comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qui scđm uoluntatẽ legis moysi arbitra¬
bant᷑ se facere cũ dimitterent. Simul et
illud hoc ipso xp̃o ad testante cognoscimꝰ
dm̃ fecisse et c̃iunxisse masculũ ⁊ feminã
quo manichȩi negando damnant᷑. non
uerũ est diabolũ fecisse atq coniunxis¬
se masculum ⁊ feminã: qua calliditate
diabolica faustus rep̃hendit moysen tã-¬
quã coniugia dirimentẽ ꝑ libelũ repu¬
dii. ⁊ laudat xp̃m tamꝗͣ illud eius modi
iunculũ ⁊ firmantẽ ex p̃cepto eugłii. Cũ
utiq scđm suã stultã sacrilegãq senten¬
tiã moysen laudare debuer̃ separantem
qd fecerat & comunxerat diabolus. ⁊ xp̃m
uituꝑare diaboli figmentũ et ligam̃tũ
solidantẽ: iam illud quomͦ aperit magi¬
ster bonus. Cur ipse moyses ex cuiꝰ libro
ꝑlata ẽ tam scã deprima c̃iunctione
masculi et feminȩ tam scã et nulla sepa¬
ratione uiolanda castitas coniuigalis.
postea ꝑ miserit dimittere uxorẽ. Nlam

Expanded text:
qui secundum uoluntatem legis Moysi arbitraqui secundum uoluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimitterent. simul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichaei negando damnantur non uerum est diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moysen laudare debuerit separantem, quod fecerat et coniunxerat diabolus, et Christum uituperare diaboli figmentum et ligamentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam
Abbreviated transcription (Latin):
ista ultionũ debita relaxamꝰ ⁊ cauendum
ẽẽ ne si hoc ñ fecerimꝰ nec nob̃ dep̃cantib̃
peccati obligatio remittat᷑. Sic in illis
libris ueteribꝰ scriptũ est. Quindicari
uult in ueniet uindicta ado uindictam.
et peccata illiꝰ confirmans c̃firmabit.
Relinque ꝓximo tuo nocenti te: ⁊ tc̃ dep̃¬
canti tͥ peccata soluent᷑. Homo homi¬
ni reseruat iram. ⁊ adño querit mede¬
tiationẽ petit a dño. Et quis orabit ꝓpa
catis illius : Lam uͦ de uxore non dimis¬
tenda quid aliud uł qđ oportunius ex ib
libris cõmemorẽ. quã id unde iudeis de
hac re int̾rogantib dñs ipse respondĩ
Cum n quererent utrũ liceret quacũꝙ
ex causa dimittere uxorẽ: ait illis. Nlon
legistis qr qui fecit abinitio masculũ
⁊ feminã fecit eos: ⁊dixit. Apter ħ dimils¬
tet hõ patrẽ ⁊ matrẽ. ⁊ ad herebit uxou
suȩ. ⁊ erunt duo incarne una. Itaq us
ysi c̃uincunt᷑. non ẽẽ uxorem dimittendã

Expanded text:
ista ultionum debita relaxamus, et cauendum ista ultionum debita relaxamus, et cauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nobis deprecantibus peccati obligatio remittatur, sic in illis libris ueteribus scriptum est: qui uindicari uult, inueniet uindictam a deo et peccata illius confirmans confirmabit. relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata soluentur. homo homini reseruat iram et a domino quaerit mederopitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam, fecit eos et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una. itaque iaysi conuincuntur non esse uxorem dimittendam,
Abbreviated transcription (Latin):
Et alia multa. Quod aut̃ tẽperando aiun¬
dicta ⁊ diligendo &̃ malos din unictetur.
Habes ibi de ipso do id agente coꝑiosum
locum. Ibi namq scriptũ est. Multum
tamꝗͣ gucta roris ante lucani quȩ descen¬
dit intrã. D misereris omniũ qm̃ omĩa
potes et dissimulas peccata omniũ ꝓpt̃
disti horꝑ quȩ fecisti. Neq enĩ odio ha¬
bens aliquid constituisses. Quomͦ gͦ pos¬
set aliquid ꝑmanere nͥ tu uoluisses:
aut quod ate uocatum ñ ẽẽ conserua¬
cuus est in omnib ꝓpt̃ qđ eos qui ex¬
errant partib corripis et de quib peccint
ad monens ad loqueris ut relicta malicia
credant. in te dñe. Ad hanc benignã paci¬
entiã dĩ qui facit solem suũ oriri suꝑbo
nos ⁊ malos ⁊ pluit suꝑ iustos ⁊ in iustos
in iurias neglegamꝰ ⁊ benefaciamꝰ his qui
nos oderunt. ut simꝰ ꝑ fecti sicut pat̾ nr̃
cęlestis ꝑ fectus est. Ualere aut̃ nob̾ ⁊ adi

Expanded text:
et alia multa. quod autem temperando a uinet alia multa. quod autem temperando a uindicta et diligendo etiam malos deum imitemur, habes ibi de ipso deo id agente copiosum locum; ibi namque scriptum est: multumtanquam gutta roris antelucani que descendit in terram; sed misereris omnium, quoniam omnia potes et dissimulas peccata hominum propdisti horum, quae fecisti; nec enim odio habens aliquid constituisses. quomodo ergo posset aliquid permanere, nisi tu uoluisses, aut quod a te uocatum non esset, conseruatuus est in omnibus; propter quod eos, qui exerrant partibus, conripis et de quibus peccant admonens adloqueris, ut relicta malitia credant in te, domine. ad hanc benignam patientiam dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, are nostras iniurias neglegamus et benefaciamus his, qui nos oderunt, ut simus perfecti, sicut pater noster caelestis perfectus est. ualere autem nobis et ad
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmitit᷑ quod infiguris ueteri testamenti
ꝓ tempoꝵ distributione Legebat᷑. unde
idem dicit. Mandatũ nouũ douob̾ ut in
uicem diligatis uos. Itaq uel omĩa nel
pene omnia que monuit seu precepit
ubi adiungebat ego autẽ dico uob̾ inue¬
niunt᷑ & in illis uetib liłͥis. ibi contia irã
dictum est t̾batꝰ ẽ. pre ira oculus m̃s & me¬
est qui uincit iram. quã qui capit ciuitatẽ.
bi contͣ uerbum durũ plaga sfagelli liuo¬
rem faciet. plaga aut̃ linguȩ confringet
ossa. lbi contra mȩchiam cordis. ne concu-¬
piscas uxorem ꝓximi tui. Non N ait ne
adulteres: s ne concupiscas. Unde apl̃s
hoc ex lege cõmemorat dicens. Nlam con¬
cupiscentiã nesciebã: nͥ lex diceret: ñ con¬
cupisces. Ibi de patientia ñ resistendi:
laudat᷑ uir p̃bens ꝑ cutienti se maxillã
⁊ saturatus obꝓbriis. Ibi de immico dili
cõmemorauit apłs. Et illud in psalmo.
Cum his qui oder̃ pacem eram pacificus.

