comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
De quo assumptus ẽ in ep̃m. iN
lesmor ciuitatem namo nie. &
ipsa nobilior inter ceteras regni
illius. Ibi tanta ei desuꝑ collata est
gr̃a: ut non mͦ uita ⁊ doc̾trina. s ⁊
signis clareret. Quoꝵ duo pono er¬
empli causa: ut omĩb innoteseat
qualem inscientia scoꝵ maclachiaᷤ
habuerit preceptorem. ¶ Puerũ
mente captum exhis qͦs luatieos
uoeant. Int confirmandum sacra
unctione sanauit. Hoc ita notum
certumq fuit: ut illũ mox consti¬
tuent ostiarium domꝰ suȩ: iuxeritq
idem puer incolumis in eo officii
usq ad iurilem etatem. ¶ Surdo
auditũ restituit. in quo idem mira¬
bile quiddã confessus ẽ: qͦd cũ sc̃s
utriq auricule hine in de digitos
immisisset: duos qͣsi porcellos ex
ipsis exire senserit. Prohis atq huiꝰ¬
modi fama crebrescente. nomen
giande adeptus ẽ: ita ut ad eum
scoti hyberniq confluerent: ⁊ tan¬
quam unꝰ omĩum pat ab omĩb
coleretur. Ad hunc gͦ malachias

Expanded text:
de quo assumptus est in episcopum in de quo assumptus est in episcopum in Lesmor civitate Mumoniae: et ipsa nobilior inter caeteras regni illius. Ibi tanta ei desuper collata est gratia, ut non modo vita et doctrina, sed et signis clareret. Quorum duo pono exempli causa, et omnibus innotescat, qualem in scientia sanctorum Malachias habuerit praeceptorem. Puerum mente captum, ex his quos lunaticos vocant, inter confirmandum sacra unctione sanavit. Hoc ita notum certumque fuit, ut illum mox constituerit ostiarium domus suae, vixeritque idem puer incolumis in eo officio usque ad virilem aetatem. Surdo auditum restituit: in quo idem mirabile quiddam confessus est quod cum sanctus utrique auriculae hinc inde digitos immisisset, duos quasi porcellos ex ipsis exire senserit. Pro his atque hujusmodi fama crebrescente, nomen grande adeptus est; ita ut ad eum Scoti, Hibernique confluerent, et tanquam unus omnium pater ab omnibus coleretur. Ad hunc ergo Malachias,
Abbreviated transcription (Latin):
nieas eantatur & psallitur iurta
morem uniuersȩ terrȩ. nam mini¬
me id ante fiebat. ne inciuitate qͥdẽ.
Ipse uͦ in adolescentia cantum didi¬
cerat: ⁊ in suo cenobio mox cantari
fecit: cum necdum inciuitate seu
in ep̃atu uniu̾so cantare scirent uł
uellent. Demde usum saluberrimũ
confessionis. sacramentum confir¬
mationis. contractum coniugioꝵ
quȩ omnia aut ignorabant aut
negligebant: malachias de nouo
instituit. Et de his ista ꝓ exemplo
sufficiant. Nam ⁊ ꝑ totum hystoriȩ
textum. breuitatis studio plurima
ximus cirea cultum diumoꝵ
⁊ uenerationem sacramentoꝵ: ne
forte de his aliquid constitueret uł
doceret secus qͣm ritus haberet u¬
mu̾salis eccłiȩ. subiit animũ adie
ommib informaret. Hic erat sener
plenus dierum ⁊ uirtutum:⁊ sapi¬
entia dĩ erat in illo. Natione qͥdẽ
hẏbernus. s in anglia conuersat᷑
fuerat in habitu ⁊ ꝓposito mona¬
chili uiuntoniensi monasterio.

Expanded text:
nicas cantatur et psallitur juxta nicas cantatur et psallitur juxta morem universae terrae. Nam minime id ante fiebat, ne in civitate quidem. Ipse vero in adolescentia cantum didicerat, et in suo coenobio mox cantari fecit, cum necdum in civitate, seu in episcopatu universo cantare scirent, vel vellent. Deinde usum saluberrimum Confessionis, sacramentum Confirmationis, contractum conjugiorum, quae omnia aut ignorabant, aut negligebant, Malachias de novo instituit. Et de his ista pro exemplo sufficiant. Nam et per totum historiae textum, brevitatis studio plurima ximus circa cultum divinorum et venerationem Sacramentorum, ne forte de his aliquid constitueret vel doceret secus, quam ritus haberet universalis Ecclesiae, subiit animum adireomnibus informaret. Hic erat senex plenus dierum et virtutum, et sapientia Dei erat in illo. Natione quidem Hibernus, sed in Anglia conversatus fuerat in habitu et proposito monachali in Wintoniensi monasterio:
Abbreviated transcription (Latin):
ubiq. Diceres ignem urentem in
consumendo criminum uepres:
diceres securim uł asciam indei-¬
ciendo plantationes malas. Ex dir¬
pare barbarieos ritus: plantare
eccłiasticos. Aleternosas om̃s. neq
enim pauce inueniebantur. abole¬
re suͤsticiones: seu quaslibet ubi¬
cumq deprehendisset malignita¬
tes immissas ꝑ angłos malos.De
niq quicquid in compositum. qͥc¬
quid indecorum. quicqͥd distortũ
obuium habuisset: ñ parcebat
ocłs eius: s uelut grando grossos
e ficub ⁊ sicut puluerẽ uentꝰ a fa¬
cie terrȩ sic coram facie sua eiusmͦi
nitebatur totum ꝓ uirib exturba¬
re acdelere depopulo suo. Et ꝓhis
ommib tradebat iura cȩlestia op¬
timus legis lator: leges dabat ple¬
nas iusticiȩ. plenas modestiȩ ⁊ ho¬
nesti. S ⁊ apłicas sanctiones. ac de¬
creta scõꝵ patrum: precipueq con¬
suetudines sc̃ȩ romanȩ eccłiȩ
cunctis eccłiis statuebat. Hinc est.
qͦd hodieq in illis ad horas cano¬

Expanded text:
ubique. Diceres ignem urentem in consumendo criminum vepres. Diceres securim vel asciam in dejiciendo plantationes malas, exstirpare barbaricos ritus, plantare ecclesiasticos. Veternosas omnes neque enim paucae inveniebantur abolebat superstitiones, seu quaslibet, ubicunque deprehendisset, malignitates immissas per angelos malos. 7. Denique quidquid incompositum, quidquid indecorum, 662 quidquid distortum obvium habuisset, non parcebat oculus ejus: sed velut grando grossos e ficubus, et sicut pulverem ventus a facie terrae, sic coram facie sua hujusmodi nitebatur totum pro viribus exturbare ac delere de populo suo. Et pro his omnibus tradebat jura coelestia optimus legislator. Leges dabat plenas justitiae, plenas modestiae et honesti. Sed et apostolicas sanctiones ac decreta sanctorum Patrum, praecipueque consuetudines sanctae Romanae Ecclesiae, in cunctis ecclesiis stutuebat. Hinc est, quod hodieque in illis ad horas cano
Abbreviated transcription (Latin):
delectet uł consoletur.
S nescio quomͦ uult ⁊
non uult exire. leta quidẽ s lenta
oratio: dum certatim illi contͣria
imꝑare contendunt. maiestas atq
amor. Nempe urget ille: inhibet il¬
la.S interuenit dignatio tua qͣ¬
hoc ipsum non precipis s petis:
cum p̃ciꝑe magis de deceat. Ma¬
iestate gͥtam dignanter cedente:
qͥd i cedat pudor: Quid enim si
cathedram ascendisti: Nec si am¬
bules suꝑ pennas uentoꝵ sub duc̃is
affectui. Amor dnm̃ nescit: agno¬
scit filium & ininfulis. Pse satĩ sub¬
iectus ẽ: obsequitur sponte. gratiˢ
obtemꝑat. libere reueretur. N sic
aliqui non sic. s aut timore ad
ista impelluntur aut cupiditate.
Hii sunt qui in facie benedicunt:

