comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mutor. Qui est itamutabilis solus. Unde:
recte solus dr habe immortalitatem. In
omni i. mutabili nat᷑a. ut ait aus. cẽ max¬
iminum. ñ nulla mors ẽ ipsa mutatio: qr
facit aliqͥd in ea ñ ẽẽ. ꝙ erac. Uñ ⁊ ipsa aĩa
nes taceam: de qͥb. mͦ longum est dispu¬
tare. Et creaturars nat᷑a celestium mori
potuit: q peccare potuit. Nam ⁊ angli
peccauerunt.⁊ demones facti st̃: quers
est diabolꝰ pͥnceps. ⁊ qͥ ñ peccauerunt:¬

Expanded text:
mutor; qui est immutabilis solus, unde recte solus dicitur habere immortalitatem. In omni enim mutabili natura, ut ait Aug. contra Maximinum, nonnulla mors est ipsa mutatio, quia fecit aliquid in ea non esse quod erat, unde et ipsa anima nes taceam, de quibus modo longum est disputare. Et creaturarum natura coelestium mori potuit, quia peccare potuit. Nam et angeli peccaverunt, et daemones facti sunt, quorum est diabolus princeps; et q
Abbreviated transcription (Latin):
ratio. in honore gen̾antis est. sum gͦfili
eentiam habeat: tota enim in eo ẽ diuina
Nlec enim aliud qm̃ ds subsistte quod
non aliunde qͣm de deo subsistit. Ecce
hic dicit: natiuitatem di ꝓfectam ex
natura. & ita uidr ex his ub atq p̃dictis.
natura dei ⁊ genita. ⁊ genuisse. Qͦd aptiꝰ
dict. inl.ix. de tͥñ. Nos inquit unigens¬
tum dm̃. in forma di manentem. in
natura dei mansisse ꝓfitem᷑. nec uni¬
tatem forme seruilis. innaturam dtui¬
ne unitatis refundimus: nec rursum
corporali insinuatione. patrem infilio
p̃dicamꝰ: s ex eo eiꝰdem gñis genitam na¬
turam. naturalit̾ in se gignentem ha¬
buisse naturam: ͦ informa nate se gig¬
nentis manens. formam nature. ⁊ infir¬
mitatis corporalis acceꝑit. Non enim
lefecerat di nat᷑a. ne ẽẽt: s in se humili¬
item t̾rene natiuitatis. manens sib dĩ
nata suscepat generis sui potestatem.
In habitu assumpte bumilitatis e¬

Expanded text:
ratio in honore generantis est. Cum ergo Filius essentiam habeat tota enim in eo est divinanec enim aliud quam Deus subsistit, quod non aliunde quam de Deo subsistit. Ecce hic dicit nativitatem Dei provectam ex natura; et ita videtur ex his verbis atque praedictis natura Dei et genita, et genuisse. Quod apertius dicit in lib. 9 de Trin. Nos, inquit, unigenitum Deum in forma Dei manentem, in natura hominis mansisse profitemur; nec unitatem formae servilis in naturam divinae unitatis refundimus, nec rursum corporali insinuatione Patrem in Filio praedicamus, sed ex eo ejusdem generis genitam naturam, naturaliter in se gignentem habuisse naturam, quae in forma naturae se gignentis manens, formam naturae et infirmitatis corporalis accepit. Non enim defecerat natura, ne esset: sed in se humilitatem terrenae nativitatis manens sibi Dei natura susceperat, generis sui potestatem in habitu assumptae humilitatis e
Abbreviated transcription (Latin):
me uelle. qͥcqͥd uolo. Qͥcqͥd autem scio:
memini. Totam gͥ intelligentiam: totãq
uoluntatem meam. memini. ¶Quom
illa t̾a tota capiat intelligentia. ¶Si¬
militer eum hec tͥa intelligo: tota simł
intelligo. Neq enim qͥcqͣm intelligibili¬
um ẽ. qd̾ ñ intelligam: nͥ qͦd ignoro. qd
autem ignoro: nec memini. nec uolo.
Quicquid gͥ intelligibilitim ñ intelligo:
consequent̾ ⁊̃ ñ memini. nec uolo. Qcqd
gͦ intelligibilium memini. ⁊ uolo: con¬
sequent̾ intelligo. Quomͦ illa tota: ca¬
piat uoluntas. Noluntas etiam mea.
dotam intelligentiam. totamq memoriã¬
meam capit: dum utor todo eo. qͦd intel¬
ligo.⁊ memini. Cum itaq inuicem a sin¬
gulis. ⁊ omnia. ⁊ tota capiant᷑: equalia
ft̃ tota singła. totis singłis :⁊ tota singła.
simł oĩb totis: ⁊ ħ tͥa. unum: una uita:
una mens: una cẽntia. Ecce illiꝰ summȩ
unitatis atq tͥnitatis. ubi una est eẽm

Expanded text:
me velle quicquid volo, quicquid autem scio me velle quicquid volo, quicquid autem scio memini. Totam ergo intelligentiam totamque voluntatem meam memini. 10. Quomodo illa tria tota capiat intelligentia. Similiter cum haec tria intelligo, tota simul intelligo, neque enim quicquam intelligibilium est quod non intelligam, nisi quod ignoro. Quod autem ignoro, nec memini, nec volo. Quicquid ergo intelligibilium non intelligo, consequenter etiam nec memini, nec volo. Quicquid ergo intelligibilium memini et volo, consequenter intelligo. 11. Quomodo illa tota capiat voluntas. Voluntas etiam mea totam intelligentiam totamque meam memoriam capit, dum utor toto eo quod intelligo et memini; cum itaque invicem a singulis et omnia et tota capiantur, aequalia sunt tota singula totis singulis, et tota singula simul omnibus totis: et haec tria unum, una vita, una mens, una essentia. Ecce illius summae unitatis atque Trinitatis ubi una est essen
Abbreviated transcription (Latin):
nec tres m̃tes:s una mens: una eẽntia. Me¬
moria uͦ dr ad aliqͥd. ⁊ intelligentia. ⁊ uo¬
luntas. siue dilectio similr ad aliqͥd dr.
hec gͥ tͥa. eosunt unũ. qͦ uita una. una
mens. una eẽntia: ⁊ qͥeqͥd aliud ad se ip̃a
Quomͦ equalia st̃: quia capiuntur a singłis
omnia. ⁊ tota.¶Equalia etiam sunt: non
solum singła singłis: s etiam singła omnibꝰ
Auoqͥn: ñ se inuicem caꝑent: se autem inui¬
cem capiunt. Capiunt᷑ enim̃a singłis sin¬
a singłis. Memini enim me habe memoriã.
& intelligentiam.⁊ uoluntatem. ⁊ intelligo
me intellige. ⁊ uelle. atq meminisse:. ⁊ uolo
me uelle.⁊ meminisse.⁊ intelligere. Hic
qͣmͦ tota illa tͥa. memoria capiat. ¶Gotã¬
q meammemoriam. ⁊ intelligentiam. &
uoluntatem simul memini. qͦdenĩ me¬
morie mee ñ memini. ilłd ñ ÷ in memo¬
ria mea. nicħ aut̃ tã in memorta :: qͣm
ipsa memoria. totam gͥ memini. Idem.
qͥcquid intelligo. intelligẽ me scio:. ⁊ scio