Expanded text:
promittitur, quod in figuris ueteris testamenti promittitur, quod in figuris ueteris testamenti pro temporum distributione tegebatur. unde item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis. Itaque uel omnia uel paene omnia, quae monuit seu praecepit, ubi adiungebat "ego autem dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus libris. ibi contra iram dictum est: turbatus est prae ira oculus meus eest, qui uincit iram quam qui capit ciuitatem. ibi contra uerbum durum: plaga flagelli liuorem faciet; plaga autem linguae confringet ossa; ibi contra moechiam cordis: ne concupiscas uxorem proximi tui. non enim ait: ne adulteres, sed: ne concupiscas. unde apostolus hoc ex lege commemorat dicens: nam concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: non concupisces. ibi de patientia non resistendi laudatur uir praebens percutienti se maxillam et saturatus obp1;obiis. ibi de inimico diligcommemorauit apostolus et illud in psalmo: cum his, qui oderant pacem, eram pacificus
Abbreviated transcription (Latin):
peditibus conligari. S ut potiꝰ quod nẽ
agitur explicem. si xp̃e ubi quibusdam
antiquȩ sententiis ꝓpositis ad iunxit. ego
aut̃ dico uobis. neq pͥmoꝵ hominũ legem
hoc uerboꝵ additam̃to ad impleuit. Neq
illam quȩ ꝑ moysen data ẽ. quasi contͣrioꝵ
oppositione destruxit. s potius omĩa ex he¬
brȩoꝵ lege cõmemorata ita cõmendauit
ut qͥcquid ex ꝑsona sua in suꝑ leͦqueret᷑ uł
ad expositionẽ requirendã ualeret. siquid
illa obscure posuisset uł adtuqus conser¬
uandũ qđ illa uoluisset. Uides quã sit
alit̾ in celligendũ. qđ ait. ñ se uenisse legẽ
soluere: s ad implere. Ocilicet ut ñ quasi
semiplena istis uerbis integraret᷑. s ut qđ
sum misit: in manifestatione donauit
qr sola karitate iusticia legis possec imple¬
ri. Propt̾ea dixit. Non ueni legem soluere.
s ad implere. Hoc ẽ nouũ testamentũ qd̃
hiuic dilectioni hereditas regni cȩlorum

Expanded text:
pedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc pedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc agitur explicem , si Christus, ubi quibusdam antiquis sententiis propositis adiunxit: ego autem dico uobis, neque primorum hominum legem hoc uerborum additamento adinpleuit neque illam, quae per Moysen data est, quasi contrariorum obpositione destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum lege commemorata ita commendauit, ut, quicquid ex persona sua insuper loqueretur, uel ad expositionem requirendam ualeret, si quid illa obscure posuisset, uel ad tutius conseruandum quod illa uoluisset: uides, quam sit aliter intellegendum, quod ait non se uenisse legem soluere sed adinplere, scilicet ut non quasi semiplena istis uerbis integraretur, sed ut, m, quem promissum misit, in manifestatione donauit, qua sola caritate iustitia legis posset inpleri, propterea dixit: non ueni legem soluere sed adinplere. hoc est nouum testamentum, quo huic dilectioni hereditas regni caelorum
Abbreviated transcription (Latin):
karitatẽ nulla prudentiũ ꝑsuasione reuo¬
caretꝰ. Si .N. non diligitur uxor dimitten¬
da ñ ẽ: diligenda est. Dilectio aut̃ monẽ¬
do atq suadendo conponi. ñ ĩ uitum co¬
gendo inpomi põtest Hoc facere scriba
debebat iustus ⁊ sapiens qualẽ in illa ꝓ¬
fessione ẽẽ oportebat. at quem ut uenire¬
tur discordia marito libellus con scriben¬
dus p̃ceptus ẽ. Quem uir bonus prudeis¬
q non scriberet. nisi in animo nimis
aduerso atq ꝑ uerso consilium c̃cordie
non ualeret. Uerum tam̃ uob̾ ex ur̃i er¬
rors sacrilega uanitate quero cur displi¬
ctat dimittere uxorẽ. ꝗͣ ad matrimonii
fidem s ad concupis cencie crim̃ habendã
eẽ censetis. Mlatrimoniũ quippe ex hoc
appellatũ ẽ quod ñ ob aliud debeat femina
nubere quam ut mater fiat. Quod uob̾
odiosum est. Eo modo enim putatis
partem dĩ ur̃i gentis tenebrarũ p̃lio de¬
uictam & subactam. etiam carneis com¬

Expanded text:
caritatem nulla prudentium persuasione reuocaritatem nulla prudentium persuasione reuocaretur. si enim non diligitur uxor, dimittenda non est, diligenda est. dilectio autem monendo atque suadendo conponi. non inuitum cogendo inponi potest. hoc facere scriba debebat iustus et sapiens, qualem in illa professione esse oportebat. ad quem ut ueniretur, discordi marito libellus conscribendus praeceptus est: quem uir bonus prudensque non scriberet. nisi in animo nimis auerso atque peruerso consilium concordiae non ualeret. uerumtamen a uobis ex uestri erroris sacrilega uanitate quaero, cur displiceat dimittere uxorem, quam non ad matrimonii fidem, sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. matrimonium quippe ex hoc appellatum est, quod non ob aliud debeat femina nubere, quam ut mater fiat: quod uobis odiosum est. eo modo enim putatis partem dei uestri gentis tenebrarum proelio deuictam et subactam etiam carneis con
Abbreviated transcription (Latin):
scriptione refractus asisteret. & quid ma
li ẽẽt uxorem dimittere cogitaret. Fre¬
sertim qr ut ꝑlibent apud hebrȩos scri¬
bere litteras hebreas nulli fas erat nisi scti¬
bis solis: cum et excellentiorẽ ꝓfitentus
sapientiã: & si qui eoꝵ ẽint ȩquitate. al
pietate p̃diti ñ tantũ ꝓficerent᷑ uerum
&ẽ sectarent᷑. Ad hoc g quos oportet ẽs̃
prudentes legis int̾pretes ⁊ iustos dis¬
cidii dissua sores lex mittere uoluit.
quẽ iussit libellum repudis dare si
dimsisset iproiẽ. Ilson it ei potereit scri¬
bi libellus nͥ ab ipsis ꝑ quã hãc occasionem
⁊ necessitatẽ uenientẽ quodãmͦ in manus suã
bono consilio. regerent. atq int̾ ipsum ⁊ uxo¬
rem pacifice agendo dilectionẽ concordiã¬
q suaderent. Qđ si tantũ in t̾cederet odi¬
um ut extingui emendariq ñ posset cunc
utiq scriberet᷑ hbellus quia frustra ñ dimit¬
teret. ꝗͣ sic odisset. ut ad debitã conugio

