comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗtiã in catholica ȩccła ausus ẽ. dicere. qd̃
sic̃ tres stibsistentie. sic et tres nature sint
sc̃ẽ trinitatis. Ier in expositione simboli
ad papã laurentiũ. Ignis celestis gen̾at
et se ipsosplendorẽ lucis. et ꝓaueit uapo¬
rẽ: et cũ sint cͥa in reb unũ st̃ in substan¬
tia. ita cͥnitas ẽ. una maiestas. Auõ in
Quom̃tu ũbũ qđ loqueris incorde habes.
cepisti sp̃s ẽ. ut anima: sic ds̃ genuit filiũ.
S cu u̾bũ gignis excẽpre: ds̃ genuit filrũ
sine tẽpore. Inorisenis ut dicitur
omelia: quȩ sic incipit. Uoxaquile pul¬
sat aures ȩccłe. Patre loquente u̾bũ suũ.
hoc ẽ. patregignente sapientiã suã: oĩa fi¬
unt. Unde ꝓpħa. Omĩa insapientia fecisti.
Precedit pat̾ u̾bũ: non natura. s catisa.
Audi ipsũ filiũ dicentẽ. Non possũ ego ame¬
ipso facere qͥcquã: et ame ipso facio nichil:
uł ame ipso non loquor. Precedit pat̃ fili

Expanded text:
t in catholica Ecclesia dicere quod sicut tres subsistentiae, sic et tres naturae sint sanctae Trinitatis. » Hieronymus in Expositione Symboli ad papam Laurentium: « Ignis coelestis generat ex seipso splendorem lucis, et producit vaporem, et cum sint tria in rebus, unum sunt in substantia, ita Trinitas uQuomodo tu Verbum quod loqueris, in corde habes, cepisti, spiritus est ut anima: sic Deus genuit Filium. Sed tu verbum gignis ex tempore, Deus genuit Filium sine tempore. » In Origenis, ut dicitur, homilia quae sic incipit: Vox aquilae pulsat aures Ecclesiae: Patre loquente verbum suum, hoc est, Patre gignente sapientiam suam, omnia fiunt. Unde propheta: Omnia in sapientia fecisti . Praecedit Pater Verbum non natura, sed causa. Audi ipsum Filium dicentem: Non possum ego a meipso facere quidquam , et, a me ipso facio nihil , vel a me ipso
Abbreviated transcription (Latin):
simũ diligamꝰ. Ex qͦ etiã animadu̾ti pot̃ eũ
ulciscuimpietatẽ uelle: qr qͦ plus placet cieqͥtas.
eo magis displicet inquitas. iũsta illud. Di¬
lexisti iusticiã: et odistiiniquitatẽ. Rtirsũ
hec tͥnicatis distinctio. aduniu̾sorũ dei oꝑ̃m
cõm̃dationẽ plurimũ ualet: ut quecũq agit
egregie fieri credant᷑. cũ quȩcũq uelit efficere
possit. et in om̃ib modũ seruare sciat: et ob¬
time cuncta fieri uł ꝓcedẽ uelit. Hinc cotiꝰ
tͥnitatis oꝑa indiuisa .i. cõmunia eẽ dicunt᷑:
qr quicqͥd potentia gerit᷑: idẽ sapientia mo¬
deratur. et bonitate condit᷑. Unde bene inhis
quȩ facimꝰ. uł dm̃ facere exoramꝰ. cõmeinora¬
tionẽ tͥnitatis facimꝰ dicentes. In nomine pa¬

Expanded text:
simum diligamus. Ex quo etiam animadverti potest, eum simum diligamus. Ex quo etiam animadverti potest, eum ulcisci impietatem velle; quia quo plus placet ei aequitas, eo magis displicet iniquitas, juxta illud: Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem Rursum, haec Trinitatis distinctio ad universorum Dei operum commendationem plurimum valet, quaecunque agit, egregie fieri credantur, cum quaecunque velit efficere possit, et in omnibus modum servare sciat, et optime cuncta fieri vel procedere velit. Hinc totius Trinitatis opera indivisa, id est, communia esse dicuntur; quia quidquid potentia geritur, idem sapientia moderatur et bonitate conditur. Unde bene in his quae facimus, vel Deum facere exoramus, commemorationem Trinitatis facimus, dicentes: In nomine Pa
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt᷑. Qd enĩ dicit᷑ intiariabił. inmuta¬
bilis. indeficiens. ȩt̾nꝰ. potentiȩ ẽ. Posse si¬
quidẽ uariari. posse deficere: impotentie
est. Qđ rursus ꝓuidꝰ ẽ. p̃scius. modestus.
sapientie ẽ: nã ñcognoscere resipsas nisi
ex earũ euentib seu effectib insipientiȩ ẽ.
humane. Benignꝰ uͦ misericors. et misera¬
tor cũdicat᷑. ad bonicatẽ spectat: qͣmuis
miscrator magis erhibitione miscđie.ꝗꝙͣ. ex
mũ ꝓficit nob̃: et obhoc p̃cipue ipsa dei sa¬
pientia incarnata. inp̃dicatione sua eã de¬
creuit assume. Duoqͥppe sc̃. quȩ nos om̃ino
deo subiectos efficiunt: timor scił atq amor
Potentia siquidẽ et sapientia maxime timo¬
rẽ incutiunt: cũ dm̃ iudicẽ eẽ sentimꝰ et quȩ
uoluerit omĩa posse punire scimꝰ: et nicħ
eũ latere cognoscimꝰ. Benignitas uͦadamo¬
rẽ ꝑtinet: ut quẽ benignissimũ habemꝰ. potis¬

Expanded text:
dicuntur. Quod enim dicitur inenarrabilis, immutadicuntur. Quod enim dicitur inenarrabilis, immutabilis, indeficiens, aeternus, potentiae est. Posse siquidem variari, posse deficere, impotentiae est. Quod rursus providus est, praescius, modestus, sapientiae est: nam non cognoscere res ipsas, nisi ex earum eventibus seu effectibus, insipientiae est humanae. Benignus vero misericors et miserator cum dicatur, ad bonitatem spectat, quamvis miserator magis exhibitione misericordiae, qmum proficit nobis, et ob hoc praecipue ipsa Dei sapientia incarnata, in praedicatione sua eam decrevit assumere. Duo quippe sunt, quae nos omnino Deo subjectos efficiunt, timor scilicet atque amor. Potentia siquidem et sapientia maxime timorem incutiunt, cum Deum judicem esse sentimus, et quae voluerit omnia posse punire scimus, et nihil eum latere cognoscimus. Benignitas vero ad amorem pertinet, ut quem benignissimum habemus, potis
Abbreviated transcription (Latin):
torẽ sine sicu p̃sentẽ: sine loco. uͥq totũ. sine
tpr̃e sẽpit̃nt̃: sine cõmutatione sui mutabi¬
lia facientẽ: nichil patientẽ. Qđ siqͥs ita
dm̃ cogitat. et ñdũ pot̾ inuenire qͥd sit. ta¬
mñ pie caueat qͣntũ pot̾ aliqͥd sentire de illo
płib aliis scõrũ patrũ sanceitis. st̃ qui
dicunt patris nomine designari diuine ma¬
iestatis potentiã: qua quȩcũq uelit. efficere
possit. Non eñĩ pot̾ iniusta facere ds̃: qr ip¬
se sũma et iusticia. et bonitas ẽ. filii uͦ scu
ũbi uocabulo sentiunt significari sapientiã
dei: qͣ sic cuncta discernere ualet. ut innul¬
lo penitꝰ decipi queat. Appellatione aut̃
sp̃s scĩ. ipsa deicaritas uł benignitas intel¬
ligit᷑. qͥ scił omĩa uult obtime fieri. ac dispo
ni. Est itaq descͥptio sũmi boni. euiꝰ plemi¬
tudini nichil de ẽ: om̃ipotentie. sũme
sapientiȩ. sũmeq bonitatis diseretio.
Nam inhis trib continent᷑ omĩa: q̃ de cdõ

