comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
par ẽ: s omĩum inquit facile acutissimo. et ineis
libris idẽ achademicis uͥ cuncta dubitanda ẽẽ conten¬
dit addidit sine ulla dubitatione doctissimo. Pro¬
fecto de hac re sic erat certus. ut auferret dubitationẽ
quam solet in omnib adhib̾e: tanquam de hoc uno
etiam ꝓ achademicorum dubitatione disputaturꝰ.
se achademicum fuisset oblitꝰ. Inprimo autẽ libro
cũ eiꝰdem uarronis littaria oꝑa p̃dicaret: nos inquit
in nr̃a urbe peregrinantes errantesq tanquam ho¬
spiaes. tui libri quasi domum reduxerunt. ut posse¬
mꝰ aliqñ qui ⁊ uͥ eẽmus agnoscere. Tu etatem patͥe.
tu descriptiones tempoꝵ. tu sacroꝵ iura. tu sacerdo¬
tum. tu domesticam. tupublicam disciplinam. tu
sedem regionum. locoꝵ. tu om̃ium diuinarũ hu¬
manarĩq rerum nomina. genera. officia. causas apu¬
isti. Iste gͥ uir taminsignis excellentisq ꝑicię. ⁊ qd̾ de

Expanded text:
par est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis par est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de
Abbreviated transcription (Latin):
insipientib ppłis colerent᷑ ista oꝑa temporalia qm̃
nimis multos putarunt. ne qͥs qͣm eor sed̾et ociosꝰ.
minittatim diuisa tribuerunt. Quis marco uar
rone curiosꝰ ista quesiuit: Quis inuenit doctius:
Quis consid̾auit attentius: Quis distinxit acutiꝰ:
Quis diligentius pleniꝰq conscripsit: Qui tam et¬
siminꝰ ẽ suauis eloquio. doctrina tam̃ atq sen¬
tentiis ita refertus ẽ: ut inom̃ĩ eruditione quam nos
scłarem illi autem liberalem uocant. studiosum rerũ
tantum iste doceat. quantum studiosũ ũboꝵ cicero
delectat. Deniq ⁊ ipse cullius huic tale testimoniũ
ꝑhibet. ut in libris achademicis dicat eã q̃ ibi u̾satͤ
disputationem se habuisse cum marco uarrone. ho¬
mine inquit omĩum facile acutissimo. et sine ulla
dubitatione doctissimo. Non ait eloquentissimo ł fa¬
cundissimo. qm̃ re uera in hac facultate multum im¬

Expanded text:
insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum in
Abbreviated transcription (Latin):
bata boni aliquid post hanc uitam ẽe sꝑandũ. cuiꝰ in hac
uita potestas nulla eẽt. ut candẽ saltem etatem q̃ bar¬
ba indutt᷑. ipsa p̃staret. Nunc uͦcũ earũcultꝰ. nec ꝓpt̃
ista tpsa quȩ putant eis subdita sit necessariꝰ. qr ⁊ mł
ti colentes iuuentatẽ deã minime in illa ȩtate iugue¬
runt. ⁊ multi ñ eam colentes gaudent robore iuuen¬
tutis: itemq multi fortunȩ barbatȩ supplices. ad nullã
ł deformẽ barbam ꝑuenire potuerunt. ⁊ siqͥ eã ꝓ barba
impetranda uenant᷑. ab arbatis eiꝰ contemptoribꝰ iri¬
dent᷑: ttane desipit corhumanum. ut qͦꝵ dõꝵ cultũ
ꝓpt̃ ista ipsa temporalia et eito p̃tereuntia munera qͥ¬
b singłis singuli p̃ec̃ ꝑhibent᷑. manem ludibriosũq
cognoscit. ꝓpt̃ uitam ȩternam credat ẽẽ fructuosũ:
Hane dare illos posse nec hi dicere ausift̃: quieis ut ab

Expanded text:
bata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac bata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab
Abbreviated transcription (Latin):
tem futura ẽ existimant colendos deos. iam nec ꝓpt̃
illa saltem quȩ dõrum talium potestati tanqͣm dis¬
ꝑtita et ꝓpria ñ ratione ueritatis. s uanitatis opi¬
nione tribuunt̾ omĩno colendi funt: sic̃ credunt
hi qui cultum eoꝵ uite hui mortał utilitatib neces¬
sarium eẽ contendunt. Contra qͥsiam quinq p̃ce¬
dentib uoluminib satis quantum potui dispu¬
taui. Quȩ cumita sint. si cor qui colerent dcam
ituentatam etas ipsa floreret insignius. contemp¬
tores autem eiꝰ ł intra annos occumberent iuuen¬
tutis. ł in ea tanquam senili corpore frigescerent. si
malas cultorum suoꝵ speciosius et festiuiꝰ fortuna
barbata uestiret. aquib autem spneret᷑ glabros aut
male barbatos uudcremꝰ: etiam si rectissime diceremiꝰ.
huc usq istas deas singulas posse sius officiis qdãm̃
limitatas. ac ꝑhoc nec auiuentate oportere peti uitã
eternam que non daret barbam. nec a fortuna bar¬

Expanded text:
tem futura est existimant colendos deos, iam nec propter tem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna bar
Abbreviated transcription (Latin):
si eterna uita quȩ terrenis omnib regnis sine ulla
dubitatione ł comparatione p̃ferenda ẽ. ab istors
quoqͣm dari cuiq̃m posse credat᷑: Neq cm̃ꝓpter ea¬
dii tales ł terrenum regnum dare non posse cuus scint.
quia magni et excelsi sunt: hoc qͥdam paruũ et ab¬
iectum. quod ñ dignarent᷑ in tanta sublimitate cura¬
re. S quantumlibet consideratione fragilitatis hu¬
manȩ caducos apices tr̃eni regni merito qͥsq con¬
tempnat illi dii tales apparuerunt. ut indignissimi
uideret quib danda atq seruanda deberent uel ista
cõmita. Ac ꝑhoc si ut suꝑiora proximis duob librie
ꝑtractata docucrunt. nullus ds ex illa curba ł qua¬
si plebciorum ł quasi ꝓcerum dõꝵ. idoncus ẽ regna
mortalia mortalib dare: quanto minꝰ potest ĩmorta¬
les ex mortalib faccir: Huc accedit. quia si iam cc̃a
illis agimus. qui ñ ꝓpt̃ istam s. ꝓpt̃ urtã quȩ p̃ mor¬

