comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
xitq illis. ⁊ ait. Crescite ⁊ multiplicamini & reple-
te terram: & subicite eam. Hȩc & enim mul¬
tiplicatio hominum. & repletio terrȩ:
ñ nisi ꝑ conunctionẽ maris et feminȩ¬
erat perficienda. Si aũt benedictione
dei crescit &e multiplicat᷑ genus humanũ.
quanta sunt digni maledict̾ione qui pro¬
hibent nubere: &e dispositionẽ cȩlestis de¬
creti quasi adiabolo reꝑtã condẽpnant :
Nongͦ dãpnandȩ sunt nuptiȩ quas ad pro¬
pagationẽ humani generis derrãq replen¬
dã suꝑnȩ gr̃a benedict̾ionis instituit. s ma¬
gis honoranda maioreq ẽ digna benedicti
one uirginitas. quȩ post quã impleta ẽ t̾ra
hominib casta mente simul ce corpore ag
iunct̾ione t̾rã implendã eẽ doceret: ipse in
finẽ scłi assũpsit hominẽ de carne uirginis
totius contagii exꝑtẽ. tota diuinitatis
plenitudine ꝑfectũ. ut uirginitatis se glo¬

Expanded text:
xitque illis, et ait: Crescite et multixitque illis, et ait: Crescite et multite terram et subjicite eam. Haec etenim multiplicatio hominum, et repletio terrae, non nisi per conjunctionem erat maris et feminae perficienda. Si autem benedictione Dei crescit et multiplicatur genus humanum, quanta sunt digni maledictione qui prohibent nubere, et dispositionem coelestis decreti, quasi a diabolo repertam condemnant. Non ergo damnandae sunt nuptiae, quas ad propagationem generis humani terramque replendam supernae gratia benedictionis instituit. Sed magis honoranda, majori est benedictione digna virginitas, quae postquam impleta est terra hominibus, casta mente simul et corpore Agnjunctione terram esse implendam doceret, ipse in fine saeculi assumpsit virum de carne Virginis totius contagionis exspertem, tota divinitatis plenitudine perfectum, ut virginitatis se glo
Abbreviated transcription (Latin):
minẽ. adimaginẽ dei creauit illũ. statimq
subiungeret masculũ &e feminã creauit eos.
noluit addere adimaginẽ di creauiteos.¬
& femina enĩ ad imaginẽ dei cirata ẽ. secũ¬
dũ id qd ipsa habebat mentẽ rationalem:
s addendũ hoc de ipsa ñ putauit scriptu¬
ra. qd̾ ꝓpt̾ unitatẽ conunct̾ionis etiã in
illa intelligendũ reliquit: ĩmo qd de eis
Omĩs eñi homo etiã nunc inquantũ ratio¬
ne utit᷑: imaginẽ inse dei habet. Unde
dicit ioħs. Erat lux uera: que illuminat
omnẽ hominẽ uenientẽ inhunc mundũ.
Ipsũ est eni lum̃ de quo psalmista głatur
dicens. Signatũ est suꝑ nos lum̃ uultus
tui dñe. Et quidẽ aꝑte hoc in loco mascu¬
lus ce femina creati eẽ cõmemorant᷑: tam¬
&e simodus eiusdẽ creationis nec dũ referac̃:
ut uidelicet habeat locũ congruũ sermo
diuine benedictionis: dequo sequit᷑. Rñdi-¬

Expanded text:
minem, ad imaginem Dei creavit illum, statimque minem, ad imaginem Dei creavit illum, statimque subjungeret: Masculum et feminam creavit eos, noluit addere, ad imaginem Dei creavit eos, femina enim ad imaginem Dei creata est, secundum id quod et ipsa habebat mentem rationalem; sed addendum hoc de illa non putavit Scriptura, quod propter unitatem conjunctionis etiam in illa intelligendum reliquit, imo omni quod de eis Omnis enim homo etiam nunc in quantum ratione utitur, imaginem in se Dei habet; unde dicit Joannes: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Ipsum est enim lumen ddicens: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine . Et quidem apte hoc in loco masculus et femina creati esse commemorantur, tametsi modus ejusdem creationis necdum referatur ut videlicet habeat locum congruum sermo divinae benedictionis, de quo sequitur: Benedi
Abbreviated transcription (Latin):
d̾ aut̃ nunc ar adimaginẽ dei crea¬
nẽ ad unaginẽ nr̃am. significat qd̾ ñ id
agat illa pluralitas ꝑsonarũ. ut plures
deos credamus.: s patrẽ ce filiũ et spm̃ scm̃¬
propt̃ quã trinitatẽ dictũ est. ad imaginẽ
nram unũ dm accipiamus: propt̃ qd̾ dic¬
tũ est adimaginẽ dei¶Masculũ &e femi¬
nam creauit eos. Plenius insequentibus
unde & quomͦ prothoplastos fecerit deus:
exponet̃. S nunc breuitatis causa creati
referunt᷑: ut sexti diei oꝑatio. ac septimi de¬
dicatio cũ cȩderis explicet᷑: acsi extempore
liberiꝰ. & hec ce alia pret̃missa que erant re¬
latu digna dicant᷑. Masculũ aut̃ unum.
&e feminã unã. in primis creauit ds. ñ ut
animantia cȩtera quł insinglis generib
ñ singła s plura creauit: ut ꝑ hoc genus¬
humanui arciore ad inuicẽ copła carita¬
tis constringeret: quo se exuno totũ paren¬
te otũ eẽ meminisset. Cuiꝰ causa unionis
scriptura sacra cũ dixisset. & creauit ds ho¬

Expanded text:
ginem Dei creaus ad imaginem nostram, significat quod non id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos credamus, sed Patrem, et Filium, et Spiritumpropter quam Trinitatem dictum est: Ad imaginem nostram; unum Deum accipiamus propter quod dictum est: Ad imaginem Dei. Masculum et feminam creavit eos. Plenius in sequentibus unde et quomodo protoplastos fecerit Deus exponitur. Sed nunc brevitatis causa creati referuntur, ut sexti diei operatio ac septimi dedicatio cum caeteris explicetur, ac sic ex tempore liberius et hoc et alia praetermissa, quae erant relatu digna, dicantur. Masculum autem unum et feminam in primis creavit Deus unam, non ut animantia caetera quae in singulis generibus non singula, sed plura creavit, ut per hoc hugenus arctiore ad invicem copula charitatis constringeret, quod se ex uno totum parente ortum esse meminisset; cujus causa unionis Scriptura sacra cum dixit: Et creavit Deus ho
Abbreviated transcription (Latin):
dicii. Deinde quarto die emicuerunt
luminaria. firmam̃to legis infixa. idẽ euan¬
geliste doct̾ores. & scripturȩ sc̃e disputando
coherentes. et om̃ib inferiorib lum̃ sapientie
demonstrantes. Prodiit etiã simul cecȩtera
micantiũ siderũ turba. idẽ diuersarũ uir¬
tutũ inȩccłia numerositas. quȩ in huiꝰ uite
obscuritate tanquã innocte refulgentes di¬
uidant in hoc firmam̃to scripturȩ sensibilia
ce intelligibilia. quasi int̾̃ lucẽ ꝑfectorũ &e te¬
nebras paruulorũ. Et sint insigna uirtutũ
ce miraculorũ. Sint etiam intẽpora & annoᷤ.