Expanded text:
tres mentes, sed una mens, una essentia. Memoria vero dicitur ad aliquid: et intelligentia, et voluntas sive dilectio similiter ad aliquid Haec igitur tria eo sunt unum, quo una vita, una mens, una essentia, et quidquid aliud ad seipsa sQuomodo aequalia sint, quia capiuntur a singulis omnia et tota. Aequalia etiam sunt non solum singula singulis, sed etiam singula omnibus; alioquin non se invicem caperent; se autem invicem capiunt. Capiuntur enim et a singulis sina. Memini enim me habere memoriam, et intelligentiam, et voluntatem; et intelligo me intelligere, et velle, atque meminisse; et volo me velle, et meminisse, et intelligere. 9. Quomodo tota illa tria memoria capiat. Totamque meam memoriam, et intelligentiam, et voluntatem simul memini. Quod enim memoriae meae non memini, illud non est in memoria mea: nihil autem tam in memoria est, quam ipsa memoria; totam ergo memini. Item quicquid intelligo, intelligere me scio; et scio
Abbreviated transcription (Latin):
in.u.li.Candem naturam hab⁊ genit
quam ille qͥ genuit. ita tam̃. ut natꝰ
genitꝰ est. in qͥb totꝰ est ipse qͥ geni
quia ñ est aliunde. qui genit̾ ẽ. lio
ñ refert᷑ ad aliud: qͦd in uno subsistt
uno. dc sic. in gnatione filii. & natus
suam ut ita dicam. sequit᷑ inde mit¬
bilis d̃s. inde mutabilem gignens de
nec naturam suam deserit. ex indes¬
tabili deo inde mutabilis di ꝑfecta
tiuitas. Subsistentem gͥ in eo di nat̾
intelligamus: cumin do ds insit. no
pt̾ eum qui est ds. qͥsqm ds alius sit
Qa ipse ds: ⁊ in eo ds. ilat᷑e gͦ di patru
ũ̾itas. in do filio ẽẽ docet᷑: cum in eod
intelligit᷑ eẽ. qͥ ds̃ est. Est enim unibꝰ
ano: ⁊ inis ab imo. Quod legitur pat de
sua sub a genuisse fitium: ⁊ filiꝰ sube dato¬
Dicit᷑ qͥ. ⁊ frequent᷑ in scͥptura sacra legit᷑.
pet᷑ de sua suba genuisse filium. uñ. aus.
logentꝰ de. scmel de sua natura. sine ini¬
aose nat̾alit̾ et̾mus est diumitate coet̾nũ.

Expanded text:
inem: Eamdem naturam habet genitus, quam ille qui genuit; ita tamen ut natusgenitus est, in quibus totus est ipse qui genuit; quia non est aliunde qui genitus est, et ideo non refertur ad aliud quod in uno subsistit, et ex uno. Ac sic in generatione Filii et naturam suam, ut ita dicam, sequitur indemutabilis Deus indemutabilem Deum gignens, nec naturam suam deserit ex indemutabili Deo indemutabilis Dei perfecta nativitas. Subsistente mergo in eo Dei naturam intelligamus, cum in Deo Deus insit, nec praeter eum qui Deus est, quisquam Deus alius sit: quia ipse Deus, et in eo Deus. Naturae ergo Dei Patris veritas in Deo Filio esse docetur, cum in eo Deus intelligitur esse qui Deus est. Est enim unus t unus ab uno. 9. Quod legitur Pater de sua substantia genuisse Filium, et Filium substDicitur quoque et frequenter in Scriptura sacra legitur Pater de sua substantia genuisse Filium. Unde beatulo genitus Deo, semel de sua natura sine iniipse naturaliter aeternus est divinitate coaeternum.
Abbreviated transcription (Latin):
est: oͦ que causa illi ẽ. ut sapiens sit
genuit causa illi est ut sapiens sit.¬
causa illi est ut sit. S catisam ꝑat q̃
sit: a patre genitam nullomͦ qͥsqua
dixit sapĩam. Qd enim ẽ insanuis.
Ita gͦ. si pat̾ genuit eẽntiam. quiẽ
eẽntia quam genuit. cauisa ẽ illi in

Expanded text:
opter quae causa illi est ut sapiens sit,entia quam genuit, causa illi est ut sapiens sitet causa illi est ut sit. Sed causam Patri qua sit, a Patre genitam, nullo modo quisquam dixerit sapientiam, quid enim est insanius? Ita ergo si Pater genuit essentiam qua est, essentia quam ge
Abbreviated transcription (Latin):
qui ẽ suba. ẽ de patre. qui est eadem fub¬
stantia ⁊ sapĩa. ⁊ filiꝰ qͥ est diuinitas.
natꝰ est de patre: qͥ est natura diuina.
Et ut exp̃ssius dicamꝰ: dicimꝰ filium sa¬
pientiam. ẽẽ de patre sapientia:⁊ dici¬
mus filium sub̃am. eẽ genitum de pa¬
tre. ⁊ a patre sub̃a. Qd aut̃ ita intelligi
debeat: aus. ostendit in .uii.li. de tͥñ. di

Expanded text:
ntia, est de Patre qui est eadem substantia et sapientia; et Filius qui est divinitas, natus est de Patre qui est natura divina. Et ut expressius dicamus, dicimus Filium sapientiam, esse de Patre sapientia; et dicimus Filium substantiam, esse genitum de Patre et a Patre substantia. Quod autem ita intelligi debeat, Aug. ostendit in lib. 7 de Trin.,
Abbreviated transcription (Latin):
pientia dr qͥa de patre uirtute ⁊ sapĩa.
cẽ ipse uirtꝰ ⁊ sapĩa est. sic̃ ipse lumen.
de patre lumine est.⁊ ipse fons urte c̃.
apud dm̃patrem fontem uite. filiꝰ gͦ sa¬
pientia. de patre sapĩa est: sic̃ filiꝰ lum̃¬

Expanded text:
pientia Dei, quia de Patre virtute et sapientia etiam ipse virtus et sapientia est; sicut ipse lumen de Patre lumine est, et ipse fons vitae est apud Deum Patrem fontem vitae. Filius ergo sapientia de Patre sapientia est, sicut Filius lum
Abbreviated transcription (Latin):
cratura. Nulla enim res est. q̃ se ipsam
agnat. ut sit: ⁊ ideo. ñ ÷ credendum.
dicendum: qd deus genuit se. Alia q̃¬
tio de codem. SSed adhuc opponunt
atruli ratiocinatores: dicenteᷤ. Si d̃s
pet genuit dm: aut genuit dm̃. qͥ ẽ ds¬
att: aut łm. qͥ ñ ẽ c̾s pat̾. Si genuit dm̃.

Expanded text:
creatura. Nulla enim res est quae seipsam gignat ut sit; et ideo non est credendum vel dicendum quod Deus genuit se. 2. Alia quaestio de eodem. Sed adhuc componunt garruli ratiocinatores dicentes: Si Deus Pater genuit Deum, aut genuit Deum qui est Pater, aut Deum qui non est Deus Pater. Si genuit
Abbreviated transcription (Latin):
hec querit᷑. utrum concedendum sit qͥd
pat̾ genuit diumam eẽntiam: ł qͦd diui¬
na ẽentia gentuit filium: ł eentia gnuit
eẽtetiam: an omnitio ñ gentut nec geni¬
ta ẽ diuina eẽntia. Ad qd catholicis tracta¬
torib consentientes. dicimꝰ.: qd nec pat̾
genuit diuinam eẽntiam:nec diuma
ẽẽntia genuit filium: nec diuina es
c̃ẽntie. intelligimus diuinam nat᷑am:
q̃ communis : tͥb ꝑsonis. ⁊ tota in
finglis. Ratio pͥma: quare ita sit.