Expanded text:
si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neqdii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam parvum et abjectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. Sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat; illi dii tales apparueuiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mor
Abbreviated transcription (Latin):
sime. et siqua ad eam ꝑtinent ad miniculanda atq
fulciendam. ita singulas particłas tueri aserunt.
it sid qd̾ sub alterius cutela ac pocestare .ẽ. petat᷑
baleio: tam sit in conueniens et absurdum. it mimice
saumltatt uideat᷑ et similimũ. Cuodiditti. bleumio¬
umis: digne ndent᷑ intheatio. Cum ũ anescientitrb
insuituerunt ciuitates: a doctis sollert inuentau. me
ui inquarto libro: partim p̃tereundos putaui. for¬
ro si acerere uinum alib̾o panem. auulcano aqͣm.
animphis ignem pete erroris ẽ: quanto maioris
deliramti eẽ intelligi debet. si cuiq̃m istor ꝓuita
supplicet᷑ eterna: Quamobrem sicũ de regno t̃re¬
no quereremꝰ. qͦsnam illud dõs ł deas hominib
credendũ eẽt posse conferre discussis om̃ib longe alie¬
num aucritate monstratum ẽ. aquoqͣm istoꝵ mul¬
torum numinũ et falsorum. septem regna tĩt existi¬
mare constitui. nonne insanissime impietatis ẽ

Expanded text:
simae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque simae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita singulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cummis, digne ridentur in theatro; cum vero a nescientibus instituerunt civitates, a doctis solerter inventum memvi in quarto libro, partim pro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est,
Abbreviated transcription (Latin):
simi illi et acutissimi uiri qui se ꝑmagno bnficio con¬
scripta docuisse głant᷑. ut scuit᷑ quare cuiq dõ sup¬
plicandum ec̃i qͥd a quoq eẽt petendum. nc ab sur¬
ditate tur pissima qualis iocularit̃ in mimo fier⁊ so¬
let. peteret᷑ a libero aqua.a limphis uinum. aucto¬
reserunt cuppiam hominum diis immortalib sup¬
plicanti. ut cũ a nͥimphis petierit uinũ. ciq respon¬
derint nos aquam habemus. a libero pete. possi t
inde dicere. si uinum ñ habetis saltem date mn uitã
ternam: Quid hac absurditate monstruosi: Non¬
ne ille cachinnantes. solent enim adrisum eẽ faci¬
les. sinon affectent falle ut demones. supplic re¬
spondebunt. ohomo putasne inpotestate nos hab̾e
uitamꝰ: quos audis ñ hab̾e ud uuitem: Impuden¬
tissime gͥ stulticiȩ ẽ uitam eternam atalib dus pet̾e
uel spare. qui uitȩ huiꝰ erumpnosissime atq. bitius¬

Expanded text:
simi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio consimi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles, si non adfectent fallere ut daemones, supplici respondebunt:s o homo, putasne in potestate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuis
Abbreviated transcription (Latin):
tolerabiliꝰ philosophi audiend sunt. quib displicuert᷑
iste opiniones erroresq popłor. quippłi constituert̃
simulacra numinib. multaq de his qͦs dosĩmorta¬
les uocant falsa atq indigna siue finxerunt. siue
ficta crediderunt: et credita eor cultu sacrorumq
ritib miscuerunt. Cumhis gͦ hominib qͥ et si ñ lib̾e p̃di¬
cando. saltem ut cũq in disputationib musitandota¬
lia se imꝓbare testati sunt: non usq adeo inconueni¬
enter questio ista tractat᷑. utrum ñ unum dm̃ qͥ feqt
omnẽ spũalem corporalemq creaturam. ꝓpt̃ uitam
que post mortem futura ẽ coli oporteat. s multos dõs
quos ab illo uno factos et sublimit̃ collocatos. qdaneo¬
dem philosophorum ceteris ercellentiores nobiliores¬
q senserunt. Ccterum quis ferat dici atq contendi dõ
illos quorum inquarto libro quosdam cõmemorau
officia. uitam eccrnã cuiquam p̃stare: Anu̾ pitis¬

Expanded text:
tolerabilius philosophi audiendi sunt, quibus displicuerunt tolerabilius philosophi audiendi sunt, quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter conlocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt. Ceterum quis ferat dici adque contendi deos illos, quorum in quarto libro quosdam commemorauintur officia, uitam aeternam cuique praestare? An uero peritis
Abbreviated transcription (Latin):
natoꝵ quinq uoluminũ plusq̃m questionis ipls
necessitas postulabat satisfecisse quiam minꝰ disscra¬
isse iudicabunt: totamq inuidiam qͣm xp̃iane itli¬
gioni de huiꝰ uttȩ cladib trenarumq contritione
ac mitatione rerum imꝑiti facere conant᷑. ñ solũ¬
dissimulantib s contra suam conscientiã fauent
b etiam doctis. quos impietas uesana possedat. ꝯ¬
no & inanem recte cogitationis atq rationis. plenãs
leuissime temeritatis ⁊ ꝑniciosissimȩ animositatio
missus ordo expetit. etiam hi refellendi ⁊ docendi
sum qͦ ñ ꝓpt̃ istam uitam s. ꝓpt̾ illam quȩ post
mortem futura ẽ. deos gentium quos xp̃iana ł¬
ligio destruit colendos eẽ contendunt: placoiͣa
ueridico oraculo sc̃i psalmi sumere exordiũ di¬
putationis mes Beatus cusꝰ ẽ dñs ds̃ spes ipls
⁊ non respexit inuantates et in samas indacto¬
Ueruntam in om̃ib uanitatib insaniisq mndacib longe

