comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb donaret peccatum: quã unum solũ adam. qui li¬
ber ccͣt a culpa. Deniq quia idem utrĩq auctor est
oꝑis: nenit in hunc mundũ ut saluos faceret peccato¬
res. Postreuio nec caim parricidii reum. priquam
generaret filios passus ẽ interire. Ergo ꝓpt̾ generatio¬
nem suecessionis humane. debuit mulier adici uiro.
Deniq hoc ipsa uerba declarant dicentis dei ñ ec̃ bo
tam̃ redemptionẽ sibi paritura ñ debuit ab usu diui¬
ne oꝑationis excludi. Quãuis cnim adam ñ ẽ sedu¬
ctus: mulier autẽ seducta & in p̃uaricatione fuerit:
salua tam̃ inquit crit ꝑ filioꝵ generationẽ: inter qͦs
generauit &: tp̃mi. Nec illud otiosum: quod ii de eadem
t̾ra. de qua plasmatus ẽ adam. s de ipsius ade costa fa¬
cta sit mulier: ut sciremꝰ unani in uiro & muliere
corꝑis c̾e naturam: unum fontẽ gencris humani. Ioco
non duo a pͥncipio facti uir ꝙ mulier: neq duo uiri.

Expanded text:
quibus donaret peccatum quam unum solum Adam, qui liquibus donaret peccatum quam unum solum Adam, qui liber esset a culpa. denique quia idem utriusque auctor est operis, uenit in hunc mundum, ut saluos faceret peccatores. postremo nec Cain parricidii rerum, priusquam generaret filios, passus est interire. ergo propter generationem successionis humanae debuit mulier adici uiro. denique hoc ipsa uerba declarant dicentis dei non bonum tamen redemptionem sibi paritura non debuit ab usu diuinae operationis excludi. quamuis enim Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuerit, salua tamen inquit erit per filiorum generationem, inter quos generauit et Christum. i Nec illud otiosum, quod non de eadem terra, de qua pla- smatus est Adam, sed ae ipsius Adae costa facta sit mulier, ut sciremus unam in uiro et muliere corporis esse naturam, unum fontem generis humani. ideo non duo a principio facti uir et mulier neque duo uiri
Abbreviated transcription (Latin):
quando aut̃ & mulier ex eo facta est. tunc esse
bona omuia comphensum ẽ. Licet illic omnem
laudauerit creaturã & unin̾sitatis creatio sit ꝓbata.
qũi in homine naturȩ p̃dicata cõmiruitas ẽ. tam̃ non
uidetur ociosum qua ratione uͥ solus factus ẽ adam
ñ solum nequaquã p̾dicatio boni cõplacito oꝑi adie¬
postea uͦ quam mulier ẽ facta pͥor diuinum preua¬
ricata mandatũ. etiam uirum suũ traxit in errorem
incentiuũq eiꝰ extierit. Si gͥ uiro culpe auctor est
mulier: quẽadmodum ꝓbono uidet̃ adiecła: Ucrũ
si consideres quia deo umiu̾sitatisẽ cura: inuciues plus
placere dño debuisse id in qͦ eẽt causa uniu̾sitatis: qͣm
condemnandũ fuisse illud in qͦ eẽt cansa peccati: & idõ
quia ex iuro solo ñ poterat humaui e̾e generis ꝓpaga¬
tio. ꝓnuntiauit deus ñ e̾e bonum solum hominem
Maliit enĩ deus plures ẽe quos saluos faccre posset:

Expanded text:
quando autem et mulier ex eo facta est, tunc esse quando autem et mulier ex eo facta est, tunc esse bona omnia comprehensum est? Licet illic omnem laudaverit creaturam, et universitatis creatio sit probata, quoniam in homine naturae praedicta communitas est: tamen non videtur otiosum, qua ratione ubi solus factus est Adam, non solum nequaquam pposteaquam uero mulier facta est, prior diuinum praeuaricata mandatum etiam uirum suum traxerit in errorem et incentiuum eius extiterit. si igitur uiro culpae auctor est mulier, quemadmodum pro bono uidetur adiecta? uerum si consideres quia deo uniuersitatis est cura, inuenies plus placere domino debuisse id in quo esset causa uniuersitatis quam condemnandum fuisse illud in quo esset causa peccati. et ideo quia ex uiro solo non poterat humani esse generis propagatio, pronuntiauit dominus non esse bonum solum hominem esse. maluit enim deus plures esse quos saluos facere posset,
Abbreviated transcription (Latin):
morte. Ꝙ alibi. Si autẽ mortui sumꝰ cum xp̃o. credimiꝰ
etiam quia simul uiuemꝰ cum illo. Uides quia mors
qͥdem appellatione iudicat᷑: Sed hȩc uita sit nrã. lierũ
alia questio: quia dixit deus ñ eẽ bonum. solum c̾ẽ ho¬
minẽ Primo omnium cognosce: quia in suꝑioribus
ubi hominẽ fmxit deus de limo t̾rȩ: non addidit. ui¬
dit deus quia bonum ẽ: quẽadmnodũ in singulis oꝑibꝰ
sius. Nam dixisse illic bonũ t̾ẽ quia homo factus ẽ. in¬
uenit᷑ hoc ẽẽ contrarium: ut hic bonũ ñ c̾e diceret:. cũ
in suꝑiorib bonum c̾e dixisset S hoc ibi cognosce:
ubi solum adam fecit. Cererũ ubi cõmuniter cõprehen¬
dit uirũ & mulierẽ factos licet ne ibi quidẽ dixerit
spãlner: tam̃ quia postea habes. uidit deus omnia q̃
fecit. & ecce bona ualde: euident̃ ẽ declaratũ bonum cẽ
lus factus est adam. ñ dictum ẽ bonum ẽc factũ adã

Expanded text:
mortem et alibi: si autem mortui sumus cum Christo, credimus mortem et alibi: si autem mortui sumus cum Christo, credimus etiam quia simul uiuemus cum illo. uides quia mors quidem appellatione dicatur, sed haec uita sit nostra. Iterum alia quaestio, quia dixit dominus non esse bonum solum esse hominem. primo omnium cognosce quia in superioribus, ubi hominem finxit deus de limo terrae, non addidit: uidit dsuis. Nam si dixisset illic bonum esse, quia homo factus est, inveniretur hoc esse contrarium, ut hic non esse bonum diceret, cum in superioribus bonum esse dixisset. Sed hoc ibi cognosce, ubi solum Adam fecit. Caeterum ubi communiter comprehendit et virum et mulierem factos, licet ne ibi quidem dixerit specialiter; tamen quia postea habes: Vidit Deus omnia quae fecit, et ecce erant bona valde , evidenter declaratur bonum esse lus factus est Adam, non dictum est bonum esse factum Adam:
Abbreviated transcription (Latin):
cato uiuunt. Est etiam media uita. ut anuantiũ
cȩteroꝵ: sic̃ habes scriptũ. Pducat t̾ra animam ui¬
uentẽ: scłm genus suum. Elt uita etiam mortuoꝵ:
deus abraham. & deus ysaac & deus iacob: quia deus
mortuoꝵ non ẽ s uiuoꝵ. Sunt etiam quib com¬
munitas ẽ quedam mortis & uitȩ: de quibꝰ ait apls
dicens. Si cõmortui estis: & conuiuetis. Si enĩ com¬
plantati inqͥt sumus similitudini mortis eiꝰ: simul
&. resurrectionis erimꝰ. Scientes quia uetus homo nr̃
simul affixus cruci: ut destruat᷑ corpꝰ peccati: ut ultra¬
ñ seruiamꝰ peccato. Sic̃ autem figuras multas uitȩ di¬
ximꝰ. ita cuam mortis inueniemꝰ. Dicitur enĩ mors
mala. scđm illud. Anima quȩ peccat: ipsa morietur.
Dicit᷑ mors cõmunit̾. sic̃ habes. uerbi gr̃a: quia adam
uixit tot annos & mortius ẽ : & appositus ẽ ad patres
suos. Dicit᷑ etiam mors ꝑbaptismatis sacram̃tum: sic̃
habes. Consepulti enĩ sumꝰ cum illo ꝑ baptismum in

