comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ex malicia peccant. eoꝵ deli¬
ctũ nullam ht̃ excusatione.
& idõ pena eoꝵ remissionẽ
erint in hoc scło plena satis¬
factione multandi st̃. siuen
penituerint. plena dampna¬
tione in fut᷑o scło puniendi.
& idõ hi tales nec hic necin
fut᷑o scło remissionẽ accipiũt:
ñ qͥa penitentib uenia dene¬
get᷑: s qͥa pleno pecc̃o plena
retͥbutio debeatur. L oquar
inqͥt sponsȩ meȩ. Dnob mo¬
dis lo qͥt᷑ d̾s ad añam. Alit᷑ ad
fornicariã. ⁊ alit̾ ad sponsã.
alit̾ ad fedam. alit᷑ adpulc¬
hram. alit̾ ad peccatͥtem.
alit̾ ad iustificatã. Illius fe¬
ditatẽ increpat. huiꝰ pulcͥ¬
tudinẽ laudat: illã mere¬
pando timore concutit: is¬
tam latidando adamorem
accendit: illi loquit᷑ qͣndo
ei maculas suas oftendit.
isti loquit᷑ qñ dona quae
contulit ei. ad memorã
reducit. Illius tenebras
illuminat ut agnoscat qͥd
sit. & defleat qd̾ fecit: istã
affectu dulcedinis int̾nae
tangit ut recolat qͥd acceꝑit.

Expanded text:
eccant, eorum peccatum nullam habet excusationem, et ideo poena eorum remissionem erint in hoc saeculo, plena satisfactione mulctandi sunt, sive non poenituerint plena damnatione in futuro saeculo puniendi, et ideo hi tales nec hic, nec in futuro saeculo remissionem accipiunt, non quia poenitentibus venia denegetur, sed quia pleno peccato plena retributio debeatur. Loquar, inquit, sponsae meae. Duobus modis loquitur Deus ad animam. Aliter ad fornicariam, et aliter ad sponsam. Aliter ad foedam, aliter ad pulchram. Aliter ad peccatricem, aliter ad justificatam. Illius foeditatem increpat, hujus pulchritudinem laudat. Illam increpando timore concutit. Istam laudando ad amorem accendit. Illi loquitur, quando ei maculas suas ostendit: isti loquitur, quando dona, quae contulit ei ad memoriam reducit. Illius tenebras illuminat, ut agnoscat quid sit, et defleat quod fecit; istam affectu dulcedinis internae tangit, ut recolat quid accepit
Abbreviated transcription (Latin):
So onetu ad mont̾ẽ myrrȩ
& ad colles hybam: & loquar
sponse meȩ. Sponsus quidã
hic loquit᷑ qui sponsam habce
& spondet se insitaturum illã
Nota gͦ quod ñ semꝑ domi:
sponsus iste. Cauet enĩ forte.
ne uilescat amorsuus. & qͥa
citꝰ intediũ ueniret. si semꝑ p̃¬
sens ess&. ido aliqñ se subtra¬
hit. aliqñ ad tempꝰ recedit: ut
dum requirit᷑ absens: strictius
teneat᷑ p̃sens. & tunc forte abe¬
rat: qñ ħ dicebat. S ne rursũ
longior mora aliqͣtenꝰ obliuio¬
nem gign̾et: redire dispone¬
bat. & ait. Ibo mh. Secum loqͥt᷑
quod facturus ẽ: qͥa ad dicendũ
dulce est. qͦd dulce ẽ ad faciend̃.
& nescio quo pacto qͦd multũ
cupimꝰ. nunqͣm loqui fastidimꝰ.
Ibo inquit mͥ. Sibi uadit: quia
singłaris amor participem se¬
creti non recipit. Sibi uadit. qr
ñ uult sodalem itineris. qui ñ
patit᷑ consortẽ amoris. S querĩ
qͥs sit iste talis sponsus. que eiꝰ
sponsa. Sponsus ẽ ds̃. sponsa est
anima. Tunc autẽ sponsus domi

Expanded text:
o mihi ad montem myrrhae, et ad colles Libani, et loquar sponsae meae . Sponsus quidam hic loquitur, qui sponsam habet, et spondet se visitaturum illam. Nota ergo quod non semper domi est sponsus iste. Cavet enim forte, ne vilescat amor suus; et quia citius in taedium veniret, si semper praesens esset, ideo aliquando se subtrahit, aliquando ad tempus recedit; ut, dum requiritur absens, strictius teneatur praesens. Et tunc forte aberat, quando haec dicebat. Sed ne rursus longior mora aliquatenus oblivionem gigneret, redire disponebat, et ait: Ibo mihi; secum loquitur quod facturus est, quia ad dicendum dulce est quod dulce est ad faciendum, et nescio quo pacto quod multum cupimus, nunquam loqui fastidimus. Ibo, inquit, mihi Sibi vadit, quia singularis amor participem secreti non recipit; sibi vadit, quia non vult sodalem itineris, quia non patitur consortem amoris. Sed quaeris quis sit iste talis sponsus, quae sponsa ejus? Sponsus est Deus, sponsa est anima. Tunc autem sponsus domi
Abbreviated transcription (Latin):
in cantico amoris cum illaȩcer¬
na caritas & amor meffabilis
siue dĩ ad animam. siue . xp̃i ad
eccłiam ñ qualis fuit. s qualit᷑
potuit. uerbis ꝓmi debuisset:
nicħ in reb uisibilib aut in
humanis affectib similius in¬
ueniri pot̾at. qͣm amor sponsi
&. sponsȩ. ut ñ aliunde qͣm ꝑ
suũ sacramentũ inuisibilis illa
& sp̃uał dilectio ostenderet᷑:
ut dum id quod humanus af¬
fectus nou̾at. auditus ꝑ u̾bũ
t̾ius ꝑ amorem gustaret. Nã
ipsam ibidem mutue carita¬
tis uicissitudinem qua una
uni sociata nec discidiũ ĩ suo
suscipit. nec consortiũ in alie¬
no admittit sponsa. significa¬
re uolebat cum dic̾ẽt. Dilectꝰ
meus mͥ. & ego illi. qui pascit᷑
int̾ lilia donec aspir& dies&
melinent᷑ umbre. & rursum.
Ego dilecto meo. & admes
uersio eius. Sponsus qͦ ipse
unici amoris p̃rogatiuã cõmen¬
dans. sexaginta inqͥt. sunt regi¬
ne. & octoginta concubinȩ. et