Expanded text:
dicii. Deinde quarta die, emicuerunt dicii. Deinde quarta die, emicuerunt luminaria firmamento legis infixa, id est, evangelistae, doctores et Scripturae sanctae disputando cohaerentes, et omnibus inferioribus lumen sapientiae monstrantes. Prodiit etiam simul et caetera micantium siderum turba, id est, diversarum virtutum in ecclesia numerositas: quae in hujus vitae obscuritate tanquam in nocte refulgentes, dividant in hoc firmamento scripturae sensibilia et intelligibilia, quasi inter lucem perfectorum et tenebras parvulorum, et sunt in signis virtutum et miraculorum. Sunt etiam
Abbreviated transcription (Latin):
pere hoc firmamentũ. ut legẽ legentes
audiant uerbum dei. Uident eñ eum
semꝑ & diligunt. S suꝑ posuit ipsum
firmam̃tũ legis suȩ suꝑ infirmidatẽ infe¬
riorũ popłorũ: ut sibi suscipientes cog¬
noscant qualit̃ discernant int̾carnalia
& spiritalia. quasi int̾ aquas suꝑiores
et inferiores. Post hec die t̾cia col¬
legit inunũ aquas inferiores salsas. hoc
et inseipsis quasi amaritudo ineludun¬
tur. Segregauitq abeis aridam. poplin
scilicet fontẽ fidei sitientẽ. Obfixitq de¬
hinc suꝑborũ limites. & coercuit eos ne
curbulentis iniquitatũ suarũ fluct̾ibus
aridã. id ẽ animã sitientẽ dm conturbent.
liceatq ei germinare bonorũ oꝑũ fructꝰ.
scđm genus diligens ꝓximũ insubsidus¬
necessitatũ carnaliũ. habens inse semen
scđm similitudinẽ. ut ex sua infirmitate
Producens & lignũ forte robore &e fruct̾i¬
iuriã patit̃ de manu potentis. & p̃bendo ꝓ¬
tectionis umbraculũ ualido robore iusti u¬

Expanded text:
pere firmamentum, ut legem legentes, audiant verbum Dei. Vident enim eum semper et diligunt; sed superposuit ipsum firmamentum legis suae super infirmitatem inferiorum populorum, ut sibi suscipientes cognoscant qualiter discernant inter carnalia et spiritualia, quasi inter aquas superiores et inferiores. Post haec die tertia, collegit in unum aquas inferiores falsas, hoc quatiuntur, et in seipsis quasi amaritudo includuntur. Segregavit ab eis aridam, populum scilicet fontem fidei sitientem, obfixitque dehinc superborum limites, et coercuit eos, ne turbulentis iniquitatum suarum fluctibus aridam, id est, animam sitientem Deum conturbent, liceatque ei germinare bonorum operum fructus m genus. Diligens proximum subsidiis carnalibus, habens in se semen secundum similitudinem, ex sua infirmitate producens lignum forte robore, fructiinjuriam patitur de manu potentis, et praebendo protectionis umbraculum valido robore justi ju
Abbreviated transcription (Latin):
lo lauddẽ deo in deffessa uoce dicere. Poc̃
oꝑib suis in quib requiesceret. Quippe cu¬
ius requies inse ipso. sine mitio ac t̾mino
semꝑ uera ẽ. s solabonitatis suȩ causa feciᷤ¬
se oꝑa que meo requiescerent. Qd̃ ec̃trario
facilius intelligitur cũ meminerimꝰ hu¬
manã indigentiam. prohoc maxime la
ꝑciꝑe possit. dicente ei dño. insudore uul¬
tus tui uesceris pane tuo. b̃s aũt qui an¬
tam habet requiem: ipse etiam creato mũ
necessitatis increaturis requiescere suiᷤ.
qum potius ereaturis rationabilib ipse
requiem prestans. cũ inse ipso ꝑfect̾e re
quiescat: eoq bonobeatꝰ sit. qd ipse sibiẽ.
Et benedixit dici septimo &e sẽĩfica¬
uit illũ. Iua uidelicet benedict̾ione &
scĩficatione quã popło suo in lege plemꝰ

Expanded text:
 Deus est, indefessa voce dicere. Potest operibus suis in quibus requiesceret, quippe cujus requies in seipso sine initio ac termino semper vera est, sed sola bonitatis suae causa fecisse opera, quae in ipso requiescerent: quod e contrario facilius intelligitur, cum meminerimus humanam indigentiam pro hoc maxime labpercipere possit, dicente ei Domino: In sudore vultus tui vesceris pane tuo . Deus autem qui antam necessitatis in creaturis requiescere suis, quin potius creaturis rationabilibus ipse requiem praestans, cum in seipso perfecte semper requiescat, eoque bono beatus sit, quod ipse sibi est. Et benedixit diei septimo, et sanctificavit illum. Illa videlicet benedictione et sanctificati one q
Abbreviated transcription (Latin):
est homo. ut posset ñ mori siñ peccaret:
sin aut̃ peccaret moreret᷑. Ita uͦ immorta¬
les erunt filii resurrect̾ionis cũ erunt
equales angłis dei: ut nec mori ultra. nec
peccare possint. Idoq caro nr̃a post resur¬
rect᷑ionẽ nulla eget refectione ciborum:
quia nulla ei suppetit afame uellassitu¬
dine. uel alia qualibet infirmitate de¬
fectio. Caro aut̃ ade ante peccatũ ita est
ĩmortalis creata. ut admimculis tẽpora¬
lis alimonie ad iuta mortis ex pers ac
do loris existeret: donec corporalib in
crementis ad illam usq ꝑductus ȩtatẽ.
que conditor placeret. cunc creata pro¬
geme multa huiꝰ modi iam iubente ip¬
so sumeret etiã deligno uite: exquo ꝑfec¬
te immortalis effcctus. sustentacula cibi
corporalis ulterius nulla requireret.
Sic gͦ ĩ mortalis &e incorruptibilis ẽ. con¬
dita caro primorũ hominũ. ut eandẽ
suam ĩmortalitatẽ. atq incorruptibi¬