Expanded text:
uita ut animantium ceterorum, sicut habes scriptum: producat terra animam uiuentem secundum genus. est uita etiam mortuorum ut deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob, quia deus mortuorum non est, sed uiuorum. sunt etiam quibus communitas est quaedam mortis et uitae, de quibus ait apostolus dicens: si conmortui estis, et conuiuetis. si enim conplantati inquit sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus, scientes quia uetus homo noster simul confixus  est a peccato. sicut autem figuras multas uitae diximus, ita etiam mortis inueniemus. dicitur enim mors mala secundum illud: anima quae peccat ipsa morietur. dicitur mors communiter, sicut habes uerbi gratia quia Adam uixit tot annos et mortuus est et adpositus est ad patres suos. dicitur etiam mors per baptismatis sacramentum, sicut habes: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in
Abbreviated transcription (Latin):
& laborandũ nobis ẽ ac desudandũ ut castigemꝰ corpus
ꝙ seruituti redigamꝰ ꝙ que sunt spiritalia seminemꝰ.
Si enĩ carnalia seminaucrimꝰ. quȩ carnalia st̃ mete¬
mꝰ. Si uͦ spiritalia seminaiui̾mꝰ: metemꝰ ea quȩ ft̃ spiritalia¬

Expanded text:
et laborandum nobis est ac desudandum, ut castigemus corpus et laborandum nobis est ac desudandum, ut castigemus corpus et seruituti redigamus et quae sunt spiritalia seminemus. si enim carnalia seminauerimus, quae carnalia sunt metemus: si uero spiritalia seminauerimus, metem
Abbreviated transcription (Latin):
cia inquit manducabis fenũ agri: ut quendã intelli¬
gamꝰ in his ꝓcessum: & quando tram manducamus
& nos habemus ꝓcessum uite huiꝰ. sic̃ habinit & pau¬
lus qͥ dicit. Uiuo aut̃ iam ñ ego. hoc ẽ ñ ego qui t̾ram
ante manducabam. ñ ego qͥ fenim. qͥa omnis caro fe¬
num: s uiuit in mexp̃e. Hoc ẽ uiuit panis ille uinus
qͥ uenit e celo: uiuit sapientia: uunt gra uiuit iusticia:
uiuit resurrectio. Deinde considera: qͥa ñ ẽ maledieł
homio. s maledict ẽ serpens: nec t̾ra in se maledicta ẽ.
s maledicta inquit in oꝑib tuis. ad aĩam dictum ẽ
Tunc t̾ra maleticta: si habeas oꝑa t̾rena id ẽ oꝑa scłaria.
S maledicta ñ in uniu̾sum: s ut spinas & tribulos
generet: nͥ fuerit humane studio oꝑationis exertita.
Quod si eam exercuerimꝰ᷑: in labore qͥdem & sudlore s tam̃
panc̃ manducabimꝰ. Repugnat enĩ lexcarnis logi mentis:

Expanded text:
tia inquit manducabis faenum agri, ut quendam intelletia inquit manducabis faenum agri, ut quendam intellegamus in his processum et, quando terram manducamus, et nos habeamus processum uitae huius. sicut habuit et Paulus, qui dicit: uiuo autem iam non ego — hoc est non ego, qui terram ante manducabam, non ego qui faenum, quia omnis caro faenum — set uiuit in me Christus, hoc est uiuit panis ille uiuus, qui uenit e caelo, uiuit sapientia, uiuit gratia, uiuit iustitia, uiuit resurrectio. deinde considera quia non est maledictus homo, sed maledictus est serpens, nec terra in se maledicta est, sed maledicta inquit in operibus tuis ad animam dictum est. tunc terra maledicta, si habeas opera terrena, id est opera saecularia, et maledicta non in uniuersum, sed ut spinas et tribulos generet, nisi fuerit humanae studio operationis exercita. quod si eam exercuerimus, in labore quidem et sudore, sed tamen panem manducabimus. repugnat enim lex carnis legi mentis,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ suscipiunt peccati conscientiã. At uero ille qͥ ait. castigo
corpꝰ meũ & seruituti redigo. contristat᷑ in nr̃oꝵ peni¬
tentia peccatoꝵ: quia sua tanta delicta ñ habuit. ut in
his contristari deberet. Demq & nobis suadet utilẽ istã
tristicia salutẽ operatur: soculi aũ tristicia mortem
oꝑatur. S & de ueteri testam̃to accipe illos ad gr̃am
ꝑuenisse: qui contristabunt᷑ in oꝑib corꝑalib. Illos uͦ
supplicio remansisse: qui delectabunt᷑ huĩmodi opib
Deuiq hebrei qͥ ingemiscebant in laboribꝰ egypti. iustoꝵ
gr̃am consecuti sunt: & qͥa panẽ in tristicia manducaue¬
runt. esca donati sunt spali. Egyptii nͦ qui talia oꝑa
cũ exultatione celebrabant regi detestabili seruientes:
nullam ueniã sunt adepti. S ẽ q illa distinctio: qd̃
serpenti dicit᷑ quia t̾rã manducabit. ade autẽ in t̾sti¬

Expanded text:
n suscipiunt peccati conscientiam. at uero ille qui ait: castigo n suscipiunt peccati conscientiam. at uero ille qui ait: castigo corpus meum et seruituti redigo contristatur in nostrorum paenitentiam peccatorum, quia sua tanta delicta non habuit, ut m his contristari deberet. denique et nobis suadet utilem istam tristitia salutem operatur, saeculi autem tristitia mortem operatur. sed et de ueteri testamento accipe illos ad gratiam peruenisse qui contristabantur in operibus corporalibus, illos uero supplicio remansisse qui delectabantur huiusmodi operibus. denique Hebraei, qui ingemiscebant in laboribus Aegypti, iustorum gratiam consecuti sunt et quia panem in tristitia manducauerunt, esca donati sunt spiritali, Aegyptii uero, qui talia opera cum exultatione celebrabant, regi detestabili seruientes nullam ueniam sunt adepti. sed est et ilIa distinctio, quod serpenti dicitur quia terram manducabit, Adae autem in tristi
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ pascit᷑ iniquitate t̾rena. Idcoq nos apłs consigura¬
ridicit. oportere xp̃o: ut uirtꝰ ap̃i p̃tcndat in nobis.
Quȩ sententia ñ putatur in serpentẽ grauis: cũ etiã
adam qui leuiꝰ peccauit. tali condeninat᷑ seutentia.
Scriptũ ẽ enim. Maledicta t̾ra in oꝑibꝰ tus: in t̾sticia
manducabis eã. omnes dies uite tuȩ. Uidet᷑ certe simi¬
litudo quedã ee sententiȩ: s tam̃ in ipsa similitudine
magna discretio. Int̾est enim ittrũ manducet aliqͥs
t̾rami. sic̃ serpenti dictum ẽ. quia t̾ram manducabit.
an uͦ sic̃ homini dictum ẽ in tristicia manducabit.
Adiectio enim ista in t̾sticia: discretionẽ facit. Discretio
quã ium habeat: considera. Bonũ ẽ michi in t̾sticia ma¬
gis t̾ram manducare. quã in delectatione: hocẽ ut in
actu quodam & sensu corꝑis contristari iidear: quam
delectari in pecato. Multi enĩ ꝓpt̾ niias inqͥtates. E¬