Expanded text:
tem, sine situ praesentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine commutatione sui mutabilia facientem, nihil patientem. Quod si quis ita Deum cogitat, et nondum potest invenire quid sit, tamen pie caveat, quantum potest, aliquid sentire de illo bus aliis sanctorum Patrum sancitis, sunt qui dicunt Patris nomine designari divinae majestatis potentiam, qua quaecunque velit efficere, possit. Non enim potest injusta facere Deus, quia ipse summa justitia et bonitas est. Filii vero seu verbi vocabulo sentiunt significari sapientiam Dei, qua sic cuncta discernere valet, ut in nullo penitus decipi queat. Appellatione autem Spiritus sancti ipsa Dei charitas vel benignitas intelligitur, qua scilicet omnia vult optime fierio summi boni, cujus plenitudini nihil deest; omnipotentiae, summae sapientiae, summaeque bonitatis discretio. Nam in his tribus continentur omnia quae de Deo
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa efficiunt᷑. Et qͦmꝰ qui loquitur. an
ũbo qđ loquit᷑ necessario sp̃mꝑflat: ita
ds̃ pat̾ simul. et semel filiũ gignit: et sp̃m
bro differentiarũ. Sapientia dĩdicit᷑ t̾ibũ
et qͥa nichil in substantia nature suȩ uisi¬
bile uł corporeũ ẽ: et ꝓeo qdđ pat̃ ꝑ eã om̃ĩa
condidit uł iussit: et qi ꝑillã pat̾ in no¬
pientia sapiens dicit᷑. sine qua eũ uł fu¬
isse aliqͣndo uł eẽ posse nefas ẽ. credere:
ñ participatione sapientie sapiens dr̃.
sicut a nima q̃ ed eẽ. et ñ eẽ sapiens pot̃:
s qđ ipse genuerit eã. inqua sapiens dr̃.
quȩ sc̃ causa est. Qd̃ autẽ om̃ium rerum
causa ẽ. et iam sapientie suȩ causa ẽ. Nec
umquã ds̃ sine sapientia sua est. Igit᷑ sem¬
pit̾ne sapientie suȩ: causa est. sempit̃na.
Deinde si patrẽ eẽ sempit̾nũ indeo ẽ. nec
fuit aliquando ñ pat̃: ñ quã sine filio fu¬

Expanded text:
Et quomodo qui loquitur in Verbo, quod loquitur necessario Spiritum perflat; ita Deus Pater simul et semel, et Filium gignit, et Spiribro differentiarum: « Sapientia Dei dicitur Verbum, et quia nihil in substantia naturae suae visibile vel corporeum est, et pro eo quod Pater per eam omnia condidit vel jussit, et qpientia sapiens dicitur, sine qua eum vel fuisse, aliquando, vel esse posse nefas est credere, non participatione sapientiae sapiens dicitur, sicuti anima, quae et esse et non esse sapiens potest: sed quod ipse eam genuerit, qua sapiens dicitur, quae sunt causa est. Quod autem omnium rerum causa est, etiam sapientiae suae causa est. Nec unquam Deus sine sapientia sua est. Igitur sempiternae sapientiae suae causa est sempiterna. Deinde si Patrem esse sempiternum in Deo est, nec fuit aliquando non Pater, nunquam sine Filio fu
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. qđ mor ses cũ pͥꝰ ditisset in pͥncipioc̾atut as̃
cȩlũ et terrã: adiecit. et sp̃s dñi ferebat᷑ suꝑ
aqͣs. Indõ qͥdẽ creatore patrẽ insinuans. di¬
uinã potentiã ꝑ quã creare de nichilo omĩa
potuit. congrue cõmemorat: qi hoc nom̃
ris maxime exhibet᷑. Nomine uͦ pͥncipii fili¬
ũ designat .i. diuinã rationẽ. setisapientiã.
inqͣ ꝑ ꝓtudentiã cuncta pͥts consistere quo¬
dãm᷑ habuert̃. ꝙͣ meffectus oꝑm puemirent:
Qũ aut̃e tociꝰ tͥnitatis una sit potentia. una
sapientia. unabonitas. una eadẽq oꝑatio:
que tam̃ ad potentiã assignant᷑. patͥ sp̃alit̃
attribuunt᷑: que ad sapientiã spectant filio:
q̃ adbonitatẽ ꝑtinent. spũi scõ: ut asubiec̃¬
tis declarat᷑ exemplis. Ait filius. Ouȩ pat̾
postut in suia potestate. Et alibi. Sic̃ dis¬
posuit mͥpat̃ Quotiens aut̃ ipsahtmani¬
tas filii. opem sibi unite diuinitatis im
utit᷑ uocabulo: ipsã scił cõmemorando

Expanded text:
isset: In principio creavit Deus coelum et terram , adjecit: Et Spiritus Domini ferebatur super aquas . In Deo quidem creatore Patrem insinuans, divinam potentiam, per quam creare de nihilo omnia potuit, congrue commemorat, quia hoc nomris maxime exhibetur. Nomine vero principii Filium designat, id est, divinam rationem seu sapientiam, in qua per providentiam cuncta prius consistere quodamCum autem totius Trinitatis una sit potentia, una sapientia, una bonitas, una eademque operatio: quae tamen ad potentiam assignantur, Patri specialiter attribuuntur; quae ad sapientiam spectant, Filio; quae ad bonitatem pertinent, Spiritui sancto ut a subjectis declaratur exemplis. Ait Filius: Quae Pater posuit in sua potestate . Et alibi: Sicut disposuit mihi Pater Quoties autem ipsa humanitas Filii, opem unitae sibi divinitatis iutitur uocabulo, ipsam scilicet commemorando
Abbreviated transcription (Latin):
cupatur uocabulo caritatis: cũ sit pat̃
et filiꝰ caritas. Rectissime sp̃s sc̃s uocat᷑
etiã donũ dei. Ouipius exdictis aug̃:
ex decalogi ex positione. Sc̃ificatio nul
sc̃s. et filiꝰ sc̃s. Nom̃ ꝓpriũ hoc sp̃s accep̃:
ut tercia intͥnitate ꝑsona sp̃s sc̃s diceret᷑.¬

Expanded text:
cupatur vocabulo charitatis, cum sit Pater et Filius charitas. Rectissime Spiritus sanctus vocatur etiam donum Dei. » Enipius ex dictis Augustini ex Decalogi expositione: « Sanctificatio nullsanctus, et Filius sanctus. Nomen proprium hoc Spiritus accepit, ut tertia in Trinitate persona Spiritus sanctus dicer
Abbreviated transcription (Latin):
sine mnitio filiũ: ñ quia non habeat causã
ex quasit. hoc eñi impossibile ẽ: habet eñi
patrẽ. Alioqͥn qͦmͦ filiꝰ: S quia ñ habet
initiũ uice: nec finẽ. Auc̃ et alipiꝰ inepła¬
ad maximũ medicũ thenitanũ. Sic̃ flã¬
ma splendorem quẽ gignit tpr̃e ñ p̃cedit:
ita pat̾ ñquã sine filio fuit. Ipse ẽ. qͥppe
sapientia dei patris: de qͣ scͥptũ ẽ. Splen¬
inpͥncipio fecit ds̃ celũ et terrã. ita in pͥn¬
cipio fecit u̾bũ: s inpͥncipio erat uerbũ:
Itẽ in eadem epła. Pat̾ itade segenuit fili¬
um. ut totꝰ maneret in se: et eẽt infilio
tantꝰ quant᷑ et solus. Similit̃ et sp̃s sc̃s ꝓ
do. Tanta ẽ. gͥ tota tͥnitas in solo patre.
suntil inpatre et filio et spu scõ. Quare:
i.tillomͦ triplex dicendus ẽ. ds̃. Ambr̃¬
de fide ad gratianũ imꝑatorẽ. Qđ uniꝰ
ẽ. substantiȩ. separari ñ pot̃: et siñsit
singularitatis. s unitatis. Singularitas

