comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta hac. tꝑaliũ rerꝵ delectationi
rem hominẽ habitare dicitur:
uͥ cogitatione conu̾sat᷑. Itaq hi
qͥ delectationẽ cordis sui inua¬
nitate h mundi constituunt:
qͣmuis aircham fidĩ habeant
intꝰ: tñ naufragi sunt. Ut tace¬
am cȩt̃os munci amatores. qͦt
mͦ litt̾atoscernimꝰ. qͥ xp̃ani uo
cari uolunt. ⁊ cum cȩt̾is fidelib
eccłiam intrant ⁊ de sacram̃tis
xp̃iparticipant. in quoꝵ corduib¬
sepius÷ memoria saturni ⁊ iouis.
ħculis aut martis. sitie achillis
& hectoris. pollucis ⁊ castoris.so
⁊ ueritat̾ẽ diuinaꝵ scͥpt᷑aꝵ. aut
tintꝰ incorde afide formcari. E¬
go eisꝓnuntio.qr illis infine soci¬
andi st̃. quos nc̃ in cogitationib
suis ꝑ affectum cordis ͥ ꝯiungt̃:¬

Expanded text:
ta hac temporalium rerum delectationi rem hominem habitare dicitur, ubi cogitatione conversatur. Itaque ii, qui delectationem cordis sui in vanitate hujus mundi constituunt, quamvis arcam fidei habeant, intus tamen naufragi sunt. Ut autem taceam caeteros mundi amatores, quot modo litteratos cernimus, qui voani volunt, et cum caeteris fidelibus Ecclesiam intrant, et de sacramentis Christi participant, in quorum cordibsaepius est memoria Saturni et Jovis, Herculis et Martis, sive Achillis et Hectoris, Pollucis et Castoris, Soet veritatem divinarum Scripturarum aut et intus in corde a fide fornicari. Ego eis pronuntio, quod illis in fine sociandi sunt, quos nunc in cogitationibus suis per affectum cordis si
Abbreviated transcription (Latin):
terram oꝑuerẽ. sola autẽ archa
aquis suꝑferebat᷑. ⁊ ñ solũ mergi
ñ poterat. immo etiã qͣnto ãpliꝰ
aquȩ intumescebant. tanto altiꝰ
in sublime eleuabat᷑: ita t nunc
intelligamꝰ incorde hominis:
cupiscentiã hꝰ mundieẽ quasi
quasdam aquas diliuiii. archã
uͦ quȩ desuꝑferebat᷑ fidem xͥ:¬

Expanded text:
 sola autem arca aquis superferebatur, et non solum mergi non poterat, verum etiam quanto amplius aquae intumescebant, tanto altius in sublime elevabatur, ita et nunc intelligamus in corde hominis concupiscentiam hujus mundi esse, quasi quasdam aquas diluvii arcam vero, quae desuper ferebatur, fidem
Abbreviated transcription (Latin):
nerias hominũ. alios qͥintus dilu¬
uium hñt ⁊ ñ archam: alios qui⁊
diluuiũ ⁊ aichã intꝰ hñt. s in arca
ñ sunt: alios qͥ indiluiuo ⁊ archam
hñt & in archa manent: In dilutuo
sine archa sunt infideles. qͦs carnis
desiłia inuoluunt: qͥ p̃ter hanc
uitam c̾nsitoriã aliam ẽẽ nesciunt.

Expanded text:
ies, alios qui intus diluvium habent et non arcam, alios qui et diluvium, et arcam intus habent, sed in arca non sunt, alios qui in diluvio et arcam habent, et in arca manent. In diluvio sine arca sunt infideles, quos carnis desideria involvunt, qui praeter hanc vitam transitoriam alia
Abbreviated transcription (Latin):
bat. imũ diligebat. ⁊ omniu̾
uoluntatũ d actionũ suaꝵ finẽ
ad unum referebat. t indefessa
mentis acic ad unũ iugit̾ respi¬
ciebat ercatorem suum. Uñnec
dubitare de creatore suo pot̾at:
cuisemꝑ intus ꝑ contẽplatõem
presenserat. Cuiꝰ uisio ⁊ ꝑcogni¬
tionẽ coreiꝰ illuminauit: ⁊ ꝑ a

Expanded text:
bat, unum diligebat, et omnium voluntatum, atque actionum suarum finem ad unum referebat, et indeffessa mentis acie ad unum jugiter respiciebat Creatorem suum. Unde nec dubitare de Creatore suo poterat, cui semper intus per contemplationem praesens erat. Cujus visio, et per cognitionem cor ejus illuminavit,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ⁊ dicitur sceda ꝓprie quod
adhuc emendatur.⁊ necdũ
in libris redacꝰtũ ẽ. Cartarũ
usus pͥmum apud memp¬
him ciuitatem egypti muẽ¬
tus ẽ. dicta autem carta. qđ
carptim papyri tegmende¬
cerptũ glutinatur.⁊ sic car¬
ta conficitur. cuiꝰ genera
plura sunt. Paergamenum
dicit᷑ a ꝑgamis. ubi inuen¬
tũ ẽ. Dicit᷑ etiam membrana.
qͥa ex membris pecudum
detrahunt᷑. fiebant autem
ris. pꝰtea romȩ candida mem¬
brana reꝑta sunt. Omelia di¬
citur quasi sermo populari.
sicut ubi uerbũ fit ad ppłm
Tractatus ẽ. unius rei multip¬
lex expositio. dialogus est
collatio duoꝵ uł plurimorũ.¬
quem latini sermonem dicũt.
Serino autẽ dicꝰtus. qͥa serit᷑
int̾ utrumq Commentaria
dicta quasi cum mente. uł
a comminiscor. Sunt enim
int̾pretationes. ut cõmenta¬
ria uiris. uł eugłii. dicunt
quidam cõmenta appellanda
gentilium libroꝵ. expositorẽ
autem diuinoꝵ. Slosa gre¬

Expanded text:
est. Et dicitur scheda proprie quod est. Et dicitur scheda proprie quod adhuc emendatur, et necdum in libros redactum est. Chartarum usus primum apud Memphim civitatem Aegypti inventus est. Dicta autem charta, quod carptim papiri tegmen decerptum glutinatur, et sic charta conficitur, cujus genera plura sunt. Pergamenum dicitur a Pergamio, ubi inventum est. Dicuntur etiam membranae, quia ex membris pecudum detrahuntur. Fiebant autem ris, postea Romae candidae membranae repertae sunt. Homilia dicitur quasi sermo popularis; sicut ubi verbum fit ad populum. Tractatus est unius rei multiplex expositio. Dialogus est collatio duorum vel plurium; Latini sermonem dicunt. Sermo autem dictus, quia seritur inter utrumque. Commentaria dicta quasi cum mente, vel a comminiscor. Sunt enim interpretationes vel commentaria juris vel Evangelii. Dicunt quidam commenta appellanda gentilium librorum, expositiones autem divinorum. Glossa Grae
Abbreviated transcription (Latin):
trus. ⁊ alius petrus. e quib unꝰ
alexandriam. alius anthochi¬
am maculauit. Acharius con¬
stantinopolitanus cũ consor¬
tib suis. necñ ⁊ om̃s hereses
quas ipsi. eoꝵq dicipłi siue sci̾ma¬
tici docuerunt. uł scripserũt
quoꝵ nomina minime retine¬
mus. non solũ repudiata. ue¬
rumetiam ab om̃i catholica
⁊ romana ȩccłia. eliminata. at¬
q cũ sins auctorib auccoꝵq
sequacib sub anathematis
indissolubili uinculo ineter¬
num confitem᷑ eẽ dampnata.
Lodex multorumꝑtinentiũ.
libroꝵ ẽ. lib̃ imius uolu¬
minis. ⁊ dictus codex ꝑtͣnͣs la¬
cionem a codicib atboꝵ. seu
uitium. quasi caudex. qđ ex
se multitudinem libroꝵ qͣsi
ramorum contineat. Uolum̃
dicit᷑ a uoluendo. Liber est
int̾ior coitex arboris. in quo
antiqui ante usum cartȩ. ł
membranarum scribere sole¬
bant. Unde ⁊ scriptores libͣ¬
ẽ uolumen. Sceda cuꝰ dimimu¬
tiuũ ẽ scedula. grecum nom̃