Expanded text:
in cantico amoris cum illa aeterin cantico amoris cum illa aeterna charitas et amor ineffabilis sive Dei ad animam, sive Christi ad Ecclesiam; non qualis fuit, sed qualiter potuit, verbis promi debuisset; nihil in rebus visibilibus aut in humanis affectibus similius inveniri poterat, quam amor sponsi et sponsae; aut non aliunde quam per suum sacramentum invisibilis illa et spiritualis dilectio ostenderetur, ut dum id quod humanus affectus noverat, auditus per Verbum interius per amorem gustaret. Nam ipsam ibidem mutuae charitatis vicissitudinem, qua una uni sociata, nec dissidium in suo suscipit, nec consortium in alieno admittit sponsa significare volebat, cum diceret: Dilectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur inter lilia , donec aspiret dies et inclinentur umbrae . Et rursum: Ego dilecto meo, ad me conversio ejus . Sponsus quoque ipse uniti amoti amoris praerogativam commendans. Sexaginta inquit, sunt reginae, et octoginta concubin
Abbreviated transcription (Latin):
quadam rõnabili necessitate.
spontaneã tñ & uolentẽ ꝯu̾tit.
Diligit ille pͥor gͣtis nos. ut
pꝰtmodum diligente sad dili¬
gentem se conu̾tat nos. fi̾at¬
q una dilecꝰtionis societas &
ꝓpt̾ nos qͥa nob̾ necessaria. &
ꝓpt̾ illũ. quia in illo beata In
Hac autẽ iocunda dilectioni
conu̾sione amor dĩ qͦdammͦ
caput ẽ. qͥa ab illo innos pͥus
dslectio oritur: & ad illum
anob̃ pͥus dilectio conuersa
refertur. Simili qͦ rõne in
coniugali caritate quȩ huiꝰ
dilectionis est sacramentũ.
amor uiri caput ẽ. qͥa pͥoruir
mulieri ꝑ compassionem
pietatis inamore se sociat:
ut mulieris dilectio ꝑcon
ditionem ad uirũ conuersa
& ꝑ spontaneã b enignitatẽ
suscepta. in societate carita¬
tis unũ fiat. Propt̾ea dixit
apłs. Caput mulieris uir.
cram̃toꝯiugii casti sanctũ amor
iuri sẽs ad feminam. hoc est
in sactamento fidi amor rp̃iad
mincarnatione uerbi amor
dĩ adhumanã naturã. ꝓpt̾h

Expanded text:
quadam rationabili necessitate quadam rationabili necessitate spontaneam tamen et volentem convertit. Diligit ille prior gratis nos, ut postmodum diligentes ad diligentem se convertat nos, fiatque una dilectionis societas, et propter nos, quia nobis necessaria; et propter illum quia in illo beata. In hac autem jucunda dilectionis conversatione amor Dei quodammodo caput est, quia ab illo in nos prius dilectio oritur; et ad illum a nobis dilectio conversa refertur. Simili quoque ratione in conjugali charitate, quae hujus dilectionis est sacramentum, amor viri caput est; quia prior vir mulieri per compassionem pietatis in amore se sociat, ut mulieris dilectio per eruditionem ad virum conversa, et per spontaneam benignitatem suscepta in societate charitatis unum fiat. Propterea dicit Apostolus: Caput mulieris vir, cramento conjugii caste sanctus amor viri ad feminam, hoc est in sacramento fidei amor Christi ad incarnatione Verbi, amor Dei ad humanam naturam. Propter hoc
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ uir mulierem diligit quo¬
dammodo beneficium est:
quia pietate uincit᷑. ne infir¬
mitatem deserat. Quod aut̾e
mulier uirũ diligit magi de¬
bitũ ÷. qͥa nat᷑ali necessitate cõ¬
pellit᷑ ut patͦciniũ requirat:
atq ita quodammͦ tota dile¬
cꝰtionis utilitas ad mulierẽ
refert᷑⁊ qͥa in ipsa causa ẽ pro
qua uł ipsa uirũ diligit. uł
a uiro ipsa diligit᷑. Patefac¬
tum est gͥ dilectionis sacra¬
mentũ. sacramentũ dilectio.
& dilectionis sacramentum
dilectio. Nec opus iam est.
longa expositione ut oftn¬
datur qualit᷑ in hunis sac᷑¬
menti figura uir imago dĩ
sit. & femina rõnalis amĩę
typum in se formamq de¬
monstroe. Manifestũ ẽ enum
qđ sicut uiriamor ad mulie¬
rem pietate quadam & com¬
passione naturali melinat᷑:
iir autẽ a muliere magisne¬
cessitate conditionis diligit᷑.
itads ammã rõnalem pͥus gra¬
tuita pietate diligit: & eam
ptmodum ad amorem suum

Expanded text:
ergo vir mulierem diligit, quoergo vir mulierem diligit, quodammodo beneficium est, quia pietate vincitur, ne infirmitatem deserat. Quod autem mulier virum diligit, magis debitum est, quia naturali necessitate compellitur, ut patrocinium requirat, atque ita quodammodo tota dilectionis utilitas ad mulierem refertur; quia in ipsa causa est, pro qua vel ipsa virum diligit, vel a viro ipsa diligitur. Patefactum est igitur dilectionis sacramentum. Sacramentum dilectio, et dilectionis sacramentum dilectio. Nec opus jam est longa expositione, ut ostendatur, qualiter in hujus sacramenti figura vir imago Dei sit, et femina rationalis animae typum in se formamque demonstret. Manifestum est enim, quod sicut viri amor ad mulierem pietate quadam et compassione naturali inclinatur, vir autem a muliere magis necessitate conditionis diligitur; ita Deus animam rationalem prius gratuita pietate diligit, et eam postmodum ad amorem sui
Abbreviated transcription (Latin):
Quaꝓpt̾ amor conugalis ne¬
quaquã int̾ pares ẽẽ debuit:
qͥa ille cuꝰ sacram̃tũ erat. int̾
pares ñ fuit. Iuncti sunt itaq
in unius societatis am ore. ma¬
sculus & femina: sicut iunc¬
ti erant inumius societatis a¬
more łs & anima. Numqͥd
lam ñ uides qͦ tendat omnis
nr̃e disputationis assertio:
Aspice duo ista collegia cari¬
tatis interta masculũ & femi¬
nam. in cęlo. dm̃ & animam:
dentia cuncta disposita sint.
Creauit d̾s masculũ & femi¬
nam. & de masculo feminã:
& qͥa de illo facta ẽ. sub illo
constituta est. Illi datũ ÷
ut & inuacitate rõnis & ui¬
rib corporis suꝑexcelleret.
Huic ordinatum est. ut non
solũ obedientia. s & natura
subesset. Uoluit gͦ deus ut
in illius fortitudine & pro¬
uidentia. ħ quasi suȩ fragi¬
litatis consocia reqͥesceret: & ut
millo huiꝰ infirmitas pietatem
excitar&e: quatiꝰ & uir mulie¬
rem quodammͦ ex pietate dili¬
geret. & mulier uirũ magis
ex necessitate amaret. Quod

Expanded text:
Quapropter amor conjugalis nequaquam inter pares esse debuit; quia ille, cujus sacramentum erat, inter pares non fuit. Juncti sunt itaque in unius societatis amore et masculus et femina, sicut juncti erant in unius societatis amore Deus et anima. Nunquid jam non vides quo tendat omnis nostrae disputationis assertio? Aspice ista duo collegia charitatis, in terra masculum et feminam, in coelo Deum et animam dentia cuncta disposita sint. Creavit Deus masculum et feminam, et de masculo feminam; et quia, de illo facta est, sub illo constituta est. Illi datum est, ut et vivacitate rationis et viribus corporis super excelleret: huic ordinatum est ut non solum obedientia, sed et natura subesset. Voluit ergo Deus, ut in illius fortitudine et providentia haec quasi suae fragilitatis consortia requiesceret; et ut in illo hujus infirmitas pietatem excitaret, quatenus et vir mulierem quodammodo ex pietate diligeret, et mulier virum magis ex necessitate amaret. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
sime celebrari ñ possit. & indiui¬
dua societas laudabili caritate
sanciri: Qͥd .ii. impedit ut uir
uirũ. aut femina femiã tali sibi
pactionis fȩdẽ & societatis amore
ñ astringat: Quod si ridiculum
omnino ẽ & abhumana ꝓrsus ra¬
tione seclusum. ut scłz in eodem
seru coniugii sacramentũ celebre¬
t᷑. uͥ nicħominus eiꝰ modi fed̾atio
societatis ñ ꝓhibetur. restat ut
in coniugii pactione ipsam quȩ
nisi insexu utroq constituta est.
carnis unionem qͣntũ ad con¬
sensum spectat necessariam ẽẽ

