comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
set aliquam uoluntatẽ : Si enim ñ habebat
sine peccato atq innocens erat. & ido nullomͦ
malum : Cur gͦ inquiunt peccatum dicitis par¬
uulorum. quoꝵ uoluntatẽ non tenetis ream:
R espondet᷑: non eos propͥa uoluntate s origine
reos teneri: Om̃is enim homo terrenus. qͥd est
origine. nisi adam: Porro aut̃ adã habebat utiq
uoluntatem: qua uoluntate cum peccasset. pec¬
eatum ꝑ eum intrauit in mundum: Itemq
un eo quod dixi. nacura ẽẽ. malȩ animȩ nullomͦ
queunt:si queritur quomͦ accipiamus qđ ait a¬
płs. fuimus & nos natura filii ire siẽ & eeqͣ: res
pondemus. naturam in his uerbis meis me in¬
telligi uoluisse illam quȩ propͥe natura dicit᷑:
in qua. sine uitio creati sumus: Nam ista ꝓpt̃
originem natura appellat᷑: que origo utiq habet
uitium qđ ẽ contra naturam: & iterũ in eo qđ
dict̾um ẽ. peccati reum teneri quemqͣm. quia ñ

Expanded text:
set aliquam uoluntatem. si enim non habebat, set aliquam uoluntatem. si enim non habebat, sine peccato atque innocens erit et ideo nullo modo malum, \'cur ergo\', inquiunt, peccatum dicitis paruulorum, quorum uoluntatem non tenetis ream?\' respondetur non eos proprietate uoluntatis, sed origine reos teneri. omnis enim homo terrenus quid est origine nisi Adam? porro autem Adam habebat utique uoluntatem, qua uoluntate cum peccasset, peccatum per eum intrauit in mundum. Itemque in eo, quod dixi: natura esse malae tmimae nullo modo queunt, si quaeritur, quomodo accipiamus, quod ait apostolus: fuimus et nos pondemus, naturam in his verbis meis me intelligi voluisse illam, quae proprie natura dicitur, in qua sine vitio creati sumus. Nam ista propter originem natura appellatur: quae origo utique habet vitium, quod est contra naturam. Et iterum in eo quod dictum est, Peccati reum teneri quemquam, quia non
Abbreviated transcription (Latin):
uera est. quia id definitum ẽ qđ tantummͦ pec¬
catum ẽ: non qd etiam pena peccati: Nam quan¬
do tale ẽ. ut idem sit & pena peccati: quantum ẽ
qđ ualet uoluntas sub dominante cupiditate. nͥ
forte si pia ẽ ut oret auxilium: In tantum eñi
libera ẽ. qͥa ĩtm lib̾ata ẽ: ⁊ ĩ tm̃ appellat᷑ uoluntas. Alio¬
quin. tota cupiditas quã uoluntas propͥe nun¬
cupanda ẽ: que non ẽ siẽ manichei desipiunt
aliene nature additam̃tum: s nr̃e uitium: aqͦ
non sanatur nͥ gr̃a saluatoris: Qõ si qͥsquam
dicit. etiam ipsam cupiditatem nichil ẽẽ aliud
quam uoluntatẽ. s uitiosam peccatoq serui¬
entem: non resistendũ ẽ: nec de uerb cum res
constet controuersia faciendaẽ Sie enim ostẽ¬
ditur sine uoluntate nullum ẽẽ peccatũ. siue
in oꝑe siue in origine: Rursus in eo quod diri
iam querere ceꝑam. utrum illud malum genꝰ
animarũ ante quam bono misceretur. habuis¬

Expanded text:
vera est, quia id definitum est quod tantummodo pecvera est, quia id definitum est quod tantummodo peccatum est, non quod etiam poena peccati. Nam quando tale est ut idem sit et poena peccati, quantum est quod valet voluntas sub dominante cupiditate, nisi forte, si pia est, ut oret auxilium? In tantum enim libera est, in quantum liberata est, et in tantum appellatur voluntas. Alioquin tota cupiditas, quam voluntas proprie nuncupanda est: quae non est, sicut Manichaei desipiunt, alienae naturae additamentum, sed nostrae vitium a quo non sanatur nisi gratia Salvatoris. Quod si quisquam dicit, etiquam uoluntatem, sed uitiosam peccatoque seruientem, non resistendum est nec de uerbis, cum res constet, controuersia facienda. etiam sic enim ostenditur sine uoluntate nullum esse peccatum siue in opere siue in origine. Rursus in eo, quod dixi: iam quaerere coeperam, utrum illud malum genus animarum, antequam bono misceretur, habuis
Abbreviated transcription (Latin):
uel non amittendum. uel adipiscendum: Quod
enim nisi uoluisset non fecisset: non coactus est
facere: Quia uoluit: gͦ fecit: Etiam si ñ quia uo¬
luit peccauit. nesciens peccatum ẽẽ qđ fecit: ita
nec tale peccatum sine uoluntate ẽẽ potuit: s
uoluntaiefacti. non uoluntate peccati: Qd̃ tamen
factum peccatum fuit: Hoc enim fact̾um ẽ: quod
fieri non debuit: Qͥᷤ aũ sciens peccat: si potest
cogenti ad peccatum sine peccato resistere. nec tñ
facit. utiq uolens peccat: quonia qui potest re¬
sistere. non cogit᷑ cedere: Qui uͦ cogenti cupidi¬
tati bona uoluntate resistere non potest: &
ido facit contra precepta iusticie: iam hoc ita pec¬
catum ẽ. ut sit etiam pena peccati: Quappt̃ pec¬
catum sine uoluntate ẽẽ non posse: uerissimũ
ẽ: Itemq definitio peccati qua diximus. pecẽm.
ẽ uoluntas retinendi uel consequendi qđ iusti¬
cia uetat. & unde liberum ẽ abstinere: ꝓpterea

