comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
losophum pͥmꝰ profiteret᷑ nec illi ꝓpħas nrõs
uniuersos temporis antiquitate p̃cedunt. qͣndo
quidẽ tales post quem ceteri fuert̃ regnante ro¬
mulo eminuisse fert᷑. qñ de fontib isrł in eis
litteris quȩ toto orbe manarent. ꝓpħiȩ flumen
erupit Soligͥ illi theologi poete. orpheus. lnꝰ.
museus. et siquis alius apud grecos fuit: his
ꝓpħis hebreis quorum scripta in auctoritate habe¬
mus annis reꝑiunt᷑ pͥores. S nec ill uerũ theologũ nr̃m
moysenqͥ unũ uerũ dm̃ueracit̃ p̃dicauit cuiꝰ nc̃ scrip¬
ta in auctoritatis canone pͥma st̃: tp̃re p̃uenerunt.
cꝑhoc quantũ ad grecos attinet. inqͣ lingua
litere huiꝰ scłi. maxime ferbuert nicħ hñt uñ
sapientiam suam iactent quo religione nr̃auͥ ue¬
ra sapientia est. si ñ suꝑior. saltemuideat᷑ antiqͥor.
Uerũ qͥ fatendũ ẽ ñ qͥdẽ in grecia. s e: in barbaris gen¬

Expanded text:
losophum primus profiteretur: nec illi prophetas nostros losophum primus profiteretur: nec illi prophetas nostros uniuersos temporis antiquitate praecedunt, quando quidem Thales, post quem ceteri fuerunt, regnante Romulo eminuisse fertur, quando de fontibus Israel in\' eis litteris, quae toto orbe manarent, prophetiae flumen erupit. Soli igitur illi theologi poetae, Orpheus, Linus, Musaeus et si quis alius aput Graecos fuit, his prophetis Hebraeis, quorum scripta in auctoritate habemus, annis reperiuntur priores. Sed nec ipsi uerum theologum nostrum Moysen, qui unum uerum Deum ueraciter praedicauit, cuita in auctoritatis canone prima sunt, tempore praevenerunt: ac per hoc quantum ad Graecos attinet, in qua lingua litterae huius saeculi maxime ferbuerunt, nihil habent unde sapientiam suam iactent, quo religione nostra, ubi uera sapientia est, si non superior, saltem uideatur antiquior. Verum, quod fatendum est, non quidem in Graecia, sed in barbaris gen
Abbreviated transcription (Latin):
qui antequam xp̃s uenisset in carnẽ usq ad
mortem ꝓdci lege certarunt. et mala grauissima
gentium ꝑuenert̃. et multomagis pꝰeos fuert̃
philosophi gentium. qui hoc etiam nomine
uocarent᷑ qđ ceꝑit a sainio pitagora. qͥ eotẽpore
quo iudeoꝵ ẽ soluta captiuitas. cepit ercellere¬
atq cognosei. Multomagis gͦ ceteri philosophi
theniensis. magister omĩum qui tẽ marime
claruerunt tenensin ea parte quȩ moralis uł
actiua dicit᷑ pͥncipatum: post erram in chroni¬
cis inuenit᷑ Non multo pꝰ etiam platonatꝰ ẽ. qͥ
longe ceteros socratis discipłos anteiret. Quibꝰ si¬
ad damus etiam suꝑiores. qui ñdum philoso¬
phi uocabant᷑ septem uidelicet sapientes. acde¬
inde physicos qui taleti successerunt inꝑscru¬
tanda rerum natura studium eiꝰ imitati. ana¬
rimandrũ scilicet et anarimenẽ. et anaxago¬
ram aliosq ñnullos antequampytagoras phy¬

Expanded text:
qui, antequam Christus uenisset in carne, usque ad qui, antequam Christus uenisset in carne, usque ad mortem pro Dei lege certarunt et mala grauissima genphilosophi gentium, qui hoc etiam nomine uocarentur, quod coepit a Samio Pythagora, qui eo tempore, quo Iudaeorum est soluta captiuitas, coepit eatque cognosci. Multo ergo magis caeteri philosophi theniensis, magister omnium qui tunc maxime claruerunt, tenens in ea parte, quae moralis vel activa dicitur, principatum, post Esdram in Chronicis invenitur. Non multo post etiam Plato natus est, qui longe caeteros Socratis discipulos anteiret. Quibaddamus etiam superiores, qui nondum philosophi uocabantur, septem scilicet sapientes ac deinde physicos, qui Thaleti successerunt in perscrutanda natura rerum studium eius imitati, Anaximandrum scilicet et Anaximenem et Anaxagoram aliosque nonnullos, antequam Pythagoras phi
Abbreviated transcription (Latin):
ost hostres ꝓpħas aggeum. & iii¬
zachariam. malachiam. ꝑ idem tempꝰ libe¬
rationis ppłi ex babilonica seruitute scͥpsit etiã
etras. qui magis rerum gestarum scriptor ẽ
habitus. quam ꝓpħa: sicuti ẽ et liber. qͥ ap¬
pellat᷑ hester. cuiꝰ res gesta in laudẽ dei. ñ lon¬
quosdam iuuenes orta questione qͥd ampliꝰ
ualeret in reb. cum reges unus dixisset. alter
uinum. terciꝰ mulieres. quȩ plerunq regib
imꝑarent: idẽ tam̃ tercius ueritatem suꝑ oĩa
demonstiauit ẽẽ uictricẽ. Consulto autẽ euar¬
głio: xp̃m eẽ cognoscimus ueritatẽ. Abhoc
enimtp̃r apud iudeos restituto templo: ñ re¬
ges s pͥncipes fuerunt usq ad anstobolum.
Quorum supputatio tempoꝵ ñ inscripturis
scĩs quȩ appellant᷑ canonice. s in aliis inuenit᷑
Inquib sunt et machabeoꝵ libri quõ ñ iudei
s eccłia ꝓcanonicis habet. ꝓpt̃ quoꝵdam mar¬
tẏrum passiones uehementes atq mirabiles:

Expanded text:
ost hos tres prophetas, Aggaeum, Zachariam, Malachiam, per idem tempus liberationis populi ex Babylonica seruitute scripsit etiam Esdras, qui magis rerum gestarum scriptor est habitus quam propheta sicuti est et liber, qui appellatur Esther, cuius res gesta in laudem Dei non londus est, quod inter quosdam iuuenes orta quaestione, quid amplius ualeret in rebus, cum reges unus dixisset, alter uinum, tertius mulieres, quae plerumque regibus imperarent, idem tamen tertius ueritatem super omnia demonstrauit es. e uictricem. Consulto autem euangelio Christum esse cognoscimus ueritatem. Ab hoc tempore aput Iudaeos restituto templo non reges, sed principes fuerunt usque ad Aristobolum: quorum subputatio temporum non in scripturis sanctis, quae appellantur canonicae, sed in aliis inuenitur, in quibus sunt et Macchabaeorum libri, quos non Iudaei, sed ecclesia pro canonicis habet propter quorundam martyrum passiones uehementes adque mirabiles,
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ se de imꝑio dimicantes. uires adũsus ifrłi¬
ticam gentem ꝓuocauere romanas. Hyrcanꝰ
nanq ab eis contra frẽm poposcit auxilium.
Lunc iam roma subiugauerat affricam. subiu¬
gauerat greciam. lateq etiam aliis orbis parti¬
b imꝑans tanquam se ipsam non ualens ferre
sua se quodãmͦ magnitudine fregerat. Puene¬
rat qͥppe ad seditiones domesticas graues: atq
inde adbella socialia moxq quilia. Tantumq
se cõminuerat et attriuerat. ut ci mutandꝰ rei
publice status quoregeret᷑ regib immineret.
Hompeius gͦ popłi romani p̃clarissimus.xuii¬
pͥnceps. iudeam cum exercitu ingressus. ci¬
uitatẽ capit. templum reserat. non deuotione
nerator si ut ꝓphanator accedit. Confirmatoq
hyrcani pontificatu. ⁊ subiugatȩ gent imposi¬
to custode antipatro. quos tunc ꝓcuratores uo¬
cabant: unctum secũ aristobolum ducit.
Et illo iudei etiam tributarii romanoꝵ eẽ cepe¬

Expanded text:
inter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliinter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliticam gentem prouocauere Romanas. Hyrcanus namque ab eis contra fratrem poposcit auxilium. Tunc iam Roma subiugauerat Africam, subiugauerat Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, tamquam se ipsam non ualens ferre, sua se quodam modo magnitudine fregerat. Peruenerat quippe ad seditiones domesticas graues ? adque inde ad bella socialia moxque ciuilia, tantumque se commmuerat et adtriuerat, ut ei mutandus rei publicae status. quo regeretur regibus, inmineret. Pompeius ergo, populi Romani praeclarissimus princeps, Iudaeam cum exercitu ingressus ciuitatem capit, templum reserat, non deuotione nerator, sed ut profanator accedit; confirmatoque Hyrcani pontificatu et subiugatae genti inposito custode Antipatro, quos tunc procuratores uocabant, uinctum secum Aristobolum ducit. Ex illo Iudaei etiam tributarii Romanorum esse coepe
Abbreviated transcription (Latin):
nem cũ agenere sacerdotali eẽt alienus: qd̃
ne fas erat pontifex factus est.
inc iam post annos ferme qͥnqͣginta. in qͥ¬
b eis tam̃pax ñ fuit. quamuis aliqua et ꝓ¬
spere gesserint: primus apud eos aristobolꝰ
assumpto diademate. et rex et pontifex factꝰ
ẽ. Antea qͥppe ex quo de babilonia captiuitate
reuersi sunt. templumq instauratũ ẽ: ñ reges
s duces uel pͥncipes habuerunt. Quamuis et
qui rex ẽ. possit dici pͥnceps a pͥncipatu impe¬
randi: et dux eoqd̃ sit ductor exercitꝰ S non
continuo quicunq pͥncipesuel duces sunt. eti¬
am reges dicipossunt. quod iste aristobolꝰ fuit:
cui successit alexander. etiam ipse rex et ponti¬
fex qͥ crudelit̾ in suos regnasse tradit᷑. Post hunc
uxor eiꝰ alexandra regina iudeoꝵ fuit. ex cuiꝰ tẽ¬
pore deinceps mala sunt eossecuta grauiora.
ł ilii qͥppe huiꝰ alexandrȩ aristobolus et hircanꝰ

Expanded text:
nem, cum a genere sacerdotali esset alienus, quod nem, cum a genere sacerdotali esset alienus, quod nefas erat, pontifex factus est. Hinc iam post annos ferme quinquaginta, in quibus eis tamen pax non fuit, quamuis aliqua et prospere gesserint, primus aput eos Aristobolus adsumto diademate et rex et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de Babyloniae captiuitate reuersi sunt templumque instauratum est, non reges, sed duces uel principes habuerunt; quamuis et qui rex est possit dici princeps a principatu imperandi et dux eo, quod sit ductor exercitus; sed non continuo, quicumque principes uel duces sunt, etiam reges dici possunt, quod iste Aristobolus fuit. Cui successit Alexander, etiam ipse rei et pontifex, qui crudeliter in suos regnasse traditur. Post hunc uxor eius Alexandra regina Iudaeorum fuit, ex cuius tempore deinceps mala sunt eos secuta grauiora. Filii quippe huius Alexandrae Aristobolus et Hyrcanus
Abbreviated transcription (Latin):
ta gła domus illius. quanta fuit in suoꝵ regũ
libera potestate. Hostias sane alexander im¬
molauit in dei templo non ad eiꝰ cultũ uera
pietate conuersus: s impiauanitate cũ diis
cum falsis colendum putans. Deinde ptolo¬
meus lagi filiꝰ qđ supra memoraui pꝰ alexan¬
dri mortem captiuos inde inegyptũ transtu¬
lit: quos eiꝰ successor ptolomeus phila delphꝰ
beniuolentissime inde dimisit. ꝑquem fa¬
sunt bellis: quȩ inmachabeoꝵ libris explican¬
t᷑. Post hȩc capti arege alexandriȩ ꝑtolomeo
qui ẽ appellatus epiphanes. inde ab antiocho
rege siriȩ. multis et grauissimis malis ad ido¬
la colenda compulsi: templumq ipsum reple¬
tum sacͥlegis suꝑsticionib gentium. Qd̾ tam̃
dux eoꝵ strenuissimꝰ iudas qui etiam macha¬
beus dictus ẽ. antiochi ducib pulsis. ab omĩ
illa idolatriȩ contaminatione mundauit.
Non autẽ multopꝰ alchimꝰ quidam ꝑ ambitio¬

