comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ł̃m patrem cui comes ẽ ds̃. nec xp̃m suum
credat nͥꝓ quo passus ẽ: nec afficam incendit.¬
Quomͦ gͦ habent baptismum. aut quomodo
dat in nomine patnis & filii & sp̃s scĩ: Certe iã
aducitis posse in homine iniquo ẽẽ. uł ab homi¬
ne iniquo dari baptismum. non iniquum. s
iustum. & uerum. Non quia illius ẽ: s qͥa diẽ
Et ego tibi de isto nil calumnior. quod tu de ne¬
scio quib orbi terrarum facere non cessas: &
quod ẽ intolerabilius nec de ipsis aliqͥd ꝓbas.¬
Illud uero nescio quomͦ tolerari possit qͦd non
solum hominib scĩs. de hominib iniquis calũ¬
mamini. s etiam ipsi scõ baptisiati quod inqͦ¬
libet inquo necesse ẽ. ut scm̃ sit crimen exo¬
tagione peccatoꝵ hominum comparatis. ut
tale dicatis ẽẽ baptisma qualis ẽ ille a quo ha¬
betur. uł datur. uł sumitur. Porro si talis fit
homo qualis fuerit ille cum quo acceditad

Expanded text:
deum patrem cui comes est deus, nec Christum suum deum patrem cui comes est deus, nec Christum suum credat nisi pro quo passus est, nec Quomodo ergo habent Baptismum, aut quomodo dant in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti? Certe jam advertis posse in homine iniquo esse, vel ab homine iniquo dari Baptismum, non iniquum, sed justum et verum; non quia illius est, sed quia Dei est. Et ego tibi de isto nihil calumnior; quod tu de nescio quibus orbi terrarum facere non cessas, et, quod est intolerabilius, nec de ipsis aliquid illud uero nescio quomodo tolerari possit, quod non solum hominibus sanctis de hominibus iniquis calumniamini, sed etiam ipsi sancto baptismati, quod in quolibet iniquo necesse est ut sanctum sit, crimen ex contagione peccatorum hominum comparatis, ut tale dicatis esse baptisma, qualis est ille a quo habetur uel datur uel sumitur. porro si talis fit homo, qualis fuerit ille cum quo accedit ad
Abbreviated transcription (Latin):
smatisuera nascamini. nemo ur̃m penitus nat᷑
ẽ: nec patrem habetis impii nec matrem.uos gͦ
huiusmodi debeo baptirare. & si ut carnẽ udei
quasi baptirant milies uos lauetis. AũgR. Cent
ꝓposueras plene discutere baptismum tͥnitatis.
& intentos nos multum feceras. s scilicet quod
uobis facillimum ẽ. quam cito ad solita male¬
cdicta uertisti. Hoc reuera copiose facis . Pponi
enim tib quos uis: in quos inueharis quantum
uis. Inqua magna sermonis latitudine: uno
bieuissimo uerbo qͦd dicit᷑ ꝓba. in artissimaᷤ
coartaris angustias. Hoc enim tibi dic̃ sem̃
abrahȩ: in quo cum om̃s gentes benedicunt᷑.
non curant cum ate maledicuntur. Sedtam̃
quia de baptismo agis. quem tu putas eẽ ue¬
rum cum in homine iusto ẽ. falsum autẽ cum
in homine iniquo ẽ: ecce et ego scđm tuã regu¬
lam si discutiam baptismum trinitatis co¬
piosius ut arbitror potero dicere qͦd ñ habeat

Expanded text:
smatis uera nascamini, nemo uestrum penitus natus smatis uera nascamini, nemo uestrum penitus natus est nec patrem habetis impii nec matrem. uos ergo huiusmodi non debeo baptizare, etsi, ut carnem Iudaei quasi baptizant, milies uos lauetis ? Augustinus respondit: Certe proposueras plene discutere baptismum trinitatis et intentos nos multum feceras; sed scilicet, quod uobis facillimum est, quam cito ad solita maledicta uertisti. hoc reuera copiose facis. proponis enim tibi quos uis, in quos inueharis quantum uis; in qua magna sermonis latitudine uno breuissimo uerbo quod dicitur \'proba\' in artissimas coartaris angustias. hoc enim tibi dicit semen Abrahae, in quo cum omnes gentes benedicuntur non curant cum a te maledicuntur. sed tamen, quia de baptismo agis, quem tunc putas esse uerum cum in homine iusto est, falsum autem cum in homine iniquo est, ecce et ego secundum tuam regulam si discutiam baptismum trinitatis, copiosius ut arbitror potero dicere, quod non habeat
Abbreviated transcription (Latin):
debuit. ioħs quidem baptirauit aqua. uos au¬
tem sp̃u scõbaptrati estis. quando uob̃ in faciẽ
sufflaui. & deinceps baptirabimini in igniquẽ
accepturi estis non post multos dies hos: ut ui¬
delicet complerentur tres illi gradus quib dicis
unum baptismum consecratum. Ita fit ut adhuc
nescias quid sibi uelit quod dictum ẽ. ipse uos
baptirat in sp̃u scõ &igni: et temere uelis docere
quod nescis. Petilianus dixit. S ut plane dis
cutiam baptismum trinitatis: dirit apłis suis
mando uobis. Quem doces traditor quẽ condem¬
nas: Quẽ doces traditor. quẽ occidis: Postremo
quem doces: an quem feceris homicidam: Quomͦ
gͦ baptiras in nomine trinitatis: Patrem dm̃ dic̃c
fici quia filii ddi uocabuntur. tu qui pacem ñ ha
bes. dm̃ non habes patrem. Quomͦ autem in no¬
mine filii baptiras qui tradis. ipsumq filium
Cum gͥ uobis d̾s genitor nonsit. nec aqua bapti¬

Expanded text:
debuit: \'Iohannes quidem baptizauit aqua; uos audebuit: \'Iohannes quidem baptizauit aqua; uos autem spiritu sancto baptizati estis, quando uobis in faciem sufflaui, et deinceps baptizabimini in igni, quem accepturi estis non post multos dies hos\', ut uidelicet complerentur tres illi gradus quibus dicis unum baptismum consecratum. ita fit, ut adhuc nescias quid sibi uelit quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto et igni et temere uelis docere quod nescis. Petilianus dixit: Sed ut plene discutiam baptismum trinitatis, dixit apostolis smando uobis. quem doces, traditor? quem condemnas? quem doces, traditor? quem occidis? postremo quem doces? an quem feceris homicidam? quomodo ergo baptizas in nomine trinitatis? patrem deum dicere ati pacifici, quia filii dei uocabuntur, tu qui parem animi non habes deum non habes patrem. quo- modo autem in nomine filii baplixas, qui tradis ipsumque filium cum igitur deus uobis genitor non sit nec aqua bapti
Abbreviated transcription (Latin):
discipulorum. & alius qui post eius ascensũ
in apłos suꝑuenit. Nunquid gͦ duosunt
sp̃s scĩ: Quis boc dementissimꝰ dixerit: Ipse
sufflando in faciem discipulorum. siue de¬
suꝑ eum die pentecostes certa sacrament
commendatione mitcendo. Proinde ñ xp̃c
compleretur qͦd dictum erat inspũ scõ &
inderra positus suo flatu. in cȩlo autem po¬
situs linguis igneis demonstrauit.: Namq
ut noueris. non tunc implecum ẽẽ qͦd dictũ
ẽ ipse uos baptirat in spũ scõ. quando suffla¬
uit in faciem. ut iam non in sp̃u. s inignibapti¬
randi uenturo paraclido uiderentur. reminisce
aꝑtissimam scripturam. & uide quid eis dixit.
quando ipse dñs ascendit incȩlum. Ioħs qͥdem
baptirauit aqua: uos autem spũ sc̃o baptira.¬
biminquem & acceptun estis non post multoᷤ
dies hos ad pentecosten. Quid hoc testimonio
clarius: Sed̾m audem sensum tuum dicere

