comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erat de eo. quid ageret int̾ ꝑfidos & insi¬
dias eorum. De ephesus uero. hoc cognos¬
cendum. si ꝓficerent necne. Ut ergo obedi¬
rent ce libenter audirent uerba tẏchici:
hunc commendat & fr̃em istum dilectis¬
simum uocans. & muristrum dĩ idoneum.
Pax frĩb &e caritas cum fide:. adeo patre. et¬
domino iħu xp̃o. Lacem quȩ est iantia di¬
lectionis optat ẽẽ cum fr̃ib & caritatem ex̃
fide. ut ingressi ꝑ pacem possint manere
in caritate.quȩ est ex fide. Hȩc ẽ enim
dei patris ce filii eius domini nr̃i iħu
fidei sensum habentes de domino iħu
suram qui diligunt xp̃m. recte de illo
ce cum dĩ patris uoluntate sentientes.
ui enim degenerem hunc dicunt: data

Expanded text:
erat de eo, quid ageret inter perfidos, et insierat de eo, quid ageret inter perfidos, et insidias eorum. De Ephesiis vero hoc cognoscendum, si proficerent, necne. Ut ergo obedirent, et libenter audirent verba Tychici, hunc commendat, et fratrem istum dilectissimum vocans, et ministrum Dei idoneum. Pax fratribus, et charitas cum fide a Deo Patre Domino Jesu Christo. Pacem quae est janua dilectionis, optat 252 esse cum fratribus, et charitatem cum fide; ut ingressi per pacem, possint manere in charitate, quae est ex fide. Haec est enim Dei Patris et Filii ejus Domini nostri Jefidei sensum habentes de Domino nostsuram, qui diligunt Christum, recte de illo, et cum Dei Patris voluntate sentientes; qui enim degenerem hunc dicunt, data
Abbreviated transcription (Latin):
audit ds̃. Uidet enim legationem suã
in apło suo despici: unde utiq indigna¬
tus in causa sua non negabit effectum.
Si enum consuetudo & lex est. legatis ho¬
minum non inferre exitia: qua presũp¬
tione & audacia legatis dĩ non solum
exitia sed & mors irrogatur: Quare et
dicit. ꝓro quo. legatione fungor incathe¬
na. Non enim ꝑmutebatur libere loqui:
s: in subiectione. & necessitate uerba dĩ
referens. uinculis. plagis. subiciebatur
& mortibus. Et lapidatus est enim: & ad
bestias pugnauit ephesi. Ut autem scia¬
tis & uos ea quȩ circa me sunt. quid
agam plene notum facixet uob tychi¬
cus dilectus fr̃ & fidelis minister in dño
quem misi aduos in hoc ipsum ut cognos¬
cat quȩ cura uos sunt ce consoletur corda
ur̃a. ꝑ tẏchicum ephesii discunt quid
agat apłsr&e idem cognoscit quid agerend
ephesii De apło: quia diuina erant quȩ
agebat dubium non erat. scd hoc sciendũ

Expanded text:
audit Deus; videt enim legationem suam audit Deus; videt enim legationem suam in Apostolo suo despici, unde utique indignatus in causa sua non negabit effectum. Si enim consuetudo et lex est legatis hominum non inferre exitia: qua praesumptione et audacia legatis Dei non solum exitia, sed et mors irrogatur! Quare et dicit: Pro quo legatione fungor in catena. Non enim permittebatur libere loqui, sed in subjectione et necessitate verba Dei referens, vinculis, plagis, subjiciebatur, et mortibus: et lapidatus est enim et ad bestias pugnavit Ephesi . Ut autem sciatis et vos ea, quae circa me sunt; quid agam plene notum faciet vobis Tychicus dilectus frater, et fidelis minister in Domino: quem misi ad vos in hoc ipsum, ut cognoscat 251 quae circa vos sunt, et consoletur corda vestra. Per Tychicum Ephesii discunt quid agat Apostolus, et idem cognoscit quid agerent Ephesii. De Apostolo, quia divina erant, quae agebat, dubium non erat: sed hoc sciendum
Abbreviated transcription (Latin):
trare. Hoc est ergo in spũ semꝑ oraremũ
dm̃ dirigere. Incarne enim orat. qui pol¬
luta mente precatur. iterum peccaturuᷤ.
non de euentu. aut subreptione: s de ꝓ¬
posito. Sed potest non peccari ad mortẽ.
si ꝑseueranter oretur: ut animus sedula
mente intentus sit semꝑ in dĩ legem.
ca meditans die noctuq que amat ds̃.
unc ce pro scĩs possunt orare. Non est
entm indignum ut ꝓ miricem sollicita
sint m̃bra: Nec temerarium poterit ui¬
deri. si promagistro discipuli idonei in¬
terpellent: aduitantes eum ut postpositis
inipedimentis. libertate utatur. Ad pre¬
ddicandum. sicut traditum ẽ ab auctore:
ne pressus ui tribulationum. ipsa formi¬
dine acumen doctrinȩ obtundat amissa
seueritate. Duplici igitur genere prose
orandum hortatur. ut &e sensus eius un¬
pleatur spũ ad eloquendum plene my¬
sterium. ce facultas ill detur audacie
in asserendo: quam utiq precem libent̃

Expanded text:
trare. Hoc est ergo in spiritu omni temportrare. Hoc est ergo in spiritu omni temporDeum dirigere. In carne enim orat, qui polluta mente precatur, iterum peccaturus, non de eventu aut subreptione, sed de proposito. Sed potest non peccari ad mortem, si perseveranter oretur; ut animus sedula mente intentus sit semper in Dei Legem, ea meditans die nocteque quae amat Deus. Tunc et pro sanctis possunt orare; non est enim indignum ut pro invicem sollicita sint membra: nec temerarium poterit videri, si pro magistro discipuli idonei interpellent, adjuvantes eum, ut postpositis impedimentis libertate utatur ad praedicandum, sicut traditum est ab auctore; ne pressus vi tribulationum, ipsa formidine acumen doctrinae obtundat, amissa severitate. Duplici igitur genere pro se orandum hortatur; ut et sensus ejus impleatur spiritu ad eloquendum plene mysterium, et facultas illi detur audaciae in asserendo, quam utique precem libenter
Abbreviated transcription (Latin):
nhuiusmodi ergo bello sobria mente opꝰ
est. & pura conscientia: quia ñ contra
carnalia nequiciȩ. sed aduersus spirita¬
lia dimicatur. Contra terrigenos enim
hostes corpus sagina roboratur. Et poen¬
lis mens incitatur ut repugnandi fu¬
nequiciȩ spiritaliter repugnandum ẽ
oe sobrietatis &e abstinentiȩ arma sumen¬
da sunt. Ut infusi scõ spũ. immundos
&e erraticos sp̃c diuincamus. Sic itaq
succingimus lumbos nr̃os inueritate.
si parati sumus errori resistere. Omnis
enim qui oꝑari uult succingit se: ut ab¬
lado impedimento. diligentius opetur.
Pomnem orationem & precem orantes
in omni tempore in spũ. &e in ipsum ui¬
gilantes in omni ꝑseuerantia &e obsecra¬
tione. ꝓ omnibus scĩs &e prome. ut detur
michi sermo in aꝑtione oris mei exerte.
notum facere mysterium pro quo lega
ta libertate utar. prout oportet me loqͥ
i recte conuersemur. sp̃c sc̃s manet in no¬
bis: &e quod postulamus. possumus impe¬

