur. porro recta ratio est ipraesto est? solus igitur sapiens non peccat. stultus ergo omnis peccat. nisi in iis factis, in quibus sapienti obtemperauerit; a recta enim ratione talia facta proficiscuntur nec, ut ita dicam, dominus sui facti stultus existimandus est, cum est tamquam instrumentum ministeriumque sapientis. quare si omnibus hominibus non peccare quam peccare melius est, melius profecto stulti omnes uiuerent, si serui possent esse sapientium. atque hoc si in rebus minoribus, ut in mercando uel colendo agro, in uxore ducenda, in suscipiendis educandisque liberis, in ipsa denique re familiari administranda expedire nemo ambigit, multo magis in religione. nam et res humanae promptiores ad dinoscendum sunt quam diuinae et in quibuscumque sanctioribus et praestantioribus, quo maius eis obsequium cultumque debemus, eo sceleratius peri
Abbreviated transcription (Latin):
colume remanere: si nicħ credẽ statuerimus. quod
ñpossumus denere ꝑceptum. S nunc accipe qd̃
iam facilius me tͥ ꝑsuasurum ẽẽ confido. Cum de
religione. id: cum de colendo atq intelligendo do
agitur: hi minus sequendi sunt qui nos crede
uetant. rationem promptissime pollicentes. Nã
nemini dubium ÷ omnes homines aut stultos
aut sapientes ẽẽ. Nunc autẽ sapientes uoco ñ
cordatos & ingeniosos homines. ss eos quib inẽ
quanta inẽẽ homini potest.ipsius hominis diq
firmissime ꝑcepta cognitio: atq huic cognitiõi
uita moresq congruentes. Cet̃os autẽ cuiusq
modi artibus merciisq affecti sint. quolibet
uictu probandi siue improbandi: stultorum in
numero duputauim. Quȩ cum ita sint. qͥs medi¬
ocriter intelligens. ñ plane udit stultis utilius
atq salubrius ẽẽ preceptis obtemꝑare sapien¬
tium. quam suo iudicio uitam degere: Nam oe

Expanded text:
colume remanere, si nihil credere statuerimus, quod colume remanere, si nihil credere statuerimus, quod non possumus tenere perceptum. Sed nunc accipe, quod iam facilius me tibi persuasurum esse confido. cum de religione, id est cum de colendo atque intellegendo deo agitur, ii minus sequendi sunt, qui nos credere uetant, rationem promptissime pollicentes. nam nemini dubium est omnes homines aut stultos aut sapientes esse. nunc autem sapientes uoco non cordatos et ingeniosos homines, sed eos, quibus inest, quanta inesse homini potest, ipsius hominis deique firmissime percepta cognitio atque huic cognitioni uita moresque congruentes: ceteros autem cuiusque modi artibus inertiisque adfecti sunt, quolibet uictu probandi siue inprobandi, stultorum in numero deputauerim. quae cum ita sint. quis mediocriter intellegens non plane uiderit stultis utilius atque salubrius esse praeceptis obtemperare sapientium quam suo iudicio uitam degere? nam omne
Abbreviated transcription (Latin):
nescitur credendum non ẽ: quomͦ seruiant parẽ¬
tibus liberi. eosq mutua pietate diligant. quo ᷤ
parentes suos ẽẽ noncredunt. Non enim ratiõe
ullo pacto sciri podest. ss interposita matris au¬
ctoritate de patre creditur: de ipsa uͦ matre pler̃q
nec matri.s obstetricib. nutricib. famulis
Nam cuifurari filius podest aliusq supponi:
nonne potest decepta decipere: Credimus tam̃:
& sine ulla dubitatione credimus. quod sciri ñ
posse confitemur. Qͥs enim ñ uideat. pietatem
nisi ita sit scĩssimum generis humani uinculũ.
suꝑbissimo scelere uiolari: Nam quis uł insanꝰ
eum culpandum putet: qui eis officia debita im¬
pencit. quos parentes ẽẽ credidit &̃ si non essent:
Qͥs contra ñ exterminandũ iudicaũit: qui ueros
fortasse parentes minime dilex̾it. dum ne falso
diligat metuit: Multa possunt afferri quibꝰ
ostendatur nicħ omnino humanȩ societatis in¬

Expanded text:
nescitur, credendum non est, quomodo seruiant parennescitur, credendum non est, quomodo seruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diligant, quos parentes suos esse non credant. non enim ratione ullo pacto sciri potest, sed interposita matris auctoritate de patre creditur; de ipsa uero matre plerumque nec matri, sed obstetricibus, nutricibus, famulis. nam cui furari filius potest aliusque subponi, nonne potest decepta decipere? credimus tamen et sine ulla dubitatione credimus, quod sciri non posse confitemur. quis enim non uideat pietatem, nisi ita sit, sanctissimum generis humani uinculum. superbissimo scelere uiolari? nam quis uel insanus eum culpandum inputet, qui eis officia debita inpenderit, quos parentes esse crediderit, etiamsi non essent? qui contra non exterminandum iudicauerit, qui ueros fortasse parentes minime dilexerit, dum, ne falsos diligat, metuit? multa possunt adferri, quibus ostendatur nihil omnino humanae societatis in
Abbreviated transcription (Latin):
eredere: quãquã in illis etiam qui se in agendo
probabilia sequi dicunt. scire potius nicħ posse.
quam nichil eredere uolunt uideri. Qͥs enim
quod probat non credit: Aut quomͦ ÷ illis qđ
sequuntur. si ñprobatur probabile: Quare duo
genera possunt ẽẽ adu̾santium ucritati: unum eors
qui scientiam tantum obpugnant ñ fide: alt̾m
cor qui utrumq condempnant. Qui tam̃ utrũ
in rebus humanis inueniri possint: rursus ignoro.
hec dicta sunt ut intelligeremus nos redenta fide
illarum &̃ rerum quas ñdum comp̃hendimus
a temeritate opinantium uendicari. Nam qui
dicunt nicħ ẽẽ credendum nisi qd scimus: id unũ
cauent nom̃ opinionis. qd fadendum ẽ turpe ac
miserrimum. Se si diligenter consident pluri¬
mum intereẽ. utrum se scire quis putet. anqd̃
nescire se indelligit credat aliqua auctoritate
cõmotus: profecto erroris & inhumanitatis atq
suꝑbiȩ crimen uitabunt. Quero enim si quod