Expanded text:
discipulorum, et alius qui post eius ascensum discipulorum, et alius qui post eius ascensum in apostolos superuenit. numquid ergo duo sunt spiritus sancti? quis hoc dementissimus dixerit? ipse insufflando in faciem discipulorum siue desuper eum die pentecostes certa sacramenti commendatione mittendo. proinde non Chricompleretur quod dictum erat: in spiritu saum dedit, quem in terra positus suo flatu, in caelo autem positus linguis igneis demonstrauit. namque ut noueris non tunc impletum esse quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto, quando eis sufflauit in faciem, ut iam non in spiritu sed in igni baptizandi uenturo paracleto uiderentur, reminiscere apertissimam scripturam et uide quid eis dixerit quando ipse dominus ascendit in caelum: Iohannes quidem baptizauit aqua, uos autem spiritu sancto baptizabimini quem et accepturi estis non post multos dies hos ad pentecosten. quid hoc testimonio clarius? secundum autem sensum tuum dicere
Abbreviated transcription (Latin):
unitas commendatur. non debuerunt bap¬
tirari iubente paulo apło. quos compererat
baptiratos aioħe. Iam enim habebant aquã.
Restabat ut sp̃m & ignem accipent. quia defu¬
erant ioħi. ut compleretur baptismꝰ. trib ut
asseris gradib consecratus. Cum uero aucto¬
ritate apłica iussi sunt baptirari. satis declara¬
tum ẽ. aquam illam ioħis non ꝑtinere adba¬
ptismum xp̃i: sed ꝓ necessario dempore alt̾iꝰ
dispensationis fuisse. Postremo quid tͥ uisũ
tum. et adhibuisses exeuangłio testimonium.
quod resurgens amortuis in sufflauit in faciẽ
discipulorum dicens. accipite sp̃m scm. adul¬
dimum illum ignem qui cum baptismonomi¬
natus ẽ in linguis igneis quȩ paraclito uenien¬
de demonstratȩ sunt uelles ostendere: Diristi
enim. ipseq ignis paraclitus crepitantib flã¬
mis ardescens in apłos suꝑuenit:quasi alius
sit sp̃s sẽs quẽ dedit insufflando in faciem

Expanded text:
unitas commendatur, non debuerunt bapunitas commendatur, non debuerunt baptizari iubente Paulo apostolo quos compererat baptizatos a Iohanne; iam enim habebant aquam em. restabat ut spiritum et ignem acciperent, quia defuerant Iohanni, ut compleretur baptismus tribus, ut asseris, gradibus consecratus. cum uero auctoritate apostolica iussi sunt baptizari, satis declaratum est aquam illam Iohannis non pertinere ad baptismum Christi, sed pro necessario tempore alterius dispensationis fuisse. Postremo quid tibi uisum tum et adhibuisses ex euangelio testimonium, quod resurgens a mortuis insufflauit in faciem discipulorum dicens: accipite spiritum sanctum, ad ultimum illum ignem, qui cum baptismo nominatus est, in linguis igneis quae paracleto ueniente demonstratae sunt uelles ostendere? dixisti enim: ipseque ignis paracletus crepitantibus flammis ardescens in apostolos superuenit, quasi alius sit spiritus sanctus quem dedit insufflando in faciem
Abbreviated transcription (Latin):
saq tria sic ꝑsonis singłis disꝑtitus es. ut aꝗͣ
error sit. parumꝑ aduerte. Eo quippe ductꝰ
es. ut ita sentires. quia ioħs ait ego quidem
baptrt inaqua. qui autem post me uenit
maior me ẽ ipse uos baptirat in sp̃u sc̃o &
igni. nec considerare uoluisti non tria trib
ignem paraclito. sed tria hec ad duos potrꝰ
ꝑtinere unum adioħem. & duo cetera ad
dñm. Neq enim dictum ẽ. ego quidẽ uos
baptizo inaqua. qui autem post meuenit
maior ẽ me cuius non sum dignus calciam̃¬
ta portare. ipse uos baptiat in spũ scõ. qui
autem post illum uenturus ẽ paraclitus ip̃e
uos baptirat in igni. sed ego quidẽ inquit
inaqua. qui autem post me uenit. in sp̃u
et igni. Anum sibi tribuit: illi duo. Uides
gͦ quemadmodum de fefellit numerus:
Adhuc atcende. Unum dixisti baptismum
trib gradib consecratum. aqua. sp̃u scõ. &
igni. & tres ꝑsonas ꝑ singła posuisti. iohem

Expanded text:
saque tria sic personis singulis dispertitus es, ut aquasaque tria sic personis singulis dispertitus es, ut aquaerror sit parumper aduerte. eo quippe ductus es ut ita sentires, quia Iohannes ait: ego quidem baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est; ipse uos baptizat in spiritu sancto et igni, nec considerare uoluisti non tria tribus ignem paracleto, sed tria haec ad duos potius pertinere, unum ad Iohannem et duo cetera ad dominum. neque enim dictum est: \'ego quidem uos baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est, cuius non sum dignus calciamenta portare; ipse uos baptizat in spiritu sancto, qui autem post illum uenturus est paracletus ipse uos baptizat in igni\', sed: ego quidem, inquit, in aqua, qui autem post me uenit in spiritu sancto e t igni. unum sibi tribuit, illi duo. uides ergo quemadmodum te fefellit numerus. adhuc attende. unum dixisti baptismum tribus gradibus consecratum, aqua, spiritu sancto et igni, et tres personas per singula posuisti, Iohann
Abbreviated transcription (Latin):
uerba eorum. Hinc fit. ut ȩccl̃ia uera neminẽ
lateat. Unde ẽ illud quod in euangłio ipse dic̃
Non potest ciuitas abscondi suꝑ montẽ con¬
stituta. Ideoq in eodem psalmo conec̾tituꝵ.
Insole posuit tabernaculum fuum. idest in ma¬
nifestatione. sicut in regnoꝵ libris legimus di¬
ctum: quod tu in occulto fecisti. patieris in so¬
le. Et ipse tanquam sponsus ꝓcedens de tha¬
lamo suo: exultauit ut gigas ad currendã uiã.
Asummo celo egressio eius. Ecce habes aduentũ
dñi in carne. E occursus eius usq ad suminũ
cȩli. Ecce habes resurrectionem & ascensionem.
Nec ẽ qui se abscondat acalore eius. Ecce habes
aduentum sp̃s scĩ quẽ in linguis igneis misit:
ut feruorem caritatis ostenderet. Quam ꝓfecto
non habet. qui cum ȩccłia quȩ in omnib lin¬
guis ẽ. non seruat unitatem sp̃s inuinculo
pacis. Iam uͦ quod unum quidem baptismũ
esse dixisti. sedtñ trib gradib consecratũ. ip¬