Expanded text:
scriptione refractus absisterescriptione refractus absistereli esset uxorem dimittere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebraeas nulli fas erat nisi scribis solis, cum et excellentiorem profiterentur sapientiam et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non tantum profiterentur, uerum etiam sectarentur. ad hos igitur, quos oporteret esse prudentes legis interpretes et iustos discidii dissuasores, lex mittere uoluit eum, quem iussit libellum repudii dare, si dimisisset uxorem. non enim ei poterat scribi libellus nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex necessitate uenientem quodam modo in manus suas bono consilio regerent atque inter ipsum et uxorem pacifice agendo dilectionem concordiamque suaderent. quodsi tantum intercederet odium, ut extingui emendarique non posset, tunc utique scriberetur libellus, quia frustra non dimitteret, quam sic odisset, ut ad debitam coniugio
Abbreviated transcription (Latin):
uł falsum iuratur. uł imuste iundicat᷑.
Quamꝙ̃ hoc de donandia uindicta omnino
ualeat etiam & illud ut dimittendo
huius modi: debita etiã nob̃ hmitti me¬
reamur. S duro popło modus prius
ad hibendus fuit quo discerneret non
egredi debitũ. ut domitta ira quȩ ad in¬
moderatã uindictam rapit iam qui uel¬
let tͣnquillus adtenderet quid ipse de
hac consideratione conseruo debitum
relaxaret. Nam ⁊ illud de uxore ñ di¬
mittenda qđ dñs p̃cepit cum antiquis
dictum sit quicũq dimiserit uxorem
suam det illi libellum repudii. si diliga¬
ter intueam᷑: uidebimꝰ ñ ẽẽ contrariũ.
Ex posit em̃ dñs quid lex uoluerit cum
passim demutendi uxorẽ uisserit libellũ
repudii dare. Neq enĩ ait qui uoluerie
dimittat uxorẽ suã cui ẽẽt contrariũ nõ
dimittere. S utiq nolebat dimicti uro¬
rem a uiro qui hanc int̾posuit morã:
ut in discidiũ animus p̃ce̾s libelli con¬

Expanded text:
uel falsum iuratur uel iniuste uindicatur, uel falsum iuratur uel iniuste uindicatur, quamquam hoc de donanda omnino uindicta ualeat etiam ad illud, ut dimittendo huiusmodi debita etiam nobis dimitti mereamur. sed duro populo modus prius adhibendus fuit, quo discerneret non egredi debitum, ut edomita ira, quae ad inmoderatam uindictam rapit, iam qui uellet, tranquillus adtenderet. quid ipse debhac consideratione conseruo debitum relaxaret. Nam et illud de uxore non dimittenda, quod dominus praecepit, cum antiqdictum sit, Quicumque dimiserit uxorem suam, det illi libellum repudii ; si diligenter intueamur, videbimus non esse contrarium. Exposuit enim Dominus quid Lex voluerit: cum passim dimittenti uxorem jusserit libellum repudii dare. Neque enim ait, Qui voluerit, dimittat uxorem suam; cui esset contrarium non dimittere: sed utique nolebat dimitti uxorem a viro, qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps, libelli con
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ et ego sic ista ponere. dictum ẽ antiquiᷤᷤ
non iniuste uindicabis. Ego aut̃ dico¬
uobis neuindicetis quidem ad impletio
ẽ. Sicut de iurando faustus ait. Dictũ
ẽ ñ ꝑ uirabis. Ego aut̃ dico. Nle iuretis
quidẽ. ȩque ad impletio ẽ. Poterã gͦ et
ego ita dicere. simͥ ꝑ hec ad iecta uerba
qͦd legi defuit. axꝑo additũ uideret᷑. ac
non potius id qd lex uolebat efficere. ne
iuste se quisꝗͣ uindicando peccaret con¬
seruari tutius si omnino se ñ uindicar.
sicut id qđ uolebat efficere nequisꝗͣ pei¬
erando peccaret conseruari tutius si ñ
iuraret. Nam si contͣriũ est oculũ pro
oculo. ⁊ qui te ꝑcusserit indexterã ma¬
sit contͣriũ reddes dño ius urandũ tuũ.
⁊ noli urare omnino. Et cam̃ illam ñ
destructionẽ s ad impletionẽ faustus
arbitrat᷑. quod ⁊ hic debuit arbitrari.
ne uindices. Sicut ego in utroq con¬
seruationẽ ẽẽ arbitror apeccato quo

Expanded text:
ergo et ego sic ista ponere, Dictum est antiquis, ergo et ego sic ista ponere, Dictum est antiquis, Non injuste vindicabis; ego autem dico, ne vindicetis quidem; adimpletio est: sicut de jurando Faustus ait, Dictum est, « Non pejerabis; ego autem dico, ne juretis quidem; » aeque adimpletio est. Poteram ergo et ego ita dicere, si mihi per haec adjecta verba, quod Legi defuit, a Christo additum videretur; ac non potius id quod Lex volebat efficere, ne injuste se quisquam vindicando peccaret, conservari tutius si omnino se non vindicaret; sicut id quod volebat efficere, ne quisquam pejerando peccaret, conservari tutius si non juraret. Nam si contrarium est, Oculum pro oculo; et, Qui te percusserit in maredde's domino iusiurandum tuum et: noli iurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adimpletionem Faustus arbitratur, quod et hic debuit arbitrari. "ne uindices?b sic ut ego in utroque conseruationem esse arbitror a peccato. quo
Abbreviated transcription (Latin):
mus. de nr̃o quodã mͦ iure legiur. Unde
etiã debita dicuntur quȩ in oratione dñica
humanitus dimitere monem᷑: ut nobis
⁊ ur̃a diuinitꝰ dimiitant᷑. Quod aut̃ de¬
betur. ⁊ si benigne dimittit᷑: non tam̃ im¬
quȩ repetit᷑. S sicut inurando etiã qui
uerum iurat propinquat ꝑ iurio.
Unde longe ab est qui omnino non
iurat. Et quam ui ñ peccet qui uerũ
iurat. remotior tamen ẽ a peccato qͥ
ñ iurat. Unde am monitio ñ iurandi
conseruatio ẽ. a peccato ꝑ iurii. Ita cũ
peccet qui in moderationẽ in iuste
uult uindicari ñ peccet aut̃ qui modũ
athibens iuste uult uindicari. remotior
ẽ appeccato in iustȩ uindictȩ. qui ñ uult
omnino uindicari. feccat enĩ qui exigit
ultra debitũ: ñ peccat aut̃ qui exigit de¬
bitum s tucius longe ẽ appeccato in iusti
exauctoris qui omnino ñ exigit debitum.
Fresertim ne cogat᷑ ⁊ ipse reddere debicum
ab eõ qui nullum habet debitum. Fossem

