comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ habens meã iusticiã quȩ ex lege ẽ: iusticiȩ dĩ ñ sunt sub¬
iecti. hoc ẽ gr̃e dĩ ñ sunt subiecti. Sub lege enim erant
ñ sub gr̃a: & idõ eis dominabatur peccatum a qͦ ñ fit hõ
lib̾ lege s gr̃a. Propt̾ qͦd alibi dic̃. Peccatum enĩ uobis ñ
dominabit᷑. Non enim estis sub lege: s sub grã. Non qr
lex mala ẽ: s quia sub illa sunt quos reos facit iubendo
ñ adiuuando. Grã quippe adiuuat ut legis quisq sit
faccor: sine qua gr̃a sub lege posit᷑. tantumm erit legis
ita desipiat immo insaniat. nesciens quid loquat᷑. ut au¬
deat dic̾e legem ẽẽ grãm. cũ clam&e qͥsciebat quid loq̃ret᷑.
qͥ in lege iustificamini a gr̃a excidistis: Si aut̾ lex ñ est
gr̃ã. quia ut ipsa lex fiat ñ pot̾ lex adiuuare s gr̃a. ñqͥd
natura erit grã: Nam & hoc pelagiani ausi sunt dicere.
grãm ẽẽ naturam: in qua sic creati sumus ut habeamꝰ m̃tẽ
rationalẽ qua intellig̾e ualeamus facti ad imaginẽ dĩ: ut

Expanded text:
habens meam justitiam quae ex lege est: justitiae Dei non sunt subjecti, hoc est, gratiae Dei non sunt subjecti. Sub lege enim erant, non sub gratia; et ideo eis dominabatur peccatum, a quo non fit homo liber lege, sed gratia. Propter quod alibi dicit, Peccatum enim vobis non dominabitur; non enim estis sub lege, sed sub gratia : non quia lex mala est; sed quia sub illa sunt quos reos facit jubendo, non adjuvando. Gratia quippe adjuvat ut legis quisque sit factor, sine qua gratia sub lege positus tantummodo erit legis ita desipiat, imo insaniat nesciens quid loquatur, ut audeat dicere, legem esse gratiam, cum clamet qui sciebat quid loqueretur, Qui in lege justificamini, a gratia excidistis? Si autem lex non est gratia, quia ut ipsa lex fiat, non potest lex adjuvare, sed gratia; numquid natura erit gratia? Nam et hoc Pelagiani ausi sunt dicere, gratiam esse naturam, in qua sic creati sumus, ut habeamus mentem rationalem, qua intelligere valeamus, facti ad imaginem Dei, ut
Abbreviated transcription (Latin):
comm̃dans: & dix̃ inquit dauio ad abisay. & ad om̃s pu¬
eros eiꝰ. Ecce filius meus qui exiit de ut̾o meo querit ani¬
mã meã. & adhuc mͦ filius gemyni. Sunte illum. maledi¬
cat qm̃ dix̃ illi d̾s. ut uideat dñs humilitatan meã. &
retribuat mͥ bonum ꝓ maledicto eiꝰ in die isto. Quomͦ di¬
xerit dñs huic homini maledicere dauid quis sapiens
& intelliget: Non enim iubendo dix̃ uͥ obedientia laudaret᷑
s qͦd eius uoluntatem ꝓpͥam uicio suo malã. in hoc pecca¬
tum iudicio suo iusto & occulto inclinauit. Idõ dictũ est:
dix̃ ei dñs. Nam si uibenti obtenꝑasset dõ. laudandꝰ poti qͣ
puniendus cẽt: sic̃ ex hoc peccato postea nouimus ẽẽ puni¬
tum. Hec causa tacita ẽ: cur ei dñs dix̾it isto mͦ maledic̾e

Expanded text:
commendans: Et dixit, inquit, David ad Abessa et ad omnes pucommendans: Et dixit, inquit, David ad Abessa et ad omnes pueros ejus: Ecce filius meus qui exiit de utero meo; quaerit animam meam, et adhuc modo filius Gemini? Sinite illum, maledicat, quoniam dixit illi Dominus, ut videat Dominus humilitatem meam, et retribuat mihi bona pro maledicto ejus in die isto . Quomodo dixerit Dominus huic homini maledicere David, quis sapiens et intelliget? Non enim jubendo dixit, ubi obedientia laudaretur; sed quod ejus voluntatem proprio vitio suo malam in hoc peccatum judicio suo justo et occulto inclinavit, ideo dictum est, dixit ei Dominus. Nam si jubenti obtemperasset Deo, laudandus potius quam puniendus esset, sicut ex hoc peccato postea novimus esse punitum. Nec causa tacita est, cur ei Dominus isto modo dixe
Abbreviated transcription (Latin):
apłs in ꝑditionẽ. Sic̃ ẽ induratio pharaonis. cuiꝰ e causa
đr: ad ostendendã in illo uirtutẽ dĩ. Sicuti ẽ fuga isras¬
litarum a facie hostium de ciuitate gay. In animo enĩ
suorũ. Qid ẽ non poterunt subsistere: Quare ñ subsistebant
ꝑ lib̾um arbitrium. s ꝑ timorem turbata uoluntate fugie¬
bant. nisi qr dominat᷑ &e uoluntatib hominũ. & qͦs uult ĩ
formidinẽ conuertit iratꝰ: Numqͥd ñ hostes isrłitarũ adu̾sꝰ
popłm d̃i quẽ ducebat iesusnaue. sua uoluntate pugnar̃:
Et tam̃ dic̃ scriptura quia ꝑ dñm factum ẽ c̃fortari cor
ledicebat regi dauid: Ec tam̃ quid ait dauid plenꝰ uera
& alta & pia sapientia: Qd ait illi qui maledicentẽ ꝑcu¬
tere uoluit: Did mͥ inquit & uob̃ filii saruiȩ: Dimittite
eum ut maledicat: quia dñs dix̃ illi maledic̾e dauid. Et
quis dicet ei quare fecisti sic᷑ Deinde scriptura diuina
plenam sententiam regis uelut ab alio initio repetendo

Expanded text:
a in perditionem ; » sicut est induratio Pharaonis, cujus et causa dicitur « ad ostendendam in illo virtutem Dei ; » sicut est fuga Israelitarum a facie hostium de civitate Hai : in animo enim suorum . » Quid est « non poterunt subsistere? » Quare non subsistebant per liberum arbitrium, sed per timorem turbata voluntate fugiebant, nisi quia Deus dominatur et voluntatibus hominum, et quos vult in formidinem convertit iratus? Nunquid non hostes Israelitarum adversus populum Dei, quem ducebat Jesus Nave, sua voluntate pugnarunt? Et tamen dicit Scriptura, « quia per Dominum factum est confortari cor ledicebat regi David? Et tamen quid ait David plenus vera et alta sapientia? quid ait illi qui maledicentem percutere voluit? « Quid mihi, inquit, et vobis, filii Sarviae? Dimittite eum ut maledicat, quia Dominus dixit illi maledicere David; et quis dicet ei: Quare fplenam sententiam regis velut ab alio initio repetendo
Abbreviated transcription (Latin):
uenos inferas in temptationẽ. Iilud enĩ dicimꝰ ut parata
dimittant᷑: hoc autẽ ut caueantur. siue uincant. &s api¬
tre qui in cęlis ẽ nulla ratione peteremuis: si uirtute uoliun¬
tatis humanę hoc possemus efficere. Cõmoneo aut̃ carita¬
tem urãm. & multũ exhortor: ut beati cypriani librũ quẽ
scripsit de oratione dñica diligent̾ legatis. & quantũuos
dñs adiuuerit intelligatis. memoriȩq mandetis. Ibi inde¬
bitis quẽ admodũ sic alloquatur lib̾um arbitͥum eoꝵ qͥs
c̃scriptione sui sermonis ȩdificat. ut ostendat tam̃ ea quȩ
implenda iubentur in lege: in oratione eẽ poscenda. eos
utiq uanissime fieret: si ad illa agenda sine diuino ad¬
iuitorio uoluntas humana sufficeret. S cũ fuerint c̃ucta¬