Expanded text:
uerba eorum. hinc fit ut ecclesia uera neminem uerba eorum. hinc fit ut ecclesia uera neminem lateat. unde est illud quod in euangelio ipse dicit: non potest ciuitas abscondi super montem constituta. ideoque in eodem psalmo conectitur: in sole posuit tabernaculum suum — id est in manifestatione, sicut in Regnorum libris legimus dictum: quod tu in occulto fecisti, patieris in sole —, et ipse tamquam sponsus procedens de thalamo suo exultauit ut gigas ad currendam uiam: a summo caelo egressio eius — ecce habes aduentum domini in carne — et occursus eius usque ad summum eius — ecce habes resurrectionem et ascensionem — nec est qui se abscondat a calore eius: ecce habes aduentum spiritus sancti quem in linguis igneis misit, ut feruorem caritatis ostenderet, quam profecto non habet qui cum ecclesia, quae in omnibus linguis est, non seruat unitatem spiritus in uinculo pacis. Iam uero quod unum quidem baptismum esse dixisti, sed tamen tribus gradibus consecratum, ip
Abbreviated transcription (Latin):
tib quȩ in semine abrahȩ benedicuntur. ñcom¬
municatis: & magnum crimen ẽ. non quorun¬
dam ur̃m. s omnium. Etcamen nosti. & comme¬
moras sc̃m sp̃m ita uenisse. ut illi quos tunc im¬
pleuerat. linguis omib loquerent᷑. Quid sibi uo¬
lebat illud signum atq ꝓdigium: Cur modo ita
datur sp̃s sc̃s ut nemo cui datur linguis om̃ib
loqui possit nͥ quia om̃s gentes credituras. ac sie
in omnib lingius futurum euangłium illud tẽ
miraculum portendebat. quod & in psalmo tanto
ante predictum ẽ. non sunt loquele neq sermo¬
nes: quorum non audiantur uoces eoꝵ Hoc ꝓ¬
pter eos dictum ẽ qui sc̃õ spu accepto. linguis
erant omnib locutur. S quia idipsum inom¬
nib gentium linguis futurum euangłium. &
corpus xp̃i ꝑ totum orbem terraꝵ linguis om̃ib
ꝑsonaturum significabat: secutus ait. In om̃em
terrã exiuit sonus eorum. & in fines orbis teriȩ

Expanded text:
tibus quae in semine Abrahae benedicuntur non comtibus quae in semine Abrahae benedicuntur non communicatis, et magnum crimen est et non quorundam uestrum, sed omnium. Et tamen nosti et commemoras sanctum spiritum ita uenisse, ut illi quos tunc impleuerat linguis omnibus loquerentur. quid sibi uolebat illud signum atque prodigium? cur modo ita datur spiritus sanctus, ut nemo cui datur linguis omnibus loqui possit, nisi quia omnes gentes credituras ac sic in omnibus linguis futurum euangelium illud tunc miraculum portendebat? quod et in psalmo tanto ante praedictum est: non sunt loquelae neque sermones quorum non audiantur uoces eorum. hoc propter eos dictum est qui sancto spiritu accepto linguis erant omnibus locuturi. sed quia id ipsum in omnibus gentium linguis futurum euangelium et corpus Christi per totum orbem terrarum linguis omnibus personaturum significabat, secutus ait: in omnem terramexiuit sonus eorum et in fines orbis terrae
Abbreviated transcription (Latin):
grauitatis ieiunos iudicari: & ipsum in eis dum
nillis sententiis utilib pascitur: suꝑuacaneo la¬
borre ieuno. E cce dico cucumcelliones ur̃os:
non crepitantib sed precipitantib flaminis fu¬
ioris ardere. Sed responderis quid ad nos.eur &
tu cum obieceris quos uolueris. non uicissim au¬
dies & nos nescimꝰ: Si respondens non ꝓbatis. c̃
non tib orbis terrarum respondeat uicissim nec
uos ꝓbatis. Paciseamur gͦ si placet ut nec tu
nobis malos obicias quos putas nr̃os. nec uobis
ego ur̃os. Ita udebis. hoc pacto tam iusto placi¬
to atq firmato. nichil te habere quod obicias se¬
min abiahȩ in omnib gentib. Atq tibiego pla¬
ne inuenio magnum quod obiciam.Cur ergo
uos impie separastis asemine abrahȩ quod ẽ in
omnib gentib: Hoc certe quemadmodum de¬
fendas non habes. Purgamus enim nos utriq a
criminib alienis. Hoc autem quod omĩb gen¬

Expanded text:
grauitatis ieiunos iudicari et ipsum in eis, dum grauitatis ieiunos iudicari et ipsum in eis, dum nullis sententiis utilibus pascitur, superuacaneo laborare ieiunio. ecce dico circumcelliones uestros non crepitantibus, sed praecipitantibus flammis furoris ardere. si responderis: \'quid ad nos?\', cur et tu cum obieceris quos uolueris non uicissim audies: \'et nos nescimus\'? si responderis: non probabis\', cur non tibi orbis terrarum respondeat uicissim: nec uos probatis? paciscamur ergo, si placet, ut nec tu nobis malos obicias quos putas nostros nec uobis ego uestros. ita uidebis hoc pacto tam iusto placito atque firmato nihil te habere quod obicias semini Abrahae in omnibus gentibus. atque tibi ego plane inuenio magnum quod obiciam: cur ergo uos impie separastis a semine Abrahae quod est in omnibus gentibus? hoc certe quemadmodum defendas non habes. purgamus enim nos utrique a criminibus alienis; hoc autem, quod omnibus gen
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s sc̃s dabat eloquium eis. Tu gͦ ꝑsecutor uł
aquam penitentiȩ non habes.qui non iohis
occisi. s occisoris herodis retines potestatẽ. Tu
morti xp̃c ẽ traditus: non ad mortem tradi¬
dit xp̃c. Tibi ignis in sp̃u apud inferos uiuax
est: qui ieiunis apicib estuans. menbra tua
ꝑscłm afflare ualeat. non finire. Si c̃ scͥptum
ẽ. de reorum inferno supplicio. Ignis eorum
conueiator: non ueridicus ddisputator. Nonne
aliquando desines talia dicere: Quȩ si ñ ꝓbas.
ad neminem ꝑtinent. Si autem ꝓbas: ad unita¬
tem orbis terrarum quȩ in scĩs tanquam in fru.¬
mentis ẽ: omnino non ꝑtinent. Si placeat &
nobis. ꝓ maledictis maledicta reponere. possumꝰ
& nosforte diserte conuiciari. possumus dicere
crepitantib flaminis. s nullomͦ michi sonat di¬
serte quod dicitur inepte. Possumus & nos dicere.
ieiunis apicib estuans. sed scriptorum nr̃oꝵ api¬
ces nolumꝰ cum ab aliquo sano leguntur. a succo