Expanded text:
mus, de nostro quodam modo iure largimur. unde mus, de nostro quodam modo iure largimur. unde etiam debita dicuntur, quae in oratione dominica humanitus dimiet nostra divinitus dimittantur . Quod autem debetur, etsi benigne dimittitur, non tamen inique repetitur: sed sicut in jurando, etiam qui verum jurat, propinquat perjurio, unde longe abest qui omnino non jurat; et quamvis non peccet qui verum jurat, remotior tamen a peccato est qui non jurat; unde admonitio non jurandi, conservatio est a peccato perjurii: ita cum peccet qui per immoderationem injuste vult vindicari, non peccet autem qui modum adhibens juste vult vindicari; remotior est a peccato injustae vindictae qui non vult omnino vindicari. Peccat enim qui exigit ultra debitum; non peccat autem qui exigit debitum: sed tutior longe est a peccato injusti exactoris, qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo qui nullum habet debitum. Possem
Abbreviated transcription (Latin):
Ee cetera. Quand̾ quidẽ & illud anciquum
ad reprimendas flammas odioꝵ sȩuienti¬
um un moderatoꝰ animos refrenandos.ita
p̃ceptum ẽ. Quis it candẽ facile contecus
est tantũ reponere uindicte quantũ acci¬
pit iniuriȩ. Nlonne uidemꝰ omnes homi¬
nes leuiter lesos moliri cedem. sitire san
entur. Quis pugno ꝑcussus non aut iu¬
dicia concitat indamnationẽ eius qui
ꝑcusserit. aut si ipse reꝑcutere uelit cotũ
hominẽ si ñ etiam celo aliquo arrepto
pugnis calcibq contundit. Huic gͥ im
moderate ac ꝑ hoc in iuste ultioni lex iustũ
modũ figens pęnam calionis instituit.
Hoc ẽ ut qualem qͥsq intulit in iuriam:
tale suppliciũ pendat. Promde oculum
ꝑ oculo. dentẽ ꝓdente. ñ fomes s lues
furoris est. Non ut id quod sopitum erat
accenderet᷑. s ne id quod ardebat ultra
exten deret᷑ impositus. Est it quedã iusta
uindicta. iuxta quȩ debetur ei qui fuerit.
passus in iuriam. Unde utiq cũ ignosci¬

Expanded text:
et cetera, quandoquidem et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum saeuientiumque inmoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sangentur? quis pugno percussus non aut iudicia concitat in damnationem eius, qui percusserit, aut, si ipse repercutere uelit, totum hominem, si non etiam telo aliquo arrepto. pugnis calcibusque contundit? huic igitur inmoderatae ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum figens poenam talionis instituit, hoc est, ut qualem quisque intulit iniuriam, tale subplicium pendat. proinde oculum pro oculo, dentem pro dente non fomes, sed limes furoris est, non ut id. quod sopitum erat, hinc accenderetur, sed ne id. quod ardebat, ultra extenderetur, inpositus. est enim quaedam iusta uindicta iusteque debetur ei, qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignosci
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ. uultis ds ur̃ ferit qđ scriptũ ẽ in legi
moysi. oderis inimicũ tuũ. Et gens cene¬
brarũ qđ scriptũ ẽ meugło. Diligite
inimicos ur̃os. Quaniq̃m nec fugiendo inue¬
nire potuistis qͦ pasto dirunatis questione
int muscas lucipetas & blaitas lucifugas
tenditis. Unde gͦ illȩ amant a se alienã
lucẽ. ille aut̃ hanc adu̾sando sua potius
origine delectantur an mundĩ nascũtur
musce & fetidis eloacis quã beatȩ in¬
.b. obscuris cubiculis: Nisi quod nos non¬

Expanded text:
esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; tenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ admodũ hortentur. ut suũ quisq
diligat inimicũ. Focius it genti ipsite¬
nebrarũ dilectionẽ immici tribuere po¬
tuer̃ quã dõ suo. Illa quippe sicut de¬
liranc uicinã sͥ lucem atq contiguam
c̃cupiuit. eaq frui uoluit. atq ut frue¬
retur in uadere cogicauit. Neq ista
culpa ẽ cum uerũ et beatificũ honũ ap¬
petitur. Unde et dñs dicit Regnũ ce¬
loꝵ ium patitur. et qui uim fecerint
diripient illud. Eoce gens tenebrarũ scđm
eoꝵ uanitatẽ iuim facere ac diripere
uoluit bonũ qđ amauerat eius clarita¬
te et specie delectata. nec eam icissimd̃
dilexit s odio de testans fruisse uolemt̃
funditꝰ eradicare molitus ẽ. Digͦ mali
amant bonũ quo fruant᷑. boni aut̃ ode¬
runt malũ ne polluant᷑. Respon dete
manichȩi qui nam eoꝵ impleant qđ
dñs ait. Diligite inimicos ur̃os: Ccce h
has singulas repugnantesq sententias

Expanded text:
quemadmodum hortentur ut suum quisque quemadmodum hortentur ut suum quisque diligat inimicum. Potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt, quam deo suo. Illa quippe, sicut delirant, vicinam sibi lucem atque contiguam cupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum eorum uanitatem uim facere ac diripere uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias
Abbreviated transcription (Latin):
siquis oderit immicũ suum ẽ nob̃ ser¬
mo qui eorꝵ in frontẽ p̃mat. cũ eos
int̾rogamꝰ utrũ diligat d̾s eoꝵ gentẽ
tenebrarũ. Aut si ꝓpterea nc̃ immici
diligendi s̃ qđ habeant partẽ boni
cur ñ ob hoc eos et odisse debemꝰ quod
habeant partẽ mali: Ea quippe re¬
gula et hoc soluit̾ docet᷑q non ẽẽ contͣ¬
riũ qđ in antiqͣ scripura dictũ ẽ: oderiꝰ
inmicũ tuũ. Et in eugło. Diligite ini¬
inquantũ inquus ẽ: odio habendus ẽ.
Inquantũ aut̃ homo ẽ: diligendus est.
ut illud qđ in illo recte odimus argua¬
mus. id ÷ uiciũ. quo possit illud qđ in
eo recte diligimꝰ. id÷ humana nacura
emendato uicio liberari. Hȩc in quã re¬
gula ẽ qua ⁊ oderimꝰ inimicũ ꝓpt̃ id qdͥ
creaturã. S hoc ad ꝑuersas eor mentes
potius amentiã defendant dm̃ suũ: quẽ
ñ possunt dicere dilectorẽ gentis tenebra¬
rum. Ideoq ad exemplũ eius non habei