Expanded text:
 ut peccata dimittantur; hoc autem ut caveantur, sive vincantur: quod a Patre qui in coelis est, nulla ratione peteremus, si virtute voluntatis humanae hoc possemus efficere. Commoneo autem Charitatem vestram, et multum exhortor, ut beati Cypriani librum quem scripsit de Oratione Dominica, diligenter legatis; et quantum vos Dominus adjuverit, intelligatis, memoriaeque mandetis. Ibi videbitis quemadmodum sic alloquatur liberum arbitrium eorum, quos conscriptione sui sermonis aedificat, ut ostendat tamen ea quae implenda jubentur in lege, in oratione esse poscenda. Quod utique vanissime fieret, si ad illa agenda sine divino adjutorio voluntas humana sufficeret. CAPUT XIV.
Abbreviated transcription (Latin):
id est ex impio fiat iustus. cũ reddunt᷑ ei boua ꝓ malis: s aẽ
cũ fuerit iã iustificat᷑ ex fide. ambulet cũ illo gr̃a. & incum¬
bat suꝑ ipsã ne cadat. Propt̾ hoc scriptum ẽ in cantico can-¬
sam alba eẽ ñ posset. Et a qͦ dealbata ẽ. nͥ ab illo qui ꝑ ꝓpbã¬
dic̃ si fuerint peccata ur̃a sic̃ phenitium: sic̃ niuẽ dealbabo:
Quando gͦ ocalbata ẽ: nicħ boni merebat᷑. Iam uͦ alba fac¬
ta bene ambulat: s si suꝑ eum a qͦ dealbata ẽ ꝑseueranter
incumbat. Propt̾ qͦd & ipse iħc suꝑ quẽ incumbit dealba¬
ta: dix̃ discipłis suis. Sine me nicħ pocestis fac̾e. Ergo
rea̾camꝰ ad apłm paulum: quẽ certe inuenimꝰ sine ullis
m̾itis bonis. immo cũ multis m̾itis malis di grãm c̃secu¬
tum: reddentis bona ꝓ malis. Uideamꝰ qͥd dicat: sua iam
ꝓpinquante passione: scribens adtimotheũ. Ego enĩ iam

Expanded text:
id est, ex impio fiat justus, cum redduntur ei bona pro malis, sed etiam, id est, ex impio fiat justus, cum redduntur ei bona pro malis, sed etiam, cum fuerit jam justificatus ex fide, ambulet cum illo gratia, et incumbat super ipsam ne cadat. Propter hoc scriptum est in Cantico cansam alba esse non posset. Et a quo dealbata est, nisi ab illo qui pit, Si fuerint peccata vestra ut phoenicium, sicut nivem dealbabo ? Quando ergo dealbata est, nihil boni merebatur: jam vero alba facta, bene ambulat; sed si super eum a quo dealbata est, perseveranter incumbat. Propter quod et ipse Jesus, super quem incumbit dealbata, dixit discipulis suis, Sine me nihil potestis facere . 14. Ergo redeamus ad apostolum Paulum, quem certe invenimus sine ullis meritis bonis, imo cum multis meritis malis, Dei gratiam consecutum reddentis bona pro malis: videamus quid dicat sua jam propinquante passione, scribens ad Timotheum. Ego enim jam
Abbreviated transcription (Latin):
malis pcedentib uidem̃ datã. & cotidie uidemꝰ dari. Si pla¬
ne cum data fuerit: incipiunt ẽẽ &̃ m̃ita nr̃a bona: ꝑ illam
tam̃. Nam si illa subtrax̾it: cadit homo ñ erectus s p̃cipi¬
tatus lib̾o arbitrio. Quaꝑpt̾ nec quando ceꝑit hõ hab̾e me¬
rita bona. sibi debet tribuere illa: s dõ cui dr̃ in psalmo.
Adiitor iñs̃ esto ne derelinquas me. Dicendo ne derelinquas
me: ostendit quia si derelictus fuerit. nicħ boni ualet ipse
ꝑ se. Unde & ille ait. Ego dixi in abundantia mea: ñ mo-¬
uebor met̾num. Pucauerat enĩ suum fuisse bonũ: qͥd ei sic
abund abat ut ñ moueret᷑. S ut ostenderet᷑ illi cuiꝰ eẽt bo¬
num. de qͦ tamꝗͣ suo ceꝑat głari: paululũ gr̃a deserente
ammonit̾ dic̃. Dñe in uoluntate tua p̃stitisti decori meo
uitutẽ Aũtisti autẽ faciẽ tuam: & factꝰ sum conturbat᷑.¬
Idõ necessariũ ẽ homini. ut grã dĩ ñ solum iustificet᷑ ĩpiꝰ

Expanded text:
malis praecedentibus videmus datam, et quotidie dari videmus. Sed plane cum data fuerit, incipiunt esse etiam merita nostra bona, per illam tamen: nam si se illa subtraxerit, cadit homo, non erectus, sed praecipitatus libero arbitrio. Quapropter nec quando coeperit homo habere merita bona, debet sibi tribuere illa, sed Deo, cui dicitur in Psalmo, Adjutor meus esto, ne derelinquas me . Dicendo, ne derelinquas me, ostendit quia si derelictus fuerit, nihil boni valet ipse per se: unde et ille ait, Ego dixi in abundantia mea, Non movebor in aeternum. Putaverat enim suum fuisse bonum, quod ei sic abundabat, ut non moveretur: sed ut ostenderetur illi, cujus esset illud, de quo tanquam suo coeperat gloriari, paululum gratia deserente admonitus dicit, Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem; avertisti auteI. Necessarium est homini ut gratia Dei non solum justificetur impius,
Abbreviated transcription (Latin):
dium: qr malitiȩ diabolicȩ mors ȩc̾na tanꝗͣ debitũ reddt᷑.
Ubi cũ posset dicere & recte dic̾e. stipendiũ aut̾ iusticię
uita ȩt̾na: maluit dicere. grã autẽ di uita et̾na: ut hinc
intelligeremꝰ. ñ ꝓ m̾itis nr̃is dm̃ nos ad et̾nam uitã h ł
sua miseratione ꝑducere. de quo in psalmo dic̃ ho eiꝰ aie
ñ corona bonis oꝑib reddit᷑ꝰ S qi ipsa bona oꝑa ille
in bonis oꝑat᷑. de quo dictum ẽ: ds ẽ enim qͥ oꝑat inuos¬

Expanded text:
na tanquam debitum redditur. Ubi cum posset dicere, et recte dicere, Stipendium autem justitiae vita aeterna; maluit dicere, Gratia autem Dei, vita aeterna: ut hinc intelligeremus, non pro meritis nostris Deum nos ad aeternam vitam, sed pro sua miseratione perducere. De quo in Psalmo dicit homo ejus rdia . Numquid non corona bonis operibus redditur? Sed quia ipsa bona opera ille in bonis operatur, de quo dictum est, Deus est enim qui o
Abbreviated transcription (Latin):
negari omĩno ñ possit. Hec intellectorẽ acutũ: s tantũm
intentũ desiderat auditorẽ. Gũ enĩ dixisset stipendium pec¬
nͥ intelligamꝰ & ipsa bona oꝑa nr̃a quib et̾na reddit᷑ uita:
addĩ grãm ꝑtin̾e: ꝓpt̾ illud qͦd ait dñs iħc. Sine me nich̃¬
potistis fac̾e. Et ipse apłs cum dixisset. gr̃a salui facti estiᷤ
ꝑ fidem. & hoc ñ ex uob̃ s dĩ donũ ẽ. ñ ex oꝑib ne forte
quis extollat̾: uidit utiq putare posse homines boc ita
dicum. quasi necessaria ñ sint oꝑa bona credentib hass
des sola sufficiat. & rursus posse homines oebonis opib erts¬
li. udut ad ea facienda sibi sufficiant. Mox itaq addioit.
xerit rationẽ reddeus. ipsius enim sumꝰ inqͥt figm̃tũ creati