Expanded text:
credere. quamquam in illis etiam qui se in agendo credere. quamquam in illis etiam qui se in agendo probabilia sequi . dicunt, scire potius nihil posse quam nihil credere uolunt uideri. quis enim quod probat non credit? aut quomodo est illud quod sequuntur, si non probatur, probabile? quare duo genera possunt esse aduersantium ueritati: unum eorum, qui scientiam tantum obpugnant, non fidem, alterum eorum, qui utrumque condemnant: qui tamen utrum in rebus humanis inueniri possint, rursus ignoro. haec dicta sunt, ut intellegeremus nos retenta fide illarum etiam rerum, quas nondum conprehendimus. a temeritate opinantium uindicari. nam qui dicunt nihil esse credendum nisi quod scimus, hi unum cauent nomen opinationis, quod fatendum est turpe ac miserrimum; sed si diligenter considerent plurimum interesse, utrum se scire quis putet, an quod nescire se intellegit. credat aliqua auctoritate commotus, profecto errores et inhumanitatis atque superbiae crimen euitabunt. Quaero enim, si quod
Abbreviated transcription (Latin):
dione uideatur qd intellig̃e dicimus. an fame ł
intelligimus gͥ debemus rationi: qd̃ credimus
auctoritati: quod opinamur errori. Ss intelli¬
gens &̃ omnis credit: Credit & omnis qͥ opinat᷑:
non omins qui credit. indelligit: Nullus qͥ opina¬
tur. intelligit. Hȩcgͦ tria si ad illa quinq hominũ
gena que paulo ante cõmemorauimus referant᷑.
id ÷ duo probanda que priora posuimus. & tͥa
ieliqua uitiosa: inucnimus pͥmum beadors gñs
ipsi ueritati credc: scđm autẽ studiosors amatoꝵ¬
q ueritatis auctoritati: in quib duob gem̃b
laudabilit̃ creditur. In primo autẽ uitiosorum
profecto uitiosa credulitas. Cet̃a duo imꝓbanda
genera nicħ credunt: & illi qui uerum querunt
cum desꝑatione inucniendi . & illi qui omnino
non querunt: & hoc dumtarat in rebus ad aliꝗͣ
ꝑtinentib disciplinam. Nam in alio uide actu
prorsus nescio quo pacto possit homo nichil

Expanded text:
tione uideatur, quod intellegere dicimus, an famae utione uideatur, quod intellegere dicimus, an famae uintellegimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoritati, quod opinamur, errori. sed intellegens omnis etiam credit, credit omnis et qui opinatur; non omnis qui credit intellegit; nullus qui opinatur intellegit. haec ergo tria si ad illa quinque hominum genera, quae paulo ante commemorauimus, referantur, id est duo probanda, quae priora posuimus, et tria reliqua uitiosa: inuenimus primum beatorum genus ipsi ueritati credere, secundum autem studiosorum amatorumque ueritatis auctoritati. in quibus duobus generibus laudabiliter creditur. in primo autem uitiosorum,profecto uitiosa credulitas. cetera duo inprobanda genera nihil credunt: et illi qui uerum quaerunt cum desperatione inueniendi, et illi qui omnino non quaerunt. et hoc dumtaxat in rebus ad aliquam pertinentibus disciplinam. nam in alio uitae actu prorsus nescio quo pacto possit homo nihil
Abbreviated transcription (Latin):
noxia ñ intelligere. s facere aut pati. miserum:
son enim siquis intelligat quomͦ possit inimic᷑
sine suo ꝑiculo occidi: intelligentia ipsa. ac non
cupiditate reus ẽ. Que si absit: qͥd innocentius
dicipotest: Crede aũt tunc ÷ culpandum. cũ ł
de do indignum aliqͥd creditur: uł de homine
facile creditur. In cet̾is uͦ rebus siquis qͥd credit: si
se id nescire intelligat nulla culpa ẽ. Credo enĩ
sceleratissimos comuratos uirtute ciceronis qͦn¬
dam interfectos: atq id non solum nescio. sed
etiam nullo pacto me scire posse certo scio. O¬
pinari autẽ duas ob res turpissimum ẽ: qd edisc̃e
non podest qui sͥ iam se scire ꝑsuasit. si modo il¬
lud disci potest. & ꝑse ipsa temeritas non bene
affecti animi signum ẽ. Nam &̃ si hoc ipsum ꝗ
de cicerone dixi. scire se quisquã arbitratur. qͥꝗͣ
la scientia teneri potest: tam̃ quod non intellig̃.
multum interẽe utrum aliquid menti certa ra¬