Expanded text:
qui pascitur iniquitate terrena. ideoque nos apostolus configuraqui pascitur iniquitate terrena. ideoque nos apostolus configurari dicit oportere Christo, ut uirtus Christi praetendat in nobis. quae sententia non putatur in serpentem grauis, cum etiam Adam, qui leuius peccauit, tali condemnatur sententia. scriptum est enim: maledicta terra in operibus tuis; in tristitia manducabis eam omnes dies uitae tuae. uidetur certe similitudo quaedam esse sententiae, sed tamen in ipsa similitudine magna discretio. interest enim utrum manducet aliquis terram sicut serpenti dictum est quia terram manducabit an uero sicut homini dictum est: in tristitia manducabis. adiectio enim ista in tristitia discretionem facit: discretio quam uim habeat considera. bonum est mihi in tristitia magis terram manducare quam in delectatione. hoc est ut in actu quodam et sensu corporis contristari uidear quam delectari in peccato: multi enim propter nimias iniquitates no
Abbreviated transcription (Latin):
scrpente quȩ futura sunt uideret᷑. quam p̃scripsis¬
se quid faceret. Terra inqͥt tibi cibus crit: non anima
Nam ꝙ hoc peccatorib ꝓdest. Unde ꝙ apłs tradidit
pentẽ: ñ tam ꝓpt̾ corꝑis figurã: quã quia ꝓpt̃ terrenas
cogitationes de illa gelesti benedictione sit lapsus. Pe¬
ctusenim frequent᷑ recessus quidã accipit᷑ sapientiȩ:
& idco apłs supra pectus. xp̃i reclinat caput: ñ in trã
deicit. Er̾go si sapĩã diaboli feris immanissimis com¬
ꝑatur. quibꝰ int᷑ pedes pectus sit s etiã homines qͥ ter¬
rena sapiunt. nec interiore affectu crigunt᷑ ad clum.
utero uident᷑ reptare ꝑ t̾ram: Utiq uentrẽ anime
nr̃e. ñ corruptibilibꝰ scłi huiꝰ implere s magis dei ũ¬
bo satiare debemꝰ. Bene gͥ dauid ꝑsonã suscipiens ade
dicit. humiliata ẽ in pulue̾ anima mea: adhesit in
t̾ra nent̾ meus. Adhesit enũ dũ configurat᷑ serpenti

Expanded text:
serpente quae futura sunt uideretur quam praescripsisserpente quae futura sunt uideretur quam praescripsisse quid faceret. terra, inquit, tibi cibus erit, non anima; nam et hoc peccatoribus prodest. unde et apostolus tradidit pentem non tam propter corporis figuram quam quia propter terrenas cogitationes de illa caelesti benedictione sit lapsus; pectus enim frequenter recessus quidam accipitur sapientiae. et ideo apostolus supra pectus Christi reclinat caput, non in terram deicit. ergo si sapientia diaboli feris: inmanissimis conparatur, quibus intra pedes pectus sit, si etiam homines qui ten-ena sapiunt nec interiore affectu eriguntur ad caelum utero uidentur reptare per terram, utique uentrem animae nostrae non corruptibilibus saeculi huius implere, sed magis dei ubo satiare debemus. Bene igitur David personam suscipiens Adae dicit: Humiliata est in pulvere anima mea, adhaesit in terra venter meus . Adhaesit enim dum configuratur serpenti,
Abbreviated transcription (Latin):
onis accipimꝰ istam sententiã. Nson enum deus ad hoc
serpente damnauit ut noceat. s qͥd futurꝰ esset osten¬
dit.  qͥdem temptanio illa qd̃ ampliꝰ hominib ꝓsit
suꝑiꝰ demonistranimꝰ: si tam̃ cognouimꝰ quia scͥptum
ẽ. dicente dõ. honorificantes me honorificabo: ꝙ contẽp¬
tor mei honor pͥuabr. Licet nobis: ex his u̾bis aliqͥd
estimare. Deus enim oꝑat᷑ quod boniim ẽ: ñ quod
malum. Etgo doceant re ñba diuma: quia oꝑatur
głam: penam relinquit. Honorificantes me inquit
honorificabo: honorẽ bonoꝵ oꝑationis sue ce dec la¬
rans: & contemptores inquit mei. ñ dixit honore pri¬
uabo: s honore pͥuabunt᷑. Non suȩ oꝑationi depu¬
tans eoꝵ inuiriã: s quid futurũ eẽt ostendens. Er̾go
hic ñ dixit facio te sup̃ pectus tuum & in utero tuo am¬
bulare: & t̾ram nunducare omnes dies uite tue: s am¬
bulabis inqͥt & manducabis: unt p̃drxise magis de

Expanded text:
onis accipimus istam sententiam; non enim deus ad hoc onis accipimus istam sententiam; non enim deus ad hoc serpentem damnauit, ut noceat, sed quid futurum esset ostendit. et quidem temptatio illa quod amplius hominibus prosit superius demonstrauimus; si tamen cognouerimus quia scriptum est dicente deo: honorificantes me honorificabo, et contemptor mei honore priuabitur, licet nobis ex his uerbis aliquid aestimare. deus enim operatur quod bonum est, non quod malum; ergo doceant te uerba diuina quia operatur gloriam, poenam relinquit. honorificantes me inquit honorificabo honorem bonorum operationis suae esse declarans. et contemptores, inquit, mei — non dixit honore priuabo, sed honore priuabuntur, non suae operationi deputans eorum iniuriam, sed quid futurum esset ostendens. ergo hic non dixit: facio te supra pectus tuum et in utero tuo ambulare et terram manducare omnes dies uitae tuae, sed: ambulabis inquit et manducabis, ut praedixisse magia de
Abbreviated transcription (Latin):
lier: terco nir. Scd̃m erroris ordinẽ: damnationis
quoq ordo seruatꝰ est. Delectatio enĩ sensinm: sensus
autẽ m̃tem captiam facere consueuit. Ut scias autẽ
quia serpens typꝰ ẽ delectationis: damnationẽ euis
adũte. Supta pectus inquit tuuĩ: & in utero tuo
ambulabis. Qt sunt qͥ in utero suo ambulant. nisi
qͥ uentri & gule inuunt: quoꝵ deus uent̃ & gla in pu¬
dendis coꝵ qͥ t̾rena sapiunt: ꝙ cibo onerati ad terrena
curuaut᷑: Bene gͦ delectatiom ait que cibis intritam
t̾ram uidet᷑ manducare. supra pectꝰ tuum. & in utero
tuo ambulabis: & t̾ram manducabis omnibꝰ dicb̃ utte
tue. Colligenda ẽ omnis excusatio diaboli: ne forte ma¬
licie suȩ aliqͥd posset obtendere: ut dicat iniqͥtatẽ suam
ex condempnatione uenisse: ꝙ. ideo ad nocendũ ho¬
minib ꝑtinacit᷑ obniti: quia ideo damnatꝰ ẽ ut nocẽt.
Qd̃ uidet᷑ eẽ ꝓrimum opimoni: si tamquã damnati¬