Expanded text:
In hujusmodi autem bello sobria mente opus In hujusmodi autem bello sobria mente opus est, et pura conscientia, quia non contra carnalia nequitiae, sed adversus spiritualia dimicatur. Contra terrigenos enim hostes corpus sagina roboratur, et poculis mens incenditur, ut repugnandi sunequitiae spiritaliter repugnandum est, et sobrietatis et abstinentiae arma sumenda sunt; ut infusi sancto Spiritu immundos et erraticos spiritus devincamus. Sic itaque succingemus lumbos nostros in veritate, si parati sumus errori resistere. Omnis enim qui operari vult, subcingit se; ut ablato impedimento, diligentius operetur. Per omnem orationem et precem orantes in omni tempore, in spiritu, et in ipsum vigilantes in omni perseverantia et obsecratione pro omnibus sanctis, et pro me; ut detur mihi sermo in apertione oris mei exerte notum facere mysterium Evangelii, prta libertate utar, prout oportet me loqui. Si recte conversamur, Spiritus sanctus manet in nobis, et quod postulamus, possumus impe
Abbreviated transcription (Latin):
lius uirtute suꝑantur &e destruuntur
omnia machinamenta cius. Ipse ẽ enim
cuius satellites sunt. quos tenebrarum
harum dicit rectores. spc̃ nequissimi: qui
Id agunt incelestibus infirmamento mun¬
di. hi sunt erroris duces. tenebrarum rec¬
tores: hoc ẽ ignorantiȩ & ꝑfidiȩ p̃positi.
Rectores enim tenebrarum. in ꝑuersum u¬
telligendi sunt gubernare: quasi in ere¬
dulitatis magistri. Ideo accipite uniu̾¬
sitatem armorum: ut possitis resistere
bos ur̃os inueritate &e induti loricam
fidei: ce calciati pedes in p̃paratione eu¬
angelii pacis. suꝑ his om̃ibus assum̃tes
scutum fideri in quo poteritis om̃ia tela
Quoniam contra a trocissimos hostes et
omni tergiuersatione callidos bellum
gerimus iccirco omni cautela ce solliei¬
tudine uigilare debemus. ut quacumq
temptauerint. munitos nos & p̃paratos
inueniant. Necesse est enum ut ce deus
aduiuet quos uiderit in precibus uigila¬
re: & de armis eius exspectare uictoriã

Expanded text:
lius virtute superantur et destruuntur lius virtute superantur et destruuntur omnia machinamenta diaboli. Ipse est enim cujus satellites sunt, quos tenebrarum harum dicit rectores, spiritus nequissimi, qui degunt in coelestibus, in firmamento mundi. Hi sunt erroris duces, tenebrarum rectores, hoc est, ignorantiae et perfidiae praepositi. Rectores enim tenebrarum in perversum intelligendi sunt gubernare, quasi incredulitatis magistri. Ideo accipite universitatem armorum, ut possitis resistere bos vestros in charitate, et induti loricam justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis. Super his omnibus assumentes scutum fidei, in quo poteritis omnia tela Quoniam contra atrocissimos hostes et omni tergiversatione callidos bellum gerimus, idcirco omni cautela et sollicitudine vigilare debemus; ut quaecumque tentaverint, munitos nos et praeparatos inveniant. Necesse est enim ut et Deus adjuvet, quos viderit in precibus vigilare, et de armis ejus exspectare victoriam.
Abbreviated transcription (Latin):
qualia a se exigi non ferant egre. In
qua enim quis mensura mensurauerit.
remetietur illi. Dominus enim iustus
uidex. causas discernit. non ꝑsonas.
traditum religiose. & dispositionem myste¬
rii manifestamruult robustos illos eẽ in
fide. fiducia potestatis dĩ: ut scientes fir¬
inam eẽ spem ꝓmissionis. ꝓmpti suit cir¬
ca obsequia dũerigentes gubnacula contͣ
fluctus excitos impudentia inimici. Tem¬
pestatem enim dĩ seruis commouet. sed
ipse naufragium facit. Induimini uos
armis dĩ. ut possitis stare aduersum nati¬
ones. Arma dĩ fides ẽ stabilis ꝑ quamso¬
lam semꝑ uictus ẽ sathanas. Quoniam
non ẽ uobis colluctatio aduersus carnẽ
&e sanguinem: s aduersus principatus
harum rectores. aduersus spiritalia neqͥciȩ
a ꝑfidis dĩ famulis irrogantur. auctore
diabolo ministrantur: Cuius altitudo qͣn¬
dis & hominibus impossibilẽ ẽ. Monetꝰ
aduersus hȩc. dĩ arma sumenda. cuius so¬

Expanded text:
qualia a se exigi non ferant aegre. In qualia a se exigi non ferant aegre. In qua enim quis mensura mensuraverit, remetietur illi ; Dominus enim justus judex causas discernit, non personastraditum religiose, et dispositionem mysterii manifestam, robustos illos vult esse in fide fiducia potestatis Dei; ut scientes firmam esse spem promissionis, prompti sint circa obsequia Dei, erigentes gubernacula contra fluctus excitos imprudentia inimici. Tempestatem enim Dei servis commovet, sed ipse naufragium facit. 250 Induimini vos arma Dei, ut possitis stare adversus nationes. Arma Dei fides est stabilis, per quam solam semper victus est Satanas. Quoniam non est vobis lucta adversus carnem et sanguinem, sed adversus Pharum rectores, adversus spiritalia nequitiaea perfidis Dei famulis irrogantur, auctore diabolo, ministrantur, cujus altitudo grandis et hominibus impossibilis est; monet adversus haec arma Dei sumenda, cujus so
Abbreviated transcription (Latin):
t sicut uult agere secum dominum suũ:
ita & iꝑse agere debet cum seruo suo et
sic poterit placere deo. Non ad oculum
nignitate seruientes domino & non ho
minibus scientes quod unusquisq quod¬
cumq fecerit bonu: hoc consequetur
a domino: siue seruus siue liber. Propt̃
timorem dĩ. iusta & fidelia uult homi¬
nibus exhiberi seruitia: Deo enim seruit.
cuius uira in obsequiis domini carnis¬
lis custodit. quem sͥ ꝓ iustis actibus indi¬
em iudicii ucem reddere. & ceteris om̃i¬
bus audit testari quȩ res potest ꝓficere
etiam ad salutem dominorum. Uidenteᷤ
enim quod difficile ẽ. seruos ꝑdĩ grãm
factos fideles ministros: poterunt dei
głam collaudare. Et uos domini eadẽ
facite ad illos di mitentes minas: scien¬
tes quod & ur & ipsorum dominus est
in cęlis: & ꝑsonarum non ẽ acceptio a¬
pud dm̃. Non ignorantes utiq carna¬
les domini. dm̃ omnium dominum eẽ
communem: Talia exigant seruitia.