Expanded text:
sine initio Filium, non quia non habet causam ex qua sit; hoc enim impossibile est; habet namque Patrem; alioquin quomodo Filius? sed quia non habebat initium vitae neque finead Maximum medicum Temitanum: « Sicut flamma splendorem quem gignit tempore non praecedit, ita Pater nunquam sine Filio fuit. Ipse est quippe Sapientia Dei Patris, de qua scriptum est: Splencoelum et terram , ita in principio fecit Verbum, sed in principio erat Verbum » Item in eadem Epistola: Pater ita de se genuit Filium, ut totus maneret in se, et esset in Filio tantus quantus et solus. Similiter et Spiritus sado. Tanta est igitur tota trinitas in solo Patre, simul in Patre et Filio et Spiritu sancto. Quare nullo modo triplex dicendus est Deus. Hierde Fide ad Gratianum imperatorem. Quod unius est substantiae separari non potest, ut non sit singularitatis, sed unitatis. Singularitas
Abbreviated transcription (Latin):
pentẽ et tͣnseuntẽ: s inde sempit̾ne
manentẽ. et cp̃ralit̾ oꝑantẽ. Auc̃ de¬
patr̃e semꝑ et sine initio ingenitũ noui¬
mꝰ. ita filiũ semꝑ et sine initio ex patre
genitũ confitem᷑. Nec aliud facit diui¬
sionẽ ꝑsonarũ. nͥ qđ pat̾ ẽ. ingenitus.
filiꝰ genitꝰ: ille pat̾. iste filius. Idẽ libro

Expanded text:
pentem atque transeuntem, sed inde sempiterne manentem et temporaliter operantem. » Patrem semper et Sine initio ingenitum novimus, ita Filium semper et sine initio ex Patre genitum confitemur. Nec aliud facit divisionem personarum, nisi quod Pater ingenitus est, Filius genitus; ille Pater, iste Filius. » Idem, libro
Abbreviated transcription (Latin):
contrarios deos int̾alia nefanda dogma¬
tizabant: eũglia sui nominis errore feda
reliq̃rt̃. Int̾ que notandũ est. qđ dicit᷑ euan¬
głim iurta hebrȩos. quo scił utunt᷑ nazares
non int̾ apocrifas. s int̾ eccłasticas nume¬
randum hystorias: nã et ipsi sacre scͥpture
int̾̃p̃ti iheronimo uisc̃ ẽ. exeo pleraq testi¬
monia sumere: et ipsũ inlatinũ grecũq
sermonẽ transferre. Falsa uͦ eũgłia. lucas in
sua p̃fatione refellit. hucusq beda. Cum
gͥ p̃ter .iiiͦi. libros eũgłii. qͥntũ qͦ utuntur
nararei recipiat ȩceła: ñ absonũ uidetur
eũgli conpendiose nos rccipe inuno oꝑe
theophili ep̃i. uł taciaui. seuãmonii alex¬
andrini. aut aliꝰ cuiꝰlibet ꝯgruo ꝯponen¬
tis ordine unã ex .iiiͦi. narrationẽ.
deũgłii theologiã sane c̾dendã: tum
ex cestimoniis scõrũ. tũ ex sententus

Expanded text:
contrarios deos inter alia nefanda dogmacontrarios deos inter alia nefanda dogmatizabant, Evangelia sui nominis errore foeda reliquerunt. Inter quae notandum est quod dicitur Evangelium juxta Hebraeos, quo scilicet utuntur Nazaraei, non inter apocryphas, sed inter ecclesiasticas numerandum historias: nam ipsi sacrae Scripturae interpreti Hieronymo visum est ex eo et pleraque testimonia sumere, et ipsum in Latinum Graecumque sermonem transferre. Falsa vero Evangelia Lucas in sua praefatione refellit. » Hucusque Beda. Cumter quatuor libros Evangelii quintum quo utuntur Nazaraei, recipiat Ecclesia, non absonum videtur, Evangelium compendiose, nos recipere in uno opere Theophili episcopi, vel Taciani, seu Ammonii Alexandrini, aut alius cujuslibet, congruo componentis ordine unam ex quatuor narrationem. Ad Evangelii theologiam sane credendam tum ex testimoniis sanctorum, t
Abbreviated transcription (Latin):
beret: ita facturũ se respondisse. si indic¬
to ieiunio. incõmune dm̃ om̃s p̃carent᷑.
Quo ex ꝑleto: eructaũ inpͥncipio erat u̾bũ¬
. cet̾a.Beda in marcũ. Cũ romane urbi
dei lum̃ p̃dicante petro apło fuisset exor¬
tũ: ad eo delectabant᷑ m̃tes audientiũ in
diuino sermone. ut nulla sacietas eis in¬
de ficret. Unde marcũ discipłm eiꝰ exora¬
tier̃t. ut q̃ illȩ p̃dicabat. ipse scͥpture tradet:
qͦ domi forisq inbuiꝰcemodi u̾bi meditati¬
onib ꝑ manerent. Qd multũ placuit pe¬
tro. Clemens in .aiͭi. dispositionũ libro:¬
hec ita gesta descbit.Beda inlycã. Sig¬
nificat inꝑemio lucas cã sibi marime
causã eũgłii fuisse scͥbendi. ne pseudo euã¬
głistis facultas eẽt p̃dicandi falsa: qui
sub nomine apłorũ conatist̃ inducẽ sec̃¬
tas ꝑfidie. Deniq ñnulli chomȩ. alii
ta p̃notasse: s et basilidis atq appelles.

Expanded text:
beret, ita facturum se respondisse, si, indicberet, ita facturum se respondisse, si, indicto jejunio, in commune omnes Deum precarentur. Quo expleto, eructavit: In principio erat Verbum, etc. Beda in Marcum: « Cum Romanae urbi Dei lumen, praedicante Petro apostolo, fuisset exortum, adeo delectabantur mentes audientium in divino sermone, ut nulla satietas eis inde fieret. Unde Marcum discipulum ejus exoraverunt, ut quae ille praedicabat, ipse Scripturae traderet, quo domi forisque in hujuscemodi verbi meditationibus permanerent. Quod multum placuit Petro. » Clemens in Libro IV dispositionum haec ita gesta describit. Beda in Lucam: « Significat in prooemio Lucas, eam sibi maxime causam Evangelii fuisse scribendi, ne pseudoevangelistis facultas esset praedicandi falsa, qui sub nomine apostolorum conati sunt inducere sectas perfidiae. Denique nonnulli Thomae, alii ta praenotasse, sed et Basilides atque Appelles,
Abbreviated transcription (Latin):
turã nob̃ eẽ qͣ facti ad ciꝰs maginẽ sumꝰ.
et doctrinã ꝗtia eũ nosq nou̾imꝰ: et grãm
qͣ illi coherendo beati sumꝰ. Siuegͦ pla¬
tonici sitie quicũq alii. deo cognito rep¬
ꝑert̃ uͥ cẽt et causa constituende uniu̾si¬
tatis. et lux ꝑcipiende ueritatis. et fons
uiui de felicitatis: cũ de deo ista sentiũt.
Ideo ñ legimꝰ quadruuiũ in eũgłio uł in
epła. quia curã anime impedit: cũ in
agnitione xp̃i omnẽ salutẽ et sapien¬
tam habeamus.
Ue autẽ cause extiter int. ut
in argumto ante eũgłia. Ob eorũ maxi¬
me causã qui in iħm crediderant ex iti¬
deis. et nequaquã legis umbrã serua¬
ret cũ aliis apłis adgentes. eccłus de
iudea qđ p̃dicauerant u̾bo. firmauit
scͥpto: ne falsi p̃dicatores &e eccłarũ per¬
u̾sores. aliquos suꝑ seminarent errores.
terorũ: coactus ẽ. ab asie ep̃is de diuimi¬
tate saluatoris scͥbere. Hine eccłastica
narrat historia cũ a fr̃ib cogeret᷑ ut scri¬