Expanded text:
uel non amittendum uel adipiscendum. quod uel non amittendum uel adipiscendum. quod enim, si noluisset, non fecisset, non coactus est facere. quia uoluit, ergo fecit, etsi non, quia uoluit, peccauit nesciens peccatum esse, quod fecit. ita nec tale peccatum sine uoluntate esse potuit, sed uoluntate facti, non uoluntate peccati, quod tamen factum peccatum fuit; hoc enim factum est, quod fieri non debuit. qui autem sciens peccat, si potest cogenti ad peccatum sine peccato resistere nec tfacit, utique volens peccat; quoniam qui potest resistere, non cogitur cedere. Qui vero cogenti cupiditati bona voluntate resistere non potest, et ideo facit contra praecepta justitiae, jam hoc ita peccatum est, ut sit etiam poena peccati. Quapropter peccatum sine voluntate esse non posse verissimum est. 4. Itemque definitio peccati qua diximus, Peccatum est voluntas retinendi vel consequendi quod justitia vetat, et unde liberum est abstinere , propterea
Abbreviated transcription (Latin):
minem intrauit in mundum: qͣmquam & hoc
peccatum quo consentit᷑ peccato concupiscentiȩ
non nisi uoluntate cõmititur: Propt̃ hoc & a¬
lio loco dixi. non igitur nͥ uoluntate peccatur:
temq alio loco ipsam uoluntatem definiui. di¬
ceNoluntas ẽ. animi motus cogente nullo ad
aliquid uel non amittendum. uel adipiscendũ:
Qd̾ propt̾ea dictum ẽ: ut hac definitione uolens
a nolente discerneret᷑: & sic ad illos referretur ĩ¬
tentio. qui primi in paradiso fecerunt humano
generi originem mali. nullo cogente peccando.
hoc ẽ libera uoluntate peccando Qͥa & scientes
contra p̃ceptum fecerunt: & ille temptator sua¬
sit ut hoc fieret: non coegit: Nam qui nesciens
peccauit. non incongruent̃ nolens peccasse dici
potest: quamuis & ipse qđ nesciens fecit. uolens¬
tam̃ fecit: Ita nec ipsius ẽẽ potuit sine uolun¬
tate peccatum: quȩ uoluntas utiq siẽ definita
ẽ animę motus fuit cogente nullo ad aliquid

Expanded text:
minem intrauit in mundum - quamquam et hoc minem intrauit in mundum - quamquam et hoc peccatum, quo consentitur peccati concupiscentiae, non nisi uoluntate committitur. propter hoc et alio loco dixi: non igitur nisi uoluntate peccatur. Itemque alio loco ipsam uoluntatem definiui dicens: uobmtas est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non amittendum uel adipiscendum. quod propterea dictum est, ut hac definitione uolens a nolente discerneretur et sic ad illos referretur intentio, qui primi in paradiso fuerunt humano generi origo mali nullo cogente peccando, hoc est libera uoluntate peccando, quia et scientes contra praeceptum fecerunt, et ille temptator suasit, ut hoc fieret, non coegit. nam et qui nesciens peccauit, non incongruenter nolens peccasse dici potest, quamuis et ipse, quod nesciens fecit, uolenstamen fecit; ita nec ipsius esse potuit sine uoluntate peccatum. quae uoluntas utique, sicut definita est, animae motus fuit cogente nullo ad aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
deo non ẽ in uoluntate. ut dicat: qđ nolo hoc
facio: Quomͦ gͦ nusquam ẽ. nisi in uoluntate
pecc̃m : S hoc peccatum de quo sic ẽ locutus
apłs. ido peccatum uocatur: quia peccato factũ
ẽ. pena peccati ẽ: quandoqͥdẽ hoc de concupiscẽ¬
tia carnis dicitur. quod aꝑit. in consequentibus
dicens: Seio quia non habitat in me. hoc ẽ in
carne mea. bonum: Uelle enim adiaeet mͥ: ꝑfic̾e
aũt bonum non: ꝑfectio quippe boni ẽ. ut nec
ipsa concupiscentia peccati sit in homine: eui qͥd
qñ bene uiuitur. non consentit uoluntas: Ne¬
rumtam̃ non ꝑficit bonum: quia inest adhuc
concupiscentia. eui repugnat uoluntas: Euius
concupiscentie reatus in baptismate soluitur: s
infirmitas manet: Cui donee sanetur. om̃is fide¬
lis qui bene proficit. studiosissime reluctatur:
Peccatum aũt quod nusquam ẽ nisi in uolunta¬
te. illud precipue intelligendum ẽ: quod iusta
dampnatio consecuta ẽ: Hoc enim ꝑ unũ ho¬

Expanded text:
deo non est in voluntate, ut dicat, quod noldeo non est in voluntate, ut dicat, quod nolfacio. quomodo ergo nusquam est nisi in uoluntate peccatum? sed hoc peccatum, de quo sic est.locutus apostolus, ideo peccatum uocatur, quia peccato factum est et poena peccati est, quandoquidem hoc de concupiscentia carnis dicitur, quod aperit in consequentibus dicens: scio, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum; uelle enim adiacet mihi, perficere autem bonum non. perfectio quippe boni est, ut nec ipsa concupiscentia peccati sit in homine, cui quidem, quando bene uiuitur, non consentit uoluntas; uerum tamen non perficit bonum, quia inest adhuc in concupiscentia, cui repugnat uoluntas; cuius concupiscentiae reatus in baptismate soluitur, sed infirmitas manet, cui, donec sanetur, omnis fidelis, qui bene proficit, studiosissime reluctatur. peccatum autem, quod nusquam est nisi in uoluntate, illud. . praecipue intellegendum est, quod iusta damnatio consecuta est - hoc enim per unum ho
Abbreviated transcription (Latin):
uitam. que non in eo ipso quo uita ẽ. & in qͣn¬
tum omnino uita ẽ. ad summum uite fontẽ
pͥncipiumq ꝑtineat: ita dixi ut tamquã cre¬
atura ad creatorẽ ꝑtinere intelligatur: Non
aũt de illo ẽẽ tamquam pars eius existimet᷑:
Item qđ dixi. nusquam scilicet nisi in uolunta¬
te ẽẽ peccatum: possunt pelagiani pro se dic¬
tum putare. propt̃ paruulos. quos ido negant
nondum arbitrio uoluntatis utuntur. Quasi
uͦ peccatum quod eos er adam dicimus origina¬
liter trahere. id ẽ reatu eius implicatos. & ob
hoc pene obnorios detineri. usquam ẽẽ po¬
ss it insi in uoluntate: Qua uoluntate cõmis¬
sum ẽ: quãdo diuini precepti ẽ facꝰta transg̃s¬
sio: Potest etiam putari falsa ẽẽ ista sententia
qua diximus. nusquam nisi in uoluntate esse
peccatum: quia dixit apłs. Si aũt quod nolo
hoc facio. non ego operor illud. s quod in me
habitat peceatum: Hoc enim peceatum usq a¬

