comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ore cȩlo rapitur. Nam ꝓculdubio cum rotun¬
da moles circulari motu agit᷑. interiora eius
tardius eunt exteriora celerius: ut maiora
spacia cum breuiorib ad eos dem gyros parit̃
occurrant. Quȩ autem celerius: utiq feruen¬
tius. Proinde memorata stella. magis debuit
calida ẽẽ quam frigida. Q uamuis enim suo
motu qm̃ grande spacium ẽ.xxx. annis tocũ
ambitum ꝑmeet: tamen cęli motu in contͣ¬
rium rotata uelocius. qͦd cotidie necesse ẽ. pa¬
tiatur: si ut dicunt cęli single conuersiones
dies singłos explicant: calorem maiorem de¬
biit cęlo concitatiore concipe. Nimirum gͦeã
frigidam facit aquarum suꝑ celum consti¬
tutarum illa uicinitas: qͣm nolunt credere qui
hȩc quȩ breuiter. dixi de motu celi & syderũ
disputant. His quidam nr̃i coniecturis agc̃
aduersus eos qui nolunt eos aqͣs suꝑ celum
credere: & uolunt eam stellã eẽ frigidam quȩ
iurta summum cȩlum cucuit᷑ ut ex hoc a¬

Expanded text:
ore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc c
Abbreviated transcription (Latin):
habeat necesse ẽ dimidium quantitatis suc.
Ac ꝑ hoc si potest aqua sicut uidemus ad
tantas guttarum minutias ꝑuenire. ut
suꝑ istum aerem uaporalit̃ feratur. qui na¬
tura leuior ẽ aquis: cur non possit. & suꝑ
illud leuius cęlum minutiorib guttis &
leiuorib immanare uaporib Quidã etiã
nr̃i: istos negantes. ꝓpter pondera elementoꝵ
aquas ẽẽ posse suꝑ cȩlum sydereum de ipsoꝵ
sẏderum qualitatib & meatib conuincẽ
moliuntur. Idem nanq asserunt stellam
quam saturm appellant ẽẽ frigidissimã:
eamq ꝑ annos triginta signiferum ꝑage
cutulum: eo qd̾ suꝑiore. ac ꝑ hoc amplio¬
re ambitu graditur. Nam sol eundem cir¬
culum ꝑ annum complet. & luna ꝑ men¬
sem tanto ut dicant breuiꝰ quanto inferius. ut
spacio loci spacium temporis congruat.
Queritur itaq ab eis unde ula stella sit frigida:
quȩ tanto ardentior ẽẽ deberet. quanto sublimi¬

Expanded text:
habeat necesse est dimidium quantitatis suae. habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimi
Abbreviated transcription (Latin):
ria subterfusa: ostendere ille uoluit eẽ cȩ¬
lum inter aquam & aquam. Hanc gͦ dili¬
gentiam. considerationemq laude dignis¬
simam udico. Qͦd enim dixit contra neq
fidem ẽ & inpromptu posito documento
credi potest. quamqͣm possit uideri non
impedire ꝓpria pondera elementorum. qͦmͦ
etiam suꝑ illud sublime cȩlum possint eẽ
aquȩ ꝑ illas minutias. ꝑ quas etiam super
hoc spacium aeris ẽẽ potuerunt: qui quã¬
ius grauior & inferior summo cęlo subia¬
ceat. ꝓculdubio leuior ẽ. aquis: et camenut
suꝑ eum sint uapores illi nullo pondere
ꝓhibentur. Sic ergo & suꝑ illud cęlũ pot̃
minutiorib guttis leuior alitus humoris
extendi: qui pondere cadere ñ cogatur. Ipsi
quippe subtilissima radione ꝑ suadent. nul¬
lum eẽ quamlibet eriguum corpusculum
in qͦ diuisio fimat᷑. s infinite oĩa diuidi: quia
omnis pars corꝑis corpus ẽ: & omne corpꝰ

Expanded text:
ria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caeria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus
Abbreviated transcription (Latin):
manifestum sit. Et dñs cum de nubib lo¬
queretur: faciem cęli inquit potestis ꝓba¬
ie. Nubes autem etiam ꝑ ꝓrimum terris ac¬
rem conglobari sepe cermmꝰ: cum ꝑ decliuiia
iugorum ita recumbunt. ut plerumq ex¬
cedantur etiam cacuminib montium. Cũ
gͦ ꝓbasset & hunc aerem celum dici: nulla
alia causa etiam firmamentum appellatũ
uoluit existimari: nͥ quia inderuallum eiꝰ
diuidit inter quosdam uapores aquarum.
et istas aquas. quȩ corpulentius in terris
fliutant. Et nubes quippe sicut exꝑtis̃
qui inter eas in montib ambularunt con¬
gregatione & conglobatione minutissima¬
rum guitarum talem spẽm reddunt: quȩ
si spissantur amplius ut conuingantur
in unam grandẽ plures gutdȩ minimȩ.
non eam pacitur aer apud se tenen. s eus
ponderi ad ima dat locum: & hȩc ẽ. pliuuia.
Ergo exaere qui ẽ inter uapores humidos
unde suꝑius nubila conglobantur. & ma¬

Expanded text:
manifestum sit; et dominus cum de nubibus lomanifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et ma
Abbreviated transcription (Latin):
cedit. ut ad terram ꝑueniant: sic aiquarũ
ponderib & ipse aer cedit. ut uel ad derrã.
uel ad aquam ꝑueniat. Unde intelligi uo¬
lunt hoc mͦ necesse fuisse. ut aer quoq si qͥs
eius particulam inspaciis illis sublimib
celi posset dimittere. pondere suo caderet:
donec adaeria subter spacia ꝑueniret. Qua¬
ꝓpt̃ colligunt. multo minus eẽ posse aqͥs
supra illud igneum cȩlum aliquid locĩcũ
illic aer multo aquis letuor manere ñ pos¬
sit. Talib eoꝵ disputationib cedens lauda¬
biliter. conatus ẽ quidã demonstrare aquas
suꝑ cȩlos: ut ex ipsis iusibilib conspicuisq
naturis. assereret scripture fidem. Et priꝰ
quidẽ quod facillimum fuit ostendit. & hẽ
acrem cȩlum appellari. ñ solum sermone
commnum scđm quem dicimꝰ serenum uł
nubilum celum:. s etiam nr̃arum ipsarum
consuetudine scupturarum: cum dicunt᷑
uolatilia cęli. cum aues in hoc acre uolare