Expanded text:
 nec intellectorem acutum, sed tantummodo intentum desideret auditorem. Cum enim dixisset, Stipendium pecnisi intelligamus et ipsa bona opera nostra quibus aeterna redditur vita, ad Dei graestis per fidem, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur: vidit utique putare posse homines hoc ita dictum, quasi necessaria non sint opera bona credentibus, sed eis fides sola sufficiat; et rursus posse homines de bonis operibus extolli, velut ad ea facienda sibi ipsi sufficiant; mox itaque addidit.xerit rationem reddens, Ipsius enim sumus, inquit, figmentum, creati
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑisꝰ Prorsus talia cogitanti: uerissime dr̃. Dona sua co¬
ronat dđs. ñ m̾ita tua. si tͥ ate ipso ñ ab illo sint m̾ita
tua. hec enim si talia st̃ mala st̾: quȩ ñ coronat d̾s. Si
auit̃ bona sunt: dĩ dona st̃: qi sic̃ dic̃ iacob apł̃s omne¬

Expanded text:
ceperis ? Prorsus talia cogitanti verissime dicitur: Dona sua coceperis ? Prorsus talia cogitanti verissime dicitur: Dona sua coronat Deus, non merita tua; si tibi a te ipso, non ab illo sunt merita tua. Haec enim si talia sunt, mala sunt; quae non coronat Deus: si autem bona sunt, Dei dona sunt; quia sicut dicit aposto
Abbreviated transcription (Latin):
nã qͥ pꝰ mala m̾ita c̃secut᷑ ẽ grãm. Deniq at cendite qͥd se¬
quat᷑. Suꝑẽ inquit mͥ corona iusticiȩ: quã reddet mͥ dñs̃
in illa die iustus uidex. Cui redderet coronã iustus uidex
si ñ donasset gram̃ misericors ꝑat̾: Et qͦmͦ eẽt ista coro¬
na iusticiȩ. nͥ p̃cessisset grã quȩ iustificat impium: Do¬
mͦ ista debita redderet᷑: nisi priꝰ illa gratuita donaret᷑:
S cũ dicunt pelagiani hanc eẽ solam. ñ scđ̾m merita
nr̃a grãm qua homini peccata dimitcunt᷑. illã uͦ quȩ
dat᷑ in fine. idest ȩternã uitã m̾itis nr̃is p̃cedentib red¬
di: respondendum ẽ eis. Si enĩ m̾ita nr̃a sic intelligent
ut ẽ ipsa oĩ dona eẽ cognoscerent: ñ ẽt reproba ista
sententia. Cm̃ uͭ m̾ita humana sic p̃dicant. ut ea ex
semet ipso habere hominem dicant: prorsus rectissime
respondet apłs. Qs enim te discernit: Qi daut̃ habes qͦd
ñ accepisti: Si autẽ & accepisti. quid gloriaris quasi ñ ac¬

Expanded text:
tendite quid sequatur: Superest, inquit, mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex . Cui redderet coronam justus judex, si non donasset gratiam misericors pater? Et quomodo esset ista corona justitiae, nisi praecessisset gratia quae justificat impium? Quomodo ista debita redderetur, nisi prius illa gratuita donaretur? 15. Sed cum dicunt Pelagiani hanc esse solam non secundum merita nostra gratiam, qua homini peccata dimittuntur; illam vero quae datur in fine, id est, aeternam vitam, meritis nostris praecedentibus reddi: respondendum est eis. Si enim merita nostra sic intelligerent, ut etiam ipsa dona Dei esse cognoscerent, non esset repniam vero merita humana sic praedicant, ut ea ex semetipso habere hominem dicant, prorsus rectissime respondet Apostolus, Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non ac
Abbreviated transcription (Latin):
sa fides de qua dictũ ẽ. iustus ex fide uiuit. Hhomines aut̃
ñ intelligñtes qͦd ait ipse apłs. arbitramur iustificari ho¬
minẽ ꝑ fidẽ sine oꝑib legis: putauerunt cũ dic̾e suffic̾e
sentiret uas electionis. Qͥ cũ dixiss& qͦdam loco. in xp̃o
enim iħu neq circumcisio aliquid ualet neq p̃putium:
mox addidit. s fides quȩ ꝑdilectionẽ oꝑat᷑. Ipsa ẽ fides
quȩ fideles dĩ separat: ab immundis demonib. Nã ⁊ ipsi

Expanded text:
sa fides, de qua dictum est, Justus ex fide vivit . 18. Homines autem sa fides, de qua dictum est, Justus ex fide vivit . 18. Homines autem non intelligentes, quod ait ipse Apostolus, Arbitramur justificari hominem per fidem sine operibus legis ; putaverunt eum dicere sufficere t Vas electionis: qui cum dixisset quodam loco, In Christo enim Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium; mox addidit, sed fides quae per dilectionem operatur . Ipsa est fides quae fideles Dei separat ab immundis daemonibus: nam et ipsi,
Abbreviated transcription (Latin):
Que sentñtia nullom᷑ pot̾ etiã sic conu̾ti: ut dicat᷑ ñ
miserentis dĩ. s uolentis & currentis ẽ hominis. Qi sqͥs
Postremo dix̃ fidẽ seruaui. S ille hoc dix̃: qͥ alibi ait.
Miscãiam consecut᷑ sum: ut fidelis ec̃m. Hon enĩ d ix̃
misdiam consecutus sum qi fidelis eram: s ut fidelis essẽ.¬
hinc ostendens ẽ ipsam fidẽ hab̃i nͥ dõ miserante ñ posse
& ẽẽ donum dĩ. Q d aꝑtissime docet dicens. Grã salui estĩ
facti ꝑ fidem: & hoc ñ ex uob̃: s dĩ donum ẽ. Possent enim
dic̾e idõ accepimꝰ grãm qi credidimꝰ. tanꝗͣ sͥ fidẽ tribuenteᷤᷤ
grãm dõ. P ropt̾ hoc apłs cũ dixisset ꝑfidẽ: & hoc inqͥt ñ
ex uob̾. s donũ dĩ ẽ. Rursus ne dic̾ent se suis oꝑib tale do¬
num meruisse: continuo subiecit. Ñ ex oꝑib. ne forte qͥs
extollat᷑. R qi negauit aut euacuauit oꝑa bona: cũ dicat
oꝑib fides. Ac ꝑhoc ab illo sunt nob̃ oꝑa iusticiȩ: aqͦ ẽ ip¬