Expanded text:
 nobis esse, qua facti ad imaginem ejus sumus; et doctrinam, qua eum nosque noverimus; et gratiam, qua illi cohaerendo beati sumus. Sive ergo Platonici, sive quicunque alii, Deo cognito, repererunt ubi esset et causa constituendae universitatis, et lux percipiendae veritatis, et fons vividae felicitatis, cum de Deo ista sentiunt, Ideo non legimus quadrivium in Evangelio, vel in Epistola, quia curam animae impedit, cum in agnitione Christi omnem salutem et sapientiam habeamus. » Quae autem causae exstiterint ut in Argumento ante Evangelia: « Ob eorum maxime causam, qui in Jesum crediderant ex Judaeis, et nequaquam legis umbram servaret cum aliis apostolis ad gentes, Ecclesiis de Judaea quod praedicaverat verbo, firmavit scripto, ne falsi praedicatores et Ecclesiarum perversores, aliquos superseminarent errores. terorum, coactus est ab Asiae episcopis de divinitate Salvatoris scribere. Hunc ecclesiastica narrat historia, cum a fratribus cogeretur ut scri
Abbreviated transcription (Latin):
naturalẽ. alt̾m ad rationalẽ. terciũ ad
moralẽ partẽ intelligit᷑ ꝑtinere. Si eñĩ
homo ita creatus ẽ. ut ꝑ id qd̃ in eop̃cellit
attingat illud qđ cuncta p̃cellit .i. unum
tierũ obtimũ dm̃: sine quo nulla natura
suibsistit. nulla doctrina instruit. nullꝰ
usus expedit: ipse querat᷑ ubi nob̃ secura
st̃ om̃ia᷑ ipse cernat᷑. tibi nob̃ certa st̃ omĩa:
ipse diligat᷑. uͥ nob̃ recta sc̃ omĩa. Benegͦ
dix̃ plato dĩ huiꝰ imitatorẽ. cognitorẽ. a¬
matorẽ. cẽ sapientẽ: cuiꝰ participatione
beatꝰ sit. Bene dix̃ sũmũbonũ ẽẽ dm̃᷑ uñ
uult ẽẽ philosophũ amatorẽ dei: ut qm̃
philosophia ad beatã uitã dendit. fruens
dõ beatꝰ sit. Et sciendũ ẽ. qđ licet xp̃iani
non utant᷑ more quorũdã pbilosophorũ
uł phisica.i. nat᷑ali philosophia. uł logica.
.i.rationali. uł etica .i. morali: ñ ideo cam̃¬

Expanded text:
naturalem, alterum ad rationalem, tertium ad naturalem, alterum ad rationalem, tertium ad moralem partem intelligitur pertinere. Si enim homo ita creatus est, ut per id quod in eo praecellit, attingat illud quod cuncta praecellit, id est unum verum optimum Deum, sine quo nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullius usus expedit, ipse quaeratur, ubi nobis secura sunt omnia: ipse cernatur, ubi nobis certa sunt omnia; ipse diligatur, ubi nobis recta sunt omnia. Bene ergo dixit Plato: Dei hujus imitatorem, cognitorem, amatorem esbeatus fit. Benedixit, summum bonum esse Deum, unde vult esse philosophum amatorem Dei, ut, quoniam philosophia ad beatam vitam tendit, fruens Deo, sit beatus. Et sciendum est quod, licet Christiani non utantur more quorumdam philosophorum vel physica, id est naturali; philosophia, vel logica, id est rationali; vel et
Abbreviated transcription (Latin):
eadẽ ẽ. que et phisiologia. Auõ inepła
pendere. Hic phisica est: qm̃ om̃s om̃ĩtĩ
naturarũ cause. indeo ereatore sunt. Hic
ethica: qm̃ uita bona et honesta ñ altun¬
de formatur. quã cũ eaque diligenda
fc̃. qũcad modũ diligenda st̃ diligunt᷑: hoc est¬
non nisi ds̃ est. Hic ectiam rei publice lau¬
dabilis salus. Neq enim conditur et cꝰto¬
ditur obtima eiuitas. nͥ fundam̃to et
uinculo fidei. firmeq concordie. cũ bonũ
cõmune diligitur. qđ sũmũ acuerissi¬
mũ ds̃ est: atq in illo intrice sincerissime
se homines diligunt. cũ ꝓpt̃ illũ se diligt:
cuiquo animo diligant occultare non
possunt. Idẽ in uiiͦi. de ciuitate dei. For¬
tassis qui platonẽ philosophis gentiũ
p̃latum acutius intellexisse laudantur.
aliqͥd tale de deosentiunt: ut in illo intie¬
niatur et causa subsistendi. et ratio in¬
telligendi. et ordo inuendi: quoꝵ unũ ad

Expanded text:
eadem est, quae et physiologia. Augustinus ieadem est, quae et physiologia. Augustinus ipendere. Hic physica est, quoniam omnes omnium naturarum causae in Deo creatore sunt. Hic ethica, quoniam vita bona et honesta non aliunde formatur, quam cum ea quae diligenda sunt, quemadmodum diligenda sunt, diliguntnonnisi Deus est. Hic etiam laudabilis reipublicae salus. Neque enim conditur et custoditur optima civitas, nisi fundamento et vinculo fidei firmaeque concordiae, cum bonum commune diligitur, quod summum ac verissimum Deus est, atque in illo invicem sincerissime se homines diligunt, cum propter illum se diligunt, cui quo animo diligant, occultare non possunt. Idem in octavo de civitate Dei. Fortassis qui Platonem philosophis gentium praelatum acutius intellexisse laudant, aliquid tale de Deo sentiunt, ut in illo inveniatur et causa subsistendi, et ratio intelligendi, et ordo vivendi, quorum unum ad
Abbreviated transcription (Latin):
unde et dauid docens. sapientiã naturalẽ.
ait. Omitte spm̃tuum. et ertabunt᷑. Do¬
eet mor alia inbeatitudinib. et in illo ser¬
mone diũ ostendit inimieũ ȩtiã ẽẽ diligen¬
dum. Docet rationabilia cũ dicit. Qui
fidelis est in minimo: et in maiori fideł ẽ.
Orgo sapientia sp̃uał possidet omnẽ pͥn¬
cipatum. quẽ falsosibi uendicat humana
prudentia: p̃sertim. cum ipsũ misterium
trinitatis. sine hoc pͥncipatui non sit. Na¬
curaliter enim pat̾ genuit filit̃: moralit̃
filius fact᷑ ẽ. obediens patͥ usq ad mortẽ:
rationabiliter a patre et filio ꝓcedit sp̃s
sc̃s: qui rationẽ diuinicatis colende et uitȩ
regende. humanis pectorib infundit
mbrosii ec boetii diuisiones de
philosophia. uicissim se includunt.
Morał eñi philosophia: continet cres spe¬
cies pͣctices rationaliᷤ i. inspectiua: intel¬
lectibilem. et intelligibilẽ. Naturalis uͦ