Expanded text:
cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- . bilibus conspicuisque naturis adsereret scripturae fidem. et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem caelum appellari non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum uel nubilum caelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare
Abbreviated transcription (Latin):
autem sub aquas ux cogatur ex uase. ut illo
cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis.
facilius undis undiq uersum cooꝑidur. qͣm
ꝑ os eus ab inferiori parte intrandi gutta
erigua reꝑit locum. Iam uͦ ignem ad suꝑna
emicantem. etiam ipsius aeris naturã uelle
transcendere quis non sentiat. quando quidẽ
si ardentem faculam capite deorsum quisq
teneat nichilominus flammȩ crinis ad suꝑio¬
ra contendit: S qm̃ circum fusi ac suꝑfusi
aeris prepollenti constipatione subinde ig¬
nis extinguitur. & in eius qualitatem ꝑ ha¬
bundantiam suꝑatus. subinde commutat᷑
ac uertitur. ad uniuersam eius altitudinem
tiansiliendam non potest ꝑdurare .Itaq suꝑ
aerem purus ignis ẽẽ dicitur cȩlum. Unde ⁊̃
sẏdera atq luminaria facta coniectant. illiꝰ
iudelicet igneȩ lucis. meas formas quas in
cȩlo cerminiis. conglobata dispositaq nat᷑a.
Ac ꝑ hoc sicut t̾iarũ ponderib & aer. & aqua

Expanded text:
autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. Iam uero ignem ad superna emicantem etitranscendere, quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite dteneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua
Abbreviated transcription (Latin):
tur. plenitudine sua repellit eas: & in uas non
ꝑmittit intrare. Cum autem uas ita collo¬
catur ut os non habeat deorsum. s in lat̾
inclinatum. intrat aqua inferius: ereunte
aere suꝑuis. Itemq si uasis erecti os padeat
in cȩlum: cum infundis aquam euadit aer
sursum uersus ex aliis partib qua non in¬
fundis: & fit locus aquȩ deorsum uersus in¬
trandi. Quod si ui maiore uas deprimitur.
ut uel ex latere. uel desuꝑ aquȩ repente ĩ¬
fluant. & undiq os uasis obtegant: dirum¬
pit eas aer sursum nitens. ut eis ad ima lo¬
cum faciat. Et ipsa diruptio singultus ua¬
sorum ẽ. dum partib fugit:quia totus tam
cito non potest ꝓpter oris illius angustias.
Ita si aer suꝑ aquas ire cogitur. etiam con¬
fluenter eas dissicit. cum exilientis impetu
euis impulsȩ ebulliunt & eum bullis cre¬
pantib emittunt in sua ꝓperantem. atq
illis ad uma decidendi aditum dantem. di

Expanded text:
tur, plenitudine sua repellit eas et in uas non tur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si
Abbreviated transcription (Latin):
terram suꝑ aquam: aut si ad litteram quisꝗͣ¬
cogit intelligi. non in congruender uel subli¬
mia terrarum.siue continentium. siue in su¬
larum accipiuntur. quȩ suꝑiora sunt aquis:
uel ipsa deginina speluncarum. quȩ super
aqͣs pendula soliditate firmata sunt. Quo¬
circa nec ad litteram quisquã potest sic in¬
telligere qͦd dictum ẽ. fundauit terrã super
aquam. ut aquarum pondus derreno pon¬
deri sub portando naturali ordine qͣsi sub¬
lec̾tum eẽ arbitretur: aerem uͦ aquis suꝑio¬
uem eẽ quamuis ꝓpt̃ ampliora sui spacia et¬
am aridã contegat hine intelligit᷑ qͦd nullum
uas ab ore inpressum repleri aquis podest. Un¬
de satis indicat: aeris naturam locum pedere
suꝑiorem. Uidetur enim uas inane:sed aere
plenum ꝓbatur. cum ore imo in aquam depri¬
mitur. Quia enim ꝑ suꝑiorem pardem non
inuenit emicandi locum. nec deorsum uer¬
sus. inruptis aquis subter eas ire natura sini¬

Expanded text:
terram super aquam; aut, si ad litteram cogit qterram super aquam; aut, si ad litteram cogit quisquam intellegi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sini
Abbreviated transcription (Latin):
sese habent camere speluncarum. Hic occur¬
rit admonere cauendum errorem. quẽ in libro
primo eauendum monui: ne forte qͥa scͥptum
ẽ. inpsalmis. fundauit terrã suꝑ aquã. arbidre¬
cur aliquis nr̃m. aduersus istos de ponderibus
elementorum subtilit̃ disserentes. isto destimo¬
nio scripturarum eẽ nicendum: quia illi non
retenti auetoritate licterarum nr̃arum. &
nescientes quem admodum dictum sit. libros
scõs facilius irridebunt quam illud repudia¬
bunt quod uel certis rationib acceꝑunt. uel
exꝑinentis manifestissimis ꝓbauerunt. Illuc
namq in psalmis aut figuratȩ dictum recte
accipi potest. ut qm̃ cęli & derre nomine
sepe in eccłia spiritales carnalesq significan¬
tur. cȩlos ostenderit ꝑtinere ad serenam in¬
telligentiam ueritatis dicens. qui fecit cȩ¬
los mintelligentia: terram uͦ ad fidem sum¬
plicem paruuilorum. ñ fabulosis opinionib
solidatur: & ideo subiecerit dicens. fundauit

