comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uidit iste uenerabilis martyr. Nam cũ eun¬
dem locum orationis exponeret: ait post ce¬
tera. Quando autem rogamus ne intempta¬
tionem ueniamus: ammonem᷑ infirmitatis.
et imbecillitatis nr̃e: dumsic rogamꝰ. neqͥs
se insolenter extollat. ne quis sibi suꝑbe ar
roganter aliquid assumat. ne quis aut confes¬
sionis aut passionis głam. suam dicat: cũ do¬
minus ipse humilitatem docens dixerit.
Uigilate et orate. ne ueniatis intemptatio¬
nem. Sp̃s quidem promptus ẽ. caro autẽ
infirma. Ut dum p̃cedit humilis et sũmissa
confessio. et datur totum dõ quicqͥd suppli¬
citer cum timore dei petitur: ipsius pieta
hȩc dnĩca oratio nobis ad causam grẽ quam
defendimus sola sufficeret: quia nicħ nob̾
reliquit. in quo tanquam in nr̃o gloriemur:
Siquidem et ut non discedamus adeo. ñ
ostendit dandum eẽ nisi adeo: cũ poscen¬
dum ostendit a dõ. Qui enim non infertur
in temptationem: non discedit adõ. Non ẽ

Expanded text:
vidit iste venerabilis martyr. Nam cum eumvidit iste venerabilis martyr. Nam cum eumdem locum Orationis exponeret, ait post caetera: « Quando autem rogamus, ne in tentationem veniamus; admonemur infirmitatis et imbecillitatis nostrae, dum sic rogamus, ne quis se insolenter extollat, ne quis sibi superbe et arroganter aliquid assumat, ne quis aut confessionis aut passionis gloriam suam ducat: cum Dominus ipse humilitatem docens, dixerit, Vigilate et orate, ne veniatis in tentationem; spiritus quidem promptus est, caro autem infirma : ut dum praecedit humilis et submissa confessio, et datur totum Deo, quidquid suppliciter cum timore Dei petitur, ipsius pietathaec dominica oratio nobis ad causam gratiae, quam defendimus, sola sufficeret: quia nihil nobis reliquit, in quo tanquam in nostro gloriemur. Siquidem et ut non discedamus a Deo, non ostendit dandum esse nisi a Deo, cum poscendum ostendit a Deo. Qui enim non infertur in tentationem, non discedit a Deo. Non est
Abbreviated transcription (Latin):
illectus. D s̃ autem neminẽ temptat: tẽp¬
tatione scilicet noxia. Nam ẽ et utilis. qn¬
do non decipimur uł opprimim᷑ s proba¬
mur: scđm quod dictum ẽ. Proba me dnẽ.
et tempta me. Illa gͦ noxia temptatione ꝗͣ.
significat apłs dicens neforte temptauerit
uos qui temptat. et inanis sit labor nr̃. as̃
ut dixi neminem temptat: hoc est nemi¬
nem infert. uł inducit intemptationem
Nam temptari. et intemptationem ñ infer¬
ri non ẽ malum. immo etiam bonũ ẽ: hoc
est enim probari. Quod itaq dicimus dõ. ne
nos inferas intemptationem: quid dicimus.
nisi ne nos inferrisinas: Unde sic orant ñ¬
nulli. et legitur in codicibus plurib. et hoc
sic posuit beatissimus eyprianus: ne patia¬
ris nos induci intemptationẽ. In ȩuangłio
tamen greco nusquam inueni: nisi ne nos
inferas intemptationem. Tutiores gͥ uiuimꝰ.
si totum deodamus. Non autem nos illi ex
parte: et nobis exparte committimꝰ. Quod

Expanded text:
illectus: Deus autem neminem tentat ; tenillectus: Deus autem neminem tentat ; tentatione scilicet noxia. Nam est et utilis, qua non decipimur vel opprimimur, sed probamur, secundum quod dictum est, Proba me, Domine, et tenta me . Illa ergo noxia tentatione, quam significat Apostolus, dicens, Ne forte tentaverit vos qui tentat, et inanis sit labor noster , Deus, ut dixi, neminem tentat, hoc est, neminem infert vel inducit in tentationem. Nam tentari et in tentationem non inferri, non est malum, imo etiam bonum est: hoc est enim probari. Quod itaque dicimus Deo, Ne nos inferas in tentationem; quid dicimus, nisi, Ne nos inferri sinas? Unde sic orant nonnulli, et legitur in codicibus pluribus, et hoc sic posuit beatissimus Cyprianus: Ne patiaris nos induci in tentationem. In Evangelio tamen graeco nusquam inveni, nisi, Ne nos inferas in tentationem. Tutiores igitur vivimus, si totum Deo damus; non autem nos illi ex parte, et nobis ex parte committimus: quod
Abbreviated transcription (Latin):
gauerit: s ideo petimus ne inferamur in
temptationẽ: ut ñ fiat. Et si exaudim᷑: utiq¬
non fit: quia ds̃ non ꝑmittit ut fiat. Ni cħ̾
enim fit: nisi quod aut ipse facit. aut fieri
ipse ꝑmittit. Potens gͦ ẽ et amalo in bonũ
flectere uoluntates. et in lapsum ꝓnas. con¬
uertere ac dirigere in sibi placitum gres¬
sum. cui non frustra dicitur. ds̃ tu conuertens
uiuificabis nos: non frustra dicit᷑. ne des ad
mouendum pedem meũ : non frustra dicit᷑.
ne tradas me domine a desiderio meo pecca¬
tori. Postremo ne multa cominemorem. eũ
uobis plura fortassis occurrant: non frustra dĩ
ne nos inferas intemptationẽ. Nam quisqͥs
intemptationem non infertur: ꝓfecto nec
intemptationem suȩ male uoluntatis infer¬
tur. Et qui intemptationem suȩ male tio¬
luntatis non infertur: innullam ꝓrsus
infertur. Unusquisq enim temptat᷑ ut scͥp¬
tum ẽ. a concupiscentia sua: abstractus et

Expanded text:
gaverit? Sed ideo petimus ne inferamur in gaverit? Sed ideo petimus ne inferamur in tentationem, ut hoc non fiat. Et si exaudimur, utiqnon fit; quia Deus non permittit ut fiat. Nihil enim fit, nisi quod aut ipse facit, aut fieri ipse permittit. Potens ergo est, et a malo in bonum flectere voluntates, et in lapsum pronas convertere, ac dirigere in sibi placitum gressum. Cui non frustra dicitur, Deus, tu convertens vivificabis nos : non frustra dicitur, Ne des ad movendum pedem meum : non frustra dicitur, Ne tradas me, Domine, a desiderio meo peccatori : postremo, ne multa commemorem, cum vobis plura fortassis occurrant, non frustra dicitur, Ne nos inferas in tentationem. Nam quisquis in tentationem non infertur, profecto nec in tentationem suae malae voluntatis infertur: et qui in tentationem suae malae voluntatis non infertur, in nullam prorsus infertur. Unusquisque enim tentatur, ut scriptum est, a concupiscentia sua abstractus et
Abbreviated transcription (Latin):
id est cũ ꝑseueratum fuerit usq infinem. s
tunc amitti quodammͦ. quando agit ho¬
mo ꝑ contumaciam. ut ad eam ꝑuenire
non possit. sicut dicimus hominẽ qui ñ
ꝑseuerauerit usq infinem. amisisse uitã
eternam. uł regnum dci. non qͦd iam ac¬
ceꝑat et habebat. sed quod acciꝑet et habe¬
ret si ꝑseuerasset. uerborũ controuersias
auferamus: et ñnulla etiamquȩ non ha¬
bentur. sed habenda sperabantur. posse
dicamus amitti. Dicat michi quisqͥs audet:
utrum ds̃ dare non possit quod ase posci im¬
perauit. Hoc certe qui sapit: non dico desipit.
sed insanit. Imperauit autẽ ds̃: ut ei sc̃i etꝰ
dicant orantes. ne nos inferas intemptationem.
Quisquis igitur exaudit᷑ hoc poscens: non in
fertur incontumacie temptationem. qua pos¬
sit uł dignus sit. ꝑseuerantiam sc̃itatis amit¬
tere. At enim uoluntate sua quisq deserit
dm̃: ut merito deseratur a deo. Quis hoc ne¬