Expanded text:
et sicut vult agere secum dominum suum, et sicut vult agere secum dominum suum, ita et ipse agere debet cum servo, et sic poterit placere Deo. Non ad oculum nignitate servientes sicut Domino, et non ut hominibus; scientes quod unusquisque quodcumque fecerit bonum, hoc consequetur a Domino, sive servus, sive liber. Propter timorem Dei justa et fidelia vult hominibus exhiberi servitia; Deo enim servit, cujus jura in obsequiis domini carnalis custodit, quem sibi pro justis actibus in die judicii vicem reddere, et caeteris omnibus audit testari. Quae res potest proficere etiam ad salutem dominorum; videntes enim, quod difficile est, servos per Dei gratiam factos fideles ministros, potuerunt Dei gloriam collaudare. Et vos, domini, eadem facite ad illos, remittentes minas: scientes quod et vester et illorum Dominus est in coelis, et personarum non est acceptio apud eum. Non ignorantes utique carnales domini Deum omnium dominum esse communem, talia exigant servitia,
Abbreviated transcription (Latin):
ri a patribus. filii quoq cognoscere de¬
bent quod futuri s̃ patres: & nolunt in¬
honorari abeis. iecuxo utriq exhibeanł
inuicem: qd̃ exquirunt ad inuicem.
Serui obedite dominis carnalibus.
Icum timore & tremore in simꝑlicitate
cordis ur̃i. sicut xp̃o. Quoniam omni¬
um sublimior & sola potens ẽ. religio
nr̃a: & quȩ credentib celorum regna
pollicetur ne hac igitur causa suꝑbia
nasceretur hominib om̃s debita con¬
dicionum uel officiorum presentium
iubentur exsoluere: ut magis incitent ꝑfi¬
dorum animos ad culturam dĩ quam ui¬
dent oe iuistam et humilem. Uidentes au¬
tem domini meliorasse seruos: & in red¬
dendis obsequiis fideliter ꝓfecisse. Ser
dominorum: omni auiditate concupisẽt
fidem: euius tam placidis retinaculis
gubernat humana officia. Nam ȩqua
in conditione est si habeat famulum. ñ
uult contempni ab eo. Ideoq nec ipse
debet contempnere dominum suum.

Expanded text:
ri a patribus. Filii quoque cognoscere deri a patribus. Filii quoque cognoscere debent quod futuri sunt patres, et nollent inhonorari ab eis. Idcirco utrique exhibeant invicem, quod exquirunt ab invicem. Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore in simplicitate cordis vestri sicut Christo. Quoniam omnium sublimior et sola potens est religio nostra, et quae credentibus coelorum regna pollicetur: ne hac igitur causa superbia nasceretur hominibus, omnes debita conditionum vel officiorum praesentium jubentur exsolvere; ut et magis incitent perfidorum animos ad culturam Dei, quam vident et justam et humilem. Videntes enim domini meliorasse servos, et in reddendis obsequiis fideliter profecisse, qudominorum, omni aviditate concupiscunt fidem, cujus tam placidis retinaculis gubernantur humana officia. Nam et qui in conditione est, si habuerit famulum, non vult contemni ab eo; ideoque nec ipse debet contemnere dominum suum:
Abbreviated transcription (Latin):
data in secunda tabula uidentur scͥpta:
Quorum primum est. honora patrem et
matrem. hac causa ergo dixit. quod est
mandatum primum in promissione:
ut discerneret inter mandata quȩ ad de¬
um. et interea quȩ ad hominem ꝑtinẽt.
& patres nolite ad iracundiam ꝓuoca¬
re filios ur̃os. sed educate illos in disci¬
plina &e correptione domini. Ut lex pos¬
sit seruari qua cautum ẽ ut filii hono¬
rificent parentes : parentibus quoq a¬
lia lex ab apło datur: ut sic imbuant
filios. ne mandata legis contempnant
Q uia si in timore domini fuerint enutri¬
ti: poterunt obseruare quȩ precepta s.
Nam si ad iram ꝓuocant filios: nec ipsi mo¬
dum legis custodiunt. Cogere enun eos
uidentur: ut preuaricatores inueniant᷑
Inua enim. nemo agnoscit quid sit utile.
Iccirco temꝑantiam parentum exemplo
debent addiscere: ut q̃ utilia st̃ sectent᷑.
Meminisse enim debẽt patres quia ce ipsi
fuerunt filii: & noluerunt utiq exacerba¬

Expanded text:
data in secunda tabula videntur scripta, data in secunda tabula videntur scripta, quorum primum est: Honora patrem et matrem. Hac causa ergo dixit: Quod est mandatum primum in promissione; ut discerneret inter mandata quae ad Deum, et inter ea quae ad hominem pertinent. Et vos, patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros: sed educate illos in disciplina et correptione Domini. Ut Lex possit servari, qua cautum est, ut filii honorificent parentes: parentibus quoque alia Lex ab Apostolo datur, ut sic imbuant filios, ne mandata Legis contemnant; quia si in timore Domini fuerint enutriti, poterunt observare quae praecepta sunt. Nam si ad iram provocant filios, nec ipsi modum Legis custodiunt; cogere enim eos videntur, ut praevaricatores inveniantur. In ira enim nemo agnoscit quid sit utile; idcirco temperantiam parentum exemplo debent addiscere, ut quae utilia sunt, sectentur. Meminisse enim debent patres, quia et ipsi fuerunt filii, et noluerunt utique exacerba
Abbreviated transcription (Latin):
netur. Mulier autem quia ꝑsona infe¬
rior ẽ. conditionis causa non nature
matrem. Lex datur filiis:ut quia paren¬
tibus auctoribus constat. obediant eis.
ustum est enim. ut reuerentiam exhibe¬
ant eis per quos sunt. Quod ẽ manda¬
tum primum ꝓmissionis: ut bene sit tͥ
ce sis longeuus suꝑ terram. Pmissio hec
in exodo continetur: ut honorifici sint
parentes. & bene eẽt & prouectioris fierent
etatis. Quomodo tamen hoc primum man¬
datum dixit. cum constet primum man¬
datum. Ita contineri. non sint tibi alii dii
nomen domini dĩ tui in uanum. t̾ciũ¬
ium. obseruabis inquit salbata mea:
quartum autem honora patrem et ma¬
trem: & cetera. Sed quia prima tria
mandata ad dm̃ ꝑtinent. Hȩc in pͥma
tabula contineri subintelliguntur ꝯcet̾a
ad hominem. Ut honoret parentes. nõ
occidat. non fornicetur. non furetur. nõ
falsum testimonium dicat. Neq quicꝗͣ
proximi sui concupiscat. Hec seꝑtẽman¬