Expanded text:
trus et alter Petrus, e quibus unus trus et alter Petrus, e quibus unus Alexandriam, alter Antiochiam maculavit, Achatius Constantinopolitanus cum consortibus suis, necnon et omnes haereses, quas ipsi eorumque discipuli, sive schismatici docuerunt vel scripserunt: quorum nomina minime retinemus, non solum repudiata, verum etiam ab omni catholica et Romana Ecclesia eliminata, atque cum suis auctoribus, auctorumque sequacibus sub anathematis indissolubili vinculo in aeternum confitemur esse damnata. llibrorum est: liber unius voluminis, et dictus codex per translationem a codicibus arborum seu vitium, quasi caudex, quod in se multitudinem librorum quasi ramorum contineat. Volumen dicitur a volvendo. Liber est interior cortex arboris, in quo antiqui ante usum chartae vel membranarum scribere solebant. Unde et scriptores librer volumen. Scheda cujus diminutivum est schedula, Graecum nomen
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ beati ambrosii nomine p̃¬
signatus. ap̃. Hystoria eu¬
sebiĩ. pamphili. ap̃. O pꝰcu¬
la t̾tulliani. siue affricam.
ap̃. Opuscula postumiani:
galli. ap̃. O puscula montan
Opuscła fausti reginensis gal¬
ap̃. Passio cyrici & iulitę
ap̃. Passio georgii. ap̃. Scͥpta
que appellantur. Salomonis
contͣdictio. ap̃. Philac̾teria
om̃a quȩ non ab angło ut
illi confingunt. s magis a
demone conscripta sunt. ap̃.
Hȩc ⁊ his similia. quȩ symon
magus. Nicholaus. Cherintꝰ
Marcion. Basilides.Ebyon.
paulus etiam samosatenus.
photinus ⁊ Bonosus. qui si¬
mili errore defecerunt. Mon¬
tanus quoq cum siuis obsce¬
nissimis sequacib apollina¬
ris. Ualentinꝰ. siue manicheiꝰ
faustus.Sabellius.arrur.
Macedonius.Eunomius.
Nouatus. Sabatius.Calixtꝰ
donatus. &. Eustachius.
Hibianus. Pelagius Iuliañ
et laciensis. Celestinꝰ. Maximia¬
nꝰ. priscillianꝰ. abhyspama. lã¬
pedius. dioscorꝰ. Eiticius. Pe¬

Expanded text:
et beati Ambrosii nomine pret beati Ambrosii nomine praesignatus, apocryphus. Historia Eusebii Pamphili, apocrypha. Opuscula Tertulliani sive Africani, apocrypha. Opuscula Postumiani et Galli, apocrypha. Opuscula MontaniOpuscula Fausti Reginensis apocr. Passio Cyrici et Julitae apocr. Passio Georgii apoc. Scripta quae appellantur Salomonis Contradictio apocr. Philacteria omnia quae non ab angelo, ut illi confingunt, sed magis a daemone conscripta sunt apocr. Haec et his similia quae Simon Magus, Nicolaus, Cherinthus, Marcion, Basilides, Chion, Paulus etiam Samosatenus, Photinus et Bonosus, qui simili errore defecerunt. Montanus quoque cum suis obscoenissimis sequacibus. Apollinaris, Valentinus, Manichaeus, Faustus, Sabellius, Arius, Macedonius, Eunomius, Novatus, Fabatius, Calixtus, Donatus, et Eustachius, Nibianus, Pelagius, Julianus et Laciensis, Coelestinus, Maximianus, Priscillianus ab Hispania, Lampedius, Dioscorus, Euticius, Pe
Abbreviated transcription (Latin):
li. ap̃. lib̾ qui appellat᷑ fun¬
damentũ. ap̃. lib̾ qui appel¬
lat᷑ chesaurus. ap̃. lib̃ qui
ẽ de filiab adȩ. uł geness. ap̃.
Centimetrum de xp̃o uirgili¬
anis compaginatum uersib.
ap̃. Liber qui appellat᷑ acꝰtũ
teclȩ & pauli. ap̃. lib qui ap¬
pellatur nepotis. ap̃. Lib ꝓu̾¬
biorum abhereticis conscrip¬
tus et sci syrti nomine sig¬
natus. ap̃. Reuelatio quȩ ap¬
pellatur pauli. ap̃. Reuelati¬
o quȩ appellatur chomȩ ap¬
łi. ap̃. Reuelatio que appel¬
latur stephani. ap̃. Uib qui
appellatur tnsitus sc̃ẽ mari¬
ȩ. ap̃. l. ib̾ qͥ appellat᷑ penit̃n¬
tia adam. ap̃. Lib̃ diogiȩ
nomine gygantis. qͥ yͣt dilu¬
uium cum dracone abħe¬
ticis pugnasse ꝑhibet᷑. ap̃.
Lib̾ qui appellat᷑ cestam̃tũ
iob. ap̃. Lib̾ qui appellatur
penitentia origenis. ap̃. lib
qui appellat᷑ penitentia cy¬
pͥani. ap̃. Lib̾ qui appellat᷑.
iamne. & mambrȩ. ap̃. liber
gus ab hereticis conscͥptꝰ.

Expanded text:
Fundamentum apocr. Liber qui appellatur Thesaurus apocr. Liber qui est De filiabus Adae vel Genesis apoc. Centimetrum de Christo Virgilianis compaginatum versibus apocr. Liber qui appellatur Actus Teclae et Pauli apoc. Liber qui appellatur Nepotis apocr. Liber Proverbiorum ab haereticis conscriptus, et sancti Sixti nomine signatus apocr. Revelatio quae appellatur Pauli apocr. Revelatio quae appellatur Thomae apostoli apocr. Revelatio quae appellatur Stephani apoc. Liber qui appellatur Transitus sanctae Mariae apoc. Liber qui appellatur Poenitentia Adam apoc. Liber Diogiae nomine gigantis, qui post diluvium cum dracone ab haereticis pugnasse perhibetur apocr. Liber qui appellatur Testamentum Job apocr. Liber qui appellatur poenitentia Origenis apoc. Liber qui appellatur poenitentia Cypriani apocr. Libri qui appellantur Jamne et Mambre, apocr. Liber gus ab haereticis conscriptus,
Abbreviated transcription (Latin):
pud nos pamphiluᷤ
Amartyr. cuius uitã
eusebius cesariensis conscri¬
psit. pisistractum in sacrȩ bi¬
bliothecȩ studio adequare
contendit. Hic enim in bibli¬
otheca sua ꝓprie tͥginta mili¬
a uoluminũ habuit. Hiero¬
mmus quoq atq Genandiꝰ
eccłiasticos scriptores toto or¬
be querentes ordie ꝑsecuti
sunt. eoꝵ q studia in uno uo¬
luminis indiculo comprehen
pͣturaꝵ labore tam grecõ qͣm
latinos oꝑum suorũ numero
suꝑauit. Deniq hierominus
Sex milia libroꝵ eiꝰ legisse fa¬
tetur. Hoiũ tamen omniũ
studia. augustinus ingenio
uł scientia sui uicit. nam tan¬
ta scripsit. ut dieb ac nocꝰti¬
b non solũ scribere libroseꝰ
quisqͣm. s nec legere quidem