Expanded text:
delectet, vel consoletur. Sed nescio quomodo vult, et non vult exire laeta quidem, sed lenta oratio: dum certatim illi contraria imperare contendunt majestas, atque amor. Nempe urget ille, inhibet illa. Sed intervenit tua dignatio, qua hoc ipsunt non praecipis, sed petis, cum praecipere magis te deceat. Majestate igitur tam dignanter cedente, quidni cedat pudor? Quid enim si cathedram ascendisti? Nec si ambules super pennas ventorum, subduceris affectui. Amor dominum nescit, agnoscit filium et in infulis. Per se satis subjectus est, obsequitur sponte, gratis obtemperat, libere reveretur. Non sic aliqui, non sic: sed aut timore ad ista impelluntur, aut cupiditate. Hi sunt qui in facie benedicunt
Abbreviated transcription (Latin):
crisere me aliquid
& deuotio iubet: os
dprohibet occupatio.
Heruntamen quia
p̃pediente corporali
molestia. frm ad p̃¬
sens ñ ualeo sectari
conuentum: id tantillum ocii
qͦd uel mͥ de somno fraudans
in noctib interciꝑe sinor. non
sinam ociosum. Libet gͦ temp¬
tare id potissimum aggredi qͦd
sepe animũ pulsauit: loqui
uidelicet aliqͥd in lau dib
uirginis matris. suꝑ illa lectiõe
euangłica. in qua luca referen¬
te dnĩcȩ annuntiacionis con¬
tinetur hystoria fld qͦd sane opus
impediar. quo ad queq ipsoꝵ
necessaria minus paratus in¬
ueniar: non arbitror eos deb̃e
grauari. si ꝓprie satisfacio de¬

Expanded text:
cribere me aliquid et devotio jubet, et prohibet occupatio. Verumtamen quia praepediente corporali modestia, fratrum ad praesens non valeo sectari conventum; id tantillum otii, quod vel mihi de somno fraudans in noctibus intercipere sinor, non sinam otiosum. Libet ergo tentare id potissimum aggredi, quod saepe animum pulsavit; loqui videlicet aliquid in laudibus Virginis matris, super illa lectione evangelica, in qua, Luca referente, Dominicae Annuntiationis continetur historia. Ad quod sane opus impediar, quo ad quaeque ipsorum necessaria minus paratus inveniar, non arbitror eos debere gravari, si propriae satisfacio de
Abbreviated transcription (Latin):
santes factum. plangere & dole¬
re:. quo dilectus omnib delicatꝰq
adolescens. duris se adõ laborib
mancipasset. Alii suspicati leuita.¬
tem ꝓpter etatem: diffidere de ꝑ¬
seuerantia. timere de casu. Nonnul¬
li temeritatem causantes. indigna¬
II ⁊ fremere ineum: qͦd supra eta¬
tem ⁊ iures in consulte rem ardo¬
am fuisset aggressus. Uerum ille
sine consilio egit nichil. Nam ha¬
buit consilium aꝓpħa: qui ait.
Bonum ẽ homini si portauerit iu¬
gum ab adolescentia. & addit.
Sedebit solitariꝰ ⁊ tacebit: quia le¬
uauit se supra se. Sedebat sibi ui¬
uenculus secꝰ pedes ymarii.hoc .i.
nom̃ uiro: & aut discebat obedien¬
tiam. aut se didicisse docebat. Sede¬
bat ut quietus: ut mansuetus. ut
humilis. Sedebat ⁊ tacebat: sciens
scdm ꝓpħam. c̾ultum iusticiȩ esse
silentium. Sedebat ut ꝑseuerans:
tacebat ut uerecundus: nͥ qͦd suo
illo silentio in dĩ aurib. loquebat᷑
cum scõ dauid. Adolescentulus sũ

Expanded text:
santes factum, plangere et dolesantes factum, plangere et dolere, quod dilectus omnibus, delicatusque adolescens, duris se adeo laboribus mancipasset. Alii suspicati levitatem propter aetatem, diffidere de perseverantia, timere de casu. Nonnulli temeritatem causantes, indignari et fremere in eum, quod supra aetatem et vires inconsulte rem arduam fuisset aggressus. 661 Verum ille sine consilio egit nihil. Nam habuit consilium a Propheta, qui ait: Bonum est homini, si portaverit jugum ab adolescentia; et addit: Sedebit solitarius, et tacebit, quia levavit se supra se . Sedebat sibi juvenculus secus pedes Imarii hoc enim nomen viro, et aut discebat obedientiam, aut se didicisse docebat. Sedebat, ut quietus, ut mansuetus, ut humilis. Sedebat, et tacebat, sciens secundum prophetam, cultum justitiae esse silentium : sedebat ut perseverans, tacebat ut verecundus, nisi quod suo illo silentio in Dei auribus loquebatur cum sancto David: Adolescentulus sum
Abbreviated transcription (Latin):
mitis ⁊ humilis corde. Si nescie¬
bamꝰ: hoc uł solo nob̾ ipse ꝓba¬
iut. Legant hoc qui docere quȩ non
didicere conantur: discipulos sibi
coadceruantes. qui numquam dis¬
eiptili exstitere: ceci duces cecoꝵ.
Malachias doctus adeo. doctorem
nichilominus quesiuit hominem:
& quidem caute ⁊ sapienter. Quid
simile queso afferre quibat. in quo
eque daret. caꝑetue exꝑimentum
ꝓfectus sui: Si malachiȩ exemplũ
eis ꝓ minimo ẽ: pauli opus atten¬
dant. Nonne euangłium suũ qͦd
ñ abhomine acceꝑat. s a xp̃o. cũ
hominib tamen censuit conferen.
aut cucurrisset: Albi ille securus
nonẽ: nec ego: Si quis hoc sit:u
derit. ne non tam securitas sit qͣm
temeritas. S hec alteriꝰ demporis
Nunc uͦ sonuit in ciuitate qͦd fac¬
tum ẽ: & commota ẽ uniu̾sa ad
inopinatam nouitatẽ. Stupebãt
in gente fera. Uideres tunc reue¬
lari ex multoꝵ cordib cogitatio¬
nes. Pleriq humano affectu pen.¬