Expanded text:
natorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius natorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse judicabunt; totamque invidiam, quam christianae religioni de hujus vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imdissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis et perniciosmissus ordo expetit, etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt: placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus, cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et insanias mendacesVerum tamen in omnibus uanitatibus insaniisque mendacibus longe
Abbreviated transcription (Latin):
neste grauiter. lib̾e qd̾ oportet audire.¬
uinq suꝑiorib libris satis mͥ
ad ũsus eos uideor disputasse.
qͥ multos deos ⁊ falsos quos eẽ in¬
te creaturas ñ creatorem ueri¬
tas xp̃iana conuincit. ꝓpt̃ uite huiꝰ mortalis rerũ¬
ꝙ terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute quę
grece ãaspra dr̃. ⁊ uniuero deo debet᷑. uenerandos
⁊ colendos putant. Et nemine qͥdem stulticiȩ ł ꝑti¬
natiȩ. nec istos quinq nec tillos alios qͣnticunq
nuner libros satis eẽ posse quis nesciat. qñ ea pu¬
tat᷑ głauanitatis. nullis cedere uirib ueritatis.
inpnitiem utiq ei cuiuitium tam immane dñat.
Nam et contra omnẽ curantis industriã. ñ malo
medic s egioti. insanabilis morb inuictꝰ c̃ Hiu̾ꝰ
qui ea que legunt uel sine ulla uel ñ cum magna ae
nuna ueceris erroris obstinatione intellecta ⁊ con¬
siderata ꝑpendunt. facilius nos isto numero termi¬

Expanded text:
neste grauiter libere quod oportet audire.neste grauiter libere quod oportet audire.uinque superioribus libris satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inte creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? quando ea putatur gloria uanitatis, nullis cedere uiribus ueritatis, in perniciem utique eius, cui uitium tam inmane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici, sed aegroti insanabilis morbus inuictus est. Hi uero, qui ea quae legunt uel sine ulla uel nimia veteris erroris obstinatione, intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero termi
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ideo potest quod ueritas. quia si uoluerit etiã
plus potest clamare quam ueritas. S consident
omĩa diligent᷑: et si forte sine studio partiũ iudi¬
cantes talia ee ꝑspexerint quȩ potiꝰ ex agitari qũa
conuell possint garrulitate impudentissima. ⁊ qͣ¬
si satirica ł inimica leuitate: cohibeant suas nu¬
gas. ⁊ potius apudentib emendari. quam lau¬
dari abimprudentib eligant. Namsinon ad lib̾¬
tatem uera dicendi. s ad licentiam maledicendi
tempꝰ expectant: absit ut eis eueniat qd̾ ait tulliꝰ
de quodam. qui peccandi licentia felix appella¬
bat᷑. Omiserũ cui peccare licebat. Uñ qͥs qͥs ẽ qͥ maledh¬
cendilicentia felicẽ seputat᷑. multo erit felicior si hoc
illi omĩno non liccat: cumpossit deposita inani¬
tate iactantie. etiam isto tp̃r tanquam studio ꝯ¬
sulendi quicqͥd uoluerit contradicere.⁊ qͣntũ pos¬
sunt ab eis quos consulit amica disputatione ho¬

Expanded text:
non ideo potest quod ueritas, quia, si uoluerit, etiam non ideo potest quod ueritas, quia, si uoluerit, etiam plus potest clamare quam ueritas. Sed considerent omnia diligenter, et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam conuelli possint garrulitate inpudentissima et quasi satyrica uel mimica leuitate, cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab inpudentibus eligant. Nam si non ad libertatem uera dicendi, sed ad licentiam maledicendi tempus expectant, absit ut eis eueniat quod ait Tullius de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur:s o miserum, cui peccare licebat! Unde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino non liceat, cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid uoluerit contradicere et, quantum possunt, ab eis quos consulit amica disputatione ho
Abbreviated transcription (Latin):
Pinde iam etiam illis respondendum eẽ uideo: qͥ ma
nifestissimis documtis quib ostendit᷑ qd̾ ad ista tp̃ra¬
lia q̃ sola stulti hab̾e concupiscunt. nicħ dõꝵ falsoꝵ
numerositas ꝑsit. confutati atq conuicti conant᷑
asscrere. ñ ꝓpter uitȩ p̃sentis utilitatẽ. s ꝓpt̃ eam
que pꝰ mortem futura ẽ. eẽ colendos dõs. Namistis
qͥ tpter amicicias mundi huiꝰ uolunt uana colere:
in se ꝓmitti puerilib sensib conquerunt᷑: his qͥn¬
q libris satis arbitror eẽ responsum. Quoꝵ tres pͥ¬
ores cum edidissem. ⁊ in multoꝵ manib cẽ cepissent:
audiui q̾sdam nescio quam adũsus eos responsio¬
nem scribendo p̃parare. Dem ad me ꝑlatum ẽ qd̾
iam scripserint: s tempus querant quo sine ꝑicło
possint edere. Quos ammoneo: ñ optent qd̾ eis ñ ex¬
pedit. Facile ẽenim cuiquam uideri respondisse: qͥ
tacere noluerit Ant qͥd ẽ loquacius uanitate: Quȩ