Expanded text:
id est, cum perseveratum fuerit usque in finem: sed id est, cum perseveratum fuerit usque in finem: sed tunc amitti quodam modo, quando agit homo per contumaciam, ut ad eam pervenire non possit: sicut dicimus hominem, qui non perseveraverit usque in finem, amisisse vitam aeternam, vel regnum Dei; non quod jam acceperat et habebat, sed quod acciperet et haberet, si perseverasset: verborum controversias auferamus, et nonnulla etiam quae non habentur, sed habenda sperantur, posse dicamus amitti. Dicat mihi quisquis audet, utrum Deus dare non possit, quod a se posci imperavit. Hoc certe qui sapit, non dico desipit, sed insanit. Imperavit autem Deus, ut ei sancti ejus dicant orantes, Ne inferas nos in tentationem. Quisquis igitur exauditur hoc poscens, non ifertur in contumaciae tentationem, qua possit vel dignus sit perseverantiam sanctitatis amittere. At enim voluntate sua quisque deserit Deum, ut merito deseratur a Deo, quis hoc ne
Abbreviated transcription (Latin):
cuiquam datam usq infinem. nisi cũ ipse ue¬
nerit finis: et ꝑseuerasse cuidata ẽ. reꝑtus
fuerit usq infinem. Dicimus quippe castũ
quem nouimus castum. siue sit siue ñ sit
in eadem castitate mansurus: et siquid ali¬
ud diuini muneris habeat qͦd teneri et amit¬
ti potest. dicimus eum habere quãdiuc̃q
habet: et si amiserit. dicimus habuisse. ꝑse
habere nullꝰ amitere. Neq enĩmetuendũ ẽ. ne
forte cũ ꝑseuerauerit homousq infinc̃. aliqͣ i
eo malauoluntas oriat᷑ ne ꝑseuet usq infinẽ. Hoc
gͦ dĩ. donum suppliciter emereri postet:
sed cum datum fuerit. amitti contumacit̃
non potest. Cum enim ꝑseuerauerit quisq
usq infinem: neq: hoc donum potest amit¬
tere. nec alia quȩ poterat ante finem.Quo¬
modo enim potest amitti: ꝑ quod fit ut
non amittatur etiam quod posset amitti:
S ne forte dicatur usq infinem ꝑseueran¬
tia non amitti quidem cum data fuerit.

Expanded text:
cuiquam datam usque in finem, nisi cum ipse vecuiquam datam usque in finem, nisi cum ipse venerit finis, et perseverasse, cui data est, repertus fuerit usque in finem. Dicimus quippe castum quem novimus castum, sive sit, sive non sit in eadem castitate mansurus; et si quid aliud divini muneris habeat, quod teneri et amitti potest, dicimus eum habere quamdiucumque habet; et si amiserit, dicimus habuisse: pershabere, nullus amittere. Neque enim metuendum est, ne forte cum perseveraverit homo usque in finem, aliqua in eo mala voluntas oriatur, ne perseveret usque in finem. Hoc ergo Dei donum suppliciter emereri potest: sed cum datum fuerit, amitti contumaciter non potest. Cum enim perseveraverit quisque usque in finem, neque hoc donum potest amittere, nec alia quae poterat ante finem. Quomodo igitur potest amitti, per quod fit ut non amittatur etiam quod posset amitti? 11. Sed ne forte dicatur, usque in finem perseverantiam non amitti quidem, cum data fuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
cum dicunt scĩ ne nos inferas intemptatio¬
nem. sed libera nosamalo: quid aliud quã ut
inscĩtate ꝑseuerent p̃cant᷑: Nam ꝓfecto con¬
cesso sibi isto dei dono. quod eẽ dei donũ cũ
ab illa poscitur. satis aꝑteq monstrat᷑ ĩsto
gͦ concesso sibi dono dei. ne inferant᷑ intẽp¬
tationem: nemo scõꝵ non tenet usq infinẽ
ꝑ seuerantiam scĩtatis.Neq enim quisqũa
in ꝓposito xp̃iano ꝑseuerare desistit: nisi in
temptationem primitus inferatur. Si ergo
bitis isti fr̃s. ita hanc ꝑseuerantiam p̃dicari:
ut non uł suppliciter emereri. uł amitti con¬
tu maciter possit. Ubi quid dicant: parum
diligenter attendunt. De illa enim ꝑseue¬
rantia loquimur: qua ꝑseuerat᷑ usq infi¬
nem. Quȩ si data ẽ: ꝑseueratum ẽ usq infi¬
nem.Si autem non est ꝑseueratũ usq infi-¬
nẽ: non ẽ data. Quod iam et suꝑius satis egi¬
inus.Nonitaq dicant homines. ꝑ seuerantiã

Expanded text:
cum dicunt sancti, Ne nos inferas in tentatiocum dicunt sancti, Ne nos inferas in tentationem, sed libera nos a malo ; quid aliud quam ut in sanctitate perseverent, precantur? Nam profecto concesso sibi isto Dei dono, quod esse Dei donum, cum ab illo poscitur, satis aperteque monstratur: isto ergo concesso sibi dono Dei, ne inferantur in tentationem, nemo sanctorum non tenet usque in finem perseverantiam sanctitatis. Neque enim quisquam in proposito christiano perseverare desistit, nisi in tentationem primitus inferatur. Si ergo bitis, « isti fratres, ita hanc perseverantiam praedicari, ut non vel suppliciter emereri, vel amitti contumaciter possit » . Ubi quid dicant, parum diligenter attendunt. De illa enim perseverantia loquimur, qua perseveratur usque in finem: quae si data est, perseveratum est usque in finem; si autem non est perseveratum usque in finem, non est data; quod jam et superius satis egimus . Non itaque dicant homines, perseverantiam
Abbreviated transcription (Latin):
esse iam p̃senti tempore ȩccłiam. non habentem
maculam aut rugam. aut aliquid eiꝰmodi. quȩ
una et sola sponsa sit xp̃i: tanquam sponsa eiꝰ
non sit quȩ ꝑ uniuersam terram quod ab eo
didicit dicit. dimitte nobis debita nr̃a. Sed
attendite. quomodo istos gloriosissimꝰ cypri¬
anus interimat. Cum enim locũ istum dñicȩ
orationis exponeret: ait inter cetera. Quã
necessarie autẽ. quam ꝓuidenter. et salubric̃
ammonem᷑ quod peccatores sumus. qui pro
peccatis rogare compellimur ⁊ ut dum in¬
dulgentia de dõ petitur. conscientiȩ suȩ a¬
nimus recordetur: nequissibi quasi innoceis
placeat. et se extollendo pluspercat: instru¬
itur et docetur peccare se cotidie. dum coti¬
die ꝓpeccatis iubetur orare. Sic deniq et
iohannes in epła sua ponens: dixit.Si di¬
xerimus quia peccatum non habemus: nos
ipsos decipimus. et ueritas in nobis non ẽ:
et cȩtera. quȩ hic inserere longum ẽ. Iam uͦ