Expanded text:
t etiam sic converti ut dicatur, Non miserentis Dei, sed volentis et currentis est hominis: quisquis adicere. 17. Postremo dixit, Fidem servavi; sed ille hoc dixit, qui alibi ait, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem . Non enim dixit, Misericordiam consecutus sum, quia fidelis eram; shinc ostendens etiam ipsam fidem haberi nisi Deo miserante non posse, et esse donum Dei. Quod apertissime docet, dicens, Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est. Possent enim dicere, Ideo accepimus gratiam, quia credidimus; tanquam sibi fidem tribuentes, gratiam Deo: propter hoc Apostolus cum dixisset, per fidem; et hoc, inquit, non ex vobis, sed Dei donum est. Rursus, ne dicerent suis operibus se donum tale meruisse, continuo subjecit, Non ex operibus, ne forte quis extollatur . Non quia negavit aut evacuavit opera bona, cum dicatoperibus fides; ac per hoc ab illo sunt nobis opera justitiae, a quo est ip
Abbreviated transcription (Latin):
uacua ñ fuit: s płꝰ om̃ib illis laboraui. Hoc enĩ lib̃imar¬
bitriũ hominis: exhortat᷑ ⁊ in aliis quib dic̃. Rogamꝰ ne in
uacuum grãm di suscipiatis. uiquid enim eos rogat. sigã
sic susceꝑunt. ut ꝓpͥam ꝑd̾ent uoluntatem: c̃am̃ ne ipsa
uoluntas sine grã dĩ putetur boni aliqͥd posse. continuo cũ
dixisset. grã eius in me uacua ñ fuit. s plus om̃ib ilis la¬
boraui: subiunxit atq ait. Non ego autẽ: s grã dĩ matũ.
idest ũ solus. s grã dĩ mecum. Ac ꝑ hoc nec gr̃ã dĩ soli
nec ipse solus: s grã dĩ cum illo. Ut autẽ de celo uaarectͥ a
tã magna & efficacissima uocatione conu̾teretur. gua d̃i
erat sola: quia m̾ita eiꝰ erant magna. s mala. Dcmq rali¬
bi dic̃ ad timotheum. Collabora euangłio scđm uitutẽ d̃i.
saluos nos facientis: & uocantis uocatione sua sc̃a. Non scãm

Expanded text:
vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi. Hoc enim liberum arbitrium hominis exhortatur et in aliis, quibus dicit, Rogamus ne in vacuum gratiam Dei suscipiatis . Utquid enim eos rogat, si gratiam sic susceperunt, ut propriam perderent voluntatem? Tamen ne ipsa voluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid posse, continuo cum dixisset, Gratia ejus in me vacua non fuit, sed plus omnibus illis laboravi; subjunxit atque aid est, non solus, sed gratia Dei mecum: ac per hoc nec gratia Dei sola, nec ipse solus, sed gratia Dei cum illo. Ut autem de coelo vocaretur, et tam magna efficacissima vocatione converteretur , gratia Dei erat sola; quia merita ejus erant magna, sed mala. Denique et alibi dicit ad Timotheum: Collabora Evangelio secundum virtutem Dei salvos nos facienti
Abbreviated transcription (Latin):
Ecquid ẽ autẽ quo ꝑuenire ñdum pot̾ urẽ m̃tis intñtio
pacẽ int̾ uos & caritatẽ seruantes: a dño ut intelligatis
orate:L doncc uos ipse ꝑducat adea quȩ ñdum intelligiti.
ibi ambulate quo ꝑuenire potuistis. Hoc ammonet apłs
paułꝰ. Qͥ cum dixisset ñdum se ẽẽ ꝑfectum: paulo pꝰ ait.¬

Expanded text:
quidquid est autem quo pervenire nondum potest vestrae mentis intentio, quidquid est autem quo pervenire nondum potest vestrae mentis intentio, pacem inter vos et charitatem servantes, a Domino ut intelligatis orate; et donec vos ipse perducat ad ea quae nondum intelligitis, ibi ambulate quo pervenire potuistis. Hoc admonet apostolus Paulus, qui cum dixisset nondum se esse perfectum, paulo post ait
Abbreviated transcription (Latin):
xopt̾ eos qui hominis lib̾um arbitrio.
arbitrium sic p̃dicant & oefendunt. ut
di grãm qua uocamur ad cũ. c a nr̃is
malis m̾itis lib̾amur. & ꝑ quam bona m̾ita comꝑamus.
quib ad unitam ꝑueniamꝰ et̾nam. negare audeant ⁊ co¬
nentur auferre: multa iã disseruimꝰ. litt̾isq mandauimꝰ
qͣntũ nob̾ dñs donare dignat᷑ ẽ. S qm̃ sunt quidã qͥ sic
gr̃am dĩ defendunt. ut negent hominis lib̾um arbitriũ
aut quando grã defendit᷑. negari existiment lib̃um arbi¬
trium: hinc aliquid scrib̾e ad urãm caritatẽ ualentine
frꝰ. & cet̾i qui simul dõ seruitis: compellente mutua cari¬
tate curaui. Nuntiatum ẽ enim mͥ de uob̾ fr̃s ab aliqͥb
qui in ur̃a congregatione st̃. ⁊ ad nos inde uenert̃.ꝑ qͦs
& ista diteximus: qͥd de hac re dissensiones in uob̾ sint.
Itaq dilectissimi ne uos ꝑturbet huiꝰ questionis obscuritaᷤᷤ.
Moneo uos pͥmũ: ut oe his quȩ intelligitis agatis dõ gr̃as.

Expanded text:
opter eos qui hominis liberum arbitrium sic praedicant et defendunt, ut Dei gratiam qua vocamur ad eum et a nostris malis meritis liberamur, et per quam bona merita comparamus quibus, litterisque mandavimus, quantum nobis Dominus donare dignatus est. Sed quoniam sunt quidam, qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium; aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium; hinc aliquid scribere ad vestram Charitatem, Valentine frater, et caeteri qui simul Deo servitis, compellente mutua charitate curavi. Nuntiatum est enim mihi de vobis, fratres, ab aliquibus qui in vestra congregatione sunt, et ad nos inde venerunt, per quos et ista direximus, quod de hac re dissensiones in vobis sint. Itaque, dilectissimi, ne vos perturbet hujus quaestionis obscuritas, moneo vos primum, ut de iis quae intelligitis, agatis Deo gratias:
Abbreviated transcription (Latin):
c̃uertimini ad me. & conu̾tar ad uos. ut scđm meritũ con¬
u̾sionis nr̃ȩ ad dm̃: detur gr̃ã eꝰ. in qua ad nos & ipse conu̾¬
Et ds tu conu̾tens uiuificabis nos. & conu̾te nos ds sanita¬
tum nr̃arũ: & huiusmodi alia quȩ cõmemorare longũ ẽ.
Nam & uenire ad xꝑm. qͥd ẽ aliud nͥ ad eum credendo
conu̾ti: Et tam̃ ait. nemo pot̾ uenire ad me: nͥ datũ ei¬
fuerit a patre meo. Itẽ qͦd scͥptũ ẽ in libro scđo paralẏpo

Expanded text:
Convertimini ad me, et convertar ad vos; ut secundum meritum conConvertimini ad me, et convertar ad vos; ut secundum meritum conversionis nostrae ad Deum, detur gratia ejus, in qua ad nos et ipse conveet, Deus, tu convertens vivificabis nos; et, Converte nos, Deus sanitatum nostrarum ; et hujusmodi alia, quae commemorare longum est. Nam et venire ad Christum, quid est aliud nisi ad eum credendo converti? Et tamen ait: Nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo . 11. Item quod scriptum est i
Abbreviated transcription (Latin):
nr. uigilate ne intretis intemptationẽ: am monuisse tantũ¬
dit dm̃ adiuuare ne iitret᷑ in temptationẽ. Dictũ ẽ lib̃o
arbitrio. fili noli defic̾e a disciplina dñi. Et dñs dic̃. Ego roga
adeũ: alterũ uͦ ipsius grẽ. idest ut &̃ ipse conu̾tat᷑ ad nos. ubi
possunt pelagiani putare suã obtin̾e sententiam: qua dicunt
grãm dĩ scđm m̾ita nr̃a dari. Qod qͥdem in oriente. hoc ẽ in
ꝓuincia palestina in qua ẽ ciuitas iherłm. cũ ipse pelagiꝰ
ab ep̃is audiret᷑: affirmare ñ ausus ẽ. Nam int̾ cȩt̾a quȩ illi
obiecta sunt: & hoc obiectum ẽ qͦd diceret grãm dĩ scđm me¬
rita nr̃a dari. Qod sic alienum ẽ a catholica doctͥna. & ini
ipse inde anatheinatizat᷑ exisset. S fallacit̾ eum anathe¬
matizasse. post̾iores eiꝰ indicant libri: in quib omĩno nich̃
aliud defendit. ꝗͣ grãm dĩ scđ̃m m̾ita nr̃a dari. Talia gͦ de
scripturis colligunt. quale ẽ hoc unũ qͦd paulo ante dixi