Expanded text:
uitam, quae non eo ipso, quo uita est et in quanuitam, quae non eo ipso, quo uita est et in quantum omnino uita est, ad summum uitae fontem principiumque pertineat, ita dixi, ut tamquam creatura ad creatorem pertinere intellegatur, non autem de illo esse tamquam pars eius existimetur. Item quod dixi: nusquam scilicet nisi in uoluntate. esse peccatum, possunt Pelagiani pro se dictum putare propter paruulos, quos ideo negantnondum arbitrio uoluntatis utuntur. quasi uero peccatum, quod eos ex Adam dicimus originaliter trahere, id est reatu eius inplicatos, et ab hoc poenae obnoxios detineri, umquam esse potuit nisi ex uoluntate, qua uoluntate commissum est, quando diuini praecepti est facta transgressio. potest etiam putari falsa esse ista sententia, qua diximus nusquam nisi in uoluntate esse pecchoc facio, jam non ego operor illud, sed id quod in me habitat peccatum . Hoc enim peccatum usque a
Abbreviated transcription (Latin):
hoc libro ad illum scripto. nondum manicheos
refellere ceperam. & illas nugas nondum inua¬
seram. neq de ipsa catholica magnum aliqͥd ape¬
rueram. qm̃ sperabam hoc initio facto. ad eum ipsũ¬
me scripturum fuisse. que hic nondum scripse¬
ram: Hic liber sic incipit: Si michi honorate
scripsi adhuc prbr contra manicheos de
duabus animab: quarum dicunt unam. par¬
tem di c̃ẽ: alt̾am de gente tenebrarum. quam ñ
condiderit ds. & que sit do coȩt̾na : & has am¬
bus animas unam bonam & alt̾am malam: in
homine uno ẽẽ delirant: Istam scilicet malã.
propriam carnis ẽẽ dicentes: quam carnem ⁊̃¬
dicunt gentis ẽe tenebrarum: Illam uͦ bonam
ex aduenticia di parte. que cum tenebrarum
gente conflixerit. atq utrumq miscuerit: &
omnia quidem bona hominis. illi bone aĩme:
omnia uͦ mala. illi male anime tribuunt: In
hoc libro illud qđ dixi. nullam ẽẽ qualemẽq

Expanded text:
hoc libro ad illum scripto nondum Manicheos hoc libro ad illum scripto nondum Manicheos refellere coeperam et illas nugas nondum inuaseram neque de ipsa catholica magnum aliquid aperueram, quoniam sperabam hoc initio facto ad eum me scripturum fuisse, quae hic non scripseram. Hic liber sic incipit: Si mihi, Honorate,S. Post hunc librum scripsi adhuc presbyter contra Manicheos de duabus animabus, quarum dicunt unam partem dei esse, alteram de gente tenebrarum. quam non condiderit deus et quae sit deo coaeterna, et has ambas animas, unam bonam, alteram malam, in homine uno esse delirant, istam scilicet malam propriam carnis esse dicentes, quam carnem etiam dicunt gentis esse tenebrarum, illam uero bonam ex aduenticia dei parte, quae cum tenebrarum gente conflixerit, atque utrumque misceri, et omnia quidem bona hominis illi bonae animae, omnia uero mala illi malae animae tribuunt. In hoc libro illud, quod dixi, nullam esse qualemcumque
Abbreviated transcription (Latin):
Cur inquiensista modo non fiunt: adquerespon¬
di. quia non mouerent. nͥ mira ẽent: Si aũt
solita ẽẽnt. mira non ẽẽnt: Hoc aũt dixi. quia
non tanta nec omnia m̃. non quia nulla fiunt
etiam mͦ In fine aũt libri. s qm̃ sermo iste
longiꝰ: Hic finem libri faciamus. in quo memi¬
neris uolo. nondum me manicheos cepisse refel¬
lere. & illas nugas nondum inuasisse. neq de
ipsa catbolica magnum aliquid aꝑuisse. sed
uoluisse tantũmͦ eruere tibi si possem falsam
opinionem de ueris xp̃ianis. maliciose aut im¬
perite nobis insinuatam. & erigere ad magna
quedam & diuina discenda. quare hoc uolum̃
ita sese habeat: Placatiore aũt animo tuo fac¬
to. ero fortasse in cet̾is promptior: hȩe noni¬
ta dixi quasi nichil contra manicheos adhuc
scripsissem. uel nichil de doet̾rina catholica
mandassem litt̾is. cum tot suꝑiꝰ edita uolumi¬
na de utraq re non me tacuisse testentur. s in

Expanded text:
cur, inquies, ista modo non fiunt? atque responcur, inquies, ista modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo. In fine autem libri: sed quoniam sermo iste hic finem libro faciamus. in quo memineris uolo nondum me Manicheos coepisse refellere et illas nugas nondum inuasisse -neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse, sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, etiam opinionem de ueris Christianis malitiose aut inperite nobis insinuatam et erigere ad magna quaedam et diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15 animo tuo facto ero fortassis in ceteris promtior. haec non ita dixi, quasi nihil contra Manicheos adhuc scripsissem uel nihil de doctrina catholica mandassem litteris, cum tot superius edita uolumina de utraque re non me tacuisse testantur, sed in
Abbreviated transcription (Latin):
tum dicere pot̾amus qui sine uitio factus ẽ cũ
sit stultitia magnũuitiũ.⁊ sapientẽ qͦmodo dicere¬
mus. qui potuit seduci. non satis apparebat: lđo¬
q ad compendium dicere uolui. quasi uero na¬
tura humana pret̾ stulticiam & sapientiam. nul¬
lam mediam recipiat affectionem. intuebar qͥp¬
pe etiam paruulos. quos licet confiteamur tra¬
here originale peccatum. tam̃ nec sapientes nec
stultos possumus proprie dicere. nondum uten¬
tes libero arbitrio. seu bene seu male: Nune aũt
aut sapientes aut stultos ẽẽ om̃s homines dixi.
eos uolens intelligi qui iam ratione utuntur.
qua discernunt᷑ a pecoribus ut homines sint. si¬
cut dicimus beatos ẽẽ om̃s homines uelle: Nũ¬
quid enim in hac sententia tam uera atq ma¬
nifesta metuimus ne intelligant᷑ & paruuli.
qui hoe adhuc uelle non possunt: Alio loco
cum miracula cõmemorassem que dominus
ihe fecit eum hic ẽẽt in earne. adiunxi diceis:

Expanded text:
tum dicere poteramus qui sine vitio factus est, cum tum dicere poteramus qui sine vitio factus est, cum sit stultitia magnum vitium; et sapientem quomodo diceremus qui potuit seduci, non satis apparebat. Ideoque ad compendium dicere volui, quasi vero natura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem. Intuebar quippe etiam parvulos, quos licet confiteamur trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec stultos possumus proprie dicere, nondum utentes libero araut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt? Alio loco, cum miracula commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
scimus gͥ debemus rationi. quod credimus aucto¬
ritati. non sic accipiendum ẽ. ut in sermone usita¬
tiore ueream᷑ no: dicere scire qđ idoneis testibus
credimus: Proprie qͥppe cum loquimur. id solũ
sciri dicimus. qđ mentis firma ratione comp̃hen¬
dimus Cum uͦ loquimur uerb consuetudim
aptioribus. sic̃ loquit᷑ etiam scriptura diuina. non
dubitemus dicere scire nos. & qđ ꝑespimus nr̃i
corporis sensibus. & qđ fide dignis credidimus
testibus. dum tam̃ inter hȩe & illud quid dister
intelligamus: Item qđ dixi. nemini dubium ẽ
om̃s homines aut stultos ẽẽ. aut sapientes. põt
uideri ẽẽ contͣrium illud qd legitur in libro ⁊̃¬
cio de liberd arbitrio. quasi uͦ natura humana
preter stulticiã ⁊ sapientiam. nullam mediam
recipiat affectionem: S illud ibi dictum ẽ. uͥ
de primo homine querebat. utrum sapiens fuit
factus. an stultus. an neutrum. qm̃ nullomͦ stul¬