Expanded text:
Proinde iProinde inifestissimis documentis, quibus ostenditur, quod ad ista temporalia, quae sola stulti habere concupiscunt, nihil deorum falsorum numerositas prosit, confutati adque conuicti conantur adserere non propter uitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Nam istis, qui propter amicitias mundi huius uolunt uana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent, audiui quosdam nescio quam aduersus eos responsionem scribendo praeparare. Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint, sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos admoneo, non optent quod eis non expedit. Facile est enim cuiquam uideri respondisse, qui tacere noluerit. Aut quid est loquacius uanitate? quae
Abbreviated transcription (Latin):
fuit eiꝰ religiosa humilitate mirabiliꝰ. qñ in thessa¬
lonicensiũ grauissimũ scelus. cuiiam epĩs int̾ceden¬
tib ꝓmiscrat indulgentiã. tumultu quoꝵdã qͥ ei
coherebam uindicare compulsus ẽ. ⁊ eccłastica co¬
ereit᷑ disciplina sic egit penitentiã. ut imꝑatoriã cel¬
situdinem ꝓ illo ppłs orans magis fleret uidendo ꝓ¬
stratam quam peccando timeret iratam: Hec ille secũ
⁊ si qua similia q̃ cõmemorare longum ẽ. bona oꝑa
tulit. & isto tempor ali napore cuilibet culminis et
sublimitatis humans: quorum oꝑum merces ẽ ȩt̃na
felicitas. cusꝰ dator ẽ ds̃ solis ueraciter piis. Cetera
ui bonauite huiꝰ uel fastigia uel subsidia. sicut ip¬
sum mundũ lucẽ. auras. t̃ras. aquas fructꝰ. ipsius¬
q hominis animã. corpus. sensus. mentẽ. uitam.
bonis małq largis. Inquib ẽ etiam q̃libet imꝑii
magnitudo. quam ꝑtempor gub̾natione dispensat.

Expanded text:
fuit eius religiosa humilitate mirabilius, quando in Thessafuit eius religiosa humilitate mirabilius, quando in Thessalonicensium grauissimum scelus, cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam, tumultu quorundam, qui ei cohaerebant, uindicare conpulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam, ut \'imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret uidendo prostratam, quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia, quae commemorare longum est, bona opera tulit ex isto temporali uapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae; quorum operum merces est aeterna felicitas, cuius dator est Deus solis ueraciter piis. Cetera uero uitae huius uel fastigia uel subsidia, sicut ipsum mundum lucem auras, terras aquas fructus ipsiusque hominis animam corpus, sensus mentem uitam, bonis malisque largitur; in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo, quam pro temporum gubernatione dispensat.
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵq fulmina qd̾ aurea fuissent iocantib qd illa
ledicia ꝑmittebat cursorib. ⁊ se ab eis fulminar
uelle dicentib hylarit̃ benigneq donauit. Inimi¬
corum suorum filios. qͦs non ipsius iussu s belli
eccłiam confugientes. xp̃ianos hac occasione fie¬
riuoluit ⁊ xp̃iana cantate dilexit. nec pͥuauit¬
eos reb. s aurit honoribꝰ. Inneminẽ pꝰ uictoriam.
pͥuatas mimicicias ualere ꝑmisit. Bella cunlia
ñ sic̃ cinna. et mariꝰ. ⁊ silla. ⁊ aliĩ tales qͥ nec fini¬
ta finire uoluerunt. s magis doluit exorta. qͣm¬
cuiquam nocere uoluit terminata. Int ħ oiã
ianti ȩccłiȩ subuenire. quam ualens heretitꝰ
arrianis fauens uehement᷑ afflixerat: cuiꝰ eccłie
se menbrum eẽ magis qͣm interris regnare gali¬
debat. Simulacra gentiũ uͥq euertenda p̾ce¬
pit: satis intelligens nec terrena munera inde¬
monioꝵ s indei ueri posita ẽẽ potestate. Quid aũt

Expanded text:
eorumque fulmina, quod aurea fuissent, iocantibus quod illa eorumque fulmina, quod aurea fuissent, iocantibus quod illa laetitia permittebat cursoribus et se ab eis fulminari uelle dicentibus hilariter benigneque donauit. Inimicorum suorum filios, quos, non ipsius iussu, belli abecclesiam confugientes, Christianos hac occasione fieri uoluit et Christiana caritate dilexit, nec priuauit rebus et auxit honoribus. In neminem post uictoriam priuatas inimicitias ualere permisit. Bella ciuilia non sicut Cinna et Marius et Sylla et alii tales nec finita finire uoluerunt, sed magis doluit exorta qcuiquam nocere voluit terminata. Inter haec ranti Ecclesiae subvenire, quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat: cujus Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. Simulacra Gentilium ubique evertenda praecepit, satis intelligens nec terrena munera in daemoniorum, sed in Dei veri esse posita potestate. Quid autem
Abbreviated transcription (Latin):
it: eoq suit ꝑ insidias. siuic qͦ alio pacto ł casu
ꝓrime extincto. alium tyrannũ eugeniũ qͥ milliꝰ
imꝑatoris locũ non legitime fuerat sub rogatꝰ ac¬
cepto rursus ꝓphico responso fide certꝰ opp̃ssit. Con¬
tra cuiꝰ robustissimum exercitum. magis orando
quam feriendo pugnauit. Milites nob qͥ ad erant
retulerunt. ex torta sibi eẽ de manib quecũq ia¬
culabant᷑. cum atheodosii paitib in adũsarios
uehemens uentꝰ iret: et non solum quȩcũꝙ in eos
iaciebantur concitatissime raꝑet. uerum etiã ip¬
soꝵ tela ieorum corpora retorqueret. Uñ et poe¬
ta claudianꝰ quamuis axp̃i nomine alienꝰ: in eiꝰ
tñ latidib dixit. Onmiũ dilecte dõ cuifudit ab
ueniunt adelassicauenti. Uictor aũt sic̃ credid̾at. ⁊ p̃di¬
rerat iouissimula chraq̃ ad ũsus cũ fucrant nescio qͥb
ritibulut consetrata ⁊ in alpibꝰ constituta deposuit:

Expanded text:
it: eoque sive per insidias, sive quo alio pacto vel casu it: eoque sive per insidias, sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto, alium tyrannum Eugenium, qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus, accepto rursus prophetico responso, fide certus oppressit, contra cujus robustissimum exercitum magis orando, quam feriendo pugnavit. Milites nobis, qui aderant, retulerunt, extorta sibi esse de manibus quaecumque jaculabantur, cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret, et non solum, quaecumque in eos jaciebantur, concitatissime raperet, verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. Unde et poeta Claudianus, quamvis a Christi nomine alienus, in ejus tamen laudibus dixit: O nimium dilecte Deo, cui fundit ab ueniunt ad classica uenti! Victor autem, sicut crediderat et praedixerat, Iouis simulacra, quae aduersus eum fuerant nescio quibus ritibus uelut consecrata et in Alpibus constituta, deposuit,
Abbreviated transcription (Latin):
raont. atheodosio uindicatꝰ c̃ quem regnipartici¬
pem fecerat. cum paruulum habet ⁊ frem. aus¬
uille n solumuiuo seruatut quam debebat fidẽ
uerum etiam pꝰ eiꝰ mortẽ pulsum ab eiꝰ int̃ fec¬
ms marimo ualentinianum eiꝰ paruulũ frẽm
insui partesimꝑii tanq̃m xp̃ianis excepit: pupu¬
lum paterno custodiuit affectui. Quem destitu¬
tum om̃ib opib nullo negotio posset aciferre
sibatius regnandi cupiditate. magis q̃m benefa¬
cerdi carntate flagraret. Uñ potius cum seruata
ei imꝑatoria dignitate susceptum: ipsa huma¬
ntate⁊ gra comsolat᷑ e. Pcinde cũ maximur
nbilem faceret ille succ̾sus. hic in angustiis curarũ¬
suarum non c̃ lapsus ad curiositates sacrilegas atq
didicerat misit. atq ab eo nuntiũ uictoriȩ certissi¬
mum accepit. Mox tyranm maximi extinctor. ua¬
lentinianũ puerũ suũ imꝑii sui partib uñ fugatꝰ
fuerat. cum misericordissima ueneratione restitu¬

Expanded text:
rant, a Theodosio vindicatus est, quem regni particirant, a Theodosio vindicatus est, quem regni participem fecerat, cum parvulum haberet fratrem; aviet ille non solum uiuo seruauit quam debebat fidem,_ uerum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius paruulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum, paterno custodiuit adfectu, quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre, si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret; unde potius eum seruata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille succsuarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atquedidicerat, misit; atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus, unde fugatus fuerat, cum misericordissima veneratione restitu
Abbreviated transcription (Latin):
eristimarent posse neminẽ conseqͥ nͥ demonib
supplicet qd̾ hi sp̃c intalib multũ ualerent: con¬
stantinum imꝑatorem ñ supplicantẽ demonib
s ipsũ uerum dm colentẽ. tantis t̾renis impleuit
munerib. quanta optare nullus auderet. Cui etiã
condere ciuitatem romano imꝑio sociam uelut
ipsiꝰ romȩ filiam: s sine aliquo demonũ tẽplo
simulacroq concessit. Diu imꝑauit. uniũsum
orbẽ romanũ. unꝰ augustꝰ. tenuit ⁊ defendit. Nã¬
in ad ministrandis et gerendis belł. uictoriosissimꝰ
pantes reliquit. S rursus ne imꝑator quisqͣm idõ
nianum multo cicius quam iulianũ abstulit: gra¬
tianũ ferro tprannico ꝑmisit int̾imi: longe qͥdẽ
mitius quã magnum pomptiũ. colentem uelitt
roinanos deos. Namille uindicari a catone ñ po¬
tuit. quẽ ciuił belli quodammꝰ heredẽ reliquerat.
iste aut̃ quamuis piȩ animȩ solatia talia ñ requi¬

Expanded text:
existimarent posse neminem consequi, nisi daemonibus existimarent posse neminem consequi, nisi daemonibus supplicet, quod hi spiritus in talibus multum ualerent, Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus, sed ipsum uerum Deum colentem tantis terrenis inpleuit muneribus, quanta optare nullus auderet; cui etiam condere ciuitatem Romano imperio sociam, uelut ipsius Romae -filiam, sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. Diu imperauit, uniuersum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit; in administrandis et gerendis bellis uictoriosissimus perantes reliquit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo ianum multo citius quam Julianum abstulit; Gratianum ferro tyrannico permisit interimi; longe quidem mitius, quam Magnum Pompeium, colentem velut Romanos deos. Nam ille vindicari a Catone non potuit, quem civilio belli quodammodo haeredem reliquerat: iste autem, quamvis piae animae solatia talia non requi
Abbreviated transcription (Latin):
famulam faciurt. si dm̃ tment. diligunt colunte
si plus amant illud regnum ubi nontiment habe
consortes. si tarddiusumdicant. facile ignoscus.
si candem uindictam ꝓ necessitate regende cum¬
deq reipublicȩ. non ꝓsaturandis inimicicari
odiis exercent. si eandem ueniam ñ adimpunili¬
tem iniquitatis .s ad spem correctionis induli
si luxuria t̾anto eis cͤastigatior quanto posset ec̃ libe¬
rior: si malunt cupiditatib prauis qͣm qͥb libet
gentib imꝑare: ⁊ si hȩc omĩa faciunt ñ ꝓpt̃ ardorẽ
in anisgłe. s ꝓpt̃ caritatem felicitatis ȩternę. si ꝓsu
is peccatis. humilitatis. ⁊ miserationis. et oratioĩs
sacrificium deo suo uͦ immolare ñ negligunt. ta¬
les xp̃ianos imꝑatores dicimꝰ eẽ felices. interim spe
p̾ea re ipsa futuros: cum id qd̾ expectamꝰ aduenit.
Nam bonꝰ ds ne homines qͥ cum crederent ꝑꝑ ȩc̃nã
uitam colendum. has sublimitates ⁊ regna t̾rena