Expanded text:
si quis oderit inimicum suum, est nobis sersi quis oderit inimicum suum, est nobis sermo qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te iniin quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam. regula est, qua et oderimus inimicum propter id. quod aturam. Sed hoc ad perversas eorum mentes tionem, vel potius amentiam, defendant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum; ideoque ad ejus exemplum non habent
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpriũ uelint ẽẽ legis moysi qđ dictũ
est antiquis. Diliges ꝓimũ tuũ: et o¬
deris immicũ cuũ. An et apłs paulus
non dixit homines quodã dõ odibiles.
Et utiq in hac admonitione ipse dñs ad
hoc oitat᷑ nos ut imitem᷑ dm̃ ut sitis in¬
quit filii patris u̾ri. qui in cęlis ẽ: qui
solem suũ ortri facit suꝑbonos ⁊ ma-¬
los. ⁊ pluit suꝑ iustos ⁊ in iustos. Que¬
rendũ itaq ÷ quomͦ intellegat᷑ exem¬
plo di: cui dixit quosdã odibiles pau¬
lus odio habendos inimicos. ⁊ rursus
exemplo đi qui facit solem suũ oriri
suꝑ bonos ⁊ malos. ⁊ pluit suꝑ iustoᷤᷤ
et in iustor. Diligendos inimicos. Sic
apparebit dñm male intellegentibus
id qđ dictum ẽ oderis inimicũ tuũ ĩfer¬
re uoluisse qđ omninoñ norant. ut di¬
ligerent inmicos suos. Utrũq aut̃ qͦmͦ¬
obseruandũ sit longũ ẽ disputare s
ad istos interim generalit̾ displicet.

Expanded text:
proprium velint esse Legis Moysi, quod dictum proprium velint esse Legis Moysi, quod dictum est antiquis: diliges proximum tuum et oderis inimicum tuum. an et apostolus Paulus non dixit homines quosdam deo odibiles? et utique in hac admonitione ipse dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur deum. ut sitis, inquit, filii patris uestri, qui in caelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. quaerendum itaque est. quomodo intellegatur exemplo dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos, et rursus exemplo dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, diligendos inapparebit Dominum male intelligentibus id quod dictum est, Oderis inimicum tuum, inferre voluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. Utrumque autem quomodo servandum sit, longum est disputare. Sed ad istos interim, quibus generaliter displicet,
Abbreviated transcription (Latin):
cendũ frĩ in homicidii genere putari.
Unde ⁊ ioħs dicit. Qui odit frẽm suum
homicida ẽ. Et qm̃ putabant tantũmͦ
corporalẽ cũ femiia inlicitã cõmixtio¬
nẽ. uocari mȩchiã. de monstratiit ma¬
gister &̃ talem c̃cupiscentiã nichil ẽẽ
aliud. ltem qr ꝑ iurare graue pecca¬
tũ ẽ: non uirare aut̃ sicuterĩrare: mil¬
lum peccatũ ẽ: S longius remotus ẽ
quã uerũ iurantes ꝓpinquare ꝑ iurio.
Itaq ⁊ apłs in his sermonib quos ha¬
buisse narrat᷑ num ꝗͣ uirauit. ne iuran¬
di c̃suetudine aliqñ uł nescius in ꝑpi¬
rium laberet᷑. In scriptis aut̃ ubi est
consideratio maior atq ꝑpensior plu¬
rib locis iurasse in uenit: ne quisquã
putarec etiã uera uirando peccari. sed
potius in telligeret humanȩ fragilita¬
tis corda ñ uirando tutius aꝑiurio
conseruari. Quib ꝑspẽtis. in uenimꝰ
nec illa eẽ destructa sicut faustus pu¬

Expanded text:
cendum fratri in homicidii genere putari. cendum fratri in homicidii genere putari. unde et Iohannes dicit: qui odit fratrem suum, homicida est. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechiam, demonstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare graue peccatum est, non iurare autem sicut uerum iurare nullum peccatum est, sed longius remotus est quam uerum iurantes propinquare periurio. itaque et apostolus in sermonibus, quos habuisse narratur, numquam iurauit, ne iurandi consuetudine aliquando uel nescius in periurium laberetur. in scripturis autem. ubi est consideratio maior atque propensior. pluribus locis iurasse inuenitur. ne quisquam putaret etiam uerum iurando peccari. sed potius intellegeret humanae fragi. litatis corda non iconservari. Quibus perspectis, invenimus nec illa esse destructa, sicut Faustus pu
Abbreviated transcription (Latin):
riore duas sillabas non appellantes mã¬
nicheum: s manicheum. ut nichil ali¬
ud uobis tam prolixis & uanis sermo¬
nibus sius: nisi insaniam fundere sona¬
rit. Sepissime iurastis et ꝑ paracletum.
non sane illum quẽ xꝑc discipłis ꝓmisit.
et misit. s ꝑ eum ipsũ. ut latine nom̃ eiꝰ
int̃p̃tet᷑. insaniᷤ fusorẽ. Cum gͦ iurare
munꝗͣ desinatis: uellem scire quomͦ in¬
celligatis hanc qͦ legis partẽ: ꝗͣ. uultis
antiqͥssimã in tellegi: qđ uobis dñs ad¬
impleuerit. ⁊ magis ꝓpt̃ urationes apłi
lam ur̃a quę auctoritas ÷. uł uob̾ ipsis
nedum mͥ aut cuidã homini unde pu¬
plere. Non his uidelicet ad ditam̃tis q̃
uł adexpositionẽ ꝑtinent ꝓpositarũ
antiquaꝵ sentenciaꝵ uł ad c̃uernaatione
ñ ad impletionẽ. Qiua enĩ ñ in cellige¬
bant homicidiũ nͥ ꝑ empcionẽ corpo¬
ris humani ꝑ quã uita priuaret᷑ ape¬
ruit dñs omnẽ iniquũ motũ ad no¬

Expanded text:
riore duas syllabas, non appellantes Manriore duas syllabas, non appellantes Mannicheum, sed Manichaeum, ut nihil aliud uobis tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per paracletum, non sane illum, quem Christus discipulis promisit et misit, sed per eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter. insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra quae auctoritas est uel uobis ipsis, nedum mihi, aut cuiquam homini? unde puplere. non his uidelicet additamentis, quae uel ad expositionem pertinent propositarum antiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad no
Abbreviated transcription (Latin):
De ñ urando aut̃ qr ⁊ hic illors legẽ arpo
impletã eẽ dixisti. ñ possũ affirmare an¬
tiquos iustos ñ iurasse. Nam ⁊ paulũ a¬
płm iurasse inuenimꝰ. De ur̃o aut̃ ore nõ
tollit᷑ crebra iuratio cũ iuretis ꝑ lum̃ qd
amatis cũ muscis. Neq it lumen illud
mentiũ. ab istis oculis penitus alienum.
qđ illuminat omnẽ hominẽ uenientẽ i
hunc mundũ. Nostis aliqua ex parte co¬
gitare. Et ꝑdonum ur̃m manicheũ qui
manes lingua patria uocabat᷑ s uos ut
apud grecos nomen in saniȩ iusita¬
retis uelut declinato & prolongato
nomine quasi fusionem addidistis.
uͥ amplius lauaremini. Sic enim mͥ
quidam urm̃ exposuit. cur appella¬
tus sit manicheus. ut scilicet in greca
lingua tanquam manna fundare
uideretur. quia grece fundit. chei di¬
citur. Ubi quid egeritis nescio. nisi ut
expressius uobis som niaremini insa¬
niam. Neq: enim addidistis in parte
propriore nominis unam litteram ut
agnosceret᷑ manna s addidistĩ in poste¬