Expanded text:
mitis et humilis corde. Si nesciemitis et humilis corde. Si nesciebamus, hoc vel solo nobis ipse probavit. Legant hoc, qui docere quae non didicere conantur, discipulos sibi coacervantes, qui nunquam discipuli exstitere, caeci duces caecorum. Malachias doctus a Deo, doctorem nihilo minus quaesivit hominem, et quidem caute, et sapienter. Quid simile, quaeso, afferre quibat, in quo aeque daret caperetque exprimentum profectus sui? Si Malachiae exemplum eis pro minimo est, Pauli opus attendant. Nonne Evangelium suum, quod non ab homine acceperat, sed a Christo cum hominibus tamen censuit conferenduaut cucurrisset? Galat, I, II. Ubi ille securus non est, nec ego. Si quis hoc scit, viderit, ne non tam securitas sit, quam temeritas. Sed haec alterius temporis. 5. Nunc vero sonuit in civitate quod factum erat, et commota est universa ad inopinatam novitatem. Stupebant in gente fera. Videres tunc revelari ex multorum cordibus cogitationes. Plerique humano affectu pen
Abbreviated transcription (Latin):
ris: Quisita ad seruandum solli¬
citus. ad retinendum potens: ad
restituendũ fidelis: Seruabit tu¬
tu: restituet oportune. Sine re¬
tractatione me do adseruiendũ
illi. de donis suis. Non potest mͥ
perire ex omnib quȩ in opꝰ pieta¬
tis expendero.forte ⁊ sꝑare plus
aliquid licet. Solet reddere cum
usura: qui dat gratis.Ita ẽ: etiam
cumulabit ⁊ multiplicabit in a¬
numa mea uirtutem. Hȩc cogita¬
uit ⁊ fec̃ sciens absq facto. uanas
homo inciitate ardinacha. ipsa
ẽ in qua alitus ẽ. Malachias:⁊ homo
ille sc̃s. ⁊ austere admodum uitȩ
inexorabilis castigator corꝑis sui.
Cellam habens iuxta ȩccłiam. in ea
manebat: ieiuniis & obsecratioĩb
seruiens die ac nocte. Ad hunc se
contulit malachias: formã uite
accepturus ab eo: qͥ uiuũ se tali
dampnauerat sepultura. ꝙ uide
humilitatem. Aprimeua etate in
scã arte. magistrum qͦd dubium
ñ ẽ. habuerat dm: et ecce factus ẽ
denuo discipulus hominis. homo

Expanded text:
ris? Quis ita ad servandum solliris? Quis ita ad servandum sollicitus, ad retinendum potens, ad restituendum fidelis? Servabit tuto, restituet opportune. Sine retractatione me do ad serviendum illi de donis suis. Non potest mihi perire ex omnibus, quae in opus pietatis expendero. Forte et sperare plus aliquid licet. Solet reddere cum usura qui dat gratis. Ita est. Etiam cumulabit, et multiplicabit in anima mea virtutem. » Haec cogitavit, et fecit, sciens absque facto vanas homo in civitate Ardmacha ipsa est, in qua alitus est Malachias, et homo ille sanctus, et austerae admondum vitae, inexorabilis castigator corporis sui, cellam habens juxta ecclesiam. In ea manebat, jejuniis et obsecrationibus serviens die ac nocte. Ad hunc se contulit Malachias, formam vitae accepturus ab eo, qui vivum se tali damnaverat sepultura. Et vide humilitatem. A primaeva aetate in sancta arte magistrum quod dubium non est habuerat Deum: et ecce factus est denuo discipulus hominis, homo
Abbreviated transcription (Latin):
positus sit. & cogitans qualẽ sp̃m̃
accepisset: dicebat intra se. Non ẽ
sp̃s huius mundi iste. Quid istr⁊
illi: Non ẽ societas alteri ad alterũ:
non plus quam luci adtenebras.
Meus ex dõ ẽ:⁊ scio quȩ inillo dona¬
ta sunt mͥ. Inde mͥ inderim adhuc
decus: in de iusticiȩ fames: inde
quoq illa eo securior quõ secretior
gła mea. testimoniũ consci̾ȩ meȩ.
Nil horum mͥ tutum sub principe
mundi. Deinde habeo thesaurũ
hunc in fictili uase. Alerendum ne
inpingat ⁊ frangatur: d effunda¬
tur oleum leticie qͦd porto. Et qͥdẽ
ñ impingere. intersara ⁊ scopuloᷤᷤ
distorte ⁊ anfractuosȩ uiȩ ⁊ uicȩ
huius: difficillimum. Ita ne in¬
momento. ꝑdã simul om̃s quib
abinitio p̃uentus sum benedictio¬
nes dulcedinis: Resigno illi po¬
tuis a quo sunt: & me pariter. &
ego enim ipsius. Edo ipsã ad tp̃s
ammã meã: ne ꝑdam inȩternũ.
& qͦd sum.⁊ quȩ habeo omĩa. ub
m̃ eque salua. uti in manu aucto¬

Expanded text:
positus sit , et cogitans qualem spiritum accepisset, dicebat intra se: « Non est spiritus hujus mundi iste. Quid isti, et illi? Non est societas alteri ad alterum, non plus quam luci ad tenebras. Meus ex Deo est, et scio quae in illo donata sunt mihi. Inde mihi interim adhuc decus, inde justitiae fames, inde quoque illa eo securior, quo secretior, gloria mea est, testimonium conscientiae meae. Nil horum mihi tutum sub principe mundi. Deinde habeo thesaurum hunc in fictili vase. Verendum ne impingat et frangatur, et effundatur oleum laetitiae quod porto. Et quidem non impingere inter saxa et scopulos distortae et anfractuosae viae et vitae hujus difficillimum. Itane momento perdam simul omnes, quibus ab initio praeventus sum, benedictiones dulcedinis? Resigno illi potius, a quo sunt, et me pariter. Et ego enim ipsius. Perdo ipsam ad tempus animam meam, ne perdam in aeternum. Et quod sum, et quae habeo omnia, ubi mihi aeque salva, uti in manu Aucto
Abbreviated transcription (Latin):
tum in omni alacritate: siẽ erat
spũ feruens: nec talentis incubas̃.
sz inhians lueris. et ecce linguȩ
sarculo cepit euellere. destruere.
dissipare: de die in diem factitanᷤ
praua in directa. ⁊ asꝑa inuias planaᷤ
Exultabat ut gigas: ad discurrendũ

Expanded text:
tum in omni alacritate, sicut erat tum in omni alacritate, sicut erat spiritu fervens; nec talentis incubans, sed inhians lucris. Et ecce linguae sarculo coepit evellere, destruere, dissipare, de die in diem factitans prava in directa, et aspera in vias planas. Exsultabat ut gigas ad discurrendu
Abbreviated transcription (Latin):
mortuos sepelire mortuos suos.
Et hoc illi cotidie ex ꝓbrans inge¬
rebat: s respondebatur mulieri
stulte iurta stulticiam suã. Misera
tu eloquii casti uocem denes: s uir¬
tutem ignoras. Ita ministerium
ad qͦd coact̾us accesserat deuotus
tenuit:indefessus exercuit. Unde:
censuerunt. etiam sacerdotale of¬
ficium imponendum illi Q fac¬
tum ẽ ita. Erat autem cũ sacerdoᷤ
ordinatus ẽ. annos natus qͣsi .xxuͣ.
quid preter canonum formã ꝓ¬
cessis se uidetur. ut uere uidetͣ
siquidem infra uicesimũ qͥntum
annum leuitieum ministeriũ.
infra.xxxͣ. adeptus ẽ sacerdocii di¬
gnitatem: donandũ sane cũ zelo
ordinatoris.tum meritis ordina¬
ti. Eigo uͦ istud nec in scõ redargu¬
endum: nec usurpandum con¬
sulo ei qui sẽs non fuerit. Nec con¬
tentus ep̃s etiã uices suas cõmi¬
sit ei: seminare semen scm̃ i
gente ñ sc̃a: et dare rudi populo
⁊ sine lege uiuenti. legem uitȩ &
discipline. Suscepit ille manda¬