Expanded text:
noster: « Vigilate ne intretis in tentationem, » admonuisse tantumdit Deum adjuvare, ne intretur in tentationem. Dictum est libero arbitrio, Fili, noli deficere a disciplina Domini : et Dominus dixit, Ego rogavi ad eum; alterum vero ipsius gratiae, id est, ut etiam ipse convertatur ad nos. Ubi possunt putare Pelagiani suam obtinere sententiam, qua dicunt, gratiam Dei secundum merita nostra dari. Quod quidem in Oriente, hoc est, in provincia Palaestina, in qua est civitas Jerusalem, cum ipse Pelagius ab episcopis audiretur, affirmare non ausus est. Nam inter caetera quae illi objecta sunt, et hoc objectum est, quod diceret, gratiam Dei secundum merita nostra dari: quod sic alienum est a catholica doctrina et inimipse inde anathematus exisset. Sed fallaciter eum anathemasse, posteriores ejus indicant libri in quibus omnino nihil aliud defendit, quam gratiam Dei secundum merita nostra dari. Talia ergo de Scripturis colligunt, quale est hoc unum quod paulo ante dixi,
Abbreviated transcription (Latin):
nos aliquando & increduli. errantes. seruientes delid̃iis & uo¬
luptatib uariis. in malitia & inuidia agentes. abhomina¬
biles. inuicẽ odio habentes. Qdistis tam malis m̾̃itis n pena
Cum autẽ benignitas ⁊ humanitas illuxit saluatoris nt̃i
saluos nos fec̃. ꝑ lauachrũ regen̾atiõis & renouatiõis sp̃c̃ sc̃i.
ut iustificati ipsius grã. heredes efficiamur scđ̃m spemin¬

Expanded text:
nos aliquando et increduli, errantes, servientes desideriis et voluptatibus variis, in malitia et invidia agentes, abominabiles, invicem odio habentes. Quid istis tam malis meritis nisi poena Cum autem benignitas et humanitas illuxit Salvatoris nostri saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et renouationis spiritus sancti, rem nostrum, ut iustificati ipsius gratia heredes efficiamur secundum spem
Abbreviated transcription (Latin):
lagiana. ñ antiqua. s ante ñ multũ tempꝰ exorta. Contra
quã heresẽ cũ fuisset diutiꝰ disputatum: &̃ ad c̃cilia episco¬
palia nouissima necessitate ꝑuentum ẽ. unde uob̃ ñ qͥdem
omĩa: s tam̃ aliqua legenda direxi. Nos gͦ ad bñ oꝑandũ
spẽ ñ habeamus in homine: firmantes carnẽ brachii nr̃i
nec a dño discedat cor nr̃m: s ei dicat. Ad uitor m̃s esto
ne derelinquas me: neq despicias me d̃s salutaris m̃s.¬

Expanded text:
lagiana, non antiqua, sed ante non multum tempus exorta: contra lagiana, non antiqua, sed ante non multum tempus exorta: contra quam haeresim cum fuisset diutius disputatum, etiam ad concilia episcopalia novissima necessitate perventum est; unde vobis, non quidem omnia, sed tamen aliqua legenda direxi. Nos ergo ad bene operandum spem non habeamus in homine, firmantes carnem brachii nostri: nec a Domino discedat cor nostrum; sed ei dicat, Adjutor meus esto, ne derelinquas me, neque despicias me, Deus salutaris m
Abbreviated transcription (Latin):
miser hõ quando bñ uiuit & bñ oꝑat᷑. uł potiꝰ bñ uiuere
& bñ oꝑari sͥ udet᷑. in se ipso ñ in dño głari. & spem recce
uiuendi in se ipso pon̾c. ut sequat᷑ eum maledictũ ihere¬
miȩ ꝓpħȩ dicentis. Maledictus hõ qui confidit in hoĩe
&e firmat carnẽ brachii sui. & adño discedit cor eiꝰ. Intelligite
dictum ẽẽ maledictꝰ hõ qui spem ht̃ in homine. ut ne¬
mo habeat spem in alt̾o homine. s in se. Ut gͦ ostenderet
sic se ammonuisse hominẽ. ut nec in seipso hab̾et spem
ꝓpt̾ta cum dixisset. maledictꝰ homo qui spẽ ht̃ in hõĩe
mox addidit. & firmat carnẽ brachii sui. Brachium ꝓ
potentia posuit oꝑandi. In nomine aut̃ carnis: intelli¬
genda ẽ humana fragilitas. Ac ꝑhoc firmat carnẽ bra¬
chii sui: qui potñtiã fragilẽ & inualidam idest humanã
sufficere sibi ad bñ oꝑandũ putat. nec aduitoriũ sꝑat a dño.
.ꝓpt̾ hoc enĩ subiec̃. Et a dño discedit cor q̃. Talis ẽ heresis pe¬

Expanded text:
t bene operatur, uel potius bene uiuere et bene operari sibi uidetur, in se ipso, non in domino gloriari et spem recte uiuendi in se ipso ponere, ut sequatur eum maledictum Hieremiae prophetae dicentis: maledictus homo, qui spem habet in homine, et firmat carnem bracchii sui, et a domino discedit. cor eius. intellegidictum esse, Maledictus homo qui spem habet in homine, ut nemo habeat spem in altero homine, sed in se. Ut ergo ostenderet sic se admonuisse hominem, ut nec in se ipso haberet spem; propterea cum dixisset, Maledictus homo qui spem habet in homine, mox addidit, et firmat carnem brachii sui. Brachium pro potentia posuit operandi. In nomine autem carnis intelligenda est humana fragilitas. Ac per hoc firmat carnem brachii sui, qui potentiam fragilem atque invalidam, id est humanam, sibi sufficere ad bene operandum putat, nec adjutorium sperat a Domino. Propterea subjecit, et a Domino discedit cor ejus. Talis est haeresis Pe
Abbreviated transcription (Latin):
filimi cognosce dm. & serui ei in corde ꝑfecto ⁊ anima uo¬
lente. q omĩa corda scrutat᷑ dñs. & omnẽ cogitations ntai¬
um nouit. si quesieris eum inuenietur tͥ: ⁊ si dimiscris cũ
repellet te imꝑpetuum: declarat uoluntatis arbitriũ.s̾
illi in eo ponunt m̾itum hominis qͦd diccũ ẽ: & inuenit¬

Expanded text:
orde perfecto et anima volente; quia omnia corda scrutatur Dominus, et omnem cogitationem mentium novit: si quaesieris eum, invenietur tibi; et si dimiseris eum, repellet te in perpetuum ; declarat voluntatis arbitrium. Sed illi in eo ponunt meritum hominis, quod dictum est, si
Abbreviated transcription (Latin):
tasse dm̃ ad ista ñ cogere: s dignos deseri tantũ deserere.
Si hoc dic̃ uerissime dicit. Deserai quippe ut dixi luce iu¬
sticiȩ. & ꝑ hoc c̃tenebrati. qͥd pariant aliuo ꝗͣ hȩc omĩa q̃
cõmemoraui oꝑa tenebrarũ. donec dicat᷑ eis si dicto obedi¬
ant. surge qͥ dormis ⁊ exsurge a mortuis & illuminabit
te xp̃c÷ Mortuos u̾itas dic̃: unde ẽ aẽ illud. Sine mortu