Expanded text:
sese habent camerae speluncarum. Hic occursese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus solidatur, et ideo subiecerit dicens: fundauit
Abbreviated transcription (Latin):
derib elementoꝵ argumentantur: neganteᷤᷤ
ullomͦ ita desuꝑ qͣsi quodã pauimento so¬
lidatum ẽẽ cęlum. ut possit aquarum pon¬
dera sustinere: qͦd talis soliditas nisi terris
ẽẽ non possit: & quicqͥd tale ẽ. non cȩlum
s terra sit. Non enim tantum locis. s etiã
qualitatib elementa distingui: ut ꝓ quali¬
tatib ꝓpriis. etiam loca ꝓpria sortirentur:
Aqua scilicet suꝑ terram: quȩ etiam si sub
terra stat aut labitur sicut in antris cauer¬
nisq abdidis. non tamen ea terrȩ parte qͣm
supra. s ea quam infra se habet continet᷑.
Nam si ex parte suꝑiore fuerit terrȩ pais usla
delapsa. non manet suꝑ aquã: s ea ꝑrupta de¬
mergitur & ꝑgit ad derram: quo ueniens con¬
quiescit tanquam in loco suo. ut supͣ sit aqͣ.
subter autem terra. Alnde cognoscitur. quod
etiam suꝑ aquas cum esset. non ipsis aquis
portabatur s compage terrȩ denebatur: sicut

Expanded text:
deribus elementorum argumentantur, negantes deribus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde . cognoscitur, quod etiam super aquas cum esset non ipsis aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
ita refellere: ut dicat scd̾m omnipodentiã dĩ
cui cuncta possibilia sunt oportere nos cre¬
dere. aquas etiam tam graues qͣm nouimꝰ
atq sentimꝰ. celesti corꝑi in quo sunt sydera
suꝑ fusas. Nunc enim quemadmodum ds̃ in¬
stituerit naturas rerum. scđm scripturas eius
nos conuenit querere: non quid ineis uł ex eis
ad miraculum potentie suȩ uelit oꝑari. Neq
enim si uellet ds̃ sub aqua oleum aliquando
maners non fieret:non exeo damen olei na¬
tura nobis esset incognita. qͦd ita facta sit
ut appetendo suum locum. etiã si subt̃fusa
fuent ꝑrumpat aquas. eisq se suꝑpositam
collocet. Nunc gͦ querimꝰ utrum conditor re¬
rum. qui omĩa inmensura & numero ⁊ pon¬
d̾e disposuit. ñ unũ locũ ꝓprium pond̾i aqͣ¬
rum circa terrã tribuerit. s et suꝑ cęlum: qͦd
ultra limitem aeris circum fusum atq solida¬
tum ẽ. Qͦd qui negant ẽẽ credendum. de pon¬

Expanded text:
ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de pon
Abbreviated transcription (Latin):
t dirit ds̃. Fiat firmam̃tum
in medio aquarum: be sit di¬
uidens inter aquam & aꝗͣ
& sic ẽ. factum. Et fec̃ ds̃
firmamentum: & diuisit ds̃
celum. Et uidit ds̃ quia bonum ẽ: & facta est
uesꝑa. & factum ẽ mane dies seds̃: De u̾bo
dĩ quo dixit fiat firmamentum &. cȩtera.
& de placito eius quo uidit quia bonũ ẽ.
& de uesꝑa & mane non opus ẽ. hoc iterũ
similiderq disserere: atq ita deinceps quo¬
tiens cumq ista repetuntur. scđm supiorẽ¬
inquisitionem interim consideranda esse ad¬
monemus. Utrum autem nunc illud cęlũ
fiat qͦd exeedit aeris omnia spacia. euisq om¬
nem altitudinẽ. ubi etiam luminaria stelleq
constituuntur qͣito die. an ipse aer uocetur
firmamentũ: merito queri potest. Multi
enim asserunt istarum aquarum naturam
suꝑ syderum cęlum ẽẽ non posse: qͦd sic habe¬
ant ordinatum pondus suum ut uł super
t̾ras fluitent. uel in aere derris ꝓximo uapo¬
ralider ferantur. Heq quisquam istos debet

Expanded text:
t dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum. et fecit deus firmamentum et diuisit deus caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies seDei quo dixit, Fiat firmamentum, etc., et de placito ejus, quo vidit quia bonum est, et de vespera et mane, non opus est hic iterum similiterque disserere; atque ita deinceps quotiescumque ista repetuntur, secundum superioreinquisitionem interim consideranda esse admonemus. Utrum autem nunc illud coelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia, ejusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die; an ipse aer vocetur firmamentum, quaeri merito potest. 2. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum coelum esse non posse, quod sic habeant oterras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet
Abbreviated transcription (Latin):
tum: & diuisit ds̃ int̾ aquã quȩ erat supͣ firma¬
m̃tũ. ⁊ int̃ aꝗͣ quȩ erat sub firmam̃to qͦd qͥdã sic in¬
telligunt. ut personam pat̾s declaratã esse dicant
in eo qͦd scͥptum ẽ. ⁊ dixit ds̃. fiat firmamentum
in medio aquaꝵ. et sic diuisio inter aquã ⁊ aquam

Expanded text:
it Deus inter aquam quae erat super firmamentum, et inter aquam quae erat sub firmamento: quod quidem sic intelligunt, ut personam Patris declaratam esse dicant, in eo quod scriptum est, Et dixit Deus, Fiat firmamentum in medio aquarum, et sit divisio inter aquam et aquam
Abbreviated transcription (Latin):
tim bonus ẽ: magis utiq cum omnib bonꝰ
ẽ. Non autẽ quando cum omnib bonus ẽ:
sequitur ut etiam singillatim bonus sit. Mo¬
deratum ẽ. itaq ut id diceretur qͦd et in pre¬
senti uerum esset: & p̾scientiam significaret
futuri. Ds̃ enim naturarum optimꝰ condi¬
tor. peccantium uͦ iustissimus ordinator est.
ut etiam si qua singulatim fiunt delinqñ¬
do deformia. semꝑ tamen cum eis uniuer¬
sitas pulchra sit. S iam ea quȩ. sequuntur:
in sequenti uolumine ꝑtractemꝰ. a meN.¬