Expanded text:
mortuos sepelire mortuos suos. mortuos sepelire mortuos suos. Et hoc illi quotidie exprobrans ingerebat. Sed respondebatur mulieri, stultate juxta stultitiam suam: Misera, tu eloquii casti vocem tenes, sed virtutem ignoras. Ita ministerium, ad quod coactus accesserat, devotus tenuit, indefessus exercuit. Unde et censuerunt etiam sacerdotale officium imponendum illi. Et factum est ita. Erat autem, cum sacerdos ordinatus est, annos natus quasi vigintquid praeter Canonum formam processisse videtur, ut vere videtur siquidem infra vicesimum quintum annum leviticum ministerium, infra tricesimum adeptus est sacerdotii dignitatem donandum sane tum zelo ordinatoris, tum meritis ordinati. Ego vero istud nec in sancto redarguendum, nec usurpandum consulo ei qui sanctus non fuerit. Nec contentus episcopus, etiam vices suas commisit ei, seminare semen sanctum in gente non sancta, et dare rudi populo, et sine lege viventi, legem vitae et disciplinae. Suscepit ille manda
Abbreviated transcription (Latin):
Nempe mirabile omĩb habebatus
non imitabile. Malachias imitabi¬
le ꝑsuasit: sedendo dum taxat ⁊ ta¬
cendo. Intra paucos dies habuit ⁊¬
mitatores ñ paucos: ꝓuocatos ex¬
emplo sui. Ita qui primo solitaris
sedit. ⁊ unicus patris sui: fit iam
unus ẽ multis: fit ex unigenito p̾¬
mogenitus in multis fr̃ib. Et ut
prior inconu̾sione. ita inconu̾sati¬
one sublimior: & qui ante omnes
uenit. omnium iudicio supra om̃s
eminuit in uirtute. & dignus uisꝰ
ẽ ep̃o pariter ⁊ magistro: qui ad
diaconii gradum ꝓmoueret᷑. Ꝙ co¬
publice se ad om̃e opus pietatis ac¬
cinxit: plus uͦ ad eas res in quib
aliqua imuria uideret᷑. Denq cu¬
ra erat ei maxima in sepeliendis
defunctis pauꝑib: qͦd hoc sibi ñ
minus humilitatem sapet quam
humanitatem. Nec defuit nouo
nr̃o tobye rediuiua amuliere tem¬
ptatio: immo a serpente ꝑmulie¬
rem. Germana euis. in dignitatem
ut sibi uidebatur officii exhorrens:
qͥd facis inquit oinsane: Dimitte

Expanded text:
Nempe mirabile omnibus habebatur, non imitabile. Malachias imitabile persuasit, sedendo duntaxat, et tacendo. Intra paucos dies habuit imitatores non paucos, provocatos exemplo sui. Ita qui primo solitarius sedit, et unicus patris sui, fit jam unus ex multis, fit ex unigenito primogenitus in multis fratribus. Et ut prior in conversatione, ita in conversatione sublimior: et qui ante omnes venit, omnium judicio supra omnes emicuit in virtute. Et dignus visus est episcopo pariter et magistro, qui ad diaconi gradum promoveretur. Et copublice se ad omne opus pietatis accinxit: plus vero ad eas res, in quibus aliqua injuria videretur. Denique cura erat ei maxima in sepeliendis defunctis pauperibus, quod hoc sibi non minus humilitatem saperet, quam humanitatem. Nec defuit novo nostro Tobiae rediviva a muliere tentatio, imo a serpente per mulierem. Germana ejus indignitatem ut sibi videbatur officii exhorrens: Quid facis, inquit, o insane? dimitte
Abbreviated transcription (Latin):
cruciauerunt: s uoluntatẽ ñ mu¬
tauerunt. Seuierunt in camnẽ: aĩe
autem non habuerunt qͥd facerent
Sit licet corpus patientis in potes¬
tate torquentis: s uoluntas ẽ lib̾a.
Infirma si fuerit. seuiendo cognos¬
cent: non ẽẽ cogent. si ñ fuerit
Sane infirmitas etus ase ipsa ẽ:sa¬
nitas non a se. s a dñi sp̃u. Sanat᷑
autẽ: cum renotatur. Porro renoua¬
tur: cum quemadmodũ docet a¬
postolus speculando głam dĩ in
eandem ymaginem transforma¬
tur aclaritate in claritatem. hoc
ẽ. de uirtute in uirtutem: tanqͣm
a dm̃ sp̃u.

Expanded text:
cruciabunt, sed voluntatem non mutabunt: saevient in carnem, animae autem non habebunt quid faciant. Sit licet patientis corpus in potestate torquentis, sed voluntas est libera. Infirma si fuerit, saeviendo cognoscent; non esse cogent, si non fuerit. Sane infirmitas ejus a se ipsa est, sanitas vero non a se, sed a Domini Spiritu. Sanatur autem, cum renovatur. 41. Porro renovatur, cum, quemadmodum docet Apostolus: Speculando gloriam Dei in eamdem imaginem transformatur a claritate in claritatem, hoc est de virtute in virtutem, tanquam a Domini Sp
Abbreviated transcription (Latin):
modans ueritati. obedire inquit
oportet magis dõ qͣm hominib.
st sane gemina compulsio: scd̃
qd aut pati aliquid. aut agere ꝯtͣ
ꝓpriam cogimur uoluntatẽ. Quaꝵ
passiua quidẽ sic enĩ prior illa rec¬
te nominatur. potest nonnunqͣm
fieri absq consensu uoluntario pa¬
tientis: s actiua nunqͣm. Proinde
malũ qͦd fit in nos. siue de nobis.
ñ ẽ imputandum nobis:si tamen
inuitis. Ceterum qͦd fit & a nobis:
iã non sine culpa ẽ uoluntatis. Uel¬
le plane conuincimur: qͦd ñ fieret
si nollemus. Est gͦ compulsio que¬
dam etiam actiua: s non habet ex¬
cusadionem.cum sit ⁊ uoluntaria.
& quidẽ dolens. non damen nisi uo¬
tare ferientis: atq ula talis uolũ¬
tas intus presidens os aꝑiebat: ñ
gladius qui foris apparebat. forro
talem eẽ illam uoluntatem conuin¬
cebat gladius: non cogebat. Ipsa
gͥ se in culpam: non gladius impel¬
lebat. Deniq in quib sana erat uo¬
luntas: occidi poterant: flec̾ti ne¬

Expanded text:
modans veritati. Obedire inquit, oportet Deo magis quam hominibus . 40. Est sane gemina compulsio, secundum quod aut pati aliquid, aut agere contra propriam cogimur voluntatem. Quarum passiva quidem sic enim prior illa recte nominatur potest nonnunquam fieri absque consensu voluntario patientis, sed activa nunquam. Proinde malum quod fit in nos, sive de nobis, non est imputandum nobis, si tamen invitis. Caeterum quod fit a nobis, jam non sine culpa est voluntatis. Velle plane convincimur, quod non fieret, si nollemus. Est ergo compulsio quaedam etiam activa: sed non habet excusationem, cum sit et voluntaria. et quidem dolens, non tamen nisi votare ferientis; atque illa talis voluntas intus praesidens os aperiebat, non gladius qui foris apparebat. Porro talem esse illam voluntatem convincebat gladius, non cogebat. Ipsa igitur se in culpam, non gladius impellebat. Denique in quibus sana erat voluntas, occidi poterant, flecti ne
Abbreviated transcription (Latin):
uenit: attulit grãm. Ueritas quib
innotuerit: dat caritatem. Innotesc̃
autem humilib. Humilib ergo dat
militatis gradꝰ ascendi debeant: di¬
cam ut potero. quo ordine adꝓpo¬
situm brauium ueritatis ꝑducant.
S quia ipsa qͦ ueritatis agnitio. ĩ
trib gradib consistit: ipsos breui¬
ex hoc clarius innotescat ad quẽ
tiium ueritatis. duodecimꝰ humili