Expanded text:
sime celebrari non possit, et indivisime celebrari non possit, et individua societas laudabili charitate sanciri? Quid enim impedit ut vir virum, et femina feminam tali sibi pactionis foedere et societatis amore non astringat? Quod si ridiculum omnino est, et ab humana prorsus ratione seclusum, ut scilicet in eodem sexu conjugii sacramentum celebretur, ubi nihilominus ejusmodi foederatio societatis non prohibetur, restat, ut in conjugii pactione ipsam, quae nisi in sexu utroque constituta non est, carnis unionem, quantum ad consensum spectat, necessariam esse
Abbreviated transcription (Latin):
societate̾ int̾ u ũ & feminam.
in qua excepto qͦ carnis comm̃ci¬
o ex pari consensu ut̃q se metip¬
sum deb alt̾i. ut uidt & se illi
conseruz ne ad alienã societatem
transeat: & se illi ñ nega&: ut abe¬
a quȩ ad inuicẽ ẽ sociecate se n
disiungat. Hoc cũ suffic̾e̾ potu¬
isset his qͥb ratio manifesta suf¬
ficae : ecce it̃m qͥ in matre dñi ue¬
rũ coniugii sac̾m̃tũ uerũq uͥgi¬
nitatis ꝓpositum simul ꝓfit̾i no
su coitus carnis ratũ nͦ eẽ auti¬
ment. nr̃am diffinitione q̃ ãcon¬
iugio carnis necessitatẽ ęxelu¬
dit hac rõne infirmare ꝯtendt᷑.
Si inqͥunt aliud ñ est coniugi¬
um nͥ tał scocietas in qua exre¬
pto qͦ carnis cõmeicio ex pari
consensu utq sem⁊ ipsũ debet
alt̾i debito conseruandi & ñ ne¬
gandi se ad eam quȩ in cõmuni
est societate inseꝑabilem unio¬
nẽ ac fidem: curetiã in eodem
sexi comugiũ rectissime ac sc̃is¬

Expanded text:
societatem inter virum et feminam, societatem inter virum et feminam, in qua, excepto quoque carnis commercio, ex pari consensu uterque semetipsum debet alteri, ut videlicet et se ille conservet, ne ad alienam societatem transeat, et se illi non neget, ut ab ea, quae adinvicem, societate se non disjungat. Hoc cum sufficere potuisset his, quibus ratio manifesta sufficeret, ecce iterum qui in matre Domini verum conjugii sacramentum verumque virginitatis propositum simul profiteri su coitus carnis ratum non esse autument, nostram definitionem quae a conjugio carnis necessitatem excludit hac ratione infirmare contendunt. Si, inquiunt, aliud non est conjugium, nisi talis societas, in qua excepto quoque carnis commercio ex pari consensu, uterque semetipsum debet alteri debito conservandi, et non negandi se ad eam, quae in communi est societate, inseparabilem unionem ac fidem: cur etiam in eodem sexu conjugium rectissime ac sanctis
Abbreviated transcription (Latin):
Noniamqͥdem necdum
Astiones finẽ accepunt.co¬
gor cotidie expositionẽ exposi¬
tioni suꝑ induc̾e: & uet̾em pari¬
etẽ recenti assidue temꝑaturali¬
nire. Rudib namq animis no¬
uo semꝑ errore fatiscentib nicħ
expolitũ eẽ potest. qͥ dum tene¬
bris sius inuoluti alienã lucem
ñ uident. om̃e qͦd intellig̾e ne¬
queunt obscure diciq̃runt᷑: at¬
q ita defectũ mentiũ incausati¬
oñẽ tnͣsfer̃ sermonũ. In eo tracta¬
tu qͦm de beatȩ mariȩ uͥginitate
dicꝰtaui. q̃stio in manib habi¬
ta ẽ in qua id potissimũ agebat᷑.
siqtio modo demonstrari possec
utrũ sine consensu coitus conui¬
giũ scĩficari ualer&e. Cũq nos id¬
qd̃ oportuit in huiꝰ sententiae
diffinitionẽ ꝓpon̾emus. ratio pa¬
tefacta ẽ. in consensu carnis ne¬
qͣqͣm consiste̾ scĩtat̾e sacͤm̃ti con¬
uigał. Prom̃ det̃minantes ea q̃¬
conugii sacratio expostulat. si¬
gnauimus coniugiũ eẽ legitimã

Expanded text:
oniam quidem necdum quaestiones finem acceperunt, cogor quotidie expositionem expositioni superinducere, et veterem parietem recenti temperatura linire, rudibus namque animis novo semper errore fatiscentibus nihil satis expositum esse potest; qui dum tenebris suis involuti alienam lucem non vident, omne quod intelligere nequeunt, obscure dici queruntur, atque ita defectum suarum mentium in causationem transferunt sermonum. In eo tractatu, quem de beatae Mariae virginitate dictavi, quaestio in manibus habita est, in qua id potissimum agebatur, an quovis modo demonstrari posset, utrum sine consensu coitus conjugium sanciri valeret. Cumque nos, quod oportuit in hujus sententiae definitionem, proponeremus, ratio patefacta est in consensu carnis nequaquam consistere sanctitatem sacramenti conjugalis. Proinde determinantes ea qconjugii sanctio expostulat, signavimus conjugium esse legitimam
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃tũ quod indiu̾so sexum
cħ ad scificationẽ suã p̃ter sp̃o¬
taneam ꝓpetuȩ ac indiuisȩ soci¬
etatis caritatem exigit: in eođ
nichiiominus sexu simili atq
eadem federatione sanciriñ
possit. Hoc facimus ita. In con¬
iugio siqͥdem duo st̃. sacram̃t̃
coniugii. & sacram̃tũ comu¬
galis officii. ħ:. conugiũ &
coniugii officiũ: utrũq sacra¬
m̃tũ. Coniugiũz in federe dile¬
ctionis: conuigii officiũ est in¬

Expanded text:
uod in diverso sexu nihil ad sanctificationem sui praeter spontaneam perpetuae ac indivisae societatis charitatem exigit in eodem nihilominus sexu simili atque eadem foederatione sanciri non possit. Hoc facimus ita. In conjugio siquidem duo sunt: sacramentum conjugii, et sacramentum conjugalis officii. Hoc est conjugium et conjugii officium utrumque sacramentum. Conjugium est in foedere dilectionis. Con
Abbreviated transcription (Latin):
na ẽ columba mea ꝑfecta mea. ui¬
na matͥ suȩ. electa gemtͥci suȩ ꝓ
pt̃ sacramentũ gͦ dilectionis et̃¬
nȩ d̾s comugium sancire uolu¬
it ꝓpter utilitatẽ ꝓpagationis
humanę serũ creauit. ectamen
amor conugalis ñ ꝓpter serũ
dissimilem. sacramentum est:
sed ꝓpt̾ naturã differentem. N
enim sexiis s natura disparẽ
in alt̾utrum caritatẽ amontͥ¬
buit: ectñ sexus in ȩqͣlitatem
nature discernit. Casta enĩdi¬
lectio non ex tali sęru taliter
afficit᷑. s in tali sexu ex talina¬
tura ꝓpt̾eaq extra talem sȩxũ
talit᷑ affici non potest: quia
extra tellem sexũ ñ inuenit᷑
talis natura. Sufficiat hoc
eis qui querunt quomodo
amor coniugalis cui carnis
commerciũ excipitur. in eo¬
dem quoq sexu utrobiq ñ
simili ueritate s arictiatur:¬