Expanded text:
Deum ad ista non cogere, sed dignos deseri tantum deserere. Si hoc dicit, verissime dicit: deserti quippe, ut dixi, luce justitiae et per hoc contenebrati quid pariant aliud, quam haec omnia, quae commemoravi opera tenebrarum, donec dicatur eis, si dicto obaudiant, Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus ? Mortuos Veritas dicit, unde est et illud, Sine
Abbreviated transcription (Latin):
t̾no igne ñ ardeat. si ꝓpt̾ea ñ credidit. qr ñ audiuit om̃ino
qͥd erederet. s forcasse ut mnitius ardeat. Non enĩ sine cau¬
sa diccum ẽ: effunde irã tuã ingentes q̃te ñ nouert᷑. Et
illuo qͦd ait apłs. Cui uen̾it in flamma ignis dare uin¬
dictã in eos qͥ ignorant dđm. Uerũtam̃ ut habeam᷑ & ipsa
muliis quib ñ ẽ intellectꝰ. Quãuis pcior appareat: de qͦ
diccum ẽ. Uerbis ñ emendabitur seruus durus. Si enĩ &¬
intellex̾it: ñ obaudiet. Quando autẽ dic̃ homo ñ possũ
facere qͥd p̃cipit᷑. q̃m c̃cupiscentia mea uincor: iã qͥdem
de ignorantia ñ h̾t excusationẽ. nec dm causatur in cor¬
de suo. s malũ suũ in se cognoscit ⁊ dolet. Cui tam̃ dicit
dr noli uinci: arbitriũ sine dubio uoluntatis eiꝰ c̃uenitur.
Uelle cuĩ & nolle: ꝓpͥs uoluntatis ẽ. S mecuendũ ẽ. ne ista

Expanded text:
terno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audiuit omnino terno igne non ardeat, si propterea non credidit, quia non audiuit omnino quid crederet, sed fortasse, ut mitius ardeat. non enim sine causa dictum est: effunde iram tuam in gentes, quae te non nouerunt, et illud quod ait apostolus: cum uenerit in flamma ignis dare uindictam in eos qui ignorant deum. uerum tamen ut habeamus et ipsam mulus, quibus non est intellectus, quamuis peior apparet de quo dictum est: uerbis non emendabitur seruus durus; si enim intellexerit, non obaudiet. quando autem dicit homo: "non possum facere quod praecipitur, quoniam concupiscentia mea uincor", iam quidem de ignorantia non habet excusationem nec deum causatur in corde suo, sed malum suum in se cognoscit et dolet. cui tamen dicitet utique cui dicitur: noli uinci, arbitrium sine dubio uoluntatis eius conuenitur. uelle enim et nolle propriae uoluntatis est. Sed metuendum est, ne ista
Abbreviated transcription (Latin):
cant ñ eẽ ꝑituros. cum in xp̃o ñ credidint. quandoͥdẽ oe
illis diccũ ẽ. ꝑ legẽ uidicabunt᷑: Sine fide cuim xp̃i. ne¬
mo lib̾ari pot̾. ac ꝑ hoc ita iudicabunt᷑ ut ꝑeant. Nam si
peior ẽ conditio nescientium ꝗͣ scientium legẽ dĩ. quomͦ
uerũ erit qͦd in euangłio dñs ait. seruus qͥ nescit uolinitat̃
dĩ sui & fac̃ digna pdagis uapulabit pauca. seruus aut̾
qui scit uoluntatẽ dñi sui & fac̃ digna. plagis uapulabit
multa: Ecce uͥ ostendit grauiꝰ peccare hominẽ scientẽ
ꝗͣ uescientẽ. Nec tam̃ idõ c̃fugiendum ẽ ad ignorantiȩ
tenebras: ut in eis quisq requirat excusationẽ. Aludẽ
enĩ nescisse: aliud noluisse scire. uoluntas quippe argu¬
itur in eo de qͦ dr: noluit intellig̾e ut bñ ag̾et. S & il¬
la ignorantia quȩ ñ ẽ eoꝵ qui scire nolunt. s coꝵ qui
tanꝗͣ simplicit̾ nesciunt: neminẽ sic excusat ut sempi¬

Expanded text:
cant, non esse perituros, cum in Christum non crediderint; quandoquidem de cant, non esse perituros, cum in Christum non crediderint; quandoquidem de illis dictum est: per legem iudicabuntur? sine fide enim Christi nemo liberari potest; ac per hoc ita iudicabuntur, ut pereant. nam si peior est condicio nescientium quam scientium legem dei, quomodo uerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit pauca; seruus autem, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit multa. ecce ubi ostendit grauius peccare hominem scientem quam nescientem. nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantenebras ut in eis quisque requirat excusationem. Aliud est enim nescivisse, aliud scire noluisse. Voluntas quippe arguitur in eo de quo dicitur: « Noluit intelligere ut bene ageret . » Sed et illa ignorantia, quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tamquam simpliciter nesciunt, neminem sic excusat, ut sempi
Abbreviated transcription (Latin):
tis opus uoluntatis exigit᷑: satis lib̾im demonstrat᷑ arbitrium.
tate. Quando enim uolens fac̃. tc̃ dicendũ ẽ opus bonũ. tc̃
sꝑanda ẽ boni oꝑis merces ab eo de qͦ dictũ ẽ: qͥ reddet uniciq
scđ̃m oꝑa sua. Qͥ gͦ nouert̃ diuina inandata. aufert᷑ eis ex¬
cusatio. quã solent hab̾e hoĩes de ignorantia. S nec ipsi siue
pena crunt: qͥ legẽ dĩ nesciunt. Qͥ enĩ sine lege pecanat᷑: si¬
ne lege ꝑibunt. Qͥ autẽ in lege peccauert̃: ꝑ legẽ iudicabũ¬
tur. Qad mͥ ñ uidetur apłs ita dixisse. tamq̃ peuis aliqͥs sig¬
nificauerit eẽ passuros. qui legẽ nesciunt in peccatis suis. ꝗ̃
illos qͥsciunt. Peuis enĩ uidetur eẽ ꝑire: ꝗͣ iudicati. S cum
hoc de gentib & de iudeis loqueret᷑. qr illi sine lege st̃. isti
autẽ legẽ acceꝑunt: quis audeat dicere uideos qͥ in lege pec¬