Expanded text:
tim bonus est, magis utique cum omnibus bonus tim bonus est, magis utique cum omnibus bonus est. non autem, quando cum omnibus bonus est, sequitur, ut etiam singillatim bonus sit. moderatum est itaque, ut id diceretur, quod et in praesenti uerum esset et praescientiam significaret futuri. deus enim naturarum optimus conditor, peccantium uero iustissimus ordinator est, ut etiam, si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen cum eis uniuersitas pulchra sit. sed iam ea, quae sequuntur, in sequenti uolumine pertractemus. LIBE
Abbreviated transcription (Latin):
ta sunt. in eo qͦd facta sunt. quantum ac¬
cepunt manent. sic̃ uel illa quȩ non pec¬
cauerunt. uel illa quȩ peccare ñ possunt.
&singula bona. & uniuersa.omnta ualde
bona sunt. Non enim frustra est ad ditũ
ualde: qͥa et corꝑis menbra sic etiã singula
pulchra sunt: multo sunt tamen in uniu̾si
corꝑis compage omnia pulchriora. Quia
ocłm uerbi grã placitum atq laudatũ. tam̃
si separatum a corꝑe uiderem. non diceremꝰ
tam pulchrum qͣm in illa conexione men¬
broꝵ: cum loco suo posit᷑. in uniuerso corꝑe
cerneretur. Ea uͦ quȩ peccando amittunt de¬
cus ꝓprium: nullomͦ tamen efficiunt. ut non
ipsa etiam recte ordinata cum toto atq uni¬
uerso bona sint. Homo gͥ ante peccatum &
in suo genere. utiq bonus erat: s scͥptura p̃¬
termisit hoc dicere: ut illud potius diceret.
qͦd futurum aliquid prenuntiaret. Non enĩ
falsum de uio dictum ẽ. Qui enim singilla¬

Expanded text:
ta sunt, in eo, quod facta sunt, quantum acta sunt, in eo, quod facta sunt, quantum acceperunt, manent, sicut uel illa, quae non peccauerunt, uel illa, quae peccare non possunt, et singula bona et in uniuerso omnia ualde bona sunt. non enim frustra est additum: ualde, quia et corporis membra, si etiam singula pulchra sunt, multo sunt tamen in uniuersi corporis conpage omnia pulchriora; quia oculum, uerbi gratia, placitum atque laudatum, tamen, si separatum a corpore uideremus, non diceremus tam pulchrum quam in illa conexione membrorum, cum loco suo positus in uniuerso corpore cerneretur. ea uero, quae peccando amittunt decus proprium, nullo modo tamen efficiunt, ut non etiam ipsa recte ordinata cum toto atque uniuerso bona sint. homo igitur ante peccatum et in suo genere utique bonus erat; sed scriptura praetermisit hoc dicere, ut illud potius diceret, quod futurum aliquid praenuntiaret. non enim falsum de illo dictum est. qui enim singilla
Abbreviated transcription (Latin):
antea fact̾a sunt redditum ẽ: tẽ demum de
omnib dici quȩ fecit ds̃. ecce bona ualde.
An forte quia sexto die ꝑficiuntur om̃ĩa. pro¬
pterea de omnib dicendum fuit. uidit ds̃
omnia quȩ fecit. & ecce bona ualde: non sin¬
gillatim de his quȩ ipso die facta sunt: Tur
ergo de pecorib. & bestiis. & reptilib terrȩ
dictum ẽ. quȩ ad eundem diem sertũ ꝑti¬
nent: nͥ forte illa & singillatim in suo ge¬
nere. & cum cȩt̾is uniuersaliter dici bona
meruerunt. & homo factus ad imaginẽ
di. non nͥ cum ceteris hoc dici meruit: An
quia ꝑfectus nondum erat. quia nondũ
erat in paradiso constitutus: qͣs i uͦ postea¬
quia ibi constitutꝰ ẽ dictum sit. quia hic pret̃
missum ẽ. Qd gͦ dicemꝰ: An qr p̃sciebat ds̃ hoĩem
peccaturum. nec in suȩ imaginis ꝑfectio¬
nem mansurum. ñ singillatim. s cũ cetis
eum dicere uoluit bonum: uelut intimais
quid eẽt futurum: Quia cum ea quȩ fac¬

Expanded text:
antea facta sunt, redditum est, tum demum de antea facta sunt, redditum est, tum demum de omnibus dici, quae fecit deus, ecce bona ualde. an forte, quia sexto die perficiuntur omnia, propterea de omnibus dicendum fuit: uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, non singillatim de his, quae ipso die facta sunt ? cur ergo de pecoribus et bestiis et reptilibus terrae dictum est, quae ad eundem diem sextum pertinent ? nisi forte illa et singillatim in suo genere et cum ceteris uniuersameruerunt; et homo factus ad imaginem Dei, nonnisi cum caeteris hoc dici meruit. An quia perfectus nondum erat, quia nondum erat in paradiso constitutus? quasi vero posteaquam ibi constitutus est, dictum sit quod hic rmissum est. Quid ergo dicemus ? an, quia praesciebat deus hominem peccaturum nec in suae imaginis perfectione mansurum, non singillatim, sed cum ceteris eum dicere uoluit bonum, uelut intimans, quid esset futurum ? quia, cum ea, quae fac
Abbreviated transcription (Latin):
assumpsisset: seruaretur illa consuetudo
scͥpturȩ ut postea quam dictum ẽ. & sic est¬
factum qͦd ad expͥmendam p̃cedentẽ cogni¬
tionem ꝑtinet: deinde inferretur etiã ipsa
oꝑatio ac diceretur: & acceꝑunt et ederunt.
Poterat enim ita dici etiam si non rursus no¬
minaretur ds̃: sic̃ illo loco postea qͣm dictũ ẽ.
congregetur aqua que ẽ. sub celo in congͥgati¬
onem unã & appareat arida. sub infertur &
sic ẽ fact̾um: ac deinde non dicitur & fecit
ds̃. sed tamen ita repetitur: & conggata ẽ. aqͣ
in congregationes suas. & ceta. Qͦd autẽ non
singillatim ut in cęt̾is etiã de humana creat᷑a
dix̃. & uidit d̃s quia bonum ẽ. s post homi¬
nem factum datamq illi potestatem uł do¬
minandi uł edendi. subintulit de omnib &
uidit ds̃ omnia que fecit & ecce bona ualde:
merito queri potest. Poduit enim pͥmo reddi
homini singillatim qͦd singillatim cet̾is quȩ

