comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
se tanquã lucernas de illo lumine qđ incõmu¬
tabiliter lucet accensas. Nulla quippe creatu¬
ra quamius rationabilis & intellectualis ase¬
ipsa illuminatur: sed participatione sempũne
ueritatis accenditur: etiã si aliquando dies uo¬
catur: ñ dies dñs. sed quẽ fecit dominꝰ. Et ideo
luminamini: Propter qͣm participationem:
inqͣntum homo ẽ ipse medtator lucerna i
apocalipsi nuncupatur Sed singularis est
ista susceptio: De nullo enim scõrum dici diui¬
nitus potuit: aut dici ullomͦ fas c̃ uerbũ caro
factum ẽ: nͥ de uno mediatore dĩ ethominum.
Tum gͥ lumen dicatur. unigenitum uerbum. eqͣ¬
le gignenti:. lum̃ dicatur & homo abillo u̾bo
illuminatus. qui dicitur etlucerna. sic̃ ioħs. sic̃
apłi. nec ullus eorum homo sit uerbum: & il¬
lud uerbum. in quo illuminati sunt lucerna
non sit: qđ ẽ hoc uerbũ qđ ita lumen dicitur
ut lucerna sit. Ait enim lucerna pedib meis

Expanded text:
se tanquam lucernas de illo lumine quod immuse tanquam lucernas de illo lumine quod immutabiliter lucet, accensas. Nulla quippe creatura, quamvis rationalis et intellectualis, a seipsa illuminatur, sed participatione sempiternae veritatis accenditur: etiamsi aliquando dies vocatur, non dies Dominus, sed quem fecit Dominus; et ideo luminamini . Propter quam participationem, in quamtum homo est et ipse Mediator, «lucerna» in Apocalypsi nuncupatur . Sed singularis est ista susceptio: de nullo enim sanctorum dici divinitus potuit, aut dici ullo modo fas est; «Verbum caro factum est» , nisi de uno Mediatore Dei et hominum . Cum igitur lumen dicatur unigenitum Verbum aequale gignenti, lumen dicatur et homo ab illo Verbo illuminatus, qui dicitur et lucerna, sicut Joannes, sicut Apostoli, nec ullus eorum homo sit Verbum, et illud Verbum a quo illuminati sunt lucerna non sit; quid est hoc verbum, quod ita lumen dicitur, ut lucerna sit ait enim, «Lucerna pedibus meis
Abbreviated transcription (Latin):
ita Nam illud uerbum lumen ẽ: sed lucerna
non ẽ Liicerna quippe creatura ẽ non creator:
que participatione incommutabilis lucis ac¬
cenditur hoc erat ioħs. dequo dicit uerbũ ds̃.
lle erat lucerna ardens etlucens: S lumen est
et lucerna: & tam̃ incomparatione uerbi de qͦ
dictum ẽ ds̃ erat uerbum. non erat ille lumen:
sed missus ẽ ut testimonium ꝑhiberet delumi¬
ne: Erat enim lum̃ uerum: non qđ illumina¬
tur ut homo: sed qđ illuminat omnẽ homunẽ:
isi autem & lucerna lumen eẽt: nondiccret᷑ apłis
uos estis lum̃ mundi: Quo audito. ne idse pu¬
tarẽt eẽ. qđille qui hoc dixerat: nam et de se¬
ipso quodam loco dirit. ego sum lumen mun¬
di: ait ule deillis: Hon potest ciitas abscon¬
di supra montẽ constituta: neq accendunt
lucernam et ponunt eam submodio. sed suꝑ
candelabrũ ut luceat omnib qui indomo suĩ:
sic luceat lum̃ ur̃m coram hominib: ut scirẽt

Expanded text:
ita. Nam illud Verbum lumen est, sed lucerna ita. Nam illud Verbum lumen est, sed lucerna non est. Lucerna quippe creatura est, non Creator, quae participatione incommutabilis lucis accenditur. Hoc erat Joannes, de quo dicit Verbum Deus, «Ille erat lucerna ardens et lucens» . Sed lumen est et lucerna: et tamen in comparatione Verbi, de quo dictum est, «Deus erat Verbum,» non erat ille lumen; sed missus est, ut testimonium perhiberet de lumine. Erat enim lumen verum, non quod illuminatur, ut homo, sed quod illuminat omnem hominem . Nisi autem et lucerna lumen esset, non diceret Apostolis, «Vos estis lumen mundi.» Quo audito ne id se putarent esse, quod ille qui hoc dixerat; nam et de seipso quodam loco dixit, «Ego sum lumen mundi» : ait illis de illis, «Non potest civitas abscondi super montem constituta; neque accendunt lucernam et poabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt: sic luceat lumen vestrum coram hominibus» ; ut scirent
Abbreviated transcription (Latin):
Spiritaliũ itaq menbroꝵ xp̃i uox ista ẽ: aman¬
datis tuis intellexi: Hoc enim recte dic̃ corpꝰ
xp̃i ineis: quib mandata seruantib ꝓpt̃ ipsã
custodiam mandatoꝵ prebetur uberior doc¬
trina sapientiȩ: P ropterea inquit odio ha¬
biu omnem uiam iniquitatis: Hecesse est
enim ut oderit omnẽ iniquitatem amor ui¬
sticiȩ: qui tanto maior ẽ quanto eũ magis
inflammat amplioris dulcedo sapientiȩ: quȩ
prebetur ei qui obtemꝑat dõ. & amandatis
eius intelligit.¬
aUtandos atq tractandos
pro uirib qͣs ds̃ donat nunc
istos uersus psalmi huius
aggredimͣ quorũ primus ẽ
NCERAA pedibus meis
uerbum tuum: & lumen semitis meis: Sđ ẽ lu¬
cerna hoc repetiium ẽ lumen: qđ pedib meis.
hoc semitis meis Quid ẽ gͦ uerbũ tuũ: Nũqͥd¬
nam illud qđ inprincipio erat ds̃ apud dm̃:
uerbum scilicet ꝑ qđ facta sunt omnia : Hon ẽ

Expanded text:
Spiritualium itaque membrorum Christi vox ista est, «A manSpiritualium itaque membrorum Christi vox ista est, «A mandatis tuis intellexi.» Hoc enim recte dicit Christi corpus in eis, quibus mandata servantibus propter ipsam custodiam mandatorum praebetur uberior doctrina sapientiae, «Propterea,» inquit, «odio habui omnem viam iniquitatis.» Necesse est enim ut oderit omnem iniquitatem amor justitiae: qui tanto major est, quanto eum magis inflammat amplioris dulcedo sapientiae, quae praebetur ei qui obtemperat Deo, et a mandatis ejus intelligit.rutandos atque tractandos pro viribus quas Deus donat, nunc istos versus psalmi hujus aggredimur, quorum primus est, «Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis.» Quod est, «lucerna;» hoc repetitum est, «lumen:» quod, «pedibus meis;» hoc, «semitis meis.» Quid est ergo, «verbum tuum?» Numquidnam illud quod in principio erat Deus apud Deum, Verbum scilicet per quod facta sunt omnia? Non est
Abbreviated transcription (Latin):
Honnulli sane codices ñ habent fauum: s plures
hñi mel. Est autẽ fumilis melli aꝑta doctrina
quȩ de abstrusiorib sacramentis. tanquã de
cellis cereis ore disserentis uelut mandentis ex¬
ud ẽ enim mandata tua intellexi: aliuid amanda
datis dĩ. Hoc ẽ qͣntũ mͥ uidetur faciendo man¬
data dĩꝑuenisse se dic̃ adearum retum intelligñ¬
tiam qͥs concupiuerat scire Propt̃ qđ scͥptum ẽ
Concupisti sapientiã: serua mandata et ds̃ p̃bet¬
ulam tͥ: ne quisquã preposterus ante quam
habeat humilitatem obedientie. uelit ad al¬
titudinem sapientiȩ ꝑuenire: quam caꝑe
ñpotest nͥ ordine uenerit Audiat gͦ altiora
te ne quesieris: & fortiora te ne scrutatus fue¬
ris: sed quȩ p̃cepit tͥ dñs illa cogita semꝑ: Sic
homo adoccultoꝵ sapientiam ꝑuenit: ꝑobe¬
dientiã mandatoꝵ Cum autẽ dixisset quę
tͥ p̃cepit dñs illa cogita: ideo addidit semꝑ.