Expanded text:
ndum sit quod Pater genuit divinam essentiam, vel quod divina essentia genuit Filium, vel essentia genuit essentiam; an omnino non genuit, nec genita est divina essentia. Ad quod catholicis tractatoribus consentientes dicimus quod nec Pater genuit divinam essentiam, nec divina essentia genuit Filium, nec divina essessentiae intelligimus divinam naturam, quae communis est tribus personis, et tota in singulis. I
Abbreviated transcription (Latin):
an alium genuit dm̃. ¶ Nunc ad p̃mis¬
sam q̃stionem reutam᷑: uͥ querebat᷑. an d̃s
pat̾ genuit se dm̃: an alium dm̃ aoqͥd
dicimꝰ. ne utrum fore concedendum. Diẽ cñ
se ipso. ñ minuit se ipsum ħ ita genut de
se altm sc. ut totꝰ manet in se: ⁊ ẽẽt infilio
dantꝰ. qnt̾ ⁊ solus. qͦdita intelligi potest .i.

Expanded text:
ad praemissam quaestionem revertamur; ubi quaerebatur an Deus Pater genuerit se Deum, an alium deum. Ad quod dicimus, neutrum fore concedendum. Dicit tame ipso, non minuit seipsum, sed ita genuit de se alterum se, ut totus maneret in se, et esset in Filio tantus, quantus et solus. Quod ita int
Abbreviated transcription (Latin):
pparabat celos. ad erã. Qñ apendebat
fundam̃ta t̾re. cum eo eram cuncta con¬
ponens. ⁊ delectabar ꝑ singlos dies. luds
coram eo. Ecce aptum de et̾na genttuura
testimonium: qͦ ipsa sapĩa phibet se añ
mundum conceptam ẽẽ. ⁊ parturiri .i. g¬
nitam: ⁊ apd patrem et̾nalit̾ existere. h¬
sa ⁊̃ alibi ait. Ego ex ore atcissimi ꝓdiry

Expanded text:
eram; quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies, ludens coram eo . Ecce apertum de aeterna genitura testimonium, quo ipsa Sapientia perhibet se ante mundum conceptam esse, et parturiri genitam, et apud Patrem aeternaliter existere. Ipsa etiam alibi ait: Ego ex ore A
Abbreviated transcription (Latin):
fiuo eiꝰ iħu xͦ. Dicite gͦ nob. utrum iste
uerꝰ di filiꝰ. ab eis qͥ gr̃a filii fc̃. quadam
ꝓpͥetate discretꝰ. de nulla suba sit: an
de aliqͣ. Ñ dico inqͥs de nulla: nec dicã
de nichilo gͦ de aliq̃ suba ẽ. quero
de qͣ: si ñ de patͥs fuba est. aliam que¬
re. si aliam ñ inuenis: patͥs agnosce
sub̃am: ⁊ filium cum patre omo¬
usion confitere. Item in eodem. Con¬
fiteor dđm patrem. omnino incorrup¬
tibilit̾ genuisse: s qͦd est ipse genuis¬
se. Item dico. qd sepe dicendum est:
aut de nulla. side nulla: gͦ de nicho:
qͦd uos iam ñ dicitis. si uͦ de aliqua:

Expanded text:
. Dicite ergo nobis utrum iste verus Dei Filius, ab eis qui gratia filii sunt, quadam proprietate discretus, de nulla substantia sit, an de aliqua? Non dico, inquis, de nulla; nec dicam de nihilo, ergo de aliqua substantia est. Quaero, de qua? si non de Patris substantia est, aliam quaere; si aliam non invenis, Patris agnosce substantiam, et Filium cum Patre homousion confitere. Idem in eodem: Confiteor Deum Patrem omnino incorruptibiliter genuisse; sed quod est ipse genuisse. Item: Dico quod saepe dicendum est: aut de nulla; si de nulla, ergo de nihilo, quod vos jam non dicitis; si vero de aliqua,
Abbreviated transcription (Latin):
ficarẽ. Fsonaꝵs qͦ płalitatem.⁊ nat᷑e unitatẽ
simł ostñdit dñs in genesi dicens. faciamꝰ
hominem. ad maginem ⁊ similit̾ nr̃am. Di¬
cens enĩ faciamꝰ. ⁊ nr̃am: płalitatem ꝑsonaꝵ
ostñdit: dicensuͦ imaginem: unitatem
ẽẽntie. Ut enĩ dic̃ aus̃. in lib de fide. sum¬

Expanded text:
tem et naturae unitatem simul ostendit Dominus in Gen., c. 1, dicens: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Dicens enim, faciamus, et nostram, pluralitatem personarum ostendit: dicens vero imaginem, unitatem essentiae. Ut enim dicit Aug. in lib. de Fide
Abbreviated transcription (Latin):
centialit̾ de se ipso unum filium genur
&e unꝰ fulitis. qͥ de uno patre solus cẽntie
filioq ꝓcedit. Hoc autem totum ñ potes
una psona :i. gignere se. ⁊ nasci de se:⁊ oe¬
dere de se. Ut enim ait aus̃. in .i. lib de tͥi

Expanded text:
essentialiter de se ipso unum Filium genuit, et unus Filius qui de uno Patre solus est eFilioque procedit. Hoc autem totum non potest una persona, id est gignere se, et nasci de se, et procedere de se. Ut enim ait beatus Augustinus i
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ fistme se indicare aminis cognituris ⁊
u posinit ⁊ potuit: hoc ad se ipsum indi¬
indum genuit. qd ẽ ipse qui genuit.¬
t̃ntiam geniuisse. ad qd̃ respondemꝰ:
Ila tiba sic intelligenda eẽ. dicentes.
at de se ipso genuit illud qͦd ipse est.
ñ :÷ dicendum. qͦd diuina ẽẽntia genu¬
it filium: qͥa cum filius sit diuina
eẽntia: iam ẽẽt filiꝰ res. a qͣ g̾natur.
ita. ead res se ipsam generaret. Ita ⁊̃
dicimꝰ: qͦd ẽẽntia diuina ñ genuit
ẽẽntiam. Cum enim una ⁊ summa
quedam res sit diuina eẽntia: si di¬
uina eẽntia eẽntiam genuit : eadem
reisse ipsam genuit: qd omnino eẽ
ñ potest: s pat̾ solus genuit filium:
una sapĩa: qͥa una ẽentia. ⁊ singillatim
sapĩa. dde sapientia. sic̃ ẽentia de ẽentia.
Pece his ub aꝑte dic̃ aus̾: sapĩam de sa¬
pientia.⁊ ẽẽntiam de eẽntia. U̾ uidet᷑
significare: qͦd sapientia sapĩam. &¬
.i. unam extͥnitate ꝑsonam. dm̃ uerũ
crede: ut diuinitatem eiꝰ. de natura

Expanded text:
rissime se indicare animis cognituris et uoluit et potuit, hoc ad se ipsum indicandum genuit, quod est ipse qui genuitessentiam genuisse. Ad quod respondemus illa verba sic intelligenda esse, dicentes: Pater de seipso genuit illud quod ipse est,non est dicendum quod divina essentia genuit Filium; quia cum Filius sit divina essentia, esset Filius res a qua generatur et ita eadem res seipsam generaret. Ita etiam dicimus quod essentia divina non genuit essentiam. Cum enim una et summa quaedam res sit divina essentia, si divina essentia essentiam genuit, eadem res seipsam genuit, quod omnino esse non potest; sed Pater solus genuit Filium, una sapientia, quia una essentia; et sigillatim sapientia de sapientia, sicut essentia de essentia. Ecce his verbis aperte dicit Aug. sapientiam de sapientia, et essentiam de essentia, ubi videtur significare quod sapientia sapiest unam ex Trinitate personam, Deum verum crede, ut divinitatem ejus de natura
Abbreviated transcription (Latin):
Se testimoniis noui testamenti. Munc
pͣ testimonia uetis testamenti de fide sc̃ẽ
tͥntatis ⁊ unitatis. ad noui testamenti
attari sumat᷑ ealculꝰ: qͦ tangant᷑ ora fideliũ.
bñs itaq tp̃s. unitatem diuine ẽentie. ac ꝑ¬