Expanded text:
tanta domus illius, quanta fuit in suorum regum tanta domus illius, quanta fuit in suorum regum libera potestate. Hostias sane Alexander immolauit in Dei templo, non ad eius cultum uera pietate conuersus, sed inpia uanitate cum dis eum falsis colendum putans. Deinde Ptolomaeus, Lagi filius, quod supra memoraui, post Alexandri mortem captiuos inde in Aegyptum transtulit, quos eius successor Ptolomaeus Philadelphus beneuolentissime inde dimisit; per quem fasunt bellis, quae in Macchabaeorum libris explicantur. Post haec capti a rege Alexandriae Ptolomaeo, qui est appellatus , Epiphanes; inde ab Antiocho rege Syriae multis et grauissimis malis ad idola colenda conpulsi, templumque ipsum repletum sacrilegis superstitionibus gentium. quod tamen dux eorum strenuissimus ludas, qui etiam Macchabaeus dictus est, Antiochi ducibus pulsis ab omni illa idolatriae contaminatione mundauit. Non autem multo post Alcimus quidam per ambitio
Abbreviated transcription (Latin):
me plusquam pͥme. Qđ de nouo testam̃to di¬
ctum eẽ paulo suꝑius demonstrauit. uͥ ait.
capiti. hoc ẽ magis eccłȩ quam xp̃o conueni¬
entẽ. ꝓpħica auctoritate dixerunt uenient q̃
electa sunt domini de cunctis gentibꝰ: id ẽ ho¬
mines de quib ipse iħs incugłio. Multi inqͥt
uocati: pauci uͦ electi. Talib enim electis gen¬
tium domus ȩdificat᷑ dei. ꝑtestam̃tũ notiũ la¬
pidib uiuis. longe głosior quam templũ il¬
lud fuit. qđ arege salomone constructum ẽ.
⁊ post captiuitatẽ instauratũ. ꝓpter hoc gͦ
nec ꝓpħas ex illo tempore habuit illa gens
s multis cladib afflicta ẽ ab alienigenis re¬
gib ipsisq romanis: ne hanc aggei ꝓpħiã
in illa instauratione templi opinaret᷑ impletã.
Non multopꝰ cium adueniente alexandro sub¬
iugata ẽ quando et si nulla ẽ facta uastatio.
qm ñ sunt ei ausi resistere. et ideo placatum
facillime subditi receꝑunt: non erat tam̃ tan

Expanded text:
 plus quam primae; quod de nouotestamento dictum esse paulo superius demonstrauit, ubi ait capiti, hoc est magis ecclesiae quam Christo, conuenientem prophetica auctoritate dixerunt: Venient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus, id est homines, de quibus ipse Iesus in euangelio: Multi, inquit, uocati, pauci uero electi. Talibus enim electis gentium domus aedificatur Dei per testamentum nouum lapidibus uiuis, longe gloriosior, quam templum illud fuit, quod a rege Salomone constructum est et post captiuitatem instauratum. Propter hoc ergo nec prophetas ex illo tempore habuit illa gens et multis cladibus adflicta est ab alienigenis regibus ipsisque Romanis, ne hanc Aggaei prophetiam in illa instauratione templi opinaretur inpletam. Non multo post enim adueniente Alexandro subiugata est, quando etsi nulla est facta uastatio, quoniam non sunt ei ausi resistere et ideo placatum facillime subditi receperunt, non erat tamen gloria
Abbreviated transcription (Latin):
citato a mortuis corpore ascendit incęlum. Ii¬
dei autẽ qui eum occiderunt et in eũ credere
noluerunt. quia oportebat eũ mori et resurge¬
re. uastati infelicius aromanis funditusq
a suo regno ubi iam eis alienigenȩ dñabant᷑
eradicati. disꝑsiq ꝑtras quando qͥdẽ ubiq ñ
desunt: ꝑseripturas suas testimonio nob̾ st̃
ꝓphias nos ñ finxisse de xp̃o. Quas plurim
coꝵ considerantes. et ante passionem ⁊ maxime
pꝰqus resurrectionem: crediderunt in eũ. De
quib p̃dictum ẽ. Si fuerit numerꝰ filioꝵ isrł¬

Expanded text:
citato a mortuis corpore adscendit in caelum. Iucitato a mortuis corpore adscendit in caelum. Iudaei autem, qui eum occiderunt et in eum credere noluerunt, quia oportebat eum mori et resurgere, uastati infelicius a Romanis funditusque a suo regno, ubi iam eis alienigenae dominabantur, eradicati dispersique per terras quando quidem ubique non desunt per scripturas suas testimonio nobis sunt prophetias nos non finxisse de Christo; quas plurimi eorum considerantes et ante passionem et maxime post eius resurrectionem crediderunt in eum, de quibus praedictum est: Si fuerit numer
Abbreviated transcription (Latin):
regem. Tempꝰ gͦ erat iam ut ueniret eui reposi¬
tum erat. qđ nouo ꝓmissum ẽ testam̃to: ut ip¬
se eẽt erpectatio gentium. fieri autẽ ñ posset.
ut expectarent eum gentes uenturum. sic̃ eũ
cernimꝰ expectariut ueniat ad faciendũ iudi¬
cium in claritate potentiȩ: nͥ pͥus in eum cre¬
derent cum uenit ad patiendum iudicium
in humilitate patientiȩ.
egnante gͥ herode iniudea. apud romanos
autẽ iam mutato rei publicȩ statu impe¬
rante cesare augusto. & ꝑeum orbe paccato:
iude homo manifestꝰ ex homine uirgine. ds̃
occultꝰ ex deopatre. Sic eum ꝓpħa p̃dixerat.
Ecce uirgo accipiet inutero et pariet filiũ: et
uocabunt nom̃ eiꝰ ẽmanuel. qđ ẽ interp̃tatũ
nobis cum ds̃. Qui ut inse cõmendaret dm̃:
miracula multa fecit. Ex quib quȩdam qͣn¬
tũ ad cum p̃dicandum satis esse uisum ẽ: scͥp¬
tura euglica continet. Quoꝵ pͥmũ ẽ. qđ tam
mirabilit̾ natus ẽ: ultimũ aut̃ qđ cũ suo resus¬

Expanded text:
m erat, ut ueniret ille, cui repositum erat, quod nouo promissum est testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fieri autem non posset, ut exspectarent eum gentes uenturum, sicut eum cernimus exspectari, ut ueniat ad faciendum iudicium in claritate potentiae, nisi prius in eum crederent, cum uenit ad patiendum iudicium in humilitate patientiae.egnante ergo Herode in Iudaea, aput Romanos autem iam mutato rei publicae statu imperante Caesare Augusto et per eum orbe pacato naIudae, homo manifestus ex homine uirgine, Deus occultus ex Deo Patre. Sic enim propheta praedixerat: Ecce uirgo accipiet in utero et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum: Nobiscum Deus. Qui ut in se commendaret Deum, miracula multa fecit, ex quibus quaedam, quantum ad eum praedicandum satis esse uisum est, scriptura euangelica continet. Quorum primum est, quod tam mirabiliter natus est; ultimum autem, quod cum suo resus
Abbreviated transcription (Latin):
tes ita ȩccłiam repleuerunt. mundiq ⁊ ĩmu¬
di.donec certum ueniat᷑ ad finem ita ciꝰu
nitatis quadam compagine continent᷑: ut
ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris
quȩ obscurius aliquanto dicta sunt. ⁊ diffi¬
ciliꝰ agnosci queunt. dubitare fas ñ sit
Quȩ cumita sint. si nec maniter ista cẽ con¬
scripta putare quisquam uel durꝰ audebit.
nec nichil significare cum gestasint. nec
sola dicta ẽẽ significatiua non facta. nec ali¬
ena eẽ ab ȩccłia significanda ꝓbabilit̃ dici
potest. s magis credendum ẽ.⁊ sapienter
esse memoriȩ litteris q mandata. ⁊ gestac̃
ssignificar aliquid. ⁊ ipsum aliqͥd ad p̃figuran¬
Samȩccłam ꝑtinere. iamusq adhunc articłm
yductus liber iste claudendus s̃ uit ambarum
pturatum cursus. terrenȩ scilicet scd̾m hominẽ
uiuentis. ⁊ cȩlestis scd̾m dm̃ post chluuiũ ⁊ dem¬
ceps in reb consequentib requirat᷑.