Expanded text:
Nonnulli sane codices non habent; «favum,» sed plures Nonnulli sane codices non habent; «favum,» sed plures habent. Melli est autem similis aperta doctrina e de abstrusioribus sacramentis, tanquam de cellis cereis, ore disserentis, velut mandentis, exud enim est, Mandata tua intellexi; aliud est, «A datis Dei: hoc est, quantum mihi videtur, faciendo mandata Dei pervenisse se dicit ad earum rerum intelligentiam, quas concupiverat scire. Propter quod scriptum est, «Concupisti sapientiam; serva mandata, et D : ne quisquam praeposterus, antequam habeat humilitatem obedientiae, velit ad altitudinem sapientiae pervenire, quam capere non potest, nisi ordine venerit. Audiat ergo: «Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi Dominus, illa cohomo ad occultorum sapientiam pervenit per obedientiam mandatorum. Cum autem dixisset, «Quae tibi praecepit Dominus, illa cogita;» ideo addidit, «semp
Abbreviated transcription (Latin):
euntes motib suis: qđ nos facimus. quando ea
que uie ñhabuit. neuias malignas teneant. de¬
sideria nr̃a praua cohibemus: Sic enim uerba
dĩ possumus custodire. si post nr̃as inalaᷤᷤ con¬
cupiscentias ñeamus: ut admale concupita.
pedes nr̃i ñꝑueniant: sed eos potius aduersus
carnem spũ concupiscente frenemus: ne nos
suisti mͥ Dixit qͥd timuerit: ut abomni uia ma¬
ligna ꝓhiberet pedes suos Quid ẽ enim auibi¬
cus tius ñ declinaui: ñ qđ alio loco dicit. aiudi¬
cuis autẽ tus timui: ꝑ seuerant᷑ eis credidi: qͥa
tu legem posiustimͥ Tu interior intimis meis
tu intus incorde legẽ posiusti mͥ spũ tuo. tanꝗͣ
digito tuo: ut eam non tanqͣm seruus sine a¬
more metuerem: sed casto amore ut filius di¬
ligerem. et dilectione casta timerẽ: E ideo uide
ut bonum uere bene. id÷ ñmali carnalis formi¬
dine sedboni spiritalis delectatione faciamus:

Expanded text:
euntes motibus suis: quod nos facimus, quando ea euntes motibus suis: quod nos facimus, quando ea quae ille non habuit, ne vias malignas teneant, desideria nostra prava cohibemus. Sic enim verba Dei possumus custodire, si post nostras malas concupiscentias non eamus , ut ad mala concupita perveniant; sed eas potius adversus carnem spiritu concupiscente frenemus , ne nos suisti mihi.» Dixit quid timuerit, ut ab omni via maligna prohiberet pedes suos. Quid est enim, «A judiciis tuis non declinavi;» nisi quod alio loco dicit, «A judiciis autem tuis timui?» Perseveranter eis credidi, «quia tu legem posuisti mihi.» Tu interior intimis meis, tu intus in corde legem posuisti mihi spiritu tuo, tanquam digito tuo; ut eam non tanquam servus sine amore metuerem, sed casto timore ut filius diligerem, et dilectione casta timerem. 7. «vers.» ut bonum vere bene, id est, non mali carnalis formidine, sed boni spiritualis delectatione faciamus.
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ illos seniores non intelligitis: Sed plane
iam nẽ audito tali magistro capite nr̃o: potest
unusquisq nr̃m dicere suꝑ seniores intellexi:
am etiam corpori congruit qđ secutus ad iunr̃:
quia mandata tua exquisiui: Mandata tua ñ
mandata hominum: mandata tua ñmanda¬
ta seniorum: qui uolentes eẽ legis doctores. non
intelligunt. neq que locuntur. neq dequibus
affirmant. Merito demandatis dĩ. quȩ sunt
exquirenda. ut suꝑ seniores illos intelligant᷑:
responsum ẽ his qui eoꝵ auctoritatẽ ueritati p̃fe¬
rebant: & dictum ẽ Cur et uos trans gͥdimini
mandatum dĩ: ut tradiciones ur̃as statuatis:
sed corpori Ab omni uia mala ꝓhibui pe¬
des meos: ut custodiam uerba tua Neq enim
caput illud nr̃m ipse saluator corꝑis inaliqͥm
malignam uiam carnali cupiditate ferebat᷑:
ut ei necesse eẽt pedes suos inde ꝓhibere. qͣsi illuc

Expanded text:
super illos seniores non intelligitis? Sed plane super illos seniores non intelligitis? Sed plane jam nunc audito tali magistro, capite nostro, potest unusquisque nostrum dicere, «Super seniores intellexi.» Nam etiam corpori congruit quod secutus adjunxit, «Quia mandata tua exquisivi. Mandata tua,» non mandata hominum: «mandata tua,» non mandata seniorum, qui volentes esse legis doctores, non intelligunt neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant . Merito de mandatis Dei, quae sunt exquirenda, ut super seniores illos intelligantur, responsum est iis qui eorum auctoritatem veritati praeferebant, et dictum est, «Cur et vos transgredimini mandatum Dei, ut traditiones vestras statuatis?»sed corpori: «Ab omni via maligna prohibui pedes meos, ut custodiam verba tua.» Neque enim caput illud nostrum, ipse Salvator corporis, in aliquam malignam viam carnali cupiditate ferretur, ut ei necesse esset pedes suos inde prohibere, quasi illuc
Abbreviated transcription (Latin):
res illos & uos intelligite: ut etiã de uob̃ ꝓpħiã¬
uliã clareat ẽẽ premissam. suꝑ seniores intelle¬
.xi: nec solum capiti. uerũ etiã corꝑi. ac sic uni¬
uerso. xp̃o aptata conueniat Non qđ intrat in
os coinquinat hominem: sed qđ ꝓcedit exore
hoc comquinat hominẽ. Hoc semores illi ñ
intelligebant: qui delauandis manib sua ue¬
lut magna mandata tradiderunt: Ipsa quoq
menbra capitis huius suꝑ seniores intelligentis
nondum qđ abeo dictum ẽ intellexerant: Demq
post pauca respondens petrus: dixit ei: Edisse¬
re nob̾ parabolam istam: Putabat adhuc ẽẽ
parabolam: qđ dñs sine figuris fuerat elocutꝰ
Atille dixit. Adhuc et uos sine intellectu estis:
Non intelligitis. qͥa ome qđ intrat inos inuentrẽ
uadit: et insecessũ emittitur: Quȩ autem ꝓ¬
cedunt deore de corde exeunt: et ea coinquinan
hominẽ Adhuc et uos sine intellectu estis: &