Expanded text:
s sanctus dabat eloquium eis. tu igitur, persecutor, uel aquam paenitentiae non habes, qui non Iohannis occisi, sed occisoris Herodis retines potestatem. tu morti Christus est traditus, non ad mortem tradidit Christus. tibi ignis in spiritu apud inferos uiuax est, qui ieiunis apicibus aestuans membra tua per saeculum afflare ualeat, non finire, sicut scriptum est de reorum inferno supplicio: ignis eorum es ille maledicus conuiciator, non ueridicus disputator. nonne aliquando desines talia dicere, quae si non probas ad neminem pertinent, si autem probas ad unitatem orbis terrarum, quae in sanctis tamquam in frumentis est, omnino non pertinent? si placeat et nobis pro maledictis maledicta reponere, possumus et nos forte diserte conuiciari, possumus dicere: crepitantibus flammis, sed nullo modo mihi sonat diserte quod dicitur inepte; possumus et nos dicere: ieiunis apicibus aestuans, sed scriptorum nostrorum apices nolumus, cum ab aliquo sano leguntur, suco
Abbreviated transcription (Latin):
ri sumꝰ. Nam siquelibet hominẽ ponas: in¬
certa erit accipientis mundatio. quia incerta
conscientia ẽ abluentis. Petilianus dix̃. Nam
lis homo fidem ꝑcipit non reatum. Credit qͥp¬
pe in cum qui iustificat impium: ut depute¬
tur fides eiꝰ adiusticiam. Petilianus dixit.
Omnis res enim: origine et radice consistit.

Expanded text:
ri sumus. nam si quemlibet hominem ponas, incerta erit accipientis mundatio, quia incerta conscientia est abluentis. Petilianus dixit: Na-lis homo fidem percipit, non reatum. credit quippe in eum qui iustificat impium, ut deputetur fides eius ad iustitiam. Petilianus dixit: Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
mur. nec ur̃ã mundamur. s aqua baptismi
in nomine patris et filii et sp̃c scĩ. cũ datur
alicui. nec nr̃a nec ur̃a ẽ: s illius de qͦ ioħi di¬
c̾tũ ẽ. suꝑ quẽ uid̾is sp̃m sicut columbam des¬
cendentẽ et manentẽ suꝑ eum. hic est qui

Expanded text:
mur, nec vestra mundamur: sed aqua Baptismi in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti cum datur alicui, nec nostra, nec vestra est, sed illius de quo Joanni dictum est, Super quem videris Spiritum sicut columbam descenden
Abbreviated transcription (Latin):
suis ediderunt ita non effugiant respon-¬
dentẽ sibi ad singula ueritatẽ. tanquã no¬
biscum facie ad faciem colloquant᷑: ab ipso
exordio epłȩ suȩ. Petilianus dixit. Petilia nꝰ
epc̃ dilectissimis frĩb cum prb̃ris et diaco¬
nib ministris. ꝑdiocesim nobiscum inscõ
ȩuangłio constitutis: gr̃a uobis et pax adeo
Agnosco apłicam salutationẽ. uideris qͥs
dicas. Unde tamen didiceris qͦd dicis: adu̾¬
te. Sic salutat paulus romanos. fic corm¬
thios. sic galathas. sic ephesios. colosenses.
philippenses. thessalonicenses. Quȩ igit᷑ de¬
mentia ẽ. cum his ȩccłiis nolle cõmunicare pa¬
cis salutem. in quarum epłis didicistis pacifi¬

Expanded text:
suis ediderunt ita non effugiant responsuis ediderunt ita non effugiant respondentem sibi ad singula ueritatem, tamquam nobiscum faciem ad faciem colloquantur. Ab ipso exordio epistulae suae Petilianus dixit: Petilianus episcopus dilectissimis fratribus compresbyteris et diaconibus ministris per diocesim nobiscum in sancto euangelio constitutis: gratia uobis et pax a deo Agnosco apostolicam salutationem: videris quis dicas, unde tamen didiceris quod dicis adverte. Sic salutat Paulus Romanos, sic Corithios, sic Galatas, sic Ephesios, Colossenses, Philippenses, Thessalonicenses. Quae igitur dementia est, cum his Ecclesiis nolle communicare pacis salutem, in quarum Epistolis didicisti pacifi
Abbreviated transcription (Latin):
Rimis partib
epłȩ petiliani quas tantũmͦ
inueneramus: satis nos re¬
spondisse meminerunt.
qui ea legere uł audire po¬
tuerunt. S quia postea tota
est a fr̃ib inuenta atq descripta. missaq no¬
bis. ut uniuersȩ respondeamꝰ: ñ erat difu¬
giendum hoc officium stilinr̃.: Ton quia ille
nouũ aliquid dicit. cui non iam multismo¬
dis et sepe responsum ẽ: s ꝓpter tardiores
fr̃s qui ea quȩ alicubi legerint. adomnia
paria referre non possunt.Ita moram gerã
eis. qui me omĩno ad singula respondere
compellunt: ut quasi alt̃iis sermonib in
p̃sentia disseramus. Uerba ex epła eius po¬
nam sub eius nomine: et responsionẽ red¬
dam sub meo nomine. tanqũã cũ ageremꝰ.
a notariis excepta sint. Ita nemo erit qͥ me
aliquid p̃termisisse. aut ꝓpt̾ in discretas ꝑso¬
nas se non potuisse intelligere conqueratur.
Simul etiam ud idem ipsi donatistȩ qui co¬
ram nobcũ disserere nolunt ꝑ litteras quas

Expanded text:
rimis partibus epistulae Petiliani quas tantummodo inueneramus satis nos respondisse meminerunt qui ea legere uel audire potuerunt. sed quia postea tota est a fratribus inuenta atque descripta missaque nobis, ut uniuersae respondeamus, non erat defugiendum hoc officium stili nostri, non quia ille nouum aliquid dicit, cui non iam multis modis et saepe responsum est; sed propter tardiores fratres, qui ea quae alicubi legerint ad omnia paria referre non possunt, ita morem geram eis qui me omnino ad singula respondere compellunt, ut quasi alternis sermonibus in praesentia disseramus. uerba ex epistula eius ponam sub eius nomine et responsionem reddam sub meo nomine, tamquam, cum ageremus, a notariis excepta sint. ita nemo erit qui me aliquid praetermisisse aut propter indiscretas personas se non potuisse intellegere conqueratur; simul etiam ut idem ipsi Donatistae, qui coram nobiscum disserere nolunt, per litteras quas
Abbreviated transcription (Latin):
cium loci plenum aere.carens lumine di¬
umo.Cui utiq nocti iam nichil adden¬
dum esset in genere suo: quo ess et specio¬
sior siue distinctior. Uesꝑa autem in doto
illo triduo antequam ficrent luminaria.
consummati oꝑis terminus ñ absurde for¬
tasse intelligitur: mane uͦ tanquam futurȩ
oꝑationis significatio S ante omnia me¬
minenmus unde iam multa dirimus.non
temporalib quasi animi sui. aut corporeis
motib oꝑari dm̃. sicutioꝑadur homo uł
angłs: s eternis. atq incommutabilib &
stabilib rationib. coeterm sibi uerbi sui:
&. quodam ut ita dixerim fotu pariter
coeterni scĩ sp̃s sui. Nam & illud qͦd ꝑ gre¬
cam & latinam linguã dictum ẽ. de spũ¬