Expanded text:
tis opus uoluntatis exigitur, satis liberum demonstratur arbitrium. tis opus uoluntatis exigitur, satis liberum demonstratur arbitrium. tate. quando enim uolens facit, tunc dicendum est opus bonum, tunc speranda est boni operis merces ab eo de quo dictum est: qui reddet unicuique secundum opera sua. Qui ergo nouerunt diuina mandata, aufertur eis excusatio, quam solent habere homines de ignorantia. sed nec ipsi sine poena erunt qui legem dr legem judicabuntur . Quod mihi non videtur Apostolus ita dixisse, tanquam pejus aliquid significaverit esse passuros, qui legem nesciunt in peccatis suis, quam illos qui sciunt. Pejus enim videtur esse perire, quam judicari: sed cum hoc de Gentibus et de Judaeis loqueretur, quia illi sine lege sunt, isti autem legem acceperunt; quis audeat dicere Judaeos qui in lege pec
Abbreviated transcription (Latin):
uult faciat. ñ peccat. si nubat. Qͥ autẽ statuit in corde suo
ñ habens necessitatẽ. pocestatem autẽ habens suȩ uoluntatiᷤᷤ
& hoc statuit in corde suo seruare uirginitatẽ suã. bñ fac̃. Itẽ
dic̃. Si autẽ uolens hoc facio: mercedẽ habeo. Et alio loco. So¬
brii estote iusti: & nolite peccare. Ft iter̃. Ut quẽ admodum
ꝓmptꝰ ẽ animꝰ uoluntatis: ita sit & ꝑficiendi. Ec ad timothe¬
um dic̃. Cũ enĩ in delicus eg̃int: in xpo nube uolunt. Et
Et ad philemonẽ. He bonum tuii uelut ex necessitate ẽt:s
ex uoluntate. Seruos &̃ ipsos monet: ut dñis suis ex animo
seruiant. cũ bona uoluntate. Itẽ iacob. Nolite itaq errare
fr̃s mei. & nolite in ꝑsonarum acceptionẽ hab̾e fidẽ dĩ nr̃i
iħu xp̃i. & nolite decrahere de alterutro. Itẽ ioħs in epła sua.
Nolite diligere mundũ: & cet̾a huiꝰmodi. Nẽpe uͥ dr. noli horae
noli illud. & uͥ aliquio faciendũ uł ñ faciendũ in diunis mon¬

Expanded text:
 qui autem statuit in corde suo, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc statuit in corde suo, servare virginem suam, bene facit . Item dicit, Si autem volens, hoc facio, mercedem habeo : et alio loco, Sobrii estote juste, et nolite peccare : et iterum, Ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita sit et perficiendi . Et ad Timotheum dicit, Cum enim in deliciis egerint in Christo, nubere volunt : etEt ad Philemonem: Ne bonum tuum velut ex necessitate esset, sed ex voluntate . Servos etiam ipsos monet, ut dominis suis ex animo serviant cum bona voluntate . Item Jacobus, Nolite itaque errare, fratres mei, et nolite in personarum accei : et, Nolite detrahere de alterutro . Item Joannes in Epistola sua, Nolite diligere mundum : et caetera hujusmodi. Nempe ubi dicitur, Noli hoc, et noli illud", et ubi ad aliquid faciendum uel non faciendum in diuinis moni
Abbreviated transcription (Latin):
Ds enim illis manifestauit. Inuisibilia enĩ eiꝰ: acreatura
mundi ꝑ ea quȩ facta sunt intellecta c̃spiciunt᷑. Sempit̾¬
na quoq uirtus eiꝰ ac diuinitas: ut sint in excusabiles. Q¬
mͦ dic̃ inexcusabiles: nͥ de illa excusatione. qua solet dic̾e
humana suꝑbia. si scissem fecissem. id̾o ñ feci qr nesciui.
aut si scirem facetẽ. id̾o ñ facio q nescio: hec eis excusatio
tollit᷑: quando p̃ceptum dat᷑. uł scientia ñ peccandi manife¬
statur. S st̾ homines. qͥ ẽ de ipso dõ se excusare conant᷑: qͥb
dic̃ apłs iacob. Nemo cũ temptat᷑: dicat q̃m a dõ temptor.

Expanded text:
Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ejus, a creDeus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ejus, a creuntur; sempiterna quoque virtus ejus ac divinitas, ut sint inexcusabiles . Quomodo dicit inexcusabiles, nisi de illa excusatione qua solet dicere humana superbia, Si scissem, fecissem; ideo non feci, quia nescivi? aut, Si scirem, facerem; ideo non facio, quia nescio? Haec eis excusatio tollitur, quando praeceptum datur, vel scientia non peccandi manifestatur. 3. Sed sunt homines qui etiam de ipso Deo se excusare conantur, quibus dicit apostolus Jacobus: Nemo cum te
Abbreviated transcription (Latin):
Continuoq subiunxit. Ec si quid alit̾ sapitis: hoc qͦq
uob̾ ds reuelauit. Ucrumtam in qͦd ꝑuenimꝰ: in eo ambulemꝰ.
Ambulando quippe in qͦd ꝑuenimus: & qͦ ñdũ ꝑuenimꝰ ꝑ
uenire potimꝰ. do nob reuelante si quid alit̾ sapim. si ea quȩ
suas scãs: cẽ in homine lib̃um uoluntatis arbittiũ. Quom aũ
ituelau̾it: cõmemoro uos ñ humano eloqͥo s diuino. Primũ
qr ipsa diuina p̃cepta homini ñ ꝓdeẽnt: nͥ hab̾& lib̃um uo¬
luntatis arbitrium: qͦ ea faciens ad ꝓmissa p̃mia ꝑueniret.
Idõ enĩ data st̃: ut hõ excusationẽ de ignorantia ñ hab̾et
eis fuissem: peccatum ñ hab̾ent. Nunc autẽ excusationẽ
ñ hẽnt de peccato suo. De qͦ peccato dic̃. nͥ de illo magno qͦd pre¬
sciebat corum futurui quando ista dicebat. idẽ qͦ cũ fuerant
nem impietatẽ & iniusticiam hominũ. eoꝵ qͥ u̾itatẽ in in¬
iquitate detinent. qi qͦd notũ ẽ di. manifestum ẽ in illis.

Expanded text:
xit, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit: verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus. . Ambulando quippe in quod pervenimus, et quo nondum pervenimus pervenire poterimus, Deo nobis revelante si quid aliter sapimus, si ea quae suas sanctas, esse in homine liberum voluntatis arbitrium. Quomodo autem revelaverit, commemoro vos, non humano eloquio, sed divino. Primum, quia ipsa divina praecepta homini non prodessent, nisi haberet liberum voluntatis arbitrium, quo ea faciens ad promissa praemia perveniret. Ideo enim data sunt, ut homo excusationem de ignorantia non haberet: eis fuissem, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato suo . De quo peccato dicit, nisi de illo magno, quod praesciebat eorum futurum quando ista dicebat, id est, quo eum fuerant nem impietatem et injustitiam hominum eorum, qui veritatem in iniquitate detinent: quia quod notum est Dei, manifestum est in illis;
Abbreviated transcription (Latin):
cuetur xp̃i grã. humana sibi ad iusticiã suam quasi suf¬
ficiente natura. Ut aut̃ declinetur inuidia. qua xp̃iam
ꝓ salute sua clamant & dicunt. quare sine adiutorio giẽ¬
dĩ dicis hominẽ posse ñ peccare: ipsa inquit ñ percandi
possibilitaĩ. ñ tam in arbitrii potestate. ꝗͣ in naturȩ necs̃¬
sitate ẽ. Quicqͥd in naturȩ necessitate positũ ẽ: ad nate¬