Expanded text:
fecta mea. Una matri suae, electa genitrici suae . Propter sacramentum ergo dilectionis aeternae Deus conjugium sancire voluit propter utilitatem propagationis humanae sexum creavit; et tamen amor conjugalis non propter sexum dissimilem sacramentum est, sed propter naturam differentem. Non enim secus, sed natura disparem in alterutrum charitatem amori tribuit, et tamen sexus inaequalitatem naturae discernit. Casta enim dilectio non ex tali sexu aliter afficitur, sed in tali sexu ex tali natura. Propterea quod extra talem sexum taliter affici non potest, quia extra talem sexum non invenitur talis natura. Sufficiat hoc eis, qui quaerunt quomodo amor conjugalis cui carnis commercium excipitur in eodem quoque sexu utrobique non simili veritate sanciatur
Abbreviated transcription (Latin):
bermoniam diximꝰ: nunc qͥd signi¬
ficz mons hernon uideamꝰ. Nam
alii ualt ħmon. Uallis ħ monlici
posst̃. qͥ ꝑ fide qͥdẽ ãdiabolo iam
minfimis desiłiis ꝓstrati iacent.
Campꝰ ħmon st̃ hĩ fideles qͥ medi¬
um qͣndam statũ cenentes. nec ꝑ
mon sunt. hĩ qͥ ñ solũ ꝑfidem a

Expanded text:
Hermon jam diximus; nunc quid significet mons Hermon videamus. Nam, alii vallis Hermon. Vallis Hermon dici possunt, qui per fidem quidem a diabolo jam in infimis desideriis prostrati jacent. Campus Hermon sunt hi fideles, qui medium quemdam statum tenentes, nec per Hermon sunt hi, qui non solum per fidem a
Abbreviated transcription (Latin):
u̾so & sexi int̾ matrem & fi¬
lium in concessam. ⁊ iccirco a
scitate comugał sacram̃ti ua
cuam. quia qui dixit relinq̃t
homo prem suum & matr̃e
suam & adherebit urorisuȩ.
& erunt duo in carne una:
hanc societatẽ int̾ matrem
& filium mordinatã & obħ
non castam eẽ manifefte docu¬
it cum in comugio sc̃ificando¬
ñ matrem petendã. s relinq̃n¬
dam ostendit. Hȩc gͥ ratio cũ
sola sufficẽt ad compbandum
qd in eodem sęxu qͣmlib casta
& indissolubili caritate astric¬
to. comugii sacram̃tũ eẽ ñ pos¬
sit. debemus tñ sicut in omni
assertione diuina iustũ ẽ. non
nram tm̃ quiloquim᷑ defensio¬

Expanded text:
 sexu inter matrem et filium foret inconcessa; idcirco a sanctitate conjugalis sacramenti esset vacua quia qui dixit: Relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una , hanc societatem inter matrem et filium inordinatam et ob hoc non castam esse manifeste docuit, cum in conjugio sanciendo non matrem petendam, sed relinquendam ostendit. Haec igitur ratio cum sola sufficeret ad comprobandum, quod in eodem sexu quamlibet casta et indissolubili charitate astricto conjugii sacramentum esse non possit; debemus tamen, sicut in omni assertione divina justum est, non nostri qui loquimur, defensio
Abbreviated transcription (Latin):
noticiam in sacro quȩ¬
rit eloquio. hos librosma¬
gis legere debet. quihinꝰ
mundi contemptũ suadert.
et animum ad amoremcon¬
cditoris sui accendunt. rectũ¬
q uiuendi tramitem docen
qualit̾q uirtutes acquiri.
& uicia declinari possint.
ostendunt. Primum enu
inqͥt querite regnũ dĩ ⁊ ius¬
ciciam eiꝰ. acsi aꝑte diceret.
& cęlestis patriȩ gaudiade¬
siderate.⁊ quib iusticiȩ me¬
ritis adea ꝑueniat᷑ sollert̃
inquirite. Utrumq bonũ.
utrumq necessariũ amate
& querite. Si amor ẽ otio¬
sus eẽ non potest. Peruem¬
re desideratis: discite qͦmͦ
pueniatur quo tenditis.
Hȩc uͦ scientia duob modi
comparatur. uidelicz exem¬
plo ⁊ doctͥna. Exemploqnͣ
scõrum fact᷑a legimus. do¬
ctrina qͣndo eoꝵ dict᷑a ad
disciplinam nr̃am ꝑtinen¬
tia discimus. Inter quȩ be¬
atissimi gregorii singłari¬
ter scripta amplexanda
dulcia.⁊ eterne uite amore
plena uisa sunt. silentio

Expanded text:
ndi in sacro quaerit eloquio, hos libros magis legere debet, qui hujus mundi contemptum suadent, et animam ad amorem conditoris sui accendunt, rectumque vivendi tramitem docent, qualiterque virtutes acquiri, et vitia declinari possint, ostendunt. Primum enim, inquit, quaerite regnum Dei et justitiam ejus ; ac si aperte dicat: Et coelestis patriae gaudia desiderate, et quibus justitiae meritis ad ea perveniatur, solerter inquirite. Utrumque bonum, utrumque necessarium amate et quaerite. Si amor est, otiosus esse non potest. Pervenire desideratis; discite quomodo perveniatur quo tenditis. Haec vero scientia duobus modis comparatur, videlicet exemplo, et doctrina exemplo, quando sanctorum facta legimus, doctrina quando eorum dicta ad disciplinam nostram pertinentia discimus. Inter quae beatissimi Gregorii singulariter scripta amplexanda dulcia, et aeternae vitae amore plena visa sunt, nolo silentio
Abbreviated transcription (Latin):
lecꝰtionem erudiend̃
accesserit. pͥmum quali sit
fructus eius agnoscat. hi¬
chil enim fine causa appeti¬
debet. nec desicłia trahit.
quod utilitatem ñ ꝓmitcit.
Reminus ẽ diuinę lectionĩ
fructus. qͥa mentẽ uł scien¬
tia erudit. uł morib ornat.
Doc& qͦd scire delecꝰtet. et
quodimitari expediat. Quo¬
rũ alterũ .i. scientia. magis
ad hystoriã ⁊ allegoriam.
alt̾m .i. instructio morum.
ad tropologiam magis re¬
spicit. Omnis diuina scri
ptura refertur ad hunc fi¬
nem. Sane qͣmuis expediat
magis iustum cẽ qͣm sapi¬
entem. scio tamen plures
inftudio sacrieloquni sci¬
entiam querere. qͣm uͥtutẽ.
Ego aut̃c qm̃ neutrum un¬
cessariũ ⁊ laudabile eẽ cen¬
seo. quid euusq intentio¬
ni competat paucis absol¬
uam. Et pͥmum quidem
de eo qui moralitatis gr̃am
amplectitur expediamͦ¬

Expanded text:
lectionem erudiendus accesserit, primum qualis sit fructus ejus agnoscat. Nil enim sine causa appetidebet, nec desideria trahit, quod utilitatem non promittit. Geminus est divinae lectionis fructus: quia mentem vel scientia erudit, vel moribus ornat. Docet quod scire delectat, et quod imitari expediat. Quorum alterum, id est scientia magis ad historiam et allegoriam, alterum, id est instructio morum, ad tropologiam magis resptura refertur ad hunc finem. Sane quamvis expediat magis justum esse, quam sapientem, scio tamen plures in studio sacri eloquii scientiam quaerere quam virtutem. Ego autem quoniam neutrum imcessarium et laudabile esse censeo: quid cujusque intentioni competat paucis absolvam. Et primum quidem de eo qui moralitatis gratiam amplectitur, expediam
Abbreviated transcription (Latin):
narrationis illudtiomꝰ.
maxime hoc loco consicdan¬
dum ẽ. qđ diuinȩ paginȩ te¬
xtus. nec nat᷑alem semꝑ. nec
continuũ loquendi ordinẽ
seruat. qͥa ⁊ sepe post̾ior apͥon¬
b anceponit. sic ut cũ aliqͣ
enumerat̾nit. subito ad suꝑio¬
ra qͣsi ad subseq̃ntia narrans
sermo recurrat. Sepe etiam
ea quȩ longo distant int̾ual¬
lo.quasi mor sibi succedenti¬
a connectit. ut uideant᷑ nullũ
illa quȩ ñ discerint ullum
interuallum sermonis. De or