Expanded text:
noxia, non intelligere, sed facere aut pati, miserum est. noxia, non intelligere, sed facere aut pati, miserum est. Non enim si quis intelligat quomodo possit inimicus sine suo periculo occidi, intelligentia ipsa, ac non cupiditate reus est: quae si absit, quid innocentius dide deo indignum aliquid creditur uel de homine facile creditur. in ceteris uero rebus si quis quid credit, si se id nescire intellegat, nulla culpa est. credo enim sceleratissimos coniuratos uirtute Ciceronis quondam interfectos: atqui id non solum nescio, sed etiam nullo pacto me scire posse certo scio. opinari autem duas ob res turpissimum est: quod et discere non potest, qui sibi iam se scire persuasit, si modo illud disci potest,' et per se ipsa temeritas non bene adfecti animi signum est. nam etiamsi hoc ipsum, quod de Cicerone dixi, scire se quisquam arbitratur, quamqla scientia teneri potest, tamen quod non intellegit multum interesse, utrum aliquid mentis certa ra
Abbreviated transcription (Latin):
iam beatissimos iudicare necesse ẽ: alia eors qͥ stu¬
diosissime & rectissime inquirunt. Primi gͦ suns
iam in ipsa possessione: alt̾i in uia. qua tam̃ cer¬
tissime ꝑuenitur. Iria sunt alia hominũ gña:
profecto improbanda ac detestanda. Unum ẽ
opinantium. id ÷ eoꝵ qui se arbitntur scire quod
nesciunt: alt̾m cors qui sciunt quide se nescire.
s ñ ita querunt ut inuenire possint. Terciũ coꝵ
qui neq se scire existimant. nec querere uolunt.
Tria sunt item uelut finitima sibim& in animis
hominum distinctione dignissima: intelligere.
credere. opinari. Que si ꝑscipsa consident᷑: p̾mũ
semꝑ sinc uitio ẽ. scđm aliqͣndo cum uitio. tciũ
numquã sine uitio. Nam intelligere magna &
honesta. uł &̃ diuina bcatissimum ẽ. indelligere
autẽ suꝑflua nicħ noc&: s fortasse discere nocu¬
it. cum tempus necessariors occuparent. Ipsa q̃

Expanded text:
etiam beatissimos iudicare necesse est; alia eorum, qui stuetiam beatissimos iudicare necesse est; alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. tria sunt alia hominum genera, profecto inprobanda ac detestanda. unum est opinantium, id est eorum, qui se arbitrantur scire quod nesciunt; alterum eorum, qui sentiunt quidem se nescire. sed non ita quaerunt, ut inuenire possint; tertium eorum, qui neque se scire existimant nec quaerere uolunt. tria sunt item uelut finitima sibimet in animis hominum distinctione dignissima: intellegere, credere, opinari. quae si per se ipsa considerentur, primum semper sine uitio est, secundum aliquando cum uitio, tertium numquam sine uitio. nam intelhonesta vel etiam divina, beatissimum est. Intelligere autem superflua, nihil nocet; sed fortasse discere nocuit, cum tempus necessariorum occuparent. Ipsa etiam
Abbreviated transcription (Latin):
datur: in religione uͦ quid iniquius fieri potẽ:
quam ut cłi antistites nob̃ non fic.im. tum a¬
nimum pollicentib credant. noᷤ manrꝰ eis pre¬
cipientib nolimus credere : Postremo quȩ potẽ
uia ẽẽ salubrior. quã primo idoneum fieri ꝑ¬
cipiendę ueritatis adhibendo his fidẽ quȩ ad
p̃colendum & ad pircurandum animum surd
diuinitus constituta: aut si iam ꝓrsus idoneus
sis curcuire potius aliqͣntum qua tutissimũ ÷
ingredi. quã & tͥ eẽ auctorẽ ꝑiculi & ect̾is deme¬
ritatis exemplum: Quare iam suꝑẽ ut considẽ¬
mus quo pacto hi sequendi ñ sint qui se pollicẽt᷑
ratione ducturos. Nam quomͦ sine culpa possimꝰ
sequi eos qui crede iubent: iam dictum ẽ. Ad hos
autem sponsores rationis. non mͦ sine uituꝑatiõe.
s etiam cum laude aliqua se uenire ĩmnulli putã
S non ita ẽ. Duȩ sunt enim ꝑsone in religione
laudabiles: Una cors qui iam inuenerunt. quos