Expanded text:
est ille, ut posset non mori, si non peccaret, est ille, ut posset non mori, si non peccaret, sin autem peccaret, moreretur, ita vero immortales erunt filii resurrectionis, cum erunt aequales angelis Dei, ut nec mori ultra nec peccare possint. Ideoque caro nostra post resurrectionem nulla eget refectione ciborum, quia nulla ei suppetit a fame, vel lassitudine, vel alia qualibet infirmitate defectio. Caro autem Adae ante peccatum ita est immortalis creata, ut adminiculis adjuta temporalis alimoniae, mortis exspers ac doloris ecrementis ad illam usque perductus aetatem quae Conditori placeret; tum creata progenie multa hujusmodi jam, jubente ipso, sumeret etiam de ligno vitae, ex quo perfecte immortalis effectus, sustentacula cibi corporalis ulterius nulla requireret. Sic ergo immortalis et incorruptibilis est condita caro primorum hominum, ut eamdem suam immortalitatem atque incorruptio
Abbreviated transcription (Latin):
uersis quȩ mouent̃ int̾ra: &e in quib ẽ aĩa
uiuens. ũ hãnt aduescendum. Iam hic patet
qd ante reatũ hominis nil noxiũ terra¬
protulit. nullã herbam uenenatã. nul¬
lã arborẽ sterilẽ. cũ manifeste dict̾ũ sit
qd omnis herba &e uniuersa ligna data
sint hominib ac uolatilib. terre quoq
animantib cunct᷑is inescam. Patet qͥ a
nec ipse aues raptu infirmiorũ alitum
uiuebant: nec lupus insidias explora¬
bat ouiliũ. nec serpenti puluis panis¬
eius erat: s umuersa concordit̾ herbis
uirentib ac fructib uescebant᷑ arborũ.
Sane int̾ hec non pretereunda nascit᷑
questio. quomͦ &e ĩmortalis sit homo fac
tus. prealiis animalib ce nichilominꝰ
acceperit cõmunit̃ terrenã cũ illis ali¬
moniam. In quo intuendũ nob̃ ẽ. quia
alia ẽ immortalitas carnis quã in pͥma
conditione madã accepimus. alia quã
nos mnresurrectione ꝑxp̃m accepturos
eẽ sꝑamus. Ita quippe ĩ mortalis fact̾us

Expanded text:
ersis quae moventur in terra, et in quibus est anima vivens, ad vescendum. Jam hic patet quod ante reatum hominis nil noxium protulit terra, nullam herbam venenatam, nullam arborem sterilem, cum manifeste dictum sit quod omnis herba et universa ligna data sint hominibus ac volatilibus, terrae quoque animantibus cunctis in escam; patet quia nec ipsae aves raptu infirmiorum alitum vivebant, nec lupus insidias explorabat ovilia circum, nec serpenti pulvis panis erat, sed universa concorditer herbis virentibus ac fructibus vescebantur arborum. Sane inter haec non praetereunda nascitur quaestio: quomodo et immortalis factus sit homo prae aliis animalibus, et nihilominus acceperit communiter terrenam cum illis alimoniam. In quo intuendum nobis est quia alia est immortalitas carnis, quam in prima conditione in Adam accepimus, alia quam nos in resurrectione per Christum accepturos esse speramus. Ita quippe immortalis factus
Abbreviated transcription (Latin):
ditũ parat. qui transit. qui ministrat. utiq
timat᷑. quã qd̾ scõs suos dñs inet̾nũ bene¬
dicit & sc̃ificat. idẽ uisione głȩ suȩ post opa
sua bona remunerat.
Et requieuit die septimo abumu̾so
op̃e suo qd̾ patrarat. Non quasi lassus ex
minio labore ds instar humanȩ fragili¬
tatis cõpleta mundi fabrica requieuit. s
requieuisse abumuerso oꝑe suo dr. quia
nouã cir. aturã ultra instituere aliquan¬
do cessauit.Solet namq scriptura nomi¬
ne requiei. cessationẽ opis siue sermonis
indicare. sicut inapocalipsi. & requiẽ non

Expanded text:
bitum praeparat, qui transit, qui ministrat, utiquetimatur quam quod sanctos suos Dominus in aeternum benedicit et sanctificat, id est, visione suae gloriae post oavit, remunerat. Et requisivit die septimo ab universo opere suo quod patrarat. Non quasi lassus ex nimio labore Deus instar humanae fragilitatis completa mundi fabrica requievit, sed requievisse ab universo opere suo dicitur, quia novam creaturam ultra instituere aliquam cessavit. Solet namque Scriptura saepe nomine requiei cessationem operis sive sermonis indicare. Sicut in Apocalypsi de san
Abbreviated transcription (Latin):
sas de septenario taceamus. quȩ asserunt
qd̾ iccirco ꝑfectussit. quia ex primo qui
diuidi potest &e primo qui diuidi ñ po¬
test existat: certissime scimus qd sepdena¬
riũ numerũ scriptura saera pro ꝑfectꝰi¬
one ponere consueuit. Unde & septi¬
asserit. Hinc ẽ qd septimus dies inrequiẽ
hominib idẽ insabbado datus est. Hinc ẽ
qd̃ iubeleus annus in quo plenaria quies
exprimit̾. septẽ ebdomadib consumatur:

Expanded text:
sas de septenario numero taceamus, quae asserunt sas de septenario numero taceamus, quae asserunt quod idcirco perfectus sit, quia ex primo qui dividi potest, et primo qui dividi non potest, existat: certissime scimus quod septenarium numerum Scriptura sacra pro perfectione ponere consuevit. Unde et septiasserit. Hinc est etiam quod septimus dies in requiem hominibus, id est, in sabbato datus est. Hinc est quod jubilaeus annus, in quo plenaria quies exprimitur, septem hebdomadibus consummatur,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑcotidianas inlege uictimas sanguis do¬
minice passionis quisemel erat ꝓsalute
mundi effundendus signabat᷑: ita etiam
ꝑ requiem diei septimi. quȩ post oꝑa sex
dierũ semꝑ celebrari solebat. prefiguraba¬
tur magnus ille dies sabbati. in quo dñs
semel insepulchro erat requietur᷑: cõpleti
ac ꝑfect̾is omnib oꝑib suis. quib mun¬
dum quẽ indie sexto ꝑfecerat. iam ꝑditũ
restaurabat. Inquo etiã quasi antiqui
recolens oꝑis: aꝑto sermone declarauit
saluationẽ se iã mundi ꝑfecisse. Cũ enim
accepisset acetũ: dixit consũmatũ ẽ. Sed¬
& hoc scĩficatio & benedictio septimi diei
et requies in illa die post oꝑa sua ualde
bona designauit: qd nos ꝑsingła opera
bona que innobis ipse oꝑat᷑ &e uelle & ꝑfi¬
cere adrequiem tendimꝰ uitȩ cȩlestis. in
ne ꝑfruam̃. Unde bene idẽ dies septimꝰ
nr̃am in illo requiem designat. Beniq
inseptenario numero: sũma ꝑfect̾ionis
accipitur. Ut eñi humanę rationis cau¬

Expanded text:
otidianas, in lege victimas sanguis Dominicae passionis, qui semel erat pro salute mundi effundendus, signabatur, ita etiam per requiem diei septimi, quae post opera sex dierum semper celebrari solebat, praefigurabatur magnus ille dies sabbati, in quo Dominus semel in sepulcro erat requieturus, completis  sexto omnibus operibus suis, quibus mundum, quem in die sexto perfecerat, jam perditum restaurabat. In quo etiam die quasi antiqui recolens operis, aperto sermone declaravit salvationem se jam mundi perfecisse. Cum enim accepisset acetum, dixit: Consummatum est, eet haec sanctificatio et benedictio septimi diei, et requies in illa die post opera sua valde bona, designavit, quod nos singuli post opera bona, quae in nobis ipse operatur et velle et perficere, ad requiem tendimus vitae coelestis, in ne perfruamur. Unde bene idem dies septimusirum perpetuam nostram in illo requiem designat. Denique in septenario numero summa perfectionis accipitur. Ut enim humanae rationis cau
Abbreviated transcription (Latin):
It creauit ds hominẽ adinaginem
suã. adimaginẽ dei creauit illũ. Qđ pͥus dixe¬
rat adimaginẽ suã ÷ ꝯfirmatioĩs grã geminauit. ad¬
dendo ad imaginẽ cħ̃ cͥauit illũ: ut diligntiꝰ inculcar&̃
nob qͣles a d̾ofacti sumꝰ: ⁊ sp̃e recipiende dei imagniis