Expanded text:
scimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoscimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoritati, non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore uereamur nos dicere scire, quod idoneis testibus credimus. proprie quippe cum loquimur, id solum scire dicimus, quod mentis firma ratione conprehendimus. cum uero loquimur uerbis consuetudini aptioribus, sicut loquitur etiam scriptura diuina, non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus et quod fide dignis credimus testibus, dum tamen inter haec et illud quid distet intellegamus. Item quod dixi: nemini dubium est omnes homines aut stultos esse aut sapientes, potest uideri esse contrarium illi, quod legitur in libro tertio de libero arpraeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem . Sed illud ibi dictum est, ubi de primo homine quaerebatur utrum sapiens fuerit factus, an stultus, an neutrum: quoniam nullo modo stul
Abbreviated transcription (Latin):
minib iam defunctis. utruipsi saltẽ dicendi sint iam
in illa possessione consistere merito queritur: Ia n
corpore quidem corruptibili quo anima grauatur
exuti sunt. s adhuc expectant etiam ip̃si redemp¬
tionem corporis sui. & caro eorum requiescit in
spe. nondum in futura incorruptione clareseit
s utrum ad contẽplandam cordis oculis uerita¬
tem siẽ dictum ẽ facie ad faciem. nichil ex hoc
minus habeant. non hic locus ẽ disputando reqͥ¬
rere: Item quod dixi. nam scire magna & hone¬
sta. uel etiam diuina beatissimum ẽ. ad eandem
beatitudinem referre debemus: In hac enim ui¬
ta quantumẽq id seiatur. nondum e beatissimũ.
quoniam incomꝑabiliter longe ẽ amplius quod
inde nescitur & qđ diri multum inderesse. u¬
trum aliquid mentis certa ratione teneatur. qđ
scire dicimus. an fam e uel litt̃is credendum po¬
steris utiliter cõmendetur: & paulopost: Quod

Expanded text:
minibus iam defunctis, utrum ipsi dicendi sint iam minibus iam defunctis, utrum ipsi dicendi sint iam in illa possessione consistere, merito quaeritur. iam enim corpore quidem corruptibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc expectant etiam ipsi redemptionem corporis sui, et caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione clarescit. sed utrum ad contemplandam cordis oculis ueritatem, sicut dictum est: faciem ad faciem, nihil ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando requirere. item quod dixi: nam scire magna et honesta uel etiam diuina . beatissimum est, ad eandem beatitudinem referre debemus. in hac enim uita, quantumcumque id sciatur, nondum est b.eatissimum, quoniam inconparabiliter longe est amplius, quod inde nescitur. Et quod dixi: muUum interesse, utrum aliquid mentis certa ratione teneatur, quod scire dicimus, an fama uel litteris credendum posteris utiliter commendetur, et paulo post: quod
Abbreviated transcription (Latin):
non ht̃ iste sensus errorem: Ipsi enim iudican¬
di sunt quod querendum ẽ inuenisse. qui iam
ibi sunt. quo nos querendo & credendo. id est
uiam fidei tenendo cupimus ꝑuenire: Si aũt
in hac uita putantur isti ẽẽ. uel fuisse. id uerũ
ẽẽ non michi uidetur: Non quia in hae uita
nichil ueri omnino inueniri potest. quod m̃te
cernatur. non fide eredatur: S quia tantum ẽ
qͥequid ẽ. ut non faciat beatissimos: Neq enim
mente. Cernitur plane. s beatissimos nondũ
facit: Illud enim beatissimos facit. quod ait.
Tune audem facie ad faciem. & tune cognoseam.
sic̃ & cognitus sum: Qui hoc inuenerunt. ipsi
dicendi sunt in beatitudinis possessione consi¬
stere. ad quam ducit uia fidei quam tenemus.
& quo credendo cupimus ꝑuenire: S qͥnam
sint illi beatissimi qui iam sunt in ea possessione
quo ducit hec uia. magna questio ẽ & angłi qui¬
dem scĩ quod ibi sint nulla questio ẽ. s de scĩs ho¬

Expanded text:
non habet iste sensus errorem; ipsi enim iudicannon habet iste sensus errorem; ipsi enim iudicandi sunt quod quaerendum eat inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus peruenire. si autem in hac uita isti esse putantur uel fuisse, id uerum esse non mihi uidetur, non quia in hac uita nihil uerum omnino inueniri potest, quod mente cernatur, non fide credatur, sed quia tantum est, quidquid est, ut non faciat beatissimos. neque enim mente; cernitur plane, sed beatissimos nondum facit. illud enim beatissimos facit, quod ait: tunc autem faciem ad faciem et: tunc cognoscam, sicut et cognitus sum. qui hoc inuenerunt, ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione consistere, ad quam ducit uia fidei, quam tenemus et quo credendo cupimus peruenire. sed quinam sint illi beatissimi, qui iam sunt in ea possessione, quo ducit haec uia, magna quaestio est. et angeli quidem sancti quod ibi sint, nulla quaestio est. sed de sanctis ho
Abbreviated transcription (Latin):
ta mysteria continentur. ut om̃is pius intelligat
nichil ẽẽ ꝑnitiosius quam qͥcquid ibi ẽ accipi ad
litt̾am. idẽ ad u̾bum. Nichil aũt salubrius. ꝗͣ
sp̃u reicelari: Inde ẽ litt̾a occidit. sp̃e autem ui¬
uificat: S aliter exposui uerba ista apłi pauli
& quantum mͥ uidet̃. uel potius ipsis reb apparet.¬
multo conuenientius. in eo libro qͥ inseribitur
de sp̃u & lut̃a. quamuis non sit & iste sensus res¬
puendus: Item dixi: Due sunt enim ꝑsonȩ in
religione laudabiles: Una eorum qui iam inue¬
nerunt. quos etiam beatissimos iudicari necesse
ẽ: Alia eoꝵs qui studiosissime & rectissime in¬
quirunt: Primi gͦ sunt iam in ipsa possessione.
alteri in uia. qua tam̃ certissime puenitur: In
his uerbis meis si illi qui iam inuenerunt. quõ
in ipsa possessione ẽẽ iam diximus. sic accipiant᷑
beatissimi. ut non in hac uita s in ea quam sꝑa¬
mus. & ad quam per fidei uiam tendimus sint.