Expanded text:
tes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmuntes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmundi, donec certum ueniatur ad finem, ita eius unitatis quadam conpagine continentur, ut ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris, quae obscurius aliquanto dicta sunt et difficilius agnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscripta putare quisquam uel durus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memoriae litterisque mandata, et gesta esse, et significare aliquid, et ipsum aliquid ad praefigurandam ecclesiam pertinere. Iam usque ad hunc articulum perductus liber iste claudendus est, ut ambarum ciuitatum cursus, terrenae scilicet secundum hominem uiuentis et caelestis secundum Deum, post diluuium et deinceps in rebus consequ
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ carne uesci putant᷑. utrum p̃t̃ numerum
ibi fuerint sine transgressione mandati. q̃
alioꝵ alendoꝵ necessitas illie coegisset indi¬
di. anuͦ quod potiꝰ ẽ credendum. p̃ter car¬
nes aliqua alim̃ta eẽ potuerunt quȩ om̃¬
b conuenirent. Nouuimus enim ꝙ̃ multa
animalia quib caro cibus ẽ. frugib pa¬
misq uescant᷑. ⁊ marime fico atꝙ castanos
Quid gͦ mirum siuir ille sapiens ⁊ iustus etã
diuinitꝰ ad monitꝰ qͥd cuiq congruerit. sine
carnib aptam cuiq generi alimoniam p̃pa¬
rauit et condidit: Qid ẽ autem qd̃ uesci ñ
cogeret fames: Aut qͥd ñ suaue ac salubre
facere posset ds̃. qui etiam ut sine ciboti¬
uerent. diuina facilitate donaret. nisi ut
pascerent᷑ etiam hoc implendę figure tanti
mysterii conueniret: Non autem ad p̃figa¬
randam ȩccłam ꝑtinere.tam multiplicium
rerum signa gestarum: nisi fuerit conten¬
tiosus. nemo ꝑmittit᷑ opinari. Iam enĩgen¬

Expanded text:
nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conuenirent. Nouimus enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, frugibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis. Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitate donaret, nisi ut pascerentur etiam hoc inplendae figurae tanti mysterii conueniret? Non autem ad praefigurandam ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit. contentiosus, nemo permittitur opinari. Iam enim gen
Abbreviated transcription (Latin):
diuina. Non enim ea noe capta intromitte¬
bat. s uenientia ⁊ intrare uolentia ꝑmitte¬
bat. Ad hoc enimualet qd̾ dictum ẽ intra¬
bunt ad te. ñ scilicet hominis actu. s dei
nutu. Ita sane. ut non illic fuisse credenda
sint. quȩ sexu carent. Prescriptum enim atq
definitum ẽ: masculus ⁊ femina erunt. Alia
sunt qͥppe quȩ dequibq reb sine concubi¬
tu ita nascuntur. ut postea concumbant
⁊ generent sic̃ musce: alia uͦ inqͥb inchil ft
maris ⁊ feminȩ sicut apes. Caporro que siẽba¬
bent scrum ut ñ habeant fecum. sc̃ mrde h
mulȩ. mirũ sifuerunt ibi. ac ñ potiꝰ pauent
eoꝵ ibi fuisse suffecerit eqͥnum uid liatato
asininum genꝰ. et siqua alia sunt quȩ cd̃mr¬
tione diuersi generis genꝰ aliqđ gignunte
si ⁊ hoc ad misterium ꝑtinebat: ibi eians̃
Habet enim ⁊ hoc genus mascłm ⁊ feminam
Solet etiam mouere ñ nullos. genera escaram
quȩ illic habere poterant animalia. que

Expanded text:
diuina. Non enim ea Noe capta intromittediuina. Non enim ea Noe capta intromittebat, sed uenientia et intrantia permittebat. Ad hoc enim ualet quod dictum est: Intrabunt ad te; non scilicet hominis actu, sed Dei nutu; ita sane, ut non illic fuisse credenda sint, quae sexu carent. Praescriptum enim adque definitum est: Masculus et femina erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et feminae, sicut apes. Ea porro quae sic habent sexum, ut non habeant fetum, sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commixtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non
Abbreviated transcription (Latin):
definitꝰ. cum hoc imꝑaret ds̃. pͥus admonen¬
di sunt quos hȩc mouent. sic accipiendũ eẽ
qd̃ dictum ẽ. quȩ repunt suꝑ tr̃am: ut necesse
non fuerit conseruari in arca quȩ possunt in
aquis tiuere. ñ solum mersa sicut pisces. ue¬
rum etiam suꝑnatantia sicut multę alites.
Deinde cum dicit᷑ masculus ⁊ femina erunt. ꝓ¬
fecto intelligit᷑ ad reparandum genꝰ dici. ac ꝑ
hoc nec illa necesse fuerat ibi cẽ que possunt
sine concubitu de quib q reb uel rerum cor¬
ruptionib nasci. uel si fuerunt sicut in domi¬
b ẽẽ consuetierunt. sine ullo definito nume¬
ro eẽ potuisse. Aut simisterium sacratissimũ
quod agebatur. ⁊ tantȩ rei figura etiam uerita¬
te facti aliter non posset impleri. nisi ut omĩa
ibi certo illo numero eẽnt. quȩ uiuere in
aquis natura phibente non possent: ñ fuit
ista cura illiꝰ hominis uł illoꝵ hominũ. sed

Expanded text:
definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendefinitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipiendum esse quod dictum est: Quae repunt super terram, ut necesse non fuerit conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde cum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intellegitur ad reparandum genus dici; ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus uel rerum corruptionibus nasci; uel si fuerunt, sicut in domibus esse consuerunt, sine ullo numero definito esse potuisse; aut si mysterium sacratissimum, quod agebatur, et tantae rei figura etiam ueritate facti aliter non posset inpleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae uiuere in aquis natura prohibente non possent, non fuit ista cura illius hominis uel illorum hominum, sed
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃a ualere asseuerant: quis ñ uideat quan¬
tum rerum caꝑe illa potuit magnitudo:
Nam illud quod disputant tantę magnitu¬
dinis arcam nom potuisse compingi. ineptis¬
sime calumniant᷑: cũsciant ĩmensas urbes fuis¬
se constructas. nec attendunt centum annos qͥb
arca illa ẽ fabricata. nisi forte lapis lapidh ad he¬
rere potest sola calce comunctꝰ ut murꝰ ꝑ tot mi¬
lia circumagat᷑. ⁊ lignum ligno ꝑsuccũdines.
epiros. clauos. glutenbituminis ñ potest adhere¬
re. ut fabricetur arca. ñ curuis s rectis lineis
longe lateq porrecta. quam nullus in mare
mittat conatꝰ hominum s leuet unda cũ ue¬
nerit naturali ordine ponderum. magisq di¬
uina ꝓuidentia quam humana prudentia na¬
nutissimis bestiolis. ñ solum quales st̃ mures
⁊ stelliones. uerum ctiam quales locuste scara¬
bei. muscȩ deniq ⁊ publices. utrum ñ amplio¬
ris numeri in archa illa fuerint quam qͥ ẽ