Expanded text:
lier, tertio uir. secundum erroris ordinem damnationis lier, tertio uir. secundum erroris ordinem damnationis quoque ordo seruatus est; delectatio enim sensum, sensus autem mentem captiuam facere consueuit. ut scias autem quia serpens typus est delectationis, damnationem eius aduerte. supra pectus inquit tuum et in utero tuo ambulabis. qui sunt qui in utero suo ambulant nisi qui uentri et gulae uiuunt, quorum deus uenter et gloria in pudendis eorum, qui terrena sapiunt et cibo onerati ad terrena curuantur? belle ergo delectationi ait, quae cibis intenta terram uidetur manducare: supra pectus tuum et in utero tuo ambulabis et terram manducabis omnibus diebus uitae tuae. tollenda est omnis excusatio diaboli, ne forte malitiae suae aliquid possit optendere, ut dicat iniquitatem suam ei condemnatione uenisse et ideo ad nocendum hominibus pertinaciter obniti, quia ideo damnatus est, ut noceret. quod uidetur esse proximum opinioni, si tamquam damnati
Abbreviated transcription (Latin):
uere in p̃uaricatione ante fuit: s saluaerit ꝑfilioꝵ
generationẽ. in fia̾e .& caritate. & scĩficatione: cum
castitate. Pteuaricata utiq ĩ pattibꝰ generatio homni¬
num. salua ꝑfilios: ut quod in udeis offenderat. in
xp̃iana posteritate corrigeret. Serpens inquit suasit.
ꝙy hoc ueniabile deo uisum ẽ: eoquod nosset mul¬
tas ad decipiendũ uias cẽ serpentis: quia tranffigu¬
ratur in angłm lucis: & ministri eiꝰ sic̃ in mstri iusti¬
cie. Sunt falsa imponentis rebꝰ singłis nomina: nt
temeritatẽ dicat e̾e̾ uirtutẽ: & auariciȩ nom̃ impo¬
nat industrie. Serpens enim mulierem decepit: ui¬
rum mulier ad p̃uaricationẽ de ueritate deduxit.
Serpentis typum accipit odectato corꝑalis: mulier
symbolum ẽ sensus nr̃i: uir m̃tis. Delectatio itaq
sensum mouet: senẜ m̃ti transfundit quã acceꝑit
passionẽ. Delcctatio gͥ pͥma ẽ origo peccati. ldeoq non
mireris cur ante serpens daninet᷑ iudicio dci: scđo mu¬

Expanded text:
uere in praeuaricatione ante fuit, sed salua erit per filiorum generationem in fide et caritate et sanctificatione cum castitate, praeuaricata utique in patribus generatio hominum salua per filios, ut quod m Iudaeis offenderat in Christiana posteritate corrigeret Serpens inquit suasit, et hoc ueniabile deo uisum est eo quod nosset multas ad decipiendum uias esse serpentis, quia transfiguratur in angelum lucis et ministri eius sicut ministri iustitiae sunt falsa inponentis rebus singulis nomina, ut temeritatem dicat esse uirtutem et auaritiae nomen inponat industriae. serpens enim mulierem decepit. uirum mulier ad praeuaricationem de ueritate deduxit. serpentis typum accepit delectatio corporalis. mulier symbolum sensus est nostri, uir mentis. delectatio itaque sensum mouet, sensus menti transfundit quam acceperit passionem. delectatio igitur prima est origo peccati, ideoque non mireris cur ante serpens damnetur iudicio dei, secundo mu
Abbreviated transcription (Latin):
noscere utiq ñ in sola & ꝑfunctoria scientia sit : s in
eoꝵ oꝑationẽ quȩ oporteat fieri. Oportuit autẽ homi¬
nem obedux mandato: ñ obediendo autẽ p̃uaricatus ẽ.
Ig qui ñ obediuit. errauit: quia p̃uaricatio peccatũ
ẽ Uerum euam si extenuare uelint uim cognitionis.
ut ꝑfunctoriam scientiã boni &. mali int̾dictam pu¬
pictent: in eo quoq p̃uaricationis ẽ culpa. ñ obeditũ
eẽ mandato: quia etiam tumultuariã scientiã bomiꝙ
mali dñs deus putauit iuhibendã. Alia questio. Qui
ñ cognoscit bonum & malũ: nicħ a paruulo distat.
Paruuli antẽ apud iudice iusti: nulla culpa. lust̾
autẽ oꝑator mundi nũquã paruulũ uocassẽt in cul¬
pam. ꝓpt̾ quod non cognouerat bonũ ꝙ malũ: quia
paruulus sine ullo ẽ crimine p̃uaricationis & culpe
Uerum cũ in suꝑiorib dixernuiꝰ duplicẽ esse intellectũ

Expanded text:
noscere utique non in sola et perfunctiora scientia sit, sed in noscere utique non in sola et perfunctiora scientia sit, sed in eorum operatione quae oporteat fieri. oportuit autem hominem oboedire mandato, non oboediendo autem praeuaricatus est. igitur qui non oboediuit errauit, quia praeuaricatio peccatum est. uerum etiamsi extenuari uelint uim cognitionis, ut perfunctoriam scientiam boni et mali interdictam putent, in eo quoque praeuaricationis est culpa non oboeditum esse mandato, quia etiam tumultuariam scientiam boni et mali dominus deus putauit inhibendam. Alia quaestio: qui non cognoscit bonum et malum nihil a paruulo distat, paruuli autem apud iudicem iustum nulla culpa. iustus autem operator mundi numquam paruulum uocasset in culpam, propter quod non cognouerat bonum et malum, quia paruulus sine ullo est crimine praeuaricationis ..et culpae. uerum cum in superioribus dixerimus duplicem esse intellec
Abbreviated transcription (Latin):
ror: ut etiã irrationabilia sensũ fugiende morts acci¬
piant: quantomagis in pͥmo homine rationis utiq
plenissimo. tiaturalis quedã opinio mortis debuit c̃ẽ
uitandȩ: Rursus faciunt alias questiones hoc mo¬
do. Non semꝑ malũ ẽ non obedire p̃cepto. Si enim
bonum ẽ p̃ceptum: honesta ẽ obeditio. Quod si inpp¬
bũ p̃ceptum: ñ obedire utile. Er̾go ñ semꝑ malũ ẽ.
num: qñquidem & deus bonũ & malũ nouit. deniq
ait. E cce adam fact est: tamquã unus nr̃m. Sigͥ bonũ
ẽ scientiam habere boni & mali. bona autẽ est quam
etiam deus habet: uidetur qui int̾dicit eam hominibꝰ
ñ recte intlicere: id ꝓponunt S si inelligant qͥd
sit cognoscere quam ium habeat hoc u̾bum: si sic
intelligant quẽ admodũ oportet. cognouit enĩ dñs.
qui sunt ipsiꝰ. Cognoiit utiq cos qui unũ ex plurib
facti sunt. in quibꝰ in habitat. & in quib ambulat᷑ cog¬