Expanded text:
t creavit Deus hominem ad imaginem suam, et ad imaginem Dei creavit illum. Quod prius dixerat, ad imaginem suam, confirmationis gratia geminavit, addendo: Ad imaginem Dei creavit illum, ut diligentius insinuaret nobis quales a Deo facti simus, et speciem recipiendae Dei imag
Abbreviated transcription (Latin):
prima existeret. idẽ eadẽ ipsa in qua in pͥn¬
cipio dixit ds̃. fiat lux. & fact̾a ẽ lux. Quẽ
quidẽ psalmũ deresurrectione scriptum
probat ipse qui in eo loquit᷑ ꝓpt̃ miseriã in
opũ & gemitũ pauꝑũ. nunc exurgã dicie
dñs. Pocest aut̃ recte accipi cõpleuisse din
die septimo opꝰ suũ qd̃ fecerat. etiã ineo ql
oꝑis fecisse dicendus ẽ. cũ templũ qd̃ fece¬
rat dedicauit. Immo eximiũ di opꝰ ẽ cũ ea
que fecit benedictione ac sc̃ificatione et̃n
głificat. Deniq de hoc oꝑe qd̾ mȩt̃no dic¬

Expanded text:
prima existeret, id est, eadem ipsa, in qua in prinprima existeret, id est, eadem ipsa, in qua in principio dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Quem quidem psalmum de resurrectione Dominica scriptum probat ipse qui in eo loquitur, dicenopum et gemitum pauperum, nunc exsurgam dicit Dominus . Potest autem recte accipi complevisse Deum die septimo opus suum quod fecerat, etiam in eo quod operis fecisse dicendus est, cum templum quod fecerat dedicavit; imo eximium Dei opus est, cum ea quae fecit benedictione et sanctificatione aeterna glorificat. Deniq
Abbreviated transcription (Latin):
timũ tunc eũ fecisse. atq ineius factura
opussuũ cõplesse dixerimꝰ: qd̾ eo facto
mensurã numerũq consũ mauerit dierũ
quorũ eircuitu omnia dehinc scła ad finẽ
usq ꝑcurrerent. Nã inreuolutione tẽpon
oct᷑auus dies est. qui primus cõputat̾ dies.
Cõpleuit gͥ die septimo opus suũ qd̃ fecerat.
Quia dierũ qͦs fecerat sũmã. meo t̾minauit
tia docent. Unde etiam dies iudicii & con¬
sũmationis scłi quia post septimã sabbat
uentura ẽ. oct̾aua inscripturis ñcupatur.
undelicet qͣsi soli septẽ precesserint. sicut
đr intitulo psalmi. Infinẽ in hymnis pro
octaua psalmus dauid:. qd̃ dedie iudicii
scriptũ. totiꝰ sequentis psalmi textus doce
inquo irã uenturi iudicis timens ꝓpħa
ex clamat. Dñe ne infurore tuo arguas.¬
S ce dies dm̃nce resurrect̾ionis cũ pꝰtot mi¬
dict᷑a ẽ. intitulo alderiꝰ psalmi: quia nmi¬
rũ septimã sequebat᷑. ut septimane sequenti

Expanded text:
timum tunc eum fecisse, atque in ejus factura timum tunc eum fecisse, atque in ejus factura opus suum complevisse dixerimus, quod eo facto mensuram numerumque consummaverit dierum quorum circuitu omnia dehinc saecula ad finem usque procurrerent. Nam in revolutione temporum octavus idem qui et primus computatur dies. Complevit igitur die septimo Deusquia dierum quos fecerat summam in eo terminavit, tia docent. Unde etiam dies judicii et consummationis saeculi, quia post septimam sabbati ventura est, octava in Scripturis nuncupatur, videlicet quasi septem soli praecesserint. Dictum est enim in titulo psalmi: In finem in hymnis pro octava psalmus David. Quod de die judicii scriptum totus sequentis psalmi textus docet, in quo iram venturi judicis timens Propheta exclamat: Domine, ne in ira tua arguasSed et dies Dominicae resurrectionis, cum post tot didicta est in titulo alterius psalmi, quia nimirum septimam sequebatur, ut septimanae sequentis
Abbreviated transcription (Latin):
genere bonus erat: S scriptura pret̃mi¬
sit hoc dicere: ut potius illud diceret qd
futurũ aliqͥd p̃nuntiaret. Ds enĩ natura¬
rũ optimũ conditor. peccantiũ uͦ iustissi¬
mus ordinadorẽ: ut etiã siqua sĩgillatim
fiunt delinquendo deformia. semꝑtam̃
cũ eis uniuersitas pulchra sit.
Et factum ẽ uespere &e mane diessex¬
tus. Igit̾ ꝑfeciꝰ st̃ celi ce t̾ra: et om̃is ornatꝰ
eorũ. Senariũ numerũ constat eẽ ꝑfec¬
tum: quia pͥmus suis partib impletur.
tria. faciunt sex: quale inmonadib nume
sura constituit: ipso etiã mimero in quo
oꝑaret᷑. sua oꝑa doceret eẽ ꝑfect᷑a.
Compleuitq đs die septimo. opus
suũ qd̾ fecerat. Inalia translatione dr̃ quia
consũmauit ds indie sexto oꝑa sua que fe¬
cit. Qd nichil omnino questionis affert:
quia manifesta descriptione quȩ ineo fac¬
nr̃a editio que de hebraicȩ ueritatis fonte
creasse cõmemorat᷑. nisi forte ipsũ diem sep¬

Expanded text:
genere bonus erat, sed Scriptura praetermigenere bonus erat, sed Scriptura praetermisit hoc dicere, ut potius illud diceret quod futurum aliquid praenuntiaret. Deus enim naturarum optimus conditor, peccantium vero justissimus ordinator est, ut etiam si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen universitas cum eis pulchra sit. Et factum est vespere et mane dies sextus. Igitur perfecti sunt coeli, et terra, et omnis ornatus eorum. Senarium numerum constat esse perfectum, quia primus suis partibus impletur, tria faciunt sex, quale in monadibus numer pondere constituit, ipso etiam numero in quo operaretur sua opera doceret esse perfecta. Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat. In alia translatione dicitur quia consummavit Deus in die sexto opera sua quae fecit. Quod nihil omnino quaestioquia manifesta sunt quae in eo facnostra Editio, quae de Hebraicae veritatis fonte creasse commemoratur, nisi forte ipsum diem sep
Abbreviated transcription (Latin):
Nam qd̾ anglicũ patriarchis manducas¬
se legunt᷑. ñ indigentie causa s benigni¬
tatis agebant: ut dulcius hominibus
quib apparebant congruerent. Dñs
quoq post resurrectionẽ manducauit
cũ discipłis. ñ refectionis necessitate. s
ut uerã post mortẽ recepisse se carnem
monstraret. Et factũ est ita: idẽ
ut dñaret᷑ homo cunct᷑is quȩ interra
uel inaquis creata sunt: ut facultatẽ
potestatẽq edendi de fructib terrȩ cũ
latm fuerat dictũ qd uideret ea ẽẽ bo¬
fecit. & erant ualde bona. S querit᷑
merito quare de homine facto ñsit
ad iunctum sigillatim. &e uidit ds̃ qd̾
eẽt bonũ: s ipsius magis factura inter
cȩtera uniu̾salit laudanda reseruet᷑.
Anquia presciebat dñs hominẽ pecca¬
turũ. nec insue imaginis ꝑfectione man¬
surũ ñ sigillatim s cũ cȩteris eũ uoluit
dicere bonũ. uelut intimans qͥd eẽt factu¬
rus. Homo gͥ ante peccatũ & insuo utiq