Expanded text:
pud nos Pamphilus martyr, cujus vitam Eusebius Caesariensis conscripsit, Pisistratum in sacrae bibliothecae studio adaequare contendit. Hic enim in Bibliotheca sua prope triginta millia voluminum habuit. Hieronymus quoque atque Gennadius ecclesiasticos scriptores toto orbe quaerentes, ordine persecuti sunt, eorumque studia in uno voluminis indiculo comprehendpturarum labore tam Graecos quam Latinos operum suorum numero superavit. Denique Hieronymus sex milia librorum eius legisse fatetur. Horum tamen omnium studia Augustinus ingenio vel scientia sua vicit. Nam tanta scripsit ut diebus ac noctibus non solum scribere libros eius quisquam, sed nec legere quidem
Abbreviated transcription (Latin):
DEBET HONEROSG
esse studioso lectori
quod tam uarie multiplicit̃¬
q numerum & ordinem. ⁊
quia sepe accidit. ut hec mi¬
nima ignorata. magnarũ
rerum et utiliũ noticiam
obseurent. Quapropter se¬
mel se expediat lec̾tor uthiͤ
quasi quibusdam clausulis
pͥma fronte reseratis. libero
gressu possit deinde ꝓpo¬
situm iter currere. ne in
singulis libris noua rudi¬
menta querere oporteat.
His gͦ expeditis. deinceps
cȩt᷑a quȩ ad ꝓpositum opus
ualere iudebunt᷑ tractabimꝰ
Rimo de tripliei intelli

Expanded text:
debet onerosum esse studioso lectori, quod tam varie, multipliciterque numerum et ordinem, et quia saepe accidit, ut haec minima ignorata, magnarum rerum et utilium notitiam obscurent. Quapropter semel se expediat lector, ut his quasi quibusdam clausulis, prima fronte reseratis, libero gressu possit deinde propositum iter currere, ne in singulis libris nova rudimenta quaerere oporteat. His ergo expeditis, deinceps caetera quae ad propositum opus valere videbuntur, tractabimus. CAP. II. De triplici intelli
Abbreviated transcription (Latin):
Cyprianus martyr ⁊ karta¬
ginensis ep̃c. Iheromimus
scripta nec omĩno refutat.
nec ꝑ omma recipit eccłia.
oiosius.Sedulius. Pruden¬
tius. Iuuencus. Arator. ⁊ Ru¬
finus multos libros edidit.
& int̾pretatus ẽ quasdãscri¬
pturas. s qm̃ beatus iheroi¬
nimꝰ in aliquib eũ de arbitͥ
lib̾tate notauit. illa sentire
debemus quȩ hieronimuᷤ.
Delasius etiã fecit libros.u.
adu̾sus Nestoriũ ⁊ euticem.
& tract᷑atus in modũ ambro¬
sii. Item libros duos adu̾sus
arrium. Fecit etiã sacram̃to¬
⁊epłas fich̃. Dyonisius ario¬
pagita. ep̃c ordinatus chorĩ¬
thioꝵ. multa ingenii sui uo¬
lumina reliquit. Item croni¬
ta eusebii cesariensis atq eiꝰ¬
dem hystoriȩ eccłiasticȩ libͦs.
qͣmuis in pͥmo narrationis
sue libro cepuerit. ⁊ pꝰt in
laudib atq excusatione ori¬
genis scismatici unũ conscripsert¬
p̾sit librũ. ꝓpt̾ rerum tamen
singłarem noticiã quȩ ad in¬
structionem ꝑtinet. ñ usq ꝙͣ¬

Expanded text:
Cyprianus martyr et Carthaginensis episcopus, Hieronymus scripta nec omnino refutat, nec per omnia recipit Ecclesia, Orosius, Sedulius, Prudentius, Juvencus, Arator et Ruphinus, qui multos libros edidit, et interpretatus est quasdam scripturas. Sed quoniam beatus Hieronymla sentire debemus, quae et Hieronymus. Gelasius etiam fecit quinque libros adversus Nestorium et Eutichem, et tractatus in modum Ambrosii. Item libros duos adversus Arium, fecit etiam sacramentoepistolas fidei. Dionysius Areopagita, episcopus ordinatus Corinthiorum, multa ingenii sui volumina reliquit. Item Chronica Eusebii Caesariensis, atque ejusdem historiae ecclesiasticae libri, quamvis in primo narrationis suae libro tepuerit, et post in laudibus atque excusatione Orgenis schismatici unum conscripserit librum, propter rerum tamen singularum notitiam, quae ad instructionem pertinet, non usque
Abbreviated transcription (Latin):
uidemꝰ: humana. Om̃is gͥ acti¬
o. uł diuina ẽ. uł humana.
Possumus autẽ ñ in congrue
illam eo qd̃ de suꝑiorib habe¬
at᷑ intelligentiam appellare.
Hanc uͦ qͥa de inferiorib h̾etͣ
& quasi qͦdam consilio indi¬
get: scientiam uocare. Si gͥ
sapientia ut supͣ dic̾tũ ẽ cun¬
ctas quȩ rõne fiunt. mod̾at᷑
acꝰtiones. consequens ẽ iam
ut sapientiam has duas par¬
tes contin̾e. id.ẽ. intelligenti¬
am ⁊ scientiam dicamus. Rur¬
sus intelligentia. qm̃ & in in¬
uestigatione ueritatis. ⁊ mm
orũ consid̾atione laborat. eã
in duas sp̃es diuidimꝰ. in theo¬
ricam. id. ẽ. specłatiuã. ⁊ in pr¬
acticam. id. ẽ. actiuã. q̃ etiam
echica. id. ẽ. moralis appella¬
tur. Scientia uͦ qͥa oꝑahu¬
mana ꝓsequit᷑: congrue me¬
chanica. ro. ẽ ad ult̾ina uocat᷑:¬

Expanded text:
rovidemus, humana. Omnis ergo actirovidemus, humana. Omnis ergo actio vel divina est, vel humana. Possumus autem non incongrue illam eo quod de superioribus habeatur intelligentiam appellare: hanc vero quia de inferioribus habetur, et quasi quodam consilio indiget scientiam vocare. Si igitur sapientia, ut supra dictum est, cunctas, quae ratione fiunt, moderatur actiones: consequens est jam ut, sapientiam has duas partes continere, id est, intelligentiam et scientiam dicamus. Rursus intelligentia, quoniam et in investigatione veritatis, et in morum consideratione laborat, eam in duas species dividimus; in theoricam, id est speculativam; et practicam, id est activam: quae etiam ethica, id est moralis appellatur. Scientia vero, quia opera humana prosequitur, congrue mechanica, id est adulterina vocat
Abbreviated transcription (Latin):
um: in ea uͦ qua immortalis
est. diuinitati ẽẽ cognatum.
Ex quo colligi potest. id qͦd
humanarũ actionũ adhũc
finẽ concurrit intentio. ut
do in nob̾ restauret᷑. uł huꝰiꝰ
uitȩ necessitudim consulat᷑.
quȩ qͦ facilius ledi potest
adu̾sis: eo magis foueri.⁊
conseruari indiget: In qͦ hõ
Uo uero similis sit deo.
sunt que diuinam in
homine similitudinẽ reꝑant.
id. ẽ speculatio ueritatis et
initutis exercitiũ. qͥa in hoc¬
ns & iustus ẽ. s iste mutabili¬
t̃. ille immutabilit̾ ⁊ sapiens
et iustus est. Illarũ uͦ act̾io¬
num quȩ huiꝰ ite necessitati
deseruiunt: tͥmodũ genusẽ.
Primũ quod naturȩ nutͥm̃¬
tũ amministrat. Seđm. quod
contra molesta quȩ extͥnsecꝰ acci¬
dere possunt. munit: cerciũ.
qͦd contra iam illata p̃stat re¬
mediũ. Cum gͥ ad reꝑandam
naturam nr̃am intendimus.
diuina actio ẽ. Cum uͦ illi qͦd̃
infirmum in nob̾ ẽ nec̃aria ꝓ¬