Expanded text:
venit attulit gratiam: Veritas quibus venit attulit gratiam: Veritas quibus innotuerit, dat charitatem. Innotescit autem humilibus: humilibus ergo dat militatis gradus ascendi debeant: dicam, ut potero, quo ordine ad propositum bravium veritatis perducant. Sed, quia ipsa quoque veritatis agnitio in tribus gradibus consistit, ipsos breviex hoc clarius innotescat, ad quem trium veritatis, duodecimus humili
Abbreviated transcription (Latin):
sius delectantur: solis mediis id÷
ꝓficientib. ita iam melleas qͣsdã
sorbiciuunculas caritatis exꝑtis.
ut illis interim ꝓ sui teneritudi¬
ne contenti sint. Prim᷑ gͦ cibus ẽ
humilitatis. purgatorius cum
a maritudine: scd̃s caritatis con¬
solatoruis cum culcedine: tercius
contemplationis. solidus cũ fortitu¬
dine: heu. mͥ. Dñe ds̃ uirtutum qͦ¬
usq irascens suꝑ orationẽ serui
dui: cibabis me pane lacrimarum.
& potũ dabis mͥ in lacrimis. Quis
me inuitabit adillud uł medium
ac dulce caritatis conuiuium ubi
iusti epulantur in conspec̾tu di.⁊
delectantur in lȩticia: ut iam non
loquens in amaritudine animȩ
meç dicã dõ. noli me condẽpnare:
epulando in atimis sinceritatis &
ueritatis. letus cantem in uiis dm̃.
ritur. cantas acquiritur: generatio¬
nes sapientiȩ participantur. Deniq
sicut finis legis xp̃c sic ꝑfectio hu¬
militatis. cognitio ueritatis. Ap̃c cũ

Expanded text:
sius delectantur: solis mediis, id est sius delectantur: solis mediis, id est proficientibus, ita jam melleas quasdam sorbitiunculas charitatis expertis, ut illis interim pro sui teneritudine contenti sint. 5. Primus ergo cibus est humilitatis, purgatorius cum amaritudine: secundus charitatis, consolatorius cum dulcedine: tertius contemplationis, solidus cum fortitudine. Heu mihi, Domine Deus virtutum! quousque irasceris super orationem servi tui, cibabis me pane lacrymarum, et potum dabis mihi in lacrymis? Quis me invitabit ad illud vel medium ac dulce charitatis convivium: ubi justi epulantur in conspectu Dei, et delectantur in laetitia, ut jam non loquens in amaritudine animae meae, dicam Deo, Noli me condemnare: sed epulando in azymis sinceritatis et veritatis, laetus cantem in viis Dominritur, charitas acquiritur, generationes sapientiae participantur. Denique sicut finis legis Christus, sic perfectio humilitatis, cognitio veritatis. Christus cum
Abbreviated transcription (Latin):
bus offert quib utiq dicit᷑. Sur¬
gite postqͣm sederitis: qui mandu¬
catis panẽ doloris. Habet ibidem
contemplatio exadipe frumenti
solidum cibum sapientiȩ. cũ uino
qͦd letifificat cor hominis: ad quẽ
ueritas ꝑfectos inuitat dicens.Co¬
medite amici mei & bibite: & ine¬
briamini carissimi. Media inqͥt
caritate constrauit ꝓpt̃ filias ieru¬
salem: ꝓpter inꝑfectas iudelicet a¬
nimas. quȩ dum adhuc solidum
illum cibum minus caꝑe possunł:
lacte interim caritatis ꝓ pane. oleo
ꝓ uino nutriendȩ sunt. Quȩ rectȩ
media describitur: qͥa eius suaui¬
tas nec incipientib presto ẽ. ꝓhiben¬
te timore: nec ꝑfectis satis ẽ ꝓha
bundantiori contemplationis dul¬
cedine. Hi adhuc anoxiis carna.¬
lium delec̾tationum humorib ti¬
moris amarissima potione pur¬
gandi. nondum lactis dulcedinẽ
exꝑiuntur: illi iam auulsi a lac¬
te.epulari ab introttu glȩ glorio¬

Expanded text:
bus offert, quibus utique dicitur: Surbus offert, quibus utique dicitur: Surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris . Habet ibidem contemplatio ex adipe frumenti solidum cibum sapientiae, cum vino quod laetificat cor hominis, ad quae Veritas perfectos invitat, dicens: Comedite, amici mei, et bibite; et inebriamini, charissimi . Media, inquit, charitate constravit propter filias Jerusalem ; propter imperfectas videlicet animas, quae, dum adhuc illum solidum cibum minus capere possunt, lacte interim charitatis pro pane, oleo pro vino nutriendae sunt. Quae recte media describitur, quia ejus suavitas nec incipientibus praesto est, prohibente timore; nec perfectis satis est, pro abundantiori contemplationis dulcedine. Hi adhuc a noxiis carnalium delectationum humoribus, timoris amarissima potione purgandi, nondum lactis dulcedinem experiuntur: illi jam avulsi a lacte, epulari ab introitu gloriae glorio
Abbreviated transcription (Latin):
me. ⁊ agenerationib meis implemim:
Et ulud. Uenite adme qui laboratis
o.e:⁊ ego uos reficiam. Uenite inqͥt.
Quo: Ad me ueritatem. Qua: Per
humilitatem. Quo fructu: Ego uos
reficiam. S quȩ ẽ refec̾tio qͣm ueri¬
tas ascendentib ꝓmittit: ꝑueni¬
entib reddit: An forte ipsa ẽ cari¬
tas: Adhanc quippe ut ait beat᷑
benedictus: ascensis omnib humi¬
litatis gradib. monachus mox ꝑ¬
ucniet. Uere dulcis ⁊ suauis cib can¬
tas: quȩ fessos alleuat: debiles robo¬
rat: mestos letificat. Iugum deniq
ueritatis facit suaue: & omis leue.
Bonus cib caritas: quȩ media infer¬
culo salomonis consistens: diu̾saꝵ
odore uttutum. uelud diu̾si gen̾is
fraglantia pigmentoꝵ esurientes
reficit: iocundat reficientes. Ibi siqͥ
apponitur pax. patientia. benigni
tur in illa. Habet & humilitas in eo¬
dem ferculo suas epulas: panem sci¬
licet doloris. & uinũ compunc̾tio¬
nis. quas primo ueritas incipienti¬

Expanded text:
me, et a generationibus meis implemini? me, et a generationibus meis implemini? et illud: Venite ad me, , et ego vos reficiam . Venite, inquit. Quo? Ad me veritatem. Qua? Per humilitatem. Quo fructu? Ego vos reficiam. Sed quae est refectio, quam Veritas ascendentibus promittit, pervenientibus reddit? An forte ipsa est charitas? Ad hanc quippe, ut ait beatus Benedictus, ascensis omnibus humilitatis gradibus monachus mox perveniet . Vere dulcis et suavis cibus charitas, quae fessos allevat, debiles roborat, moestos laetificat. Jugum denique Veritatis facit suave, et onus leve. 4. Bonus cibus charitas, quae media in ferculo Salomonis consistens , diversarum odore virtutum, velut diversi generis fragrantia pigmentorum, esurientes reficit, 561 jucundat reficientes. Ibi siquidem apponitur pax, patientia, benignittur in illa. Habet et humilitas in eodem ferculo suas epulas, panem scilicet doloris et vinum compunctionis, quas primo Veritas incipienti
Abbreviated transcription (Latin):
gnitionem ueritatis. Dat occasionẽ
recuꝑande salutis. quia dulcis est.
ñ tamen absq disciplina legis. qr
rectus ẽ. Dulcis: quia ꝑire ñ patitur.
ritatem. beat᷑ benedic̾tus ꝑ duode¬
cim gradus disponit: ut sic̃ post
decem p̃cepta legis ac geminã cir¬
cumcisionem. in quo duodenari
numerus impletur ad xp̃m ueni¬
tur: ita his duodecim gradib a¬
scensis ueritas apprehendat᷑. Illud
qͦ qͦd inscala illa quȩ in iacob ty¬
po humilitatis. monstrata ẽ. dñs
desuꝑ innixus apparuit. qͥd nobis
aliud innuit. nͥ qͦd in culmine hu¬
militatis. cognitio constituit᷑ ueri¬
tatis: Dñs quippe de sũmitate
scale ꝓspiciebat suꝑ filios homi¬
num. tamqͣm ueritas. cuiꝰ oculi si¬
cut fallere nolunt. ita falli non no¬
runt: ut uideret si sit intelligens
aut requirens dm. An ñ tͥ de alto
uidetur clamare ac dicere requi¬
rentib se. nouit enim qui sunt ei
transite adme qui concupiscitis