Expanded text:
De testimoniis novi Testamenti. Nunc vero post testimonia veteris Testamenti, de fide sanctae Trinitatis et unitatis, ad novi Testamenti altari sumatur calculus quo tangantur ora fidelium. Dominus itaque Christus unitatem divinae essentiae ac
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ aĩa: s ꝓ eo qͦd in anima ercellentius ẽ.¬
tͥa cum sint distincta a se inuicem: di¬
cunt᷑ tñ ẽẽ unum: qͥa in animo sub̾alit̾
cius. Mens enim cum se cognoseit:¬
noticiam sui gignit: ⁊ est sola parens sue
seil enim posset se diligere: nͥ cognosceret
uita. amor qͥdam complexꝰ ẽ. parentis ce

Expanded text:
o anima, sed pro eo quod in anima excellentius eia cum sint distincta a se invicem. dicuntur tamen esse unum, quia in animo substantialiter ius. Mens enim cum se cognoscit,notitiam gignit, et est sola parens suaese. Non enim posset se diligere, nisi cognosceret ita amor quidem complexus est pare
Abbreviated transcription (Latin):
mũtae nat᷑alit̾ diuiuitꝰ instituta. qͥsquis
inuacit̾ ꝑspicit: ce qm magnum sit in
ea. unde pot̾ ⁊̃ sempit̾na immutabilis¬
ꝗ nat᷑a recoli. conspici. ꝯcupisci. reminis¬
gentiam: amplectit᷑ ꝑ dilectionem: ꝓfe¬
ctore ꝑit illius summe tͥntatis imagi¬
nem. Et in illa simi litudine est dissi
ulitudo. ¶Uerumtamen caueat. ne
hanc imaginem ab eadem tͥnitate facꝰ¬
tam. ita ei comparet. ut omnino existi¬
met similem: s potiꝰ in qualicuq ista
similitudine. magnam qͦ dissimili¬
tudinem cernat. Prima dissimil itudo.
tria meminit: intelligit: diligit: qͥ nec
memoria ẽ. nec intelligentia. nec dilecꝰ¬

Expanded text:
mente naturaliter diuinitus instituta quisquis uiuaciter perspicit et quam magnum sit in ea, unde potest etiam sempiterna immutabilisque natura recoli, conspici, concupisci — reminisgentiam, amplectitur per dilectionem — profecto reperit illius summae trinitatis imaginem. ad militudo. Verumtamen caveat ne hanc imaginem ab eadem Trinitate factam ita ei comparet, ut omnino existimet similem, sed potius in qualicumque ista similitudine magnam quoque dissimilitudinem cernat. 16. Prima dissimilitudo, tria memini, ego intellego, ego diligo, qui nec memoria sum nec intellegentia nec dilec
Abbreviated transcription (Latin):
substanti alit̾ ⁊ nat᷑alit̾ ẽ. ⁊ donum be¬
nignitatis eiꝰ. qͣ placuit. qͦd ab eo per
u̾bum factum ẽ. ⁊ conciliatum ẽ au¬
ctori. ut ñ int̾ret. Ecce ostensum ẽ: qͣ¬
liter in creat᷑is. aliquatenꝰ imago tͥni¬
tatis indicat᷑. Ñ enim ꝑcreaturarum
contemplationem. sufficiens noticia
tͥnitatis potest hab̾i. ł potuit: sine
doctrine. ł int̾ioris inspirationis
reuelatione. Unde. illi antiqͥ phylo¬
sophi qͣsi ꝑumbram.⁊ de longinquo
uidert u̾itatem: deficientes in contui¬
tu tͥnitatis: ut magi pharaonis in t̾cio
sit imago tͥnitatis. Munc uͦ ad eam
iam ꝑueniamꝰ disputõnem: uͥ in mente
humana q̃ nouit dm̃. ł potest nosse.
tͥnitatis imaginem re ꝑiamꝰ. Ut enĩ ait
mens ñ sit eiꝰ nat᷑e cuiꝰ ds ẽ: imago tñ
illiꝰ qͦ nicħ meliꝰ ẽ. ibi querenda. ⁊ inue¬
inmente. In ipsa enim mente. ⁊̃ añqͣm
sit particeys di. eiꝰ imago re ꝑtt᷑ͥ ⁊ si enĩ
amissa d̃i participatione deformis sit:

Expanded text:
substantialiter et naturaliter est, et donum benignitatis ejus; qua placuit quod ab eo per Verbum factum est, et reconciliatum est auctori ut non interiret. Ecce ostensum est qualiter in creaturis aliquatenus imago Trinitatis indicatur; non enim per creaturarum contemplationem sufficiens notitia Trinitatis potest haberi vel potuit, sine doctrinae vel interioris inspirationis revelatione. Unde illi antiqui philosophi quasi per umbram et de longinquo viderunt veritatem, deficientes in contuitu Trinitatis, ut magi Pharaonis in tertiosit imago Trinitatis. Nunc vero ad eam jam perveniamus disputationem, ubi in mente humana quae novit Deum, vel potest nosse, Trinitatis imaginem reperiamus. Ut enim ait imago tamen illius, quo nihil melius est, ibi quaerenda et invein mente. In ipsa etiam mente antequam sit princeps Dei, ejus imago reperitur; etsi enim amissa Dei participatione deformis sit,
Abbreviated transcription (Latin):
tates. seu uires st̾ ipsiꝰ m̃tis.⁊ a se ntuiui
differt: qͥa memoria. ñ ÷ intelligenti
ł uoluntas. nec intelligentia. uolin¬
tas. siue amor. Quod etiam ad se mu¬
cem dicuntur relatiue. ¶Et hec tria
etiam ad se ipsa referunt᷑: ut ait aus
ꝙmͦ. tͥa ista inseparabilia funt. a seni¬
ẽentia est: cum ⁊ relatiue dicantir

Expanded text:
tates seu vires sunt ipsius mentis, et a se invicem differunt; quia memoria non est intelligentia vel voluntas, nec intelligentia voluntas sive amor. 13. Quod etiam ad se invicem dicuntur relative. Et haec tria etiam ad seipsa referuntur, ut ait Augque modo tria ista inseparabilia sunt a seessentia est, cum et relative dica
Abbreviated transcription (Latin):
senfibili p̃tulert̾. Sensibilia diciits
Q uisu tactuq corporis sentiri qͦunt.
Intelligibilia: q̃ conspectumentis in
telligi. Cumgͥ in eors conspectu. ⁊ cor¬
pus ⁊ animꝰ magis minꝰꝙ speciosa es¬
sent: si autem oĩ specie carere possẽt
in comutabilis species adeoq mẽo¬
parabilis.⁊ ilłd ẽẽ rerum pͥncipium
rectissimȩ crediderunt: qd facturiñ
ẽẽt.⁊ es quo cuncta facta tẽnt. Ecce to

Expanded text:
sensibili praetulerunt. Sensibilia dicimus, quae visu factuque corporis sentiri queunt; intelligibilia quae conspectu mentis queunt intelligi. Cum igitur in eorum conspectu corpus et animus magis minusque speciosa essent; si autem omni specie carere possent, incommutabilis species, ideoque incomparabilis atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt, quod factum non esset, et ex quo cuncta facta essent:
Abbreviated transcription (Latin):
quid mutabile ẽ. ñ eẽ summum deum.
dĩumq pͥnciptum: ⁊ ideo omnẽ animã
mutabilesq sp̃s tnscenderunt. Dem̃
uiderunt: omne qd̾ mutabile ẽ ñ posse
eẽ. nͥ ab illo. qui incommutabilit̾ ⁊ sim¬
plicider est. Intellerert gͥ. eum. ⁊ omia
ista fecisse: ⁊ a nullo fieri potuisse.⁊a
est in substantus. l corpꝰ ẽẽ .l sp̃m meliꝰ¬