Expanded text:
esse jam praesenti tempore Ecclesiam non habentem esse jam praesenti tempore Ecclesiam non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid ejusmodi , quae una et sola sponsa sit Christi: tanquam sponsa ejus non sit, quae per universam terram quod ab eo didicit, dicit, Dimitte nobis debita nostra. Sed attendite quomodo istos gloriosissimus Cyprianus interimat. Cum enim locum ipsum dominicae orationis exponeret, ait inter caetera: « Quam necessarie autem, quam providenter et salubriter admonemur quod peccatores sumus, qui pro peccatis rogare compellimur: ut dum indulgentia de Deo petitur, conscientiae suae animus recordetur. Ne quis sibi quasi innocens placeat, et se extollendo plus pereat, instruitur et docetur se peccare quotidie, dum quotidie pro peccatis jubetur orare. Sic denique et Joannes in Epistola sua ponens dixit, Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus, et veritas in nobis non est » : et caetera quae hic inserere longum est. 9. Jam vero
Abbreviated transcription (Latin):
minis dei. ꝑseuerantiam prorsus ad nõ scõs
indicant poscere: quando hac intentione
dicunt. panem nrm cotidianum da nob̃ ho¬
die. ne a xp̃i corpore separentur: s in ea scĩ¬
tate ꝑmaneant. qua nullum quo inde se¬
to orationis loco: dicimus dimitte nob
debita nr̃a. sicut et nos dimittimus debi¬
torib nrĩs. In qua sola petitione non in¬
uenit᷑ posci ꝑ seuerantia. Preterita enĩ st̃
peccata: quȩ nobis ut dimittant᷑ oramus.
Perseuerantia uero quȩ inȩternũ saluos fa¬
eit: tempori quidem huiꝰ uitȩ ñ tamen
ꝑacto. s ei quo usq ad eius finemrestat. ẽ neces¬
saria. Oꝑe p̃cium ẽ tamen paulisꝑ intueri:
quomodo et in hac petitione iam tunc lingua
eypriani. tanquam telo inuictissimo uerita¬
tis. longe postea futuri confodiebant᷑ here¬
tici. Etiam hoc enim pelagiani audent di¬
cere. hominẽ iustum in hac uita nullũ ha¬
bere omnino peccatum. et intalib hominib

Expanded text:
minis Dei, perseverantiam prorsus a Domino sanctos minis Dei, perseverantiam prorsus a Domino sanctos indicant poscere, quando hac intentione dicunt, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie; ne a Christi corpore separentur, sed in ea sanctitate permaneant, qua nullum quo inde seto orationis loco dicimus, Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. In qua sola petitione non invenitur posci perseverantia. Praeterita enim sunt peccata, quae nobis ut dimittantur oramus: perseverantia vero quae in aeternum salvos facit, tempori quidem hujus vitae, non tamen peracto, sed ei quod usque ad ejus finem restat, est necessaria. Operae pretium est tamen paulisper intueri, quomodo et in hac petitione jam tunc lingua Cypriani, tanquam telo invictissimo veritatis, longe postea futuri confodiebantur haeretici. Etiam hoc enim Pelagiani audent dicere, hominem justum in hac vita nullum habere omnino peccatum, et in talibus hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
Quantalibet enimhomines sc̃itate p̃polleant:
nondum sunt ȩquales angłisdi. Nondum gͦ
sicut incęlo in eis fit uoluntas dei. Quod si
ita ẽ: in ea quidem parte qua optamus. ut
homines ex infidelib fiant fideles. non ꝑse¬
uerantia. sed initium uidet᷑ optari. In eauͦ
qua optamus ut homines in facienda uo¬
luntate dei equent᷑ angłis dei. cum hoc o¬
rant scĩ. ꝑseuerantiam demonstrant᷑ orare: qm̃
nemo ꝑuenit ad illam summã quȩ in regno
ẽ bcatitudinem. nisi in ea scĩtate quã sump
hodie. Ubi beatus cyprianus ostendit. quo¬
modo et hic intelligatur ꝑseuerantia postu¬
lari. fit quippe inter cȩtera. Hunc autem
panem darinobis cotidie postulamus: ne
qui in xp̃o sumus. et eucharistiam cotidie¬
accipimus ad cibum salutis. intercedente
aliquo grauiori delicto dum abstinentes et¬
et non cõmunicantes a cȩlesti pane ꝓhibem᷑.
a xp̃i corpore separemur. Hȩc uerba scĩho¬

Expanded text:
Quantalibet enim homines sanctitate praepolleant, Quantalibet enim homines sanctitate praepolleant, nondum sunt aequales Angelis Dei: nondum ergo sicut in coelo in eis fit voluntas Dei. Quod si ita est, in ea quidem parte qua optamus ut homines ex infidelibus fiant fideles, non perseverantia, sed initium videtur optari: in ea vero qua optamus ut homines in facienda voluntate Dei aequentur Angelis Dei, cum hoc orant sancti, perseverantiam demonstrantur orare; quoniam nemo pervenit ad illam summam, quae in regno est, beatitudinem, nisi in ea sanctitate quam sumpshodie. Ubi beatus Cyprianus ostendit quomodo et hic intelligatur perseverantia postulari. Ait quippe inter caetera: « Hunc autem panem dari nobis quotidie postulamus, ne qui in Christo sumus, et Eucharistiam quotidie ad cibum salutis accipimus, intercedente aliquo graviore delicto, dum abstenti et non communicantes a coelesti pane prohibemur, a Christi corpore separemur. » Haec verba sancti ho
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi euidenter ostendit et initium fidĩ eẽ
donum dei: quando non cantum profide¬
libus. ut augeat᷑ in eis uł ꝑseueret fides. ue¬
rum etiam ꝓ infidelib ut habere incipi¬
ant eam quam penitus non habebant. et con¬
tra qͣm corda insuꝑ inimica gestabant. scã
orat ȩccłia. Uerum nunc non de initio fi¬
dei de quo insuperiore libro multa iam
diximus. sed de illa quȩ habenda ẽ usq
infinem ꝑseuerantia disputamus: quã pe¬
tunt utiq etiam sc̃ĩ qui faciunt uolunta¬
tem dei. dicentes in oratione fiat uolun¬
tas tua. Cum enim iam facta sit in eis. cur
ut fiat ad huc petunt⁊ nisi ut ꝑseuerent
in eo qđ esse cȩperunt: quamuis hie dici possit.
non petere scõs. ut uoluntas deifiat in celo. s
ut fiat interra sicut in cęlo: ut terra scilicet
imitetur cȩlum. id est ut homo angłm. uł in¬
fidelis fidelem. Ac ꝑhoc id scõs poscere ut sit
quod nondum ẽ: non ut ꝑseueret qͦd est.