Expanded text:
adsumsisset, seruaretur illa consuetudo adsumsisset, seruaretur illa consuetudo scripturae, ut, posteaquam dictum est: etfactum, quod ad exprimendam praecedentem cognitionem pertinet, deinde inferretur etiam ipsa operatio ac diceretur: et acceperunt et ederunt. poterat enim ita dici, etiamsi non rursus nominaretur deus, sicut illo loco, posteaquam dictum est: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida, subinfertur: et sic est factum, ac deinde non dicitur: et fecit deus, sed tamen ita repetitur: et congregata est aqua in congregationem suam et cetera. Quod autem non singillatim ut in ceteris etiam de humana creatura dixit: et uidit deus, quia bonum est, sed post hominem factum datamque illi potestatem uel dominandi uel edendi subintulit de omnibus: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, merito quaeri potest. potuit enim primo reddi homini singillatim, quod singillatim ceteris, quae
Abbreviated transcription (Latin):
tius in consequenti scͥptura de hominiscre¬
atione requiremus: nunc aduertendum ẽ.
qͦd posteaquam dixit & sic ẽ. factum. statĩ
subiecit: & uidit ds̃ omĩa que fecit. & ecce
bona ualde. Ubi intelligitur potestas &. fa¬
cultas ipsa data naturȩ humanȩ: sumendi
adeseam pabulum agri. & fructus ligni. Ad
hoc enim intulit & sic ẽ. factum: qͦd ab il¬
lo loco inchoauerat ubi ait: & dixit ds̃. ec¬
ce dedi uobis pabulum seminale & cetera.
Nam si ad omĩa quȩ supradicta sunt retuleri¬
mus qͦd ait. & sic ẽ. factum: consequens erit
ut fateamur etiam creuisse illos iam & mł¬
tiplieatos impleuisse derram in eodem sexdo
die: qͦd eadem scriptura testante p̾t mul¬
tos annos fact̾um inuenimus. Qua ꝓpt̃
cum data hec eẽt facultas edendi. & hoc
do dicente homo cognouisset. dicitur &
sic ẽ. factum: in hoc utiq qͦd dõ dicente ho
cognouit. Nam si id etiam tẽ egisset. id÷
inesca illa quȩ data sunt etiam uescendo

Expanded text:
tius in consequenti scriptura de hominis cretius in consequenti scriptura de hominis creatione requiremus. Nunc aduertendum est, quod, posteaquam dixit: et sic est factum, statim subiecit: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, ubi intellegitur potestas et facultas ipsa data naturae humanae sumendi ad escam pabulum agri et fructus ligni. ad hoc enim intulit: et sic est factum, quod ab illo loco inchoauerat, ubi ait: et dixit deus: ecce dedi uobis pabulum seminale et cetera. nam si ad omnia, quae supra dicta sunt, rettulerimus, quod ait: et sic est factum, consequens erit, ut fateamur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eodem sexto die, quod eadem scriptura testante post multos annos factum inuenimus. quapropter, cum data esset facultas haec edendi, et hoc deo dicente homo cognouisset, dicitur: et sic est factum, in hoc utique, quod deo dicente homo cognouit. nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa, quae data sunt, etiam uescendo
Abbreviated transcription (Latin):
prima conditione hominis scd̃m id qͦd & fe¬
mina homo erat habebat utiq mentem suã
eandemq rationalem scđm quam ipsa qͦ
fact̾a ẽ ad imaginem dĩ. s ꝓpt̾ unitatem
conunctionis fec̃ ds̃ inquit hominem adima¬
ginẽ dei: ac ne quisqͣm putaret solum sp̃m ho¬
minis factum: quamuis scđ̾m solũ sp̃m fierz.
adimaginem fecit dĩ illum inqͥt masculũ ⁊ fe¬
minã fec̃ illos: ut iã etiã corpꝰ factũ intelligat᷑.
Rursus ne quisquam arbitraretur ita factũ.
ut in homine singulari uterq sexus expri¬
merctur. sic̃ interdum nascunt᷑ quos andro¬
gmos uocant: ostendit se singlarem nume¬
rum ꝓpt̃ coniunctionis unitatem posuisse.
& qͦd de uiro mulier fact̾a ẽ: sicut postea ma¬
nifestatur cũ id qͦd hic breuiter dictum est
diligentius ceꝑit explicari: & ideo pluralem
numerum continuo subiecit dicens. fecit
eos & benedixit eos. S ut iã dixi diligen¬