Expanded text:
quidquid mutabile est, non esse summum Deum, quidquid mutabile est, non esse summum Deum, omniumque principium: et ideo omnem animam mutabilesque spiritus transcenderunt. Deinde viderunt omne quod mutabile est non posse esse nisi ab illo qui incommutabiliter et simpliciter est. Intellexerunt ergo eum et omnia ista fecisse, et a nullo fieri potuisse. 4.est in substantiis, vel corpus esse, vel spi
Abbreviated transcription (Latin):
tionalis erat. ⁊ ab oꝑib a deo factis: ut
in qͥb artificis aliquatenꝰ relucet indiciũ.
est.⁊̃ a usibilib posset sciri: opꝰ fecit. qd
opificem uisibilitate sui manifestauit:
ut ꝑ certum. incertum posset sciri.⁊ ille.
d̾s omnium ẽẽ credet᷑: qͥ hoc fecit. qͦd ab
homine impossibile ẽ.fieri. Potuerunt
gͦ cognosce. siue cognouert. alt omne
creat᷑am eẽ illum. qͥ ea fecit: que nulla
creaturaꝵ face ł destruere ualet: acce¬
dat quecunq uis ereatura: & faciat ta¬
le celum. ⁊ talem t̾ram: ⁊ dicam qͥa ds est.
Sqͥa muulla erenta. talia face ualet: constat
supͣ omnem c̾aturam eẽ. illum qͥ eafecit:
ac ꝑ hoc. illum eẽ. dm̃. humana mens
cognosc̃e potuit. Seda ratioqua potiit
cognosci: uel modus quo nouerunt.
Quo etiam mͦ. di u̾itatẽ ductu ratioĩs
enim aus ait in .l. de ciuttate deis uide¬
runt summi philosophi. nullum corp
eẽ. dm̃: ⁊ ideo cuncta corpora transcen¬
derunt. querentes dm̃. Uiderunt &e qe

Expanded text:
tionalis erat; et ab operibus a Deo factis, ut in quibus artificis aliquatenus relucet indicium. est, a visibilibus posset sciri, opus fecit, quod opificem visibilitate sui manifestavit: ut per certum incertum posset sciri, et ille Deus omnium esse crederetur, qui hoc fecit, quod ab homine impossibile esset fieri. Potuerunt ergo cognoscere, sive cognoverunt ultra omnem creaturam esse illum qui ea fecit, quae nulla creaturarum facere vel destruere valet. Accedat quaecumque vis creatura, et faciat tale coelum et terram; et dicam quia Deus est. Sed quia nulla creatura talia facere valet, constat super omnem creaturam esse illum qui ea fecit, ac per hoc illum esse Deum humana mens cognoscere potuit. 3. Secunda ratio qua potuit cognosci, vel modus quo noverunt. Alio etiam modo Dei veritatem ductu rationis enim Aug. ait in lib. de Civ. Dei, viderunt summi philosophi nullum corpus esse Deum, et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum; viderunt etiam
Abbreviated transcription (Latin):
nilla ex parte ei dissimilis: quam cum
iso ⁊ in ipsopatre: ueneramur: que
lrma ẽ omnium que ab uno facta st̃.
iadunum referunt᷑. Que t̃n omnia.
nec fierent a patre ꝑfilium: neq suis
tinib salua eẽnt: nͥ d̃s summe bonus
cit: qͥ⁊ nullinat᷑e qͦd ab illo bona eẽt.
inuidit: ⁊ut in bono ipso maneret. alia
qͣntum uellet. alia qnͣtum posset. dedit:
cum patre ⁊ filio. eque incommutabile:
cole ⁊ tenere nos conuenit. ꝑ consida¬
tionem itaq creaturarum. uniꝰ sub̃e¬

Expanded text:
nulla ex parte ei dissimilis; quem cum ipso, et in ipso Patre veneramur; quae forma est omnium quae ab initio facta sunt, et ad unum referuntur, quae tamen omnia nec fierent a Patre per Filium, neque suis finibus salva essent, nisi Deus summe bonus esset; qui et nulli naturae quae ab illo bona esset, invidit; et ut in bono ipso maneret, alia quantum vellet, alia quantum posset dedit, qcum Patre et Filio aeque incommutabile, colere et tenere nos convenit. Per considerationem itaque creaturarum unius sub
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ genuit: aliquares. se ipsam genuit.
Ad qͦd respondentes: dicimꝰ sane  dolini¬
⁊ catholice concedi. qͦd unꝰ untim geniut
⁊ qd ds łm genuit: qͥa ds pat̾. dm̃ filiũ
genuit. In symbolo qͦ scͥptum ẽ: lumend
lumine. dm̃ uerum oc deoriero. ES n̾os¬

Expanded text:
Deum genuit, aliqua res seipsam genuit.Ad quod et respondentes, dicimus sane et catholice concedi quod unus unum genuit, quod Deus Deum genuit; quia Deus Pater Deum Filium genuit. In symbolo quoque scriptum est: Lumen de lumine, Deum verum de Deo vero. Quo
Abbreviated transcription (Latin):
amor: utͦq. NNec minor ẽ ꝓles parente:
dum tantam se nouit mens. qͥͣnta ẽ: nec
st. Dunt ⁊̃ hec singła inse tpsis: qͥa ⁊
mens amans. in amore ẽ.:⁊ amor. in
amantis noticia. ⁊ noticia: inmente
noscente ẽ. Ecce. in his tͥb qualecunq
tnitatis uestigium apparet. Quomꝰ¬
Mens itaꝙ rationalis considerans
hec tͥa. ⁊ illam unã eẽntiã in qͣista et̃
extendit se ad contemplationẽ catoris:
⁊ uidet unitatem in tͥnitate. ⁊ t̾nitatẽ
inunitate. Intelligit enĩ. unũ ẽẽ dñ:
unam ẽẽntiam: unũ pͥncipium. In
telligit enĩ qr si duo eẽnt: ł utq in¬
sufficiens ẽẽt: ł alt̾ suꝑflueret: quia
si aliqͥd deeẽt uni. qͦd alt̾ habet e ñ
eẽt ibi summa ꝑfectio. Si uͦnicħ uni
deeẽt. qͦd hab̾et ait̃: cum in uno eẽnt
oĩa: alt suꝑflueret. Intellexit gͥ umũ eẽ¬
dm̃: unum oitim auctorem: ⁊ uidit. qͥa
absꝙ sapientia ñ sit. qͣsi res fatr.a. ⁊ ioco
intellexit eum habe sapientiam. que

Expanded text:
olis, nec minor est proles parente, dum tantum se novit mens, quanta quae est. Nec t. Sunt etiam haec singula in seipsis, quia et mens amans in amore, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente est. Ecce in his tribus qualecunque Trinitatis vestigium apparet. MMens itaque rationalis considerans haec tria, et illam unam essentiam in qua ista sunt, extendit se ad contemplationem Creatoris; et videt unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate. Intelligit enim unum Deum esse, unam essentiam, unum principitelligit etiam, quia, si duo essent, vel uterque insufficiens esset, vel alter superflueret, quia si aliquid deesset uni, quod alter haberet, non esset ibi summa perfectio. Si vero uni nihil deesset, quod haberet alter, cum in uno essent omnia, alter superflueret. Intellexit ergo meDeum, unum omnium auctorem, et vidit quia absque sapientia non sit, quasi res fatua, et ideo intellexit eum habere sapientiam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
sortii ł płalitatis: ñ poni aliqͥd. s remo¬
ueri. Ulalitas enim uł ꝯsortumi ꝑsonaꝵ cũ dr̃¬
credit᷑ : solitudo ⁊ singłaritas. negatur.
Cũ dicimꝰ ples eẽ ꝑsonas: sig̾camusqd ñ ẽ.
una sola. Ideo hylariꝰ. uolens ista subti¬
liter ⁊ sane intelligi:att. ꝓfessio consor¬
tii sustulit intelligentiam singularis. ñ
dic̃. posuit aliqͥd. Ita &̃ cum dicimꝰ. tres ꝑ