Expanded text:
tium loci plenum aere, carens lumine ditium loci plenum aere, carens lumine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque incommutabilibus et stabilibus rationibus coaeterni sibi uerbi sui et quodam, ut ita dixerim, fotu pariter coaeterni sancti spiritus sui. nam et illud, quod per graecam et latinam linguam dictum est de spi
Abbreviated transcription (Latin):
fec̃: qm̃ aformata re ad hoc distinct̾a ẽ. illa
informitas. ut non in ea finis esset: s adhuc
formanda restaret ꝑcreaturas cȩteras iam
corporales. Itaq si postea quam distincta
essent illa diuisione & uocabulis. tunc di¬
ceretur. uidit ds̃ quia bonum ẽ: hec facꝰ¬
ca acciꝑemus significari. quib iam insuo
genere nichil esset addendum. Quia uero
lucem solam ita ꝑfecerat. uidit ds̃ lucẽ in
quit quia bona ẽ: & diuisione ac nomini¬
bus discreuit a tenebris. Neq cunc dirit
uidit ds̃ quia bonum ẽ Ad hoc enim erat
informitas illa discreta: ut adhuc inde alia
formarentur. Namq ista nor quȩ nobis no¬
tissima ẽ. fac̃ enim eam suꝑ derras solis cir¬
cuitus. quando ꝑ luminarium distributio¬
nem a die diuiditur: post ipsam diuisionẽ
diei & noct̾is. dr̃. uidit ds̃ quia bonum ẽ.
Non enim hec nox inforinis aliqua substan¬
tia erat. unde adhuc alia formarent᷑: s spa¬

Expanded text:
fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc formanda restaret percorporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo genere nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis circuitus —, quando per luminarium distributionem a die diuiditur, post ipsam diuisionem diei et noctis dicitur: uidit deus, quia bonum est. non enim haec nox informis aliqua substantia erat, unde adhuc alia formarentur, sed spa
Abbreviated transcription (Latin):
informi: appellatio uͦ diei . & noctis. insinu¬
atio distributionis ẽ. qua significetur ni¬
chil dm̃ inordinatum relinquere. atq ip¬
sam informitatem. ꝑ quam res de sp̃e in spe¬
ciem mͦ quodam transcundo mutandur ñ
ẽẽ indispositam: neq defectus ꝓfectusq cre¬
atiux quib sibimet temporalia quęq suc¬
cedunt. sine supplemento eẽ decoris umu̾si:
Nor enim ordinate sunt tenebix. ꝓpterea uͦ
cum facta esset lux dic̾tum ẽ. uidit d̃s̃ lu¬
cem quia bona ẽ. cum hoc poss et post om¬
na cusdem diei dicere: id ut cum expli¬
casset. dirit ds̃ fiat lux & fact̾a ẽ lur. & di¬
uifit ds̃ inter lucem & tenebras. & uocauit
ds̃ lucem diem & tenebras uocauit noctẽ.
tune diceret. et uidit ds̃ quia bonum est:
et deinceps annecteret. & fact̾a ẽ. uesꝑa. &
factum ẽ iane. sicut in aliis oꝑib fac̃ qͥb
uocabula imponit. Hic gͦ ꝓpterea non ita

Expanded text:
informi, appellatio uero diei et noctis insinuinformi, appellatio uero diei et noctis insinuatio distributionis est, qua significetur nihil deum inordinatum relinquere atque ipsam informitatem, per quam res de specie in speciem modo quodam transeundo mutantur, non esse indispositam neque defectus profectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine subplemento esse decoris uniuersi? nox enim ordinatae sunt tenebrae. Propterea uero cum facta esset lux, dictum est: uidit deus lucem quia bona est, cum hoc posset post omnia eiusdem diei dicere, id est, ut, cum explicasset "dixit deus: fiat lux. et facta est lux. et diuisit deus inter lucem et tenebras et uocauit deus lucem diemtunc diceret, Et vidit Deus quia bonum est; et deinceps annecteret, Et facta est vespera, et factum est mane; sicut in aliis operibus facit, quibus vocabula imponit. Hic ergo propterea non ita
Abbreviated transcription (Latin):
inter quos. & in eadem luce ꝑmanentes di¬
uideret ds̃. tanquam inter lucẽ & tenebͣs:
& lucem uocans diem ac tenebras noctem.
ostenderet se ñ operatorem peccatoꝵ. s ordi¬
natorem distributione meritorũ: An hic
dies totius temporis nomen ẽ & omĩa uo¬
lumina scłoꝵ hoc uocabulo includit. Ideoq
ñ dictus ẽ primꝰ. s unus dies : Et facta ẽ. enim
uespera. & factum ẽ. inquit mane dies unꝰ:
ut ꝑ hoc qͦd fact̾a ẽ. uesꝑa. peccatum rationa¬
lis ereaturȩ: qͦd autẽ factum ẽ. mane. renoua¬
tdio eius significata uideatur: S hec allego¬
ric ꝓphice disputatio ẽ: quã ñ isto sermone
suscepimus. Instituimꝰ enim de scripturis
nunc loqui scđm ꝓprietatem rerum gesta¬
rum: ñ scđ̃m engmata futuraꝵ. Ergo ad
rationem factarum conditariumq natu¬
rarum.quomͦ inuenimus uesꝑam & mane
in luce spiritali: An diuisio quidẽ lucis.
atenebris ẽ. distinctio iam rei formate ab

Expanded text:
inter quos et in eadem luce permanentes diinter quos et in eadem luce permanentes diuideret deus, tamquam inter lucem et tenebras, et lucem uocans diem ac tenebras noctem ostenderet se non operatorem peccatorum, sed ordinatorem distributione meritorum ? an hic dies totius temporis nomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim uespera, et factum est, inquit, mane dies unus, ut per hoc, quod facta est uespera, peccatum rationalis creaturae, quod autem factum est mane, renouatio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituimus enim de scripturis nunc loqui secundum proprietatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarumque naturarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab
Abbreviated transcription (Latin):
Cum enim et̃na illa & incõmutabilis. quȩ
ñ est facta s genita sapĩa. in spiritales atq
rationales creaturas sic̃ in animas scãs se
transfert. ut illummate lucere possint. fit
in eis quedam luculentȩ rationis affectio.
quȩ potest accipi facta lux. cũ diceret ds̃.
fiat lux: fi iam erat creatura spĩtalis quȩ
nomine cęli significata ẽ. in eo qđ scriptũ
ẽ. in principio fecit ds̃ celum & terrã: ñ cor
hoc ẽ suꝑ omne corpus. ñ locoꝵ gradib s
naturȩ sublimitate p̃positũ. Quo aut̃ mͦ
simul fieri potuit. & qđ illuminaretur. &
ipsa illuminatio ac diũso tempore narran¬
da fũt: paulo ante diximts. cũ de materia
tractaremus. S huic luci succedentẽ noctẽ.
ut uesꝑa fieret: quo pacto intellecturi sumꝰ:
A tenebris uͦ qualib. talis lux diuidi potuit
dicente scriptura: & diuisit ds inter lucem
& denebras: Nunquid iam erant peccato¬
res & stulti decidentes alumine ueritatis.