Expanded text:
Ubi evidenter ostendit, et initium fidei esse Ubi evidenter ostendit, et initium fidei esse donum Dei, quando non tantum pro fidelibus ut augeatur in eis vel perseveret fides, verum etiam pro infidelibus ut habere incipiant eam quam penitus non habebant, et contra quam corda insuper inimica gestabant, sancta orat Ecclesia. Verum nunc non de initio fidei, de quo in superiore libro multa jam diximus; sed de illa quae habenda est usque in finem perseverantia disputamus, quam petunt utique etiam sancti qui faciunt voluntatem Dei, dicentes in Oratione, Fiat voluntas tua. Cum enim jam facta sit in eis, cur ut fiat adhuc petunt, nisi ut perseverent in eo quod esse coeperunt? Quamvis hic dici possit, non petere sanctos, ut voluntas Dei fiat in coelo; sed ut fiat in terra sicut in coelo: ut terra scilicet imitetur coelum, id est, ut homo angelum, vel infidelis fidelem: ac per hoc id sanctos poscere, ut sit quod nondum est, non ut perseveret quod est.
Abbreviated transcription (Latin):
tamus omnib scĩsꝰ Ergo et hic qui iam scĩ
sunt quid orant: nisi ut in ea sc̃itate quȩ
illis data ẽ ꝑseuerent: Neq enim aliter eis
ueniet dei regnum: quod non aliis. s his
qui ꝑ seuerant usq in finem. certum ẽ esse
tua in cȩlo et interra: uł quod inplerisq
codicib legitur magisq ab orantibus fre¬
quentatur sicut in cęlo et interra: qͦd ple¬
riq intelligunt: sicut scĩ angłi. et nos faci¬
amus uoluntatem tuam. Uult autẽ ille do¬
ctor et martyr. celum et t̾ram intelligi. spi¬
ritum et carnem: et hoc nos orare. ut uolun¬
tatem dei. re utraq concordante faciamus.
Uidit in his uerbis et alterum sensũ sanissi¬
me fidei congruentẽ. de quoiam supra lo¬
cuti sumus: ut scilicet pro infidelib qui
sunt adhuc terra. terrenum tantũ hominẽ
prima natiuitate portantes. orare intelli¬
gantur fideles. qui cȩlesti homine induti
non inmerito cȩli nomine nuncupandur.

Expanded text:
tamus omnibus sanctis? Ergo et hic, qui jam sancti tamus omnibus sanctis? Ergo et hic, qui jam sancti sunt, quid orant, nisi ut in ea sanctitate quae illis data est perseverent? Neque enim aliter eis veniet regnum Dei, quod non aliis, sed his qui perseverant usque in finem, certum est essetua in coelo et in terra; vel, quod in plerisque codicibus legitur, magisque ab orantibus frequentatur, sicut in coelo et in terra: quod plerique intelligunt, Sicut sancti Angeli , et nos faciamus voluntatem tuam. Vult autem ille doctor et martyr, coelum et terram intelligi spiritum et carnem, et hoc nos orare, ut voluntatem Dei re utraque concordante faciamus. Vidit in his verbis et alterum sensum sanissimae fidei congruentem, de quo jam supra locuti sumus: ut scilicet pro infidelibus qui sunt adhuc terra, terrenum tantum hominem prima nativitate portantes, orare intelligantur fideles, qui coelesti homine induti, non immerito coeli nomine nuncupantur.
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃ĩficatio et uiuificatio. quȩ de dei grã sumi¬
tur. ipsius ꝑtectione seruetur. Inscificatio¬
ne igitur ꝑseuerantiam. hoc est ut inscĩfi¬
catione ꝑseueremus. nos ab eo petere iste
doctor intelligit: cum sc̃ificati dicimus.
sc̃ificetur nomen tuum. Quid ẽ enĩ aliud
petere qͦd accepimus: nisi ut id quoq
nobis prestetur. ne habere desinamꝰ: Sic̃
gat ut sc̃s eẽ ꝑmaneat: ita utiq et castus
cũ rogat ut castus sit. continens ut continens
sit. iustꝰ ut :ustus. piusut pius: ⁊ cȩtera q̃ contͣ
pelagianos dona dei eẽ defendimus: hoc
sine dubio petunt. ut in eis ꝑseuerent
bonis. quȩ se accepisse nouerunt. Quod si
accipiunt: ꝓfecto et ipsam ꝑseuerantiam ma¬
gnum dei donum quo cȩtera dona eiꝰ conser¬
uant᷑ accipiunt. Quid cũ dicimus adueniat.
regnum tuum: num aliud poscimus. nisi
ut ueniat et nob̾. quod eẽ uenturũ ñ dubi¬

Expanded text:
sanctificatio et vivificatio quae de Dei gratia sumisanctificatio et vivificatio quae de Dei gratia sumitur, ipsius protectione servetur. In sanctificatione igitur perseverantiam, hoc est, ut in sanctificatione perseveremus, nos ab eo petere iste doctor intelligit, cum sanctificati dicimus, Sanctificetur nomen tuum. Quid est enim aliud petere quod accepimus, nisi ut id quoque nobis praestetur, ne habere desinamus? Sicugat ut sanctus esse permaneat: ita utique et castus, cum rogat ut castus sit; continens, ut continens sit; justus, ut justus; pius, ut pius; et caetera, quae contra Pelagianos dona Dei esse defendimus: hoc sine dubio petunt, ut in eis perseverent bonis, quae se accepisse noverunt. Quod si accipiunt, profecto et ipsam perseverantiam magnum Dei donum, quo caetera dona ejus conservantur, accipiunt. 5. Quid? cum dicimus, Veniat regnum tuum; num aliud poscimus, nisi ut veniat et nobis, quod esse venturum non dubi
Abbreviated transcription (Latin):
tur conuicti esse. quamnati. In his gͦ me¬
ritis scoꝵ quȩ nulla nisi dei dona sunt :
etiam ꝑseuerantiam donum dei ẽẽ sic loqͥ¬
tur. Dicimus inquit. Sc̃ificet᷑ nom̃ tuũ:
non qͦd optemus dõ ut scĩficetur oratio¬
nibus nrĩs: sed quod petamus ab eo. ut
nom̃ eiꝰ scĩficetur in nob̾. Cȩterum a quo
ds̃ scificatur: qui ipse scĩficat: S quia
ipse dixit sc̃i estote quomͦ et ego sc̃s sum:
id petimus et rogamus. ut qui inbaptis¬
mo sc̃ificati sumus. in eo quod ẽẽ cepimus.
ꝑseueremus. Et paulopost de hac ipsa
re adhuc disputans. et docens nos ꝑ seue¬
rantiam petere adomino: qͦd nullomodo
recte acueraciter faceret. nisi eius donũ
et hoc eẽt. Hec inquit scĩficatio. ut inno¬
bis ꝑmaneat. oramus. Et quia dñs et iu¬
dex nr̃ sanato a se et uiuificato cõminat᷑
non delinquere. nequid ei deterius fiat.
hanc continuis orationib p̃cem facimꝰ.
Hoc dieb ac noctibus postulamus: ut