Expanded text:
ror, ut etiam inrationabilia sensum fugiendae mortis acciror, ut etiam inrationabilia sensum fugiendae mortis accipiant, quanto magis in primo homine rationis utique plenissimo naturalis quaedam opinio mortis debuit esse uitandae! Rursus faciunt alias quaestiones hoc modo: non semper malum est non oboedire praecepto. si enim bonum est pobum praeceptum, non obedire utile. Ergo non semper malum est num, quandoquidem et deus bonum et malum nouit. denique ait: ecce Adam factus est tamquam unus nostrum. si igitur bonum est scientiam habere boni et mali, bona autem est quam etiam deus habet, uidetur qui interdicit eam hominibus non recte interdicere, idque proponunt. sed si intellegant quid sit cognoscere, quam uim habeat hoc uerbum, si sic intellegant quemadmodum oportet: cognouit enim dominus qui sunt ipsius - cognouit utique eos qui unum ex pluribus facti sunt, in quibus inhabitat et in quibus ambulat —, cog
Abbreviated transcription (Latin):
umbra uitȩ erat. Qui autẽ peccatores sunt: in umbra
mortis sunt. Peccatoꝵ autem ppłs sic̃ ysaias docet. se¬
debat in umbra mortis: cui lux orta ꝑ dĩ gram. ñ ꝑ
cam ligni uitȩ.: nulla discretio. Nec hominẽ quis
potest dicere plus sibi posse adqͥrere: quã diuina ei
largitate collatum ẽ. Utinam acceptum tenere posse¬
mus. Labor etenĩ noster eo ꝓficit: ut quȩ tributa ft̃
resumamꝰ: Terciũ illud quod ꝓpositum ẽ. quia qui
mortem ñ gustauerat. mortem tuere ñ poterat: fa¬
cile ex cõminus nature usu absolutionẽ habet. Est e¬
nim natura insitum omnib anmantib: ut etiam
que ñdum sibi nocere exꝑtasunt. quasi noxia reformi¬
dent. Unde enĩ columbe in ipso ortu suo uisi t̃ror acci¬
pitris: unde lupi omb̃foridabiles: pullis milui:
Quod si in his quȩ irrationabilia sunt animantia.
quidam de adũso genere animantiũ naturalis ẽ ter¬

Expanded text:
umbra uitae erat; qui autem peccatores sunt in umbra umbra uitae erat; qui autem peccatores sunt in umbra mortis sunt. peccatorum enim populus, sicut Esaias docet, sedebat in umbra mortis, cui lux orta per dei gratiam, cam ligni uitae nulla discretio, nec hominem quia potest dicere plus sibi posse adquirere quam diuina ei largitate conlatum est. utinam acceptum tenere possemus! labor etenim noster eo proficit, ut quae tributa sunt resumamus. tertium illud quod propositum est, quia qui mortem non gustauerat mortem timere non poterat, facile ex communis naturae usu absolutionem habet. est enim natura insitum omnibus animantibus, ut etiam quae nondum sibi nocere experta sunt quasi noxia reformident. unde enim columbae in ipso ortu sui uisu terror accipitris? unde lupi ouibus formidabiles, pullis milui? quod si in his quae inrationabilia sunt animantia quidam de aduerso genere animantium naturalis est ter
Abbreviated transcription (Latin):
ctionẽ sibi uirtutis adsciscit: ñne uidet᷑ plus sibi homo
adquirere quã ei deus contulit: Tercium obiciunt.
ñ gustauerat: nesciebat. Si nesciebat: timere ñ pote
duxerit. Ergo in medio ꝑadysi: & uita erat. Et cau¬
sam mortis intellige: quia ñ homo fecit uitam: s
uel oꝑando uł custodiendo mandata dĩ. potuit inue¬
nire. Er̾at autẽ uita sic̃ apłs dixit: abscondita cumni¬
xp̃o in dño. homo gͦ siue in umbra uitȩ erat ꝓpter
siguram futurã: quia umbra ẽ hec quȩ nune m̃a ẽ
uita in terra: siue in quodã pignore intȩ erat: quia
habebat insufflationẽ dei. Habebat gͦ pignꝰ immorta¬
litatis s in umbra uttȩ positus. absconditã uitam cũ
xpõ in dõ. uulguri quodã tactu & aspectu uidere &
capere ñ poterat. Ꝙ si ñdum peccator: ñ tam̃ incor¬
ruptȩ in uiolabilisq naturȩ: ut pote qui p̾ea peccato
lapsus c̃. Nequaquã autẽ: adhuc peccator. Deniq in

Expanded text:
ctionem sibi uirtutis adsciscit, nonne uidetur plus sibi homo ctionem sibi uirtutis adsciscit, nonne uidetur plus sibi homo adquirere quam ei deus contulit? tertium obiciunt: non gustauerat, nesciebat: si nesciebat, timere non poteduxerit. ergo in medio paradiso et uita erat et causa mortis. intellege quia non homo fecit uitam, sed uel operando uel custodiendo mandata dei potuit inuenire. erat autem uita, sicut apostolus dixit, abscondita cum Christo in deo. homo ergo siue in umbra uitae erat propter figuram, quia umbra est haec quae nunc nostra est uita in terra, siue in quodam pignore uitae erat, quia habebat insufflationem dei, habebat ergo pignus inmortalitatis, sed in umbra uitae positus absconditam uitam cum Christo in deo uulgari quodam tactu et aspectu uidere et capere non poterat etsi nondum peccator, non tamen incorruptae inuiolabilisque naturae, utpote qui postea peccato lapsus est, nequaquam autem adhuc peccator. denique in
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potuit: & si aliquotiens in sermone aquila & ipse
confessi sint. Nec qͥsquam de eo qd̃ p̃uaricaturũ ppłm
diuina mandata singłartt̃ alloquit᷑ puret suꝑiori no¬
stro obuium ee̾ sermomi: quia ppłs iudeoꝵ etiam
singłarit᷑ data p̃scripta molauit. Lex enim sp̃alis ẽ:
q ideo alterum in sermone: alterum in p̃destinati¬
one: diuino ppłm deus alloquebat᷑ oraculo. Demq¬
ait. Non coques ouẽ: in lacte matris sue. Facilius ab¬
hinc p̃ceptoꝵ olestium series inderet᷑: insi questio¬
nes plurimi cõmouerent. Quib responderi oportet
a nobis: de simplices m̃tes maliciosa int̾pͣtatione
transducant. Pleriq enim quoꝵ auctor appelles.
sic̃ habes in .xiͦx.ꝙ. octauo thomo ciꝰ has questiones
ꝓponunt: qͦmͦ lignum uite plus oꝑari indet᷑ ad uttã
quã insufflatio dei. Deide: Si hominẽ ñ ꝑfectum
fecit deus. uriꝰquisq autem ꝑindustriam ꝓpͥam ꝑfe¬

Expanded text:
non potuit, etsi aliquotiens in sermone et Acylas et ipse non potuit, etsi aliquotiens in sermone et Acylas et ipse confessi sint. nec quisquam de eo quod praeuaricaturum populum diuina mandata singulariter adloquitur putet superiori nostro obuium esse sermoni quia populus Iudaeorum etiam singulariter data praescripta uiolauit. lex enim spiritalis est, et ideo alterum in sermone, alterum in praedestinatione diuino pait: Non coques agnum in lacte matris suae . 28. Facilis abhinc praeceptorum coelestium series videretur; nisi quaestionem plurimi commoverent, quibus responderi oportet a nobis; ne simplices mentes malitiosa interpretatione traducant. Plerique enim, quorum auctor Apelles, sicut habes in trigesimo et octavo tomo ejus, has quaestiones proponunt: quomodo lignum uitae plus operari uidetur ad uitam quam insufflatio dei ? deinde:. si hominem non perfectum fecit deus, unusquisque autem per industriam propriam perfe
Abbreviated transcription (Latin):
in nobis unũ sint. Ei̾go bonũ ubi p̾cipit: tamquã
ad unũ p̃cipit dicens. edes. Unitas enim p̾uaricari ñ
porest. Ubi uͦ de ligno scientiȩ bomi & mali dicit ñ c̃ẽ
gustandum: quasi ad plures dicit. ñ edetis. Qͦd enim
ꝓhibitoriũ ẽ: tamquã pluribꝰ imꝑatur. Eg̾o tamen
aliud puto: &. qͥd futurũ sit in ipso iam dei sermone
reꝑio. Deouini ligno gustandũ ade soli p̃cepit: quẽ
seruaturũ sciebat. De ligno autẽ scientie bomi & ma¬
li ñ eẽ gustandũ: iam ñ singłarner s pluralit̾ dicit.
Sciebat enim p̾uaricaturã mulierẽ: ꝙ ideo ꝑ płali¬
tatem ostendit. ñ seruaturos: quia pluriũ distreta
spectat: solutũ est quod mouebat. S quia symina¬
chus utrũq singłarit dixit: intelligimꝰ id secutum:
quia in lege quoq cũ ppłm alloquit᷑ deus. singlarit̾
sẏmiuachi intp̃tatio: qui unitatẽ patris &. filii uid̾e