Expanded text:
nostra valere asseverent, quis non videat quannostra valere asseverent, quis non videat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant, tantae magnitudinis arcam non potuisse compingi, ineptissime calumniantur, cum sciant immensas urbes fuisse coarca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia nanutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabei, muscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam qui est
Abbreviated transcription (Latin):
isse. ⁊ aquis exaltari non licuisse contendunt:
cum isti mensores ⁊ pensores elementoꝵ aquas
terrisꝑhibeant suꝑiores atq leuiores: Qͥditaq
rationis afferunt quare tra grauior. ⁊ inferi¬
or locum cęli tranquillioris inuaserit ꝑuo¬
lumina tot annoꝵ. ⁊ aqua leuior ac fuꝑior
ꝑmissa non sit hoc facere saltem ad tempꝰ
exiguum: Dicunt etiam ñ potuisse capere
archȩ illius quantitatem animalum gene¬
ra tam multa inutroq sexu. bina de ĩmundis.¬
septena de mundis. Quid mͥ uident᷑ ñ com¬
putare nisi trecenta cubita longitudinis.⁊
latitudinis quinquaginta. nec cogitare ali¬
ud tantum eẽ insuꝑiorib. itemq aliud tan
Si autem cogitemus quod orgenes ñ in elegan¬
ter astruxit. moysen scilicet hoĩem dĩ cruditũ
sicut scriptum ẽ omni sapientia egyptioꝵ
qui grometricam dilexerunt. geometrica cu¬
bita significare potuisse. uͥ unũ quantũ sex

Expanded text:
isse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, isse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mens ores et pensores elementorum aquas terris perhibeant superiores adque leuiores? Quid itaque rationis adferunt, quare terra grauior et inferior locum caeli tranquillioris inuaserit per uolumina tot annorum, et aqua leuior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroqseptena de mundis; qui mihi videntur non computare nisi trecenta cubita longitudinis, et latitudinis quinquaginta, nec cogitare tantum aliud esse in superioribus, itemque aliud tantSi autem cogitemus quod Origenes non ineleganter astruxit Moysen scilicet, hominem Dei eruditum sicut scriptum est omni sapientia Aegyptiorum , qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare voluisse, ubi unum quantum sex
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ certe ut alia omittam. si numerositas anima¬
lium cogebat archȩ tantam fieri magnitudinẽ
ĩmunda bina ⁊ munda septena. intromitti ani¬
malia quid cogebat cum equali numero pos¬
sent utraq seruari: Aut uͦ ds̃ qui ꝓpt̾ genꝰ
reparandum seruanda p̃cepit. eo mͦ illa quo
instituerat restituere non ualebat: Qͥ uͦ ñ eẽ
gesta s solas rerum significandarũ figuras
ẽẽ contendunt primum opinant᷑ tam mag¬
num fieri non potuisse diluuiũ. ut altissi¬
mos montes quindecim cubitis aqua crescen¬
do transcendet ꝓpt̾ olimpi uerticem mon¬
tis. supia quem ꝑhibentur nubes ñ posse
concrescere. qd̾ tam sublime. iam cęlũ sit.
ut non ibi sit aer iste crassior. uͥ uenti. nebu¬
lȩ imbresq gignunt᷑: nec attendunt om̃iũ
clementoꝵ crassissimam t̾ram ibi ẽẽ potuisse.
An forte negant esse t̃ram u̾ticem montis: Cur
g usq ad illa cęli spacia terris exaltari licu.¬

Expanded text:
ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animaubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae tantam fieri magnitudinem, inmunda bina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent utraque seruari? Aut uero Deus, qui propter genus reparandum seruanda praecepit, eo modo illa, quo instituerat, restituere non ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimos montes quindecim cubitis aqua crescendo transcenderet, propter Olympi uerticem montis, supra quem perhibentur nubes non posse concrescere, quod tam sublime iam caelum sit, ut non ibi sit aer iste crassior, ubi uenti nebulae imbresque gignuntur; nec adtendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant esse terram uerticem montis? Quur igitur usque ad illa caeli spatia terris exaltari licu
Abbreviated transcription (Latin):
to conuenientius tres ille ub̾tates cuangłice
tricena. sexagena. centena. ut minfimo ha¬
bitet pudicicia conugalis. supͣ uidualis. atq
hac suꝑior uirginalis: et siquid meliꝰ scđm fidẽ
ciuitatis huius intelligi et dci potest. Hoc e¬
tiam de ceteris quȩ hic exponenda sunt dixe¬
rim. quia ⁊ si non uno disserunt᷑ mͦ. ad unã
tamen catholicȩ fidei concordiã reuocanda fc̃¬
ontam̃ quisquam putare debet aut fru¬
stra hȩc ẽẽ conscripta. aut tantũmꝰ rerum
gestarum ueritatem. sine ullis allegoricis si¬
gnificationib hic ẽẽ querendam: aut econ¬
trario hȩc omĩno gesta non eẽ s solas esse
uerboꝵ figuras. aut quicqͥd illud ẽ nequa¬
quam ad ꝓpħiam ȩccłiȩ ꝑtinere. Quis enim
nisi mente ꝑuersus maniter scriptos ẽẽ con¬
tendat libros. ꝑ annoꝵ milia tanta religione
⁊ tam ordinatę suocessionis obseruantia custo¬
ditos. aut solas res gestas illic intuendas.

Expanded text:
to conuenientius tres illae ubertates euangelicae, to conuenientius tres illae ubertates euangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet pudicitia coniugalis, supra uidualis atque hac superior uirginalis, et si quod melius secundum fidem ciuitatis huius intellegi et dici potest, hoc etiam de ceteris quae hic exponenda sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reuocanda on tamen quisquam putare debet aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum ueritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam, aut e contrario haec omnino gesta non esse, sed solas esse uerborum figuras, aut quidquid illud est nequaquam ad prophetiam ecclesiae pertinere. Quis enim nisi mente peruersus inaniter scriptos esse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas,
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt᷑ ad hanc de qua loquim᷑ dei ciuitatẽ
in hoc scło maligno tanquam in diluuio ꝑe¬
grmantem omnia referant᷑. si ab eiꝰ sensu qui
sta conscripsit. non uult longe aberrare qͥ
erponit. Exempli grã. Uelut si qͥspiam qd̃
hic scriptum ẽ. inferiora bicamerata ⁊ trica¬
merata facies eã. ñ quod ego in illo oꝑe dixi
uelit intelligi quia ex omnib gentib ȩccłia
congregat᷑. bicameratam dictam ꝓpt̾ duo ge¬
meratam uͦ eoqd̾ om̃s gentes de trib filiis noc
pꝰ diluuium reparatȩ sunt: s aliud dicat ali¬
qͥd quod afidei regula non sit alienum. Nã
qm̃ ñ solum ininferiorib mansiones archã
habere uoluit uerum etiam insuꝑiorib et
hȩc dixit bicamerata. et insuꝑiorib suꝑioꝵ.
et hȩc appellauit tricamerata. ut abimo sur¬
sum uersus tercia consurgeret habitatio: pos¬
sunt hic intelligi ⁊ illa tria quȩ cõmendat
apłs. fides. spes. Raritas possunt etiam mul¬