Expanded text:
gnitionem veritatis. Dat occasionem gnitionem veritatis. Dat occasionem recuperandae salutis, quia dulcis est; non tamen absque disciplina legis, quia rectus est. Dulcis, quia perire non patitur; ritatem, beatus Benedictus per duodecim gradus disponit: ut sicut per decem praecepta legis ac geminam circumcisionem in quo duodenarius numerus adimpletur ad Christum venitur; ita his duodecim gradibus ascensis, veritas apprehendatur. Illud quoque quod in scala illa, quae in typo humilitatis Jacob monstrata est, Dominus desuper innixus apparuit , quid nobis aliud innuit, nisi quod in culmine humilitatis constituitur cognitio veritatis? Dominus quippe de summitate scalae prospiciebat super filios hominum tanquam Veritas, cujus oculi sicut fallere nolunt, ita falli non norunt, ut videret si est intelligens aut requirens Deum. An non tibi de alto videtur clamare ac dicere requirentibus se novit enim qui sunt ejus: Transite ad me, omnes qui concupiscitis
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷ asuꝑbis: & reuelasti ea paruulis
hoc ẽ humilib. E in hoc apparet.
qd ueritas quȩ suꝑbis absconditur:
humilib reuelatur. Humilitatis uͦ
talis potest ẽẽ diffinitio. Humilitas
ẽ uirtus: qua homo uerissima sui
cognitione. sibi ipse uilescit. Hȩc.
autem conuenit his qui ascensiõibꝰ
in corde suo dispositis. de uirtute ĩ
iurtutem. id: de gradu in gradum
ꝓficiunt. donec ad culmen humili¬
tatis ꝑuemant: in quo uelud insy¬
on id÷ inspeculatione positi. uerita¬
tem ꝓspiciant. Q enim inquit be¬
nedic̾tionem dabit legis lator. Qͥa
qui dedit legem dabit & benedic¬
tionem. Hoc ÷ qui iussit humilitatẽ.
ꝑduicet ad ueritatem. Quis uͦ ẽ. hic
legis lator. nͥ dulcis ⁊ rec̾tus dñs:. qͥ
legem dedit delinquentib in uia:
Inuia quippe delinquunt: qui ue¬
ntatẽ derelinquunt. S nunquid
uel sic a dulci dño derelinquuñ Ipsis
gͦ dulcis ⁊ rectus dñs legem dat uiã
humilitatis: ꝑ qͣm redeant ad co-¬

Expanded text:
id est a superbis, et revelasti ea parvulis , hoc est humilibus. Et in hoc apparet quod veritas, quae superbis absconditur, humilibus revelatur. 2. Humilitatis vero talis potest esse definitio: Humilitas est virtus, qua homo verissima sui agnitione sibi ipsi vilescit. Haec autem convenit his qui ascensionibus in corde suo dispositis, de virtute in virtutem, id est de gradu in gradum proficiunt, donec ad culmen humilitatis perveniant, in quo velut in Sion, id est in speculatione, positi, veritatem prospiciant. Etenim, inquit, benedictionem dabit legislator : quia qui dedit legem, dabit et benedictionem; hoc est, qui jussit humilitatem, perducet ad veritatem. Quis vero est hic legislator, nisi dulcis et rectus Dominus qui legem dedit delinquentibus in via? In via quippe delinquunt, qui veritatem derelinquunt. Sed nunquid vel sic a dulci Domino derelinquuntur? Ipsis ergo dulcis et rectus Dominus legem dat viam humilitatis, per quam redeant ad co
Abbreviated transcription (Latin):
ritas: subdidit ⁊ uita. Ac si diceret.
Ego sum uia: quȩ adueritatẽ du
considero. id÷ humilitatem: fruc¬
tum desido ueritatem. S quid si
tantus ẽ labor uiȩ: ut ad optatum
lucrum ñ possim ꝑuenire: Respon¬
det. Ego sum uita: id÷ uiaticũ qͦ
sustenteris in uia. Clamat gͥ erran¬
tib & uiã ignorantib: ego sũ uia.
Dubitantib & non credentib: ego
sum ueritas. Iam ascendentib s las

Expanded text:
ritas, subdidit, et vita: ac si diceret: ritas, subdidit, et vita: ac si diceret: Ego sum via, quae ad veritatem ducconsidero, id est humilitatem: fructum desidero, veritatem. Sed quid si tantus est labor viae, ut ad optatum lucrum non possim pervenire? Respondet: Ego sum via, id est viaticum, quo sustenteris in via. Clamat igitur errantibus, et viam ignorantibus, Ego sum via: dubitantibus, et non credentibus, Ego sum
Abbreviated transcription (Latin):
silentii: simul fiduciam habens. si qͥd
forte qͦd approbes dixerim. tius p̃ci¬
b posse me ñ su ꝑbire: siniaut̃ qͦd mag̃
puto. nil tuo studio dignum effece¬
rim. de nichilo suꝑbire non posse.¬
tis. quos beatus benedic̾tus ñ¬
Nnumerandos s ascendendos
ꝓponit: prius ostendo si possum qͦ
ꝑ illos ꝑueniendum sit: ut audito
fructu ꝑuentionis. minus grauet la¬
bor ascensionis. Pponat itaq dñs no¬
bis uiȩ laborẽ: laboris mercedem.
igo sum inquit uia: ueritas & uita. Uliã
dic̃ humilitatem: quȩ duc̃ ad uerita¬
tem. Altera labor: altera fructus labo¬
ris ẽ. Unde sciam inquis qͦd ibi de hu¬
militate locutus sit. cum indet̾mina
mansuetudinis formam. Si imita¬
ris eum. ñ ambulas intenebris: sed
habebis lumen uitȩ. Quid ẽ lum̃
uite nͥ ueritas: quẽ illuminans om¬
nem hominem uenientem in hunc
mundum. ostendit ubi sit uera uita᷑
Ideo cum dixisset ego sum uia & ue¬