Expanded text:
in nobis unum sint. ergo ubi bonum praecipit, tamquam in nobis unum sint. ergo ubi bonum praecipit, tamquam ad unum praecipit dicens: edes; unitas enim praeuaricari non potest. ubi uero de ligno scientiae boni et mali dicit non esse gustandum, quasi ad plures dicit: non edetis; quod enim prohibitorium est tamquam pluribus imperatur. ego tamen aliud puto et quid futurum sit in ipso. iam dei sermone repperio. de omni ligno gustandum Adae soli praecepit, quem seruaturum sciebat, de ligno autem scientiae boni et mali non esse gustandum iam non singulariter, sed pluraliter dicit; sciebat enim praeuaricaturam mulierem et ideo per pluralitatem ostendit non seruaturos, quia plurium discreta spectat, solutum est quod mouebat. sed quia Symmachus utrumque singulariter dixit, intellegimus id secutum, quia in lege quoque cum populum adloquitur deus, singulariter Symmachi interpretatio, qui unitatem patris et fili uidere
Abbreviated transcription (Latin):
boni & mali pluralit᷑ edetis. dixerit: non ociosa que¬
stio Werum si diligent̾ intendas: scͥpturaꝵ aucto¬
ritate absolui potest. Quod enim bonũ: hoc ⁊ faci¬
endum. Quod autẽ bonũ & faciendũ: consonans ꝙ
adherens. Quod uͦ turpe: hoc dissonans. incõpositũ
atq discretum ẽ. Ꝙ ideo dñs unitatẽ semꝑ intenden ᷤ:
scdm unitatẽ precepit. Demiq untatem oꝑat᷑: qui
fecit utraq unum. Nec solum utraq s etiam om̃s
unum fecit. Om̃s enim unũ corpꝰ & unum sp̃m ẽe
nos uissit. Per omnia autẽ primogenitꝰ cum sit in
unitate cũ patre: coniunctissimꝰ patri semꝑ ẽ: quia
u̾bum erat apud dm̃. Deniq ait. Ego & pater unũ
sumꝰ: ut unitatẽ sibi marestatis & diuinitatis cũ patre
c̾ẽ monstraret. S & nos unũ ẽẽ precepit: & suȩ na¬
turȩ unitatisq similitudinẽ: in nos gr̾e adoptione
transfudit diceus. Pat̾. sic̃ ego ⁊ tu unũ sumꝰ: isti & isti

Expanded text:
boni et mali, pluraliter non edetis dixerit, non otiosa quaeboni et mali, pluraliter non edetis dixerit, non otiosa quaestio. uerum si diligenter intendas, scripturarum auctoritate absolui potest. quod enim bonum hoc et faciendum, quod autem bonum et faciendum consonans et adhaerens, quod uero turpe hoc dissonans, inconpositum atque discretum est. et ideo dominus unitatem semper intendens secundum unitatem praecepit. denique unitatem operatur qui fecit utraque unum, nec solum utraque, sed etiam omnes unum fecit; omnes enim unum corpus et unum spiritum esse nos iussit. per omnia autem primogenitus, cum sit in unitate cum patre, coniunctissimus patri semper est, quia uerbum erat apud deum. denique ait: ego et pater unum sumus, ut unitatem sie monstraret. sed et nos unum esse praecepit et suae naturae unitatisque similitudinem in nos gratiae adoptione transfudit dicens: pater, sicut ego et tu unum sumus, ita et isti
Abbreviated transcription (Latin):
a te exigunt᷑: siue moralit̾. siue spiritalit᷑. Q uod etiam
psalmꝰ te ꝓpħicus docet: quia scͥptum ẽ. Nisi dñs edifi¬
cauerit domũ: in uanũ laborauerunt qͥ edificant eã.
Nsisi dñs custodierit cuutatẽ: in uanũ laborauerunt
qui custodiunt cã. Uides illos laborare qui in opis
sunt ȩdificationisq ꝓcessu: istos uꝰ uigilare qui iam
si iam ꝑfectorib. uigilate inqͥt & orate: ne intretis
in temptationẽ. Docens ꝑ reche naturȩ munꝰ. ꝙ plenȩ
uirtutis gr̾am ẽẽ seruandam: nec quẽquam etiam
ꝑfectiorẽ. nisi uigilauerit. sui debere ẽc securum. M
p̃cepit dñs deus adeilicens. Ex onmi ligno qd̾ ẽ in ꝑa¬
dyso ad escã edes: de ligno autẽ quod ẽ scientiȩ bomi ꝙ
mali ñ edetis. Qua die autẽ manducaueritis ex eo: mor¬
te morienuni. Qua ratione uͥ p̃cepit ex omĩ ligno eden¬
dum singłarit᷑ dixͥit edes: ubi autẽ de ligno scientiȩ

Expanded text:
a te exiguntur siue moraliter siue spiritaliter. quod etiam a te exiguntur siue moraliter siue spiritaliter. quod etiam psalmus te propheticus docet, quia scriptum est: nisi dominus aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui aedificant eam; nisi dominus custodierit ciuitatem, in uanum uigilauerunt qui custodiunt eam. uides illos laborare qui in operis sunt aedificationisque processu, istos uero uigilare qui iam t orate, ne intretis in temptationem, docens perfectae naturae munus et plenae uirtutis gratiam esse seruandam nec quemquam etiam perfectiorem nisi uigilauerit sui debere esse securum. Et praecepit dominus deus Adae dicens: ex omni ligno quod est in paradiso ad escam edes, de ligno autem quod est scientiae boni et mali non edetis. qua die autem manducaueritis ex eo morte moriemini. qua ratione, ubi praecepit ex omni ligno edendum, singulariter dixerit: edes, ubi autem de ligno scientiae
Abbreviated transcription (Latin):
buit uiri gra̾m qm̃ de uiro sumpta ẽ: licet hoc sacra¬
uitȩ ex eo traxit. Ideoq de uiro tantũ dixit scriptura:
quia posuit eũ in ꝑadyso oꝑari & custodire. Non
idcm ẽ: oꝑari.&. custodire. In oꝑe enim quidã uirtutis
ꝓcessus ẽ: in custodia quedam consũmatio oꝑis de¬
p̃henditur: eo quod quasi consũmata custodiat. hȩc
duo ab homine requirunt᷑: ut ꝙ oꝑib noua querat:¬
& parta custodiat: quod ẽ grnerale. filon autem qm̃
spiritalia iudaico ñ capiebat affectu. infra moralia
se tenuit: ut diceret. hȩc duo queri: oꝑa in agro: custo¬
diam domus. Et̃ quãuis ꝑadysus oꝑibꝰ inquit ruralib̾
ñ egeret: tam̃ quia pͥmus homo. lex posteritatis futti¬
ruserat. ideo legituni etiã in ꝑadyso sp̃em suscepit
laboris: ut nos ad oꝑationẽ & custodiã debiti officii &
hereditariȩ sufcessionis munꝰ astringeret. Hȩc duo gͥ