Expanded text:
De non iurando autem, quia et hic illorum legem a Christo adinpletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. nostis aliqua ex parte cogitare - et per dominum uestrum Manichaeum, qui Manis lingua patria uocabatur. sed uos, ut apud Graecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in graeca lingua tamquam manna fundere uideretur, quia graece fundit XET dicitur: ubi quid egeritis nescio, nisi ut expressius uobis somniaremini insaniam. neque enim addidistis in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna, sed addidistis in poste
Abbreviated transcription (Latin):
nasciturꝰ. passurꝰ. resurrecturꝰ quȩ cum
futura ẽẽnt hȩcirectȩ dicebant᷑. et in¬
stitueret dici. natus ẽ. passus ẽ resurre¬
ait. quȩ illis cõpletis. ⁊ ob hoc ablatis
illa prioris popłi sacram̃ta. qr ꝑ eum

Expanded text:
nasciturus, passurus, resurrecturus, quae cum nasciturus, passurus, resurrecturus, quae cum haec futura essent, recte dicebantur; et institueret dici, Natus est, passus est, resurrexit, quae illis completis, et ob hoc ablatis,illa prioris populi sacramenta, quia per eum
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ mutabilia et temporalia. Ds̃ em̃
et̃nus ẽ : nec tam̃ aqua et omins illa
actio corporalis quȩ agit᷑ cũ baptizamꝰ
et fit. ⁊ transit. ȩc̃na ẽ Ubi rursus aetũ
ille syllabȩ oȩlerit̾ sonantes et cͦnseuntĩ
cum dr̃ dẽ: nisi dicant᷑: ũ consecratur.
ec om̃ia fiunt et transeunt. sonant et
tuseunt. Uirtus tam̃ quȩ ꝑista oꝑat᷑:
iugit̾ manet. ⁊ donũ sp̃uale qđ ꝑ ista
in sinuat᷑ eternũ. est. Quid gͦ uicit si xp̃c¬
isset. adhuc ꝓ mitteret᷑ nasciturꝰ. passurꝰ.
et resurrecturꝰ. cũ ido hȩc magis ñ sol¬
uerit. s adimpleuerit.q iam ñ ꝓmit
tit᷑ nasciturꝰ. passurꝰ. resurrecturꝰ. qđ
illa sacram̃ta quodãmͦ ꝑ sonabant.
D annuntiat᷑ qđ natus sit. passus sit.
resurrȩxent qd hȩc sacram̃ta quȩ xp̃ia
adimpletione ab stulit ea ꝑquȩ ad huc
ꝓmittebat᷑ implendũ. qđ iam constat
impletũ. Tamꝗͣ si uerba ista tolleret

Expanded text:
tamen mutabilia et temporalia? deus enim tamen mutabilia et temporalia? deus enim aeternus est, nec tamen aqua et omnis illa actio corporalis, quae agitur cum baptizamus et fit et transit, aeterna est: ubi rursus etiam illae syllabae celeriter sonantes et transeuntes, cum dicitur deus, nisi dicantur, non consecratur. haec. omnia fiunt et transeunt, sonant et transeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuatisset, adhuc promitteretur nasciturus, passurus et resurrecturus, cum ideo magis haec non soluerit, sed adinpleuetitur nasciturus, passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta quondam personabant; sed annuntiatur quod natus sit, passus sit, resurrexerit, quod haec sacramenta quae a Christianadimpletione abstulit ea per quae adhuc promittebatur implendum, quod jam constat impletum: tanquam si verba ista tolleret,
Abbreviated transcription (Latin):
uisitauerit. S nc̃ istam questionẽ uł¬
ꝑtractando discutere. uł aliquid mei
reptũ etiã cõfiriaño de finire. ⁊ longis
et huic oꝑi non necessariũ. Interim adua¬
sus caluĩmosam imꝑiciã fausti demonsti¬
re. suffecerit: quanto errore de lirent qu
putant signis sacram̃tisq mutatis t ni
ipsas ẽẽ diuersas: quas ritus ꝓpheticus
p̃nunciauit ꝓmissas. et quas ritus eugĩ¬
atꝰ facienda alit̃ facta sicut ista ipsa duo
uerba quȩ dixi facienda ⁊ facta: nec par¬
sillabis ue sonuer̃: quid mirũ si aliis ml.¬
terium signaculis passio ⁊ resurrecto ap̃
futura ꝓmissa ẽ: aliis iam facta annunti¬
atur qñquidẽ ipsa uerba futurũ et fac¬
cũ. passurus ⁊ passus resurrecturꝰ ⁊ sur¬
rerit. nec tendi equalit̾̃. nec similiter
sonare potuer̃. Quid it s̃ aliuid queq
corporalia sacram̃ta nisi quedã quasi
uerba uisibilia sacro scã quidem: uerũ

Expanded text:
uisitauerit. sed nunc istam quaestionem ueuisitauerit. sed nunc istam quaestionem uepertractando discutere uel aliquid in ea repertum etiam confirmando definire et longum est et huic operi non necessarium. Interim aduersus calumniosam inperitiam Fausti demonstrare suffecerit, quanto errore delirent, qui putant signis sacramentisque mutatis etiam res ipsas esse diuersas, quas ritus propheticus praenuntiauit promissas, et quas ritus euatur facienda, aliter facta. sicut ista ipsa duo uerba, quae dixi, facienda et facta, nec parm litteris syllabisue sonuerunt: quid mirum, si aliis mysteriorum signaculis passio et resurrectio Christi futura promissa est, aliis iam facta adnuntiatur, quandoquidem ipsa uerba "futurum et factum" "passurus et passus, " "resurrecturus et resurrexit," nec tendi aequaliter nec similiter sonare potuerunt? quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi uerba uisibilia, sacrosancta quidem uerum
Abbreviated transcription (Latin):
erat fides. Nam ⁊ eadem credebant. ea¬
demq sꝑabant om̃s usti ⁊ scĩ etiã tem¬
sacram̃ta: om̃isq ritus sacroꝵ. Nunc
aut̃ reuelata ẽ fides inquã conclusus
erat ppłs qñ sub lege custodiebatꝰ: et qđ
fidelib ꝓmictit᷑ in uidicio: iam cõpletũ
ẽ in ex emplo ꝑ eum qͥ legem ⁊ ꝓphetas
ñ uenit soluere. s ad implere.
Ua propt̃ querit᷑ quidẽ int̾ scruta¬
tores scãrũ scripturarũ utrũ cantũ
ꝑ fuerit antiquis iustis fidos passuri et
resurresturi xꝑi: ꝗͣ uel reuelationib
discebant. uł in ꝓpħis intelligebant. qͣn¬
tũ nunc ꝓdest fides passi et resuscitati
An ipsa effusio sanguinis agnidi que
facta ẽ. sicut ipse dicit. ꝓ multis in re¬
missione peccatoꝵ aliquid utilitatis et
purgationis uł dederit uł addiderit.
etiã his qui hoc fucurũ credentes anceqͣ
fierent ex hac uita migrauerant. ⁊ utrũ
mors erus ad deliberationẽ &̃ mortuos