Expanded text:
tur convicti esse quam nati. In his ergo metur convicti esse quam nati. In his ergo meritis sanctorum, quae nulla nisi Dei dona sunt, etiam perseverantiam donum Dei esse sic loquitur. Dicimus, inquit, Sanctificetur nomen tuum: non quod optemus Deo, ut sanctificetur orationibus nostris; sed quod petamus ab eo, ut nomen ejus sanctificetur in nobis. Caeterum a quo Deus sanctificatur, qui ipse sanctificat? Sed quia ipse dixit, « Sancti estote, quoniam et ego sanctus sum » ; id petimus et rogamus, ut qui in Baptismo sanctificati sumus, in eo quod esse coepimus perseveremus. Et paulo post de hac ipsa re adhuc disputans, et docens nos perseverantiam petere a Domino; quod nullo modo recte ac veraciter faceret, nisi ejus donum et hoc esset: Haec, inquit, sanctificatio ut in nobis permaneat oramus: et quia Dominus et judex noster sanato a se et vivificato comminatur non delinquere, ne quid ei deterius fiat : hanc continuis orationibus precem facimus, hoc diebus et noctibus postulamus, ut
Abbreviated transcription (Latin):
re condidit. cuiꝰ est titulus de dominica ora¬
tione: et uidete. ante quot annos contra ea
que futura erant pelagianoꝵ uenena. qua¬
le sit antidotum p̃paratum. Nam tria st̃
ut scitis: quȩ maxime aduersus eos catho¬
lica defendit eccłia. Quorum ẽ unũ. grãm
dei non scđm merita nr̃a dari: qm̃ dĩ do¬
na sunt. et dei gr̃a conferuntur etiam merita
umuersa iustoꝵ. Alterum ẽ: in quantacũq
iusticia sine qualibuscunq peccatis in hoc
corruptibili corpore neminẽ uiuere.Terci¬
um est. obnoxium nasci hominẽ peccato pͥ¬
mi hominis. et uinculo damnationis ob¬
strictum: nisi reatus qui generatione con¬
trahitur. regeneratione soluatur. Horum
trium. hoc qđ loco ultimo posui. solum ñi
tractatur insupradito gloriosi martyris li¬
bro. De duob uero ceteris tanta illic ꝑspi¬
euitate disseritur: ut supradicti heretiei.
noui inimici grẽ xp̃i. longe ante reperian¬

Expanded text:
re condidit, cujus est titulus, De Dominica Orare condidit, cujus est titulus, De Dominica Oratione: et videte ante quot annos, contra ea quae futura erant Pelagianorum venena, quale sit antidotum praeparatum. Nam tria sunt, ut scitis, quae maxime adversus eos catholica defendit Ecclesia: quorum est unum, gratiam Dei non secundum merita nostra dari; quoniam Dei dona sunt, et Dei gratia conferuntur etiam merita universa justorum: alterum est, in quantacumque justitia, sine qualibuscumque peccatis in hoc corruptibili corpore neminem vivere: tertium est, obnoxium nasci hominem peccato primi hominis, et vinculo damnationis obstrictum, nisi reatus, qui generatione contrahitur, regeneratione solvatur. Horum trium hoc, quod loco ultimo posui, solum non tractatur in supradicto gloriosi martyris libro: de duobus vero caeteris tanta illic perspicuitate disseritur, ut supradicti haeretici, novi inimici gratiae Christi, longe ante reperian
Abbreviated transcription (Latin):
si ex hoc grẽ aguntur dõ. quod non donauit
ipse nec fecit:S quod ibi dixi: hoc et hic
dico. Nolite errare inquit apłs: ds non ir¬
ridetur. O homo non uerboꝵ tuoꝵ tantũ:
uerum etiam cogitationum testis ẽ ds̃. Si
aliquid a tanto diuite ueraciter ac fidelit̃
poscis: ab illo aquo poscis te accipere cre¬
de qͦd poscis. Noli eum labiis honorare.
et suꝑ eum corde te extollere: credens a de
ipso tibi ẽẽ. quod ab illo te fingis orare. An
ab illo ꝑseuerantia ista forte non poscitur
Iam hoc qui dicit. non meis disputationib
refellendus. s scõrum orationib onerandꝰ
ẽ. An uͦ quisquam eorum ẽ. qui non sibi
poscat adeo ut ꝑseueret in eo: cum ipsa oratio¬
ne que dominica nuncupatur.quia eã dñs
docuit. quando oratur a scĩs. nichil pene ali¬
ud quam ꝑseuerantia posci intelligat᷑: Legi¬
te aliquanto intentius eius expositionem
inbeati cyprian martyris libro. quẽ de hac

Expanded text:
si ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donavit si ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donavit ipse, nec fecit? Sed quod ibi dixi , hoc et hic dico. Nolite errare, inquit Apostolus; Deus non irridetur . O homo, non verborum tuorum tantum, verum etiam cogitationum testis est Deus: si aliquid a tanto divite veraciter ac fideliter poscis; ab illo, a quo poscis, te accipere crede quod poscis. Noli eum labiis honorare, et super eum corde te extollere, credens a te ipso tibi esse, quod ab illo te fingis orare. An ab illo perseverantia ista forte non poscitur? Jam hoc qui dicit, non meis disputationibus refellendus, sed sanctorum orationibus onerandus est. An vero quisquam eorum est, qui non sibi poscat a Deo ut perseveret in eo; cum ipsa oratione quae Dominica nuncupatur, quia eam Dominus docuit, quando oratur a sanctis, nihil pene aliud quam perseverantia posci intelligatur? 4. Legite aliquanto intentius ejus expositionem in beati Cypriani martyris libro, quem de hac
Abbreviated transcription (Latin):
passionis: ñ ꝑueniunt ad regnũ disi ꝑseueraue¬
rint in xͦusq infinẽ. S qͥs dicat istisñdonari
hanc ꝑseu̾antiã. qͥ egritudine corporisuł qͥ c̃q
casu moriuntur in xp̃o. ⁊ cum longe diffici¬
lior donetur illis a quib suscipitur et mors
ipsa ꝓxp̃o: Multo quippe difficilius ꝑse¬
ueratur ubi hoc agit qui ꝑsequitur. ne ꝑse¬
ueretur: et propt̃ea usq ad mortem sustine¬
tur. ut ꝑseueretur. Illam proinde difficilius
ꝑseuerantiam. istam facilius ẽ habere. Sed
cui nichil difficile ẽ: facile ẽ utramq dona¬
re. Hanc eñpmisit as̃ dicens. Timorẽ meũ dabo incor
timor m̃s ꝗͣdabo ĩcor eoꝵut michi ꝑseuerant᷑ adhe¬
reant e Cur autem ꝑseuerantia ista poscit᷑ adõ:
sinon datur a deo: An et ista irrisoria petitio
ẽ. cum id ab eo petitur quod scitur non ipsũ
dare. sed ipso nondante eẽ in hominis pote¬
state : sicut irrisoria ẽ etiam illa actio grãrũ

Expanded text:
passionis, non perveniunt ad regnum Dei, si perseveravepassionis, non perveniunt ad regnum Dei, si perseveraverint in Christo usque in finem. Sed quis dicat, istis non donari hanc perseverantiam, qui aegritudine corporis vel quocumque casu moriuntur in Christo; cum longe difficilior donetur illis, a quibus suscipitur et mors ipsa pro Christo? Multo quippe difficilius perseveratur, ubi hoc agit qui persequitur ne perseveretur, et propterea usque ad mortem sustinetur ut perseveretur. Illam proinde difficilius perseverantiam, istam facilius est habere: sed cui nihil difficile est, facile est utramque donare. Hanc enim promisit Deus, dicens: Timorem meum dabo in cortimor meus, quem dabo in cor eorum, ut mihi perseveranter adhaereant? 3. Cur autem perseverantia ista poscitur a Deo, si non datur a Deo? An et ista irrisoria petitio est, cum id ab eo petitur quod scitur non ipsum dare, sed ipso non dante esse in hominis potestate; sicut irrisoria est etiam illa actio gratiarum,
Abbreviated transcription (Latin):
uob̾ donatum ẽ pro xp̃o non solũ ut creda¬
tis in eum: uerumetiam ut patiamini ꝑ eo:
Horum quippe unum ꝑtinet ad initium :
alterum ad finem. Utrunq tamen ẽ donũ
dei: quia utrunq dictum ẽ esse donatũ.
sicut et suꝑius iam diximus. Quod enimẽ
initiũ uerius xp̃iano᷑: quam credere in xp̃m:
Quis finis melior quam pati proxp̃osS qͦd
q inuenta ẽ contradictio ut donum dei non
initium. s augmentum fidei diceret᷑: cui opi¬
nioni donante domino.satissuꝑq respondi¬
mus. Quid autem dici potest. eur ꝑseueran¬
tia usq infinem non donetur in xp̃o. cuido¬
natur patipro xp̃o: aut ut expressius elo¬
quar.cui donatur mori pro xp̃o: Nam et
petrus apłs donum dei hoc eẽ demonstrans.
melius ẽ inquit benefacientes si uelit uolun¬
tas deipatiꝗͣ male facientes. Cũ dicit si uelit uo¬
luntas di: ostendit hoc diuinitꝰ donarinec omĩ
uult uoluntasdi ꝑuenire ad expientiã głamq