Expanded text:
res illos et vos intelligite, ut etiam de vobis illa prophres illos et vos intelligite, ut etiam de vobis illa prophetia clareat esse praemissa, «Super seniores intellexi» nec solum capiti, verum etiam corpori, ac sic universo Christo aptata conveniat. «Non quod intrat in os, coinquinat hominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem.» Hoc seniores illi non intelligebant, qui de lavandis manibus sua velut magna mandata tradiderant. Ipsa quoque membra capitis hujus super seniores intelligentis, nondum quod ab eo dictum est intellexerant. Denique post pauca respondens Petrus dixit ei: «Edissere nobis parabolam istum.» Putabat adhuc esse parabolam, quod Dominus sine figuris fuerat elocutus. At ille dixit: «Adhuc et vos sine intellectu estis? Non intelligitis quia omne quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur; quae autem procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem» ? Adhuc et vos sine intellectu estis, et
Abbreviated transcription (Latin):
doctores ñ absurde intelligunt᷑ etiã ipsi esse seui¬
ores: dequib continuo dicit. suꝑ seniores intelle¬
xi Eđ̃ ideo mͥ eomͦ repetitum uidetur. ut nobis
bat: & suꝑ omnes docentes se intelligebat So¬
lent enim unior & senior ad se inuicem dici.
minor & maior: & si neuter eoꝵ senili accessit
qͦs intellexit: inuenimus qñ ei dixerunt scͥbȩ
& pharisei qͣre discipuli tui transgrediuntur
traditionẽ semorum: ñ enim lauant manꝰ suas
cum panem manducant: Ecce obiecta ẽ ei trans¬
gressio. traditionis seniorum: Sed qui suꝑ seni¬
ores intellexit. qͥd eis respond̾it: audiamꝰ: Quare
inquit & uos transgredimini mandatum dĩ:¬
ꝓpt̃ traditionem urãm: Deinde paulo post.
ut ñ solum ipse qui ẽ caput corꝑis. uerũ etiã
corpꝰ ipsum et menbra eiꝰ. suꝑ seniores illos in¬
telligerent. quorum traditio delauandis ma¬
niu ferebatur: conuocatis ad se turbis dix̃ eis:
Audite et intelligite Tanqͣm diceret Suꝑ senio¬

Expanded text:
doctores non absurde intelliguntur etiam ipsi esse seniores, de quibus continuo dicit, «Super seniores intellexi.» Quod ideo mihi eo modo repetitum videtur, ut nobis bat, et super omnes docentes se intelligebat. Solent enim junior et senior ad invicem dici minor et major, etsi neuter eorum senili accessit quos intellexit, invenimus quando ei dixerunt Scribae et Pharisaei, «Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas, cum panem manducant.» Ecce objecta est ei transgressio traditionis seniorum. Sed qui super seniores intellexit, quid eis responderit, audiamus: «Quare,» inquit, «et vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram?» Deinde paulo post, ut non solum ipse qui est caput corporis, verum etiam corpus ipsum et membra ejus super seniores illos intelligerent, quorum traditio de lavandis manibus ferebatur; convocatis ad se turbis dixit eis: «Audite, et intelligite.» Tanquam diceret: Super senio
Abbreviated transcription (Latin):
sisse testantur. & hoc in eternum: quia ñ est
ineis gła temporalis hominum uana que¬
rentium: sed eterna gła ẽ breui tempore pa
tientium. & sine fine regnantiũ: Unde seqͥt̃:
poris: exultatio tamen cordis Deinde subiec̃.
Inclinaui cor meum adfaciendas iustificatio¬
nes tuas inȩternum: ꝓpter retributionem
Qui dicit inclinaui cor meum: ipse iam dixcrat.
inclina cor meum intestimonia tua: ut intelli¬
gamus simul hoc ẽẽ et diuini muneris. & ꝓpͥe
uoluntatis Sed nunqͥd ineternum facturi
sumꝰ iustificationes dĩ : Oꝑa illa quidẽ que oꝑa¬
mur circa ꝓximorum necessitates ȩterna esse
ñpossunt: sicut nec ipse necessitates Sed si non
diligendo ista facimꝰ: nulla ẽ iustificatio Si
autem diligendo ȩterna ẽ. ipsa dilec̾tio eiq
eterna ẽ parata retributio: ꝓpt̃ quã retͥbutionẽ
dic̃ se inclinasse cor suum ad faciendas iustifi¬

Expanded text:
sisse iste testatur, et hoc «in aeternum;» quia non est sisse iste testatur, et hoc «in aeternum;» quia non est in eis gloria temporalis hominum vana quaerentium, sed aeterna gloria est brevi tempore patientium, et sine fine regnantium. Unde sequiturporis, exsultatio tamen cordis. 8. «vers.«Inclinavi cor meum ad faciendas justificationes tuas in aeternum, propter retributionem.» Qui dicit, «Inclinavi cor meum;» ipse jam dixerat, «Inclina cor meum in testimonia tua;» ut intelligamus simul hoc esse et divini muneris et propriae voluntatis. Sed numquid in aeternum facturi sumus justificationes Dei? Opera illa quidem quae operamur circa proximorum necessitates, aeterna esse non possunt, sicut nec ipsae necessitates: sed si non diligendo ista faciamus, nulla est justificatio; si autem diligendo, aeterna est ipsa dilectio, eique aeterna parata est retributio; propter quam retributionem dicit se inclinasse cor suum ad faciendas justifi
Abbreviated transcription (Latin):
ñerraui En ħ nͥ quia ei anima in manib dĩ.
nulli uno uerbo uolentes dicere. qđ uno u̾bo
ingrecopositum ẽ: hereditaui int̾pretat suñ
det si latinum eẽ possetꝰ magis significaret
eũ qui dedit hereditatẽ. quã eum qui accepii.
ut sic eẽt hereditaui. quom̃ ditaui Melius gͦ
duobis uerbis insinuatur integer sensꝰ: siue
dicatur hereditate possedi. siue dicatur here¬
ditate adquisiui: Non hereditatem: sed here¬
ditate. Si aũ q̃rtt̃ qͥd ad qͥsierit hereditate. testi¬
monia inquit tua qͥd uolens intelligiꝰ nͥ ut
testis dĩ fieret eiusq testimonia confiteretus.
idẽ ut martyr dĩ fieret atq euis martyria di¬
ceret sicut martẏres dicunt apatre sibi cuiꝰ
luerunt: neq potuerunt Hulli tñ potuert̃ nͥ qͥ
uoluerunt: qa ñ potuissẽt. si dĩ testimonia nega¬
re uolussent. Sed etiam ipsoꝵ preparata
ẽ uoluntas adño: Ideo hec hereditate se ad qͥ¬