Expanded text:
narrationis illud maxime hoc loco considerandum est, quod divinae paginae textus, nec naturalem semper, nec continuum loquendi ordinem servat, quia et saepe posteriora prioribus anteponit; sicut cum aliqua enumeraverit, subito ad superiora quasi subsequentia narrationis sermo recurrat. Saepe etiam ea quae longo distant intervallo, quasi mox sibi succedentia connectat, ut videantur nullum illa quae discernit nullum intervallu
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ. aliqͣndo unius enuntia¬
una est sententia. aliqͣndo
pluriũ enuntiationũ plu¬
res sunt sententiȩ. Cumgͥ
diumos libros legimus in
tanta multitudine ueroꝵ
intellectuũ qui de paucis
eruunt᷑ uerbis. ⁊ santate
catholicȩ fidei muniunt᷑.
id potissimũ diligamꝰ. qͦd
certum apparuerit eũ sen¬
sisse que legimꝰ. Si autẽ ħ
latet. id certe quod circi¬
stantia scͥpture ñ impedit.
⁊cũ sana fide concordat.
Si autẽ ⁊ scͥpturȩ circũstan¬
tia ꝑtract᷑ari ac discuti ñ
potest. saltem id solum qͦd
est enĩ quid potissimum
scriptor senserit ñ dinosc̾e.
aliud a regła pietatiserrare.
Siutrumq uitetur ꝑfecꝰte
se hab fruc̾tus legentis.
Si uͦ utrumq uitari ñ po¬
test. ⁊ si uoluntas scͥptoris
incerta sit. sanȩ fidĩ ꝯ gruã
ñ inutile ẽ ertsse sententi¬
am. Item in reb obscurisat¬
q: a nr̃is oculis remotissimi
si qua inde scripta etiamdi¬
uina legerimꝰ. quȩ possint

Expanded text:
. Aliquando unius enuntia. Aliquando unius enuntiauna est sententia, aliquando plurium enuntiationum plures sententiae. Cum igitur divinos libros legimus, in tanta multitudine veterum intellectuum, qui de paucis eruuntur verbis, et sanitate Catholicae fidei muniuntur, id potissimum eligamus, quod certum apparuerit, eum sensisse quem legimus. Si autem hoc latet, id certe quod circumstantia scripturae non impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum quod est enim quod potissimum scriptor senserit, non dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etsi voluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. Item in rebus obscuris, atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam divina legimus, quae possint
Abbreviated transcription (Latin):
nunc ã uiris rogari soleant.
tunc conu̾so more. mulieres
uiros rogabunt. & ne forte
unus uir septẽ mulieres si¬
unde eas pasce̾t ⁊ uestiret ñ
haberet. dicunt ei. panem
nrm̃ comedemꝰ. ⁊ uestim̃tis
nr̃is oꝑiem᷑. ñ te oportet de
nob̾ ẽẽ sollicitũ. tantummͦ
inuocetur nomen tuũ suꝑ
nos. ut dicaris uir nͣr. ⁊ sis.
ne repudiatȩ dicam᷑ ⁊ fteriles.
⁊ sine semine moriam᷑. qͦdeo
tp̃r magnũ opprobriũ fuit.
& hoc ẽ qͦd dicunt. aufer
oꝓpbriũ nrm. Multa husꝰ¬
modi inuenis in scͥpturis. ⁊
marime in uet̾i teftam̃to. se¬
cundũ idioma illius linguȩ
dict᷑a. quȩ cũ ibi aꝑta sint.
nicħ apud nos significare
uidentur. de sententia: ao¬
ententia diuma. mn¬
qͣm absurda. nunqͣm
falsa eẽ potest. scum insen¬
suut dictũ ẽ. multa iue¬
mantur contraria. senten¬
tia nullã admittit repugnã¬
ciam. semꝑ congrua ẽ. semꝑ
uera. aliquando uniusenũ¬
ciationis plures sunt sent̃

Expanded text:
nunc a viris rogari soleant, nunc a viris rogari soleant, tunc converso more mulieres viros rogabunt. Et ne forte unus vir septem mulieres duunde eas pasceret et vestiret, non haberet, dicunt ei: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur, non te oportet de nobis esse sollicitum: Tantummodo invocetur nomen tuum super nos; ut dicaris vir noster, et sis: ne repudiatae dicamur et steriles, et sine semine moriamur, quod eo tempore magnum opprobrium fuit. Et hoc est quod dicunt: Aufer opprobrium nostrum. Multa hujusmodi invenies in Scripturis, et maxime in Veteri Testamento, secundum idioma illius linguae dicta, quae cum ibi apertae sint, nihil apud nos significare videntur. CAP. XI. De sententia. Sententia divina nunquam absurda, nunquam falsa esse potest; sed cum sensu, ut dictum est, multa inveniantur contraria; sententia nullam admittit repugnantiam, semper congrua est, semper vera. Aliquando unius enuntiationis u
Abbreviated transcription (Latin):
intelligis panem nr̃m come¬
demus. intelligis uestim̃tis
inuocetur nomen tuũ super
nos. intelligis. aufer oꝑꝓbriũ
nr̃m.S fortasse qͥd hoctotu᷑
simul significare uelit. ĩtel¬
ligere ñ potes. Quid dicere
serit. an malum minatus fu¬
erit: ignoras. Unde euenit.
ut spiritalit᷑ tantũ intelligẽ¬
dum credas. qͦd qualit ad lit¬
teram dictũ sit ñ iudes dicĩ
gͥ septem mulieres. septem ẽẽ
ipse solus sine mensura sp̃m
briũ aufert. ut inueniant
in quo reqͥescant. nullo alio
uiuente. ut sp̃s scĩ dona po¬
scebant. Ecce spiritalit᷑ int̾¬
pretatus es⁊ qͥd sit dic̃e adlit¬
teram ñ intelligis. Potuit
ad lict̾am aliqͥd significare.
Quia enĩ supͣ de int̾netione
popłi p̃uaricatoris locutus
fuerat. subiungit nunc
tantam in eodem popło cla¬
dem fut᷑am. ⁊ usq ad eo uiroꝵ
genus delendũ. ut uix septẽ
mulieres unum uirum inue¬
mant. cum mͦ unaunum ha¬
bere soleat. Et cum mulieres