Expanded text:
silentii: simul fiduciam habens, si quid silentii: simul fiduciam habens, si quid forte, quod approbes, dixerim, tuis precibus posse me non superbire; sin autem quod magis puto nihil tuo studio dignum effecerim, de nihilo superbire non posse.tis, quos beatus Benedictus non numerandos, sed ascendendos proponit , prius ostendo, si possum, quo per illos perveniendum sit, ut audito fructu perventionis, minus gravet labor ascensionis. Proponit itaque Dominus nobis viae laborem, laboris mercedem Ego sum, inquit, via, veritas, et vita . Viam dicit humilitatem, quae ducit ad veritatem. Altera labor, altera fructus laboris est. Unde sciam, inquis, quod ibi de humilitate locutus sit, cum indeterminatmansuetudinis formam. Si imitaris eum, non ambulas in tenebris, sed habebis lumen vitae . Quid est lumen vitae, nisi veritas; quae illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum, ostendit ubi sit vera vita? Ideo cum dixisset, Ego um via et ve
Abbreviated transcription (Latin):
osasti me frater Godefride.
quatins ea quȩ de gradib
humilitatis eoram fratrib
locutus fueram. pleniortͥ
tractatu dissererem. Cui tue
petitioni digne ut dignum erat & uo¬
lens satisfacere. & timens non posse:
euuangelici consilii memor. ñ prius
fateor inciꝑe ausus sum. quã sedens
computaui si sufficerent sumptus
ad ꝑficiendum. Cum autem caritaᷤ
foras hunc misisset timorẽ. quo in
timebã itudi de oꝑe non consũman¬
do: subintrauit alius timor de contͣ¬
rio: quo cȩpi timere grauius ꝑicłm
de gła si ꝑfecissem: quã de ignomi¬
ma si defecissem. Ande inter hunc
timorẽ & caritatem uelud inqͦdam
biuio positꝰ. diu hesitaui cui uiarum
tuto me credererẽ: metuens aut lo¬
quendo utiliter de humilitate. ipse
humilis ñ inueniri: aut tacendo hu¬
milit̃ mutilis fieri. Cumq neutram
tutã. alterutram tamen mͥ tenendã
ẽẽ conspic̾em: elegi potius tͥ si quẽ
possem communicare fructum ser¬
monis. qͣm tutari me solum portu

Expanded text:
ogasti me, frater Godefride, ut ea quae de gradibus humilitatis coram fratribus locutus fueram, pleniori tibi tractatu dissererem. Cui tuae petitioni digne, ut dignum erat, et volens satisfacere, et timens non posse, evangelici consilii memor, non prius, fateor, incipere ausus sum, quam sedens computavi, si sufficerent sumptus ad perficiendum . Cum autem charitas hunc foras misisset timorem, quo mihi timebam illudi de opere non consummando, subintravit alius timor de contrario, quo coepi timere gravius periculum de gloria si perfecissem, quam de ignominia si defecissem. Unde inter hunc timorem et charitatem, velut in quodam bivio positus, diu haesitavi, cui viarum tuto me crederem; metuens aut loquendo utiliter de humilitate, ipse humilis non inveniri; aut tacendo humiliter, inutilis fieri. Cumque neutram viam tutam, alterutram tamen mihi tenendam esse conspicerem; elegi potius tibi, si quem possem, communicare fructum sermonis, quam tutari me solum portu
Abbreviated transcription (Latin):
sensus libertatem: ꝓculdubio &
merito caret & iudicio. Proinde
uniuiersa quȩ hominis sunt pre¬
ter solam uoluntatem: ab utroq
libera sunt. quia sui libera non suns.
Uita. sensus. appetitus. memoria. ĩ¬
genium. & si qua talia sunt: eo ip¬
so subiacent necessitati. quo non

Expanded text:
sensus libertatem, procul dubio et sensus libertatem, procul dubio et merito caret, et judicio. Proinde universa quae sunt hominis, praeter solam voluntatem, ab utroque libera sunt, quia sui libera non sunt. Vita, sensus, appetitus, memoria, ingenium, et si qua talia sunt, eo ipso subjacent necessitati, quo non
Abbreviated transcription (Latin):
non necessarius: dum aut iustos ꝓ¬
bat aut inuistos etiam merito bea¬
tos facit uel miseros. Is ergo talis
sensus. obuoluntatis in amissibilẽ
libeitatem. & rationis qͦd secũ semꝑ
& ubiq portat indeclinabile iudi¬
cium. ñ incongrue dicetur ut arbi¬
tror liberum arbitrium: ipse liber
sui ꝓpt̃ uoluntatem: ipse uidex sui
ꝓpter rationem. Et merito lib̾tatẽ
comitat᷑ uidicium: qm̃quidem qͦd
liberum sui ẽ. ꝓfecto ubi peccat ibi
se iudicat. Est autem iudiciũ: quia
iustȩ ꝓfecto si peccat patitur quod
nolit. qui non peccat nisi uelit. Cẽ¬
derum qͦd sui liberũ ñ eẽ cognoscit᷑:
quo pacto uel bonum ei ut malũ
imputatur: Excusat nempe utrũ¬
q necessitas. Porro ubi necessita s
ẽ: libertas non ẽ. Albi libertas ñẽ:
nec meritum: ac ꝑ hoc nec iud¬
cium. Excepto sane ꝑ omĩa origi¬
nali peccato. qͦd aliam constat ha¬
bere rationem: de cetero quicquid
hanc non habet uoluntarii con¬

Expanded text:
non necessarius, dum aut justos pnon necessarius, dum aut justos probat, aut injustos, etiam merito beatos facit vel miseros. Is ergo talis consensus ob volulibertatem et rationis , quae secum semper et ubique portat, indeclinabile iudicium, non incongrue dicetur, ut arbitror, liberum arbitrium, ipse liber sui propter voluntatem, ipse judex sui propter rationem. Et merito libertatem comitatur judicium: quoniam quidem quod liberum sui est, profecto ubi peccat, ibi se judicat. Est autem judicium, quia juste profecto, si peccat, patitur quod nolit, qui non peccat nisi velit. 5. Caeterum quod sui liberum non esse cognoscitur, quo pacto vel bonum ei, vel malum imputatur? Excusat nempe utrumque necessitas. Porro ubi necessitas est, libertas non est: ubi libertas non est, nec meritum, ac per hoc nec judicium. Excepto sane per omnia originali peccato, quod aliam constat habere rationem. De caetero quidquid hanc non habet voluntarii con
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia diuidicans ipsa anemine
uidicetur. Si inquam horum qͦd¬
libet ꝓhibente ratione uoluntas
non posset:uoluntas iam ñ ess et.
Ubi quippe necessitas:iam non uo¬
luntas.
uod si ex necessitate & absq cõ¬
sensũ ꝓpriȩ uoluntatis iusta iniu¬
staue fieri posset rationalis erea¬
tura: aut misera ꝓfecto ẽẽ nul¬
la ratione deberet. aut beata pe¬
nitus non posset: cui nimirum
inutrauis parte id deesset. quod
solum in ea miserie siue beati¬
tudinis capar ẽ. idest uoluntas.
Cetera siquidem quȩ supra me¬
morata sunt. uita. sensus. uł ap¬
pecitus: nec miserum ꝑse faciũt.
nec beatum. Alioqui & arboreᷤ
ex uita. & pecudes etiã ex reliqͥs
duobz uel miseriȩ possent esse
obnoxiȩ. uł ydoneȩ. beatitudins:
quod omnino impossibile ẽ. Com¬
munem itaq habentes uitã qui¬
dem cum arborib. sensum uero
& appetitum. & equȩ uitã cum
pecorib : id quod dicitur uolun¬
tas nos ab utrisq discernit: cuiꝰ
uoluntatis consensus utiq uoluntanꝰ

Expanded text:
omnia dijudicans, ipsa a nemine judicetur. Si, inquam, horum quodlibet prohibente ratione voluntas non posset, 605 voluntas jam non esset. Ubi quippe necessitas, jam non voluntas. uod si ex necessitate, et absque consensu propriae voluntatis, justa, injustave fieri possent; rationalis creatura, aut misera profecto esse nulla ratione deberet; aut beata penitus non posset, cui nimirum in utravis parte id deesset, quod solum in ea miseriae, sive beatitudinis capax est, id est voluntas. Caetera siquidem, quae supra memorata sunt, vita, sensus, vel appetitus, nec miserum per se faciunt, nec beatum. Alioquin et arbores ex vita, et pecudes etiam ex reliquis duobus, vel miseriae possent esse obnoxiae, vel idoneae beatitudini: quod omnino impossibile est. Communem itaque habentes, vitam quidem cum arboribus, sensum vero et appetitum, et aeque vitam cum pecoribus; id quod dicitur voluntas, nos ab utrisque discernit. Cujus voluntatis consensus, utique voluntarius,
Abbreviated transcription (Latin):
do quod pre manib erat. istum
in scribendo quod senserat.
bod deniq queritis de quibdã
ad dempꝰ inmonasteriis ꝓ eoꝵ ex¬
cessib legitur reclusisse utrum¬
nam in suo an in monastico inde¬
rim habitu habitarint cũ mona¬
chis. ego nescio. nͥ qͦd credibilius
uidetur nequaqͣm illos insignẽ
religionis habitum suscepisse.
quẽ non erant ꝑpetuo habitur:
s tantum quesisse quietem inse¬
cretis monasteriorum & oportu¬
nitatem penitentiȩ.