Expanded text:
nde hoc, nisi quia ejus anima in manibus Dei, nulli uno verbo volentes dicere quod uno verbo in graeco positum est, «Haereditavi» interpretati sunt. Quod etsi latinum esse posset, magis significaret cum qui dedit haereditatem, quam eum qui accepit; ut sic esset «haereditavi,» quomodo, Ditavi. Melius ergo duobus verbis insinuatur integer sensus; sive dicatur, «Haereditate possedi;» sive dicacatur, «Haereditate acquisivi:» non haeriditatem, sed «haereditate.» Si autem quaeritur, quid acquisierit «haereditate; Testimonia,» inquit, «tua.» Quid volens intelligi, nisi, ut testis Dei fieret, ejusque testimonia confiteretur; id est, ut martyr Dei fieret, atque ejus martyria diceret, sicut martyres dicunt, a Patre sibi, cujuluerunt, neque potuerunt: nulli tamen potuerunt, nisi qui voluerunt; quia non potuissent, si Dei testimonia negare voluissent. Sed etiam ipsorum praeparata est voluntas a Domino. Ideo haec haereditate se acqui
Abbreviated transcription (Latin):
raui inquit & statui custodire uidicia iusti¬
ciȩ tuȩ: tanqͣm bene ambulans adillam lu¬
cernam & rectas semitas habens: Sequenti
autem uerbo: illud qd antecedit expositũ ẽ:
uinrit & statui Hoc enim appellauit uram̃¬
tum qđ statuit ꝑsacramentũ: quia ita debet
ẽẽ mens fixa incustodiendis iudiciis iusticiȩ dĩ:
ut sit omnino ꝓuiratione qđ statuit: Fide autẽ
custodiuntur iudicia iusticie dĩ: cum sub deo
iusto uidice nec recte factum infructuosum:
nec peccatum creditur inpunitum: Sed pro
hac fide quia multa & grauissima mala corpꝰ
ꝑtulit xp̃i: humiliatus sum inqͥt usq ualde:
on enim ait humiliaui me. ut humilitatem
que inp̃cepto ẽ intelligere sit necesse: sed ait
humiliatus sum usq ualde: mnaximã scilicet
passus ꝑsecutionem. ꝓeo qđ iurauit & statuit
custodire iudicia iusticiȩ dĩ Et ne intanta
humiliatione fides ipsa deficeret. addidit Dñe

Expanded text:
ravi,» inquit, «et statui custodire judicia justitiae tuae:» tanquam bene ambulans ad illam lucernam, et rectas semitas habens. Sequenti autem verbo illud quod antecedit expositum est.;» adjunxit, «et statui.» Hoc enim appellavit juramentum quod statuit per sacramentum; quia ita debet esse mens fixa in custodiendis judiciis justitiae Dei, ut sit omnino pro juratione quod statuit. 3. Fide autem custodiuntur judicia justitiae Dei; cum sub Deo justo judice, nec recte factum infructuosum, nec peccatum creditur impunitum: sed pro hac fide quia multa et gravissima mala corpus pertulit Christi, «Humiliatus sum,» inquit, «usque valde.» Non enim ait, Humiliavi me; ut humilitatem quae in praecepto est, intelligi sit necesse: sed ait, «Humiliatus sum usque valde;» maximam scilicet passus persecutionem, pro eo quod juravit et statuit custodire judicia justitiae Dei. Et ne in tanta humiliatione fides ipsa deficeret, addidit, «Domine,
Abbreviated transcription (Latin):
taria oris mei beneplacita fac dñe. hoc est
placeãt tͥ. noli reꝓbare. s adꝓba. Bene aũ intel¬
ligunt᷑ oris uoluntaria sacrificia laudis. ꝯfessiõẽ
caritatis ñtimore necẽsitatᷤ oblata: unde dictp̃
ẽ uoluntarie sacrificabo tibi: Sed quid ẽ qđ̃ ad¬
iungit. & iudicia tua doce me: Honne ipse in
uersib suꝑiorib dixerat auidicus tuis non de¬
clinaui: Quomͦ istud. si ea non nouerat᷑ Porro si
nouerat: quomͦ hic dicit. & iudicia tua doce me
nsicut ulud ẽ suauitatẽ fecisti cum seruo tuo:
etpostea dicit suauitatẽ doce me Qd̾ ita ex¬
posuimus ut intelligeremus uerba ꝓficientis. &
addi sibi adid qđ acceꝑat postulantis. Am¬

Expanded text:
taria oris mei beneplacita fac, Domine:» hoc est, placeant tibi; noli reprobare, sed approba. Bene autem intelliguntur «oris voluntaria,» sacrificia laudis, confessione charitatis, non timore necessitatis oblata: unde dictum est, «Voluntarie sacrificabo tibi» . Sed quid est quod adjungit, «Et judicia tua doce me?» Nonne ipse in versibus superioribus dixerat, «A judiciis tuis non declinavi?» Quomodo istud, si non ea noverat? Porro si noverat, quomodo hic dicit, «Et judicia tua doce me?» An sicut illud est, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» et postea dicit, «Suavitatem doce me?» Quod ita exposuimus, ut intelligeremus verba proficientis, et addi sibi ad id quod acceperat postulantis.
Abbreviated transcription (Latin):
habent inmanib meis: sed plures intuis E
hoc quidẽ planum ẽ: Iustoꝵ enim animȩ in
manu dĩ sumt: incuius manu sunt. et nos ⁊
sermones nr̃i Et legis inquit tuȩ ñ sum
oblitus: tanquã ad ñ obluuscendũ dĩ legẽ manibꝰ
ipsius adiuuetur eius memoria ubi eiꝰ ẽ anima
nima uͦ mea inmanib meis. qͦmͦ intelligatur.
ignoro: Iusti quippe ista uerba sunt ñimusti:
redeuntis ad patrem. ñ discedentis apatre: Nã
potest uideri ile uinior filiꝰ animam suã iN
manib suis habere uoluisse: quando dix̃ patͥ.
dam substantiam meam quȩ me contingit
Sed ideo mortuus erat: ideo perierat. Anforte
ita dictum ẽ anima mea inmanib meis: tan¬
quam eam uiuificandam offerret deo: Unde
alibi dicitur: ad te leuaui animã meã : Dixerat
enim et hic suꝑuis: uuifica me P ofuerunt¬

Expanded text:
et hoc quidem planum est. Justorum enim animae in manu Dei sunt ; in cujus manu sunt et nos et sermones nostri . «Et legis,» inquit, «tuae non sum oblitus:» tanquam ad non obliviscendam Dei legem manibus ipsius adjuvetur ejus memoria, ubi ejus est anima. «Anima» vero «mea in manibus meis,» quomodo intelligatur, ignoro. Justi quippe ista verba sunt, non injusti; redeuntis ad Patrem, non discedentis a Patre. Nam potest videri junior ille filius animam suam in manibus suis habere voluisse, quando dixit patri, «Da mihi substantiam meam quae me contingit:» sed ideo mortuus erat, ideo perierat . An forte ita dictum est, «Anima mea in manibus meis,» tanquam eam vivificandam offerret Deo? Unde alibi dicitur: «Ad te levavi animam meam» . Dixerat enim et hic superius, «Vivifica me.» 6. «ver
Abbreviated transcription (Latin):
serui ꝯstitutũ. maximȩ puerũ potuert̃ eũ hoĩes
maioris ȩtatis docendũ putare. Sed ille quẽ
pat docuit: suꝑ oms docentes se intellexit:
Quia testimonia inquit tua meditatio mea ẽ
deo suꝑ om̃s docentes se intelligebat: qͥa testi¬
monia dĩ meditabatui Quȩ melius qͣm illi¬
ii
de seipso nouerat qui dicebat: llos misistis ad io¬
hannem. et testimoniũ ꝑhibuit ueritan: ego
autem ñ abhomine. testimoniũ accipio: sed hec
dico ut uos salui sitis Ille erat lucerna ardens:

Expanded text:
servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines majoris aetatis docendum putare, sed ille quem Pater docuit, super omnes docentes se intellexit. «Quia testimonia,» inquit, «tua meditatio mea est.» Ideo super omnes docentes se intelligebat, quia testimonia Dei meditabatur: quae melius quam illi de seipso noverat, qui dicebat, «Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati: ego autem non ab homine testimonium accipio, sed haec dico ut vos salvi si
Abbreviated transcription (Latin):
lomonis qđ hic dicitur. ab omni uia maligna
ipse saluator. nunc abeuis corpore qd ẽ eccłia
uerba ꝓpħica digerens. ettanquã unum loqñ¬
tem faciens ꝓpter magnũ illud sacram̃tum
uͥ dictum ẽ erunt duo incarne una agno¬
sco plane cum. qui suꝑ om̃s docentes se intel¬
duo inuentus ẽ illic intemplo sedens int̃docto¬
res. audiens illos et interrogans: ubi stupeban
omĩs qui eũ audiebant suꝑ prudentia et respon¬
sis eius. Hec inmerito: qui ꝑistam ꝓpħiam tã¬
to ante direrat. suꝑ om̃s docentes me intellexi:
Omnes enim utiq homines uult intelligi: ñ
dm̃ patrem dequo dic̃ ipse filius. sic̃ docuit
me pat̃ hec loquor. Qd difficillune exꝑsona u̾¬
bi intelligitur: nͥ quis ut cumq caꝑe ualeat.
id eẽ filio apatre doc̾tũ eẽ qd genitũ Cii enĩ ñ ẽ
sona uͦ hõis uͥ formã serui accepit. facilius intel¬
ligitur apatre didicisse que dix̃. inqua forma

Expanded text:
lomonis quod hic dicitur, «Ab omni via maligna lomonis quod hic dicitur, «Ab omni via maligna ipse Salvator, nunc ab ejus corpore quod est Ecclesia, verba prophetica digerens, et tanquam unum loquentem faciens, propter magnum illud sacramentum, ubi dictum est, «Erunt duo in carne una» ; agnosco eum plane qui super omnes docentes se intelduum inventus est illic in templo sedens inter doctores, audiens illos et interrogans; ubi stupebant omnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus . Nec immerito, qui per istam prophetiam tanto ante dixerat, «Super omnes docentes me intellexi.» Omnes enim utique homines vult intelligi, non Deum Patrem; de quo dicit ipse Filius, «Sicut docuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillime ex persona Verbi intelligitur; nisi quis utcumque capere valeat id esse Filium a Patre doctum, quod genitum. Cui enim non est persona vero hominis, ubi formam servi accepit , facilius intelligitur a Patre didicisse quae dixit: in qua forma
Abbreviated transcription (Latin):
inȩternum. qͥm qui inscłm: tanquam fi¬
nito isto scło. nullum iam legis posset eẽ
mandatum: Iam uero nullum erit: sed
intabulis uisibilib librisq conscriptum:
ntabulis uero cordis. dilectio dĩ ce ꝓrum.
manebit inȩternum: Inquo mandato gemina¬
to tota lex pendet et ꝓph̃ȩ: critq p̃mium custo¬
diti mandati huiꝰ ipse mandatorꝰ & p̃mium
dilectionis ipse. dilectus: qͣndo erit ds̃ omnia
centes me intellexi: Suis ẽ iste qͥ suꝑ om̃s docen¬
tes se intellerit: Quis ẽ inquã qͥ suꝑ om̃s pro¬
pħas. qui ñ solum loquendo. eos qͥ secum uire¬
runt. uerum etiam scribendo posteros tam ex¬
cellenti auctoritate docuerunt. Audet se. intel¬
ligendo p̃ponere: salomoni quidem tanta est
donata sapientia. ut etiã his omnib qui fuert̃
ante illum uideatur ẽẽ p̃latus. Sed ñ ẽ creden¬
dum ipsum hic apatre suo dauid potuisse pro¬
pħari: maxime quia dici ñ poss et exꝑsona sa¬

Expanded text:
«in aeternum,» quam qui «in saeculum,» tanquam fi«in aeternum,» quam qui «in saeculum,» tanquam finito isto saeculo nullum jam legis posset esse mandatum. Ita vero nullum erit, sed in tabulis visibilibus librisque conscriptum: in tabulis vero cordis, dilectio Dei et proximi manebit in aeternum; in quo mandato geminato tota Lex pendet et Prophetae : eritque praemium custoditi mandati hujus ipse mandator, et praemium dilectionis ipse dilectus, quando erit Deus omnia uis est iste qui super omnes docentes se intellexit? quis est, inquam, qui super omnes Prophetas, qui non solum loquendo eos qui secum vixerunt, verum etiam scribendo posteros tam excellenti auctoritate docuerunt, audet se intelligendo praeponere? Salomoni quidem tanta est donata sapienta, ut etiam his omnibus qui fuerunt ante illum, videatur esse praelatus : sed non est credendum ipsum hic a patre suo David potuisse prophetari; maxime quia dici non posset ex persona Sa
Abbreviated transcription (Latin):
inimicos suos sapit. mandatum dĩ inueni¬
re uult cum apło: ñhabens iusticiam suam
exdeo: non quia lex quam legunt inimici eius
nonẽ exdeo sed qͥa eam ñsapiunt. sic̃ iste qui
suꝑ inimicos suos eam sapit: coherendo lapi¬
di inquẽ illi offenderunt: Finis enim legis xp̃c
adiusticiam omni credenti. ut iustificet᷑ gra¬
tis ꝑgram ipsius: ñ sic̃ illi qui uirib suis legẽ
facere existimant. & ideo non exlege quidẽ dĩ
sed suam iusticiam constituere querunt: sed
quomꝰ filius ꝓmissionis qui esuriens & sities
eam. petendo. querendo. pulsando. quodãmͦ
apatre mendicat: ut ad optatus ꝑunigeni¬
tum accipiat: Sic autẽ mandatum dei
quando sapuisset: nͥ cũ sic saꝑe ipse fecisset.
cui dic̃. suꝑ inimicos meos saꝑe fecisti me
mandatum tuum: Inmici quippe eius uli
uelut exagar inseruitutem generati: ereodẽ
mandato temporalia p̾mia quesierunt. &.
ideo illis ñ fuit ineternum sicut ẽ huic
Melius quippe intellexerunt qui int̃pretatis

Expanded text:
 inveniri vult cum Apostolo non habens justitiam suam, ex Deo : non quia lex quam legunt inimici ejus, non est ex Deo; sed quia eam non sapiunt, sicut iste qui super inimicos suos eam sapit, cohaerendo lapidi in quem illi offenderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti , ut justificentur gratis per gratiam ipsius : non sicut illi qui viribus suis se legem facere existimant, et ideo ex lege quidem Dei, sed suam justitiam constituere quaerunt; sed quomodo filius promissionis, qui esuriens et sitiens eam , petendo, quaerendo, pulsando quodammodo a Patre mendicat , ut adoptatus per Unigenitum accipiat. Sic autem mandatum Dei quando sapuisset, nisi eum ipse sic sapere fecisset cui dicit: «Super inimicos meos supere fecisti me mandatum tuum?» Inimici quippe ejus illi, velut ex Agar, in servitutem generati , ex eodem mandato temporalia praemia quaesierunt; et ideo non fuit illis in aeternum, sicut est huic. Melius quippe intellexerunt qui interpretati sunt
Abbreviated transcription (Latin):
epe admonuimus laudabilem
latitudinem in qua nullas cum
mandata dĩ faciamus patiam᷑
angustias: intelligendam ẽẽ ca¬
ritatem Propter qđ etiam in
magno isto psalmo cum suꝑiꝰ
dixisset latũ mandatum tuũ ualde: in hoc
sequẽt uersu ostendit. unde sit latum dic̃s:
om dileri legem tuã dñe Dilectio ẽ gͥ lati¬
tudo mandati Unde quippe fieri pot̾ utdi¬
ligatur. qđ ds̃ iubet diligi: & ipsa iussio non
diligatur: Ipsa c̃ ss lexT ota inqͥt die medi¬
tatio mea ẽ Ecce qͦmͦ eã dilexi: ut tota die me¬
ditatio mea eẽt: uł potius sic̃ grecus ht̃ totã
diem ubi magis continuatio mediantis ex pͥ¬
mitur: Idautem intelligitur ꝑomne tempꝰ.
qđ ẽ semꝑ Iali expugnatur dilectione cupi¬
ditas: quȩ sepe faciendis legis uissionib con¬
tradicit concupiscente aduersus sp̃m carne:
aduersus quam sp̃s concupiscens. ita debet di