Expanded text:
Unde et David docens sapientiam naturalem, Unde et David docens sapientiam naturalem, ait: Emitte spiritum tuum, ut creabuntur . Docet moralia in beatitudinibus, et in illo sermone Domini ostendit inimicum etiam esse diligendum . Docet rationabilia, cum dicit: Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est . Ergo sapientia spiritualis possidet omnem principatum, quem falso sibi vindicat humana prudentia, praesertim cum ipsum mysterium Trinitatis sine hoc principatu non sit. Naturaliter enim Pater genuit Filium, moraliter Filius factus est obediens Patri usque ad mortem, rationabiliter a Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, qui rationem divinitatis colendae et vitae regendae humanis pectoribus infundit. Ambrosii et Boetii divisiones de philosophia, vicissim se includunt. Moralis enim philosophia continet tres species practices, rationalem, id est inspectivam, intellectibilem et intelligibilem. Naturalis vero
Abbreviated transcription (Latin):
de naturalib in ȩccłastȩ. uanitati enĩ cre¬
atura mundi subiecta est.De mirabilib:
et rationalib incantico canticorũ: eo qđ
cũ animȩ nr̃e u̾bi cȩlestis amor infunditur
et rationi mens scã conectit᷑: ãmiranda mi¬
steria reuelantur. Etuangłistis qͦq quã
pritas de fuisse sapientiã: Quicũ uariis
gen̾ib sapientiȩ sint referti: singuli tam̃
diu̾so genere p̃stant. Est eñi sapientia
naturał in ioħe. qui u̾bũ inpͥncipio reppe¬
rit. transcendens angłos. et uirtutes ce¬
lorũ. Math̾s singula ꝓsecutꝰ scđm homi¬
nẽ: moraliter edidit nob̃ p̃cepta uiuendi.
Marcus rationabilit̾ mor inpͥncipio
locandum putauit. ȩccȩ mitto angłm
meũ et uox clamantis indeserto: ut am¬
mirationẽ moueret. et doceret humilita¬
tẽ in ioħe baptista: qͣdõ placuit. At uero
lucas uelut historiacũ ordinẽ tenuit:
om̃s sapientiȩ species conplectens. ꝑtinet

Expanded text:
de naturalibus in Ecclesiaste, vanitati enim crede naturalibus in Ecclesiaste, vanitati enim creatura mundi subjecta est , de mirabilibus et rationabilibus in Cantico canticorum, eo quod, cum animae nostrae verbi coelestis amor infunditur, et rationi mens sancta connectitur, admiranda mysteria revelantur. Evangelistis quoque quam putas defuisse sapientiam? Qui, cum variis generibus sapientiae sint referti, singuli tamen diverso genere praestant. Est enim sapientia naturalis in Joanne, qui Verbum in principio reperit, transcendens angelos et virtutes coelorum. Matthaeus singula prosecutus secundum hominem, moraliter edidit nobis praecepta vivendi. Marcus rationabiliter mox in principio locandum putavit: Ecce mitto angelum meum , et, vox clamantis in deserto , ut admirationem moveret et, doceret humilitatem in Joanne Baptista, qua Deo placuit. At vero Lucas velut historicum ordinem tenuit, omnes sapientiae species complectens. Pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
qđ mos intrat inuentrẽ uadit: et inseces¬
Osum ȩmitticur :
mbrosius suꝑlucam. Tria stint quȩ
philosophi mundi istius p̃cellentis¬
sima putauerunt: triplicẽ scił eẽ sapientiã:
quod aut rationał. ẽ. aut naturał. aut mora¬
lis. Hec tria. inueteri testam̃to possumus
aduertere. Quid enĩ aliud significant tres
illi putei. quorũ unts est. uisionis. alius iti¬
ram̃ti. tercius habundantie nͥ tͥplicẽ istã
impatriarchnis fuisse uirtutẽ: Puteus
insionis est rationabił: coquod ratio insũ
m̃tis acuit: et animi purgat obtutum.
Puteus iuram̃tiẽ. sapientia naturał: quȩ
testis fidei adhibet᷑. Puteus habundantiȩ
est ethicus: eo quod cedentib allophilis.
quorũ specie uicia corporis figurantur.
uiue uene liquorẽ ysaãc inuenit. Purũ
em̃ ꝓfluunt bonimores: et bonitas ipsa
or. Quid etiã tres libri salomonis: nisi tͥne
hurus sapientie salomonẽ ostendunt fuis¬
se sollertem: De ethicis in ꝓu̾bis scͥpsit:

Expanded text:
 os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur . Ambrosius super Lucam: « Tria sunt quae philosophi mundi istius praecellentissima putaverunt, triplicem scilicet esse sapientiam, quod aut rationalis est, aut naturalis, aut moralis. Haec tria in Veteri Testamento possumus advertere. Quid enim aliud significant tres illi putei, quorum unus est visionis, alius juramenti, tertius abundantiae, nisi triplicem istam in patriarchis fuisse virtutem? Puteus visionis est rationabilis, eo quod ratio visum mentis acuit, et animi purgat obtutum. Puteus juramenti est sapientia naturalis, quae testis fidei adhibetur. Puteus abundantiae est ethicus, eo quod cedentibus Allophylis, quorum specie vitia corporis figurantur, vivae venae liquorem Isaac invenit . Purum enim, profluunt boni mores, et bonitas ipsa or. Quid etiam tres libri Salomonis nisi trinae hujus sapientiae Salomonem ostendunt fuisse solertem? De ethicis in Proverbiis scripsit,
Abbreviated transcription (Latin):
dedi: ita intelligimꝰ hoc. Quia ꝑ moysen fa¬
mulũ fidelẽ data est adeolex. inqͣ cognitio
boni et mali. inqua ꝓmissio et umbra futu
facimꝰ bonũ. facta ẽ rerũ ueritas: in lege pro¬
missa et figurata. Uel intellige t̾itatẽ suꝑne
beatitudinis incõmutabilitatẽ: inqͣ deo simi¬
les erimus. A uiii. m c.xii.l.c.xuiiii.

Expanded text:
dedi; ita intelligimus hoc, quia per Moysen famulum fidelem data est a Deo lex, in qua cognitio boni et mali, in qua promissio et umbra futurfacimus bonum, facta est rerum veritas, in lege promissa et figurata. Vel intellige veritatem supernae beatitudinis incommutabilitatem, in qua Deo similes erimus. A. 3II
Abbreviated transcription (Latin):
peccatorũ remissionẽ ioħs dare ñ potuit:
Inde figura legis ẽ. quȩ peccatũ nuntiat
teritis mał dolere. & plangenda uelle uita¬
re: qđ facit amor dei. & odiũ peccati.Agere
ti penitentiã est: ꝓpeccatis satisfacere. Appro¬
pinqͣt regnũ celorũ .i. regnare in celestibus
ꝑxp̃i scił humilitatẽ. & obedientiã. sic̃ ꝑ suꝑ¬

Expanded text:
peccatorum remissionem Joannes dare non potuit. Unde figura legis est, quae peccatum nuntiat, aeteritis malis dolere, et plangenda velle vitare, quod facit amor Dei et odium peccati. Agere vero poenitentiam, est pro peccatis satisfacere. Appropinquat regnum coelorum, id est regnare in coelestibus scilicet humilitatem et obedientia
Abbreviated transcription (Latin):
Supͣ hominẽ ẽ. uidere dm̃. Ideo patilꝰ supra
hominẽ raptꝰ est ut uideret archana: quȩ non
licet homini loqui. Yidit moyses nubẽ. et an
omĩa uisa dixit. Ostende mͥte ipsũ. Sinum Intq̃
dic̃ secretũ patris. Inde filius uenit ꝑ assũpti¬
onem carnis. & narrauit qđ ibi uidit᷑ .i. re¬
uelauit suis. qđ inp̃senti oculata fide uident
de trintate deitatis: et qr introducet eos ad
manifestã uisionẽ. quȩ beatos faciet. Dicit
eñ alibi. Nemo uenit ad patr̃e. nͥ ꝑme. Icẽ.
nemo nouit patremnfilius: et eui uoluerit
filiꝰ reuelare. Siegͦ ꝑiħm. grã et u̾itas facta ẽ.