Expanded text:
Nam quod angeli cum patriarchis manducasse leguntur, non indigentiae causa, sed benignitatis agebant, ut videlicet haec agendo dulcius hominibus quibus apparebant congruerent. Dominus quoque post resurrectionem manducavit cum discipulis, nec refectionis necessitate, sed ut veram post mortem recepisse carnem monstraret. Et factum est ita, id est, ut dominaretur homo cunctis quae in terra vel aquis creata sunt, et ut facultatem potestatemque edendi de fructibus terrae cumus sigillatim fuerat dictum quod videret ea esse bofecit, et erant valde bona. Sed quaeritur merito, quare de homine facto non sit adjunctum singillatim: Et vidit Deus quod esset bonum, sed ipsius magis factura inter caetera universaliter laudanda reservetur; an qui praesciebat Deus hominem peccaturum, nec in suae imaginis perfectione mansurum, non singulatim, sed cum caeteris eum dicere voluit bonum, velut intimans quid esset futurum? Homo igitur ante peccatum et in suo utique
Abbreviated transcription (Latin):
facta sunt luminaria. isi quia post opera
bona uenit illuminatio lucis. ad contẽplan¬
dam spetiem suꝑnȩ uirtutis.
Nter hec die quinto fact̾a sunt reptilia ani¬
marũ uiuarũ homines scilicet renouati in
uitam ꝓbaptisimi sacram̃tũ. Fact̾a sunt et
uolatilia: idest scẽ animȩ adsuꝑna uolantẽ.
Iost hec serta die producit terra ammã
liuam: quando caro nr̃a abstinens ab opi¬
bus montuis uiua uirtutũ germina partu¬
rit. scđm genus scilicet suũ. idẽ uitã imitan¬
do scõum sicut ait apłs. Imitatores mei esto¬
do inoꝑe bono scõs uiros quasipximos
umitam᷑. Beinde producit terra bestias. ho¬
mines inpotentia rerũ bestiis ferocitate &e su¬
ꝑbia sumiles: & peccora: fideles insimplici
tate uiuentes. Serpentes quoq innoxios.
scõs scilicet uiros. astucie uiuacitate bonũ
amalo disceruentes. & inquantũ fasest.
reptando. scrutantes terrena. ꝑquȩ intelli¬
gant sempit̾na. non illos uenenosos. qui

Expanded text:
facta sunt luminaria, nisi quia post opera bona venit illuminatio lucis, ad contemplandam speciem supernae virtutis? Inter haec die quinta facta sunt reptilia animarum vivarum: homines scilicet renovati in vitam per baptismi sacramentum. Facta sunt et volatilia, id est, sanctae animae ad superna volantes. Post haec, sexta die, producit terra animam vivam, quando nostra caro, abstinens ab operibus mortuis, viva virtutum germina parturit, secundum genus scilicet suum, id est, vitam imitando sanctorum sicut ait Apostolus: Imitatores mei estodo in opere bono sanctos viros quasi proximos imitamur. Deinde producit terra bestias, homines in potentia rerum, sive ferocitate superbiae, similiter et pecora, fideles in simplicitate vitae viventes. Serpentes quoque innoxios, sanctos scilicet viros, astutiae vivacitate, bonum a malo discernentes, et in quantum fas est reptando scrutantes terrena, per quae intelligant sempiterna, non illos venenosos qui
Abbreviated transcription (Latin):
so cessauerat ab instituendis ultra nouiᷤ
rerũ generib. Neq huic sententiȩ cont̃¬
riũ debet illud estimari: qd̾ ineuanglio
dei scripture huius auct̾oritate antiqui¬
tus cõmendatã sabbatũ abeo ñseruari qͦ¬
rebantur. Cessauit enĩ septimo die acon¬
dendis generib creacure: quia ultra iã
ñ condidit aliqua oꝑa noua. De inceps
ministrationẽ. quȩ tunc instituta fc̃:
ñ ut ipso saltẽ die septimo pocentia eiꝰ
acęli & terre omniũq rerũ quas condi¬
derat gubernatione cessaret. Alioquin:
continuo dilabarent᷑. Huc usq de pri¬

Expanded text:
 cessaverat ab instituendis ultra novis rerum generibus. Neque enim huic sententiae contrarium, debet illud aestimari, quod Dei, Scripturae hujus auctoritate antiquitus commendatam, sabbatum ab eo non conservari querebantur. Cessaverat enim septimo die a condendis generibus creaturae, quia ultra jam non condidit aliqua genera nova. Deinceps ministrationem, quae tunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia ejus a coeli et terrae omniumque rerum, quas condiderat, gubernatione cessaret, alioquin continuo dilaberentur. CAPUT X.
Abbreviated transcription (Latin):
filios dei &e lucis apeccadorib tanquã ade¬
nebris. istos uocans diem. alios noctem.
Nam quia inlucis nomine iusti appellan¬
tur: audi apłm. fuistis inquit aliquando
tenebrȩ : nunc aut̃ lux in dño.¬

Expanded text:
est filios Dei et lucis a peccatoribus tanquam a teest filios Dei et lucis a peccatoribus tanquam a tenebris, istos vocans diem, illos noctem, nam quia in lucis nomine justi appellantur, audi Apostolum: Fuistis inquit aliquando tenebrae, nunc autem lux in Do
Abbreviated transcription (Latin):
In hoc gͥ principio fecit ds celũ & terram.
idẽ spũales qui cȩlestia meditant᷑ & que¬
runt. impso fecit &e carnales. qui t̾renum
hominẽ nec dũ deposuerunt. Terra autẽ
erat mnanis &e uacua: terra scilicet carnis
nrẽ erat inanis ce uacua priusquã acciꝑet
doctrine formã. Et cenebrȩ erant suꝑfaci¬
em abisi. Quia delict̾orũ cecitas & ignorin¬
diȩ ꝓfunda obscuritas. corda nr̃a tegebat.
Sp̃s aut̃ dei suꝑ eo nr̃m denebrosum ce
fluidũ quasi suꝑ aquas ia suꝑferebatur.
in quo subsistentes requiesceremꝰ. euiusq
uiuificarem̃ flatu. & euiꝰ unda abluerem̃
¶Birit qͦq ds̃. fiat lux. idẽ illuminatio cre¬
dulitatis appareat. Prima eñ die lucẽ fie¬
ri dedit. quia inconuersatione fides est.
unde & ipsum primũ inpreceptis man¬
datũ est. Dñs ds tuus ds unus est. Prop¬
cer quã fidem ipse dñs etiam uisibilit̃ in
mundo apparere uoluit. Iam cunc ds
iuxta p̾scientie suȩ grãm. diuisit iustos &