Expanded text:
epe admonuimus laudabilem latitudinem, in qua nullas, cum mandata Dei facimus, patiamur angustias, intelligendam esse charitatem. Propter quod etiam in magno isto psalmo cum superius dixisset, «Latum mandatum tuum valde;» in hoc sequenti versu ostendit unde sit latum, dicens: «Quomodo dilexi legem tuam, Domine!» Dilectio est igitur latitudo mandati. Unde quippe fieri potest ut diligatur qipd Deus jubet diligi, et ipsa jussio non diligatur? Ipsa est enim lex. «Tota,» inquit, «die meditatio mea est.» Ecce quomodo eam dilexi, ut tota die meditatio mea esset: vel potius, sicut graecus habet, «totam diem», ubi magis continuatio meditantis exprimitur. Id autem intelligitur per omne tempus, quod est semper. Tali expugnatur dilectione cupiditas, quae saepe faciendis legis jussionibus contracdicit, concupiscente adversus spiritum carne: adversus quam spiritus concupiscens , ita de
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ querendo. petendo. pulsando. impetrat sp̃m
bonum: ꝑquem dilectio ipsa diffunditur in
cordib nr̃is Hoc enim spũ dĩ quicunq agim¬
tur: hi filii sunt dĩ Qui recipiunt᷑ ut recum¬
bant cum abraham. ysaac & iacob in regno ce¬
lorum: expulso seruo qui non manet indomo

Expanded text:
m quaerendo, petendo, pulsando, impetrat Spiritum bonum , per quem dilectio ipsa diffunditur in cordibus nostris . Hoc enim Spiritu Dei quicumque aguntur, hi filii sunt Dei : qui recipiuntur ut recumbant cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum ; expulso servo, qui non manet in domo in
Abbreviated transcription (Latin):
ueniat dñs & illuminet abscondita tenebraꝵ
et manifestet cogitationes cordis: & tunc
laus erit unicuiq adõ Uiderit gͦ ille quan¬
tum quisq ꝓficiat inmandatis eius: tamen
uolet nimis: qui pacem illiꝰ coedificationis
adamauerit: Nec iam desperare debet. qm̃
inmandatis eius uolet nmis. & pax interra

Expanded text:
abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationes cordis; et tunc laus erit unicuique a Deo . Viderit ergo ille quantum quisque proficiat in mandatis ejus: tamen volet nimis qui pacem illius coaedificationis adamaverit; nec jam desperare debet, quoniam «in mandatis ejus volet nimis,» et pax in ter
Abbreviated transcription (Latin):
diones tuas exqͥsiui. N transeunt̃ intelligñdũ ẽ
qd̾ dictũ ẽ tuus sum ego. Quid enim non
ẽ eius: Anforte qͥa inçelis ẽẽ dicitur d̃s̃. ideo
putandum ẽ aliqͥd ñ eẽ euis interraͥ cũ elamet
alius psalmus. dñi ẽ t̾ra & plenitudo erꝰ. orb

Expanded text:
tiones tuas exquisivi.» Non transeunter intelligendum est tiones tuas exquisivi.» Non transeunter intelligendum est quod dictum est, «Tuus sum ego.» Quid enim non est ejus? An forte quia in coelis esse dicitur Deus, ideo putandum est aliquid non esse ejus in terra; cum clamet alius psalmus, «Domini est terra et plenitudo ejus, orb
Abbreviated transcription (Latin):
figuris latebat nouum. nichil aliud sapiendo
quã ꝓmissa terrena: non ꝑmanent: Seruus
iste ẽdiesquẽ fecit dñs: exultemus & iocun¬
demur ineor & sicut indic honeste ambule¬
mus: Qm̃ omnia seruiunt tͥ. Omnia scili¬
cet dequib loquebatur: omnia quȩ ꝑtinent
ad hunc diem. seruiunt tibi Impii quippe
dequib dicitur. nocti similaui matrem ur̃ãm:
retur hec terra. ut fũdata ꝑmaneat: atq subiet̃.
Hisi qđ ier tua meditatio mea ẽ: tc̃ forsitan ꝑiᷤ¬
sem inhumilitate mea Ista lex fidei ẽ. ñ inanis:
gra quȩ fortes fac̃ intribulatione temporali.
ne ꝑeant inhumilitate mortali Inȩĩnũ¬
non obliuiscar iustificationes tuas: qm̃ in
ipsis uuuficasti me Ecce unde factum est
ut pon ꝑiret inhumilitate sua Nam dõ nr̃o¬
nonuiuificante: qͥd ẽ homo qͥ se occidere po¬
tuit. uiuficare autem ñ potest: Subiec̃ demnde
ac dic̃ Tuus sũ ego saluũ me fac: qͥa iustifica¬

Expanded text:
figuris latebat novum, nihil aliud sapiendo figuris latebat novum, nihil aliud sapiendo quam promissa terrena, non permanent. Servus iste est dies quem fecit Dominus, exsultemus et jucundemur in eo ; et sicut in die honeste ambulemus . «Quoniam omnia serviunt tibi. Omnia» scilicet de quibus loquebatur; «omnia» quae pertinent ad hunc diem, «serviunt tibi.» Impii quippe de quibus dicitur, «Nocti similavi matrem vestram»retur haec terra, ut fundata permaneat; atque subjecit, «Nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc forsitan perissem in humilitate mea.» Ista lex fidei est; non inanisgratia, quae fortes facit in tribulatione temporali, ne pereant in humilitate mortali. non obliviscar justificationum tuarum, quoniam in ipsis vivificasti me.» Ecce unde factum est ut non periret in humilitate sua. Nam Deo non vivificante, quid est homo, qui se occidere potuit, vivificare autem non potest? 6. «veego, salvum me fac, quoniam justifica
Abbreviated transcription (Latin):
phetas: alteram uͦ ad euangłium ꝑtinentem:
Cur autẽ nunqͣm etiã istis generationib ueri¬
tas desit. uelut aꝑiens causam: fundasti inqͥt
terram et ꝑmanet: eos qui interra sunt.terrã
nuncupans fundamentũ autem aliud nemo
testimonium habens alege et ꝓpħis. Aut uͦ
moyses & ꝓpħȩ filii deputandi sunt inserui¬
tutem generantis ancillȩ fuisse ñ libere quȩ ẽ
mat̾ nr̃a: cui mat̾ syon dicit homo et homo fac¬
tus ẽ in ea. et ipse fundauit eam altissimꝰ Ipse
enim et apud patrẽ altissimꝰ: et ꝓpt̃ nos inista
matre factus humillimus: qm̃ qui ds̃ erat suꝑ
eam. homo factus ẽ inea Hoc itaq fundam̃to
domine fundasti terram & ꝑmanet: qͥa inta¬
li fundamento constabilita. ñinclinabit᷑ in
scłm scłi: ineis utiq ꝑmanens quib es uitam
daturus eternã Quos autem ancilla peperit.
aductus testamentum ꝑtinentes: in cuiꝰ tam̃