Expanded text:
netur, mulier autem quia persona infenetur, mulier autem quia persona inferior est conditionis causa, non naturae, matrem. Lex datur filiis, ut quia parentibus auctoribus constant, obediant eis; justum enim est ut reverentiam exhibeant eis, per quos sunt. Quod est mandatum primum promissionis, ut et bene sit tibi, et sis longaevus super terram. Promissio haec in Exodo continetur , ut honorifici sint parentes; ut bene essent, et provectioris fierent aetatis. Quomodo tamen hoc primum 249 mandatum dixit; cum constet primum mandatum ita contineri: Non sint tibi alii dii nomen Domini Dei tui in vanum. Quartum: Observabis, inquit, sabbata mea. Quintum autem: Honora patrem et matrem, etc. . Sed quia prima quatuor mandata ad Deum pertinent, haec in prima tabula contineri subintelliguntur, caetera ad hominem ut honoret parentes, non occidat, non fornicetur, non furetur, non falsum testimonium dicat, neque quidquam proximi sui concupiscat. Haec sex man
Abbreviated transcription (Latin):
omne corpus subsistat: ut membra eius
omnis spiritalis creatura sit. si tamen u
nomine eus genu flectat. Propter hoc
relinquet homo patrem & matrem et
adherebit uxori suȩ. & erunt duo in car¬
ne una. Ad unitatem commendandã.
unitatis dedit exemplumuut sicut uir
ꝑ fidem. Mysterium hoc magnum est.
ego autem dico: in xp̃o ce in ȩccła. Myste¬
rii sacramentum grande in unitate ui¬
ri ac feminȩ ẽẽ significat. nec hoc ꝓdit:
sed aliam causam quȩ non discordet a
memorato mysterio flagitat. quam scit
ad ꝓfectum humani generis ꝑtinere. hoc
est eccłȩ &e saluatoris: ut sicut relictis
parentib homo uxori sue adheretiita
& relicto omni errore. eccł̃a adhereat
et subieiatur capiti suo quod ẽ xp̃c. ue
runtamen ce uos singuli unus quisq
suam uxorem ut se diligat. Mulier aũt
ut timeat uirum. Quoniam una nat᷑a
in uiro & femina ẽ. iccirco uir quasi se
ipsum ita mulierem diligere commo¬

Expanded text:
omne corpus subsistat; ut membra ejus omne corpus subsistat; ut membra ejus omnis spiritalis creatura sit: si tamen in nomine ejus genu flectat. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una . Ad unitatem commendandam unitatis dedit exemplum; ut sicut vir per fidem. Mysterium hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Mysterii sacramentum grande in unitate viri ac feminae esse significat. Nec hoc prodit, sed aliam causam, quae non discordet a memorato mysterio flagitat, quam scit ad profectum humani generis pertinere, hoc est, Ecclesiae et Salvatoris; ut sicut relictis parentibus, homo uxori suae adhaeret, ita et relicto omni errore, Ecclesia adhaereat et subjiciatur capiti suo, quod est Christus. Verumtamen et vos singuli, unusquisque suam uxorem ut se diligat: mulier autem ut timeat virum. Quoniam una natura in viro et femina est, idcirco vir quasi se ipsum, ita mulierem diligere commo
Abbreviated transcription (Latin):
sit scã &r immaculata. Ita ce uiri debent
iri uero ita diligere mulieres suas am¬
monentur: ut etiam animas suas ꝓ illis
ponant causa dilectionis.zelum haben¬
tes circa affectum earum & disciplinã.
ut religiose & sc̃ȩ sint. Suum corpus
diligit: qui uxorem suam diligit. Na¬
turali ratione mulier. portio corprĩs ui¬
ri ẽ. Ac ꝑ hoc uir in muliere: se ipsum
diligit. quomodo si fornicetur in se ipsũ
ƿeccat. quia duo incarne una sunt. Hõ
ergo ꝑsone substantiam diuidunt. ut ꝑ
ꝑsonas numerus fiat naturȩ: sed sunt ĩ
unitate naturȩ. Nemo enim umquam¬
I carnem suam odit. sed nutrit ce fouet
ris uiros uxores suas diligere hortatur:
sicut xp̃c opus suum nutrit &e fouet:
ita & uir mulierem: quia caro eius est.
Quoniam membra sumus corporis eius.
de carne ipsius & de ossibus euis. Hoc
spiritaliter intelligendum ẽ. Ideo enim
dixit eẽ nos membra eius: quia caput ẽ
ipse totius eccłe. ut quia per ipsum eẽ.
cepimus. caput nr̃m dicatur. quasi ex qͦ

Expanded text:
t ero ita diligere mulieres suas admonentur; ut etiam animas suas pro illis ponant, causa dilectionis zelum habentes circa affectum earum et disciplinam, ut religiosae et sanctae sint. Suum corpus diligit, qui uxorem suam diligit. Naturali ratione mulier portio corporis viri est, ac per hoc vir in muliere se ipsum diligit; quomodo si fornicetur, in se ipsum peccat, quia duo in carne una sunt. Non ergo personae substantiam dividunt, ut per personas numerus fiat naturae: sed sunt in unitate naturae. Nemo enim umquam carnem suam odit, sed nutrit et fovet ris viros uxores suas diligere hortatur: sicut Christus corpus suum nutrit et fovet; ita et vir mulierem, quia caro ejus est. Quoniam membra sumus corporis ejus, et de carne ipsius, et de ossibus ejus. Hoc spiritaliter intelligendum est; ideo enim dixit nos esse membra ejus, quia caput est ipse totius Ecclesiae; ut quia per ipsum esse coepimus, caput nostrum dicatur, quasi ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑficia sunt templi dĩ in spũ conuer¬
santes. ut possint heredes fieri celestis
uinctus xp̃i pro uob̃ fr̃ibus. Quoniam
dispositionem clementiȩ quȩ fuerit an¬
te mundum erga salutem gentium o¬
stendit. Nunc se legauionem huius do¬
ni fungi. dei ꝓuisione. xp̃o mittente.
declarat: Dominus enim post resurrec¬
tionem suam apłos suos uice sua misit
predicare: Hunc dirigens ad conuersio¬
nemn gentium. Sic enim dixit ad eum:
LIade. ego longe ad gentes mutam te. Do
uidicio a xp̃o missus ẽ. predicare genti¬
bus mysterium gratiȩ dei. Secundum
reuelationem notum michi factum est
mysterium. Sicut ante scripsi in modi¬
co. ꝓut potestis intelligere prudentiam
meam in mysterio xp̃i. Ostensam sibi
significat reuelationem mysterii dr̃de
quo prius breuiter se memorat scͥpsisse:
hoc est temꝑate. ꝓut poterant capere
prudentiam apłi in sacramento xp̃i.
Q uod aliis seculis non fuit notum fili is