Expanded text:
dicuntur ad hanc de qua loquimur dei ciuitatem dicuntur ad hanc de qua loquimur dei ciuitatem in hoc saeculo maligno tamquam in diluuio peregrinantem omnia referantur, si ab eius sensu qui ista conscripsit non uult longe aberrare qui exponit. exempli gratia uelut si quispiam quod hie scriptum est: inferiora bicamerata et tricamerata facies eam non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi, quia ei omnibus gentibus ecclesia congregatur bicameratam dictam propter duo gemeratam uero eo quod omnes gentes de tribus filiis Noe post diluuium reparatae sunt, sed aliud dicat aliquid quod a fidei regula non sit alienum. nam quoniam non solas in inferioribus mansiones habere arcam uoluit uerum etiam in superioribus — et haec dixit bicamerata — et in superioribus superiorum - et haec appellauit tricamerata — ut ab ineo sursum uersus tertia consurgeret habitatio: possuut hic intellegi et tria illa quae commendat apostolus, fides, spes, caritas; possunt etiam mul
Abbreviated transcription (Latin):
ad pedes. quam latus a dextera in sinistram.
uel asinistra indexteram. ⁊ decies quã altꝰ
at̾ra. Unde facta ẽ archa trecentoꝵ in longitu¬
dine cubitorum: et quinquaginta in lati¬
tudine. et triginta in altitudine. Et quod
ostium in latereaccepit: ꝓfecto illud ẽ uul¬
nus. quando latus crucifixi lancea ꝑfora¬
tum ẽ. Hac quippe ad illum uenientes in¬
g̃diunt᷑: quia inde sacram̃ta manarunt. qͥ¬
b credentes iniciant᷑. Et quod de lignis qua
dratis fieri iubet᷑ undiq: stabilem uitam
scõꝵ significat. Quacunq enim uertris
quadratum. stabit. Et cetera que in eiꝰdem
archȩ constructione dicunt᷑. eccłasticarũ
signa sunt rerum.S ea nc̃ ꝓsequi longũ
e: et hoc iam fecimus in opͥe qd̾ adu̾sus
faustum manicheum sẽpsimus. negantem in he¬
broꝵ libris. aliquid de xp̃o esse ꝓpħ̾atum. Et
fieri quidẽ potest. ut ⁊ nob̾ quispiam ⁊ alius
alio exponat hȩc aptius: dum tam̃ ea quȩ

Expanded text:
ad pedes, quam latus a dextra ad sinistram, ad pedes, quam latus a dextra ad sinistram, vel a sinistra in dexteram; et decies, quam altus a terra. Unde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorum, et quinquaginta in latitudine, et triginta in altitudine. Et quod ostium in latere accepit, profecto illud est vulnus, quando latus crucifixi lancea perforatum est : hac quippe ad illum venientes ingrediuntur; quia inde Sacramenta manarunt, quibus credentes initiantur. Et quod de lignis qdratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum significat; quacumque enim uerteris quadratum, stabit. et cetera, quae cum in eiusdem arcae constructione dicuntur, ecclesiasticarum signa sunt rerum. sed ea nunc persequi longum est et hoc iam fecimus in opere, quod aduersus Faustum Manichaeum scripsimus negantem in Hebraeorum libris aliquid de Christo esse prophetatum. et fieri quidem potest at et nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
tione ꝑfecto. non utiq sic̃ ꝑficiendi sunt
ciuesciuitatis dĩ. in illa immortalitate qua equa¬
bunt᷑ angłis dei. s sicut eẽ possunt in hae
peregrinatione ꝑfecti imꝑat ds̃ ut arcam fa¬
ciat. in qua cum suis id ẽ tixore filiis et nur¬
b et cum animalib quȩ ad illum ex dei p̃e¬
to in archam ing̃ssa funt liberaret᷑ a diluuis
tastitate: ꝓcul dubio figura ẽ. ꝑegrinantis
in hoc scło ciuitatis dei. hoc ẽ ȩccłiȩ. quȩ fit
salua ꝑ lignum in quo pependit mediator dĩ
ad homines p̃nuntiatꝰ ẽ uenturtis: ⁊uenit.
Humani quippe corporis longitudo auerdie
usq ad uestigia sexies tantum habet. qͣm la¬
titudo quȩ ẽ ab uno latere usq ad alterũ latꝰ.
⁊ decies tantum quam altitudo cuiꝰ altitudi¬
nis m̃sura ẽ in latere: a dorso usq ad uentr̃
Ueluti si iacentem hominẽ metiaris su pinũ
scu ꝑnum. sexies tantum longꝰ ẽ a capite usq¬

Expanded text:
tione perfecto, non utique sicut perficiendi sunt tione perfecto, non utique sicut perficiendi sunt cives civitatis Dei in illa immortalitate qua aequabuntur Angelis Dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti, imperat Deus, ut arcam faciat, in qua cum suis, id est, uxore, filiis, et nuribus, et cum animalibus, quae ad illum ex Dei praecepto in arcam ingressa sunt, liberaretur a diluvii vastitate; procul dubio figura est peregrinantis in hoc saeculo civitatis Dei, hoc est Ecclesiae, quae fit salva per lignum, in quo pependit Mediator Dei ad homines praenuntiatus est venturus, et venit. Humani quippe corporis longitudo a vertice usque ad vestigia sexies tantum habet, quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus; et decies tantum, quam altitudo, cujus altitudinis mensura est in latere a dorso ad ventrem: velut si jacentem hominem metiaris supinum, seu pronum, sexies tantum longus est a capite
Abbreviated transcription (Latin):
mi eius ẽ: s iudicium quo irrogat᷑ pena ꝓ¬
peceato. Cogitatio uͦ eiꝰ et recogitatio: mu¬
tandarum rerum ẽ immutabilis ratio. Ne¬
q enĩ sicut hominẽ ita dm̃ cuiꝰquam facti
sui penitet cuiꝰ ẽ de omnib omĩno rebꝰ cã
fixa fixa sententia. quam certa p̾scientia. d
si non utat᷑ scriptura talib uerbis. ñ se qͣ¬
dammꝰ familiariꝰ insinuabit omni generi
hominũ. quib uult eẽ consultum. ut et
ꝑt̾reat suꝑbientes. ⁊ excitet negligentes. ⁊
exerceat querentes.⁊ alat intelligentes. Quod
non faceret si non se p̾us inclinaret.⁊ q̃dãmͦ
descenderit adiacentes. Quod autẽ cdam
interitum om̃ĩum animaliũ t̾renoꝵ uolet¬
liũq denuntiat: magnitudinẽ futurȩ da¬
dis effatur. ñ animantib rationis exꝑtib
tanquam ⁊ ipsa peccauerint minat᷑ exiciũ
am uͦ qd̾ noc homini iusto ⁊ sicut x x ui¬
de illo scriptura ueridica loqͥt᷑. insua genera¬