Expanded text:
datur. in religione uero quid iniquius fieri potest, datur. in religione uero quid iniquius fieri potest, quam ut dei antistites nobis non fictum animum pollicentibus credant, nos eis praecipientibus nolimus credere ? postremo quae potest esse uia salubrior quam idoneum primo fieri percipiendae ueritati, adhibendo iis fidem, quae ad praecolendum et ad praecurandum animum sunt diuinitus constituta? aut si iam prorsus idoneus sis, circuire potius aliquantum qua tutissimum est ingredi, quam et tibi esse auctorem periculi et ceteris temeritatis exemplum. Quare iam superest. ut consideremus, quo pacto hi sequendi non sint, qui se pollicentur ratione ducturos. nam quomodo sine culpa possimus sequi eos, qui credere iubent, iam dictum est; ad hos autem sponsores rationis non modo sine uituperatione. sed etiam cum aliqua laude se uenire nonnulli putant: sed non ita est duae sunt enim personae in religione laudabiles: una eorum, qui iam inuenerunt, quos
Abbreviated transcription (Latin):
ne frangatur. neq iste precipidetur audatia.
Quod facile fit. si etiam hi qui ualent uolare.
ne cui sint ꝑiculosum inuitam̃tum. paulis ꝑ
cogantur incedere. qua etiam cet̾̃is tutum est.
Hec ẽ prouidentia uere religionis: hoc iussũ
diuinitus: hoc beatis maiorib traditum ħ
ad nos usq seruatum. Hoc ꝑturbare uelle atq
ꝑuertere: nichil ẽ aliud quã ad ueram religionẽ
sacrilegam uiam querere. Quod qui faciunt.
nec si eis concedatur quod uolunt: possunt qͦ
ĩdendunt ꝑuenire. Cus lib& modi enim excel¬
lant ingenio: nisi ds̃ assit. humo repunt. Tunc
autẽ adest:si societas humana in dm̃ tenden¬
reperiri potest. Ego quide huic ratiomi non
possum resistere. Nam nicħ sine cognitione ẽẽ
credendum qui possum dicere: cum & amicitia
nisi aliquid credatur quod certa ratione demon¬
strari ñ potest. omnino nulla sit. & sepe dispen¬
satoribus seruis sine ulla dominors culpa ere¬

Expanded text:
ne frangatur, neque iste praecipitetur audacia. ne frangatur, neque iste praecipitetur audacia. quod facile fit, si etiam ii, qui ualent uolare, ne cui sint periculoso inuitamento, paulisper cogantur incedere. qua etiam ceteris tutum est. haec est prouidentia uerae religionis, hoc iussum diuinitus, hoc beatis maioribus traditum, hoc ad nos usque seruatum: hoc perturbare uelle atque peruertere, nihil est aliud quam ad ueram religionem sacrilegam uiam quaerere. quod qui faciunt, nec si eis concedatur quod uolunt, possunt quo intendunt peruenire. cuiusmodi enim libet excellant ingenio, nisi deus adsit, humo repunt. tunc autem adest, si societas humana in deum tendenm reperiri potest. ego quidem huic rationi non possum resistere; nam nihil sine cognitione esse credendum qui possum dicere? cum et amicitia, nisi aliquid credatur, quod certa ratione demonstrari non potest, omnino nulla sit, et saepe dispensatoribus seruis sine ulla culpa dominorum cre
Abbreviated transcription (Latin):
quibꝰdam gradib ad illa summa penetralia eẽ
ducendos: Uides plane quid sit religiosius.
Neq enim tibi quiuis homo in rei tante cupi¬
ditate. ullomͦ deserendus aut respuendus indi
potest. So nonne censes nisi primo eredat se
ad id quod instituit ꝑuenturum. mendemq
supplicem prebeat. & quibusdam magnis ne¬
cessarusq preceptis obtemperans quađa uitȩ
actione perpurget: non cum ẽẽ aliter illa quȩ
pure uera sunt adepturum: Censes profecto.
Quid ergo istis quoꝵ de genere de ẽẽ iameredo.
qui facillime diuina secreta certa ratione caꝑe
possunt: si hac uia ueniant qua illi qui pͥmit᷑
credunt. numquid tandem oberit: Non ar¬
bitror. Secam̃ ais. Quid morari eos opus est:
Quia & si facto sͥ nocebunt: nocebunt tam̃ exẽ¬
plo cet̾is. Wix enim ẽ qui de se tantum sentiat
quantum podest. S qui minus. excitandus ẽ
qui amplius. iepͥmendus: ut neq ille desꝑatio¬

Expanded text:
quibusdam gradibus ad illa summa penetralia esse quibusdam gradibus ad illa summa penetralia esse ducendos? uides plane, quid sit religiosius. neque enim tibi quiuis homo in rei tantae cupiditate ullo modo deserendus aut respuendus uideri potest. sed nonne censes, nisi primo credat se ad id, quod instituit, peruenturum. mentemque subplicem praebeat et quibusdam magnis necessariisque praeceptis obtemperans quadam uitae actione perpurget, non eum esse aliter illa, quae pure uera sunt, adepturum? censes profecto. quid ergo istis, quorum de genere te esse iam credo, qui facillime diuina secreta ratione certa capere possunt. si hac uia ueniant, qua illi qui primitus credunt, numquid tandem oberit? non arbitror. sed tamen, ais. quid eos morari opus est? quia etsi facto sibi nihil nocebunt, nocebunt tamen exemplo ceteris. uix enim est, qui de se tantum sentiat, quantum potest; sed qui minus, excitandus est, qui amplius, reprimendus, ut neque ille desperatio
Abbreviated transcription (Latin):
S inquis. Nonne erat melius rationem michi
redderes. ut ea quocumq me duceret sine ul¬
la sequerer demeritate : Erat fortasse. S cum
res tanta sit. ut ds̃ tibi ratione cognoscendus sit.
omnes ne putas idoneos eẽ percipiendis ratio¬
nibus. quib ad diuinam intelligentiã mens
ducidur humana: an plures. an paucos:: Pau¬
cos ais existimo. horum ne in numero esse
de credis: Non ẽ meum inquis hoc respondẽ.
Illius g̃ putas etiam hoc tibi crede: Qd̾ qͥdem
facit. Tu tantum memento iam eum bis credi¬
disse tibi incerta dicenti: de illi religiose ammo¬
nenti ne semel quidẽ uelle credere. Uerum fac
ita cẽ. & uero ammo te ad accipiendam religio¬
nem accedere. & ita paucoꝵs te c̃ẽ hominum.
ut rationes quib ad certam cognitionem uis
diuina ꝑducitur. caꝑe possis. Quid cet̾is ho¬
minibus qui tam sereno ingemio prediti nons̃.
negandam religionem putas: an eos pedetent̃