Expanded text:
s non poni aliquid, sed removeri. Pluralitas enim vel consortium personarum cum dicitur, solitudo vel singularitas negatur; cum dicimus plures esse personas, significamus quod non est una sola. Ideo Hilarius volens ista subtiliter et sane intelligi, ait: Professio consortii sustulit intelligentiam singularitatis; non dicit: Posui
Abbreviated transcription (Latin):
bonꝰ. hec aut̃ omnia: ad uiitatem o¬
tatis ptinent monstrandam. Quon¬
¶Nunc restat ostende: titrum ꝑ ea qu
facta ft̃. aliqͦd tͥnitatis indicium. l e¬
guum habi potuit. De hoc: acis. ini
ꝑ ea que facta st̃. intellectu conspia¬
entes: t̾nitatem intelligamꝰ: huius
enim tͥnitatis uestigium: in creat̃s

Expanded text:
. Haec autem omnia ad aeternitatem Deitatis pertinent demonstrandam. Nunc restat ostendere utrum per ea quae facta sunt, aliquid Trinitatis indicium vel exiguum haberi potuit? De hoc Augustinus per ea quae facta sunt, intellectu conspicientes, Trinitatem intelligamus. Hujus Trinitatis ves
Abbreviated transcription (Latin):
stendit unam nat᷑am ẽẽ. ad cuiꝰ imagi¬
nem. homo fieret. Cum uͦ dic̃ nr̃am: ostñ¬
dit eundem dm̃. ñ unam: s ples ẽẽ ꝑso¬
nas. hylariꝰ qͦ in li .iii. de tͥn. dic̃. his u̾b
sig̃cari qd in tͥnitate. nec diũsitas est.
nec singłaritas. ł solitudo.s similitudo.
⁊ plalitas. siue distinctio. ait enim sic.
Imago enim sola ñ est. ⁊ similitudo ñs
nificationem hanc ñ adse tm̃ ẽẽ referen
enim consortii. substulit intelligentiam
singłaris: qr consortium aliqͣd. non pot̃
tarii recuit faciamꝰ: neq qͥsquam alieno
ñ patit᷑: ita neq diu̾su a se alienumq sig¬
nificat. Solitario conuenit. faciam. ⁊ meã:
ñ solttario uͦ conuenit dic̃e: faciamꝰ. &
nrãm. Ut̾q sermo. ut ñ solitarium tm̃:
ita neq differentem eẽ. ł diu̾sum esse
sigcat. Nob qͦ nec solitarius. nec dius ẽ.
confitendꝰ. Ita gͦ ds. ad commnunem scũ
deo imaginem eandemq limilitudinẽ.¬
hominem re ꝑtt᷑ oꝑari: ut nec sigcatio

Expanded text:
stendit unam naturam esse, ad cuius imaginem homo fieret; cum vero dicit »nostram«, ostendit eundem deum non unam, sed plures es. Hilarius quoque, in lib. 3 de Trin., dicit his verbis significari quod in Trinitate nec diversitas est, nec singularitas vel solitudo; sed similitudo, et pluralitas sive distinctio; ait enim sic: Imago enim sola non est, et similitudo sibi non nificationem hanc non ad se esse referendam enim consortii sustulit intelligentiam singularitatis, quia consortium aliquod nec potestarii recipit faciamus; neque quisquam alieno non patitur, ita neque diversum a se, alienumque significat; solitario convenit faciam et meam; non solitario vero convenit dicere faciamus et nostram; uterque sermo ut non solitarium tantum, ita neque differentem esse, vel diversum esse significat. Nobis quoque nec solitarius nec diversus est confitendus; ita ergo Deus ad communem sibi cum Deo imaginem, eamdemque similitudinem reperitur operari, ut nec significatio
Abbreviated transcription (Latin):
it dr .s. hõ. sic̃ imago đr ⁊ tabula.
& pictura q̃ ẽ in ea. s tabła. noĩe imagi¬
nis appellat᷑: ꝓpt̾ picturam. que in ea ẽ.
flta dissimilitudo. ¶Rursus ista ima¬
go qͥ ÷ homo. habens ista tͥa: una ꝑsona
est. Illa uͦ tͥnitas ñ una ꝑsona est. s tres
filii. Staq in ista imagine tͥnitatis. ñ
hec tͥa unꝰ homo:. s unius hominis funt.
In illa uͦ summa cͥmitate. cuiꝰ hec imago
s hominis fe̾: ł in homine ft̃. S nunqͥd
possum dicere tͥnitatem sic ẽẽ indo: ut¬
aliqͥd disit. nec ipsa sit ds: Absit: ut hoc
credamꝰ. Dicam gͦ in m̃te nr̃a imaginis
t̾nitatem. s exiguam ⁊ qualemcunq eẽ:
q̃ summe tͥnitatis ita gerit similitudi¬
nem: ut ex maxima parte sit dissimilis.
di ẽ. qͥa sui meminerit mens. ⁊ intelligit.
Aua assignatio tͥnitatis in anima.
mens. noticia. amor. ¶Potest ⁊̃ alio
mͦ. aliisq nominib distingui tͥnitas in
anima: q̃ ẽ. imago illiꝰ summe ⁊ in effa¬

Expanded text:
t homo. Sicut imago dicitur et tabula et pictura quae est in ea; sed tabula nomine imaginis appellatur propter picturam quae est in ea. 17. Altera dissimilitudo. Rursus ista imago quae est homo habens illa tria, una persona est, illa vero Trinitas non una persona est, sed tres Filii. Itaque in ista imagine Trinitatis, non haec tria unus homo, sed unius hominis sunt. In illa vero summa Trinitate, cujus haec imago sed hominis sunt, vel in homine sunt. Sed numquid possumus dicere Trinitatem sic esse inaliquid Dei sit, nec ipsa sit Deus? Absit ut hoc credamus. Dicamus ergo in mente nostra imaginis Trinitatis, sed exiguam, et qualemcumque esse; quae summae Trinitatis ita gerit similitudinem, ut ex maxima parte sit dissimilis. Dei est, quia sui meminit mens, et intelligit, Alia assignatio trinitatis in anima, scilicet mens, notitia, amor. Potest etiam alio modo aliisque nominibus distingui trinitas in anima, quae est imago illius summae et ineffa
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ hars qͦ uide t᷑ auctoritatum repug¬
nantiam de medio erime cupientes: dicimꝰ.
qd uirtutes ꝑꝑ se petende ⁊ amande ft̃: ⁊¬
qͥa delectant fui possessores. sincera ⁊ sca
delectatione.⁊ in eis pariunt gaudium
spuale. Ueruntam̃. ñ ẽ. hic consistendum:
s ult gradiendum. N hic hereat dilectio¬
nis gressus. neq hic sit dilectionis t̾minꝰ:
s referat᷑ hoc ad ilłd summum bonum:
cui soli õino inherendum ẽ: qͥa illud
ꝓpt̾ se tm amandum ÷: ⁊ ultͣ ilłd. nichil
querendum ẽ. Ittd ẽ enim sup̃mꝰ finis.
Ioo aus. dic̃. qd eas uiligimꝰ ꝓpt̾ solam
beatitudine: ñ qͥn eas ꝑꝑ se diligamꝰ s qi
id ipsum qd eas diligimꝰ. referimꝰ ad illd
fummum bonum: cui soli inberendũ
ẽ.⁊ in eo ꝑmanendum: finisq leticie po¬
nendus. qre uirtutib ñ est fruendũ.
S dicet aliqͥs. frui est: amore inherere
endum ÷. ad qͦd dicimꝰ: in illa descͥgtio