Expanded text:
prima conditione hominis secundum id, quod et feprima conditione hominis secundum id, quod et femina homo erat, habebat utique mentem suam eandemque rationalem, secundum quam ipsa quoque facta est ad imaginem dei. sed propter unitatem coniunctionis, fecit deus, inquit, hominem ad imaginem dei. ac ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum, quamuis secundum solum spiritum fieret ad imaginem dei, fecit illum, inquit, masculum et feminam fecit illos, ut iam etiam corpus factum intellegatur. rursus ne quisquam arbitraretur ita factum, ut in homine singulari uterque sexus exprimeretur, sicut interdum nascuntur, quos androgynos uocant, ostendit se singularem numerum propter coniunctionis unitatem posuisse et quod de uiro mulier facta est, sicut postea manifestabitur, cum id, quod hic breuiter dictum est, diligentius coeperit explicari; et ideo pluralem numerum continuo subiecit dicens: fecit eos et benedixit eos. sed, ut iam dixi, diligen
Abbreviated transcription (Latin):
seratur. ipsam mentem hominis in qua
factus ẽ. adimaginem dĩ. quandã scilicet
rationalem uitam. distribi in eternȩ con¬
templationis ueritatem . &. in rerum dempo¬
ralium amministrationẽ: atq ita fieri qͣsi
masculum & feminã illa parte consuilen¬
te. hac obtemꝑante: in hac tamen distribu¬
tione non recte dicitur imago dĩ. nͥ illud
qͦd inheret condemplande in cõmutabili
ueritati: in cuius rei figuram paulꝰ apłs
uirum tantum dic̃ imaginem & głam
dĩ. mulier autem inquit gła uiri ẽ: ita
qͣmuis hoc in duob hominib diuersi se¬
rus exterius scđ̾m corpꝰ figuratum sit. qͦd
etiam in una hominis mente interius in¬
delligitur: damen & femina quia corpore
femina ẽ. renouat᷑ etiam ipsa in sp̃u m̃tis
sue in agnitione dĩ scđm imaginem eius
qui creauit: ubi non ẽ. masculus & femina.
Sicut autẽ abhac gra renouationis & re¬
formatione imaginis dĩ non separantur
femine. quamuis in seru corꝑis earum

Expanded text:
seratur ipsam mentem hominis, in qua seratur ipsam mentem hominis, in qua factus est ad imaginem dei, quandam scilicet rationalem uitam, distribui in aeternae contemplationis ueritatem et in rerum temporalium administrationem, atque ita fieri quasi masculum et feminam illa parte consulente, hac obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago dei, nisi illud, quod inhaeret contemplandae incommutabili ueritati. in cuius rei figura Paulus apostolus uirum tantum dicit imaginem et gloriam dei; mulier autem, inquit, gloria uiri est itaque quamuis hoc in duobus hominibus diuersi sexus exterius secundum corpus figuratum sit, quod etiam in una hominis interius mente intellegitur, tamen et femina, quia corpore femina est, renouatur etiam ipsa in spiritu mentis suae in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit, ubi non est masculus et femina. sicut enim ab hac gratia renouationis et reformatione imaginis dei non separantur feminae, quamuis in sexu, corporis earum
Abbreviated transcription (Latin):
potest tamen dici alium modum ẽẽ potu¬
isse in corporib immortalib: ut solo pie ca¬
ritatis affectu. nulla corruptionis concupi¬
scentia. filii nascerentur: nec mortuis paren¬
tib successuri. nec ipsi morituri donec t̾ra
immortalib hominib impleretur: ac sic
instituto iusto & scõ popło qualem post re¬
surrectionem futurum credimus. nascen¬
di etiam modus fieret. Potest qͥdẽ etiã dici:
et quomͦ dicatur alia consideratio ẽ: s non
etiam hoc quisqͣm dicere audebit ciboꝵ in¬
digentiam quib reficiantur. nͥ mortalib
corporib ẽẽ non posse. Nonnulli autẽ etiã
hoc suspicati sunt. nunc interiorem homi¬
nem factum. corpꝰ audem hominis postea cũ
ait scͥptura. & finxit ds̃ hominem de limo
terrȩ: ut qͦd dictum ẽ. fecit. ad spm ꝑtineat.
qͦd autem furit. ad corpus: nec atcendeit̃
masculum & feminam non nͥ scdm corpꝰ
fieri potuisse. Licet enim subtilissime dis¬

Expanded text:
potest tamen dici alium modum esse potupotest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus inmortalibus, ut solo pietatis adfectu nulla corruptionis concupiscentia filii nascerentur, nec mortuis parentibus successuri nec ipsi morituri, donec terra inmortalibus hominibus inpleretur, ac sic instituto iusto et sancto populo, qualem post resurrectionem futurum credimus, nascendi etiam modus fieret: potest quidem dici et, quomodo dicatur, alia consideratio est; sed non etiam hoc quisquam dicere audebit ciborum indigentiam, quibus reficiantur, nisi mortalibus corporibus esse posse. Nonnulli autem etiam hoc suspicati sunt tunc interiorem hominem factum, corpus autem hominis postea, cum ait scriptura: et finxit deus hominem de limo terrae, ut, quod dictum est: fecit, ad spiritum pertineat, quod autem: finxit, ad corpus, nec adtenderunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. licet enim subtilissime dis
Abbreviated transcription (Latin):
gnitione creata sunt. quia siue corꝑa siue
irrationales animȩ creabantur: pͥmo facta ẽ.
increatura intellectuali cognitio eoꝵ a u̾bo
quo dictum ẽ. ut fierent. ꝓpt̃ quã cognitionẽ
primo dicebat᷑ & sic ẽ fac̾tum: ut ostendere¬
tur facta. ipsa cognitione. in ea natura que
hoc inuerbo dĩ ante cognoscere poterat: ac
deinde fiebant ipse corporales & irrationales
creaturȩ: ꝓpter qͦd deinceps addebatur & fec̃
ds̃. Quomͦ autem homo immortalis factus
sit. & accepit ad escam cum alus animalib
herbam pabuli ferentem semen. & lignum
fructiferum. & herbã uiridẽ: difficile est dicere.
Si enim peccato mortalis effectus ẽ: utiq ante
peccatum non indigebat talib cibis. Neq enĩ
posset corpꝰ illud fame corrumpi. Nã illud
qͦd dictum ẽ. crescite & multiplicamini &
implete terram. quamqͣm nͥ ꝑ concubitum
maris & femine fieri non posse uideat᷑ unde
hinc qͦ mortalium corpoꝵ existit indiciũ:

Expanded text:
gnitione creata sunt, quia siue corpora siue gnitione creata sunt, quia siue corpora siue inrationales animae creabantur, primo facta est in creatura intelquo dictum est ut fierent: propter quam cognitionem primo dicebatur, Et sic est factum: ut ostenderetur facta ipsa cognitio in ea natura, quae hoc in Verbo Dei ante cognoscere poterat; ac deinde fiebant ipsae corporales et irrationales creaturae, propter quod deinceps addebatur: et fecit deus. Quomodo autem inmortalis factus sit homo et acceperit ad escam cum aliis animalibus herbam pabuli ferentem semen et lignum fructiferum et herbam uiridem, difficile est dicere. si enim peccato mortalis effectus est, utique ante peccatum non indigebat talibus cibis. neque enim posset corpus illud fame corrumpi. nam illud, quod dictum est: crescite et multiplicamini et inplete terram, quamquam nisi per concubitum maris et feminae fieri non posse uideatur — unde hinc quoque mortalium corporum existit indicium —
Abbreviated transcription (Latin):
ali creatura prius facta uerbi cognitio. ac
deinde cum dicit᷑ & fecit ds. ipsius ciraturȩ ge¬
nus fieri demonstratur qͦd in uerbo dĩ dictũ
erat ut fieret: hoc & in hominȩs conditionẽ
& sic ẽ. fac̾tum: s iam sub infertur & fec̃ ds̃
hominem adimaginem di: qͥa & ipsa nat᷑a
scilicet intellec̾tualis ẽ. si c̃ ula lux: & ꝓpt̾ea
hoc ẽ fieri qͦd ẽ agnoscere uerbum dĩ ꝑ qͦd
fit. Nam si diceretur. & sic ẽ. factum. & po¬
stea subinferretur & fec̃ ds̃. qͣsi primo factũ
intelligeretur in cognitione rationalis crea¬
turȩ. ac deinde in aliqua creatura quȩ ratio¬
nalis non eẽt: quia uͦ & ista rationalis creat᷑a
ẽ: & ipsa eadem agnitione ꝑfect̾a ẽ. Sicut enĩ
post lapsum peccati.homo inagnitione dĩ
renouatur scđm imaginem eius qui creauit
eum: ita in ipsa agitione creatus ẽ. anteꝗͣ
delicto ueterasceret: unde rursus in eadem
agnitione renouaret᷑. Quȩ autem ñ in ea co¬

Expanded text:
ali creatura, prius facta uerbi cognitio, ac ali creatura, prius facta uerbi cognitio, ac deinde, cum dicitur: et fecit deus, ipsius creaturae genus fieri demonstratur, quod in uerbo dei dictum erat, ut fieret: hoc et in hominis conditione et sic est factum, sed iam subinfertur: et fecit deus hominem ad imaginem dei, quia et ipsa natura scilicet intellectualis est sicut illa lux, et propterea hoc est ei fieri, quod est agnoscere uerbum dei, per quod fit. Nam si diceretur: et sic est factum, et postea subinferretur: et fecit deus, quasi primo factum intellegeretur in cognitione rationalis creaturae ac deinde in aliqua creatura, quae rationalis non esset; quia uero et ista rationalis creatura est, et ipsa eadem agnitione perfecta est. sicut enim post lapsum peccati homo in agnitione dei renouatur secundum imaginem eius, qui creauit eum, ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto ueterasceret, unde rursus in eadem agnitione renouaretur. quae autem non in ea co
Abbreviated transcription (Latin):
nouatur in agnitione dĩ scđm imaginem eiꝰ
qui creauit eum: satis ostendens uͥ sit homo
cieatus ad imaginem dĩ: quia non corꝑis li¬
niamentis. s forma quadã intelligibilis m̃¬
tis illuminate. Ac ꝑhoc sicut in illa prima
luce. si eo nomine rect̾e intelligitur facta lur
intellectualis. particeps ȩternȩ atq in com¬
mutabilis sapientiȩ dĩ. non dictum. ẽ. & sic
ẽ factum. ut deinde repeteretur & fecit ds̃:
quia sicut iam qͣntum potuimꝰ disseruimꝰ.
non fiebat cognitio aliqua uerbi dĩ in pͥma
creatura. ut post eam cognitionẽ inferius
crearetur qͦd in eo uerbo creabatur. s ipsa pͥ¬
mo creabatur lur in qua fieret cognitio u̾¬
bi dĩ ꝑ qͦd creabatur. atq ipsa cognitio illi
eẽt ab informitate sua conũti ad forman¬
tem deum. & creari atq formari: postea uͦ
in cȩteris creaturis dicitur. & sic ẽ. fact̾um.
uͥ significatur in illa luce hoc ẽ. intellectu¬

Expanded text:
nouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, nouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum, satis ostendens, ubi sit homo creatus ad imaginem dei, quia non corporis liniamentis, sed forma quadam intellegibili mentis inluminatae. Ac per hoc, sicut in illa prima luce, si eo nomine recte intellegitur facta lux intellectualis particeps aeternae atque incommutabilis sapientiae dei, non dictum est: et sic est factum, ut deinde repeteretur: et fecit deus, quia, sicut iam, quantum potuimus, disseruimus, non fiebat cognitio aliqua uerbi dei in prima creatura, ut post eam cognitionem inferius crearetur, quod in eo uerbo creabatur, sed ipsa primo creabatur lux, in qua fieret cognitio uerbi dei, per quod creabatur, atque ipsa cognitio illi esset ab informitate sua conuerti ad formantem deum et creari atque formari, postea uero in ceteris creaturis dicitur: et sic est factum, ubi significatur in illa luce, hoc est in intellectu
Abbreviated transcription (Latin):
non uere dictum ẽ. ad imaginem nram. si ad
patris solius. aut ad filii solius imaginem
factus ẽ. homo: s ita dictum. fec̃ d̃s̃ ad una¬
ginem dĩ tanquam diceretur fec̃ ds̃ adima¬
ginem suam. Cum autem nunc dicitur ad
imaginem dĩ cum suꝑius dictum sit ad ima¬
ginem nr̃am: significatur qͦd non id agat il¬
la pluralitas ꝑsonarum ut plures dõs uel
tum ẽ ad imaginem nram. unum dm̃ accipia¬
mus ꝓpt̾ qͦd dic̾tum ẽ. ad imaginẽ dr̃. Hic ⁊̃
illud non ẽ. pretereundum qͥa cum dixisset ad
imaginem nrãm statim subiunrit. & habeat
potestatem piscium maris & uolatilium cęli.
& cȩteroꝵ animalium rationis exꝑtiũ: ut
uidelicet intelligamꝰ in eo factum hominem
cellit. Id autẽ ẽ ipsa ratio uł mens uł intelli¬
gentia. uł si quo alio uocabulo commodius
appellatur: unde & apls dic̃. renouamini spũ
mentis ur̃e. & induite nouũ hominẽ qui re¬