Expanded text:
Sed, inquis, nonne erat melius, rationem mihi Sed, inquis, nonne erat melius, rationem mihi redderes. ut ea quocumque me duceret, sine ulla sequerer temeritate? erat fortasse; sed cum res tanta sit, ut deus tibi ratione cognoscendus sit, omnesne putas idoneos esse percipiendis rationibus, quibus ad diuinam intellegentiam mens ducitur humana. an plures, an paucos ? paucos, ais, existimo. horumne I n numero esse te credis? non est meum, inquis, hoc respondere. illius ergo putas etiam hoc tibi credere: quod quidem facit. tu tantum memento iam eum bis credidisse tibi incerta dicenti, te illi religiose admonenti ne semel quidem uelle credere. uerum fac ita esse uero animo te ad accipiendam religionem accedere et ita paucorum te esse hominum, ut rationes. quibus ad certam cognitionem uis diuina perducitur, capere possis: quid ? ceteris hominibus, qui tam sereno ingenio praediti non sunt, negandam religionem putas? an eos pedetentim
Abbreviated transcription (Latin):
abeis qui illam tradunt dicitur credere. Si quẽ
dicam indignum non indelligis: eum dico qui fi¬
cto pectore accedit. Concedis ut arbritior magis
culpandum ẽẽ tali homini pandere siqua sunt
scã secreta: quam religiosis uiris de ipsa religioẽ
affirmantib aliquid credere. Neq enim te ali¬
ud responde decuerit. Quare nunc fac putes eũ
adesse. qui tͥ religionẽ sit traditurus. Quonãm
illi fidem facturus es uero animo de accedere: neq¬
in de quicquã quod ad hanc rem attinet doli
atq simulationis ẽẽ: Dices bona conscientia¬
tua nichil de fingere: quantis pot̾is idipsum as¬
serens uerbis: sc tam̃ uerbis. Non enim animi tui
latebras. ita ut intime sciaris. homo homini aꝑi¬
re possis. At ille si dixerit ecce credo tibi:s non:
equitis ut etiam tu credas michi. cum tubene¬
ficium si aliquid ueri teneo sis accepturus. dati¬
rus ego: Quid respondebimus nisi ẽẽ credendũ:

Expanded text:
ab eis, qui illam tradunt, dicitur credere. si, quem ab eis, qui illam tradunt, dicitur credere. si, quem dicam indignum, non intellegis, eum dico, qui ficto pectore accedit. concedis, ut arbitror, magis culpandum esse tali homini pandere si qua sunt sancta secreta quam religiosis uiris de ipsa religione aliquid adfirmantibus credere. neque enim te aliud respondere decuerit. quare nunc fac putes eum adesse, qui tibi religionem sit traditurus: quonam modo illi fidem facturus es uero animo te accedere neque quicquam in te, quod ad hanc rem adtinet, doli atque simulationis esse? dices bona tua conscientia nihil te fingere, quantis poteris id ipsum adserens uerbis, sed tamen uerbis. non enim animi tui latebras, ita ut intime sciaris, homo homini aperire possis. at ille si dixerit: ecce credo tibi; sed nonne est aequius, ut etiam tu credas mihi, cum tu beneficium, si aliquid ueri teneo, sis accepturus, daturus ego? quid respondebimus nisi esse credendum?
Abbreviated transcription (Latin):
sit qui aliquando aliquid suspicatur: & creduli
qui aliquando aliquid eredit : Itaq ut inteR
studentem alicuiꝰ rei. & omnino studiosũ. rur¬
sumq int̾ curam habentem atq curiosũ: ita
inter credentem & credulum plurimum intẽ.
Sominc unde inquies utrum in religione credẽ
debeamus. Neq enim si concedimus aliud ẽẽ
credere. aliud credulum ẽẽ: sequitur ut nulla
culpa sit in relionibus credere. Qͥdsienim & cre¬
dere & credulum ẽẽ uitiosum ẽ. quẽad modum ⁊
ebrium & ebriosum eẽ: Quod qui certum existi¬
facit qui amico credit. aut nicħ amico credens:
quomodo amicum uł ipsum uł se appell&. non
uideo. Nic fortasse dicas. Concedo aliqͥd aliq̃n
ẽẽ credendum. Nunc expedi. quomͦ in religione
turpe ñsit credere. ande quam scire. Faciam si po¬
tero. Qͦ curca exte quero quid estimes in guiore
culpa eẽ. religionem tradere indigno: an id quod