Expanded text:
Vobis donatum est pro Christo, non solum ut credaVobis donatum est pro Christo, non solum ut credatis in eum, verum etiam ut patiamini pro eo ? Horum quippe unum pertinet ad initium, alterum ad finem: utrumque tamen est Dei donum, quia utrumque dictum est esse donatum, sicut et superius jam diximus. Quod enim est initium verius christiano, quam credere in Christum? Quis finis melior est, quam pati pro Christo? Seque inventa est contradictio, ut donum Dei non initium, sed augmentum fidei diceretur: cui opinioni donante Domino satis superque respondimus. Quid autem dici potest, cur perseverantia usque in finem non donetur in Christo, cui donatur pati pro Christo, aut, ut expressius eloquar, cui donatur mori pro Christo? Nam et Petrus apostolus donum Dei hoc esse demonstrans: Melius est, inquit, bene facientes, si velit voluntas Dei, pati, quam male facientes . Cum dicit, si velit voluntas Dei: ostendit hoc divinitus donari, nec omnvult voluntas Dei pervenire ad experientiam gloriamque
Abbreviated transcription (Latin):
non ꝑseuerauerit. quomͦꝰ ꝑseuerans fuit:
cum ꝑ seuerando quisq ostendat ꝑseueran¬
tiam. quod iste nonfecit:S ne quisquã
reluctetur et dicat. si ex quo fidelis quisq
factus ẽ. uixit uerbi gr̃ã decem annos. et
eorum medio tempore afide lapsus ẽ. ñ¬
ne quinq: annos ꝑseuerauit: Non conten¬
do de uerbis: si et illa ꝑseuerantia putat᷑
eẽ dicenda. tanquam temporis sui. Hanc
certe de qua nunc agimus ꝑseuerantiam.
qua in xp̃o ꝑseueratur usq infinem. nul¬
lomodo habuisse dicendus ẽ. qui non ꝑseue¬
rauit usq infinem: Potiusꝙ banc habuit¬
unius anmi fidelis. et quantum infra cogitari
potest. si donec moreret᷑ fi deliter uixit: qũa
multorum annoꝵ. si exiguũ temporis ante
mortem. a fidei stabilitate defecit. Quo con
de qua dictum est. qui ꝑseuerauerit usq in
finem hic saluus erit. donum sit dei. Quod
si non sit. quomodo uerum ẽ qͦd apłs ait.

Expanded text:
non perseveraverit, quomodo perseverans fuit; non perseveraverit, quomodo perseverans fuit; cum perseverando quisque ostendat se perseverantem, quod iste non fecit? Sed ne quisquam reluctetur et dicat, Si ex quo fidelis quisque factus est, vixit, verbi gratia, decem annos, et eorum medio tempore a fide lapsus est, nonne quinque annos perseveravit? Non contendo de verbis, si et illa perseverantia putatur esse dicenda, tanquam temporis sui: hanc certe de qua nunc agimus perseverantiam, qua in Christo perseveratur usque in finem, nullo modo habuisse dicendus est, qui non perseveraverit usque in finem; potiusque hanc habuitunius anni fidelis, et quantum infra cogitari potest, si donec moreretur fideliter vixit, quam multorum annorum, si exiguum temporis ante mortem a fidei stabilitate defecit. CAPUT IIde qua dictum est, Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit , donum sit Dei. Quod si non sit, quomodo verum est quod Apostolus ait,
Abbreviated transcription (Latin):
fendat unius nimia longitudo
am de ꝑscuerantia diligentius disputandũ ẽ.
Nam et inpriore libro. cum ageremꝰ de initio
fidei: etiam de hac aliqua diximus. Asseri¬
mus gͦ donum dei eẽ ꝑseuerantiam: qua
usq infinem ꝑseueratur in xp̃o. fĩnem au¬
tem dico quo uita ista finitur: inqua tantũ¬
modo ꝑieulum ẽ ne cadatur. Itaq utrũ qͥsq
hoc munus acceꝑit quã diu hanc uitam
ducit: incertum ẽ. Si enim priusquam
moriatur cadat: non ꝑseuerasse utiq dicit᷑
et uerissime dicit᷑. Quomodo gͦ ꝑseueranti¬
am qui non ꝑseuerauit. accepisse ut habuis¬
se dicendus ẽ: Nam si habeat aliquis con¬
tinentiam. et ab ea decidat atq incontiners
fiat: si iusticiam similiter. si fat ientiam. si
ipsam fidem: recte dicitur habuisse. et ñ
habere. Continens enim fuit. uł iustus fuit
uł paciens. uł fidelis fuit. quãdiu fuit.
Cum uͦ eẽ destitit: non ẽ quod fuit. Qui u̾

Expanded text:
fendat unius nimia longitudo. fendat unius nimia longitudo. am de perseverantia diligentius disputandum est: nam et in priore libro, cum ageremus de initio fidei, etiam de hac aliqua diximus. Asserimus ergo donum Dei esse perseverantiam qua usque in finem perseveratur in Christo. Finem autem dico, quo vita ista finitur, in qua tantummodo periculum est ne cadatur. Itaque utrum quisque hoc munus acceperit, quamdiu hanc vitam ducit, incertum est. Si enim priusquam moriatur cadat, non perseverasse utique dicitur, et verissime dicitur. Quomodo ergo perseverantiam, qui non perseveravit, accepisse vel habuisse dicendus est? Nam si habeat aliquis continentiam, et ab ea decidat atque incontinens fiat, si justitiam similiter, si patientiam, si ipsam fidem, recte dicitur habuisse et non habere: continens enim fuit, vel justus fuit, vel patiens, vel fidelis fuit, quamdiu fuit; cum vero esse destitit, non est quod fuit: qui vero
Abbreviated transcription (Latin):
dant donum dei eẽ incrementũ fidei. ⁊ ini¬
tium uero fidei quo in xp̃m primitus creditur
abhomine ipso ẽẽ. nec ẽẽ donum dei. s hoc
exigere dm̃. ut cum id precesserit. cȩtera can¬
quam hoc merito consequentur quȩ deido¬
na sunt: nec ullum eorum darigratis. cũ
in eis dei grã. quȩ non nisi gratuita ẽ p̃dicet᷑.
Quod uidetis. quam sit absurdum. Propt̃
quod institimus quantum potiumus: ut
etiam ipsum initium fidei. donum dei esse
ostenderemus. Quod & si diutius fecimus.
quam forsitan uellent hi propter qͦs feci¬
mus:. hinc ab eis rep̃hendi parati sumus:
dum tamen et si multo diutius quam uellent.
et si cum fastidio ac tedio intelligentium fate¬
antur nos fecisse quod fecimꝰ. id est etiam im¬
tium fidei. sicut continentiam. pacientiam.
iusticiam. pietatem. et cȩtera de quib cũ his
nulla contentio ẽ. donum dei ẽẽ docuisse.
Hic gͦ sit huius uoluminis terminꝰ: ne of¬