Expanded text:
ta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat ta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius, quam quidquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum, nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat. sed aliter exposui uerba ista apostoli Pauli et, quantum mihi . uidetur uel potius ipsis rebus apparet,multo conuenientius in eo libro, qui scribitur de spiritu et littera, quamuis non sit et iste sensus respuendus. Item dixi: duae sunt enim personae in religione laudabiles, una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicari necesse est, alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. in his uerbis meis, si illi, qui iam inuenerunt, quos in ipsa possessione iam esse diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac uita, sed in ea, quam speramus et ad quam per fidei uiam tendimus, sint
Abbreviated transcription (Latin):
ligio dict᷑a creditur. omni suꝑsticione careamus.
in his uerbis meis ratio quȩ reddita
dicta religio. plus michi pla¬
cuit: Nam non me fugit aliam nominis huius
originem exposuisse latini sermonis auctores. qđ
inde sit appellata religio quod ieligitur: Qd̃ uer¬
bum compositũ est a legendo. id est eligendo. ut
ita latinum uideatur religo. sic̃ eligo: Hic liber
sic incipit: Cum om̃is uite bone acbeate uia:¬
apud yponẽ regium. prb̃r seripsi librum de u¬
tilitate eredendi. ad amicum meũ quẽ deceptũ
a manicheis adhuc eo errore noueram detineri.
& irridere ĩ catholice fidei disciplinam. quod iube¬
rentur homines credere. non aũt quid ẽẽt uerum
certissima ratione docerent᷑: In hoc libro dixi: In
quib tam̃ legis preceptis atq mandatis. quib nẽ
xp̃ianis uti fas non ẽ. quale uel sabbatum ẽ. uel
circuncisio. uel sacͥficia. & siquid huiꝰmodi ẽ. tan¬

Expanded text:
ligio dicta creditur, omni superstitione careamus. ligio dicta creditur, omni superstitione careamus. in his uerbis meis ratio, quae redditadicta religio, plus mihi placuit. nam non me fugit aliam nominis huius originem exposuisse latini sermonis auctores, quod inde sit appellata religio, quod religitur: quod uerbum compositum est a legendo, id est eligendo, ut ita latinum uideatur religo sicut eligo. Hic liber sic incipit: Cum omnis uitae bonae ac beatae uiaapud Hipponem-regium presbyter scripsi librum de Utilitate credendi, ad amicum meum quem deceptum a Manichaeis, adhuc eo errore noveram detineri, et irridere in catholicae fidei disciplina, quod juberentur homines ccertissima ratione docerentur. In hoc libro dixi: in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc Christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huius modi est, tan
Abbreviated transcription (Latin):
ruptionem non religaretur: Hunc sensum ꝓr¬
sus improbo. quem iam & suꝑius improbaui in
primo libro de genesi contra manicheos: Ad hoc
enim ducit. ut credantur illi coniuges primi. ñ
generaturi posteros homines nisi peccassent. tã¬
quam necesse fuerit ut morituri gignerentur.
si de concubitu maris & femine gignerentur:
Nondum enim uideram fieri potuisse. ut ñ mori¬
turi de non morituris nascerentur. si peccato il¬
lo magno non mutaretur indeterius humana na¬
tura: Ac per hoc si & in parentib & in filiis felici¬
tas fecunditasq mansisset. usq ad certum scõrum
numerum quem predestinauit ds nascerentur ho¬
mines. non parentib successuri morientib. s cum
uiuentib regnaturi. essent Ergo iste etiam cog¬
nationes atq affinitates si nullus delinqueret
nullusq moreret᷑: Item alio loco: Ad unũ dm̃ ten¬
dentes inꝙͥ⁊ ei uni religantes animas nr̃as unde re¬

Expanded text:
ruptionem non relegaretur. hunc sensum prruptionem non relegaretur. hunc sensum prorsus inprobo, quem iam et superius inprobaui in primo libro de Genesi contra Manicheos. ad hoc enim ducit, ut credantur illi coniuges primi non generaturi posteros homines, nisi peccassent, tamquam necesse fuerit, ut morituri gignerentur, si de concubitu maris et feminae gignerentur. nondum enim uideram fieri potuisse, ut non morituri de non morituris nascerentur, si peccato illo magno non mutaretur in deterius humana natura ac per hoc, si et in parentibus et in filiis felicitas fecunditasque mansisset, usque ad certum sanctorum numerum, quem praedestinauit deus, nascerentur homines non parentibus successuri morientibus, sed cum uiuentibus regnaturi. essent ergo etiam istae cognationes atque adfinitates, si nullus delinqueret nullusque moreretur. Item alio loco: ad unum deum tendentes, inquam, et ei uni religantes animas nostras, unde re
Abbreviated transcription (Latin):
& alia nonnulla alibi talia qualia tam multa etiã
istis temporibus fiunt. ut nec omnia cognoscere.
nee ea que cognoscimus enumerare possimus:
Ualio loco illud quod dixi sieut ait apłs omnis
ordo a deo ẽ. non eisdem uerbis hoc dixit apłs.
quamuis eadem uideatur ẽẽ sententia: Ait qͥppe
ille: Que aũt sunt. adeo ordinata sunt: & alibi:
Prorsus inqriam nemo nos fallat: Qͥequid recte ui¬
tuperatur. in melioris comꝑatione respuit᷑: Hoc de
substantiis atq naturis dictum ẽ: Inde enim dis¬
putabatur. non de bonis actionibus atq peccatis:
temq alibi. sed nec sic quidem inquam ab hoĩe
homo diligendus ẽ. ut diligunt᷑ carnales fratres.
uel filii. uel coniuges. uel quiq cognati aut affines
aut ciues: Nam & ista dilectio. temporalis ẽ d̃
enim ullas tales necessitudines haberemus quȩ
nascendo & moriendo contingunt. si natura nr̃a
in preceptis & imagine dei manens. in istam cor¬

Expanded text:
et alia nonnulla, qualia tam multa etiam et alia nonnulla, qualia tam multa etiam istis temporibus fiunt, ut nec omnia cognoscere nec ea, quae cognoscimus, enumerare possimus. Et alio loco illud, quod dixi: sicut ait apostolus: omnis ordo a deo est, non eisdem uerbis hoc dixit apostolus, quamuis eadem uideatur esse sententia. ait quippe ille: quae autem sunt, a deo ordinata sunt. et alibi: prorsus, inquam, nemo nos fallat: quidquid recte uituperatur, in melioris conparatione respuitur. hoc de substantiis atque naturis dictum est; inde enim disputabatur, non de bonis actibus atque peccatis. itemque alibi: sed nec sic quidem, inquam, ab homine homo diligendus est, ut diliguntur carnales fratres uel filii uel coniuges uel quique cognati aut adfines aut ciues; nam et ista dilectio temporalis est. non enim ullas tales necessitudines haberemus, quae nascendo et moriendo contingunt, si natura nostra in praeceptis et imagine dei manens in istam cor
Abbreviated transcription (Latin):
nich egit ui. s omĩa suadendo ⁊ monendo. ñ mocc̾rerat qd̃
uendenteᷤ ⁊ em̃tes flagellando eiecit e tẽplo. S qͥd hoc aut
qͣntũ ẽ. q̃uis ⁊ demoneᷤ nolenteꝰ ab hõibꝰ ñ sermone suasionis
ñeluxerit. tc̃ demũ mig̃ndũ ẽ. Qd ita potest uidi dictũ qͣsi
de huiꝰ religioni ueritate dubitau̾im. Pixi aũt sic̃ ei ꝯgruebat
ad qͥm sc̃bebã. Sic enĩ dixi. si ap̃hoᷤ uenita elux̾it nicħ dubitais
dubitans quod resurrexerit. Item quod dixi. nec mira
semper uisibilia quereret. & corum consuetudine friges¬
sc̃m ut loquant᷑ linguis om̃ium gen
aut nunc usq per umbram transeun¬
tium predicator xp̃i. sanant᷑ infirmi. & si qua talla
tunc facta sunt que postea cessasse manifestum est:
S non sic accipiendum ẽ quod diri. ut nunc in
rp̃i nomine fieri miraculanulla credantur: Nã
ego ipse quando istum ipsum scripsi librum ad
mediolanensium corpora martyrum in eadem ci¬
uitate cecum illuminatum fuisse iam noueram