Expanded text:
sit, qui aliquando aliquid suspicatur, et creduli, sit, qui aliquando aliquid suspicatur, et creduli, qui aliquando aliquid credit? itaque ut inter studentem alicuius rei et omnino studiosum rursumque inter curam habentem atque curiosum, ita inter credentem et inter credulum plurimum interest. Sed nunc uide, inquies, utrum in religione credere debeamus. neque enim si concedimus aliud esse credere, aliud credulum esse, sequitur, ut nulla culpa sit in religionibus credere. quid? si enim et credere et credulum esse uitiosum est, quemadmodum et ebrium et ebriosum esse? quod qui certum existifacit, qui amico credit, aut nihil amico credens quomodo amicum uel ipsum uel se appellet. non uideo. hic fortasse dicas : concedo aliquid aliquando esse credendum; nunc expedi, quomodo in religione turpe non sit credere antequam scire. faciam, si potero. quocirca ex te quaero, quid existimes in grauiore culpa esse, religionem tradere indigno, an id quod
Abbreviated transcription (Latin):
recte appellamus presertim addentes qͥd studeat
audire. Nam ã suoꝵ studiosum possumus ap¬
pellare. si suos tantum diligit: ñ tam̃ adiuncti¬
one nulla commum nomine studiosorum di¬
qum putamus. Audiendi autẽ cupidum ꝗͦ¬
adiodum se sui habent. ñ appellarẽ studiosũ
audiendi. nͥ gaudens fama bona idipsum sepe
uell& audire: studentẽ uͦ etiam si semel. RefeR
nunc animum ad curiosum. & dic mͥ utrum
siqͥs fabellam libender audirt nicħ sͥ omnino ꝓ¬
futuram.id: ierum ad se ñ ꝑtinentium. neq id
studiose atq crebro. s rarissime ac modestissime
uł inconinuno uł in aliquo circulo ullo ue con¬
sessur: indetur ne tͥ curiosus: Non opinor. Sed
certe illius rei habens curam quã libent̃ audire
profecto uideretur. Quapropt̃. etiam curiosidi¬
ffuntio ea regula qua studiosi emendanda est.
Uide igitur utrum & illa suꝑiora emendanda
sint. Cur enim ñ & suspiciosi nomine indignꝰ

Expanded text:
recte appellamus praesertim addentes, quid studeat recte appellamus praesertim addentes, quid studeat audire. nam etiam suorum studiosum possumus appellare, si suos tantum diligit. non tamen adiunctione nulla communi nomine studiosorum dignum putamus. audiendi autem cupidum, quemadmodum se sui haberent, non appellarem studiosum audiendi, nisi gaudens bona fama id ipsum saepe uellet audire; studentem uero, etiamsi semel. refer nunc animum ad curiosum et dic mihi, utrum si quis fabellam libenter audiret nihil sibi omnino profuturam, id est rerum ad se non pertinentium, neque id odiose atque crebro, sed rarissime ac modestissime uel in conuiuio uel in aliquo circulo ulloue consessu, uidereturne tibi curiosus ? non opinor, sed certe habens illius rei curam, cum libenter audiret, profecto uideretur. quapropter etiam curiosi definitio ea regula. qua studiosi, emendanda est. uide igitur, utrum et illa superiora emendanda sint. cur enim non et suspiciosi nomine indignus
Abbreviated transcription (Latin):
cum laude. Quãobrem attende si placoe ẽ inter
hec duo quit̃ distare indeatur. Id certe respondes
quod quamuis uterq agatur magna cupiditate
noscendi:curiosus tam̃ ea requirit que nicħ ad sese
attinent: studiosus autẽ contra quȩ ad se attinent
requirit. S quia ñ negamus ad hominẽ ꝑtinere
conugem ac liberos. & eorum saludem: si quispiã
peregre positus quẽad modum ualeant ac sese agatł̃
sua comunx ac liberi. omnes aduenientes sedulo
pcunctetur. magna utiq ducitur cupiditate nos¬
cendi: & tam̃ hunc studiosum ñ uocamus. qui &
magnoꝑe scur uult. & ea que ad se maxime ꝑti¬
nent. Quare iam intelligis eo uacillare istam
diffinitionẽ studiosi. quod omnis quidẽ studi¬
osus ea nosse uult que ad se ꝑtinent. ñ tam̃ om̃is
qui id agit studiosus uocandus ẽ. sis qui ca quȩ
ad animum nutriendum libaliter atq ornandũ
ꝑtinent impensissime requirit. Tam̃ studendem

Expanded text:
cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter ' haec duo quid tibi distare uideatur. id certe respondes. quod quamuis uterque agatur magna cupiditate noscendi, curiosus tamen ea requirit. quae nihil ad se adtinent. studiosus autem contra quae ad sese adtinent requirit. sed quia non negamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos et eorum salutem, si quispiam peregre positus, quemadmodum ualeant ac sese agant sua coniux ac liberi. omnes aduenientes sedulo percontetur, magna utique ducitur cupiditate noscendi. et tamen. hunc studiosum non uocamus, qui et magno opere scire uult et ea, quae ad se maxime pertinent. quare iam intellegis eo uaccillare istam definitionem studiosi, quod omnis quidem studiosus ea nosse uult, quae ad se pertinent, non tamen omnis. qui id agit. studiosus uocandus est, sed is. qui ea, quae ad animum nutriendum liberaliter atque ornandum pertinent, inpensissime requirit: tamen studentem
Abbreviated transcription (Latin):
gesserit dignusq fuit assequat᷑. atq ꝑcipiat:
& omnino sine quoda graui auctoritatis im¬
perio miri recte nullo pacto potest. So queris
fortasse uł de hoc ipso aliquã accipere rationẽ:
qua tibi ꝑsuadeatur non prius ratione quã
fide te eẽ docendum. Qd  facile potest: si modo
equum de prebeas. Ss ut cõmmode fiat: uolo
quasi respondeas int̾roganti: & pͥmo dicas inͥ
quare tibi indeatur ñ ẽẽ credendum. Qd ipsa in¬
quis credulitas a qua creduli nominantur: ui¬
tium michi quoddam uidetur eẽ. alioquin: hoc
nom̃ ñ ꝑro conuitio obiectare soleremus. Nam
si suspiciosus in uitio ẽ. eo quod incomꝑta sus¬
picatur: qntomagis credulus. qui hoc asuspicio¬
so differt. quod ille incognitis aliquã. iste nullã
tribuit dubitationẽ: Intim accipio hanc opimo¬
nem. ac distinctionẽ. So scis ꝙ̃ curiosum ñ nos
solere appellare sine conuitio: studiosum uͦ etiam