Expanded text:
um: in ea vero, qua immortalis um: in ea vero, qua immortalis est, divinitati esse cognatum. Ex quo colligi potest id, quod humanarum actionum ad hunc finem concurrit intentio, ut go in nobis restauretur, vel hujus vitae necessitudini consulatur, quae quo facilius laedi potest adversis, eo magis foveri et conservari indiget. CAP. IX. In quo homo similis sit Deo. Duo vero sunt quae divinam in homine similitudinem reparant, id est, speculatio veritatis et virtutis exercitium; quia in hocns et justus est, sed iste mutabiliter, ille immutabiliter et sapiens et justus est. Illarum vero actionum, quae hujus vitae necessitudini deserviunt, trimodum genus est. Primum, quod naturae instrumentum administrat; secundum, quod contra molesta, quae extrinsecus accidere possunt, munit; tertium, quod contra jam illata praestat remedium. Cum igitur ad reparandam naturam nostram intendimus, divina actio est: cum vero illi quod infirmum in nobis est, necessaria p
Abbreviated transcription (Latin):
tici mundũ in duas parteᷤᷤ
diuiserunt. in eam uidlce parce
quȩ ẽ a circulo lunȩ sursum.
in eam quȩ deorsum ẽ. & super¬
lunarem mundũ eo qđ ibioĩa
pͥmordiali lege consistant. na¬
turam appellabant: subluna¬
rem opꝰ naturȩ. id. ẽ suꝑioris.
qͥa omniũ genera animantiũ
quȩ in eo uitalis sp̃s infusione
uegetantur. a suꝑ iorib ꝑ min¬
sibiles meatus infusũ nutͥmen¬
tũ accipiunt. ñ solũ ut nascen¬
do crescant: s etiã ut alendo
subsistant. Eundẽ etiam suꝑi¬
orem mundũ tempꝰ uocabant.
ꝓpt̾ cursũ ⁊ motũ syderũ. quȩ
in eo sunt: inferiorẽ temporalẽ.
qͥa scđm motus suꝑiores agit᷑.
Itẽ suꝑlunarẽ ꝓpt̃ ꝑpetuã lucis
⁊ qͥetis tnͣqͥllitatẽ elysiũ. hunc
autẽ ꝓpt̾ in constantiam. ⁊ con¬
fusionem rerum flucꝰtuantium.
infernum nuncupabant. Hȩc
paulo latius ꝓsecuti sumꝰ. ut
ostendamꝰ hominẽ qua in par¬
te mutabilitatis particeps ẽ.
in ea qͦ necessitati ẽe obnoxi¬

Expanded text:
tici mundum in duas partes diviserunt: in eam scilicet partem, quae est a circulo lunae sursum, et in eam, quae deorsum est. Et superlunarem mundum, eo quod ibi omnia a primordiali lege consistant, naturam appellabant sublunarem opus naturae, videlicet superioris; quia omnium genera animantium, quae in eo vitalis spiritus infusione vegetantur, a superioribus per invisibiles meatus infusum nutrimentum accipiunt: non solum, ut nascendo crescant, sed etiam ut alendo subsistant. Eumdem etiam superiorem mundum tempus vocabant, propter cursum et motum siderum, quae in eo sunt: inferiorem temporalem, quia secundum motus superiores agitur. Item superlunarem, propter perpetuam lucis et quietis tranquillitatem elysium. Hunc autem propter inconstantiam et confusionem rerum fluctuantium, infernum nuncupabant. Haec paulo latius prosecuti sumus, ut ostendamus hominem, qua in parte mutabilitatis particeps est, in ea quoque necessitati esse obnoxi
Abbreviated transcription (Latin):
tia montiũ aquas ñ retinet. ita
domus in altũ quodda cacum̃
leuanda fuit: ut irruentium
tempestatũ molestias tuto exci¬
ꝑe posset. Qui usum uestim̃toꝵ
primꝰ adinuenit. consid̾auit qđ
singła quȩq nascentiũ. ꝓpͥa quȩ¬
dam habeant munim̃ta. qͥbus
naturam suam ab incõmodis đͤ¬
fendant. Cortex ambit arbor̃e.
penna tegit uoluerẽ. pisc̃e squ¬
ama oꝑit. lana ouem induit.
pilus iumenta ⁊ feras uestit. co¬
nca testudinẽ excipit. ebur. ele¬
fantem iacula ñ timere facit.
Nec tamen sine causa factũ est.
qđ cum singła animantiũ na¬
turȩ suȩ arma secũ nata ħant:
solus homo mermis nascit᷑
nudus. Oportuit enĩ ut illisq̃
sibi ꝓuidere nesciunt. natura
consuleret. Homini aut̃e ex hae¬

Expanded text:
tia montium aquas non retinet: ita tia montium aquas non retinet: ita domus in altum quoddam cacumen levanda fuit, ut irruentium tempestatum molestias tuto excipere posset. Qui usum vestimentorum primus adinvenit, consideravit, quod singula quaeque nascentium propria quaedam habeant munimenta, quibus naturam suam ab incommodis defendunt. Cortex ambit arborem, penna tegit volucrem, piscem squama operit, lana ovem induit, pilus jumenta et feras vestit, concha testam excipit: ebur elephantem jacula non timere facit. Nec tamen sine causa factum est, quod cum singula animantium naturae suae arma secum nata habeant, solus homo inermis nascitur et nudus. Oportuit enim, ut illis, quae sibi providere nesciunt, natura consuleret: homini autem ex h
Abbreviated transcription (Latin):
ficis imitantis nat᷑am. Opus
di ẽ: qͦd ñ erat ercare. Unde illd̃.
In pͥncipio creauit d̾s cęlũ itͣrã
Opus naturȩ. qͦd latuit ad actũ
ꝓduc̾e. Unde illd̃. Producat
terra herbam uirentem. ⁊ c̾pꝰ
artificis ẽ. disgregata coniunge
uł coniuncta segregare. ñ illet.
enĩ potuit. uł terra cęlũ creare.
uł homo herbam ꝓduc̾e: qui
nec palmũ ad staturã suam
adde potest. In his tͥb oꝑibus
conuenient᷑ opͦ humanũ quod
natura ñ ẽ. s imitat᷑ naturam.
mechanicũ. id.ẽ. adult̾inũ no¬
minat᷑: ꝗͣadmodũ & claiũ sub¬
introducta mechanica dicit᷑.
Qualit̾ autẽ opꝰ artificis imice¬
tur naturã. longũ ẽ ⁊ oñosum
ꝓsequi ꝑ singła. Possumꝰ tam̃ ex¬
empli causa in paucis id demõ¬
strare. Qui statuam fudit. ho¬
minẽ intuitus est. Qui domũ
fecit. montẽ respexit. qͥa enim
ut ait ꝓpħa. qͥ emitis fontes
in conuallib. int᷑ mediũ mon¬
tium ꝑtnsibunt aquȩ. eminen¬

Expanded text:
. Opus Dei est, quod non erat creare: unde illud: In principio creavit Deus coelum et terram . Opus naturae, quod latuit ad actum producere: unde illud: Producat terra herbam virentem , etc. Opus artificis est disgregata conjungere, vel conjuncta segregare: unde illud: enim potuit vel terra coelum creare, vel homo herbam producere; quia nec palmum ad staturam suam adjicere potest. In his tribus operibus convenienter opus humanum, quod natura non est, sed imitatur naturam, mechanicum, id est, adulterinum nominatur: quemadmodum et clavis subintroducta mechanica dicitur. Qualiter autem opus artificis imitetur naturam, longum esset et onerosum prosequi per singula. Possumus tamen exempli causa in paucis id demonstrare. Qui statuam fudit, hominem intuitus est. Qui domum fecit, montem respexit. Quia enim, ut ait Propheta, Qui emittis fontes in convallibus, intra medium montium pertransibunt aquae : eminen
Abbreviated transcription (Latin):
huius uitȩ actiones dispen¬
sat. logicam qͦ quȩ recte loq¬
uendi. lacute disputandi sei¬
entiam p̾stat. Hic itaq non
absurde ille quat᷑nariꝰ animȩ
intelligi potest. quẽ ob reu̾en¬
tiam sui antiqui in iusuiran¬
dũ asciuerant. Unde et illud
repetita breuit᷑ diffinitione p¬
hilosophie ostendemus: Lib̃ .nͦ.