Expanded text:
intelligis: Panem nostrum comeintelligis: Panem nostrum comedemus; intelligis: Vestimentis invocetur nomen tuum super nos; intelligis, Aufer opprobrium nostrum. Sed fortasse quid hoc totum simul significare velit, intelligere non potest. Quid dicere serit, an malum minatus fuerit, ignoras. Unde evenit, ut spiritualiter tantum intelligendum credas, quod qualiter ad litteram dictum sit, non vides. Dices igitur septem mulieres, septem esse ipse solus sine mensura Spiribrium aufert, ut inveniant in quo requiescant; nullo alio vivente, ut Spiritus sancti dona poscebant. Ecce spiritualiter interpretatus es, et quid sit dicere ad litteram non intelligis. Potuit ad litteram aliquid significare. Quia enim supra de intentione populi praevaricatoris locutus fuerat, subjungit nunc tantum in eodem populo cladem futuram; et usque adeo virorum genus delendum, ut vix septem mulieres virum unum inveniant, cum modo una unum habere soleat. Et cum mulieres
Abbreviated transcription (Latin):
sicut fȩnũ dies eiꝰ .i. dies ho¬
minis. Nominatiuus sciliez
nominis. ⁊ genitiuus ꝓnomi¬
nis ꝓ uno genitiuo nominis
positi:⁊ multa alia similit̾. ad
us. In congruus. alius incredi¬
bilis. alius impossibilis. aliuͤ
absurdus. alius falsus. Mul¬
ta huiusmodi inuenis in sc̃¬
pturis. Ut illud. Comedeit̃
lacob.⁊ illud. Sub quo cur¬
uantur hii qui portant or¬
bem. ⁊ illud. Elegit suspen¬
dium anima iea. ⁊ multa
alla.Sunt loca quȩdam in
diuina scriptura ubi licet
sit aꝑta uerboꝵ significatio.
nullus tamen sensis ẽẽ uidr¬
uł ꝓpt̾ inusitatũ modũ loqͣn¬
di.siue ꝓpt̾ aliquã circum¬
stantiam quȩ legentis intel¬
ligentiam impedit. Ut ẽ.
uerbi grã illud. quod dicit
ysaias. apprehendent sept̃e
mulieres urrũ unũ inilladie
dicentes. panem nr̃m comede¬
tantummꝰ inuocetur nomen
tuũ suꝑ nos. aufer obꝓbriũ
nr̃m. Plana sunt ⁊ aꝑtau̾ba.
Intelligis satis. app̃hendent
septem mulieres uirũ unum

Expanded text:
fenum dies ejus, id est dies hominis . Nominativus scilicet nominis, et genitivus pronominis, pro uno genitivo nominis positi, et multa alia similiter. Adus. Incongruorum alius incredibilis, alius impossibilis, alius absurdus, alius falsus. Multa hujusmodi invenies in Scripturis, ut illud: Comederunt Jacob . Et illud: Sub quo curvantur hi qui portant orbem . Et illud: Elegit suspendium anima mea ; et multa alia. Sunt loca quaedam in divina Scriptura, ubi licet aperta sit verborum significatio; nullus tamen sensus esse vidopter inusitatum modum loquendi, sive propter aliquam circumstantiam, quae legentis intelligentiam impedit. Ut est, verbi gratia, illud quod dicit Isaias: Apprehendent septem mulieres virum unum in illa die dicentes: Panem nostrum comedetantummodo invocetur nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum . Plana sunt et aperta verba. Intelligis satis: Apprehendent septem mulieres virum unum;
Abbreviated transcription (Latin):
uł ꝓpt̾ inculcationẽ. uł longã
int̾positionẽ idem repetitur
uł aliud ñ necessariũ adiun¬
gitur. ut paulꝰ infine epłead
romanos. dicit. Ei autẽ. & pͦt¬
ea multis int̾positis infert.
cui ẽ honor ⁊ gła. aliud hic
suꝑfluũ ẽẽ uidet᷑. supfluũ
dico.i. ñ necessariũ ad enm¬
tiationẽ faciendã. Aliqͣndo

Expanded text:
vel propter inculcationem, vel longam vel propter inculcationem, vel longam interpositionem idem repetitur, vel aliud non necessarium adjungitur, ut Paulus in fine Epistolae ad Romanos dicit: Ei autem; et postea multis interpositis infert: cui est honor et gloria . Aliquid hic superfluum esse videtur, superfluum dico, id est non necessarium ad enuntiationem f
Abbreviated transcription (Latin):
ces etiam literȩ sunt.S sensꝰ
⁊ sententia ñ in om̃i narrati¬
one simul inueniunt᷑. Quȩ¬
dam hab litt̾am ⁊ sensum
tantum. Quȩdam litt̾am ⁊
sententiam tantũ. Quȩda
om̃a hȩctria simulcontinet.
Om̃is autẽ narratio ad minꝰ
duo habere debr. Illa narra¬
tlo litt̾am ⁊ sensum tantum
habet. ubi ꝑ ipsam ꝓlationẽ
sic aꝑte aliquid significat᷑.
ut nicħ aliud relinquat᷑ sub¬
intelligendũ. Illa uͦ litt̾am
⁊ sententiã tantũ hab. tibi
ex sola ꝓmuntiatione nicħ
conciꝑe potest auditor. nisi
addatur expositio. Illa sensũ
⁊ sententiam hab. ubi ⁊ aꝑte
aliqͥd significat᷑ ⁊ aliquid
aliud subintelligendũ relin¬
quitur. quod expositione
ad significandũ id quoddicit᷑
nicħ p̃ter ea quȩ posita sunt.
uł addere. uł minuere oporti.
U om̃is sapientia a dño dõẽ.
Aliquando imminuta. qndo
subaudiendiendũ aliquid
relinquit᷑. Ut senior elecꝰtȩ
dñȩ. Aliqͣndo suꝑflua. qͣndo

Expanded text:
terae sunt, sed sensus et sententia non in omni narratione simul inveniuntur. Quaedam habet litteram et sensum tantum. Quaedam habet litteram et sententiam tantum. Quaedam omnia haec tria simul continet. Omnis autem narratio ad minimum duo habere debet. Illa narratio litteram et sensum tantum habet, ubi per ipsam prolationem sic aperte aliquid significatur, ut nihil aliud relinquatur subintelligendum. Illa vero litteram et sententiam tantum habet, ubi ex sola pronuntiatione nihil concipere potest auditor, nisi addatur expositio. Illa sensum et sententiam habet, ubi aperte aliquid significatur, et aliquid aliud subintelligendum relinquitur, quod expositione non ad significandum id quod dicitur, nihil praeter ea quae posita sunt, vel addere, vel minuere oportet. Ut, Omnis sapientia a Domino Deo est . Aliquando imminuta, quando subaudiendum aliquid relinquitur, ut: Senior electae dominae . Aliquando superflua, quando
Abbreviated transcription (Latin):
mala. ⁊ cęt̾a quȩ sequunt᷑.
ad int̾necionem mundiꝑ
tinentia. Unde ⁊ adiecit.
Hoc ẽ consilium quod co¬
gitaui suꝑ omnem terrã
& hȩc manus extenta suꝑ
om̃s gentes. Item pꝰtqͣm
sub ꝑsona baby lomȩ ar¬
guit uniuersum mundũ.
rursus ad eandem quasi de
genere ad sp̃em reu̾titur.
dicens. quȩ eidem ciuitati
specialit᷑ contigerunt. Ecce
ego suscitabo suꝑ eos medo̾.
Nam regnante balthasar
ã medis obtenta ẽ babilo¬
ma. Sic ex ꝑsona unius ȩ¬
gypti totum uult intelli¬
gere mumlum dicendo. &
concurrere faciam ȩgypti¬
os adu̾sus egyptios. regnũ
adͥuersus regnũ. cũ ȩgyp¬
tus non multa regna. sed
unum describitur habuis¬
se regnũ. Quinta regula
est de temporib ꝑ quam
aut pars maxima temp̃is
ꝑ partem minorem indu¬
cit᷑. aut pars minimatem¬
poris ꝑ partem maiorem
intelligit᷑. Sic ẽ de tͥduo
dñicȩ sepulturȩ. dũ nec