Expanded text:
idere Deum. Ideo Paulus supra hominem raptus est, ut videret arcana quae non licet homini loqui . Vidit Moyses nubem, et angomnia visa dixit: Ostende mihi teipsum . Sinum, dicit secretum Patris. Inde Filius venit per assumptionem carnis, et narravit quod ibi vidit, id est revelavit suis quod in praesenti oculata fide vident de Trinitate Deitatis, et quia introducet eos ad manifestam visionem, quae beatos faciet. Dicit enim alibi: Nemo venit ad Patrem nisi per me . Item: Nemo novit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius re
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑatio. Penitentiã ꝓnuntiat: ꝑquã reditus
ẽ. aberrore. recursus acrimine: et pꝰ uiciortim
pudorẽ. ꝓfessio desinendi. Pilis non lanaerat
uestitꝰ: qđ est indiciũ austeritatis. ñ luxurie.
Tona autẽ pellicia qͣ accinctus fuit ȩtiã hebas
cingulũ est de pellib siccis animaliũ: unde
ioħs cingebatur circa lumbos. ad luxuriã
mortificandã. Locustas et mel siluestre
edebat: qr solitudinis habitatori congruum
ẽ. non seqͥ diuitias. s necessitatẽ. Uilis & asꝑa
uestis de pił camelorũ uł de qͥb libet exuiis

Expanded text:
eratio. Poenitentiam pronuntiat, per quam reditus est ab errore, recessus a crimine, et post vitiorum pudorem professio desinendi. Pilis, non lana erat vestitus: quod est indicium austeritatis, non luxuriae. Zona autem pellicea, qua accinctus fuit etiam Elias, cingulum est de pellibus siccis animalium . Unde Joannes cingebatur circa lumbos, ad luxuriam mortificandam. Locustas et mel silvestre edebat, quia solitudinis habitatori congruum est non sequi divitias sed necessitatem. Vilis et aspera vestis de pilis camelorum, vel de quibuslib
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilẽ naturã sibi unierit. Sic qͥppe
assũpsit nrãm: ut ñ desereret suã. A ui.
de ipso: et clamat dicens. Hic erat. quem
dixi: Oui pꝰ me uenturꝰ ẽ. ante me factus ẽ:
qr pͥor me erat. Qui pꝰ me ad p̃dicandum
uenturꝰ ẽ. factꝰ ẽ ante me. ñ dico factꝰ est an¬
tequã eẽm ego: s ante positꝰ ẽ. mͥ. et ante
et grãm ꝓgrã. Redit eũglista ad testi¬
moniũ suȩ assertionis. Uidimꝰ plenũgr̃ȩ:
et de hac plenitudine donorũ quã habuit.
om̃s nos electi quasi ꝑ partes riuulos qͦs dã

Expanded text:
mutabilem naturam sibi junxerit. Sic quippe assumpsit nostram, ut non desereret suam. A. 6Im perhibet de ipso, et clamat, dicens: Hic erat quem dixi, qui post me venturus est, ante me factus est, quia prior me erat. Qui post me ad praedicandum venturus est, factus est ante me, non dico, factus est antequam essem ego, sed anteps. A. 7X Redit evangelista ad testimonium suae assertionis. Vidimus plenum gratiae, et de hac plenitudine donorum quam habuit, omnes nos electi, quasi per partes rivulos quosdam
Abbreviated transcription (Latin):
redempturꝰ erat. ꝑ regẽ gentiũ et pͥncipes
iudeorũ p̃dicationis eiꝰ tpr̃a designantur.
Quia autẽgentilitas colligenda erat. et
tudea disꝑgenda. descͥptio t̾reni pͥncipatꝰ
ostend̾: qm̃ et in romana re publica tinus
p̃fuisse describit᷑: et in iudee regno. per
quartã partẽ płimi pͥncipabant᷑. Apte
quoq sac̾dotes memorant᷑: qr ioħs illã¬
pdicabat. qͥ rex & sac̾dos erat. Factã est
ubũ dñi suꝑ ioħem. Raptꝰ fuit paults
supͥseusq adc̾ciũ celũ: audiens archana
u̾ba.Ioħs quoq m̃te ascendit adcontem¬
plandam suꝑse grãm: quã p̃dicabat:
Audiuit ioħs auditu m̃tis u̾bũ dñi. sola
grã desuꝑ ei loquentis. Oꝑat᷑ pͥtis u̾bum
in ioħe. declarans ei qͥd uelit abipso ꝑfer¬
ri:.deinde ꝑioħem fit u̾bũ dñi indeserto.
derelicte & destitute iudeȩ solatiũ redẽpti¬
onis admintians. Congregaturus itaq
dei filiꝰ eccłam. pͥmũ oꝑat᷑ inseruulo: ut

Expanded text:
regem gentium et principes Judaeorum, praedicationis ejus tempora designantur. Quia autem gentilitas colligenda erat, et Judaea dispergenda, descriptio terreni principatus ostendit; quoniam et in Romana republica unus praefuisse describitur, et in Judaeae regno per quartam partem plurimi principabantur. Apte quoque sacerdotes memorantur, quia Joadicabat qui rex et sacerdos erat. Factum est verbum Domini super Joannem. Raptus fuit Paulus supra se, usque tertium coelum, audiens arcana verba . Joannes quoque mente ascendit ad contemplandam super se gratiam quam praedicabat. Audivit Joannes auditu mentis Verbum Domini, sola gratia desuper ei loquentis. Ain Joanne, declarans ei quid velit ab ipso proferri; deinde per Joannem fit verbum Domini in deserto, derelictae et destitutae Judaeae solatium redemptionis annuntians. Congregaturus itaque Dei Filius Ecclesiam, primum operatur in servulo, ut
Abbreviated transcription (Latin):
tentis designat. Tone autẽ p̃cinctio: monet
ut ad om̃e ministeriũ tioluntatis xp̃i simꝰ
accincti. Loctiste fugaces mesum electe. fi¬
gurant nos. qͥ pͥus qͣsi quibdã corporũ saltib
effercbamur: uoluntate uagi: oꝑib muti¬
les: uerb̃queruli: sede ꝑegrini. Nunc autem
sumꝰ scõrũ alimonia et sacietas ꝓpħartim.
electi simul cũ melle siluestri: qr dulcissimũ
eybũ p̃bituri sumꝰ. non exaltieariis legis. s ex
nob̾: ueluti ex truncis siluestriũ arborũ genti¬
litatis. Tunc eriebat ad eũ om̃is iherosolima.
et om̃is iudea: et om̃is regioeirca iordanem.