Expanded text:
mi eius est, sed iudicium quo inrogatur poena mi eius est, sed iudicium quo inrogatur poena peccato. Cogitatio uero eius et recogitatio mutandarum rerum est inmutabilis ratio. Neque enim sicut hominem, ita Deum cuiusquam facti sui paenitet, cuius est de omnibus omnino rebus tam fixa sententia quam certa praescientia. Sed si non utatur scriptura talibus uerbis, non se quodam modo familiarius insinuabit omni generi hominum, quibus uult esse consultum, ut et perterreat superbientes et excitet neglegentes, et exerceat quaerentes et alat intellegentes; quod non fdescenderet ad jacentes. Quod autem etiam interitum omnium animalium terrenorum volatiliumque denuntiat, magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus rationis expertibus tanquam et ipsa peccaverint minatur exitium. Jam vero quod Noe homini justo, et sicut de illo Scriptura veridica loquitur, in sua genera
Abbreviated transcription (Latin):
anni p̃dicti sunt futuri uitę hominũ ꝑitu¬
roꝵ. quib transactis diluuio delerent᷑. Nec
frustra creditur sic factum esse diluunũ ñ iam
inuentis int̃ra. qui non erant digni talimor¬
te defungi. qua in impios tuindicatum ẽ. ñ
quo qͥcquam bonis quandoq morituris
tale genus mortis faciat aliquid. qd eis pos¬
sit obeẽ post mortem. Ueruntam̃ nuliꝰ coꝵ
diluuio mortuus ẽ. quos de semine sech ꝓpa¬
gatos sc̃a scriptura commemorat. Sic autem
diuinitꝰ diluuii causa narrat᷑. Uidens in qͥt
dñs ds̃. quia multiplicatȩ sunt maliciȩ ho¬
minum suꝑ t̾ram.⁊ omnis quisq cogitat
incorde suo diligenter suꝑ maligna om̃s dies.
⁊ cogitauit ds̃ quia fecit hominẽ suꝑ tram.
⁊ recogitauit. ⁊ dixit dẽ Deleam hominẽ quẽ
feci. a facie terrȩ abhomine usq ad pecus.
⁊ a reptilib usq ad uolatilia cęl. quia iratꝰ
sum qm̃ feci eos. Ira dei non ꝑturbatio ani

Expanded text:
anni praedicti sunt futuri uitae hominum perituanni praedicti sunt futuri uitae hominum periturorum, quibus transactis diluuio delerentur. Nec frustra creditur sic factum esse diluuium, iam non inuentis in terra qui non erant digni tali morte defungi, qua in inpios uindicatum est; non quo quic- ■ quam bonis quandoque morituris tale genus mortis faciat aliquid, quod eis possit obesse post mortem; uerum tamen nullus eorum diluuio mortuus est, quos de semine Seth propagatos sancta scriptura commemorat. Sic autem diuinitus diluuii causa narratur: Videns, inquit, Dominus Deus, quia multiplicatae sunt malitiae hominum super terram, et omnis quisque cogitat in corde suo diligenter super maligna omnes dies, et cogitauit Deus, quia fecit hominem super terram, et recogitauit, et dixit Deus: Deleam hominem, quem feci a facie terrae ab homine usque ad pecus, et a repentibus usque ad volatilia coeli, quia iratus sum quoniam feci eos. Ira Dei non perturba
Abbreviated transcription (Latin):
etiam hinc ostenderet᷑ non solum pulchri¬
tud ines uerum etiam magnitudines et
fortitudines corporum ñ magnipendenda ᷤᷤ
ẽẽ sapienti: qui spiritalib atq immorta¬
lib longe meliorib atq firmiorib ⁊ bo¬
beatificatur bonis. Quam rem alius ꝓpħa
comm̃dans ait Ibi fuerunt gygantes illi no¬
minati. qui ab initio fuerunt staturosi. sci¬
entes p̃lium. Non hos elegit dñs nec uiã
scientiȩ dedit illis. s interierunt quia non
habuerunt sapientiam. ꝑiertnt ꝓpt̃ in consi
erunt dies eoꝵ centum uiginti anni. ñ sie ac¬
cipiendum ẽ. quasi p̃nuntiatum sit post hȩc
cum ⁊ post diluuium etiam qͥngentos exces¬
sisse inueniamꝰ. S intelligendum ẽ. hoc dm̃
dixisse. cum circa finem quingentoꝵ annoꝵ
more suo scriptura quingentos uocat. noĩe
totius maximam partem plerũq significans.
Sexcentesimo quippe anno uitȩ noe scdo m̃se
factum ẽ diluuium: ac sic centum uiginti

Expanded text:
etiam hinc ostenderetur non solum pulchrietiam hinc ostenderetur non solum pulchritudines, uerum etiam magnitudines et fortitudines corporum non magni pendendas esse sapienti, qui spiritalibus adque inmortalibus longe melioribus adque firmioribus et bobeatificatur bonis. Quam rem alius propheta commendans ait: Ibi fuerunt gigantes illi nominati, qui ab initio fuerunt staturosi, scientes proelium. Non hos elegit Dominus, nec uiam scientiae dedit illis; sed interierunt, quia non habuerunt sapientiam, perieruntunt dies eorum centum uiginti anni, non sic accipiendum est, quasi praenuntiatum sit post haec hcum et post diluuium etiam quingentos excessisse inueniamus; sed intellegendum est hoc Deum dixisse, cum circa finem quingentorum annomore suo scriptura quingentos uocat, nomine totius maximam partem plerumque significans; sescentensimo quippe anno uitae Noe, secundo mense factum est diluuium; ac sic centum uiginti
Abbreviated transcription (Latin):
successionis reꝑirentur nte seruasse. Unde
illa quȩ sub eiꝰ nomine ꝓferunt᷑ ⁊ continent
istas de gygantib fabulas. quod non habu¬
trint homines patres rectȩ aprudentib iudi¬
cant᷑ non ipsius ẽẽ credenda. sicut alia multa
sub nominib ⁊ aliorum ꝓpħarum ⁊ recentio¬
ra sub nominib apłoꝵ ab hereticis ꝓferunt᷑:
quȩ omnia nomina apocriphoꝵ ab auctori¬
tate canonica diligenti examinatione remota
sunt. Igitur scðm scripturas canonicas. he¬
breas atq xp̃ianas. multos gygantes ante
diluuium fuisse non dubium ẽ. ⁊ hos fuisse
ciues trigene societatis hominum: dei aũt
filios qui scðm carnem de sech ꝓƿagati sunt.
in hanc societatem deserta iusticia declinasse.
Nec mirandum ẽ. quod etiam de ipsis gigan¬
tes nasci potuerunt. Neq enim om̃s gigan¬
tes fuerunt: s magis multi utiq tunc fuert̃.
quam post diluuium temporib cȩteris.
Quos ꝑpterea creare placuit creatori. ut