Expanded text:
autem harum quae videtur auctoritatum repugnantiam de medio eximere cupientes, dicimus quod virtutes propter se petendae et amandae sunquia delectant sui possessores sincera et sancta delectatione, et in eis pariunt gaudium spirituale. Verumtamen non est hic consistendum, sed ultra gradiendum, non hic haereat dilectionis gressus, neque hic sit dilectionis terminus; sed referatur hoc ad illud summum bonum, cui soli omnino inhaerendum est, quia illud propter se tantum amandum est, et ultra illud nihil quaerendum est; illud est enm beatitudinem; non quin eas propter se diligamus, sed quia id ipsum quod eas diligimus, referimus ad illud summum bonum, cui soli inhaerendum est et in eo permanendum, finisque laetitiae ponendus: quare virtutibus non est fruendum. Sed, dicet aliquis: Frui est amore inhaerere endum est. Ad quod dicimus, in illa descriptio
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ in illa tͥmtate :i. summo & incommutab¬
li bono.sUtrum hnominib sit utendum ait̾
fruendum. Com autem homines qui fruix¬
tur ⁊ utunt᷑ aliis rebꝰ. res alique sint: q̃rte
utrum frui se debeant. an uti. an utrunq
Ad qͥd sic respondet aus̃. in lib de dotrina¬

Expanded text:
lla Trinitate, id est, summo et incommutabili bono. 6. Utrum hominibus sit utendum, vel fruendum. Cum autem homines qui fruuntur et utuntur aliis rebus, res aliquae sint, quaeritur utrum se frui debeant, an uti, an utrumque? Ad quod sic respondet Aug. in lib. de Do
Abbreviated transcription (Latin):
cognitis: in qͥb ipsis ꝑꝑ se uoluntas delec̃¬
tata conquiescit. Utimͣ uͭ eis qͦ ad aliud refe¬
rimus. quo fruendum ẽ. Item qͥd int̾sit
int̾ frui ⁊ uti. alit̾ qm supra. ¶ Notand̾
supͣ accipiens uti ⁊ frui: sic dic̃. Uti ẽ assu¬
mere aliqͥd. in facultatem uoluntatis. frui
autem ẽ: utti cũ gaudio. nͨ adhuc spei. s
iam rei. Ideoq oĩs qͥfruit᷑. utitͣ asiumit
enĩ aliqͥd in facultatem uoluntatis. cũ fine
delectationis N aut̃ oĩs qͥutit᷑. ⁊ fruit᷑. suid ꝙ ĩ
facultatẽ uoluntati assumit ñ ꝓpt̾ ipsũ. s ꝓpter
aliud appetir. Et attende. qͥa uidr aus̃. di¬
cere. illos frui tm̃. qͥ in re gaudent. ñ iam
in spe: ⁊ ita. in hacuita ñ uidem̃ fruui. s tm̃
uti: uͥ gaudemꝰ in spe: cum supradictum sit.
frui eẽ. amore inherere alicui rei. ꝓpt̾ se:
qͣlit̾ ⁊ hic multi adherent deo ¶Hec g̃ q̃s̾¬
contdicere uident᷑. sic det̾minamꝰ: dicentẽ.
u̾ana. ait. Angli illo fruentes. iã beati st̃:

Expanded text:
cognitis in quibus ipsis propter se voluntas delectata conquiescit: utimur vero eis quae ad aliud referimus, quo fruendum est. 3. Item quid intersit inter frui et uti aliter quam supra. Notandum supra accipiens uti et frui, sic dicit: Uti est assmere aliquid in facultatem voluntatis. Frui autem est, uti cum gaudio, non adhuc spei, sed jam rei; ideoque omnis qui fruitur, utitur; assumit enim aliquid in facultatem voluntatis cum fine delectationis. Non autem omnis qui utitur, et fruitur, si id quod in facultatem voluntatis assumit, non propter ipsum sed propter aliud appetit. Et attende quia videtur Aug. dicere illos frui tantum qui in re gaudent, non jam in spe: et ita in hac vita non videmur frui, sed tantum uti, ubi gaudemus in spe; cum supra dictum sit, frui esse amore inhaerere alicui rei propter se: qualiter etiam hic multi adhaerent Deo. 4. contradicere videntur, sic determinamus, dicentes, ap. 30: Angeli illo fruentes jam beati sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ar. ⁊ñ addidisset in dño: uidet᷑ finem dilea¬
tionis ac spem consticuisse in eo: s qr illud
addidit: in domino se finem posuisse: eodq
frui significauit. Cum enim ut ide auã¬
ait. hoĩe in deo frueris: deo potiꝰ. quai he¬
mine frueris. Hic querit᷑. utrum ds fruatꝰ
scͥptura dic̃. que eiꝰ dilectionem erga nos
eget bono nr̃o: qd nemosañ dixit. Ait enim

Expanded text:
ar, et non addidisset in Domino, videretur finem dilectionis ac spem constituisse in eo; sed quia illud addidit in Domino se finem posuisse, eodemque frui significavit. Cum enim homine in Deo frueris, Deo potius quam homine frueris. 7. Hic quaeritur an Deus fruatur, Scriptura dicit, quae ejus dilectionem erga nos eget bono nostro, quod nemo sanus dixerit. Ait enim
Abbreviated transcription (Latin):
specie format᷑. sic̃ st̃ figͥe. ł qualitat.
corpors. ac doctrine ł artes animur
& ordinem aliquem petit aut tenci
sic̃ sunt pond̾a ł collocationes cors¬
rum.⁊ amores. ł delectationes anin¬

Expanded text:
specie formatur sicut sunt figurae vel qualitates corporum, ac doctrinae, vel artes animarum; et ordinem aliquem petit aut tenet, sicut sunt pondera vel collocationes corporum, et amores aut delectationes anim
Abbreviated transcription (Latin):
mus. De rebus communiter agit.
d gͦ in reb considandum ẽ. ut in eo¬
dem aus ait. qd res alie st̃. quib frci
endum ẽ. alie qͥb utendum ẽ: alie. qͥ
fruunt᷑ ⁊ utunt᷑. Ille qͥb fruendum ẽ:¬
eg̃ nos beatos faciunt. Istis qͥb utendum ẽ:
dendentes ad beatitudinem adiuuam᷑. ⁊
quasi admmnicłantur: ut ad illas res. q̃ nos
beatos faciunt ꝑuenire. eisq inherere pos¬
simus. De reb que frauntur & utuntur.
int̾ utrasq constituti:⁊ angli scĩ. ¶Quid¬
usum uenerte. referre ad obtinendum
illd. qͦ fruendum ẽ. Alias: abuti est. non
uti. Nam us illicitꝰ: abus. ł abusio. noĩaRi
debec. De reb quib fruendum ẽ. Resgͥ¬