Expanded text:
incipio fecit Deus coelum, id est, spirituales, qui coelestia meditantur et quaerunt. In ipso fecit et carnales, qui terrenum hominem necdum deposuerunt. Terra autem erat inanis et vacua. Terra scilicet carnis nostrae inanis erat et vacua, priusquam acciperet doctrinae formam. Et tenebrae erant super faciem abyssi. Quia delictorum caecitas et ignorantiae profunda obscuritas corda nostra tegebat. Spiritus autem Dei super cor nostrum tenebrosum et fluidum quasi super aquas jam superferebatur, in quo subsistentes requiesceremus, cujusque vivificaremur flatu, et cujus uno ablueremur. Dixit quoque Deus: Fiat lux, id est, illuminatio credulitatis appareat. Prima enim die lucem fidei dedit, quia prima in conversione fides est. Unde et ipsum primum in praeceptis mandatum est: Dominus Deus tuus, Deus unus est. Propter quam fidem ipse Dominus, etiam visibiliter in mundo apparere voluit, jam tunc Deus juxta praescientiae suae gratiam divisit justos, id
Abbreviated transcription (Latin):
to aer cogetur innibes: & uentꝰ tran¬
siens fugabit eas. Beniq ꝑ noct̾es etiã sere¬
nas rorat: cuius rons guttȩ mane inherb̃
inueniunt᷑. Celo aũt hoc mͦ iunguntur:
qm̃ adeo uicinꝰei ẽ aer iste. ut et ipse ñ
constat inaere. Et dñs ipse dicit. Cũ ui¬

Expanded text:
to aer cogetur in nubes, et ventus tranto aer cogetur in nubes, et ventus transiens fugabit eas . Denique per noctes etiam serenas rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Coelo autem hoc modo injunguntur, quoniam adeo vicinus est ei aer iste, ut et ipse nomconstat in aere. Et Dominus ipse tu
Abbreviated transcription (Latin):
creatione quidẽ mundi quarta proces¬
sit: at intempore dr̃icȩ passionis altiorĩ
gr̃ã sacͣmenti in quintã sabbati incidit.
ut uidelicet dñs sexto sabbati crucifixꝰ.
sabbato insepulchro quiesceret: ac pͥmã
sabbati sua resurrectione consecraret.
Nobis quoq inea inqua ce lux fact᷑a est.
resurgend amortuis. ac lucẽ ꝑpetuam¬
Gixit etiã ds. Producant aquȩ repti¬
iẽ ammȩ uiuentis & uolatile suꝑ terrã:
subfirmamento cęli. Post ornatã quarto
die celi faciem luminarib: consequenter
quinta. inferions mund partes. aquȩ ui¬
delicet ce aer omant̾. his quȩ spu uitȩ mo¬
uent̃: Quia & hec elementa. quadã quas
cognatione et sib ad inuicẽ. & cȩlo copu¬
lant᷑. Sib quidẽ: quia natura aquarũ.
aeris qualitat proxima ẽ. Unde exalati¬
onib earũ. pinguescere probat᷑: ita ut ce
nubila contrahat. &e possit uolatꝰ auium
sustinere. attestante scriptura: quia subi¬

Expanded text:
creatione quidem mundi quarta procescreatione quidem mundi quarta processit. At in tempore Dominicae passionis, altioris gratia sacramenti, in quintam sabbati incidit: ut videlicet Dominus sexta sabbati crucifixus, sabbato ipso in sepulcro quiesceret, ac primam sabbati sua resurrectione consecraret, et nobis quoque in ea, in qua et lux facta est, resurgendi a mortuis ac lucem peDixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Post ornatam quarta die coeli faciem luminaribus, ornantur consequenter quinta inferiores mundi partes, aqua videlicet et aer, his quae spiritu vitae moventur. Quia et haec elementa quadam quasi cognatione et sibi ad invicem et coelo copulantur. Sibi quidem, quia natura aquarum aeris qualitati proxima est. Unde exhalationibus earum pinguescere probatur, ita ut et nubila contrahat, et possit volatus avium sustinere, attestante Scriptura: quia subi
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ cuiq rei existendi uel manen¬
di. atanto fabricatore fuerat constitu¬
ta mensura.Lactũq ẽ uesꝑe ce ma¬
ne diesquartus. Hec ẽ uesꝑa illa memo¬
randa:. inqua popłs dei inegypdo incele¬
bratione pasche agnũ obtulit. hoc ma¬
ne. qd̾ primũ post excussũ longe serui¬
tutis iugũ cepto lib̾tatis itinere uidit.
Scriptũẽ enim. unc. dicente dño ad mo¬
ysen. Mensis istẽ uob̃ principiũ men¬
sium: primus erit inmensib anni.
Decima die mensis huiꝰ. tollat imus¬
quisq agnũ ꝑ familias ce domossuas.
&e seruabitis eũ usq adquartã decimã¬
diem mensis huiꝰ. immolabitq eum
uniuersa multitudo filiorũ isrt ad ues¬
ꝑam. &e cetera. Qua etiã uesꝑa ad consũ¬
manda paschȩ legalis sacram̃ta. dñs nr̃
post esum agni typici misteria nobis
sui coronis ce sanguinis celebranda ini¬
tiauit: Quo lucescente mane quasi ag¬
nus ĩmaculatus. suo nos sanguine re

Expanded text:
quantum cuique rei existendi sive manenquantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Factum est vespere et mane dies quartus. Haec est vespera illa memoranda, in qua populus Dei in Aegypto in celebrationem paschae obtulit agnum hoc mane quod primum post excussum longae servitutis jugum, coepto libertatis itinere, vidit. Scriptum est dicente Domino ad Moysen: Mensis iste vobis principium mensium primus erit in mensibus anni. Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum per familias et domos suas, et servabitis eum usque ad quarta immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam, etc. . Qua etiam vespera ad consummanda paschae legalis sacramenta, Dominus noster post esum agni typice mysteria nobis sui corporis et sanguinis celebranda initiavit; quo lucescente mane, quasi Agnus immaculatus suo nos sanguine red
Abbreviated transcription (Latin):
quib fuerant ante redire. luna quoq
cũ duodecies spacia sui cursus ꝑegerit:
annũ facit cõmunẽ. idẽ dierũ trecento¬
rũ quinquaginta quatuor. Et ut anno
solari eius possit concodare circuitꝰ. t̃cio
quoq uel scđo anno t̾cium decimum
addit mensem: quẽ ẽbolismũ annũ¬
uocant calculatores: ce fit dierũ trecen¬
torum octoginta et quatuor.
Et uidit ds qd̾ eẽt bonũ. necessario
sc̃a scriptura multotiens repetit qd uidit
ds bona eẽ quȩ fecit: ut hinc informare¬
tur pietas fideliũ: ñ pro humano sensu
qui sepe etiam bonis rebus offendit᷑. qua¬
rũ causas atq ordinẽ nescit. decreatura
unsibili ce inuisibili iudicare: s laudan¬
ti deo credẽ &e cedẽ. Tanto eñ quisq fa¬
cilius aliquid proficiendo cognoscit:
quanto religiosius antequã cognoscẽt
deo credidit. Uidit gͦ ds qd̾ eent bona
quȩ fecit: qm̃ quȩ facienda placebant
ut fierent. fact̾a placuere ut manerent:

Expanded text:
in quibus fuerant ante redire. Luna quoque in quibus fuerant ante redire. Luna quoque cum duodecies spatia sui cursus peregerit, annum facit communem, id est, dierum trecentorum quinquaginta quatuor, et ut anno solari posset ejus concordare circuitus, tertio quoque vel secundo anno tertium decimum addit mensem, quem embolismum vocant annum calculatores, et fit dierum trecentorum octoginta et quatuor. Et vidit Deus quod esset bonum. Necessario sancta Scriptura multoties reperit quod vidit Deus bona esse quae fecit, ut hinc informaretur pietas fidelium; non tamen pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et cedere. Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius antequam cognosceret Deo credidit. Vidit ergo Deus quod essent bona quae fecit, quoniam quae facienda placebant, ut fierent, facta placuerunt, ut manerent,
Abbreviated transcription (Latin):
de resurrectionis dñicȩ tempus insta¬
bit. Cõpleto ad litterã quoq prophe u̾
bo. qui dixit. fecit lunam intempore:
sol cognouit occasũ suũ. Stellȩ quoq
ex cepto eoqd̃ supradiximus. quia uel
sua spetie quȩ sit futura qualitas aeris.
uł suo cursu qͦta sit uigilia noctis osten¬
dunt. st̃ insigna & tempora: quia heę
incȩlũ uenientes estiua tempora. ille de¬
signant hiberna. Sc̃ ce indies: quia iste
uernis dieb solem. ille comitant᷑ autũ¬
nalib. St̃ ce inannos: quia quȩ nunc
uerbi grã in equinoctio uerno matuti¬
ne onunt᷑. ipse om̃ib annis in eodẽ ȩqui¬
noct̾io incęli faciem ueniunt. Quȩ nũc
in sol sticio uesꝑe uel mane: hee semꝑ
in illo eisdẽ horis onunt᷑. S ce quȩdam
st̃ stellȩ quas planetas idẽ errantes uo¬
cant astrologi: quȩ maiores annos suo
circuitu faciunt: quo adeundẽ cȩli locũ
redeunt. Nã stella quȩ saturnus dicit᷑

Expanded text:
dae resurrectionis Dominicae tempus instadae resurrectionis Dominicae tempus instabit, completo ad litteram quoque Prophetae verbo, qui dixit: Fecit lunam in tempora, sol cognovit occasum suum . Stellae quoque, excepto quod supra diximus, quia vel sua specie quae sit futura qualitas aeris, vel suo cursu quota sit vigilia noctis, ostendunt; sunt in signa et tempora, quia hae in coelum venientes aestiva tempora, illae designant hiberna. Sunt et in dies, quia istae in vernis diebus solem, illae comitantur autumnalibus. Sunt et in annos, quia quae nunc verbi gratia in aequinoctio verno matutinae oriuntur, ipsae omnibus annis in eodem aequinoctio in coeli faciem veniunt; quae nunc in solstitio vespere vel mane, hae semper in illo eisdem horis oriuntur. Sed et quaedam sunt stellae quas planetas, id est, errantes vocant astrologi, quae majores annos suo circuitu faciunt, quo ad eumdem coeli locum redeunt. Nam stella quae Saturni dicitur,
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ obtusis stellarum radiis dies ñdum
temporũ. pret̾ diei solũ. & noctis poterat.
Meritoq fact̾is siderib dictumẽ. & sint in
signa & tempora &e dies et annos. Cepert̃
namq discerni temporũ uices. ex quosol
die quarto mundi nascentis amedio proce¬
dens orientis. equinoct̾iũ uernale suo con¬
secrauit exortu: & cotidianis ꝓfect̾ib ad al
ca cȩli scandendo. rursũq a solsticiali uer¬
tice paulatim ad infima descendendo:
nec mora abinfimis hibernisq locis equi¬
noctiales giros repetendo. discretis tempe¬
rib quatuor notissimis dieb p̃finitis: an¬
inspacium cũ pleuit. S &e luna uespere
plena apparens. ea quȩ incelebratione
paschȩ seruanda erant cẽpora primo sus
mãinagen do pascha seruamus. cũ eqͥ¬
noctium die transcenso. plena uespere
luna. hocẽ quarta decima infaciemcę¬
l prodierit. Nam mex post hoc ut dñi¬
cus dies ad uenerit: aptũ hoc celebran¬

Expanded text:
quidem obtusis stellarum radiis dies, sed mquidem obtusis stellarum radiis dies, sed mtemporum, praeter diei solum et noctis, poterat; meritoque factis sideribus dictum est: Ut sint in signa, et tempora, et dies, et annos. Coeperunt namque discerni temporum vices ex quo sol die quarto mundi nascentis, a medio procedens Orientis, aequinoctium vernale suo consecravit exortu. Et quotidianis profectibus ad alta coeli culmina scandendo, rursumque a solstitiali vertice ad infima paulatim descendendo, nec mora ab infimis hibernisque locis aequinoctiales gyros repetendo, discretis temporibus quatuor notissimis, diebusque praefinitis, anni spatium complevit. Sed et luna vespere plena apparens, ea quae in celebrationem Paschae servanda erant tempora, primo suo  primum in agendo Pascha servamus, cum aequinoctii die transcenso, plena vespere luna, hoc est, quartadecima, in faciem coeli prodierit. Nam mox post, ut Dominicus dies advenerit, aptum hoc celebran
Abbreviated transcription (Latin):
stellas. & posuit eas infirmam̃to cȩli. Quia
& silunã ommi mense. si aliquotiens & ftel¬
ias maiores indie uideri contingat: ñeaᷤᷤ
diei s noct̃i solũmͦ lucis solatiũ aliqd̃ af¬
ferre certissimũ est. Ut lucerent super
terrã. & p̃eent diei ac nocti: & diuiderent
luicẽ ac tenebras. Hec et deluminaribus
miagnis &e destellis intelligi possunt. eata¬
men distinct̾ione ut qd̾ dictum est. & pre¬
c̃ẽt diei adsolem spetialit̾: & qd subditur
ac noct̾ ad liuniam & stellas ꝑtineat. Qd̃ uero
sub infert̾ &e diuiderent lucẽ ac tenebras.
om̃ib equȩ siderib conuenit: que ubicũq
incedunt lucem secũ circũferunt. ubi aut̃
absunt. tenebrosa cunct᷑a relinqunt. Sin
aũt querit aliquis quale potuerit eẽ lum̃
diurnũ ante creationẽ siderum: ñ abre ẽ
credi qd̾ tale fuerit quale uidemus cotidie
mane appropinquante scilicet solis ortu.
s nec dum t̾ris apparente: quando lucet