Expanded text:
erat fides; nam eadem credebant eaerat fides; nam eadem credebant eademque sperabant omnes iusti et sancti etiam temsacramenta omnisque ritus ille sacrorum. nunc autem reuelata est fides, in quam conclusus erat populus, quando sub lege custodiebatur, et quod fidelibus promittitur in iudicio, iam conpletum est in exemplo per eum, qui legem et prophetas non uenit soluere, sed adinplere. Quapropter quaeritur quidem inter scrutatores sanctarum scripturarum, utrum tantum profuerit antiquis iustis fides passuri et resurrecturi Christi quam uel reuelationibus discebant uel in prophetis intellegebant, quantum nunc prodest fides passi et resuscitati, an ipsa effusio sanguinis agni dei. quae facta est, sicut ipse dicit, pro multis in remissionem peccatorum. aliquid utilitatis et purgationis uel dederit uel addiderit etiam his, qui hoc futurum credentes, antequam fieret, ex hac uita emigrauerant. et utrum mors eius ad liberationem etiam mortuos
Abbreviated transcription (Latin):
et horrenda ꝑpeti parati fuert̃. et pleriq
ꝑ pessi s̃: si tres pueros danhelemq pre-¬
dicamꝰ ꝙ demensa regis ꝯtaminari no-¬
luer̃ quod erat contͣ illius tẽporis sacra¬
mentũ. Si machabeos cum ingenti am¬
miratione p̃ferimꝰ: qui escas quibꝰ nc̃
xp̃iani licite utunt᷑ tangere noluert̃.
qr tunc ꝓ tempore ꝓphetico ñ licebat.
quanto magis nc̃ ꝓbatissimo xꝑi ꝓeu-¬
charisti. xpi. ꝓsigno xꝑi ad omnia ꝑ¬
ferenda paratior debet ẽẽ xp̃iamis. Cum
ille fuerint ꝓmissiones rerũ cõplendarũ
hec sunt in dicia completarũ. Ed eñ ad¬
manifesto p̃dicatꝰ. et in ipso capite corpo¬
ris saluatore. id÷ inpso mediatore di et
hominũ homine xͦ iñ u: iam utiq com¬
pletũ ẽ. Quid n ꝓmictit᷑ nisi uita ȩt̃na
ex resurrectione amortuis. Hoc iam cõ¬
pletũ ÷ in illa carne qđ uerbun factum
ẽ: et habitauit in nob̾. Iunc gͦ ⁊ occulta

Expanded text:
et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum; si Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimus. quia escas, quibus nunc christiani licite utuntur. adtingere noluerunt, quia tunc pro tempore prophetico non licebat: quanto magis nunc pro baptismo Christi. pro erferenda paratior debet esse christianus, cum illae fuerint promissiones rerum conplendarum, haec sint indicia conpletarum ? quod enim admanifestatione praedicatur et in ipso capite corporis saluatore. id est in ipso mediatore dei et hominum homine Christo Iesu, iam utique conpletum est. quid enim promittitur nisi uita aeterna ex resurrectione a mortuis? hoc iam conpletum est in illa carne, quod uerbum caro factum est et habitauit in nobis. tunc ergo et occulta
Abbreviated transcription (Latin):
garent: continuo subiecit. non carnis
dispositio sordium. s conscientiȩ bonȩ
interrogatio. Pro inde prima saeram̃ta
quȩ obseruabant᷑ & cȩlebrabantur. ex lege
prenuntiatiua erant uenturi. Quȩ cum
suo aduentu xp̃c implesset: ablata sunt
Et ideo ablata: qr impleta. Non it uenit
legem soluere s adimplere. Et alia s̃ in¬
stituta uirtute maiora: utilitate melio¬
ra. actu faciliora. numero pauciora: tamꝗͣ
iusticia fidei reuelata. & in libertatẽ uo¬
catis filiis di iugo seruitutis ablato qđ
duro et carm dedito popło congruebat.
Uerũtamen si antiqͥ iusti qͥ sacramentis
illis incelligebant uenturã p̃mntiari
reuelationẽ fidei ex qua licet ad huc
oꝑ ta et abscondita munera tam̃ pie¬
tatis in tellecta. Etiam tc̃ ipsi inuebant.
qr in hac uita nemo ẽẽ potest iustus:
nͥ qui ex fide uiuit. Sigͦ antiqͥ iusti ꝓ
illis p̃nuntiatiuis sacramentis et rerũ
nondũ impletarũ figuris omnia dura

Expanded text:
garent, continuo subiecit: non carnis garent, continuo subiecit: non carnis depositio sord ium. sed conscientiae bonae interrogatio. Proinde prima sacramenta. quae obseruabantur et celebrabantur ex lege, praenuntiatiua erant Christi uenturi: quae cum suo aduentu Christus inpleuisset. ablata sunt. et ideo ablata, quia inpleta; non enim uenit legem soluere. sed adinplere. et alia sunt instituta uirtute maiora, utilitate meliora. actu faciliora. numero pauciora, tamquam iustitia fidei reuelata et in libertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablato. quod duro et carni dedito populo congruebat. Uerumtamen si antiqui iusti, qui sacramentis illis intellegebant uenturam praenuntiari reuelationem fidei, ex qua licet adhuc operta et abscondita.' munere tamen pietatis intellecta etiam tunc ipsi uiuebant, quia in hac uita nemo esse potest iustus, nisi qui ex fide uiuit: si ergo antiqui iusti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura
Abbreviated transcription (Latin):
ũꝑ aduentũ xp̃i implerent᷑ ad huc obser¬
uarent᷑. In illum aut̃ nom̃ religionis seu
nisi aliquo signaculoꝵ uł sacram̃toꝵ ui¬
sibiliũ ꝯscrtio ⁊ ligent᷑. Quoꝵ sacram̃toꝵ
uis menarrabilit̾ ualet plurimũ. & ideo
etempta sacrilegos facit: lmpie quippe cõ¬
tẽpintur: sine qua ñ potest ꝑfici pietas.
crũptam̃ qr uisibilia sacram̃ta. pietatis in¬
ẽ possunt etiã impiis: sicut habuisse scm̃
baptismũ cẽ sy monẽ magum legimꝰ. fiunt
tales apłs ait. Habentes formã pietatis:
nirtutẽ aut̃ eius ab negantes. Uirtus aut̃
pietatis ẽ: finis p̃cepti. Id ÷ karitas de corde
puro ⁊ ascientia bona ⁊ fide ñ ficta. Uñ
apłs petrus cũ de sacram̃to archȩ inqua
noȩ domus adiluuio liberata ẽ loque¬
ret᷑: Sic &r uos inquit similis formȩ bap¬
tisma saluos facit. Et ne sͥ sufficere puta¬
rent insibile sacramentum per quod ha¬
bebant formam pietatis: ꝙ ꝑ malos mo¬
res perdite uiuendo uirtutẽ eius abne¬