Expanded text:
hujus vitae actiones dispenhujus vitae actiones dispensat; logicam quoque, quae recte loquendi et acute disputandi scientiam praestat. Hic itaque non absurde ille quaternarius animae intelligi potest, quem ob reverentiam sui antiqui in jusjurandum asciverant. Unde et illud repetita breviter diffinitione philosophiae, ostendamus. LIB
Abbreviated transcription (Latin):
nando uerũ a falso disc̾neba¬
nt. Pusqͣm eẽt rechorica. uira
ciuilia tͣctabant. Prius ꝗͣ eẽt
randi habebant. Priusqͣm es¬
set musica canebant. Priꝰqͣm
eẽt geometria. agros mensu¬
rabant. pͥusqͣm eẽt astronomi¬
a. ꝑ cursus ftellarũ. discretio¬
nes tempoꝵ capiebant. Sed ue¬
nerunt artes. quȩ lic⁊ ab usu
pͥncipiũ sumpserint: usutñ
meliores sunt. Hic locu eẽt
exponere qui fuerint singłarũ
artiũ inuentores. qͣndo extit̾int.
aut ubi. aut qͦmͦ ꝑ eos discipli¬
ne exordiũ sumpserint. S uolo
quadã pͥus philosophiȩ diuisi¬
one singłas a se inuicẽ disc̾nere.¬
portet gͦ breuit᷑
recapitulare quȩ supͣ dicta sunt.
ut facilior fiat tnͣsitꝰ ad sequen¬
tia. Quatuor tantũ diximꝰ e̾ẽ
scientias. quȩ reliquas om̃s con¬
tinent. Id. ẽ. theoricã quȩ inspe¬
culatione ueritatis laborat. &¬
pͣcticam quȩ moꝵ disciplinam
consid̾at. ⁊ mechanicam quȩ

Expanded text:
nando verum a falso discernebanando verum a falso discernebant; priusquam esset rhetorica, jura civilia tractabant; priusquam esset randi habebant; priusquam esset musica, canebant; priusquam esset geometria, agros mensurabant; priusquam esset astronomia, per cursus stellarum discretiones temporum capiebant. Sed venerunt artes, quae licet ab usu principium sumpserunt, usu tamen meliores sunt. Hic locus esset exponendi, qui fuerint singularum artium inventores, quando exstiterint, aut ubi, aut quomodo per eos disciplinae exordium sumpserint; sed volo quadam prius philosophiae divisione singportet ergo breviter recapitulare, quae supradicta sunt, ut facilior fiat transitus ad sequentia. Quatuor tantum diximus esse scientias, quae reliquas omnes continent, id est theoricam, quae in speculatione veritatis laborat; practicam, quae morum disciplinam considerat; mechanicam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
& quasi homines mutuas locu¬
tiones pͥus ñ habuerint. Sran
pͥus ⁊ sermones cõmunes ⁊ lit̾ȩ
s nundũ ratio sermonũ ⁊ litt̾a¬
⁊ũ in artẽ redacta fuerat. nul¬
la adhuc recꝰte loquendi uel
disputandi p̾cepta data eran.
Om̃s enĩ scientiȩ pͥus erant
in usu quã in arte. S conside¬
rantes deinde homines usum
in artem posse conu̾ti.⁊ qͦd ua¬
gũ fuerat ⁊ licentiosũ pͥusc̾tis
regulis & p̃ceptis posse restrin¬
gi. ceꝑunt ut dictũ ẽ consue¬
tudinẽ quȩ partim casu. par¬
tim natura exorta fuerat. ad
artẽ reducere. id qͦd prauũ us
habebat emendantes. qͦd minꝰ
habebat supplentes. qͥd suꝑflu¬
ũ habebat resecantes.⁊ de cet̾o
singłis certas regłas ⁊ p̃cepta
p̃scribentes. Huiꝰmodi fuit ori¬
go omniũ artiũ. Hoc ꝑ singła
currentes uerũ inuenimus..
Driusqͣm ẽẽt gramatica. ⁊ scri¬
bebant ⁊ loquebant᷑ homines.
Priusqͣm eẽt dialectica. ratioci¬

Expanded text:
et quasi homines mutuas locuet quasi homines mutuas locutiones prius non habuerint. Erant prius et sermones communes et litterae; sed nondum ratio sermonum et litterarum in usum redacta fuerat, nulla adhuc recte loquendi vel disputandi praecepta data erant. Omnes enim scientiae prius erant in usu quam in arte. Sed considerantes deinde homines usum in artem posse converti, et quod vagum fuerat et licentiosum prius, certis regulis et praeceptis posse restringi, coeperunt, ut dictum est, consuetudinem, quae partim casu, partim natura exorta fuerat, ad artem reducere: id quod pravum usus habebat emendantes, quod minus habebat supplentes, quod superfluum habebat resecantes: et de caetero singulis certas regulas et praecepta praescribentes. Hujusmodi fuit origo omnium artium: hoc per singula currentes, verum invenimus. Priusquam esset grammatica, et scribebant et loquebantur homines; priusquam esset dialectica, ratioci
Abbreviated transcription (Latin):
gi. Hinc gͥ ꝓfect᷑a logicȩ ꝑitiadiᷤ¬
ciplinȩ quȩ disputandi modos
atq ipsas rõcinationes int̾noscẽ¬
di uias parat. ut q̃ ratiocinatio
nẽ quidem uera. nẽ autẽ falsa.
quȩ uͦ semꝑ falsa. quȩ nunquã
falsa possit agnosei. Hȩc temp¬
ore quidẽ postrema ẽ: s ordine
pͥma. Hec enĩ inchoantib philo¬
sophiã pͥma legenda ẽ ꝓpt̃ea qd̾
in ea docet᷑ uocũ ⁊ intellectuũ
natura. sine quib nullus philo¬
sophiȩ tͣccatus rõnabilit̾ erpli¬
cari pot̾. Logica dicit᷑ a grecolo
p̃tationẽ. Dicit᷑ enĩ logos sermo
siue ratio. et inde logica sermo¬
cinalis siue rationalis scientia
dici potest. Logica rõnał quȩ
cã. ⁊ rethoricã.Logica sermoci¬
nalis. genꝰ ẽ ad gramaticã. dia¬
lecticã. atq rethoricã. & contin¬
cam annumeramus. Nec putan¬
dum ẽ. ido logicã id. ẽ. sermoci¬
nalem dici. qđ ante eiꝰ inuenti¬
onem nulli fuerint sermones:

Expanded text:
gi, hinc gi, hinc ciplinae, quae disputandi modos, atque ipsas ratiocinationes internoscendi vias parat, ut quae ratiocinatio nunc quidem vera, nunc autem falsa: quae vero semper falsa, quae nunquam falsa possit agnosci. Haec tempore quidem postrema est, sed ordine prima: haec enim inchoantibus philosophiam prima legenda est, proptereaque in eo docetur vocum et intellectuum natura, sine quibus nullus philosophiae tractatus rationabiliter explicari potest. Logica dicitur a Graeco rpretationem. Dicitur enim λόγος sermo sive ratio: et inde logica sermotionalis sive rationalis scientia dici potest, Logica rationalis, cam et rhetoricam. Logica sermotionalis genus est ad grammaticam, dialecticam atque rhetoricacam annumeramus. Nec putandum est ideo, logicam, id est, sermotionalem dici, quod ante ejus inventionem nulli fuerint sermones:
Abbreviated transcription (Latin):
dubio in res qͦ ipsas euenire
eẽ nec̃e ẽ. Hoc uͦ ñ ȩque indis¬
putatione seruat᷑. Deq enim
qͥcqͥd sermonũ decursus inue¬
nerit: id innatura fixũ tenet᷑.
Quare necesse ẽ falli. qui abiecta
scientia disputandi. de rerũ na¬
tura ꝑquirerent. Nisi enĩ pͥus ad
scientiam uenerit quȩ rõemati¬
o uerã teneat semitam disputan¬
di. quȩ ueri similem & agnou̾it
quȩ fida. quȩ possit ẽẽ suspecta:
rerũ incorrupta ueritas ex rõtio
falsa quȩdam sibi & contͣria indi¬
sputatione collig̾ent. atq id fie¬
ri impossibile uideret᷑ ut de eã¬
dem re contraria conclusione
fact᷑a utraq eent uera q̃ sibidĩ¬
sentiens ratiocinatio conclusis¬
set. cuiue rõcinationi credi opor¬
teret. eẽt ambiguũ. uisũ ẽ priuͤ
disputationis ipsius uerã atq
integram considare naturam. qͣ
cognita. tum illud qͦ qͦd ꝑdis¬
putationẽ inueniret᷑. an uere
comp̃hensum ẽẽ posset intelli¬

Expanded text:
dubio in res quoque ipsas evenire dubio in res quoque ipsas evenire esse necesse est. Hoc vero non aeque in disputatione servatur. Neque enim quidquid sermonum decursus invenerit, id in natura fixum tenetur. Quare necesse est falli, qui abjecta scientia disputandi, de rerum natura perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit, quae ratiocinatio veram teneat semitam disputandi, quae verisimilem agnoverit, et quae fida, et quae possit esse suspecta, rerum incorrupta veritas ex ratiocifalsa quaedam et sibi contraria in disputatione colligerent, atque id fieri impossibile videretur, ut de eadem re contraria conclusiofacta utraque essent uera quae sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique ratiocinationi credi oporteret, esset ambiguum, uisum est prius disputationis ipsius ueram atque integram considerare naturam, qua cognita tum illud quoque quod per disputationem inueniretur, an uere comprehensum esset, posset intelle
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ pͣct᷑ice ⁊ mechanice ortũ
demonstrauimus: Suꝑ ẽ. logice
qͦ originem inuestigare. quã
iccirco ultimã annumero. qͥa
postremo inuenta ẽ. Cet̾ȩ pͥus
reꝑtȩ fuerant. s nec̃e fuit lo¬
gicam qͦ inueniri. qm̃ nemo eͦ
reb conuenient̃ dissere pocest.
rõnem agnouerit. Nam sicut
dicit boetius. cũ pͥmitus antiqͥ
circa naturas rerum. & morũ
qͣlitates inuestigandas oꝑam
impendent. necesse fuit sepe
falli eos. qͥa uocum & intelle¬
ctuũ discretionẽ ñ habebant.
ut in multis euenit epycuro.
qui athomis mundũ consistẽ
putat.⁊ honestũ uoluptatem
mentit᷑. Hoc autẽ iccireo huic
atq aliis accidisse manifestũ
quicqͥd rõrinatione comp̃hen¬
đant. hoc in resqͦ ipsas euenire
arbitrabantur. Hic uͦ magnus
ẽ error. neq enim sese res ut
in numeris. ita etiam in ratio¬
cinationibus habent. In nũis
enim quicqͥd indigitis recꝰte
computantis euenerit: idsine

Expanded text:
 practicae, et mechanicae ortum  practicae, et mechanicae ortum demonstravimus: superest logicae quoque originem investigare: quam idcirco ultimam annumero, quia postremo inventa est. Caeterae prius repertae fuerant; sed necesse fuit logicam quoque inveniri; quoniam nemo de rebus convenienter disserere potest, onem agnoverit. Nam sicut dicit Boetius: Cum primitus antiqui circa naturas rerum et morum qualitates investigandas operum impenderent necesse fuit, saepe falli eos; quia vocum et intellectuum discretionem non habebant: ut in multis evenit Epicuro, qui atomis mundum consistere putat et honestum uoluptate metitur, hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum quicquid ratiocinatione comprehenderant, hoc in res quoque ipsas euenire arbiest error: neque enim sese res ut in numeris, ita etiam in ratiocinationibus habent. In numeris enim quidquid in digitis recte computantis evenerit, id sine
Abbreviated transcription (Latin):
mordialem causam suam a qͣ
ñ solum ẽẽ. s etiam talis esse
habeat. Huic significationi
talis diffinitio assignat᷑. Natura
ẽ. que unicuiq rei suũ ẽẽ attri¬
buit. Scdo modo nat᷑am ẽẽ di-¬
cebant ꝓpͥũ ẽẽ uniꝰcuiꝰq rei. cui
significationi calis diffinitio
assignat᷑. Nat᷑a unamquamq
rem informans ꝓpͥa differenti¬
a dicit᷑ scd̾m quã significatio¬
nẽ dic̾e solemꝰ. Natura ẽ. om̃a
pondera ad terram uergere. le¬
uia alta petere. ignẽ urere. a¬
quam humectare. Tercia diffi¬
nitio talis ẽ. Natura ẽ ignis
artifex ex quadam ui ꝓcedens
in res sensibiles ꝓcreandas. Pn¬
isici namq dicunt. om̃a ex ca¬
lore & humore ꝓcreari.uUnde
uirgilius occeanũ patrẽ appel¬
lat. & ualerius soranus in quo¬
dam uersu de ioue in signifi¬
catione ignis etherei dicit.
Iupit̾ om̃ps rerũ regũq reꝑ¬
tor. ꝓgenitor genitrixq dm̃
uerum unus ⁊ idem. De ortu

Expanded text:
mordialem causam suam: a qua mordialem causam suam: a qua non solum esse, sed etiam tale esse habeat. Huic significationi talis diffinitio assignatur: « Natura est, quae unicuique rei suum esse tribuit. » Secundo modo naturam esse dicebant, proprium esse uniuscujusque rei cui significationi diffinitio assignatur: « Natura unamquamque rem informans, propria differentia dicitur; » Secundum quam significationem dicere solemus: Natura est omnia ponderosa ad terram vergere, levia alta petere, ignem urere, aquam humectare. Tertia diffinitio talis est: « Natura est ignis artifex, ex quadam ut procedens in res sensibiles procreandas. » Physici namque dicunt, omnia ex calore et humore procreari. Unde Virgilius Oceanum patrem appellat: et Valerius Soranus in quodam versu de Jove, in significatione ignis aetherei dicit: Juppiter omnipotens rerum regumque repertor, Progenitor genitrixque Deum verum unus et idem. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
Multo enim nunc magis enit&
ratio hominis hȩc eadem inue¬
miendo. qͣm habendo claruiss
Nec sine causa ꝓuerbiũ sonat.
qđ ingeniosa fames om̃s excu¬
derit aites. Hac equidem rõne
illa quȩ nunc excellentissima
in studiis hominũ uides. reꝑta
Stͣ. Hac eadem. pingendi. texen¬
di. sculpendi. fundendi. infini¬
ta genera ȩxorta sunt: ut iam
cum natura ipsũ miremur arci¬
ficem:. Quid sit Natura.
Uia uͦ iam totiens naturã
nominauimꝰ. lic&e ut ate tul¬
lius. naturam diffinire difficile
sit: non c̃n huiꝰ uocabuli signi¬
ficatio. omino silentio p̃t̾eunda
tacere debemus. Plura ueteres
de natura dirisse inueniunt᷑:
s nicħ ita ut ñ aliquid restare
uideat᷑. Quantũ tamen ego ex
eoꝵ dictis conicere possũ. trib
marime modis huiꝰ uocabuli
significatione uti solebant: sin¬
głis suam diffinitionẽ assigna
exemplar rerum omnium qͦd
in mente diuina est: cuiꝰ rõne
om̃a formata sunt. & dicebañ
naturã ẽẽ. unius cuiusq rei pͥ¬