Expanded text:
mala , et caetera quae sequuntur mala , et caetera quae sequuntur ad intentionem mundi pertinentia, unde et adjecit: Hoc est consilium quod cogitavi super omnem terram, et haec manus extensa super omnes gentes . Item postquam sub persona Babyloniae arguit universum mundum, rursus ad eamdem quasi de genere ad speciem revertitur, dicens quae eidem civitati specialiter contigerunt. Ecce ego suscitabo super eos Medos . Nam regnante Balthassar, a Medis obtenta est Babylonia. Sic ex persona unius Aegypti totum vult intelligere mundum dicendo: Et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios, regnum adversus regnum . Cum Aegyptus non multa regna, sed unum habuisse describatur regnum. Quinta regula est de temporibus, per quam aut pars maxima temporis per partem minorem inducitur, aut pars minima temporis per partem majorem intelligitur. Sic est de triduo Dominicae sepulturae, dum nec
Abbreviated transcription (Latin):
uercere ad me. & redimam
te. Hoc ad unũ non congru¬
it. Nam altera pars est cui
peccata deleuit. ⁊ cui dicit
m̃s es tu. ⁊ alt̾a eui dicit cõ¬
uertere ad me ⁊ redimamte.
lam sic ad om̃s loquitur
scriptura. ut & boni redar¬
guantur cum malis.⁊ ma¬
li laudentur ꝓ bonis.Sed
quid ad quem ꝑtineat. qͥ
prudent᷑ legerit discet Ter¬
p̃cepta facienda ammonẽ¬
tur. grã. ꝑ quam ut oꝑem᷑¬
iuramur. Uel qđ lex non
tantum hystorice. s etiam
spiritalit᷑ sentienda sit. Nã¬
q ⁊ hystorice oportet fidẽ
tenere. ⁊ spaliter legem in¬
telligere. Quarta regula ÷
de specie ⁊ genere. ꝑ quam
pars pro toto.⁊ totum pro
parte accipit᷑ ueluti si um
popło uł ciuitati loquat᷑
ds. ectamen intelligat᷑ oẽm
contingere mundũ. Nam
tem babyloniam ꝑ ysaiã
transit ad genus de specie.
⁊ conu̾tit contra totũ mun¬
dum sermonem. Certe si ñ
diceret adu̾sus uniuersũ
orbem. ñ adderet infra
terram.⁊ uisitabo suꝑ orb

Expanded text:
vertere 168 ad me, et redimam vertere 168 ad me, et redimam te. Hoc ad unum non congruit. 5. Nam altera pars est cui peccata delevit, et cui dicit: Puer meus es tu. Et altera cui dixit: Convertere ad me, et redimam te.  regulam sic ad omnes loquitur Scriptura, ut et boni redarguantur cum malis, et mali laudentur pro bonis. Sed quid ad quem pertineat, qui prudenter legerit discet. 6. Terpraecepta facienda admoventur; gratia per quam ut opejuvamur. Vel quod lex non tantum historice, sed etiam spiritualiter sentienda sit. Namque et historice oportet fidem tenere, et spiritualiter legem intelligere. Quarta regula est de specie et genere, per quam pars pro toto, et totum pro parte accipitur, veluti si uni populo vel civitati loquatur Deus, et tamen intelligatur omnem contingere mundum. Nam tem Babyloniam per Isaiatransit ad genus de specie, et convertit contra totum mundum sermonem. Certe si non diceret adversus universum orbem, non adderet infra terram et visitabo super orbis
Abbreviated transcription (Latin):
llud quoq diligent᷑ Reguliꝰ.
attendendũ ẽ. qđ septem ẽe
inter cȩt̾as regulas locutio¬
num scãrum scripturarum¬
⁊ quidam sapientes dixerunt.
Prima regła ẽ de dño ⁊ eiu̾
corpore. quȩ de uno ad unũ
loquitur. atq inuna ꝑso¬
na. mͦ caput. mͦ corpus os¬
tendit. sicut ysaias ait. In¬
duit me dñs uestimento
salutari. quasi sponsũ de¬
coratum corona.⁊ quasi spõ¬
sam ornatam monilib suis
Inuna enim ꝑsona duplici
uocabulo nominata. ⁊ cap̃
sam manifestauit. Proinde
notandum ẽ in scripturis
quando sp̃aliter caput scti¬
bitur. quando ⁊ caput et
corpus. aut quando exut᷑¬
q transeat ad utrumq aut
ab altero ad alt̾m: Sicq qͥd
capiti. quid corpori conue¬
niat. prudens lecꝰtor intelli¬
gat. Scdã regula ẽ. de dñi
corpore uero & ꝑmixto. Nã
uident᷑ quȩdam uni conue¬
umus. ut ẽ illud. Puer m̃s
es tu isrł. ecce deleui ut nu¬
bem iniquitates tuas. ⁊ sic̃
nebulam peccata tua. Con¬

Expanded text:
llud quoque diligenter attendendum est, quod septem esse inter caeteras regulas locutionum sanctarum Scripturarum, quidam sapientes dixerunt. Prima regula est de Domino et ejus corpore, quae de uno ad unum loquitur, atque in una persona modo caput, modo corpus ostendit, sicut Isaias ait: Induit me Dominus vestimsalutari, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. In una enim persona duplici vocabulo nominata caput, isam, manifestavit. 3. Proinde notandum in Scripturis quando specialiter caput describitur, quando et caput, et corpus; aut quando ex utroque transeat ad utrumque, aut ab altero ad alterum, sicque quid capiti, quid corpori conveniat, prudens lector intelligat. 4. Secunda regula est de Domini corpore vero et permisto. Nam videndum quaedam unius conveunius, ut est illud: Puer meus es tu, Israel, ecce delevi, ut nubem, iniquitates tuas, et sicut nebulam peccata tua; con
Abbreviated transcription (Latin):
legentem. pari motu cursũ
dixerim. nisi siluam. cinus
sententias quasi fructus
quosdam dule issimos le¬
gendo carpimus. tractan¬
do ruminamus: Qui ergo
intanta multitudine li bro¬
rũ legendi modũ ⁊ ordinẽ
non custodit. quasi incon¬
densitate saltus oberrans
tramitem recti it meris per
discentes. nunqͣm ad scien¬
tiam ꝑuenientes. Cantũ
enim ualet discretio. ut si¬
ne ipsazom̃e otium tͣpesit
et labor mutilis. Ut autem
uniũs aliter complectamur.
tria sunt quȩ p̾cipue stu¬
diis legentiũ obeẽ solent.
Negligentia. imprudentia.
fortuna. Negligentia ẽ. qñ
ea quȩ discenda st̃. uł ꝓrsus
p̃cermittimus. uł minu̾stu¬
diose discimus. Impruden¬
tia ẽ. qñdo congruũ ordi¬
nem ⁊ modũ in his quȩ dis¬
cimus non seruamus. for¬
tuna ẽ in euentu. casusiue
naturalit contingente. qnͣ
uł pauꝑtate. uł infirmita¬
te. uł ñ naturali tarditate.
siue etiam docꝰtoꝵ raritate.
quia aut ñ inuemuntur