Expanded text:
 aduentum Christi inplerentur. adhuc obseruarentur. in nullum autem nomen religionis. seunt, nisi aliquo signaculorum uel sacramentorum uisibilium consortio conligentur: quorum sacramentorum uis inenarrabiliter ualet plurimum et ideo contempta sacrilegos facit. inpie quippe contemnitur, sine qua non potest perfici pietas. Uerumtamen quia uisibilia sacramenta pietatis inesse possunt etiam inpiis, sicut habuisse sanctum baptismum etiam magum Simoneum legimus. fiunt tales. quales apostolus ait: habentes formam pietatis. uirtutem autem eius abnegantes. uirtus autem pietatis est finis praecepti, id est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. unde apostolus Petrus. cum de sacramento arcae. in qua Noe domus a diluuio liberata est, loqueretur, sic et uos, inquit. simili forma baptisma saluos facit. et ne sibi sufficere putarent uisibile sacramentum. per quod habebant formam pietatis. et per malos mores perdite uiuendo uirtutem eius abne
Abbreviated transcription (Latin):
reatus legis ñ obligat. iam ꝑ gr̃am libe¬
ratos. Namqr anteqͣ sp̃ualem gr̃amhu¬
miliati reciꝑemꝰ. nichil nisi mortificabat
nos littera iubens qdđ non possemꝰ imple¬
re. Unde idem dicit. Littera occidit. sp̃c
aut̃ uiuificat. Rursus eiusdẽ apłi uer¬
ba s̃. Sin data eẽt lex quȩ posset inui¬
ficare. omino ex lege ẽẽt iusticia. S con

Expanded text:
reatus legis non obligat, iam per gratiam libereatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem apostoli uerba sunt: si enim data esset lex. quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia;
Abbreviated transcription (Latin):
adimplere. Ipsa ẽ it lex quȩ ꝑmoysem
est. Ipsa ẽ inꝗͣ ꝑmoẏsen data. de quo
xꝑc ait. De me it ille scripsit. Certe enĩ
ipsa ẽ lex quȩ sub intrauit ut abunda¬
ret delictũ. quod ad eiꝰ rep̃hensionẽ
nichil intelligentes inore habere con¬
sueistis. Ibi gͦ lege. & uide quia ipsa est¬
de qua dr̃. Itaq lex quidem scã. & man¬
datũ scm̃ & iustũ. ⁊ bonũ. Qd gͦ bonũ
apparcat peccatũ. ꝑ bonũ mͥ operatũ est
mortẽ. Neq it lex iubebat delictũ. ut
illa subintrante habundaret delictum.
D suꝑbos multũ sͥ tribuentes mandati
ricationis effecerat. ut eo modo. humilia¬
ti discerent ad gr̃am ꝑ tinere ꝑfidẽ. ut
iam ñ ẽẽnt legi sub diti ꝑ reatũ. s legiso¬
ciati ꝑ iusticiã. Idem quippe apłs dicit.
qr priusꝗͣ ueniret fides. sub lege custodi¬
ebam᷑. ꝯclusi in eam fidem que postea
reuelata ẽ. Itaq inquit lex pedagogus
fides iam ñ sumꝰ sub pedagogo q nos

Expanded text:
adinplere. ipsa enim lex, quae per Moysen adinplere. ipsa enim lex, quae per Moysen est, inquam, lex per Moysen data, de quo Christus ait: de me enim ille scripsit. certe enim ipsa est lex, quae subintrauit, ut abundaret delictum: quod ad eius reprehensionem nihil intellegentes in ore habere consuestis. ibi ergo lege et uide, quia ipsa estde qua dicitur: itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum adpareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati ricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem quippe apostolus dicit. quia priusquam ueniret fides. sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae postea reuelatfides, iam non sumus sub paedagogo. quia nos
Abbreviated transcription (Latin):
uniũsale ius.
⁊ mactationis
agni ne sacrũ
baptismata ⁊ cenophegia. ac reliqͣ huiꝰ¬
modi legis atq ꝓpħarũ sacram̃ta car¬
nalia parũ dęnii tatis in rumꝑe.si eadẽ
xp̃c minme destruxite Quare ñ inme¬
rito dixerĩ q si uultis ut ratio uob ꝯ temptꝰ
stus istet. oportet auc uos negare aꝑi ẽe
discipłos ⁊ aut candẽ fateri ipsũ omnia
hȩc destruxisse priorẽ. Qđ cum fuericis
ꝯfessi: tẽ ⁊ illud qđ sequit᷑ ut aut falso
fateamim scriptũ ẽẽ tamꝗͣ idem dixerit
ñ se uenisse soluere.s ad implere. aut nes¬
cio quid ħ longe aliud quã uos putatis
uidetur ad uersũ eugłicã auctoritatẽ ue¬
millo erat. Quotqͦt i ꝓmissiones di in
illo &̃ id ÷ in illo exhibitȩ: m illo ad imple¬
tȩ s̃. Et sine caligine uidebitis et ꝗͣ legẽ
adimplere uenerit. et eã quo pacto ad¬
implere uenit. Nec ꝑgis extendi ꝑtria
genera legis⁊ ꝑtria genera ꝓpħarũ que¬
rens qua exeas ⁊ ñ in ueniens. Manife¬

Expanded text:
niversale jus, et mactationis agninae sacrum,et baptismata, et scenopegiam, ac reliqua hujusmodi Legis atque Prophetarum sacramenta carnalia, parum devitatis irrumpere, si eadem Christus minime destruxit? Quare non immerito dixerim, quia si vultis ut ratio vobis contemptus istius constet, oportet aut vos negare Christi esse discipulos, aut tandem fateri ipsum omnia haec destruxisse priorem. Quod cum fueritis confessi, tunc et illud consequitur, ut aut falso fateamini scriptum esse, tanquam idem dixerit, non se venisse solvere Legem, sed adimplere; aut nescio quid hoc longe aliud quam vos putatis,videtur adversus evangelicam auctoritatem vein illo erat: quotquot enim promissiones dei. in illo etiam, id est in illo exhibitae, in illo adinpletae sunt et sine caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria genera legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manife