Expanded text:
gesserit dignusque fuerit, adsequatur atque percipiat, gesserit dignusque fuerit, adsequatur atque percipiat, et omnino sine quodam graui auctoritatis imperio inire recte nullo pacto potest. Sed quaeris fortasse uel de hoc ipso aliquam accipere rationem, qua tibi persuadeatur non prius ratione quam fide te esse docendum. quod facile potest, si modo aequum te. praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi respondeas interroganti et primo dicas mihi, quare tibi uideatur non esse credendum. quod ipsa, inquis, credulitas, a qua creduli nominantur, uitium quoddam mihi uidetur esse, alioquin hoc nomen non pro conuicio obiectare soleremus. nam si suspiciosus in uitio est, eo quod non conperta suspicatur, quanto magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis aliquam, iste nullam tribuit dubiationem. interim accipio hanc opinionem ac distinctionem. sed scis etiam curiosum non nos solere appellare sine conuicio, studiosum uero etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ribus uis imponere: sequere uiam catholicȩ dis
nauit. & ab hinc ad ppłos manatura ẽ. Ridicu¬
lum inquis istudẽ: cum omnes hanc sȩ ꝓfiteant᷑
tenere ac docere. ꝓfitentur ħ omnes heretiei: ne¬
gare ñ possum: s ita ut eis quos illectant. ratio¬
nem se de obscurissimis iebus pouiceant᷑ reddi¬
turos: eoq catholicam maxime criminantuR.
quod illis qui ad eam ueniunt precipitur ut cre¬
dant: se autẽ ñ iugum credendi imponere. s do¬
cendi fontẽ gloriantur aꝑire. Q dinquis dici po¬
tuit quod ad eoꝵs laudem magis ꝑtinero : Ñ ita
ẽ. Hoc enim faciunt nullo robore prediti. s ut
aliquã concilient multitudinẽ nomine ratiõis:
qua pmissa naturaliter anima gaud& humana.
nec uires suas ualitudinẽq: considerans sanorũ
escas appetendo. que male cõmittuntur nͥ ualen¬
tibus. irruit in uenena fallentium. Nam uera
religio. nͥ credantur ea quȩ quisq p᷑tea si se bñ

Expanded text:
ribus uis inponere, sequere uiam catholicae discribus uis inponere, sequere uiam catholicae discnauit et abhinc ad posteros manatura est. Ridiculum, inquis. istuc est, cum omnes hanc se profiteantur tenere ac docere. profitentur hac omnes haeretici, negare non possum, sed ita, ut eis, quos inlectant, rationem se de obscurissimis rebus polliceantur reddituros, eoque catholicam maxime criminantur, quod illis, qui ad eam ueniunt, praecipitur, ut credant, se autem non iugum credendi inponere, sed docendi fontem aperire gloriantur. quid, inquis, dici potuit, quod ad eorum laudem maxime pertineret? non ita est. hoc enim faciunt nullo robore praediti, sed ut aliquam concilient multitudinem nomine rationis: qua promissa naturaliter anima gaudet humana nec uires suas ualetudinemque considerans sanorum escas adpetendo, quae male committuntur nisi ualentibus, inruit in uenena fallentium. nam uera religio, nisi credantur ea. quae quisque postea, si se bene
Abbreviated transcription (Latin):
pigebat.: atq inder hec sine ulla requie cupidi¬
tate repperiendi ueri animus agitabatur. Dis¬
suebam mne tam̃ magis magisq ab istis quos
i deserere proposuerã. Restabat autẽ aliud
ncħ intantis ꝑiculis. quã ut diuinã ꝓuidentiã
iacrimosis & miserabilib uocibus ut opem mͥ
serret deprecarer: atq id sedulo faciebam. E t
iam fere me commouerant. ĩmnullȩ disputatiões
mediolanensis ep̃i. ut ñ sine aliqua spe de ipso ue¬
teri testamento multa querere cuꝑem. quȩ ut scis
male nob commendata execrabamur: decreuerãq
tamdui ẽẽ cathecuminus in ȩccła cui traditus a
parentibs eram: donec aut inuenirẽ quod uellẽ.
aut m ꝑsuaderẽ ñ c̃ẽ querendum. Oportunissi¬
mum gͥ me ac ualde ddocilem tunc inuenire poᷤ¬
sa: qui possa docere. Hoc gͦ mͦ & similis anime
die cura sit. Diu quoq te affectum uides. Et si
iam t̾ satis iactatus uideris. finẽ huimodi labo¬