Expanded text:
t. HILAR. Zonae autem praecinctio monet ut ad omne ministerium voluntatis Christi simus accincti. Locustae fugaces in esum electae, figurant nos, qui prius quasi quibusdam corporum saltibus efferebamur voluntate vagi, operibus inutiles, verbis queruli, sede peregrini. Nunc autem sumus sanctorum alimonia, et satietas prophetarum, electi simul cum melle silvestri; quia dulcissimum cibum praebituri sumus non ex alveariis legis, sed ex nobis veluti ex truncis silvestrium arborum gentilitatis. Tunc exibat ad eum omnis Jerosolyma, et omnis Judaea, et omnis reg
Abbreviated transcription (Latin):
peccata sua. Baptizabat ioħs ñ ut suũbaptis¬
mũ remissionẽ peccatorũ daret: s ut baptis¬
iũ xp̃i remissurũ peccata p̃curreret. Bap
tizabant᷑ in iordane. qui descensio int̾preta¬
Itur: de suꝑbia ueteris hominis adhumili¬
tatem confessionis & em̃dationis. descen¬

Expanded text:
A. Baptizabat Joannes, non ut suum baptisin remissionem peccatorum daret, sed ut baptismum Christi remissurum peccata praecurreret. RABAN. Baptizabantur in Jordane, qui descensio interpretatur, de superbia veteris hominis ad humilitatem confessionis et emendationis descen
Abbreviated transcription (Latin):
dicentem. Uox clamantis in deserto: pa¬
rate tuã dñi: rectas facite semitas dei nr̃i. Sic
nimirũ ioħs p̃dicabat. hic ẽ enĩdicente y saia
uoxclamantis: & cec̃a. Siẽ pͥus sonat uox et
postea intellectꝰ concipit᷑. sic ioħis p̃dicatio
ante ibat aduentũ xp̃i nuntiando. Ideoq
clamore dignos. Ad iudeos obturan tes
aures fit uox & clamor indeserto. quia
sine spu dei sc̃: sine ꝓpħa.rege. sacerdote. Quid
dñi ꝑquam ds̃ ad nos descendit. & nos adil¬
lũ ascendimꝰ. est fides. penitentia. dilectio.
Semite .i. intentiones recte st̃: si pure leuant᷑
ad dm̃. Curuant᷑ autẽ. si ꝓt̾renis facimꝰ que
ꝓpt̃ dm̃ facienda sunt. Phiris grece: latine

Expanded text:
em: Vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. HIERON. Sic nimirum Joannes praedicabat: hic est enim, dicente Isaia, vox clamantis. etc. Sicut prius sonat vox, et postea intellectus concipitur, sic Joannis praedicatio anteibat adventum Christi nuntiando. Ideoqueclamore dignos. Ad Judaeos obturantes aures, fit vox et clamor in deserto, quia sine Spiritu Dei sunt, sine propheta, rege, sacerdote. Quid per quam Deus ad nos descendit, et nos ad illum ascendimus, est fides, poenitentia, dilectio. Semitae, id est, intentiones rectae sunt, si pure levantur ad Deum. Curvantur autem, si pro terrenis facimus quae propter Deum facienda sunt. Phiris Graece, Latine
Abbreviated transcription (Latin):
agnus dei:unde et plusquã ꝓpħa dictus est.
Nonerat illelux: s ut testimoniũ ꝑhibent
delumine. Non erat ioħslux.i. ex se illumi¬
nabilis. et ad illuminandos alios ꝑse suffi¬
ciens. sic̃ illa lux tiera quã diximꝰ. s ad hoc
uenit. ut testimonium ꝑhiberet de illa luce.
iã ut diximus factalumine. Quȩ quidẽ lur
antequã fieret lum̃ nr̃m. erat abet̃nolux
ucra: cuiꝰ ẽ illuminare quẽ libet uere illumi¬
nandum. Et hoc est. Aiii. m ⁊Lxiiii¬

Expanded text:
Agnus Dei. Unde et plusquam propheta dictus est. Agnus Dei. Unde et plusquam propheta dictus est. Non erat ille lux, sed ut testimonium perbiberet de lumine. Non erat Joannes lux, id est ex se illuminabilis, et ad illuminandos alios per se sufficiens, sicut illa lux vera quam diximus; sed ad hoc venit, ut testimonium perhiberet de illa luce, jam, ut diximus, facta lumine. Quae quidem lux, antequam fieret lumen nostrum, erat ab aeterno lux vera, cujus est illuminare quemlibet vere illuminandum, et hoc est: A. 3III
Abbreviated transcription (Latin):
et collis humiliabit᷑. & erunt pͣtia in
directa: et asꝑa inuias planas. Et uidebit
om̃is caro: salutare dei. Uallis humiles de¬
signat: mons et collis suꝑbos.Corda humili¬
um eloquio sacre doctrine & grã uitutum
replebunt᷑: iuxta illud. Qui emittit fontes in
conuallib. Et rursũ. Et conualles habunda¬
bunt frum̃to. Amontib nãq aqua dilabitur
qr suꝑbas m̃tes u̾itas doctrinȩ deserit. Praua
directa fiunt: cũ corda ꝑ iniusticiã distorta.
ad iusticiã dirigunt᷑. Et asꝑa inuias planas
inmutant᷑: cũ inmites et iracunde mentes.
ꝑ inftisionem gr̃ȩ ad mansuettidinẽ redeunt:
ut ibi p̃dicator planam uiã inueniat. aibi pͥus
ꝑaspitatẽ gressũ ponere non poterat. Omuis
qđ illuminabile ẽ Lum̃ uͦ. quasiiam intesta
nr̃e mortalitatis positũ et humanatũ. Ioħ̾s
itaq non de luce tantũ. uerũ etiã de lumine
testimonũ dedit: quia quẽ dm̃ p̃dicauit. hu¬
manatũ uisibilit̃ de monstrauit dicens. Eece

Expanded text:
umiliabitur, et erunt prava in directa, et aspera in vias planas. Et videbit omnis caro salutare Dei. GREG. Vallis humiles designat; mons et collis, superbos. Corda humilium eloquio sacrae doctrinae et gratia virtutum replebuntur, juxta illud: Qui emittit fontes in convallibus ; et rursum, et valles abundabunt frumento . A montibus namque aqua dilabitur; quia superbas mentes veritas doctrinae deserit. Prava directa fiunt, cum corda per injustitiam distorta, ad justitiam diriguntur; et aspera in vias planas immutantur, cum immites et iracundae mentes, per infusionem gratiae ad mansuetudinem redeunt, ut ibi praedicator planam viam inveniat, ubi prius per asperitatem gressum ponere non poterat. Omnis quod illuminabile est. Lumen vero, quasi jam in testa nostrae mortalitatis positum et humanatum. Johannes itaque non de luce tantum, verum etiam de lumine testimonium dedit; quia quem Deum praedicavit, humanatum visibiliter demonstravit, dicens: Ecce
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ ita t̾ibum carnis se uelamine obumbra¬
ret. quasi collirio nob̃ oculos tergens. nos
humiles in ipso sic humanato głam eius
.i.excellentiam ditunitatis intelleximus :
quã ꝓ infirmitate uisibilis carnis suꝑbi
credere nolebant. Eius dico quasi tinigeni

Expanded text:
Cum ita Verbum carnis se velamine obumbraret, quasi collyrio nobis oculos tergens, nos humiles in ipso sic humanato, gloriam ejus, id est excellentiam divinitatis intelleximus, quoniam pro infirmitate carnis superbi cred
Abbreviated transcription (Latin):
decimo anno trbii cesaris iniudeã missus.
ꝑcurationẽ gentis suscepit: & ibi ꝑdecem
continuos annos p̃ses ꝑdurauit. Annas et
cayphas incipiente p̃dicatione ioħis. pͥnci¬
pes fuere sac̾dotũ: s annas illũ annc̃ ad mi¬
nistrabat: cas phas uͦeũ quo dñs cruc̃e asceñ¬
dit. Nulli tunc pontificatꝰ honor dabatur.
stabat sac̃dotiũ ci tolebat. Int̃ annã et cas¬
phãtres alii sc̃ pontificatu ꝑ func̾ti. ut refert
iosephtis.Ac ꝑhoc om̃e tẽpꝰ ꝗto dñs nr̃ int̾ris