Expanded text:
superficies sunt templi Dei, in spiritu conversuperficies sunt templi Dei, in spiritu conversantes; ut possint haeredes fieri coelestis isti Jesu pro vobis fratribus. Quoniam dispositionem divinae clementiae, quae fuerit ante mundum erga salutem gentium ostendit; nunc se legatione hujus doni fungi Dei provisione, Christo mittente, declarat. Dominus enim post resurrectionem suam apostolos suos vice sua misit praedicare , hunc dirigens ad conversionem gentium; sic enim dixit ad eum: Vade, ego longe ad gentes mittam te . Djudicio a Christo missus est praedicare gentibus mysterium gratiae Dei. Secundum revelationem notum mihi factum est mysterium, sicut antea scripsi in modico, prout potestis legentes intelligere prudentiam meam in mysterio Christi. Ostensam sibi significat revelationem mysterii Dei, de quo prius breviter se memorat scripsisse, hoc est, temperate prout poterant capere prudentiam Apostoli in sacramento Christi. Quod in aliis saeculis non fuit notum filiis
Abbreviated transcription (Latin):
num se dicit. Ita & quicumq fidei xp̃ia¬
ne se sociauerit. fit cuus scorum & do¬
mesticus dĩ.Superedificati supra funda.
supra nouum & uetus testamentum col¬
corinthios: Ds̃ inquit primum posuit
in eccła apłos. secundo ꝓpħas. sed hi aliiꝓ
phete sunt. Illo enim loco de ordinatiõe
eccłȩ disputat. hic uero de fundamento
fundamenta iecerunt. Unde dicit dñs
ad petrum. Super istam petram edifica¬
bo eccłam meam. Hoc est. in hac catholi.¬
cȩ fidei confessione statuo fideles ad urtã.
Iam ce dauid disposuit domum dĩ & sig¬
nauit locum ubi fieret: salomon uero
pacta crescit in templum scm̃ in domino
in quo &e uos coedificamimi in habitacłm
dĩ in sp̃u. Hic sensus ẽ unde dominus
ait. super istam petram edificabo ecclam
meam. Duos enum ppłos in se suscepit
saluator. & fecit unum in domino: sicut
& lapis angularis duo parietes continae
inunitate domus firmatos. Fideles enĩ

Expanded text:
num se dicit : ita et quicumque fidei se christianum se dicit : ita et quicumque fidei se christianae sociaverit, fit civis sanctorum et domesticus Dei. Superaedificati supra supra novum et vetus Testamentum colCorinthios: Deus, inquit, primum posuit in Ecclesia apostolos, secundo prophetas . Sed hi alii prophetae sunt; illo enim loco de ordinatione Ecclesiae disputat, hic vero de fundamento fundamenta jecerunt. Unde dicit Dominus ad Petrum: Super istam petram aedificabo Ecclesiam meam , hoc est, in hac catholicae fidei confessione statuam fideles ad vitam; nam et David disposuit domum Dei, et signavit locum ubi fieret: Salomon vero pacta, crescit in templum sanctum in Domino, in quo et vos coaedificamini in habitaculum Dei in spiritu. Hic sensus est, unde Dominus ait: super istam petram aedificabo Ecclesiam meam. Duos enim populos in se suscepit Salvator, et fecit unum in Domino, sicut et lapis angularis duos parietes continet, in unitate domus firmatos; fideles enim
Abbreviated transcription (Latin):
Resurgens enim a mortius. dampnata
morte quȩ tenebat omnes: ostendit qͣm
spem haberent credentes ineum. Hinc
mandauit predicationem qua omnes
conuocarentur ad dm̃ patrem in unita¬
te sp̃c scissa discordia: ut suie uidei qͥ
ꝓpe ideo dicuntur. quia ipsorum patri¬
bus facta promissio ẽ. siue gentiles qͥ
ideo longe dicuntur. quia dĩ legem
non receperunt.Datam ꝑ moysen. sub¬
lato preterito ritu susciꝑent fidem xp̃i
ꝑ quam efficerentur unum. Ergo iam
non estis hospites & incolȩ. sed estis ciue̾
Iscõrum &e domestici dei. Admonet illos
ut memores sint beneficiorum dĩ. quia
cum longe eẽnt a cognitione & tunore
dĩ. miscdĩa eius adiuncti sunt. ut fie¬
rent participes eorum qui ꝓpe dm̃ erãt.
ciues facti filiorum dĩ. Sicut enunque¬
cumq gens romanorum pacem sequi
desiderauit oblatis donis suscepta est.
ut eẽnt cuies romant: quemadmodũ ce¬
tharso cilicienses. unde apłs ciuem roma¬

Expanded text:
resurgens enim a mortuis, damnata resurgens enim a mortuis, damnata morte, quae tenebat omnes, ostendit quam spem haberent credentes in eum. Hinc mandavit praedicationem, qua omnes convocarentur ad Deum Patrem in unitate Spiritus, scissa discordia, ut sive Judaei qui prope ideo dicuntur, quia ipsorum patribus facta promissio est, sive gentiles qui ideo longe dicuntur, quia Dei legem non receperunt datam per Moysen, sublato praeterito ritu, susciperent fidem Christi, per quam efficerentur unum. Ergo jam non estis hospites et incolae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei. Admonet illos, ut memores sint beneficiorum Dei; quia cum longe essent a cognitione et timore Dei, misericordia ejus adjuncti sunt; ut fierent participes eorum, qui prope Deum erant, concives facti filiorum Dei. Sicut enim quaecumque gens Romanorum pacem sequi desideravit, oblatis donis suscepta est; ut essent cives Romani, quemadmodum Tharso-Cilicienses, unde Apostolus civem Roma
Abbreviated transcription (Latin):
quia legem quȩ data erat uideis in circũ¬
cisione. & inneomeniis. & in escis. & in
sacrificiis & in sabbato. enacuauit: Hoc
ẽ cessare iam iussit. quia oneri erat. ce sic
fecit pacem. Unde petrus apłs dicit ini
actis apłorum. Quid imponitis iugum
supra ceruicem fr̃m. qd̾ neq patres nr̃i
neq nos potuus portare: Ut exhibe¬
ret ce reconciliaret ambos in uno corpr̃e
deo per crucem. Sublata immicicia mor
deinde deo patri pacificos fecit. ut ho¬
mines naturȩ unius quia diuersi facti
fuerant ꝑerrorem. m̃bra efficerentur u-¬
nius corporis noui. cuius caput xp̃c est
Interficiens inimiciciam in semet ipso:
& ueniens euangłirauit pacem uobis qͥ¬
Ilonge: ce pacem his qui uixta. quia per
Iipsum habemus accessum utriq in uno
spũ ad patrem. Idem sensus ẽ. Interfec̃
enim inimiciciam in se: dumꝑ omnib
tam uideis quam gentilib mortuus ẽ
Omnibus enim ꝓfecit mors saluatoris.