Expanded text:
Multo enim nunc magis enitet ratio hominis haec eadem inveniendo, quam habendo claruissset. Nec sine causa proverbium sonat, quod Ingeniosa fames omnes excuderit artes. Hac equidem ratione illa, quae nunc excellentissima in studiis hominum vides, reperta sunt. Hac eadem pingendi, texendi, sculpendi, fundendi, infinita genera exorta sunt, ut jam cum natura ipsum miremur artificem. CAP. XI. Quid sit natura. Quia vero jam toties naturam nominavimus: licet, ut ait Tullius, « naturam diffinire difficile sit, » non tamen hujus vocabuli significatio omnino silentio praetereuntacere debemus. Plura veteres de natura dixisse inveniuntur, sed nihil ita, ut non aliquid restare videatur. Quantum tamen ego ex eorum dictis conjicere possum, tribus maxime modis hujus vocabuli significatione uti solebant, singulis suam diffinitionem assignanexemplar rerum omnium, quod in mente divina est: cujus ratione omnia formata sunt: et dicebant naturam esse unius cujusque rei pri
Abbreviated transcription (Latin):
mens nĩa ut iam ñ de una tm̃:
s de qͣtuor loq̃ndum nob̾ uide¬
amus. E quib auȩ uisibilesex¬
terius insibilit̃ facꝰtȩ sunt: duȩ
autẽ muisibiles ex inufibili
structura intꝰ minsibilit fiumt.
prima ÷ quã fecit noe securib
ppłoꝵ in inafidi confessione:
edificat in cordib nr̃isex iugi

Expanded text:
mens nostra, ut jam non de una tantum, mens nostra, ut jam non de una tantum, sed de quatuor loquendum nobis videamus. E quibus duae visibiles exterius visibiliter factae sunt, duae autem invisibiles invisibili structura intus invisibiliter fiunt. Prima est, quam fecit Noe securibuspopulorum in una fidei confessione. edificat in cordibus nostris ex ju
Abbreviated transcription (Latin):
complectunt᷑ om̃a. hoc significat
qł sub eiꝰ potestate sunt unu̾sa:
gͦ amplius membra de salute
corporis sollicita sunt: quȩ talem
capitis potestatem agnouei̾t:
Ipse nouit quid expediat corpori
dium. Ipse est qui inmari uiam
ponit: qr corpus suum. id: eccłiã
suam quasi archam indiluiio.
sic int̃ huiꝰ uite ꝓcellas regensusq
ad potũ quietisȩternȩ ꝑducaͥt.
Siergo saluari cupimus. oportec
nos intrare hanc aitham. ⁊ sicut
sup̃ dixihanc archam in nob̾ de¬
bemus facẽ: ut possimus int᷑noᷤ
in eahabitare. Non enĩ sufficit si
extranos in easumus: siñ etiam
didicerimus. qualit̃ in nob̾ eam
habitare debeamus. Ad qd̾ nob̃
tria pͥncipalit̃ consid̾anda sunt.
Primum qualiter eam debeamiũ
edificare innob. scđdm. qualiter
eam debeamus intrare in nob̾:
teirium. qualit̾ eam debeamus
habitare innob̾. S ecce dumi de
una archa loqui ꝓponimus: ita
ꝑ conseq̃ntiam rerum ducitur

Expanded text:
complectuntur omnia, hoc significat, complectuntur omnia, hoc significat, quod sub ejus potestate sunt universa, m. Cur ergo amplius membra de salute corporis sollicita sint, quae talem capitis potestatem agnoverunt? Ipse novit quid expediat corpori dium. Ipse est, qui in mari viam ponit, quia corpus suum, id est Ecclesiam suam, quasi arcam in diluvio, sic inter hujus vitae procellas regens usque ad portum quietis aeternae perducit. Si ergo salvari cupimus, oportet nos intrare hanc arcam. Et sicut supra dixi, hanc, arcam in nobis debemus facere, ut possimus intra nos in ea habitare. Non enim sufficit si extra nos in ea sumus, si non etiam didicerimus qualiter in nobis habitare eam debeamus. Ad quod nobis tria principaliter consideranda sunt, primum qualiter eam debeamus aedificare in nobis, secundum qualiter eam debeamus intrare in nobis, tertium qualiter eam debeamus habitare in nobis. Sed ecce dum de una arca loqui proponimus, ita per consequentiam rerum ducitur
Abbreviated transcription (Latin):
Caput gͦ & pedes tegint᷑: qr pri¬
ma ⁊ nouissima inuestigare non
possumis. Corpus apparet:ꝙea
quȩ media in h p̃senti scło gerũ¬
tur. uidemus. Hoc corpus: eccłia.
quȩ cepit apͥncipio mundi: et
usq ad finem scłi durabit. ha:
archa de qua loqui ꝓposumius
quȩ ãcapite usq ad pedes ꝑtin¬
git: qr apͥncipio usq ad finem
ꝑsuccessionẽ genationum sc̃a
eccłia se extendit. S sciendum:
qd̃ sicut in ꝑsona hominis alia
sunt eirxa corpus eiꝰ. ⁊ neq incor¬
pore sunt neq de corpore: alia
id ÷ eccłia. quȩ habitat in medio
prniȩ nationis. & dum assultuᷤᷤ
infidelium excipit: quasi qui¬
busdam fluctib ꝓcellosis arca
foris cunditur. dum uͦ ã falsis
fratrib tribulationem sustum.
quasi quibusdam noriis humo¬
nb intus corpꝰ corquet᷑. Quȩcũq
ͦ eorpori cont̾ria sunt siue intus
siue extra sint: ñ sunt de corpore.
Q uod autẽ brachia dm̃i hincind̾

Expanded text:
Caput ergo et pedes teguntur, quia priCaput ergo et pedes teguntur, quia prima et novissima investigare non possumus. Corpus apparet, quia ea quae media in hoc praesenti saeculo geruntur, videmus. Hoc corpus est Ecclesia, quae coepit a principio mundi, et usque ad finem saeculi durabit. Haec est arca, de qua loqui proposuimus, quae a capite usque ad pedes pertingit, quia a principio usque ad finem per successionem generationum sancta Ecclesia se extendit. Sed sciendum est quod sicut in persona hominis alia sunt circa corpus ejus, et neque in corpore sunt, neque de corpore, ita Ecclesia, quae habitat in medio pravae nationis, et dum assultus infidelium excipit, quasi quibusdam fluctibus procellosis foris arca tunditur; dum vero a falsis fratribus tribulationem sustinet, quasi quibusdam noxiis humoribus intus corpus torquetur. Quaecunque ergo corpori contraria sunt sive intus sive extra sint, non sunt de corpore. Quod autem brachia Domini hinc inde
Abbreviated transcription (Latin):
dent faciem patris: faciem
aptam relinqͥmus. Cȩt̾a quoq
quȩ hic alit̾ dicunt᷑. ñ ad ꝓph̃iã.
s ad picturam referenda sut.
Duab alis uolabant. Iste duę
alȩ quib uolabant se raphin.
tropologiam significant: quia
dum ꝑlectionem diumnę seri¬
pturȩ ad bona oꝑainstrum:
quasi quibꝰdam alis acdalta
subleuamur. Quib etiam atẽ
dium bonȩ oꝑationis nos inui¬
cem exhortam᷑. Uolantes autẽ
mare: nisi creatoris głam quã
agnouius intus. maꝑto pre¬
dicare : his breuit᷑ explanatiᷤ
ea quȩ sequnt᷑ deinceps trac̾ta¬
re incipiamus. Restat e nĩut
postqͣm ostendimus quid sͥ
nob̃ abscondita. esse legunt᷑:
etiam quid de reliquo corꝑe cogi¬
tandumsit. demonstremus. Siqͦ ca¬
put dĩ dicimus eẽ qd̾ fuit ante
constitutionẽ hꝰ mundi: & ped̃s
eiꝰ quod fut᷑um ÷ pꝰ consũmatõem
scłi: recte longitudinem corporis
eiꝰ accipimus. qđ int̾ pͥncipium
& finem medium : spaciũ tẽꝑis.