Expanded text:
dant Dei donum esse incrementum fidei; inidant Dei donum esse incrementum fidei; initium vero fidei quo in Christum primitus creditur, ab homine ipso esse, nec esse donum Dei, sed hoc exigere Deum, ut cum id praecesserit, caetera tanquam hoc merito consequantur quae Dei dona sunt; nec ullum eorum dari gratis, cum in eis Dei gratia, quae non nisi gratuita est, praedicetur. Quod videtis quam sit absurdum; propter quod institimus, quantum potuimus, ut etiam ipsum initium fidei donum Dei esse ostenderemus. Quod etsi diutius fecimus, quam forsitan vellent hi propter quos fecimus; hinc ab eis reprehendi parati sumus: dum tamen etsi multo diutius quam vellent, etsi cum fastidio ac taedio intelligentium, fateantur nos fecisse quod fecimus, id est, etiam initium fidei, sicut continentiam, patientiam, justitiam, pietatem, et caetera, de quibus cum his nulla contentio est, donum Dei esse docuisse. Hic ergo sit hujus voluminis terminus, ne of
Abbreviated transcription (Latin):
Audiant. Ad nõ corrigunt᷑ gressus uiri. Mor¬
talisautem quomodo intelliget uias suas:
iustus: dirigit autem corda dñs audiant.
Crediderunt quot quot erant p̃ordinati in
uitam ȩternam. Audiant hȩc et alia quȩ¬
cunq non dixi: quibus ostendit᷑ ds̃ ad re¬
gnum etiamcelorum. et ad uitam ȩternam
parare. et conuertere hominum uoluntates.
Cogitate autem quale sit. ut credamus ad con¬
stituenda regnaterrena. hominũ uoluntates
operari dm̃: et ad capessendum regnũ cȩloꝵ.
mus: et fortasse iam dudum potuimus ꝑsua¬
dere que uolumus: et adhuc tam bonis in¬
geniis sic loquimur. quasi obtunsis. quibus
et qđ nimium ẽ non ẽ satis. S dent ueniã.
Noua enim questio ad hoc nos compulit:
quia eum inprioribus opusculis nr̃is satis
idoneis testimonus egissemus donũ deicẽ
etiam fidem: inuentum ẽ quod contradice¬
retur: ad hoc ualere illa cestimonia. ut osten¬

Expanded text:
audiant, A Domino diriguntur gressus viri; moraudiant, A Domino diriguntur gressus viri; mortalis autem quomodo intelligit vias suas iustus, dirigit autem corda dominus; audiant: crediderunt quotquot erant praeordinati in uitam aeternam a m. audiant et alia, quaecumque non dixi, quibus ostenditur deus ad regnum etiam caelorum et ad uitam aeternam parare et conuertere hominum uoluntates. cogitate autem, quale sit, ut credamus ad constoperari Deum, et ad capessendum regnum coelorummus, et fortasse jam dudum potuimus persuadere quae volumus, et adhuc tam bonis ingeniis sic loquimur quasi obtusis, quibus et quod nimium est non est satis. Sed dent veniam; nova enim quaestio ad hoc nos compulit. Quia cum in prioribus opusculis nostris satis idoneis testimoniis egissemus, donum Dei esse etiam fidem: inventum est quod contradiceretur, ad hoc valere illa testimonia, ut osten
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑduxisse quoꝵ ei placuit uoluntates. ut rex
constitueretur saul. siue dauid. ideo hec exem¬
pla cause huic conuenire non putant. qm̃
non hoc ẽ temporaliter regnare in hoc scło.
quod ẽ inȩternum regnare cum dño: ac per
hoc existimant ad regna terrena facienda
dm̃ inclinare. ad regnum uero cȩleste obtinen¬
dum. dm̃ non inclinare quorum uoluerit uo¬
luntates: S puto ꝓpter regnum cȩlorũ. ñ
ꝓpter regnum t̾renum ẽẽ dictum. inelina
cor meũ ds̃ intestimonia tua. uł a domino gres
nobiscum. sicut cum patrib nr̃is. non dere¬
linquat nos. nec auertat nos a se. inelinet cor¬
da nr̃a adse. ut eamus in omnib uiis eius: uł
dabo eis cor cognoscendime. et aures audientes:
uł dabo eis coraliud. et spm̃ nouum dabo eis.
Audiant etiam illud. Sp̃m meũ dabo in uo¬
bis: et faciam ut in iustificationib meis am¬
letis. et iudicia mea obseruetis et faciatis.

Expanded text:
perduxisse quorum ei placuit voluntates, ut rex perduxisse quorum ei placuit voluntates, ut rex constitueretur Saül sive David; ideo haec exempla causae huic convenire non putant, quoniam non hoc est temporaliter regnare in hoc saeculo, quod est in aeternum regnare cum Deo; ac per hoc exideum inclinare, ad regnum uero caeleste optinendum deum non inclinare quorum uoluerit uoluntates? sed, puto, propter regnum caelorum, non propter regnum terrenum esse dictum: inclina cor menobiscum, sicut erat cum patribus nostris: non derelinquat nos, nec avertat nos a se; inclinet corda nostra ad se, ut eamus in omnibus viis ejus ; vel. Dabo eis cor cognoscendi me, et aures audientes ; vel, Dabo eis cor aliud, et spiritum novum dabo eis . Audiant etiam illud, Spiritum meum dabo in vobis, et faciam ut in justificationibus meis ambuletis, et judicia mea observetis et faciatis :
Abbreviated transcription (Latin):
postoloꝵ ds̃ aꝑuerat sensum eius: et intende¬
bat in ea quȩ apaulo dicebant᷑. Sic enĩ uoca¬
batur ut crederet. Agit quippe ds̃ qđ uult
incordibus hominum. uł adiuuando. uł iu¬
dicando: ut etiam ꝑ eos impleatur. qͦd manꝰ
eius et consilium p̃destinauit fieri. frustra
itaq etiam illud qͦd regnoꝵ et paralipome¬
non scriptura teste ꝓbauimus. cũ ds̃ uult
fieri. quod non nisi uolentibus hominibus
oportet fieri. inclinari eorum corda ut hoc ue¬
lint. eo scilicet melinãte qui in nobis mirabi
li modo et ineffabili oꝑatur et uelle:ad cau¬
sam de qua disserimus non ꝑtinere dixert̃.
Quod quid ẽ aliud. nisi nichil dicere: et tam̃
contradicere: Nisi forte cur eis hoc uisum sit
rationem uob̃ aliquam reddiderint: quam
uos in litteris ur̃is tacere maluistis. S quȩ illa
esse possit ignoro. Anforte quia ostendimus
hoc dm̃ egisse incordib hominum. et ad hoc