Expanded text:
phetas, alteram vero ad Evangelium pertinentem. phetas, alteram vero ad Evangelium pertinentem. Cur autem nunquam etiam istis generationibus veritas desit, velut aperiens causam; «Fundasti,» inquit, «terram et permanet:» eos qui in terra sunt, terram nuncupans. Fundamentum autem aliud nemo testimonium habens a Lege et Prophetis . Aut vero Moyses et Prophetae filii deputandi sunt in servitutem generantis ancillae fuisse, non liberae, quae est mater nostra ; cui, «Mater Sion, dicet homo; et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus» ? Ipse est enim et apud Patrem altissimus, et propter nos in ista matre factus humillimus; quoniam qui Deus erat super eam, «homo factus est in ea.» Hoc itaque fundamento, Domine, «fundasti terram, et permanet:» quia in tali fundamento constabilita, non inclinabitur in saeculum saeculi ; in eis utique permanens quibus es vitam daturus aeternam. Quos autem ancilla peperit, ad vetus testamentum pertinentes, in cujus tamen
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã dederet eum mutabili¬
tatis hominum unde uita ista
temptationib plena ẽ: int̃ tri¬
bulationes suas ꝓpt̃ qͣs supra
Idixerat. iniqui ꝑsecuti sunt me.
paulominus consummauerunt me interra? in¬
flaminatus desidio celestis irłm. insuꝑna suspex̃¬
celo: hoc ẽ inangłis tius. custodientib eternam
enim uersus ẽ eorũ octo: qui adistam litteram
ꝑtinent Singłis quippe litteris hebreis subdũ¬
tur octoni: donec psalmi huius ꝓlixitas t̃minet᷑.
generatione & generationẽ ueritas tua: fundasti
t̾ram et ꝑmanet Post celum enim t̾rã contiutu
fidelis mentis aspiciens: inuenit inea genera¬
tiones que incęlo non sunt: & att Ingeneratio¬
ne etgenerationem ueritas tua: siue om̃s gene¬
rationes ista repetitione significans aqͥb nun¬
quam defuit ueritas dĩ inscĩs eius. mͦ paucio¬
rib. mͦ pluriorib ut se tempoꝵ uarietas habu¬
it uł habebit: siue duas quasdam generatioẽs
intelligi uolens. unam scilicet adlegem & pro¬

Expanded text:
bilitatis hominum, unde vita ista tentationibus plena est, inter tribulationes suas, propter quas supra dixerat, «Iniqui persecuti sunt me,» et, «Paulo minus consummaverunt me in terra;» inflammatus desiderio coelestis Jerusalem; in supecoelo:» hoc est, in Angelis tuis custodientibus aeternam enim versus est eorum octo qui ad istam litteram pertinent. Singulis quippe litteris hebraeis subduntur octoni, donec psalmi hujus prolixitas terminetur. «In generationem et generationem veritas tua; fundasti terram, et permanet.» Post coelum ergo terram contuitu fidelis mentis aspiciens, invenit in ea generationes quae in coelo non sunt, et ait, «In generationem et generationem veritas tua:» sive omnes generationes ista repetitione significans, a quibus nunquam defuit veritas Dei in sanctis ejus, modo paucioribus, modo pluribus, ut se temporum varietas habuit vel habebit; sive duas quasdam generationes intelligi volens, unam scilicet ad Legem et Pro
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝓuero ac summo bono mala omnia tolera¬
re: cuius consummationis finis ẽ excellere
in regno. xp̃i. qđ ñ habet finẽ: et habere ibi
sine morte. sine dolore. &cum magno honore
uitã: morte huius uitȩ ac dolorib & obꝓbriis
adquisitã Qđ autem addidit. latũ manda¬
tum tuum ualde. ñ ĩtelligo nͥ caritatẽ Quid
enim ꝓfuisset quacunq morte imminente.
& int̃quantacũq tormenta illa martyria
confiteri: si caritas inconfitente ñ eẽt: Audia¬
mus apłm Et si tradidero inquit corpus
meum ut ardeamꝰ caritatẽ autẽ ñ habeam.
nichil mͥ ꝓdest. Caritas autẽ dĩ diffusa est

Expanded text:
et pro vero ac summo bono mala omnia toleraet pro vero ac summo bono mala omnia tolerare: cujus consummationis finis est excellere in regno Christi, quod non habet finem; et habere ibi sine morte, sine dolore, et cum magno honore vitam, morte hujus vitae ac doloribus et opprobriis acquisitam. Quod autem addidit, «Latum mandatum tuum valde;» non intelligo nisi charitatem. Quid enim profuisset quacumque morte imminente, et inter quantacumque tormenta illa martyria confiteri, si charitas in confitente non esset? Audiamus Apostolum: «Etsi tradidero,» inquit, «corpus meum ut ardeam, charitatem autem non» «habeam, nihil mihi prodest» . Charitas autem Dei diffusa est
Abbreviated transcription (Latin):
expectauerunt peccatores ut ꝑderent me: te¬
stimonia tua intellexi Suidest expectauerun
ut ꝑderent me: Anuelut insidiis obsederis
iuiam: expectantes ut qͣndo tͣnsiret occident:
Nunquid ergo morte corꝑis perire metuebat:
Absit. Et quid ẽ me expectauerunt: nͥ ut eis
admalum consentiret: Tunc cnim ꝑderent:
Unde autem ñꝑiret dix̃: testimonia tua intel¬
lexi S familiarius hic ȩccłiȩ aurib grecũ
u̾bũ sonat. martyna tua ĩtellexi: qͥa scilices
me sͥ ñ consentientem etiam si occident: tua
martyria confitens ñꝑirem: S illi qui ut ꝑ¬
derent expectabant qͥndo consentirem: tor¬
quebant cũ etiam confiterer: Hec tam̃ qͦd in¬
tellexerat relinquebat: intuens et uidens
consummationis uidi finẽ: latum manda¬
tum tuũ ualde Intrauerat quippe inscũa¬
riũ dĩ: & intellexerat innouissima Omnis
autẽ consummatio mͥ uidetur hoc loco intel¬
ligenda usq admortem ꝓueritate certare:

Expanded text:
averunt peccatores, ut perderent me; testimonia autem tua intellexi.» Quid est, «exspectaverunt, ut perderent?» an velut insidiis obsederunt viam, exspectantes ut quando transiret, occiderent? Numquid ergo morte corporis perire metuebat? Absit. Et quid est, «me exspectaverunt,» nisi ut eis ad malum consentiret? Tunc enim perderent. Unde autem non perierit dixit: «Testimonia tua intellexi.» Sed familiarius hic Ecclesiae auribus graecum verbum sonat, «Martyria tua intellexi.» Quia scilicet me sibi non consentientem etiamsi occiderent, tua martyria confitens non perirem: sed illi qui ut perderent, exspectabant quando consentirem, torquebant etiam cum confiterer. Nec tamen quod intellexerat relinquebat intuens et videns consummationis vidi finem; latum mandatum tuum valde.» Intraverat quippe in sanctuarium Dei, et intellexerat in novissima . Omnis autem consummatio mihi videtur hoc loco intelligenda, usque ad mortem pro veritate certare ,
Abbreviated transcription (Latin):
qđiste ita se quodãmꝰ familiariꝰ dõ commeN¬
dandum putauit ut diceret tius sum ego sal¬
uum me fac nͥ intelligi uolens qđ malo suo su¬
us ẽẽ uoluerit: qđ ẽ inobedientiȩ pͥmum. &
maximum malum: Et tanqͣm dicens m̃s
ẽẽ uolui. et ꝑditum me feci: Tuus sum inqͥt
saluum me fac quia iustificationes tuas exqͥ¬
siui: ñ uoluntates meas qͥb fui m̃s: sed iustifi