Expanded text:
 faciem Patris, faciem apertam relinquimus; caetera quoque, quae hic aliter dicuntur, non ad prophetiam, sed ad picturam referenda sunt. Duabus alis volabant . Istae duae alae, quibus volabant seraphim, tropologiam significant, quia dum per lectionem divinae Scripturae ad bona opera instruimur, quasi quibusdam alis ad alta subldium bonae operationis nos invicem exhortamur. Volantes autem mare, nisi Creatoris gloriam, quam agnovimus intus, in aperto praedicare? His breviter explanatis ea, quae sequuntur, deinceps tractare incipiamus. Restat enim ut postquam ostendimus quid sibi nobis abscondita esse leguntur, etiam quid de reliquo corpore cogitandum sit demonstremus. Si ergo caput Dei dicimus esse quod fuit ante constitutionem hujus mundi, et pedes ejus quod futurum est post consummationem saeculi, recte longitudinem corporis ejus accipimus, quod inter principium et finem medium est spatium temporis.
Abbreviated transcription (Latin):
tibi cupio: qualem ysaias se
uidisse testabatur. Et icenro erꝰ
ipsius uerba inmedium ꝓferã.
atq ex ipsis quod tibi demonftra¬
re uolo sumam: ut qđ dicit litta
sed entem suꝑ solium excelsum
& eleuatum. Excelsum :: quodd
situm : insublimi. Eleuatum:
quod de inferiorib translatum
est ad suꝑiora. Solium ergo enes¬
sum sunt angłicisp̃e: soliume¬
leuatum. ammȩ sc̃oꝵ: de hunus
mundi uoragine translatȩ ad
gaudia suꝑnȩ pacis. & qr utͥsq
presidet ds: idõ sedere ꝑhibet᷑
suꝑ solium excelsum & eleuatũ.
Quod uͦ insequentib dicitur
plena: omnis terra maiestate
eius. ꝑterram omnis corꝑea
creatura significatur. quȩ ple¬
na ÷ maiestate cłi: qr diuma
essentia sicut sp̃ualicreaturȩ
ꝑ cognitionem presidet: ita
corꝑeam creaturam regendo
atq disponendo implec. Qđ
ergo alibi dicitur. celum et
terram ego impleo: ⁊rursum
cȩlum michi sedes :. & terra
scabellum pedum meoꝵ: hoc

Expanded text:
tibi cupio qualem Isaias so tibi cupio qualem Isaias so vidisse testabatur, et idcirco ejus ipsius verba in medium proferam, atque ex ipsis quod tibi demonstrare volo sumam, ut quod dicit littera sedentem super solium excelsum et elevatum . Excelsum est quod situm est in sublimi, elevatum est quod de inferioribus translatum est ad superiora. Solium ergo excelsum sunt angelici spiritus, solium elevatum animae sanctorum de hujus mundi voragine translatae ad gaudia supernae pacis. Et quia utrisque praesidet Deus, ideo sedere perhibetur super solium excelsum et elevatum. Quod vero in sequentibus dicitur: Plena est omnis terra majestate ejus , per terram omnis corporea creatura significatur, quae plena est majestate Dei. Quia divina essentia sicut spirituali creaturae per cognitionem praesidet, ita corpoream creaturam regendo atque disponendo implet. Quod ergo alibi dicitur: « Coelum et terram ego impleo. » Et rursum: Coelum mihi sedes est, et terra scabellum pedum meorum ; hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Mensa ÷. Panis ÷. Conumx est.
Mater ⁊ filia est. Soror: Et ut
breuius concludam: de har ⁊ ad
hanc & ꝓpter hanc omnis scrip¬
tura facta ÷. Propt̃ hanc mundꝰ
factus : ꝓpter hanc uerbum
carofactũ ÷. Ds humilis. homo
sublimis. Si hanc gͦ habes. co¬
tum habes: Sitotum h̃s̃. nichil
ẽ amplius quod expecꝰtes. ⁊ reqͥ¬
escit cortuum. Huius uͦ sp̃ualis
edificii exemplar tibi dabo ar¬
cham nõe. quamforis uidebit
oculus tuus: ut ad eius simili¬
tudinem intus fabricetur ani¬
mustuus. Uidebis ibicolores
quoᷤdam. formas ⁊ figuras. q̃
delecꝰtent uisum: s scire debes
idõ hȩc posita esse. ut meis discas
sapientiam. disciplinam atq
iurcutem: quȩ erornent aninũ
tirum. & quia hȩc archa eccłiam
significat. eccłia autem corpus xͥ
est: ut eiuidentius exemplartibi
cummembris informa uisibili
depmxi: ut cum totum uideris.
quȩ demnde de parce dicuntur
facilius intelligere possis. Calem
autem ꝑsonam hanc exprmmie

Expanded text:
mensa est, panis est, conjux est, mater est, filia est, soror est. Et ut brevius concludam de hac, et ad hanc, et propter hanc omnis Scriptura factus est. Propter hanc mundus factus est. Propter hanc verbum caro factum est. Deus humilis, homo sublimis. Si hanc ergo habes, totum habes, si totum habes, nihil est amplius, quod exspectes, et requiescit cor tuum. Hujus vero spiritualis aedificii exemplar tibi dabo arcam Noe, quam foris videbit oculus tuus, ut ad ejus similitudinem intus fabricetur animus tuus. Videbis ibi colores quosdam, formas et figuras, quae delectent visum. Sed scire debes, ideo haec posita esse, ut in eis discas sapientiam, disciplinam atque virtutem, quae exornent animum tuum. Et quia haec arca Ecclesiam significat, ecclesia autem corpus Christi est, ut evidentius exemplar tibi est caput cum membris in forma visibili depinxi, ut cum totum videris, quae deinde de parte dicuntur facilius intelligere possis. Talem autem personam hanc exprimere
Abbreviated transcription (Latin):
iacet. quib numeris subdita
est area. quedam mimio no¬
tata quȩ indicat in quoto
canone positus sit numerũ
cui subiecta ẽ area. Uerbi
gr̃a. Si est areapͥma. in pri¬
mo canone. Si sccła. in scđo.
Si c̾cia. in tercio. & sic ꝑ ordi¬
nem usq ad decimũ ꝑueni¬
o placuerit scire qui reliqͦ¬
rum euangłistaꝵ similia
dixerint. assumes ad lacen¬
tem numerũ capituli. ⁊ reqͥ¬
res ipsũ numerũ in suo ca¬
none. quem indicat. ibiq
inuenies. qui.⁊ quid dix̃it̃.
zita demũ in corꝑe inqͥsita
loca quȩ ex ipsis mimeris in¬
dicant᷑. ꝑ singła euangłia
de eisdem dixisse iuemies.

Expanded text:
jacet, quibus numeris subdita jacet, quibus numeris subdita est aera quaedam minio notata, quae indicat in quoto canone positus sit numerus cui subjecta est aera. 5. Verbi gratia: si est aera prima, in primo canone; si secunda, in secundo; si tertia, in tertio, et sic per ordinem usque ad decimum peo placuerit scire, qui reliquorum Evangelistarum similia dixerint: assumes adjacentem numerum capituli, et quaeres ipsum numerum in suo canone, quem indicat, ibique invenies, qui et quid dixerunt: et ita demum in corpore inquisita loca, quae ex ipsis numeris dicantur, per singula Evangelia de eisdem dixisse invenies.