Expanded text:
quia legem, quae data erat Judaeis in circumquia legem, quae data erat Judaeis in circumcisione, et in neomeniis, et in escis, et in sacrificiis, et in sabbato, evacuavit, hoc est, cessare jam jussit; quia oneri erant, et sic fecit pacem. Unde Petrus apostolus dicit in Actis apostolorum: Quid imponitis jugum supra cervicem fratrum, quod neque patres nostri, neque nos potuimus portare ? Ut exhiberet et reconciliaret ambos in uno corpore Deo per crucem. Sublata inimicitia, modeinde Deo Patri pacificos fecit; ut homines naturae unius, quia diversi facti fuerant per errorem, membra efficerentur unius corporis novi, cujus caput Christus est. Interficiens inimicitias in semetipso, et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe, et pacem iis, qui juxta; quia per ipsum habemus accessum utrique in uno Spiritu ad Patrem. Idem sensus est; interfecit enim inimicitiam in se, dum pro omnibus tam Judaeis quam gentilibus mortuus est. Omnibus enim proficit mors Salvatoris;
Abbreviated transcription (Latin):
cumcisionem a prepucio Et prepucium
a circumcisione: hanc soluit saluator. dais
legem. ut neq uideus presumens de cir¬
curumcisione reprobaret gentilem: neq
gentilis fidus de preputio. id est de paga¬
nitate. abominaret᷑ iudeum: sed ut ambo
innouati unius dĩ fidem sequerentur in
xp̃o. O mnia enim quȩ docuit cum sur¬
tamen qui medius erat diuidens inter
legem factorum & gentilitatem. Maceri¬
am siue sepem significauit. idẽ non pa¬
rietem stabilem neq robustum: quia neꝙ
gentilitas firma res erat quasi ab homi¬
ne inuenta. neq cucumcisio &e neo me-¬
nie escarum &e sacrisitiorum uel sabbato¬
rum stabilis & fixa obseruatio. Sic enĩ
data sunt. ut cessarent adueniente xp̃o:
Quamuis enim ds̃ hȩc dederit s ad tempꝰ.
fidei autem firma & sine successore est
predicatio. Legem mandatoꝵ in decre¬
tis euacuans: ut duos conderet in se. iN
uno nouo homine faciens pacem. Hoc
est quod supra summatim memoraui:

Expanded text:
cumcisionem a praeputio, et praeputium cumcisionem a praeputio, et praeputium a circumcisione, hanc solvit Salvator, dans legem ut neque Judaeus praesumens de circumcisione reprobaret gentilem, neque gentilis fidus de praeputio, id est, de paganitate, abominaretur Judaeum: sed ut ambo innovati, unius Dei fidem sequerentur in Christo. Omnia enim quae docuit Stamen, qui medius erat, dividens inter legem factorum et gentilitatem, maceriam sive sepem significavit, id est, non parietem stabilem, neque robustum; quia neque gentilitas firma res erat, quasi ab homine inventa, neque circumcisio, et neomeniae, escarum, et sacrificiorum vel sabbatorum stabilis et fixa observatio; sic enim data sunt, ut cessarent, adveniente Christo. Quamvis enim Deus haec dederit, sed ad tempus: fidei autem firma et sine successore est praedicatio. Legem mandatorum in decretis evacuans ut duos conderet in seipso, in uno novo homine faciens pacem. Hoc est quod supra summatim memoravi;
Abbreviated transcription (Latin):
nufactam spiritalem. Nunc autem ĩ xp̃o
prope in sanguine xp̃i. Ad huc donum
& gram dĩ commendat: cui nos semper
uelut obnoxios gr̃as uult referre. Iecir
factos memorat. Ut quantum affectũ
cura nos habeat ds̃ ostenderet:qui pro
nobis filium suum mori ꝑmisit: ut ce nos
infide eius durantes omnibus exitiis ꝓ
illo nobis illatis non cedamus: scientes
plus illum de nobis mereri quam que¬
cumq ab inimicis possunt inferri. Ille
enim cum sit dominus &e nulliuis egeat.
obtulit se pronobis. ut non illi sed nob̃
proficeret. Nos enim etiam si ñ nob̃ ꝓfi¬
ceret. forte cogeremur mori ꝓ ipso dño
serui: Quantomagis cum non solũ illuis
sedce nr̃a mors nobis prestet effectum:
Ipse ẽ enim pax nr̃a qui fecit utraq¬
unum: Et medium parietem maccriȩ.
soluens inumicicias incarne una. Pacem
fecit inter circumcisionem & preputium
passio saluatoris. Inimicicia enim quȩ
uelut paries media erat. &e duudebat cir¬

Expanded text:
nufactam spiritalem. Nunc autem in Chrisnufactam spiritalem. Nunc autem in Chrisprope per sanguinem Christi. Adhuc donum et gratiam Dei commendat, cui nos semper velut obnoxios gratias vult referre; idcircfactos memorat, ut quantum affectum circa nos habeat Deus, ostenderet, qui pro nobis Filium suum mori permisit; ut et nos in fide ejus durantes, omnibus exitiis pro illo nobis illatis non cedamus, scientes plus illum de nobis mereri, quam quaecumque ab inimicis possunt inferri: ille enim cum sit Dominus, et nullius egeat, obtulit se 236 pro nobis; ut non illi, sed nobis proficeret. Nos enim etiamsi nobis non proficeret, forte cogeremur mori pro ipso domino servi: quanto magis cum non solum illius, sed et nostra mors nobis praestet effectum! Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraqunum, et medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua. Pacem fecit inter circumcisionem et praeputium passio Salvatoris. Inimicitiam enim, quae velut paries media erat, et dividebat cir
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. ut in illis ambulemus. Licrum est
quia omnis gr̃arum actio salutis nr̃ȩ
ad deum referenda est: qui mĩam suam
tam. non querentes uerum iter. Idõq
non est głandum in nobis ipsis nobis.
sed in deo qui nos regenerauit natiui¬
tate celesti per fulem xp̃rad hoc ut bo¬
nis oꝑibus exercitati. quȩ ds̃ nobis iã
renatis decreuit promissa mereamis
accipere. Memoria retinentes uos qui ali¬
quando eratis gentes in carne. qͥ dicebami¬
Ini prepucum ab ea quȩ dr̃ circumcisio
in carne manufacta : quoniam eratis
illo in tempore sine xp̃o alienati a conu̾¬
satione isrł. ce hospites testamentorum¬
& promissionis corum. spem ñ habentes.
et sine deo in hoc mundo. Commonet
gentes ut reminiscentes quid fuerint:
erant enim carnales ce sine spe. Nullam
promissionis communionem habentes
iudeorum in xp̃o. Iudeis enim ꝓmissus
erat xp̃c non gentibus: Ut ꝓpensuis gr̃as
deo tamen circumcisio ait incarne ma¬
nufacta: ut significaret aliam non ma¬

Expanded text:
Deus ut in illis ambulemus. Verum est, quia omnis gratiarum actio salutis nostrae ad Deum referenda est, qui misericordiam suam tam, et non quaerentes verum iter. Ideoque non est gloriandum nobis in nobis ipsis; sed in Deo, qui nos regeneravit nativitate coelesti per fidem Christi, ad hoc ut bonis operibus exercitati, quae Deus nobis jam renatis decrevit, promissa mereamur accipere. Memoria retinentes, vos qui aliquando eratis gentes, in carne, qui dicimini praeputium, ab ea quae dicitur circumcisio in carne manufacta; quoniam eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Isret promissionis eorum, spem non habentes, et sine Deo in hgentes, ut reminiscentes quid fuerint erant enim carnales, et sine spe, nullam promissionis communionem habentes Judaeorum in Christo; Judaeis enim promissus erat Christus, non gentibus, ut propensius gratias Ideo tamen circumcisio, ait, in carne manufacta, ut significaret aliam non ma
Abbreviated transcription (Latin):
nis eus in xp̃o. Hoc asserit ostensum a
deo tempore. xp̃i quod latebat. quia
missȩ in lege. Quod ostensum dicit pre¬
dicatoribus scĩs ce ꝓpħis. id est apłis et
legis explanatorib. non ꝓpħis ueterib.
uamuis enĩ adinitterentur prius adle¬
gem gentiles: sed circumcidi iubebant᷑
t ꝓpħȩ scierunt gentes participes fuitu.¬
ras dom dei. Nam hoc & significauer̃
multis in locis. sed hoc latuit. quia sine
circumcisione & salbatis & neomenus
& ceteris talib gratiȩ dĩ future ẽent
participes. ut absq lege susciperent fi