Expanded text:
do quod prae manibus erat, istum in scribendo quod senserat. 53. Quod denique quaeritis de quibusdamad tempus in monasteriis pro eorum excessibus legitur reclusisse, utrumnam in suo, an in monastico interim habitu habitarint cum monachis: ego nescio, nisi quod credibilius videtur, nequaquam illos insignem religionis habitum suscepisse, quem non erant perpetuo habituri; sed tantum quaesisse quietem in secretis monasteriorum, et opportunitatem poenitentiae.
Abbreviated transcription (Latin):
pusculum de gr̃a & libero
arbitrio qͦd ula qua scitis
tui. Ulereor aucem ne aut gͣndia
minus digne locutus inueniar:
aut ꝑtractata aplurib suꝑfluo
retractasse. Legite ulud ꝓinde pri¬
mus: & si uidicatis solus: ne si ꝓ¬
feratur in medium. magis forte
senptoris publicetur temeritas.
qͣm lectoris caritas edificeturr.
Qͦd si palam fieri utile ꝓbaueritiͤ.
tunc si quid obscurius dictum
aduertentis quod in re obscura
seruata congrua breuitate diei
planius potuisset: non sit uob̃ pi¬
grum aut emendare ꝑ uos. aut mͥ
resignare emendandum: si frau¬
dari ñ uultis ꝓmissione illa sapi

Expanded text:
pusculum de gratia et Libero Arbitrio, quod illa, qua scitis,tui. Vereor au tem, ne aut grandia minus digne locutus inveniar, aut pertractata a pluribus superfluo retractasse. Proinde illud legite primus, et si judicatis, solus: ne si proferatur in medium, magis forte scriptoris publicetur temeritas, quam lectoris aedificetur charitas. Quod si palam fieri utile probaveritis, tunc si quid obscurius dictum adverteritis, quod in re obscura, servata congrua brevitate, dici planius potuisset, non sit vobis pigrum aut emendare per vos, aut mihi resignare emendandum, si fraudari non vultis promissione illa Sapi
Abbreviated transcription (Latin):
sentiant. Multo autẽ minus la¬
pides: cum nec sentiant. Ceterũ
diabolus uel homo malus. cum
uigeant. & uigilent rationeᷤ. iã
quidẽ merentur. s ñ nͥ pȩnam:
ꝓ eo qͦd a bono dissentiant. Paulꝰ
autem qui uolens euangłnat.¬
ne si inuitus. dispensatio tantum¬
ei credita sit. & quicumq similit̃
sapiunt: qm̃quidẽ exconsensu
uoluntatis obediunt: repositam
sibi eẽ confiditiit eoronã iusticiȩ.
Utitur gͦ ds̃ in salutem suoꝵ irrã¬
tionali & item insensibili creat᷑a
aquã ium̃to ł instrumento: quȩ iam
expleto oꝑe nusqͣm erunt. Utitur
creatura rationali s maliuola . qͣ¬
si uirga disciplinae: quã correpto
filio inignem ꝓiciet tanqͣm sar¬
mentum inucile. Utitur angłis ⁊
hominib bonȩ uoluntatis tanꝗͣ
commilitonib & coadiutorib suiͦ.
quos ꝑacta uictoria amplissimȩ

Expanded text:
sentiant. Multo autem minus lasentiant. Multo autem minus lapides; cum nec sentiant. Caeterum diabolus, vel homo malus, cum vigeant et vigilent ratione, jam quidem merentur, sed nonnisi poenam, pro eo quod a bono dissentiant. Paulus autem, qui volens evangelne, si invitus, dispensatio ei tantum credita sit ; et quicunque similiter sapiunt: quoniam quidem ex consensu voluntatis obediunt, repositam sibi esse confidunt coronam justitiae. Utitur ergo Deus in salutem suorum irrationabili, et item insensibili creatura, tanquam jumento vel instrumento, quae jam expleto opere nusquam erunt. Utitur creatura rationali, sed malevola, quasi disciplinae virga, quam, correcto filio, in ignem projiciet tanquam sarmentum inutile. Utitur et angelis et hominibus bonae voluntatis, tanquam commilitionibus et coadjutoribus suis, quos peract
Abbreviated transcription (Latin):
dum nocere cupientes uiuant:
qͣntum aliis ualet utilis actio. tm̃
ipsis ꝑuersa nocet intentio. Porro
ni sunt angłi uel homines: qͥ qͦd
uult ds̃ & agunt parit̃ & uoluns.
Qui enim bono qͦd oꝑe compleñ
uoluntate consentiunt: opꝰ om¬
nino qͦd ꝑ eos ds explicat. ipsis cõ¬
municat. Unde paulus cũ bona
plurima quȩ d̃s̃ ꝑ ipsum fecerat.
enarrasset: non autem ego ait
s gr̃a dĩ mecum. Potuit dic̃e ꝑ me:
s quia minus erat. maluit dice
mecum: p̃sumens se non solum
oꝑis ẽẽ ministrum. ꝑ effec̾tum:
mus: quid creatura queq ꝓ suo
ministerio mereatur. Et illa qui¬
dem ꝑ qͣm & sine qua fit qͦd fit.
quid mereri potest: Quid illa ꝯtͣ
qͣm fit nͥ irã: Quid. & cum qua fit
nͥ grãm: In prima itaq nulla. ĩ
sequenti mala: in ultia bona me¬
rita conquiruntur. Nec enĩ pecu¬
des cũ ꝑ eas bontim aut malum
quodcunq fit. boni quippiam
merentur aut mali: ñ habent
quippe unde bono maloue con¬

Expanded text:
dum nocere cupientes juvant, dum nocere cupientes juvant, quantum aliis valet utilis actio, tantum ipsis perversa nocet intentio. Porro ni sunt vel angeli, vel homines, qui quod vult Deus, et agunt pariter, et volunt. Qui enim bono, quod opere complent, voluntate consentiunt, opus omnino quod per eos Deus explicat, ipsis communicat. Unde Paulus, cum bona plurima, quae Deus per ipsum fecerat, enarrasset: Non autem ego, ait, sed gratia Dei mecum . Potuit dicere: Per me, sed quia minus erat, maluit dicere, mecum: praesumens se non solum operis esse ministrum per effectum; mus, quid creatura quaeque pro suo ministerio mereatur. Et illa quidem, per quam, et sine qua fit quod fit, quid mereri potest? quid illa contra quam fit, nisi iram? quid et cum qua fit, nisi gratiam? In prima itaque nulla, in sequenti mala, in ultima bona merita conquiruntur. Nec enim pecudes, 621 cum per eas bonum aut malum quodcunque fit, boni quidpiam merentur, aut mali. Non habent quippe unde bono malove con