Expanded text:
buit uiri gratiam, quoniam de uiro sumpta est, licet hoc sacrabuit uiri gratiam, quoniam de uiro sumpta est, licet hoc sacrauitae ex eo traxit. ideoque de uiro tantum scriptura dixit quia posuit eum in paradiso operari et custodire. non idem est operari et custodire; in opere enim quidam uirtutis processus est, in custodia quaedam consummatio operis deprehenditur, eo quod quasi consummata custodiat. haec duo ab homine requiruntur, ut et operibus noua quaerat et parta custodiat, quod est generale. Philon autem, quoniam spiritalia Iudaico non capiebat affectu, intra moralia se tenuit, ut diceret haec duo quaeri, opera in agro, custodiam domus. et quamuis paradisus operibus, inquit, ruralibus non egeret, tamen quia primus homo lex posteritatis futurus erat, ideo legitimi etiam in paradiso speciem suscepit laboris, ut nos ad operationem et custodiam debiti officii et hereditariae successionis munus adstringeret. haec duo ergo
Abbreviated transcription (Latin):
subicctas fortiori uasi mulieres sc̃as uiris suns uelut
dñis obedire memorauit. & paulꝰ ait. Quia adam ñ
ẽ seduct᷑: mulier autẽ seducta in p̾uaricatione fuit. De¬
inde contuendũ: quia nemo debet sibi facile p̃sumere.
Nsam ecce illa quȩ in adium̃itum facti ẽ uiro. p̃sidio
uirili indiget: quia uir caput ẽ mulieris. Ille aur̃ẽ qͥ
adium̃tum uxoris se habiturũ eẽ credebat: lapsus ẽ
ꝑ uxorẽ. Unde nemo debet facile alteri se credere. nͥ
cuiꝰ uirtuiẽ ꝓbarit: nec arrogare sibi qͥ se ꝓ auxilio
putarit adscitum: s magis si inuenerit fortiorẽ eui
cens Uiri similit̾ cohabitantes scđm scientiã. tamquã
infirmiori uasi mulieri imꝑtientes honorẽ: tamquã
coheredi gr̾ȩ uitȩ: ut ne impediant᷑ orationes ute. Er¬
go positusẽ in ꝑadyso uir: facta ẽ in ꝑadyso mulier.
S etiam tẽ priusquã a serpente mulier deciꝑet᷑. ha¬

Expanded text:
subiectas fortiori uaso mulieres sanctas uiris suis uelut subiectas fortiori uaso mulieres sanctas uiris suis uelut dominis oboedire memorauit. et Paulus ait quia Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuit. deinde contuendum quia nemo debet sibi facile praesumere. nam ecce illa quae in adiumentum facta est uiro praesidio uirili indiget, quia uir caput est mulieris, ille autem qui adiumentum uxoris habiturum se esse credebat lapsus est per uxorem. unde nemo debet facile alteri se credere nisi cuius uirtutem probarit nec adrogare sibi qui se pro auxilio putarit adscitum, sed magis si inuenerit fortiorem, cui cens: uiri similiter cohabitantes secundum scientiam tamquam infirmiori uaso muliebri inpertientes honorem tamquam coheredi gratiae uitae, uti ne inpediantur orationes uestrae. ergo positus est in paradiso uir, facta est in paradiso mulier, sed etiam tunc priusquam a serpente mulier deciperetur, ha
Abbreviated transcription (Latin):
tra orientẽ: hoc est scđ̃m. illum orientẽ cui nonĩ est
lucis effudit: ꝙ est in eden. hoc est in uoluptate. W ap
prehendit deus hominẽ quem fecit: & posuit cum
in ꝑadyso oꝑari & custodire. uides qm̃ qui erat app̃¬
hendit᷑: Er̾at autẽ in terra plasmationis suȩ. App̃hen¬
dit gͦ eum iurtꝰ dei: inspnans ꝓcessus & increm̃ta uir¬
tutis. Deniq in ꝑadyso eum collocauit: ut scias appre¬
hensum. quasi afflatum diuina c̾ẽ uirtute. Qͦ loco
illud adi̾te: quia extra ꝑadisum uit factus ẽ. & mulier
intra ꝑadysum: ut adũtas quod ñ loci. non generis
nobilitate. s uirtute unꝰ quisq gram sibi comꝑarat.
Demq extra ꝑadysum factus. hoc ẽ. ur inferiore loco
uir melior inuenit᷑: & illa quȩ in meliore loco hoc ẽ
in ꝑadyso facta ẽ. inferior reꝑituir. Mulier enĩ prior
dacpta ẽ: & uirum tpsa decepit. Unde apłs perus

Expanded text:
tra orientem, hoc est secundum illum orientem, cui nomen est tra orientem, hoc est secundum illum orientem, cui nomen est lucis effudit, et est in Edem, hoc est in uoluptate. : Et adprehendit deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari et custodire. uides quoniam qui erat adprehenditur; erat autem in terra plasmationis suae. adprehendit ergo eum uirtus dei inspirans processus et incrementa uirtutis. denique in paradiso eum conlocauit, ut scias adprehensum quasi adflatum diuina esse uirtute. quo loci illud aduerte quia extra paradisum uir factus est et mulier intra paradisum, ut aduertas quod non loci, non generis nobilitate, sed uirtute unusquisque gratiam sibi conparat. denique extra paradisum factus, hoc est in inferiore loco uir melior inuenitur et illa quae in meliore loco hoc est in paradiso facta est inferior repperitur; mulier enim prior decepta est et uirum ipsa decepit. unde apostolus Petrus
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia egyptioꝵ: maiorẽ honestatẽ estimaiit egyo¬
ti thesauris ohꝓbrium xp̃i. Et quis sapientior quã
damel: Solomon quoq sapientiã poposcit. & me¬
ruit. Dictum ẽ gͦ de quatuor uirtutũ fluminibꝰ:
quoꝵ potus ẽ utilis. & quia physon aurũ bonum
terrȩ. & carbunculũ. & lapidem prassinum habere
dictus ẽ: hoc quoq qualc sit ꝯsid̾emꝰ. Uidetur enĩ
nobis tamquã aurum bonum enos qͥ prudent dei
nom̃ scire desiderauit. Enoch autẽ qui translatus ẽ
ꝙ. mortẽ non uidit: carbunculus qͥdam ẽ lapis boni
odoris. quẽ oꝑibꝰ suis sancttis enoch deo detulit: gr̾am
quandani factis & morib spitans. Nsoe uero tamquã
prassinus lapis uitalem colorẽ p̃tulit.Siqͥdem dilu¬
uii tempore: solus ac uelut futurȩ constitutionis ui¬
tale semen in illa arca ẽ reseruatꝰ. Er̃go bene ꝑadisus
qͥ plurib fluminib irrigat᷑. scd̾m orieitẽ non con¬