Expanded text:
postolorum, Deus aperuerat sensum ejus, et intendepostolorum, Deus aperuerat sensum ejus, et intendebat in ea quae a Paulo dicebantur. Sic enim vocabatur ut crederet. Agit quippe Deus quod vult in cordibus hominum, vel adjuvando, vel judicando, ut etiam per eos impleatur, quod manus ejus, et consilium praedestinavit fieri. Frustra itaque etiam illud, quod Regnorum et Paralipomenon scriptura teste probavimus, cum Deus vult fieri, quod non nisi volentibus hominibus oportet fieri, inclinari eorum corda, ut hoc velint, eo scilicet inclinante, qui in nobis mirli modo et ineffabili operatur et velle, ad causam de qua disserimus, non pertinere dixerunt . Quid est aliud, nihil dicere, et tamen contradicere? nisi forte cur eis hoc visum sit, rationem vobis aliquam reddiderunt, quam vos in litteris vestris tacere maluistis. Sed quae illa esse possit ignoro. An forte quia ostendimus hoc Deum egisse in cordibus hominum, et ad hoc
Abbreviated transcription (Latin):
nos in omni loco: quia xp̃i bonus odor su¬
mus deo in his qui salui fiunt. et inhis qui
pereunt. Quibrdam quidem odor mortis
in mortem: quibusdam autẽ odor uite in
uitam. Ecce unde grãs agit miles acerrimꝰ
et defensor inuictissimꝰ grẽ. Ecce unde grãs
agit: quia xp̃ibonus odor sunt apłi deo.¬
et in his qui salui fiunt grã eius. et in his
qui pereunt iudicio eius. S ut minus
succenseatur hȩc parum intelligentibus
ipse ammonet. cum adiungit et dicit. Et
ad hȩc quisidoneus: Uerum redeamus
ad ostii aꝑtionem: quam initiũ fidei au¬
dientium significauit apłs. Quid ẽ enim oran¬
tes simul et ꝓ nobis. ut ds̃ aꝑiat nobis ostium
uerbi: nisi aꝑtissima demonstratio. etiam ipsũ
initiũ fidei eẽ donum dei: Non enim orando
peteret᷑ ab eo: nisi abipso tribui crederet᷑. Hoc
donum cȩlestis grẽ in illam purpurariã des¬
cenderatꝰ cui sicut scriptura dicit in actib a¬

Expanded text:
nos in omni loco, quia Christi bonus odor sunos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus deo in his qui salui fiunt et in his qui pereunt, quibusdam quidem odor mortis in mortem, quibusdam autem odor uitae in uitam. ecce unde gratias agit miles acerrimus et defensor inuictissimus gratiae; ecce unde gratias agit: quia Christi bonus odor sunt apet in his qui salvi fiunt gratia ejus, et in his qui pereunt judicio ejus. Sed ut minus succenseatur haec parum intelligentibus, ipse admonet, cum subjungit et dicit: Et ad haec quis idoneus? Verum redeamus ad ostii apertionem, qua initium fidei audientium significavit Apostolus. Quid est enim orantes simul et pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium verbi, nisi apertissima demonstratio, etiam ipsum initium fidei esse donum Dei? Non enim orando peteretur ab eo, nisi ab ipso tribui crederetur. Hoc donum coelestis gratiae in illam purpurariam descenderat, cui, sicut Scriptura dicit in Actibus a
Abbreviated transcription (Latin):
est magnum et euidens: et aduersarii mul¬
ti. Quid hic aliud potest indelligi. nisi pre¬
dicato ibi ꝑ eum primitus ȩuangłio. credi¬
disse multos. et multos eiusdem fidei adu̾¬
sarios extitisse. scđm illud domini. nemo
uenit ad me nisi cui datum fuerit apatre
meo: et uobis datũ ẽ nosse mysteriũ regnicȩ¬
lorum. illis autem non est datum: ostium gͦ
aꝑtum est in eis quibus datum ẽ: aduersa¬
rii autem multi. ex eis quibus non est datũ.
Cum uenissem inquit troadem in ȩuangłi
um xp̃i. et ostium michi aꝑtum ẽẽt in do¬
mino: non habui requiem spũi meo. quod
non inueni titum frẽm meũ: sed uale illis
faciens. exii in macedoniam. Quib ualefe¬
cit. nisi eis qui crediderant: In quoꝵ scili¬
cet cordibus. euangłizandi aꝑtum ẽ ostiũ.
Quid autem adiungat. attenditẽ. Deo autẽ
inquit grãs. qui semꝑ triumphare nos facit
in xp̃o. et odorem noticiȩ suȩ manifestat ꝑ

Expanded text:
est magnum et euidens, et aduersarii mulest magnum et euidens, et aduersarii multi. quid hic aliud potest intellegi nisi praedicato ibi per eum primitus euangelio credidisse multos et multos eiusdem fidei aduersarios extitisse secundum illud domini: nemo uenit ad me, nisi cui datum fuerit a patre meo, et: uobis datum est nosse mysterium regni caelorum, illis autem non est datum? ostium ergo apertum est in eis quibus datum est, aduersarii autem multi ex eis quibus non est datum. apostolus: cum uenissem, inquit, Troadem in euangelio Christi, et ostium mihi apertum esset in domino, non habui requiem spiritui meo, quod non inueni Titum, fratrem meum, sed uale illis faciens exii in Macedoniam. quibus uale fecit, nisi eis qui crediderant, in quorum scilicet cordibus euangelizanti apertum est ostium? quid autem adiungat attendite: deo autem, inquit, gratias, qui semper triumphare nos facit in Christo et odorem notitiae suae manifestat per
Abbreviated transcription (Latin):
incordib hominũ uocatione illa scđm ꝓ
positum suum. de qua multum locuti su¬
mus: ut non inaniter audiant ȩuangłi¬
um: sed eo audito conuertant᷑ et credant.
excipientes non ut uerbum hominũ: s
tium fidei hominũ donum dei eẽ nos am¬
monet: cum hoc significet apłs dicens in
epła ad colosenses. Orationi instate. uigi¬
lantes in illa in gr̃ãrum actione: orantes
simul et pronobis ut ds̃ aꝑiat nobis osti¬
um uerbi sui. ad loquendum mysterium
xp̃i. Propter quod etiam uinctus sum: ut
manifestem illud. ita ut oportet me loqͥ¬
Quomodo aꝑitur ostium uerbi. nisi cum
sensus aꝑitur audientis ut credat. et initio fi¬
dei facto ea quȩ ad ȩdificandam salubrem do¬
ctrinam p̃dicantur et disputant᷑ ad mittat. ⁊
ne ꝑ infidelitatem corde clauso. ea quȩ dicun¬
tur improbet ac repellat: Unde et ad co¬
rinthios ait. ꝑmanebo autem ephesi: usq
ad pentecosten. Ostium enĩ michi aꝑtum

Expanded text:
in cordibus hominum, vocatione illa secundum in cordibus hominum, vocatione illa secundum propositum suum, de qua multum locuti sumus, ut non inaniter audiant Evangelium, sed eo audito convertantur et credant, excipientes non ut verbum hominum, sedllud etiam initium fidei hominum donum Dei esse nos admonet, cum hoc significet Apostolus dicens in Epistola ad Colossenses: Orationi instate, vigilantes in illa in gratiarum actione, orantes simul et pro nobis, ut deus aperiat. nobis ostium sermonis ad loquendum mysterium Christi, propter quod etiam uinctus sum, ut manifestem illud ita ut oportet me loqQuomodo aperitur ostium uerbi, nisi cum sensus aperitur audientis, ut credat, et initio fidei facto ea quae ad aedificandam salubrem doctrinam praedicantur et disputantur admittat, ne per infidelitatem corde clauso ea quae dicuntur improbet ac repellat? unde et ad Corinthios ait: permanebo autem Ephesi usque ad pentecosten; ostium enim mihi apertum