Expanded text:
legentem, pari motu cursum legentem, pari motu cursum dixerim nisi silvam, cujus sententias quasi fructus quosdam dulcissimos legendo carpimus, tractando ruminamus? Qui ergo in tanta multitudine librorum legendi modum et ordinem non custodit, quasi in condensitate saltus oberans tramitem recti itineris perddiscentes, et nunquam ad scientiam pervenientes. Tantum enim valet discretio, ut sine ipsa et omne otium turpe sit, et laborinutilis. Ut autem universaliter complectamur. Tria sunt quae praecipue studiis legentium obesse solent; negligentia, imprudentia, fortuna. Negligentia est, quando ea quae discenda sunt, vel prorsus praetermittimus vel minus studiose discimus. Imprudentia est, quando congruum ordinem et modum in his quae discimus, non servamus. Fortuna est in eventu, casu, sive naturaliter contingente, quando vel paupertate, vel infirmitate, vel naturali tarditate, sive etiam doctorum raritate; quia aut non inveniuntur
Abbreviated transcription (Latin):
tam pauci ⁊ num̃abilesinue¬
mant᷑. quib ad scientiam
ꝑuenire contingat. Et ut
de illis taceam quinaturalit᷑
hebetes sunt. ⁊ tardi ad intel¬
ligendũ. hoc maxime mo
uet. ⁊ dignũ questione ui¬
det᷑. unde hoc accidat qđ
duo pari ingenio. ⁊ equali
studio um lecꝰtioni inten¬
dunt. nec tamen simili ef¬
fectu eiꝰ intelligentiam
trat. cito quod querit app̃¬
hendit. Alt̃ diu laborat.
& parum ꝓficit. S scien¬
dum ẽ qđ in quolibet ne¬
gotio duosunt necessaria
um sine altero. aut inuti¬
le sit aut minus efficax.
Ueruntũ melior ut dicit᷑
prudentia ẽ fortitudine.
qͥa ⁊ pondera aliquando q̃
uirib mouere non possum
arte leuamus.Sic nimiruł:
in om̃i ftudio quisine dis¬
crecione oꝑatur. laborat
quidem s ñ ꝓficit. et qua¬
si aerem u̾berans. uires in
uentum fundit. Aspice
duos parit siluam transe¬
untes.⁊ hunc quidem per
derua laborantẽ. illum uͦ
recte itineris compendia

Expanded text:
tam pauci et tam numerabiles invetam pauci et tam numerabiles inveniantur, quibus ad scientiam pervenire contingat. Et ut de illis taceam, qui naturaliter sunt hebetes et tardi ad intelligendum, hoc maxime me movet, et dignum quaestione videtur, unde hoc accidit, quod duo pari ingenio, et aequali studio uni lectioni intendunt, nec tamen simili effectu ejus intelligentiam  cito quod quaerit apprehendit, alter diu laborat, et parum proficit. Sed sciendum est quod in quolibet negotio duo sunt necessaria:rum sine altero, aut inutile sit aut minus efficax. Verumtamen « melior, ut dicitur, prudentia est fortitudine; » quia et pondera aliquando quae viribus movere non possumus, arte levamus. Sic nimirum est in omni studio, qui sine discretione operatur, laborat quidem, sed non proficit, et quasi aerem verberans, vires in ventum fundit. Aspice duos pariter silvam transeuntes, et hunc quidem per devia laborantem, illum vero recti itineris compendia
Abbreviated transcription (Latin):
diriuet᷑. Sicut in ysaia. ubi
dum contra baby loniã hoc
ẽ contra diaboli corpuᷤ mul¬
ta dixisset sermo ꝓpħicus.
rursus ad caput.i. ad diabo¬
lum.oraculi sententiam de¬
riuat dicens. Quomͦ cecidi¬
sti de cęlo lucifer qui mane
oriebaris: ⁊ cęt̾a. Ed studiũ
certam mat̾iam p̃scri¬
psimus. lecꝰtori. ⁊ eas scͥpturaᷤ
quȩ ad diuinam p̃cipue ꝑti¬
nent lecꝰtionem. suis nomi¬
nib assignando det̾mina¬
uimus. consequens uidet᷑.
ut etiam de modo ⁊ordine
legendi aliquid dicamus.
qͣmuis ex his quȩ dicta st̃
agnoscat. cui rei studium
impendere debeat. erhisuͦ
quȩ sunt dicenda eiusdem
studii sui modũ ⁊ rationẽ
accipiat. Quia uͦ facilius
quid agendum sit intelligi¬
mus. si pͥus quid ñ sit facien¬
dum agnouerimus. instru¬
endus est pͥmum qͥd cauere
debeat. ac demde informan¬
dus qualit᷑ ea quȩ funt agẽ¬
ħ qđ extanta turba discen¬
tium. quoꝵ multi ⁊ ingenio
pollent. ⁊ uigent erercitio

Expanded text:
deriventur, sicut in Isaia, ubi deriventur, sicut in Isaia, ubi dum contra Babyloniam, id est dum contra diaboli corpus multa dixisset sermo propheticus, rursus ad caput, id est diabolum oraculi sententiam derivat, dicens: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris? CAP. V. Quid studium certam materiam praescripsimus lectori, et eas scripturas, quae ad divinam praecipue pertinent lectionem, suis nominibus assignando determinavimus, consequens videtur, ut etiam de modo et ordine legendi aliquid dicamus, quatenus ex his quae dicta sunt, agnoscat, cui rei studium impendere debeat; ex his vero quae sunt dicenda, ejusdem studii sui modum et rationem accipiat. Quia vero facilius quid agendum sit intelligimus, si prius quid non sit faciendum agnoverimus; instruendus est primum quid cavere debeat, ac deinde informandus qualiter ea quae sunt agend sit, quod ex tanta turba discentium, quorum multi et ingenio pollent, et vigent exercitio,
Abbreviated transcription (Latin):
suas linguas erant. si una
lingua erat om̃ib nisi qui¬
a aq̃ illud quod iam tnͣsie¬
rat. recapitulando. ẽ reu̾sa
narratio. Septima regula
est de diabolo ⁊ eiꝰ corpore
qua sepe dicunt᷑ ipsius capi¬
tis. quȩ suo magis conueni¬
unt corpori. Sepeuͦ uiden¬
tur eiꝰ dict᷑a membrorum:
⁊ non nisi capiti congruu̾t.
Ex nomine qͥppe corporis
intelligitur caput. Ut est
is tͥtico ammixtis. dicente.
domino. inimicus homo
hoc fecit. hominem ipsũ
diabolum uocans.⁊ ex no¬
mine corporis caput designa¬
ns. Item ex nomme capitis
significatur corpus. sicut
in euangłio dicit᷑. duode¬
cim uos elegi.⁊ unus exuo¬
bis diabolus ẽ. iudam uti¬
q indicans. qͥa di aboli cor¬
pus fuit. apostata quippe an¬
głs omĩum caput ẽ iniquorũ.
& huiꝰ capitis corpus sunt õs
iniqui. sicq cum membris
suis unus ẽ. ut seꝑe quod
corpori eius dicit᷑ ad eũ po¬
tius referatur. rursum qͦd
illi ad membra ipsius iterũ

Expanded text:
suas linguas erant, si una suas linguas erant, si una lingua erat omnibus, nisi quia ad illud quod jam transierat recapitulando est reversa narratio? Septima regula est de diabolo et ejus corpore, quod saepe dicuntur ipsius capitis, quae suo magis conveniunt corpori. Saepe vero videntur esse dicta membrorum, et non nisi capiti congruunt. Ex nomine quippe corporis intelligitur caput, ut est iis tritico admistis, dicente Domino: Inimicus homo hoc fecit ; hominem ipsum diabolum vocans, et ex nomine corporis caput designans; item ex nomine capitis significatur corpus sicut in Evangelio dicitur: Duodecim vos elegi, et unus ex vobis diabolus est . Judam utique indicans, quia diaboli corpus fuit. Apostata quippe angelus omnium caput est iniquorum, et hujus capitis corpus sunt omnes iniqui; sicque cum membris suis unus est, ut saepe quod corpori ejus dicitur, ad eum potius referatur. Rursum quod illi ad membra ipsius iterum