Expanded text:
non uere dictum est: ad imaginem nostram, si ad non uere dictum est: ad imaginem nostram, si ad patris solius aut ad filii solius imaginem factus est homo — sed ita dictum: fecit deus ad imaginem dei, tamquam diceretur: fecit deus ad imaginem suam. cum autem nunc dicitur: ad imaginem dei, cum superius dictum sit: ad imaginem nostram, significatur, quod non id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos uel dtum est: ad imaginem nostram — unum deum accipiamus, propter quod dictum est: ad imaginem dei. Hic etiam illud non est praetereundum, quia, cum dixisset: ad imaginem nostram, statim subiunxit: et habeat potestatem piscium maris et uolatilium caeli et ceterorum animalium rationis expertium, ut uidelicet intellegamus in eo factum hominem cellit. id autem est ipsa ratio uel mens uel intellegentia uel si quo alio uocabulo commodius appellatur. unde et apostolus dicit: renouamini in spiritu mentis uestrae et induite nouum hominem, qui re
Abbreviated transcription (Latin):
Et dixit ds̃. Ecce dedi uobis om̃e pabulum
minis seminalis uobis erit ad escam. & om
nib bestiis derrȩ. & omnib uolatilib cȩli. &
omni reptili repenti suꝑ terrã qͦd habet in
se sp̃m uitȩ. & omne pabulum uiride iȩscã.
Et fact̾um ẽ sic. E uidit ds̃ omnia quȩ fecit.
& ecce bona ualde. Et fact̾a ẽ. uesꝑa. & fac¬
tum ẽ. mane: dies sextꝰ. Eitiam atq etiã
de natura hominis poterit uberior considan¬
di & diligentius disserendi locꝰ inueniri Nẽ
tamen ut sex oꝑa dierũ nr̃a inquisitio ꝑtͣc¬
tatioq concludat. Hoc primũ breuiter di
cimnus. ñ in differenter accipiendum qͦd in
aliis oꝑib dicitur. dix̃ ds̃ fiat. hic autem
dix̃ ds̃. faciamus hominẽ adtmaginem
& similitudinem nr̃ãm: ad insinuandum
scilicet ut ita dicã pluralitatem ꝑsonarum
deitatis unitatem intelligendam statim ad¬
monet dicens. & fecit ds̃ hominem adima¬
ginem dĩ. non qͣsi pat̾ ad imaginem filii.
aut filius adimaginem patris. alio quin

Expanded text:
t: ecce dedi uobis omne faenum minis nibus bestiis terrae et omnibus uolatilibus caeli et omni reptili repenti super terram, quodhabetin se spiritum uitae - et omne pabulum uiride in escam. et factum est sic. et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde. et facta est uespera, et factum est mane dies sextus. etiam atque etiam de natura hominis post erit uberior considerandi et diligentius disserendi locus. nunc tamen, ut opera sex dierum nostra inquisitio pertractatiocimus, non indifferenter accipiendum quod in aliis operibus dicitur, Dixit Deus, Fiat; hic autem, Dixit Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: ad insinuandam scilicet, ut ita dicam, pluralitatem personarum deitatis unitatem intellegendam statim admonet dicens: et fecit deus hominem ad imaginem dei, non quasi pater ad imaginem filii aut filius ad imaginem patris — alioquin
Abbreviated transcription (Latin):
& tanquam suꝑfunderetur. Quod tunc fit in cre¬
atura spiritali: cum conuertitur ad in commu
an in uerbi ȩternitate: & si temporaliter: utiq
mutabiliter. Quomͦ gͦ posset intelligi hoc di¬
cere ds̃: nisi ꝑ cieatiuam: Ipse quippe est in¬
commutabilis. Et si ꝑ creaturam dixit d̃s fiat
lur. quomͦ ẽ prima creatura lux. si erat iam
creatura ꝑ quam ds̃ diceret fiat lur: An ñ
ẽ lux prima creatura. quia iam dictum erat.
in principio fecit ds̃ celum & terram. & pote¬
rat ꝑ cȩlestem creaturam uox fieri temporalit̃
atq mutabiliter qua diceretur. fiat lur: Qd̃
suta ẽ corꝑalis lux facta ẽ ista. quam corꝑeis
ocłis cernimus dicente dõ ꝑ creaturam spi¬
ritalem quam ds̃ iam fecerat cum in pͥncipio
fecit cȩlum & terram. fiat lux: eo modo quo
ꝑ talis creaturȩ interiorem & occultum mo¬
tum diuinitus dici potuit. fiat lux. An etiã
corporaliter sonuit uox dicentis dei fiat lur

Expanded text:
et tamquam superfunderetur, quod tunc fit in creet tamquam superfunderetur, quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur ad incommutaan in uerbi aeternitate? et si temporaliter, utique mutabiliter; quomodo ergo possit intellegi hoc dicere deus nisi per creaturam? ipse quippe est incommutabilis. et si per creaturam dixit deus: fiat lux, quomodo est prima creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret: fiat lux? an non est lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua diceretur: fiat lux? quod si ita est, corporalis lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram, fiat lux eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus dici potuit: fiat lux. An etiam corporaliter sonuit uox dicentis dei: fiat lux,