Expanded text:
decimo anno Tiberii Caesaris in Judaeam missus, procurationem gentis suscepit; et ibi per decem continuos annos praeses perduravit. Annas et Caiphas, incipiente praedicatione Joannis, principes fuere sacerdotum. Sed Annas illum annum administrabat, Caiphas vero eum quo Dominus crucem ascendit. Nulli tunc pontificatus dabatur mstabat sacerdotium cui volebat. Inter Annam et Caipham tres alii sunt pontificatu perfuncti, ut refert Josephus
Abbreviated transcription (Latin):
s humiliando se ꝑnr̃e infirmitatis assũptio¬
nẽ. det̾minat dicens. u̾bũ carnẽ factũ eẽ: idẽ
hominẽ assũptum. intinã ꝑsonã sibi copulasse.
Et sic habitauit in nob̾ .i. mansionẽ ꝑpetuam
cũ nr̃a natura inut: ut amplius nullatenus
a nr̃a penitꝰ natura ꝑdiuisionẽ ꝑsone disiun¬
geretur. Nam et si carnẽ adhorã de posuit:
anime tam̃ et u̾bi unio non defut. Uel ha¬
bitauit in nob̃ ꝑ grãm: sic̃ ipse ꝓmisit suis

Expanded text:
s assumptionem, determinat, dicens verbum carnem factum esse, id est, hominem assumptum in unam personam sibi copulasse. Et sic habitavit in nobis, id est mansionem perpetuam cum nostra natura iniit, ut amplius nullatenus a nostra penitus natura per divisionem personae disjungeretur. Nam, et si carnem ad horam deposuit, animae tamen et Verbi unio non defuit. Vel habitabit in nobis per gratiam, sicut ipse
Abbreviated transcription (Latin):
doerat: & intindꝰ ꝑ ipsũ factus est. et mundꝰ
cum non cognouit. Lur illa .i. sapientia dei
ꝑquiã factus est mundꝰ inmundo erat abipso
scił mundi erordio: hoc ẽ. inuiiu̾sis creaturis
lticebat ratione creandi et gub̾nandi eas: et
mund̾.i. homo mundũ inhabitans. eã non
cognouit. Ut atit̾ẽ cognosccret᷑: humiliauit
se. formã serui accipiens. Unde sequuit᷑. a iiii.¬
autẽ receꝑunt eũ: dedit eis potestatẽ filios dei
ficri. his qui credunt in nomine eiꝰ. Ab initio
mundi semꝑ aliqui fuerunt receptores diui¬
ni t̾ibi credentes in nomine eiꝰ .i. confidentes
ꝑeiꝰ noticiã se saluari. Nomine qͥppe stiores
ꝑcognoscit᷑. & ideo nom̃ ꝓ noticia ponit᷑. Qui
nexsanguinib .i. ex materia sanguinis patͥs¬
et matris: qdđ exposuit dicens. Neq ex concu¬
piscentia carnis.i. femine. neq uiri. Quia
caro abossib sustentat᷑. et minꝰ fortitudinis
habet. ideo ꝑeã serus infirimor designatur

Expanded text:
ipsum factus est, et mundus eum non cognovit. Lux illa, id est sapientia Dei, per quam factus est mundus, in mundo erat, ab ipso scilicet mundi exordio, hoc est, in universis creaturis lucebat ratione creandi et gubernandi eas; et mundus, id est homo mundum inhabitans, eam non cognovit. Ut autem cognosceretur, humiliavit se, formam servi accipiens. Unde sequitur: autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus. Ab initio mundi semper aliqui fuerunt receptores divini verbi, credentes in nomine ejus, id est confidentes per ejus notitiam se salvari. Nomine quique suo res cognoscitur, et ideo nomen pro notitia ponitur. Qui non ex sanguinibus, et matris, quod exposuit dicens: Neque ex concupiscentia carnis, id est feminae neque viri. Quia caro ab ossibus sustentatur, et minus fortitudinis habet, ideo per eam sexus infirmior designatur
Abbreviated transcription (Latin):
dei de get̾us nobilitate głantes. ideirco se¬
peccatores ñ agnoscebant: qr de abraham
descendant. Plapides intelligunt᷑ corda
gentilit̃: ad intellectũ dei insensibilia. Unde
etiã dicit᷑ quibrdã iudeis. Auferã cor lapide¬
ũ de carne ur̃a. Merito lapidib gentes
signant᷑. que lapides coluert̃: innaturam
lapidũ non usu corꝑis. s m̃tis habitu con¬
u̾se. Unde illud. Similes illis fiant qui
faciunt ea: et om̃s qui confidunt ineis:¬

Expanded text:
ei de generis nobilitate gloriantes, idcirco peccatores non agnoscebant, quia de Abraham descenderant. Per lapides intelliguntur corda gentilium, ad intellectum Dei insensibilia. Unde etiam dicitur quibusdam Judaeis: Auferam cor lapideum de carne vestra . Merito lapidibus gentes comparantur, quae lapides coluerunt, in naturam lapidum non usu corporis, sed mentis habitu conversae. Unde illud: Similes illis fiant qui faciunt ea, et om
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd aliud quã rami infructuosȩ arboris absei¬
dunt᷑: cũ tota ꝑgenies cũ parente tollitar:
arbor radicitꝰ abserdit᷑. ne qͥd remaneat un
it̾m aliquid germinis oriatur. Ramiqͥdem
digni incendio alii st̃ aridiut pagani: alii
st̃ uirides s sine fructu. ut ypochrice: alii
fructũ s amarũ facitint. ut heretici.L. uiiii
t interrogabant eũ curbȩ dicentes:

Expanded text:
quid aliud quam rami infructuosae arboris absciquid aliud quam rami infructuosae arboris abscinduntur? cum tota progenies cum parentibus tollitur, arbor radicitus abscinditur, ne quid remaneat unde iterum aliquid germinis oriatur. Rami quidem digni incendio alii sunt aridi, ut pagani; alii sunt virides, sed sine fructu, ut hypocritae; alii fructum, sed amarum faciunt, ut haeretici. L. 9X Et
Abbreviated transcription (Latin):
posita ẽ. Arbor intelligit᷑ homoꝰ radix
uoluntas ex qͣ fructus oꝑm ꝓcedit: sectris Int cerrm.¬
uͦ p̃dicatio eũgłii. Quȩ dicit᷑̃ adradicem poni:
quia mundiciã uoluntatis ꝑ quirit. Docet
enim p̃mium in bona tioluntate consistere:
penã uͦmmala. Oꝑa autẽ que lermoysi dã¬
nabat. uł remtnerabat: testimonia quȩdã
st̃ uoluntatis. Omĩs gͦ arbor que non facit
fructũ bonum excidet᷑: et in ignẽ mictetur.
Sensus est. Quicũq contẽnit hic bene facere.
exeidet᷑ a cetu fideliũ. uł ap̃senti uita inqua
plantatꝰ est: et cremabit᷑ ingehenna. Ułalit̃:
Arbores st̃ genus humanũ. Securis uͦ est
redẽptor nr̃: qͥ uelut exmanubrio et ferro
tenet᷑ ex humanitate. s incidit ex diuntate
Quȩ securis iam ad radicem posita ẽ: qr et si ꝑ
pacientiã expectat: scit tam̃ qͥd tandẽ factu¬
ra sit. Non adramos. s adradicẽ positam
dic̃ securim. Cũ em̃ filii malorũ tolluntur:

Expanded text:
dix, voluntas ex qua fructus operum procedit; securis verpraedicatio Evangelii, quae dicitur ad radicem poni, quia munditiam voluntatis perquirit. Docet enim praemium in bona voluntate consistere, poenam vero in mala. Opera autem quae lex Moysi damnabat vel remunerabat, testimonia quaedam sunt voluntatis. Omnis ergo arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mitSensus est: Quicunque contemnit hic bene facere, excidetur a coetu fidelium vel a praesenti vita, in qua plantatus est, et cremabitur in gehenna. Vel aliter: Arbores sunt genus humanum. Securis vero est Redemptor noster, qui velut ex manubrio et ferro tenetur ex humanitate, sed incidit ex divinitate. Quae securis jam ad radicem posita est, quia etsi per patientiam exspectat, scit tamen quid tandem factura sit. Non ad ramos, sed ad radicem positam dicit securim. Cum enim filii malorum tolluntur,