Expanded text:
cum enim aeterna illa et incommutabilis, quae cum enim aeterna illa et incommutabilis, quae non est facta, sed genita sapientia, in spiritales atque rationales creaturas sicut in animas sanctas se transfert, ut inluminatae lucere possint, fit in eis quaedam luculentae rationis adfectio, quae potest accipi facta lux, cum diceret deus: fiat lux, si iam erat creatura spiritalis, quae nomine caeli significata est in eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelumhoc est, super omne corpus, non locorum gradibus, sed naturae sublimitate praepositum. Quo autem modo simul fieri potuit et quod illuminaretur, et ipsa illuminatio, ac diverso tempore narranda fuerit, paulo ante diximus, cum de materia tractaremus. 33. Sed huic luci succedentem noctem, ut uespera fieret, quo pacto intellecturi sumus? a tenebris uero qualibus talis lux diuidi potuit dicente scriptura: et diuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti decidentes a lumine ueritatis,
Abbreviated transcription (Latin):
tionemq lucis. ut diei noctisq uicissitu¬
dines fierent. ꝓbare possimus. Iactus enĩ
radiorum ex ocłis nr̃is. cuiusdãm quidã lu¬
cis ẽ. lactus: et contrahi podest. cum aerem
qui ẽ. ocłis nrĩs ꝓrimus intuemur: et emit¬
ti. cum ad eandem rectitudinẽ quȩ sunt
longe posita attendimꝰ. Nec sane cum con¬
trahitur. ommino cernere quȩ longe sunt
desinit:s certe obscurius quã cum in eam
obtutus emititur. Sitamen ea lux quȩ in
sensu uidentis ẽ. tam erigua docetur: ut nͥ
adiuuetur extraria luce. nichil uide possim᷑.
Et qm̃ discerni ab ea non podest: qͣm exemplo
demonstrari possit emissio indiem. & con¬
tractio lucis in noctem. sic̃ diri repꝑire dif¬
ficile ẽ. Si autem spiritalis lux facta ẽ cum
dixit ds̃ fiat lux: ñ illa uera patri coet̃na in¬
telligenda est. ꝑ quam facta sunt omĩa. et
quȩ illuminat omnẽ hominẽ:s illa de qua
dici potuit. prior omniũ creata est sapĩa.

Expanded text:
tionemque lucis, ut diei noctisque uicissitutionemque lucis, ut diei noctisque uicissitudines fierent, probare possimus. iactus enim radiorum ex oculis nostris cuiusdam quidem lucis est iactus et contrahi potest, cum aerem, qui est oculis nostris proximus, intuemur, et emitti, cum ad eandem rectitudinem quae sunt longe posita adtendimus. nec sane, cum contrahitur, omnino cernere, quae longe sunt, desinit, sed certe obscurius, quam cum in ea obtutus emittitur. sed tamen ea lux, quae in sensu uidentis est, tam exigua docetur, ut, nisi adiuuetur extraria luce, nihil uidere possimus; et quia discerni ab ea non potest, quo exemplo demonstrari possit emissio in diem et contractio lucis in noctem, sicut dixi, reperire difficile est. Si autem spiritalis lux facta est, cum dixit deus: fiat lux, non illa uera patri coaeterna intellegenda est, per quam facta sunt omnia, et quae inluminat omnem hominem, sed illa, de qua dici potuit: prior omnium creata est sapientia.
Abbreviated transcription (Latin):
liter dicitur eam significari illis uerbis. t̃¬
ra autem erat inuisibilis & incomposita.
& tenebre erant suꝑ abyssum. & sp̃s dĩ suꝑ¬
ferebatur suꝑ aquam: ut excepto qͦd ibi po
situm ẽ. de sp̃u dĩ. cetera rerum quidẽ uisi¬
bilium uocabula. s ad ulam informitatem
ut tardiorib poterat insinuandam dicta
intelligamus. quia hec duo elementa id:
terra & aqua. ad aliqͥd faciendũ oꝑantiũ
informitas:. Si hoc gͦ ꝓbabiliter dicitur.
ñ erat aliqua formata moles. quam lux
ex una parte illustrans.ex altera faceret
tenebras:unde nor posset die discedente
succedere. Emissionẽ uͦ contractionemq
lucis illius si uelimus diem noctemq in¬
telligere: nec causam uidemꝰ cur ita fieret.
Non enim iam erant animalia quib hec
uicissitudo salubrit̃ ex hiberetur: &
quib postmodum erortis ꝑ circuitũ so¬
lis cernimꝰ exhiberi: nec ullum occurrit
eremplum quo istam emissionẽ condrac¬

Expanded text:
liter dicitur eam significari illis uerbis: teliter dicitur eam significari illis uerbis: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei superferebasitum est de Spiritu Dei, caetera rerum quidem visibilium vocabula, sed ad illam informitatem, ut tardioribus poterat, insinuandam dicta intelligamus; quia haec duo elementa, id est terra et aqua, ad aliquid faciendum operantium informitas: si ergo hoc probabiliter dicitur, non erat aliqua formata moles, quam lux ex una parte inlustrans ex altera faceret tenebras, unde nox posset die discedente succedere. Emissionem uero contractionemque lucis illius si uelimus diem noctemque intellegere, nec causam uidemus, cur ita fieret — non enim iam erant animalia, quibus haec uicissitudo salubriter exhiberetur et quibus postmodum exortis per circuitum solis cernimus exhiberi — nec ullum occurrit exemplum, quo istam emissionem contrac
Abbreviated transcription (Latin):
mul utr̃q dici potu̾it. pͥꝰ ilid̃ unde aliqͥd factũ ẽ.
qͣm illd̃ qͦd inde factũ ẽ dici debuisse quis du¬
bitet: Quia etiam cum dicim̃ materiam
& formam. utrumq eẽ simul intelligimꝰ:
nec utrumq simul possumus enuntiare. Siẽ
audem in breuitate temporis contingit. cũ
duo ista uerba ꝓferimus. ut alterum ante
alterum ꝓferamus: ita in pliritate narratio¬
nis alt̾m pͥ qͣm alterũ narrandum fuit quam¬
us utrumq ut dictum ẽ simul fecerit ds̃. ut
qͦd sola origine prius ẽ. in faciendo. etiã dem¬
pore prius sit in narrando: quia duȩ res qͣꝵ
etiam altera nullomͦ prior ẽ nominari sut
non possunt. Quanto minus simul narrari:
Non itaq dubitandum ẽ. ita eẽ ut cumq
istã ẽẽ informem materiam ꝓpe nichil. ut
ñ sit facta nͥ adõ: & reb que de illa forma¬
te sunt simul concreata sint. S si credibi¬