Expanded text:
pigebat; atque inter haec sine ulla requie cupidipigebat; atque inter haec sine ulla requie cupiditate reperiendi ueri animus agitabatur. dissuebam me tamen magis magisque ab istis. quos iam deserere proposueram. restabat autem aliud nihil in tantis periculis, quam ut diuinam prouidentiam lacrimosis et miserabilibus uocibus. ut opem mihi ferret, deprecarer. atque id sedulo faciebam; et iam fere me commouerant nonnullae disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine spe aliqua de ipso uetere testamento multa quaerere cuperem, quae, ut scis, male nobis commendata execrabamur. decreueramque tamdiu esse catechumenus in ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut inuenirem, quod uellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum. oportunissimum ergo me ac ualde docilem tunc inuenire posset, qui posset docere. hoc ergo modo et simili animae tuae cura sit. diu quoque te adfectum uides; et si iam satis tibi iactatus uideris finemque huiusmodi labo
Abbreviated transcription (Latin):
plicanda omma que nos mouebant quasi de
cȩlo ꝓmittebat᷑ audiui. cumq excepta quada
eloquentia talem qualem cet̾os c̃ẽ cognoui: ra¬
dionem ipse mecũ habui magnamq delibera¬
tionem iam in italia constitutus. ñ utrum ma¬
nerem in illa secta in qua me incidisse penitebat.
s qͦnãm uerũ inueniendum ẽẽt. in cuiꝰ amor̃e sus¬
piria mea nulli melius quã tͥ nota s̃. Sepe mͥ
uidebatur ñ posse inueniri: magniq fluctus co¬
gitationũ mearũ in achademicorũ suffragium
ferebantur. Sepe rursus intuens quantum po¬
teram mentẽ humanã tam iuiuacem. tã sagacẽ
tam ꝑspicacem: ñ putabam latere ueritatẽ. nisi
quod eam modus querendi lateret. eundẽq ip¬
sum modum ab aliqua diuina auctoritate eẽ
sum̃dum. Restabat querere quenam ẽẽt illa
auctoritas: cum intantis dissensionib se quisq
illam traditurum polliceret᷑. Occurrebat gͥ in¬
explicabilis silua. cui demum inseri multum

Expanded text:
plicanda omnia, quae nos mouebant, quasi de plicanda omnia, quae nos mouebant, quasi de caelo promittebatur, audiui eumque excepta quadam eloquentia talem quales ceteros esse cognoui — rationem ipse mecum habui magnamque deliberationem iam in Italia constitutus. non utrum manerem in illa secta, in quam me incidisse paenitebat, sed quonam modo uerum inueniendum esset. in cuius amorem suspiria mea nulli melius quam tibi nota sunt. saepe mihi o uidebatur non posse inueniri magnique fluctus cogitationum mearum in academicorum suffragium ferebantur. saepe rursus intuens, quantum poteram, mentem humanam tam uiuacem, tam sagacem, tam perspicacem, non putabam latere ueritatem, nisi quod in ea quaerendi modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua diuina auctoritate esse sumendum. restabat quaerere, quaenam illa esset auctoritas, cum in tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. occurrebat igitur inexplicabilis silua, cui demum inseri multum
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Nullum ego hinc p̃iuditium fieri uolo:
s exordium querendi oportunissimũ iudico.
Non enim metuendũ ẽ: ne uerus dicultus nu¬
lo propͥo robore innixus abeis quos fulcire de¬
beat. fulciendus ẽẽ uideatur. Ss cerde ꝑfecte
felicitatis ẽ: si pot̃it ibi uerum inueniri. ubi ꝙ
inquisitio eius & retentio securissima ẽ. Si non
potuerit: tum demum alia quocũq piculo
adeunda atq rimanda sunt. His gͥ constitu¬
ds. que ut opinor ita iustas̃. ut obtinere ap̃te
istam causam quois adũsario debeam: eda
tibi ut possum cuiꝰmodi uia usus fuerim. cũ
eo animo quererẽ ueram religionẽ quo nunc
exposui ẽẽ querendam. Ut enim a uob trans
mare abscessi. iam cunctabundus atq hesitais
quid mͥ denendum quid dimittendum ẽẽt. que
michi cunctatio in dies maior oboriebat᷑. ex qͦ
illum hominẽ cuiꝰ nod aduentus ut nosti ad ex¬

Expanded text:
s christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, s christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non enim metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab eis. quos fulcire debeat, fulciendus esse uideatur; sed certe perfectae felicitatis est, si potuerit ibi uerum inueniri, ubi et inquisitio eius et retentio securissima est: si non potuerit, tum demum alia quocumque periculo adeunda atque rimanda sunt. His igitur constitutis, quae, ut opinor. ita iusta sunt, ut obtinere apud te istam causam quouis aduersario debeam, edam tibi, ut possum, cuiusmodi uiam usus fuerim, cum eo animo quaererem ueram religionem, quo nunc exposui esse quaerendam. ut enim a uobis trans mare abscessi, iam cunctabundus atque haesitans. quid mihi tenendum, quid dimittendum esset — quae mihi cunctatio in dies maior oboriebatur, ex quo illum hominem, cuius nobis aduentus, ut nosti, ad ex