Expanded text:
famulam faciunt. Si Deum timent, diligunt, colunt, famulam faciunt. Si Deum timent, diligunt, colunt, si plus amant illud regnum, ubi non timent habere consortes, si tardius vindicant, facile ignoscunt, si eandem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque reipublicae, non pro saturandis inimicitiarum odiis exercent, si eandem veniam non ad impunitatem iniquitatis, sed ad spem correctionis indulgesi luxuria tanto eis est castigatior, quanto possit esse liberior, si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare. Et si haec omnia faciunt, non propter ardorem  sed propter charitatem felicitatis aeternae; si pro suis peccatis, humilitatis, et miserationis, et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non negligunt. Tales Christianos imperatores dicimus esse felices, interim spe, postea re ipsa futuros, cum id quod exspectamus advenerit.Nam bonus Deus, ne homines, qui eum crederent propter aeternam uitam colendum, has sublimitates et regna terrena
Abbreviated transcription (Latin):
b demonum. nec sane saluti rerũ p̃sentiũ necessa¬
ria cẽ sacrificia illa monstrauit: ut abhis qui ñ ꝑu
p̃sentes necessitates uera religio descrat᷑. ⁊ magis et̃ne
uite fidelissimna expectatione teneat᷑. Neq enĩ nos
ul dutius imꝑaucrunt. uel imꝑantes filios morti
placida reliquerunt. ł hostes reipublice domuerunt
uel inmicosques adũsum se insurgentes. ⁊ cauert
⁊ opprimcit potuert. Henĩ ⁊ alia uitȩ huiꝰ crumno¬
se. ł munã. ł solatia. quidam ctiam cultores demo¬
num acciꝑe merterunt. qui ñ ꝑtinent ad regiũ di
quo ꝑtinent isti. Et hoc ipsius mĩa factum ẽ. ui
ab illo ista qui in eum credent. uelut summa bona
desiderarent. S felices eos dicimꝰ si iuste impan li
int̃ linguas sublimiter honorantiũ ⁊ obsedͥa ninisini¬
milit salutantiũ ñ extollunt᷑ s se horẽs cẽ meminert Sill̃
potestate addđi cultum maxime dilatandũ marestanes¬

Expanded text:
ibus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaibus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstrauit, ut ab his qui non pdunt, nec propter praesentes necessitates uera religio deseratur, et magis aeternae uitae fidelissima expectatione teneatur. CAPUT XXIIII. vel diutius imperarunt, vel imperantes filios morte placida reliquerunt, vel hostes reipublicae domuerunt, vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. Haec et alia vitae hujus aerumnosae vel munera, vel solatia, quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt, qui non pertinent ad regnum Dei, quo pertinent isti: et hoc ipsius misericordia factum est, ne ab illo ista, qui in eum crederent, velut summa bona desiderarent. Sed felices eos dicimus, si juste imperant, si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur, sed se homines esse meminerunt; si suam potestatem ad
Abbreviated transcription (Latin):
potuisset. qr cotidianis sacrificiis placabat atq ĩ¬
uitabat dõs. qd̾ romanos facẽ xp̃iana religio ñ sine¬
bat: Nam ppinquante iam illo. his locis uͥ nutu
summȩ maiestatis opp̃ssus ẽ. cum eiꝰ fama uͥsere
gere. iactare paganos. qd ille diis amicis ꝓtegen
sacran facerent: nec fieri aqͦquam ꝑmitterent. Et
set irruptione barbarica grauiora pati dignos mo¬
res hominum castigare: indignationẽ suã tan
ta mansuctudine temꝑauit. ut illum pͥmo fa¬
ceret mirabilit̃ uinci. ne ad infirmoꝵ animos e¬
uertendos gła daret᷑ demonib quib eũ supplica¬
re constabat deinde abhis barbaris roma caꝑet̃.
qui contra omnẽ consuetudinẽ gestorum an bel¬
lorum. ad loca scã confugientes. xp̃ianȩ religio¬
nis reuerentia tuerent᷑. ipsisq demonib atq im¬
piorum sacrificior ritib de quib ille p̃sumpsera.
sic adũsarentur nomini xp̃iano. ut longe atrocio

Expanded text:
potuisset, quia cottidianis sacrificiis placabat adque inpotuisset, quia cottidianis sacrificiis placabat adque inuitabat deos, quod Romanos facere Christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis, ubi nutu summae maiestatis obpressus est, cum eius fama ubique gere iactare paganos, qsacra non facerent, nec fieri a quoquam permitterent. Et set irruptione barbarica graviora pati dignos mores hota mansuetudine temperauit, ut illum primo faceret mirabiliter uinci, ne ad infirmorum animos euertendos gloria daretur daemonibus, quibus eum supplicare constabat; deinde ab his barbaris Roma caperetur, qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes Christianae religionis reuerentia tuerentur ipsisque daemonibus adque inpiorum sacrificiorum ritibus, de quibus ille praesumserat, sic aduersarentur nomine Christiano, ut longe atrocius
Abbreviated transcription (Latin):
pestate iactari: ⁊ qd nolunt aliqñ fateant᷑. nec insa¬
nis adu̾sus dm̃ linguis se int̾imant. ⁊ decipiant
ds mirabilit̃ ⁊ misericordit̃ fec̃. ñ cũ grãrum actio¬
ne com̃memorant: s quantum in ipsis c̃ omĩum
si ficri potest hominũ obliuione sepelire conant̾.
Quod a nob̾ si tacebitur: similit̃ erimꝰ ingrat. Cu
radagaisus rex gothorum agmine ingenti ⁊ ĩmani
iamm urbis uicinia constitutꝰ. romanis ceruicib im¬
mieret: uno die tanta celeritate sic uictus ẽ ut ne u¬
no quidẽ ñ dicam extincto s uulnerato romanoꝵ mł¬
co ampliꝰ quam centum milium ꝓsternet᷑ eiꝰ exereitꝰ
atq ipse mox captꝰ pena debita necaret᷑. Nam si ille
tam impiꝰ cum tantis ⁊ tam impiis copus romã fuis¬
sanguinem fusum. cuiꝰ pudiciciam uellet intada:
Quas autem isti ꝓdis sus uoces haberent. quanta
insultatione iactarent. qd̾ idõ ille tuicisset. idõ tanta