Expanded text:
il egit ui, sed omnia suadendo et monendo, non mihi occurrerat, quod uendentes et ementes flagellando eiecit de templo. sed quid hoc aut quantum est, quamuis et daemones nolentes ab hominibus non sermone suasionis,n eluxerit, tunc demum migrandum. quod ita potest uideri dictum, quasi de huius religionis ueritate dubitauerim. dixi autem, sicut ei congruebat, ad quem scribebam. sic enim dixi: si apud hos ueritas non eluxerit, nihil dubitans, it, non utique dubitans, quod resurrexit. Item quod dixi: nec miracsemper uisibilia quaereret et eorum consuetudine frigessanctum, ut lo quantur linguis omnium gentium, aut nunc usque per umbram transeuntem praedicatorum Christi sanantur infirmi, et si qua talia tunc facta sunt, quae postea cessasse manifestum est. sed non sic accipiendum est, quod dixi,\'ut nunc in Christi nomine fieri miracula nulla credantur. nam ego ipse, quando istum ipsum scripsi librum, ad Mediolanensium corpora martyrum in eadem ciuitate caecum inluminatum fuisse iam noueram
Abbreviated transcription (Latin):
nitudine ac labore deterritus. & in alia facili¬
ora alibi delapsus sum. Ita fac̾tum ẽ. ut librũ
quem feceram primum relinquerẽ solum. cuĩ
ẽẽ titulum uolui. eple ad romanos inchoata
erpositio: Y quod dixi gr̃am ẽẽ in dimissione
peccatorum. pacem uͦ in reconciliatione di. ubi¬
eũq hoc dixi non sie aecipiendum ẽ. ac si par
ipsa:⁊ reconciliatio. non ꝑtineat ad gr̃am genera¬
lem. s quod specialit gr̃e nomine remissionem
signifieauerit peccatoꝵ. sic̃ legem & specialiter
dicimus seđm qđ dietum ẽ lex ⁊ propħe. & ge¬
neralit. ut in ea sint ⁊ propħe: hie liber sie in¬

Expanded text:
nitudine ac labore deterritus et in alia facilinitudine ac labore deterritus et in alia faciliora delapsus sum. ita factum est, ut librum, quem feceram primum, relinquerem solum, cuius esse titulum uolui: epistulae ad Romanos incoata expositio. Vbi quod dixi, gratiam esse in dimissione peccatorum, pacem uero in reconciliatione dei, ubicumque hoc dixi, non sic accipiendum est, ac si pax ipsa et reconciliatio non pertineat ad gratiam generalem, sed specialiter gratiae nomine remissionem significauerit peccatorum, sicut legem et specialiter dicimus, secundum quod dictum est: lex et prophetae, et generaliter, ut in ea sint et prophetae. Hic liber sic in
Abbreviated transcription (Latin):
non intellereram. hec uerba & illis qui sub
gr̃a sunt non sub lege propt̾ea conuenire. qr
⁊ ipsi concupiscentias carnis contra quas sp̃u
concupiseunt. quamus eis non consentiant.
nollent tam̃ ullas habere si possent: & ideo
non quecumq uolunt faciunt: quia uolunt
eis carere nec possunt: Tune enim eas non
habebunt. quando nec corrruptibilẽ carnem:
hic liber sie incipit: Causa propt̃ quã scrip¬
inchoaueram. s huius oꝑis si ꝑficeret᷑.in
plures libri erant futuri: Quorum unum
in sola disputatione ipsius salutationis absol¬
iii. ab initio scilieet usq ad illud ubi ait. gr̃a
uobis ⁊ par ado patre nr̃o & domino ihu rp̃o
Factum est quippe ut immoraremur cum uel¬
lemus soluere incurrentẽ sermoni nr̃o diffi¬
cillimã questionem de peccato in sp̃m sc̃m. qđ¬
non remittat᷑ neq in hoc seło neq in futuro.
s: deinde cessaui alia uolumina adiungere
erponendo eplam totam. Ipsius aut oꝑis mag̃¬

Expanded text:
non intellexeram haec uerba et illis, qui sub non intellexeram haec uerba et illis, qui sub gratia sunt, non sub lege, propterea conuenire, quia et ipsi concupiscentias carnis, contra quas spiritu concupiscunt, quamuis eis non consentiant, nollent tamen illas habere, si possent. non ideo, non quaecumque uolunt faciunt, quia uolunt eis carere nec possunt. tunc enim eas non habebunt, quando nec corruptibilem carnem. Hic liber sic incipit: Causa, propter quam scriinchoaueram, sed huius operis si perficeretur plures libri essent futuri quorum unum solum in sola disputatione ui, ab initio scilicet usque ad illud, ubi ait: gratia uobis et pax a deo patre nostro et domino Iesu Christo. factum est quippe, ut immoraremur, cum uellemus soluere incurrentem sermoni nostro difficillimam quaestionem de peccato in spiritum non remittitur neque in hoc saeculo neque in futuro. sed deinde cessaui alia uolumina adiungere exponendo epistulam totam, ipsius autem operis mag
Abbreviated transcription (Latin):
tialit isrł. aliud iudas. & tam̃ utrumq gene¬
ralit̃ isrł: Item cum erponerẽ qͥd eigo lex t̾us¬
gressionis gra proposita ẽ. ita distinguendum
putaui. ut interrogatio ẽẽt. qͥd ergo. ac deinde
responsio. lex transgressionis gra posita est
Qd̾ quidem non abhorret a uero: S melior in
uidetur ista distinẽtio. ut interrogio sit. Qd
ergo ler: & inferat᷑ responsio. Transgressionis
grã posita ẽ: Qõ aũt dixi. ordinatissime
itaq subiungit. qd si sp̃u ducimini adhue¬
ñ estis sub lege. ut intelligamus eos eẽ sub le
ge. quor sp̃s ita coneupiseit aduersus carnẽ
ut non ea que uolunt faciant. id e non se te¬
neant inuictos in caritate iusticie. s a concu¬
piscente adũsum se carne uincantur: hoc ex
illo sensu ẽ qͦ sentiebam id quod dictum ẽ
caro concupiscit aduersus sp̃m. & sp̃s aduersꝰ¬
carnem. Hec enim inuicem adu̾santur. ut ñ
ea que uultis faciatis. ad eos ꝑtinere qui
sub lege sunt. nondum sub gr̃a: Adhue eñi