Expanded text:
sapientia Aegyptiorum maiorem honestatem aestimauit Aegypsapientia Aegyptiorum maiorem honestatem aestimauit Aegypti thensauris obprobrium Christi. et quis sapientior quam Danihel? Solomon quoque sapientiam poposcit et meruit. dictum est ergo de quattuor uirtutum fluminibus, quorum potus est utilis. et quia Phison aurum bonum terrae et carbunculum et lapidem prasinum habere dictus est, hoc quoque quale sit consideremus. uidetur enim nobis tamquam aurum bonum Enos, qui prudenter dei nomen scire desiderauit. Enoch autem, qui translatus est et mortem non uidit, carbunculus quidam est lapis boni odoris, quem operibus suis sanctus Enoch deo detulit gratiam quandam factis et moribus spirans. Noe uero tamquam prasinus lapis uitalem colorem praetulit, siquidem diluuii tempore solus uelut ad futurae constitutionis uitale semen in illa arca est reseruatus. ergo bene paradisus, qui pluribus fluminibus inrigatur, secundum orientem, non con
Abbreviated transcription (Latin):
tes fuer̃t inbello: castra ceperunt exteroꝵ. Non mi¬
merno gͥ: in his species fortitudinis ẽ. Sectiemĩ st̃
sic̃ infra habes: temptati: in mactatione gladii mor
tui. Circũierunt in capͥnis pellib: gem̃tes. angusti¬
ati. &. doloribus afflicti: quoꝵ meritis dignꝰ non
erat orbis. In solitudinib errantes: in montib. &
in speluncis. & in foueis terre. Recte gͥ: in his speciẽ
fortitudinis collocamꝰ. Scd̃m euangłium autẽ. dig¬
na ẽ figura iusticiȩ: quia uirtꝰ ẽ in salutẽ omni cre¬
denti. Deniq ipse dñs ait. Sine nos implere omnẽ
iusticiam. Quȩ quidem: parens ẽ ceterarũ srcunda
iurtutũ. Quadam ui. in qͦ aliqua harũ quas dixi¬
mꝰ. principalis ẽ untus: in eo etiam cȩierȩ p̃sto st̃:
quia ipse sibi sunt conexȩ. concrereq uirtutes. Nam
utiq abel iustꝰ: & fortissimꝰ ac patientissimꝰ abrabã:
& prudentissimi ꝓpħe. & moyses eruditꝰ iomni

Expanded text:
tes fuerunt in bello, castra ceperunt exterorum. non intes fuerunt in bello, castra ceperunt exterorum. non inmerito igitur in his species fortitudinis est. secti enim sunt, sicut infra habes, temptati, in mactatione glatui. Circumierunt in caprinis pellibus, egentes, angustiati, et doloribus afflicti, quorum meritis non erat dignus orbis, in solitudinibus errantes, in montibus et in speluncis et in foueis terrae. recte igitur in his speciem fortitudinis conlocamus. Secundum euangelium autem digna est figura iustitiae, quia uirtus est in salutem omni credenti. denique ipse dominus ait: sine nos implere omnem iustitiam, quae quidem parens ceterarum est fecunda uirtutum, quamuis in quo aliqua harum quas diximus principalis est uirtus, in eo etiam ceterae praesto sint, quia ipsae sibi sunt conexae concretaeque uirtutes. nam utique Abel iustus et fortissimus ac patientissimus Abraham et prudentissimi prophetae et Moyses eruditus in omni
Abbreviated transcription (Latin):
braham. & ysaas.&. iacob. reliquoꝵq numerꝰ patͥ¬
archarum: in qͥbus casta & pura quedam tẽꝑantia
religionis effulsit. Immaculatꝰ enim ysaac. ꝑ repmis¬
sionem abrahȩ datꝰ filius: ñ tam corꝑalis partus qͣm
diuinȩ muniꝰ p̃ferens indulgentiȩ. In quo uere imi¬
maculati figura p̃cessit: ut apls docet dicens. Quia
abrahȩ dicte sunt repmissiones: & semini eiꝰ. Non
dixit seminibꝰ tamquã in multis: s sic̃ in uno: &
semimi tuo qͥ ẽ. xp̃c. Terciũ tempꝰ est in moysi lege:
ceteris ꝓpħis. Deficiet enĩ me tempꝰ enarrando de ge¬
deon. barac. sanson. salomone. dauid. & samuel. ꝙ
ceteris ꝓpħis: anania. ataria. misael. damel. helya.
helysco. q̃ ꝑfidem uicert̃ regna: oꝑati sunt iusticiã
ꝑfecerunt repromissiones repromissiones. Obstru¬
xerunt ora leonum: extiuxerunt iurtittẽ ignis. Et¬
fugerunt aciem gladii: eualuert de infirmitate: for¬

Expanded text:
Abraham et Isaac et Iacob reliquorumque numerus patrAbraham et Isaac et Iacob reliquorumque numerus patriarcharum, in quibus casta et pura quaedam temperantia religionis effulsit. inmaculatus enim Isaac per repromissionem Abrahae datus filius, non tam corporalis partus quam diuinae munus praeferens indulgentiae, in quo uere inmaculati figura praecessit, ut apostolus docet dicens quia Abrahae dictae sunt repromissiones et semini eius. non dicit: et seminibus tamquam in multis, sed sicut in uno: et semini tuo, qui est Christus. tertium tempus est in Moysi lege et ceteris prophetis. deficiet enim me tempus enarrando de Gedeon Barac Sampso, Salomone Dauid et Samuel et ceteris prophetis, Anania Azaria Misael Daniel Helia Helisaeo, qui per fidem deuicerunt regna, operati sunt iustitiam, perfecerunt repromissiones, obstruxerunt ora leonum, extinxerunt uirtutem ignis, effugerunt acies gladii, eualuerunt de infirmitate, for
Abbreviated transcription (Latin):
magis quã iusticia & Equitate lȩiet᷑. Causam autem
cut x̧teri qua cõmeant fluuii. describant᷑ regioues
locoꝵ. qua eufrates cõmeat ñ describant᷑. illam acci¬
atq foneat: unde auxem eum hebreoꝵ & assyrioꝵ
prudentes dixerunt. Contra aut̃ fertur ct: aqua
alioꝵ fluminũ. Deinde: quia uͥ prudentia. ibi &
malicia: ubi fortitudo ibi iracundia: ũ temꝑantia
ibi concordia uirtutũ ẽ cȩterarum: ideo ñ ex lo¬
cis qua fluit hoc ẽ non ex parte cognoscit᷑. Non
enim ꝑ sese iusticia: s quasimater ẽ omniũ. In his
gͦ flumimibꝰ quatuor. uirtutes pͥncipales qͣtuor ex¬
pͥmunt᷑: quȩ ueluti mundi istiꝰ incluserunt tempo¬
ra. Primum gͥ tentpꝰ ex mundi pͥncipio usq ad di¬
luuium prudentie fuit: qͦ in tempore iusti nume¬
citur latine dĩ gr̃ã captus ad celum: ꝙ noe. qͥ & ipse
iustꝰ. & quedam quietis directio. Scd̃m tempꝰ. u a

Expanded text:
magis quam iustitia et aequitate laetetur. causam autem magis quam iustitia et aequitate laetetur. causam autem cur ceteri qua commeant fluuii describantur, regiones locorum qua Euphrates commeat non de- . scribantur, illam accieat. unde Auxen eum Hebraeorum et Assyriorum prudentes dixerunt, contra autem fertur esse aqua aliorum fluminum, deinde quia ubi prudentia ibi et malitia, ubi fortitudo ibi iracundia, ubi temperantibi concordia uirtutum est ceterarum. ideo non ex locis qua fluit, hoc est non ex parte cognoscitur; non enim pars est iustitia, sed quasi mater est omnium. in his ergo fluminibus quattuor uirtutes principales quattuor exprimuntur, quae ueluti mundi istius incluserunt tempora. ! Primum igitur tempus ex mundi principio usque ad diluuium prudentiae fuit, quo in tempore iusti numecitur latine \'dei gratia\', raptus ad caelum, et Noe, qui et ipse Iustus et quaedam requietis directio. secundum tempus est