Expanded text:
mul utrumque dici potuerit, prius illud, unde aliquid factum est, mul utrumque dici potuerit, prius illud, unde aliquid factum est, quam illud, quod inde factum est, dici debuisse quis dubitet? quia etiam cum dicimus materiam et formam, utrumque simul esse intellegimus nec utrumque simul possumus enuntiare. sicut autem in breuitate temporis contingit, cum duo ista uerba proferimus, ut alterum ante alterum proferamus, ita in prolixitate narrationis alterum prius quam alterum narrandum fuit, quamuis utrumque, ut dictum est, simul fecerit deus, ut, quod sola origine prius est in faciendo, etiam tempore prius sit in narrando, quia duae res, quarum etiam altera nullo modo prior est, nominari simul non possunt, quanto minus simul narrari! non itaque dubitandum est ita esse utcumque istam informem materiam prope nihil, ut non sit facta nisi a deo et rebus, quae de illa formatae sunt, simul concreata sit. Sed si credibi
Abbreviated transcription (Latin):
dicant non audem qui loquitur priꝰ emit¬
tit informem uocem quã poss it postea
colligere. atq in uerba formare: ita creator¬
ds̃ non priore dempore fec̃ informem ma¬
deriam & eã postea ꝑ ordinem quarumq
naturarum qͣsi scda consideratione for¬
mauit. Formatã quippe creauit materiã:
s quia illud unde fit aliquid. et si non
tempore.tamen quadã origine prius est.
quam illud qͦd inde fit: poduit diuidere.
scriptura loquendi tempore qͦd ds̃ facien¬
di temporib non diuisit. Si enim quera¬
tur utrum uocem de uerbis. an de uoce
uerba faciamus: non facile quisquam ita
tardo ingenio repperitur. qui ñ potius
uerba fieri de uoce respondeat. Ita qͣmuis
utrumq simul qui loquit᷑ faciat. qͥd unde
faciat naturali attentione satis apparet.
Quam obrem cũ simul ds̃ utrumq fecerit.
& materiam quã formauit & res in quas
eã formauit. ⁊ utrũq asqͥpt᷑a dici oportuerit. nec si¬

Expanded text:
dicant, non autem qui loquitur prius emitdicant, non autem qui loquitur prius emittit informem uocem, quam possit postea conligere atque in uerba formare: ita et deus creator non priore tempore fecit informem materiam et eam postea per ordinem - quarumque naturarum quasi secunda consideratione formauit; formatam quippe creauit materiam — sed quia illud, unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen quadam origine prius est, quam illud, quod inde fit, potuit diuidere scriptura loquendi temporibus, quod deus faciendi temporibus non diuisit. si enim quaeratur, utrum uocem de uerbis an de uoce uerba faciamus, non facile quisquam ita tardo ingenio reperitur, qui non potius uerba fieri de uoce respondeat: ita quamuis utrumque simul qui loquitur faciat, quid unde faciat, naturali adtentioni satis adparet. quamobrem, cum simul utrumque deus fecerit, et materiam, quam formauit, et res, in quas eam formauit, et utrumque ab scriptura dici oportuerit, nec si
Abbreviated transcription (Latin):
num ẽ: Hec enim consideratio suasit. qm̃
manifestum ẽ. omne mutabile exaliqua in¬
formitate formari. simulq illud & catholi¬
ca fides p̃scribit & certissima ratio docet nui¬
larum naturarum materiam ẽẽ potuisse. nͥ
ab omniũ rerũ ñ solum formatarum. s etiã
formabilium inchoatore dõ atq creatore.
de qua etiã dic̃ ei quedam scriptura. qui fe¬
cisti mundum ex materia informi: Hanc. ma¬
teriam illis uerbis quib ꝓspiritali pruden¬
tia tardiorib etiam lectorib uel auditori¬
bus congrueretur. fuisse commemoratam.
quib ante dierum enumerationem dic¬
tum ẽ. in principio fecit ds̃ cęlum & t̾rã
& cetera. donec diceretur & dixit ds̃. ut
deinceps formatarum rcrum ordo conse¬
queretur: non quia informis materia for¬
matis reb tempore prior ẽ cum sit utrũq
simul concreatum. & unde factum ẽ. &
qͦd factum ẽ. Sicut enim uox materia
uerborum .ẽ. uerba uͦ formatam uocem in¬

Expanded text:
num est"? Haec enim consideratio suasit, quoniam num est"? Haec enim consideratio suasit, quoniam manifestum est omne mutabile ex aliqua informitate formari simulque illud et catholica fides praescribit et certissima ratio docet nullarum naturarum materiam esse potuisse nisi ab omnium rerum non solum formatarum, sed etiam formabilium inchoatore deo atque creatore, de qua etiam dicit ei quaedam scriptura: qui fecisti mundum ex materia informi, hanc materiam illis uerbis, quibus pro spiritali prudentia tardioribus etiam lectoribus uel auditoribus congrueretur, fuisse commemoratam, quibus ante dierum enumerationem dictum est: in principio fecit deus caelum et terram et cetera, donec diceretur: et dixit deus, ut deinceps formatarum rerum ordo consequeretur. Non quia informis materia formatis rebus tempore prior est, cum sit utrumque simul concreatum, et unde factum est, et quod factum est — sicut enim uox materia uerborum est, uerba uero formatam uocem in
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptura dicens. terra autem erat inuisibiliᷤ
& incomposita. & tenebre erant suꝑ abys¬
sum. et sp̃s dĩ suꝑferebatur suꝑ aquam. nul¬
lam opinemur informitatem materis. sed
terram & aquã sine luce quȩ nondũ erat
facta. suis iam notissimis qualitatib condi¬
tas: ut ideo terra inuisibilis dicta intelligat᷑
qͦd aquis cooꝑta non poss et uideri. etiam si
ess et qui poss et uidere: ideo uͦ incomposita
quia nondum a mari distincta & cincta li¬
torib. et suis fetib animalibq decorata.
Si ergo ita ẽ. cur istę sp̃es quȩ ꝓculdubio cor¬
porales sunt. antẽ omnem diem fac̾tȩ st̃:
Cur ñ seriptum ẽ. dixit ds̃ fiat terra. & fac¬
ta ẽ terra. item dixit õs. fiat aqua & fact̾a
ẽ aqua: uł utrumq communit̃. si una qͣs
lege loci infimi continentur. dixit ds̃ fiat
terra & aqua & sic ẽ factum: cur non dic¬
tum ẽ. cum hoc factum ẽet uidit ds̃ qͥa bo¬