Expanded text:
trumque generaliter Israhel. item cum exponerem: quid ergo? lex transgressionis gratia proposita est, ita distinguendum putaui, ut inter- rogatio esset: quid ergo? ac deinde responsio: lex transgressionis gratia proposita est. quod quidem non abhorret a uero; sed melior mihi uidetur ista distinctio, ut interrogatio sit: quid ergo lex? et inferatur responsio: transgressionis gratia proposita est. quod autem dixi: ordinatissime itaque subiungit: quod si spiritu ducimini, non adhuc estis sub lege, ut intege, quorum spiritus ita concupiscit adversus carnem, ut non ea quae volunt faciant; id est, non se teneant invictos in charitate justitiae, sed a concupiscente adversum se carne vincantur ; hoc ex illo sensu est, quo sentiebam id quod dictum est, Caro concupiscit adversus spiritum, ecarnem; haec enim inuicem aduersantur, ut non ea, quae uultis, faciatis, ad eos pertinere, qui sub lege sunt, nondum sub gratia. adhuc enim
Abbreviated transcription (Latin):
de eo qđ scͥptum ẽ. an ignoratis fr̃s. scientib enĩ
legem loquor. quia lex dominat᷑ homini in qͣn¬
tum tempus uiuit. usq ad eum locum in quo
scͥptum est. uiuificabit ⁊ mortalia corpora ur̃a
ꝑ inhabitantem sp̃m eius in uobis: U illud qđ¬
U illud quod ait apłs. scimus aũt quia lex sp̃ita¬
lis ẽ ego aũt carnalis sum. exponere uolens:
dixi. idest carni consentio. nondum spiritali
gr̃a liberatus: Qd̃ non sic accipiendum ẽ. quasi
spiritalis homo iam sub gr̃a constitutus. etiam
de se ipso non possit hec dicere. & cetera usq ad
cum locum ubi dictum ẽ. miser ego homo qͥs
me libabit de corpore mortis huiꝰ. quod postea
didici sic̃ sum iam ante confessus: Rursus ex¬
ponens qđ ait apłs. corpus quide mortuum ẽ
propt̃ peccatum. mortuum inquam corpus di¬
cit quamdiu tale ẽ ut indi gentia rerum tẽ¬
poralium molestet animã. S istoͬ melius mͥ
postea uisum ẽ. ido mortuũ corpus dictum.
qđ habeat iam moriendi necessitatẽ. quam non

Expanded text:
de eo, quod scriptum est: an ignoratis, fratres — scientibus enim legem loquor — quia lex dominatur homini, in quantum tempus uiuit? usque ad eum locum, in quo scriptum est uiuificabit et mortalia corpora uestra per inhabitantem spiritum eius in uobis. ubi illud, quod ait apostolus: scimus autem, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, exponere uolens dixi: id est carni consentio nondum a spiritali gratia liberatus; quod non sic accipiendum est, quasi spiritalis homo iam sub gratia consde seipso non possit hoc dicere, et caetera usque ad cum locum ubi dictum est, Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus ? quod postea didici, sicut jam sum ante confessus. Rursus exponens quod ait Apostolus, Corpus quidem mortuum est propter peccatum : Mortuum, inquam, corpus dicit, quamdiu tale est ut indigentia rerum temporalium molestet animam. Sed multo melius mihi postea visum est, ideo mortuum corpus dictum, quod habeat jam moriendi necessitatem, quam non
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in paruulis dr̃ originale pecc̃m. c̃ adhuc ñ utan¬
tur arbitrio uoluntatis. non absurde uoeat᷑ etiam
uoluntarium. quia er prima hominis mala uo¬
luntate contractum. factum ẽ quodammͦ heredita¬
rium: Non itaq falsum ẽ quod dixi. usq adeo
peccatum uoluntarium malum ẽ. ut nullomͦ sit
pecẽm si non sit uoluntarium: Id̾o gr̃a d̃i non so¬
lum reatus omĩum pret̾itor soluit᷑ in om̃ib qui
baptizant̃ in xp̃o. qđ fit spũ regenerationis. uerum

Expanded text:
quod in paruulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utanquod in paruulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utantur arbitrio uoluntatis, non absurde uocatur etiam uolun- . tarium, quia ex prima hominis mala uoluntate contractum factum est quodam modo hereditarium. non itaque falsum est, quod dixi: usque adeo peccatum uoluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. ideo gratia dei non solum reatus omnium praeteritorum soluitur in omnibus, qui baptizantur in Christo, quod fit sp
Abbreviated transcription (Latin):
factum ẽ. hoc ẽ in animã uiuentem: & alibi: Usq
adeo inquam peccatum uoluntarium malum est.
ut nullo mͦ sit pecc̃m. si non sit uoluntarium: Pot̃
uideri falsa hec definitio: S si diligent̃ discutiat᷑
inueniet̾ eẽ uerissima: Peccatum quippe illiud cogitã¬
ostendi cum quedam cõmemorarem ex libro t̾cio
de libero arbitrio. quamius & illa que non ĩmeri¬
to non uoluntaria peccata dicunt᷑. quia uel a nes¬
cientib uel a coactis perpetrant᷑. non omnimͦ posst̃
sine uoluntate commiti: Qm̃ & ille qui peccat
ignorans. uoluntate utiq peccat: Qd cum facien¬
dum non sit: putat ẽẽ faciendum: & ille qui con¬
cupiscente adũsus sp̃m carne. non ea que uult fa¬
cit. concupiscit quidem nolens. & in eo non facit
quod uult: S si uincit᷑: concupiscentie consen¬
tit uolens & in eo non facit nisi qđ uult.
liber scilicet iusticię seruusq peccati: Et illud