Expanded text:
stellas, et posuit eas in firmamento coeli. Quia stellas, et posuit eas in firmamento coeli. Quia et si lunam omni mense, si aliquoties et stellas majores in die videri contingat, nequaquam eas diei, sed nocti solummodo lucis solatium aliquod afferre certissimum est Ut lucerent super terram et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Haec et de luminaribus magnis et stellis intelligi possunt: ea tantum distinctione, ut quod dictum est, Et praeessent diei, ad solem specialiter; quod subjunctum, et nocti, ad lunam et stellas pertineat. Quod vero subinfertur: Et dividerent lucem ac tenebras, omnibus aeque sideribus conveniat: quae ubicunque incedunt, lucem secum circumferunt; ubi autem absunt, tenebrosa cuncta relinquunt. Sin autem quaerat aliquis quale potuerit esse lumen diurnum ante creationem siderum, non ab re est credi quod tale fuerit quale videmus quotidie, mane approximante scilicet solis ortu, sed necdum terris apparente, quando lucet
Abbreviated transcription (Latin):
celi. illuminent omnia &e equȩ specten¬
tur acunctis. Exemplũ magnitudinis
det̃. Nã silonge positis mino uideretur.
&e propiꝰ constitutis maior fulgeret. pro¬
deret exiguitatis indicium.
uminare maius ut preeẽt diei: &e lu¬
minare minus ut preeẽt nocti. Et stellas
ce posuit eas infirmam̃to cȩli. luminare
maiꝰ est solñ solũ forma sui qualiscũq est
corporis: s etiã magnitudine luminis
qua &e ipsum luminare minus. &e stellas
illustrare credit᷑. Mauis ẽ uirtute ardoris.
qua mundũ calefacit exortũ. cũ preteritis
ante creationẽ eiꝰ dieb nil omnino calori
habuisset. Qd̾̃ equalis uniusq magnitu¬
dinis luna cũ sole cernit᷑: fieri dicunt¬
ex eo qd ille multo longinquior aterris
atq altior quã luna incedat. Idoq mag¬
intudo eius quanta sit ñ ualeat anobis
qui interris degimus. dinosci. Omna em̃i
longuis posita: solent breuiora uideri.

Expanded text:
coeli, terrae illuminant omnia, et aeque spectancoeli, terrae illuminant omnia, et aeque spectantur a cunctis. Exemplum magnitudinis detur. Nam si longe positis minor videretur, et propius constitutis major refulgeret, proderet exiguitatis indicium. Luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti, et stellas; et posuit eas in firmamento coeli. Luminare majus est sol, non solum forma sui qualiscunque est, corporis, sed etiam magnitudine luminis, qua et ipsum luminare minus et stellas illustrare creditur. Major est et virtute ardoris, qua mundum calefecit exortus, cum praeteritis ante ejus creationem diebus nihil omnino caloris habuisset: quod autem aequalis uniusque magnitudinis luna cum sole cernitur, ex eo fieri dicunt, quod ille multo longinquior a terris atque altior quam luna incedat; ideoque magnitudo ejus quanta sit, nequaquam a nobis, qui in terris degimus, valeat dignosci. Omnia enim longius posita solent breviora videri.
Abbreviated transcription (Latin):
onib euntes quã qui inmari nauigant:
nocte dieq signis egent siderũ. Sunt itẽ
insigna. quia ñnũꝗͣ aeris quoq qualitas
quȩ sit uentura horũ condẽplatione pre¬
uidemus.
tluceant infirmam̃to cęli: & illumi¬
nant terrã. & fact̾ũ est ita. Semꝑ quidẽ
luminaria celi infirmam̃to lucent. ut
diximus: &e proxima ei loca clarolu¬
mine ꝑfundunt: s temporib oportu¬
nis illuminant terrã. Namq aliquoti¬
cũ parua ẽ. uel stellarũ lumen terris ap¬
pareat. S &e ortus sol. lunã stellasq ma¬
iore lumine ne terrã illuminent. im¬
pedit. Unde & nom̃ latine accepit. qd̾
solus obtusis stellis & luna ꝑdiem t̾ris
fulgeat. Fecit ds duo magna lumi¬
naria. Luminaria magna possumus ac¬
cipere ñ tam aliorũ cõparatione quam
suo munere: ut est cȩlũ magnũ & mare
magnũ. Nam ce magnus sol qui com¬
plet obem terrarũ suo calore. uel luna
suo luminȩ:quȩ inquacũq parte fuerĩt

Expanded text:
onibus euntes quam qui in mari navigant, onibus euntes quam qui in mari navigant, nocte dieque signis egent siderum. Sunt item in signa, quia nonnunquam aeris quoque qualitas, quae sit ventura, horum contemplatione providemus.in firmamento coeli, et illuminent terram; et factum est ita. Semper quidem luminaria in firmamento coeli lucent, ut diximus, et proxima ei loca claro lumine perfundunt, sed temporibus opportunis illuminant terram. Namque aliquoticum parva est, vel stellarum lumen terris appareat; sed et ortus sol lunam stellasque majore lumine, ne terram illuminent impedit; unde et nomen Latine accepit, quod solus, obtunsis una stellis cum luna, per diem terris fulgeat. Fecit quoque Deus duo magna luminaria. Luminaria magna possumus accipere, non tam aliorum comparatione, quam suo munere, ut est coelum magnum et mare magnum. Nam et magnus sol qui complet orbem terrarum suo calore, vel luna suo lumine, quae in quacunque parte fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
es. et annos. ñ qđ acondidione eorũ tempo¬
ra ceperint. quȩ constat cepisse aprinci¬
pio quo fecit d̾s cęlũ & terrã. uel dies et
anni qui originẽ sũpsisse noscunt᷑. ex quo
dixit ds fiat lux. et fact̾a ẽ lux.s quia per
otus eorũ siue transitꝰ temporũ ordo die¬
rumq annorũq signat᷑. Nam totũ illud
triduũ suꝑiꝰ indiscreto eursus sui ꝓcessu
transierat: nullã penitus dimensionem
habens horarũ: ut pode quia lumine pͥma¬
rio adhuc generalit omnia replente. nullũq¬
caput habente qd̾ nunc de sole accepit. nus¬
quam radu ardentiores illuxerant. nulla
sub caute uel arbore. quasi remotior umbra
frigebat. S excepta adnotatione tẽporis:
sunt luminaria insign a. huiꝰ uidȩ usibus
necessaria: quȩ uel naute ingub̃nando uł
uant: ubi leuissimo uenti mpulsu cunc¬
ca mox quȩ inuenta fuerint itinerantiũ
uestigia cõplanant. Idoq ñ minꝰ illis regi¬

Expanded text:
es et annos, non quod a conditione eorum vel tempoes et annos, non quod a conditione eorum vel tempora inciperent, quae constat coepisse a principio quo fecit Deus coelum et terram; vel dies et anni, qui originem sumpsisse noscuntur ex quo dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; sed quia per ortus eorum sive transitus temporum ordo dierumque annorumque signatur. Nam totum illud triduum superius indiscreto cursus sui processu transierat, nullam penitus dimensionem habens horarum, ut pote quia lumine primario adhuc generalitcaput habente, quod nunc de sole accipit, nusquam radii ardentiores illuxerant, nulla sub caute vel arbore quasi remotior umbra frigebat. Sed et excepta adnotatione temporum sunt luminaria in signa hujus vitae usibus necessaria, quae vel nautae in gubernando, vel vant, ubi levissimo venti impulsu, cuncta mox, cum inventa fuerint, itinerantium vestigia complanantur. Ideoque non minus illis in regi