Expanded text:
iste ita se quodammodo familiarius Deo commendandum putavit, ut diceret, «Tuus sum ego, salvum me fac;» nisi intelligi volens quod malo suo suus esse voluerit, quod est inobedientiae primum et maximum malum? Et tanquam dicens, Meus esse volui, et perditum me feci: «Tuus sum,» inquit, «salvum me fac, quia justificationes tuas exquisivi;» non voluntates meas, quibus fui meus, sed «justifi
Abbreviated transcription (Latin):
mitiuus fuit chanaan. exortam etiã fuisse
gentem egyptiorum Proinde inquib codi¬
cibus hoc loco legitur chanaan: emendan¬
dum ẽ Melius enim interpretatum ẽ acola
fuit: qͣm sicut alii codices habent inhabita¬
uit: qđ tantumdẽ eẽt si & incola diceretur
Nichii enim aluid significat Nam idipsum
ẽ uerbum ingreco. isto loco: qđ est & suꝑiꝰ
ubi dictum ẽ paucissimi & incole inea In¬
colatus porro ut accolatus non indigenam:
sed aduenam ostendit Ecce quomͦ transie¬
runt degente ingentem: de regno inpopłm
alterum Qđ breuit̃ ꝓpositum fuerat: bre¬
uiter narrando explicatum ẽ S deqͦ regno
transierunt in popłm alterum: merito que¬
ri potest Nondum enim regnabant int̾ra
chanaan: qͥa nondum ibi fuerat regnũ con¬
stitutum popłi isrł Quomͦ gͦ potest intelligi
nͥ forte scłm anticipationẽ qͥa ibi regnũ fu¬

Expanded text:
mitivus fuit Chanaan exortam fuisse etiam mitivus fuit Chanaan exortam fuisse etiam gentem Aegyptiorum. Proinde in quibus codicibus hoc loco legitur «Chanaan,» emendandum est. Melius autem interpretatum est, «accola fuit,» quam, sicut alii codices habent, «inhabitavit:» quod tantumdem esset, si et incola diceretur; nihil enim aliud significat. Nam idipsum est verbum in graeco isto loco, quod est et superius, ubi dictum est, «Paucissimi et incolae in ea.» Incolatus porro, vel accolatus, non indigenam, sed advenam ostendit. Ecce quomodo «transierunt de gente in gentem, de regno in populum alterum.» Quod breviter propositum fuerat, breviter narrando explicatum est. Sed de quo regno transierunt in populum alterum, merito quaeri potest. Nondum enim regnabant in terra Chanaan, quia nondum ibi fuerat regnum constitutum populi Israel. Quomodo ergo potest intelligi, nisi forte secundum anticipationem, quia ibi regnum fu
Abbreviated transcription (Latin):
seniores eius sapientes faceret. Presbiteros enĩ
habet. qͦs dicere solemus seniores: non geron¬
tos idest senes. cu. syc.n. autẽ qđ uno uerbo la¬
tine. dici non potest asapientia dictum est.
quȩ cu. ꝙya. grece dicitur. non aprudentia
legimus mnilla sublimitate ioseph̃ sicut nec
compedes in euis humilitate S unde fieri
possit. ut uir tantus unuis ueri dĩcultor
inegypto alendis tantummͦ corporib &
reb tantum corporalib gubernandis eẽt
intentus: & quo eos meliores redderet. curam
ñgereret aninoꝵ: Sedea conscripta sunt in illa
historia: quȩ scđm intentionẽ scribentis in qͦ
erat sp̃s sc̃s reb futuris illa narratione signi¬
ficandis sufficere uidicata sunt. Et intrauit
cham Qđ ẽ isrł. hocẽ iacob & qđ estegyptus.
hoc ẽ terracham Hinc enim aꝑtissime demõ¬
stratum ẽ: de semine cham filui noe cuiꝰ pri¬

Expanded text:
seniores ejus sapientes faceret:» πρεσβυτέρους enim seniores ejus sapientes faceret:» πρεσβυτέρους enim habet, quos dicere solemus seniores, non γέροντας, id est senes; σοφίσαι autem, quod uno verbo latine dici non potest, a sapientia dictum est, quae σοφία graece dicitur, non a prudentia, legimus in illa sublimitate Joseph, sicut nec compedes in ejus humilitate. Sed unde fieri posset ut vir tantus, unius veri Dei cultor, in Aegypto alendis tantummodo corporibus, et rebus tantum corporalibus gubernandis esset intentus, et quo eos meliores redderet, curam non gereret animorum? Sed ea conscripta sunt in illa historia, quae secundum intentionem scribentis, in quo erat Spiritus sanctus, rebus futuris illa narratione significandis sufficere judicata sunt. 15. «vers. Cham.» Quod est Israel, hoc est Jacob; et quod est Aegyptus, hoc est terra Cham. Hic enim apertissime demonstratum est, de semine Cham filii Noe, cujus pri
Abbreviated transcription (Latin):
Inde commendatus ẽ regi: ut etiã illi desom¬
niis eius futura prediceret Sed qm̃ dix̃ do¬
nec ueniret uerbũ eius: ne omnimodo eiꝰ
sic intelligeremus. ut quisquam rem tantã
homini tribuendam putaret: continuo sub¬
iecit E loquium dm̃i inflammauit eum:
Iel qđmagis de greco expressum alii codices ha¬
bent: eloquium dñi igniuit eum Ut etiam
ipse intereos computaretur. quib dictum ẽ
laudamini innomine scõ eius: eloquium do¬
mini igniuit eum: Merito sp̃s sẽs quando
adomino missus ẽ: uisȩ sunt illis lingue di¬
popłorum Soluit compeditum: dimisit
inclusum Constituit eũ dominũ domꝰ
suȩ: & principẽ omnis possessionis sue. Ut
crudiret principes eius sicut semet ipsum:
& seniores eius prudentiam doceret: Grecꝰ
habet. et semores eius sapientiã aħ doceret:
qđ omnimodo aduerbum ita dici possit.
erudiret principes eius sicut semet ipsũ: &

Expanded text:
unde commendatus est regi, ut etiam illi de somunde commendatus est regi, ut etiam illi de somniis ejus futura praediceret . Sed quoniam dixit, «donec veniret verbum ejus,» ne omni modo «ejus» sic intelligeremus, ut quisquam rem tantam homini tribuendam putaret; continuo subjecit, «Eloquium Domini inflammavit eum:» vel, quod magis de graeco expressum alii codices habent, «Eloquium Domini ignivit eum;» ut etiam ipse inter eos computaretur, quibus dictum est, «Laudamini in nomine sancto ejus. Eloquium Domini ignivit eum.» Merito Spiritus sanctus quando a Domino missus est, visae sunt illis linguae dipopulorum: solvit» compeditum, «dimisit» inclusum. «Constituit eum dominum domus suae, et principem omnis possessionis suae. Ut erudiret principes ejus sicut semetipsum, et senes ejus prudentiam doceret.» Graecus habet, «Et seniores ejus sapientiam doceret.» Quod omnimodo ad verbum ita dici posset: «Erudiret principes ejus sicut semetipsum, et