Expanded text:
pestate iactari, et quod nolunt aliquando fateantur, nec insapestate iactari, et quod nolunt aliquando fateantur, nec insanis aduersus Deum linguis se interimant et decipiant fecit, non cum gratiarum actione commemorant, sed, quantum in ipsis est, omnium si- fieri potest hominum obliuione sepelire conantur; quod a nobis si tacebitur, similiter erimus ingrati. Cum Radagaisus, rex Gothorum, agmine ingenti et inmani iam in Urbis uicinia constitutus Romanis ceruicibus inmineret, uno die tanta celeritate sic uictus est, ut ne uno quidem non dicam extincto, sed uulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus adque ipse mox captus poena debita necaretur. Nam si ille tam inpius cum tantis et tam inpiis copiis Romam fuissanguinem fusum, cuius pudicitiam uellet intactam? Quas autem isti pro dis suis uoces haberent, quanta insultatione iactarent, quod ille ideo uicisset, ideo tanta
Abbreviated transcription (Latin):
ad bella cicius ꝑ agenda: suꝑiorib temporib multũ
in omi untute laudatis. bellum sanniticũ annis tractũ
e ferine qͥnquaguita. In quobello ita romani uidi fc̃.
ut subiugum eciammitterent. S q ñ diligebant
debant᷑: pacem factã fędusq ruꝑunt. Hȩc ideo cõ¬
memoro. qisi multi p̃teritarum rerũ ignari. quȩdã
etiam dissimulatores suȩ scientiş. si temporib xp̃ia¬
iis aliquod bellum paulo tiahi diutiꝰ uident. ilico
in niam religionem ꝓt̾uissime insiliunt: exclaman¬
tes. qd su psa non eẽt ⁊ uccere ritu minima colerent᷑.
iam romana illa uirtute quȩ ad uuante marte
⁊ bellona tanta celeriter bella confecit. id quoq ce¬
lerrime finiret᷑. Recolant gͥ qͥ legerunt qͣm dicttna
bella quam uariis cuentib. quam luctuosis ladib
a ueterib sint gesta romanis. sic solet orbis trarũ ue¬
lut ꝓcellosissumum pelagus uaria taliũ maloꝵ tẽ¬

Expanded text:
ad bella citius peragenda, superioribus temporibus, multum ad bella citius peragenda, superioribus temporibus, multum in omni virtute laudatis, bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta: in quo bello ita Romani victi sunt, ut sub jugum etiam mitterentur. Sed quia non diligebant debantur, pacem factam foedusque ruperunt. Haec ideo commemoro, quoniam multi praeteritarum rerum ignari, quidam etiam dissimulatores suae scientiae, si temporibus Christianis aliquod bellum paulo diutius trahi uident, ilico in nostram religionem proteruissime insiliunt, exclamantes, quod, si ipsa non esset et uetere ritu numina colerentur, iam Romana illa uirtute, quae adiuuante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit, id quoque celerrime finiretur. Recolant igitur qui legerunt, quam diuturna bella, quam uariis euentis, quam luctuosis cladibus a ueteribus sint gesta Romanis, sicut solet orbis terrarum uelut procellosissimum pelagus uaria talium malorum tem
Abbreviated transcription (Latin):
trita. atq tiastata. tertio tam̃ annopꝰ multa con¬
sumpta consũmatum ẽ. Picentes. marsi. ⁊ peli¬
gni. gentes non ertere s italioe: post diuturnam
⁊ deuotissimam sub romano iugo seruitutẽ. in li¬
bertatem caput erigere temptauerunt. iam multis
nationib romano imꝑio subiugatis. deletaq car¬
thagine. In quo bello italico romanis sepissime ui¬
ctis uͥ et duo consules pierunt. et alii nobilissimi
senatores: non diuturno tam̃ tp̃r tractum ẽ hoc
malum. Nam quintꝰ ei annꝰ finem dedit. S bellũ
punicũ scđm. cum inaximis detrimentis ⁊ calami¬
tate reipublice. ꝑ annos decem et octo romanas ui¬
res ertenuauit. ⁊ pene consumpsit. Ouob p̃liis.
ferme septuaginta romanoꝵ mmilia ceciderunt.
Bellum punicum pͥmum: ꝑuigint ⁊ tres annos
pactum c̃. Bellum mitridaticũ: quadraginta
Fe ne qͥsqͣm arbitrt᷑ iudimenta romanor fuisse fortiora¬

Expanded text:
trita adque uastata, tertio tamen anno post multa contrita adque uastata, tertio tamen anno post multa consumta consumtum est. Picentes, Marsi et Peligni, gentes non exterae, sed Italicae, post diuturnam et deuotissimam sub Romano iugo seruitutem in libertatem caput erigere tentauerunt, iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine; in quo bello Italico Romanis saepissime uictis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores, non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum; nam quintus annus ei finem dedit. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas uires extenuauit et paene consumsit; duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. Bellum Punicum primum per uiginti et tres annos peractum est; bellum Mithridaticum quadraginta. Ac ne quisquam arbitr
Abbreviated transcription (Latin):
more dominandi sacrilega ⁊ detestanda curiositas.
cuiꝰ uanis deditꝰ oraculis erat: qñ fretꝰ sccuritate
uictoriȩ. naues quib uictꝰ necessariꝰ portabat᷑ m
cendit. Deinde feruide instans. immodicis ausibꝰ
et mox merito temeritatis occisus: in locis hostilib
egenum reliquit cxercitum ut aliter inde nonpos¬
set euadi. nisi contra illud auspicium dei cermini.
de quo suꝑiore libro diximꝰ romani impi termini
motierent᷑. Cessit enim terminꝰ ds̃ necessitaq: qͥñ
cesserat ioui. ħ plane ds̃ unus ⁊ uerꝰ regit ⁊ gub̾nat
ut placet. Et si occultis causis. nunqͥd iniustis: Sec
minum: ut alia ciciꝰ alia tardĩ fimant᷑. Bellũ
piratarum a pompeio. bellum punicũ terciũ
abscipione. incredibili celeritate. temporis bre¬
uitate confecta sunt. Bellum quoq fugitiuor
gladiatorum quamus multis romanis ducib
ci duob consulib uictis. italiaq horribilit̃ con¬