Expanded text:
cuetur Christi gratia humana sibi ad iustitiam suam quasi sufcuetur Christi gratia humana sibi ad iustitiam suam quasi sufficiente natura. Vt autem declinetur inuidia, qua \'christianis pro salute sua clamant et dicunt: \'quare sine adiutorio gratiaedei dicishominem posse non peccare ?\' ipsa, inquit, non peccandi possibilitas non tam in arbitrii potestate quam in naturae necessitate est. quicquid in naturae necessitate positum est, ad nat
Abbreviated transcription (Latin):
tatem. futuram impediat sanitatẽ: Et uidete qͥd aduin¬
gat. unde illud confirmare existimat. Ca nula inquit
adimere uoluntas pot̾: qͦd inseparabilit̾ insitum ꝓlat᷑ cẽ na¬
turȩ. Unde gͦ illa uox. ut ñ quȩ uultis illa faciatis ⁊ Undea
illa. ñ enim qͦ uolo facio bonum. s qͦd odi malũ hoc ago r
ubi ẽ possibilitas. quȩ inseparabilit̾ insita ꝓbat᷑ eẽ natux:
Ecce homines ñ ea quȩ uolunt faciunt. Et de ñ peccanoo
utiq agebat. ñ de uolando: qr homines ñ alites erant. Eice
homo qͦd uult bonum ñ agit: s qͦd ñ uult malũ hoc agit
Uelle illi adiacet: ꝑficere autẽ bonum ñ adiacet. Ubiẽ pos
in se transfigurat. Ab isto enim ipsa humana natura inse¬
parabilẽ nicħ peccandi possibilitatẽ hab̃e oefendit᷑ s hĩ
u̾bis id agit᷑ ẽ a nesciente qui loquitur. ñ aut̃ nesciente illo
qui hȩc loquentia incautis &̃ dm̃ timtib suggerit. ut aia¬

Expanded text:
tatem futuram inpediat sanitatem ? Kt uidete quid adiuntatem futuram inpediat sanitatem ? Kt uidete quid adiungat, unde illud confirmare existimat: quia nulla, inquit. adimere uoluntas potest, quod inseparabiliter insitum probatur esse naturae. unde ergo illa uox: u t non quae uultis faciatis? unde etiam illa: non enim quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago? ubi est possibilitas, quae inseparabiliter insita probatur esse naturae? ecce homines non ea quae uolunt faciunt. et de non peccando utique agebat, non de uolando. quia homines non alites erant. ecce homo quod uult bonum non agit, sed quod non uult malum. hoc agit; uello illi adiacet. perficere autem bonum non adiacet. ubi est poin se transfigurat. ab isto autem ipsa humana natura inseparabilem nihil peccandi possibilitatem habere defenditur. sed his uerbis id agitur etiam a nesciente qui loquitur, non autem nesciente illo qui haec loquenda incautis etiam deum timentibus suggeret, ut eua
Abbreviated transcription (Latin):
Adhuc addit & dic̃. Qͥa uͦ posse ñ peccare nr̃m ñ ẽ. & si
uoluerimꝰ ñ posse ñ peccare: ñ possumꝰ ñ posse ñ peccare.
Intorte hoc dix̃: & id̃o subobscure. S ita posset dicere pla¬
nius. ꝙi posse ñ peccare nr̃m ñ ẽ. seu uelim̾ seu nolimꝰ poᷤᷤ.¬
sumus ñ peccare. Hon enim ait. seu uelimꝰ seu nolimꝰ ñ pec¬
camus. Sine dubio enim: peccamꝰ si uolumꝰ. S tam̃ uelimꝰ
nolimus hab̃e nos asserit ñ peccandi possibilitatẽ: quam
naturȩ insitam dic̃. S de homine sanis pedib tolerabilit̾
dici pot̾. Uelit nolit: ht̃ ambulandi possibilitatẽ. Confrac¬
tis uͦ: & si uelit ñ ht̃. Uiciata ẽ natura de qua loquitur.
Qͥd suꝑbit t̾ra & cinis : uiciata ẽ. medicum implorat.
saluu me fac dñe clamat. sana animã meã clamat. Qi d
int̾cludit has uoces. ut defendendo quasi p̃sentẽ possibili¬

Expanded text:
Adhuc addit et dicit: « Quia vero posse non peccare, nostrum non est; et si Adhuc addit et dicit: « Quia vero posse non peccare, nostrum non est; et si voluerimus non posse non peccare, non possumus non posse non peccare. » Intorte hoc dixit, et ideo subobscure. Sed ita posset dici planius: Quia posse non peccare, nostrum non est; seu velimus, seu nolimus, possumus non peccare. Non enim ait, Seu velimus, seu nolimus. non peccamus; sine dubio enim peccamus, si volumus: sed tamen velimus nolimus, habere nos asserit non peccandi possibilitatem, quam naturae insitam dicit. Sed de homine sanis pedibus tolerabiliter dici potest, velit nolit habet ambulandi possibilitatem: confractis uero, et si uelit, non habet. uitiata est natura de qua loquitur — quid superbit terra et cinis?—, uitiata est, medicum implorat: saluum me fac, domine, clamat; sana animam meam clamat. quid intercludit has uoces, ut defendendo quasi praesentem possibili
Abbreviated transcription (Latin):
uideamꝰ utrũ merita ipsiꝰ tanꝗͣ merita ipsiꝰ. id est ex ipso
ei comparata: an dona sint dĩ. Bonum inqͥt certam̃ cer¬
taui. cursum c̃summaui. fidẽ seruaui. Primo ista bona
oꝑa si ñ ea p̃cessissent cogitationes bonȩ: nulla ẽẽnt. Atten¬
dite itaq: quid de ipsis cogitationib dicat. Ait enĩ scri¬
bens ad corinthios. Non quia idonei sumꝰ cogitare aliqͥd¬
tamꝗͣ ex nob̃m&e ipsis: s sufficientia nr̃a ex dõ ẽ. Deinde
sunrgula inspiciamꝰ. Bonum inquit certam̃ certaui. Quero
qua iitute certau̾it. utrũ quȩ illi ex sem&e ipso fuerit:
an quȩ desuꝑ data sit. S absit ut tantꝰ doctor gñtiũ igno¬
rauerit legẽ di: cuiꝰ uox ẽ in deut̾onomio. Ne dicas in cor¬
de tuo. fortitudo mea & potentia manꝰ meȩ. fẽc̃ mͥ uirtu¬
tem hanc magnam. s memorab̾is dñi d̃ĩ tui. qr ipse tͥ

Expanded text:
videamus utrum merita ipsius tanquam ipsius, id est, ex ipso illi comparata, an dona sint Dei. Bonum, inquit, certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. Primo ista bona opera, si non ea praecessissent cogitationes bonae, nulla essent. Attendite itaque quid de ipsis cogitationibus dicat: ait enim scribens ad Corinthios, Non quia idonei sumus cogitare aliqam ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Deo est . Deinde singula inspiciamus: Bonum, inquit, certamen certavi. Quaero qua virtute certaverit; utrum quae illi ex semetipso fuerit, an quae desuper data sit. Sed absit ut tantus doctor ignoraverit legem Dei, cujus vox est in Deuteronomio: Ne dicas in corde tuo, Fortitudo mea et potentia manus meae fecit mihi virtutem magnam hanc: sed memoraberis D
Abbreviated transcription (Latin):
natim c̃ueniunt uoluntatẽ. sic̃ ẽ. noli uinci a malo. & alia
similia. sic̃ st̃. nolite fieri sic̃ equus & mulꝰ. quib ñ ẽ intel¬
lectus. & noli repellete c̃silia matris tuȩ. & noli eẽ sapiens
apud teipsum. & noli defic̾e a disciplina dñi. & noli negli¬
gere legem. & noli abstinere benc facere egenti. & noli fa¬
bricare in amicum tuũ mala. &e noli intende fallaci muli¬
eri. & noluit intellig̾e ut bene ag̾et. de noluert̃ acciꝑe disci¬
plinã. & innumera talia in uet̾ib libris. diuinoꝵ eloqͥoꝵ¬

Expanded text:
lia similia, sicut sunt, Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus ; et, Noli repellere consilia matris tuae ; et, Noli esse sapiens apud te ipsum; et, Noli deficere a disciplina Domini; et, Noli negligere legem; et, Noli abstinere bene facere egenti; et, Noli fabricare in amicum tuum mala ; et, Noli intendere fallaci mulieri ; et, Noluit intelligere ut bene ageret ; et, Noluerunt accipere disciplinam : et innumerabilia talia in veterib