Expanded text:
factum est in animam viventem. 5. Et alibi: Usque factum est in animam viventem. 5. Et alibi: Usque adeo, inquam, peccatum voluntarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit voluntarium . Potest videri falsa haec definitio; sed si diligenter discutiatur, invenietur esse verissima. Peccatum quippe illud cogitaostendi, cum quaedam commemorarem ex libro tertio de libero arbitrio, quamuis et illa, quae non inmerito non uoluntaria peccata dicuntur, quia uel a nescientibus uel a coactis perpetrantur, non omni modo possunt sine uoluntate committi, quoniam et ille, qui peccat ignorans, uoluntate utique peccat, quod, cum faciendum non sit, putat esse faciendum, et ille, qui concupiscente aduersus spiritum carne non ea quae uult facit, concupiscit quidem nolens et ideo non facit quod uult, sed, si uincitur, concupiscentiae consentit uolens, et ideo non facit nisi quod uult, liber scilicet iustitiae seruusque peccati. et illud,
Abbreviated transcription (Latin):
les enim adiuuat ds: Qo ita intelligendum ẽ qͣsi
tantummꝰ tales adiuuet. eum adiuuet etiam non
tales. ut sint tales. id est ut diligent̃ & pie querant:
Tales aut̃ adiuuat. ut inueniant: Itemq alibi: De¬
inde inquam iam erit consequens. ut post mortem
corporalem qͣm debemus pͥmo peccato. tempore suo
atq ordine suo hoc corpus restituat᷑ pristine stabi¬
litati Quod sic accipiendum ẽ. quia etiam pristi¬
na stabilitas corporis quam peccando amisimus ha¬
beat tantam felicitatem. ut indefectum non uerge¬
ret senectutis h uic gͦ pristine stabilitati restituet᷑
hoc corpus in resurrectione mortuorum. s habebit
amplius. ut nec alim̃tis corporalibus tempora¬
lib sustentetur. s ad sufficientiam unuificet᷑ solo
sp̃u. cum resurrexerit in sp̃m uiuificantem. qua iã
etiam spiritale erit: Illud aũt qd primum fuit. qͣ¬
uis non moritum nisi homo peccasset. tam̃ animale

Expanded text:
les enim adiuuat deus. quod non ita intellegendum est, quasi les enim adiuuat deus. quod non ita intellegendum est, quasi tantummodo tales adiuuet, cum etiam adiuuet non tales, ut sint tales, id est ut diligenter et pie quaerant; tales autem adiuuat, ut inueniant. itemque alibi: deinde, inquam, iam erit conscorporalem quam debemus primo peccato, tempore suo atque ordine suo hoc corpus restituatur pristinae stabilitati . Quod sic accipiendum est, quia etiam pristina stabilitas corporis quam peccando amisimus, habebat tantam felicitatem, ut in defectum non vergeret senectutis. Huic ergo pristinae stabilitati restituetur hoc corpus in resurrectione mortuorum. Sed habebit amplius, ut nec alimentis corporalibus sustentetur; sed ad sufficientiam vivificetur solo spiritu, cum resurrexerit in spiritum vivificantem, qua causa etiam spirituale erit. Illud autem quod primum fuit, quamvis non moriturum, nisi homo peccasset, tamen animale
Abbreviated transcription (Latin):
spitalem corꝑalemq significaui: Restat quod ibi diri
aut fantasmata sua. propt̃ quod hie dixi. nec euanes¬
camus in cogitationib nr̃is: Item quod dixi. ea ẽ nr̃is
temporib rp̃iana religio. quam cognoscere ac sequi.
securissima & certissima salus ẽ: Sedm hoc nomen
dictum ẽ. non sedm ipsam rem cuiꝰ hoc nom̃ ẽ: Nam
res ipsa quȩ nune xp̃iana religio nuncupat᷑. erat &
apud antiquos. nec defuit ab untio generis humani
quousq ipse rp̃e ueniret in carne: Unde uera reli¬
gio que iam erat cepit appellari rp̃iana: Cum eñ
eum post resurrectionem ascensionemq incȩlum
cepissent apłi predicare. & pluruni crederent. pri¬
mum apud antiochiam siẽ scriptum ẽ. sicut ap¬
pellati sunt discipuli xp̃iani: Propt̾ea dixi. hec ẽ
hic nr̃is temporibus xp̃iana religio: Non quia pri¬
orib temporibus non fuit. s quia a post̾iorib hoc
nomen accepit: Alio loco: Intende gͥ inquam in ħ

Expanded text:
spiritalem corporalemque, significaui. restat, quod ibi dixi: spiritalem corporalemque, significaui. restat, quod ibi dixi: aut fantasmata sua, propter quod hic dixi: nec euanescamus in cogitationibus nostris. Item quod dixi: ea est nostris temporibus Christiana religio, quam cognoscere ac sequi securissima et certissima salus est, secundum hoc nomen dictum est, non secundum ipsam rem, cuius hoc nomen est. nam res ipsa, quae nunc Christiana religio nuncupatur, erat et apud antiquos nec defuit ab initio generis humani, quousque Christus ueniret in carne, unde uera religio, quae iam erat, coepit appellari Christiana. cum enim eum post resurrectionem ascensionemque in caelum coepissent apostoli praedicare et plurimi crederent, primum apud Antiochiam, sicut scriptum est, appellati sunt discipuli Christiani. propterea dixi: haec est nostris temporibus Christiana religio, non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc nomen accepit. Alio loco: intende igitur, inquam,
Abbreviated transcription (Latin):
de magistro. in quo disputat᷑ & querit᷑. & inue¬
nit̾ magistrum non ẽẽ qui docet hominẽ scientiã.
Nuera religione librum scripsi. in quo multi
ra colendum. & quanta miscdia eiꝰ per temporalem
ad eundem cultum di quẽ adiodum sit homo qua¬
dam sua uita eoaptandus: Maxime tam̃ cont̃ duas
naturas manicheorum liber hic loquit᷑: In hoc li¬
bro quodam loco. sit inquam tͥ manifestum atq ꝑ¬
ceptum. nullum errorem in religione ẽẽ potuisse.
si anuma pro do suo non coleret animã. aut corpꝰ.
aut fantasmata sua: hic animã puniusa ereatura
incorporali posui non loquens more seript̾arum q̃
animã qn non translato uerbo utunt᷑. nescio utrũ
ueluit intelligi nisi eam qua uiuunt animalia mor¬
talia. in quib & homines sunt q̃mdu mortales sunt:
aulop̾ aũt cundem sensum meliꝰ sum breuit̃q eom¬
plerus. ubi diri: Nongͦ creature potius quam creato

Expanded text:
de magistro. in quo disputatur et quaeritur et inuede magistro. in quo disputatur et quaeritur et inuenitur magistrum non esse, qui docet hominem scientiam, c etiam de uera religione librum scripsi, in quo multipra colendum, et quanta misericordia eius per temporalem a religio est, et ad eundem cultum dei quemadmodum sit homo quadam suauitate coaptandus. maxime tamen contra duas naturas Manicheorum liber hic loquitur. In hoc libro quodam loco: sit, inquam, tibi manifestum atque perceptum nullum errorem in religione esse potuisse, si anima pro deo suo non coleret animam aut corpus aut fantasmata sua. hic animam pro uniuersa creatura incorporali posui non loquens more scripturarum, quae animam, quando non translato uerbo utuntur, nescio utrum uelint intellegi nisi eam, qua uiuunt animalia mortalia, in quibus et homines sunt, quamdiu mortales sunt. paulo post autem eundem sensum melius sum breuiterque conplexus, ubi dixi: non ergo creaturae potius quam creator