Expanded text:
more dominandi sacrilega et detestanda curiositas, more dominandi sacrilega et detestanda curiositas, cuius uanis deditus oraculis erat, quando fretus securitate uictoriae naues, quibus uictus necessarius portabatur, incendit; deinde feruide instans inmodicis ausibus et mox mento temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum, ut aliter inde non posset euadi, nisi contra illud auspicium dei Termini, de quo superiore libro diximus, Romani imperii termini mouerentur. Cessit enim Terminus deus necessitati, qui non cesserat Ioui. Haec plane Deus unus et uerus regit et gubernat, ut placet; et si occultis causis, numquid iniustis? CAPmanum, ut alia citius, alia tardius finiantur. Bellum piratarum a Pompeio, bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis breuitate confecta sunt. Bellum quoque fugitiuorum gladiatorum, quamuis multis Romanis ducibus et duobus consulibus uictis Italiaque horribiliter con
Abbreviated transcription (Latin):
impuis sicut ei placet. cui nichil iniuste placet.
neta diudicare regnor. Ille gͥ tinꝰ uerus ds̃. qui
quidedit assiriis ł etiam ꝑsis. aquib solos dũos
deos coliunum bonum alt̾m malum continent
ltrere istorum: ut taccam de ppło hebrto de quo
aoo dixi qͣntum satis uisum ẽ. qui pret unũ dm̃¬
nsocuit: qn regnauit. Quig̾ psis deatt segter
sne ciltua des segetȩ. quialia dona cair um sic
cultu tot dor. quos isti reb singulis singulos. ł etiã
reb singulis plures p̃posuerunt ipse etiam regnũ
dedit sine cultu eorum. ꝑ quorum cultũ se istire¬
gnasse crediderunt. Sic etiam hominib & mario:
ipse gaio cesari. Qui augusto: ipse ⁊ neroni. Qui
uespasianis ł patri ł filio suauissimis imꝑatorib
ipse ⁊ domiciano crudelissimo. Et ne ꝑsingłos
ire necesse sit: qui constantino xp̃iano. ipse apo¬
state iuliano. Cuy egregiam indolẽ decepit a¬

Expanded text:
inpiis. sicut ei placet, cui nihil iniuste placet. inpiis. sicut ei placet, cui nihil iniuste placet. rita diiudicare regnorum. Ille igitur unus uerus Deus, qui qui dedit Assyriis, uel etiam Persis, a quibus solos duos deos coli, unum bonum, alterum malum, continent litterae istorum; ut taceam de populo Hebraeo, de quo iam dixi quantum satis uisum est, qui praeter unum Dndo regnauit. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae, qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum, quos isti rebus singulis singulos, uel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum, per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. Sic etiam hominibus: qui Mario, ipse Gaio Caesari; qui Augusto, ipse et Neroni; qui Vespasianis, uel patri uel filio, suauissimis imperatoribus, ipse et Domitiano crudelissimo; et ne per singulos ire necesse sit, qui Constantino Christiano, ipse apostatae Iuliano, cuius egregiam indolem decepit a
Abbreviated transcription (Latin):
mitas q untutum. ut nicħ ꝓuideat prdentia. ni¬
cħ distribuat iusticia. nicħ colent fortitudo. nicħ
tempantia modert̃: ñ unde placeat᷑ hominib ⁊
uentose głȩ seruiat᷑. Nec illi se ab ista feditate defen¬
deruit: qui cum aliena sꝑnant iuditia uelut gle
contemptores. sibi sapientes uident᷑. ⁊ sibi placent.
ne subdit laudi. Neq enim ipse qͥ sibi placet hõ
nonẽ. Qui autem uera pietate in dm̃ quẽ diligit
credit ⁊ sꝑat. plus intendit in ca in quib sibi dis¬
plicet: quam inea siqua in illo suint q̃ ñ tamipsi q̃
uerttati placent. Neq id tribuit. unde iam potuit
placere nͥ ciꝰ miscd̾iȩ cuimetuit displicere: de his
sanatis grãs agens. de illis sanandis p̃ces fundens.
Que cumita sint: non tribuamꝰ dandi regni ati xx
impii potestatem ñ deo ucro. quidat felicitatem
mregno cdorum solis piis. regnum trenũ ⁊ piis ⁊

Expanded text:
mitasque uirtutum, ut nihil prouideat prouidentia, nimitasque uirtutum, ut nihil prouideat prouidentia, nihil distribuat iustitia, nihil toleret fortitudo, nihil temperantia moderetur, nisi unde placeatur hominibus et uentosae gloriae seruiatur. Nec illi se ab ista foeditate defenderint, qui, cum aliena spernant iudicia uelut gloriae contemtores, sibi sapientes uidentur et sibi placent. nae subditur laudi; neque enim ipse, qui sibi placet, homo non est. Qui autem uera pietate in Deum, quem diligit, credit et sperat, plus intendit in ea, quibus sibi displicet, quam in ea, si qua in illo sunt, quae non tam ipsi quam ueritati placent; neque id tribuit, unde iam potest placere, nisi eius misericordiae, cui metuit displicere; de his sanatis gratias agens, de illis sanandis preces fundens.Quae cum ita sint, non tribuamus dandi regni adque imperii potestatem nisi Deo uero, qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis; regnum uero terrenum et piis et