Expanded text:
successionis reperirentur rite seruasse. Unde successionis reperirentur rite seruasse. Unde illa, quae sub eius nomine proferuntur et continent istas de gigantibus fabulas, quod non habuerint homines patres, recte a prudentibus iudicantur non ipsius esse credenda; sicut multa sub nominibus et aliorum prophetarum et recentiora sub nominibus apostolorum ab haereticis proferuntur, quae omnia nomine apocryphorum ab auctoritate canonica diligenti exami. natione remota sunt. Igitur secundum scripturas canonicas Hebraeas adque Christianas multos gigantes ante diluuium fuisse non dubium est, et hos fuisse ciues terrigenae societatis hominum; Dei autem filios, qui secundum carnem de Seth propagati sunt, in hanc societatem deserta iustitia declinasse. Nec mirandum est, quod etiam de ipsis gigantes nasci potuerunt. Neque enim omnes gigantes, sed magis multi utique tunc fuerunt, quam post diluuium temporibus ceteris. Quos propterea creare placuit Creatori, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ut siquid eius auctoritate mutarent. atq ali¬
ter quam erant quod interp̃tabant᷑ dicerent.
neq hoc diuinitꝰ eẽ dictũ dubitaret᷑. Quãuis
hoc inhebreo eẽ ꝑhibeatur ambiguum. ut et
filii dei et filii deorum possint interp̃tari.
mittamus gͥ earum scripturarũ fabulas.
quȩ apocriphȩ nuncupant᷑. eo qd earum
occulta origo non claruit patrib. a quib us¬
q ad nos auctoritas ueracium scripturarum
certissima ⁊ notissima successione ꝑuenit. In his¬
autẽ apocriphis. ⁊ si inuenit᷑ aliqua ueritas:
tam̃ ꝓpter multa falsa nulla ẽ canonica aucto¬
illum septimum abadam negare non possumꝰ:
cum hoc inepła canonica iudas apłs dicat.
S ñ frustra non sunt in eo canone scripturarũ
qui seruabatur intemplohebrei popłi succe¬
dentium dligentia sacerdotum. nisi qͥa ob
antiquitatẽ suspectȩ fidei iudicata sunt: nec
utrum hȩc ẽẽnt. quȩ ille scripsissẽ poterat in¬
ueniri. non talib ꝓferentib qui ea ꝑseriem

Expanded text:
ut, si quid eius auctoritate mutarent adque aliter quam erat quod interpretabantur dicerent, neque hoc diuinitus dictum esse dubitaretur. Quamuis hoc in Hebraeo esse perhibeatur ambiguum, ut et filii Dei et filii deorum posset interpretari. Omittamus quae apocryphae nuncupantur, eo quod earum occulta origo non claruit patribus, a quibus usque ad nos auctoritas veracium Scripcertissima et notissima successione pervenit. In iis apocryphis etsi invenitur aliqua veritas, tamen propter multa falsa nulla est in eis canonica auctoEnoch, septimum ab Adam, negare non possumus, cum hoc in epistula canonica ludas apostolus dicat. Sed non frustra non sunt in eo canone scripturarum, qui seruabatur in templo Hebraei populi succedentium diligentia sacerdotum, nisi quia ob antiquitatem suspectae fidei iudicata sunt, nec utrum haec essent, quae ille scripsisset, poterat inueniri, non talibus proferentibus, qui ea per seriem
Abbreviated transcription (Latin):
xi eos dicit dñs. quia hoc ẽ testam̃tũ meũ
qđ̵ constituam domu ifrł. post dies illos
dicit dñs dando leges meas inmentẽ eoꝵ.
et suꝑ corda eoꝵ scribam eas. et uidebo eos
et ero illis in dm̃. et ipsierunt mͥinplebem.
ierłm sine dubio suꝑna ꝓpħatur: cuiꝰ ds̃ ip¬
se premium ẽ. eumq habere. atq ipsiꝰ esse

Expanded text:
xi eos, dicit Dominus. Quia hoc est testamentum, xi eos, dicit Dominus. Quia hoc est testamentum, quod constituam domui Israel post dies illos, dicit Dominus, dando leges meas in mentem eorum et super corda eorum scribam eas, et uidebo eos, et ero illis in Deum, et ipsi erunt mihi in plebem: Hierusalem sine dubio superna prophetatur, cuius Deus ipse praemium est, eumque habere adque ips
Abbreviated transcription (Latin):
S sunt in his quȩdam quȩ adutranq ꝑtinere
intelligunt᷑. ad ancillam ꝓpͥȩ. ad liberam fi
ad t̾renam ierłm spectantia. aliqua ad celestẽ.
ñnulla ad utranq Exemplis tudero ꝓbandũ
ẽẽ qd dico. Missus ẽ nathan ꝓpħa qͥ regem
dauid argueret de peccato graui. et ei quȩ
consecuta sunt mala futura prediceret. Hȩc
atq huiꝰmodi siue publice id ẽ ꝓsalute uel u¬
tilitate popłi. siue pͥuatim. cũ ꝑstus quisq
reb diuina ꝓmereret᷑ eloquia. quibꝰ ꝑusu tẽ¬
poralis uitȩ futuri aliquid nosceret᷑ ad trenã
ciuitatem ꝑtinuis se quis ambigat: Ubi aut̃
legit᷑ ecce dies ueniunt dicit dñs. et consũ¬
mabo domu isrł et domui iuda testam̃tũ
nouũ. non scđm testam̃tum qd dis posui
patrib eoꝵ indic qua app̃hendi manũ eoꝵ
ut educerem eos de terra egypti. qm̃ ipsi non
ꝑmanserunt intestamento meo. et ego negle¬

Expanded text:
sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere intelleguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figad terrenam Hierusalem spectantia, aliqua ad caelestem, nonnulla ad utramque. Exemplis uideo probandum esse quod dico. Missus est Nathan propheta, qui regem Dauid argueret de peccato graui et ei, quae consecuta sunt mala, futura praediceret. Haec adque huius modi siue publice, id est pro salute uel utilitate populi, siue priuatim, cum pro suis quisque rebus diuina promereretur eloquia, quibus pro usu temporalis uitae futuri aliquid nosceretur, ad terrenam ciuitatem pertinuisse quis ambigat? Ubi autem legitur: Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut educeremanserunt in testamento meo, et ego negle