Expanded text:
scriptura dicens: terra autem erat inuisibilis scriptura dicens: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei superferebatur super aquam, nullam opinemur informitatem materiae, sed terram et aquam sine luce, quae nondum erat facta. suis iam notissimis qualitatibus conditas, ut ideo terra inuisibilis dicta intellegatur, quod aquis cooperta non posset uideri, etiamsi esset, qui posset uidere, ideo uero inconposita. quia nondum a mari distincta et cincta litoribus et suis fetibus animalibusque decorata: si ergo ita est, cur istae species. quae procul dubio corporales sunt, ante omnem diem factae sunt? cur non scriptum est: dixit deus: fiat terra. et facta est terra, item: dixit deus: fiat aqua. et facta est aqua. uel utrumque communiter, si una quasi lege loci infimi continentur. dixit deus: fiat terra. et sic est factum? Cur non dictum est, cum hoc factum esset, "uidit deus, quia bo
Abbreviated transcription (Latin):
ut nudaret aliquas partes: An forte rarior
aqua uelut nebula terras tegebat: que con¬
gregatione spissata ẽ. ut ex multis eas par¬
tib in quib arida posset apparere. nudaret:
Quam qͣm et terra longe lateq subsidens.
potuit alias partes prebere concauas: quib
confluentes & corruentes aque recipentur
& appareret arida ex his partib unde hu¬
mor abscederet. Non ẽ. autem informis om
nino materies: ubi etiam nebulosa spẽs ap¬
paruerit. Et ideo quer adhuc. potest. qͣndo
ds̃ istas conspicuas aquarũ terrarumq spes
qualitatesq creauerit: in nullo enim sex
dierum hoc inuenitur. Itaq si hoc ante
omnẽ diem fecit. sicut ante istoꝵ primoꝵ
dicrum commemorationem scripdum est.
in principio fecit ds̃ celum & terram. ut in
terrȩ uocabulo intelligamus iã formatam
terrenam spẽm suꝑfusis aquis. ista iamui¬
sibili spẽ sui generis declaratis: in eo qͦd seqͥt᷑

Expanded text:
ut nudaret aliquas partes? an forte rarior ut nudaret aliquas partes? an forte rarior aqua uelut nebula terras tegebat, quae congregatione spissata est, ut ex multis eas partibus, in quibus arida posset adparere, nudaret? quamquam et terra longe lateque subsidens potuit alias partes praebere con- .. cauas, quibus confluentes et conruentes aquae reciperentur, et adpareret arida ex his partibus, unde umor abscederet. Non est autem informis omni modo materies, ubi etiam nebulosa species adparuerit. Et ideo quaeri adhuc potest, quando deus istas conspicuas aquarum terrarumque species qualitatesque creauerit; in nullo enim sex dierum hoc inuenitur. itaque si hoc ante omnem diem fecit, sicut ante istorum dierum primorum commemorationem scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut in terrae uocabulo intellegamus iam formatam terrenam speciem superfusis aquis ista iam uisibili specie sui generis declaratis, ut in eo, quod sequitur
Abbreviated transcription (Latin):
aque. si dotam derrã prius occupauerant: u¬
le scilicet que detractȩ sunt ut terra nudaret᷑ ÷
in quã partem congregate sunt: Si enim
erat aliquid nudum terre quo congregarẽ¬
tur. iam apparebat arida: nec cotum abys¬
sus occupabat. Si autem totum tererat:
quis erat locus quo colligerentur. ut terrȩ
ariditas appareret: Nunquid nã in altum
congregatȩ sunt. sic̃ fit cum ad uentilan¬
dum in area messis trita subrigidur: & con¬
gesta maggerem nudat locum quem dif¬
fusa contexerat:Quis hoc dixerit. cum ui¬
deat usq quaq cãpos manis ȩqualiter fusos.
Quia etiam cũ aquȩ fluctuantis quidã
uelut montes eriguntur: s sedatis rursꝰ dem¬
pestatib complanantur: & si qua littora nu¬
dantur latius. ñ podest dici nulla ẽẽ alia der¬
rarum spacia quo accedat id qͦd aliunde de¬
cedit unde in eum locum ex quo recesserat.
iterum accedat. Cum autem tota omnino
terra. undosa natura cooꝑiretur: quo cedẽt

Expanded text:
aquae, si totam terram prius occupauerant? iaquae, si totam terram prius occupauerant? illae scilicet, quae detractae sunt, ut terra daretur, in quam partem congregatae sunt? si enim erat aliquid nudum terrae, quo congregarentur, iam adparebat arida nec totum abyssus occupabat; si autem totum texerant, quis erat locus, quo colligerentur, ut terrae ariditas adpareret? numquidnam in altum congregatae sunt, sicut fit, cum ad uentilandum in area messis trita subrigitur et congesta in aggerem nudat locum, quem diffusa contexerat? quis hoc dixerit, cum uideat usquequaque campos maris aequaliter fusos, quia etiam, cum aquae fluctuantis quidam uelut montes eriguntur, sedatis rursus tempestatibus conplanantur? et si qua litora nudantur latius, non potest dici nulla esse alia terrarum spatia, quo accedat id, quod aliunde decedit, unde in eum locum, ex quo recesserat, iterum accedat. cum autem tota omnino terra undosa natura cooperiretur, quo cederet,
Abbreviated transcription (Latin):
bulum noctis: s illȩ que in eam terrȩ partẽ
succedunt unde remouetur dies: sicut non
omnis lux dies appellatur. nam et lune lux
ẽ. & siderum & lucernarũ. & choruscationum ⁊
quarumq rerum ita fulgentium: s illa lux ap¬
pellatur dies. cui nor precedenti recedentiq
succedit. S si primaria lur illa undiq terrȩ
molem circumfusa contererat siue staret.si¬
ue circiuret. non erat exqua parte admit¬
teret noctem sibi succedere: quia nusqͣm ipsa
discedebat ut ei faceret locũ. An ex una par¬
te fact̾a erat: ut ipsa cucuiens etiam noctẽ
ex alia parte consequenter cureuire ꝑmitteret:
Cum enim cotam terrã adhuc aqua tegeret.
nichil impediebat ut aquosa & glebosa mo¬
les ex una parte facẽt diẽ. lucis presentia.
ex alia noctem lucis absentia: quȩ in eã par¬
dem succedẽt a tempore uesꝑtino. ex qua lur
in aliam declinaret. Quo gͦ congregatȩ sunt

Expanded text:
bulum noctis, sed illae, quae in eam terrae partem bulum noctis, sed illae, quae in eam terrae partem succedunt, unde remouetur dies. sicut non omnis lux dies appellatur — nam et lunae lux est et siderum et lucernarum et corquarumque rerum ita fulgentium: sed illa lux appellatur dies, cui nox praecedenti recedentique succedit. 25. Sed si primaria lux illa undique terrae molem circumfusa contexerat, sive staret, sive circumiret, non erat ex qua parte admitteret noctem sibi succedere; quia nusquam ipsa discedebat, ut ei faceret locum. An ex una parte facta erat, ut ipsa circumiens, etiam noctem ex alia parte consequenter circumire permitteret? Cum enim totam terram adhuc aqua tegeret, nihil impediebat ut aquosa et globosa moles ex una parte faceret diem lucis praesentia, ex alia noctem lucis absentia, quae in eam partem succederet a tempore vespertino, ex qua lux in aliam declinaret. 26. Quo ergo congregatae sunt