Expanded text:
isto Jesu. Hoc asserit ostensum a Deo tempore Christi, quod latebat; quia ae promissae in Lege. Quod ostensum dicit praedicatoribus sanctis et prophetis, id est, apostolis et Legis explanatoribus, non prophetis veteribus. Quamvis enim admitterentur prius ad Legem gentiles, sed circumcidi jubebantur; et prophetae scierunt gentes participes futuras loni Dei nam et hoc significaverunt multis in locis; sed hoc latuit, quod sine circumcisione, et sabbatis, et neomeniis, et caeteris talibus, gratiae Dei futurae essent par
Abbreviated transcription (Latin):
hilipensibus uerbum
fidei apłs tradidit. Som¬
nio enim monitus est
sicut continetur inactis
apłorum: ut accederet ad
eõs & apiret aures eorum ad recipiẽ¬
dum sermonem dĩ. Multis gͦ diebus
commoratus apud eos. instruxit eos doc¬
trina domini. Et quia post discessum
euis non sunt translati ad aliud sicut et¬
galathe. sed ꝑmanserunt in fide non re¬
dat eos. gaudens in ꝓposito cordis eorum.
n horum enim laude. aliorum iutuꝑatio
continetur. Corinthi enim muldo tem¬
pore audientes apłin recedente eo diuer¬
sis pseudo apłis fuerant euersi. unde
isti uire laudantur.

Expanded text:
hilippensibus verbum fidei Apostolus tradidit; somnio enim monitus est, sicut continetur in Actis apostolorum , ut accederet ad eos, et aperiret aures eorum ad recipiendum sermonem Domini. Multis ergo diebus commoratus apud eos, instruxit eosdem in doctrina Domini. Et quia post discessum ejus non sunt translati ad aliud, sicut Galatae: sed permanserunt in fide, non redat eos, gaudens in proposito cordis eorum. In horum laude aliorum vituperatio continetur: Corinthii enim multo tempore audientes Apostolum, recedente eo, a diversis pseudoapostolis fuerant eversi: unde isti jure laudantur.
Abbreviated transcription (Latin):
te resurgens. apparet dominus ẽẽ et
rex głe. U irtute enm potestatis suȩ qͣ
subegit inferos manifestatur. quia ip¬
se est filius dĩ. qui unius dei regnum
in celis & in terris ẽẽ adcondempnationẽ
tyrannidis diaboli predicauit. secundũ
ꝓpositum scłorum in rp̃o ihu dño nr̃o.
in quo habemus libertatem inconfiden¬
tiam ꝑ fidem ipsius. Manifestatum dic̃
sterium suũ ꝓ salute humana: ut cogni¬
tio mysterii dĩ mortalib conferret salu¬
tem: ut quasi dedicatio regni xp̃i hanc
gr̃am credentib pro aphoforitis largire¬
tur. Licet enim infectum sit: nouum ta¬
men udetur ignoranti creaturȩ. ꝓpter
spe quȩ est in mysterio xp̃i. cominonet. ne
scandalum patiantur ꝓpt̃ tribulationes.
quȩ scĩs a ꝑsidis irrogantur. Ad głam
enim ꝑtinet illorum. si in tribulatione
magistri non fuerint scandalirati disci¬
puli: hac spe firmati: quia fidelium p̃ssu¬
rȩ futuri scłi gła erigentur. Hec enuim

Expanded text:
ta morte resurgens apparet Dominus esse et ta morte resurgens apparet Dominus esse et Rex gloriae. Virtute enim potestatis suae, qua subegit inferos, manifestatur; quia ipse est Filius Dei, qui unius Dei regnum in coelis et in terris esse ad condemnationem tyrannidis diaboli praedicavit. Secundum propositum in quo habemus libertatem in confidentia per fidem ipsius. Manifestatum dicitsterium suum pro salute humana, ut cognitio mysterii Dei mortalibus conferret salutem; ut quasi dedicatio regni Christi hanc gratiam credentibus pro apophoretis largiretur. Licet enim jam olim factum sit, novum tamen videtur ignoranti creaturae. Proptespe, quae est in mysterio Christi, commonet ne scandalum patiantur propter tribulationes, quae sanctis a perfidis irrogantur. Ad gloriam enim pertinet illorum, si in tribulatione magistri non fuerint scandalizati discipuli, hac spe firmati; quia fidelium pressurae futuri saeculi gloria erigentur; haec enim
Abbreviated transcription (Latin):
mysterium: desinant ab errore. Id enuim
agitur. ut predicatio eccłastica etiam
his proficiat: ce deserant ad sensum ty¬
rannidis diabłi. qua se unius adu̾sus¬
dei fidem imꝑia presumptione arma¬
uit. Qui sensus in psalmo ugesimo ter.¬
cio prescriptus ẽ: ubi ds̃ uniuersitatis
dominus demonstratur. dicente dĩ spu
ꝑ dauid. Domini est terra & plenitudo
eius: orbis terrarum & uniuersi qui ha¬
bitant in eo. Et in subiectis. Tollite por
qui inerrore sunt incelestib.siue mini¬
stris eius in terris: ut auferant portas
principis sui id est diaboli de mentibus
suis. ꝑ quas multorum deorum asseren¬
dorum error intrauit. Sunt enim tem¬
porales: quia omnis fallacia tempore
clauditur. Iter enim impiorum peribit.
t autem ęternas portas eleuent hortan¬
te iusticia ammonentur: quia ueritas
in regnum dei: quod numquam corrũ
ruptibile. Impii autem ꝑ incredulita¬
tem intrant in infernum tartareum.

Expanded text:
mysterium, desinant ab errore. Id enim mysterium, desinant ab errore. Id enim agitur, ut praedicatio ecclesiastica etiam his proficiat, et deserant assensum tyrannidis diaboli, qua se adversus Dei unius fidem impia praesumptione armavit. Qui sensus psalmo vigesimo tertio praescriptus est, ubi Deus universitatis Dominus demonstratur, dicente Dei Spiritu per David: Domini est terra, et plenitudo ejus, orbis terrarum, et universi qui habitant in eo . Et in subjectis: Tollite portqui in errore sunt in coelestibus, sive ministris ejus in terris, ut auferant portas principis sui, id est, diaboli de mentibus suis, per quas multorum deorum asserendorum error intravit. Sunt enim temporales; quia omnis fallacia tempore clauditur: Iter enim impiorum peribit . Ut autem aeternas portas elevent, hortante justitia, admonentur; quia veritas in regnum Dei, quod numquam corrumpruptibile : impii autem propter incredulitatem intrant infernum tartareum.
Abbreviated transcription (Latin):
ad gentes docendas missus eẽt: ut ueliy¬
si fidei suȩ spem plenam haberent. nicħ
de lege sed in solo xp̃o sꝑantes. Manife¬
stato enim sacramento xp̃i : tale donum
datum ẽ. quod ꝑfectȩ salutis habet effec¬
tum. Sicut enim in magna uota maxi¬
ma dantur aphoforita. ita & magnifico
manifestato mysterio gaudii & leticiȩ
causa. tam egregio munere donati sunt
homines. quod illis satis sit ad copiam sa¬
lutarem. Ut nota fiat principib ce po¬
testatibus in cęlestibus. ꝑ eccłam multis¬
formis sapientiȩ dĩ. Tantum de hocbe¬
ne sensit ds̃. ut non solum gentib hunc
magistrum daret: uerum etiam ut ꝑeũ
ueritas xp̃i innotescat spiritib in cęle¬
stibus. qui sunt principes & potestates
otestates ideo quia potentiores sunt int̃
ceteros sp̃c. Principes autem eo quod h¬
principentur potestatib ut agnoscen¬
tes ꝑ ecclam. quȩ multipharie ad iutan
attracta est in xp̃o. unius dĩ manere

Expanded text:
ad gentes docendas missus esset, ut vel ipad gentes docendas missus esset, ut vel ipsi fidei suae spem plenam haberent, nihil de Lege, sed in solo Christo sperantes. Manifestato enim sacramento, Christi tale donum datum est, quod perfectae salutis haberet effectum; sicut enim in magna vota maxima dantur apophoreta; ita et magnifico manifestato mysterio, gaudii et laetitiae causa tam egregio munere donati sunt homines, quod illis satis sit ad copiam salutarem. Ut nota fiat Principibus et Potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientiae Dei. Tam bene de hoc sensit Deus, ut non solum gentibus hunc magistrum daret; verum etiam ut per eum veritas Christi innotescat spiritibus in coelestibus, qui sunt Principes et Potestates. Potestates ideo, quia potentiores sunt inter caeteros spiritus: Principes autem, eo quod principentur Potestatibus; ut agnoscentes per Ecclesiam, quae multifarie ad vitam attracta est, in Christo unius Dei manere
Abbreviated transcription (Latin):
bus xp̃i: quam gentibus iam desperatis
largiri dignatus ẽ. ut sine oꝑa saluarent᷑
ꝑfidem. Et manifestum ẽ. quia nemo e¬
gregium &e maximum numus ꝑ indig¬
nam mutit ꝑsonam. Ostendens quantũ
a deo mereatur. humiliat tamen se. ut me¬
ritum eius crescat. & illuminem om̃s que¬
est dispensatio mysteri absconditi a scłis.
in dõ qui nniuersa creauit. Musum se¬
dicit duplici modo docere gentes myste¬
rium quod fuit in deo ex quo sunt om̃ia.
ut ꝑ cum discant ac intelligant xp̃m
semper indeo et apud deum: Et quia
sine circuncisione ae cet̾is legis mandatis dis¬
posuit saluare gentes. Indigni enu
inuenti sunt iudei. tantum ac talem ha¬
bere doctorem. Sic enim iudei credebañ
in xp̃m ut legem tamen seruarẽt: quod
odibile est apud deum. Deniq dicunt
apłi ad coapostolum suum paulum:
Uules fr̃ quot milia sunt in iudea creden¬
tium: et omnes isti emulatores sunt le¬
gis: unde factum est. ut uas electionis

Expanded text:
bus Christi, quas gentibus jam desperatis bus Christi, quas gentibus jam desperatis largiri dignatus est; ut sine opere salvarentur per fidem. Et manifestum est quia nemo egregium et maximum munus per indignam mittit personam. Ostendens ergo quantum a Deo mereatur, humiliat tamen se, ut meritum ejus concrescat. Et illuminem omnes, quae dispensatio mysterii absconditi a saeculis in Deo, qui universa creavit. Missdicit duplici modo docere gentes mysterium, quod fuit in Deo, ex quo sunt omnia; ut per eum discant ac intelligant Christum semper in Deo, et apud Deum, et quia sine circumcisione et caeteris Legis mandatis disposuit salvare gentes. 238 Indigni enim inventi sunt Judaei tantum ac talem habere doctorem; sic enim Judaei credebant in Christum, ut Legem tamen servarent; quod odibile est apud Deum. Denique dicunt apostoli ad coapostolum suum Paulum: Vides, frater, quot millia sunt in Judaeis credentium, et omnes isti aemulatores sunt Legis . Unde factum est, ut vas electionis
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃u ẽẽ gentes coheredes & concorporatos.
& participes promissionis cius in xp̃o:
ui enim sp̃u dm̃ colit. operelegis opus ñ
habet. ꝑcugłium enim factus sum mini¬
ster secundum donum gr̃ȩ dĩ. quȩ data
est michi secundum oꝑationem uirtutis
eius. ꝑpredicationem ministerii suicog¬
nitum asserit donum. qd disposuit ds̃
gentib uixta uirtutis suȩ oꝑationem
patio enim uirtutis euis ẽ: quia xp̃m sus¬
citauit a mortuis deuicta morte. in qua
omnes saluauit. Dispensatio tameneu¬
głii eius hȩc ẽ: qua agnita ẽ uoluntas
dei. quia gentes sine oꝑa legis saluare de¬
data est hȩc gr̃a. Humiliat se cum se
minimum dicit. sciens humilitatem ꝓ¬
fectum habere. Ham tantam gr̃am sibi
datam dicit. ut donum hoc quod ante
ignotum fuit preteritis scłis s asserat
concessum: ut hoc manifestaret gentib
nde enim minimus scorum omirium
uideri potest: qui antequam baptirare¬
tur uas electionis appellatus ẽ: Ut in
num dei indiuitiis incomprehensibili¬

Expanded text:
u esse gentes cohaeredes et concorporatas, et participes promissionis ejus in Christo. Qui enim spiritu Deum colit, opere Legis opus non habet. Per Evangelium ejus factus sum minister secundum donum gratiae Dei, quae data est mihi secundum operationem virtutis ejus. Per praedicationem ministerii sui cognitum asserit donum, quod disposuit Deus gentibus juxta virtutis suae operationem. Operatio enim virtutis ejus est, quia Christum suscitavit a mortuis, devicta morte, in qua omnes salvavit. Dispensatio tamen Evangelii ejus haec est, qua agnita est voluntas Dei; quia gentes sine opere Legis salvare dedata est gratia haec. Humiliat se, cum se minimum dicit, sciens humilitatem profectum habere. Nam tantam gratiam sibi datam dicit; ut donum hoc quod ante ignotum fuit praeteritis saeculis, sibi asserat concessum, ut hoc manifestaret gentibus. Unde enim minimus sanctorum omnium videri potest, qui antequam baptizaretur, vas electionis appellatus est? Ut in num Dei in divitiis incomprehensibili