Expanded text:
mus. 2. De rebus communiter agit. mus. 2. De rebus communiter agit. Id ergo in rebus considerandum est, ut in eodem Aug. ait , quod resendum est, aliae quibus utendum est, aliae quae fruuntur et utuntur. Illae quibus fruendum est, nos beatos faciunt. Istis quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem adjuvamur, et quasi adminiculamur, ut ad illas res, quae nos beatos faciunt, pervenire, eisque inhaerere possimus. Res vero quae fruuntur et utuntur inter utrasque constituti et angeli, usum venerit referre ad obtinendum illud quo fruendum est; alias abuti est, non uti: nam usus illicitus, abusus vel abusio nominari debet. Res igitur quibus fruendum es
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ad significandum aliquid adhibent᷑.
Signa uͭ: quoꝵ us ẽ in significandofora
tem aliqͣ sunt. quoꝵ oĩsusus est in signiti¬
cando. non in iustificando.i. qͥb non uti¬
mur. nͥ aliquid significandi gr̃a: ut aliqͣ
sacramenta legalia. alia. que ñ solum
significant: s conferunt. qͦd intꝰ adiuuet:
ãsic̃ eungłica sacram̃ta. Ex qͦ aꝑte intelligit᷑.
que hic appellent᷑ signa: res illȩ uidelicet.
que ad significandum aliquid adhibent᷑.
Omne gͥ signum: etiam res aliqͣ ẽ Qd̃ cnim
nulla res est: ut in eodem aus̃. aic: õmo
nicħ ẽ: N autem econu̾so: omnis res signũ
est: qͥa ñ adbibetur ad significandum ali¬
quid. Cumq hisintend̾it theologoꝵ specy¬
latio studiosa. atq modesta: diuinam scͥp¬
turam. formam p̃scͥptam. in doctrina te¬
nere adutet. De his gͦ nob̃ aditum. ad res
diuinas aliquatenꝰ intelligendas. do du¬
ce aꝑire uolentib. disserendum est: &
pͥmum de reb: postea de signis dissere¬

Expanded text:
quid adhibentur; signa vero, quorum usus est in significando. Eorum autem aliqua sunt, quorum omnis usus est in significando, non in justificando; quibus non utimur nisi aliquid significandi gratia, ut aliqua sacramenta legalia. Alia quae non solum significant, sed conferunt quod intus adjuvet, sicut evangelica sacramenta. Ex quo aperte intelligitur quae hic appellentur signa, res illae videlicet quae ad significandum aliquid adhibentur. Omne igitur signum etiam res aliqua est. Quod enim nulla res est, ut in eodem Aug. ait , omnino nihil est. Non autem e diverso omnis res signum est, quia non adhibetur ad significandum aliquid. Cumque his intenderit theogolorum speculatio studiosa atque modesta, divinam Scripturam, formam praescriptam in doctrina tenere advertet. De his ergo nobis aditum ad res divinas aliquatenus intelligendas. Deo duce, aperire volentibus disserendum est: et primum de rebus, postea de signis dissere
Abbreviated transcription (Latin):
Qd̾ enĩ pꝑ se diligndum ẽ: in eo constituit᷑ ba¬
ta uita: euĩ etiam spes. hoc tpr consolatur.
In homine aut̃ spes ponenda n est: qr maledi¬
tus est. ꝗͥ hoc facit. Gsi liquidȩ aducas. nec si¬
ipso qͥsqm frui debet: qͥa ñ se debet diligeri¬

Expanded text:
d enim propter se diligendum est, in eo constituitur beata vita, cujus etiam spes hoc tempore nos consolatur. In homine autem spes ponenda non est, quia maledictus est qui hoc facit . Ergo si liquide advertas, nec seipso quisquam frui debet, quia diliger
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Cet̾m: ut in .iͦ. li.de tͥn. aus̃. ddocet. pͥmĩ
scđdm auctoritates scars scͥpturarum. uti
tta se fides habeat. demonstrandumẽ.
deinde adusus garrulos ratiocinatore
elatiores qm capatiores. rationibus
catholicis. ⁊ similitudinib congrius
ad defensionim ⁊ assertionem fidi uten¬
dum est: ut eoꝵ inquisitionib satis¬
facientes. mansuetos pleniꝰ instruamꝰ:
& illi si nequiuerint inuenire qͦd qͣrt.
de suis mentib potꝰ. qm̃ de ipsa uitad
ue de ña dissertione. conquerantur. Cesti¬
monia sanctor. de trinitate. S Proyona¬
mus gͦ in medium tiet̾is ac noui testam̃ti
nitatis u̾itas demonstret᷑: ac pͥmum ipsa
isrł. dñs als tuus. ds unꝰ est. Item. Ego sum
dñs ds tuus: qͥ te eduxi de t̾ra egypti. t̃¬

Expanded text:
m, ut in primo libro de Trin. Aug. docet, primo secundum auctoritates sanctarum Scripturarum, utrum fides ita se habeat demonstrandum est. Deinde adversus garrulos ratiocinatores, elatiores magis quam capaicores, rationibus catholicis et similitudinibus congruis ad defensionem et assertionem fidei utendum est; ut eorum inquisitionibus satisfacientes, mansuetos plenius instruamus, et illi si nequiverint invenire quod quaerunt, de suis mentibus potius quam de ipsa veritate, vel de nostra assertione conquerantur. 4. Testimonia sanctorum de Trinitate. Proponamus ergo in medium veteris ac novi Testamenti nitatis veritas demonstretur. Ac primum ipsa Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est . Item: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti
Abbreviated transcription (Latin):
ferat᷑ ad aliud. s ibi ponat᷑ finis. ut supͣ
ostendit aus̃. dicens. Si inheseris atq ꝑ
manseris. finem ponens leticie: tẽ uere
& ꝓͥe frui dicendꝰ es: qd ñ ÷ faciendum. nͥ
in illa tͥnitate .i. summo ⁊ incõmutabili
bono. Ytendum est gͦ uirtutib.⁊ per eas
sruendum sũmo bono.lta ⁊ de uolunta¬
uirtutes fruim. ñ eis: ñ forte aliqͥ uirtꝰ sit
ds. ut caritas: de qͣ post tractabit᷑. Epilogꝰ¬

Expanded text:
feratur ad illud, sed ibi ponatur finis, ut supra ostendit Aug., cap. 1, dicens: Si inhaeseris atque manseris finem ponens laetitiae, tunc vere et proprie frui dicendus es; quod non est faciendum, nisi in illa Trinitate, id est summo et incommutabili bono. Utendum est ergo virtutibus, et per eas fruendum summo bono; ita et de voluntat per virtutes fruimur, non eis, nisi forte aliqua virtus sit Deus, ut charitas; de qua post tractabitur, di
Abbreviated transcription (Latin):
cũ modestia ⁊ timore agendum est: &
endum: uͥ querit᷑ unitas tͥnitatis. patͥs¬
rat᷑: nec laboriosi aliqͥd querit᷑: nec fru¬
ctuosius aliqͥd inuenit᷑. Pinde. omnis
at imitari atq seruare: qd uen̾abilis
doctor aus̃. in li .iͦ. de t̾ñ. de se ipso ait.
N pigebit me inquit. sic ubi hesito. que¬
rere: nec pudebit. sic ubi erro: discere.
Qͥsqͥs gͦ hec audit ł legit. ubi pariter
certꝰ ÷. ꝑgat mecum: ubi parit̾ hesitat.
querat mecum iũ errorem suum cog¬
noscit. redeat ad me: ubi meum. reuo
me. Ita ingdiam̃ simł. caritatis uiamd
dentes ad eum. de qͦ dictum ẽ: querite¬
de tnitate. Om̃s autẽ catholici tracta¬
scͥpturas docẽ. qd pat̾ ⁊ filiꝰ ⁊ s .s. tiniꝰ sit
sube:⁊ inseparabili eqͣlitate: unus sint
d̾s: ut sit unitas in eẽntia. ⁊ płalitas mi
sonis. Ideoq ñ sint tres dii. sunꝰ ds: liec
pat̾ filium genu̾it. ⁊ ideo filiꝰ non sit qͥ

Expanded text:
cum modestia et timore agendum est et endum, ubi queritur unitas Trinitatis, ratur, nec laboriosius aliquid quaeritur, nec fructuosius aliquid invenitur. Proinde omnis at imitari atque servare quod venerabilis doctor August. in 2 lib. de Trin. de seipso ait: Non pigebit me, inquit, sicubi haesito quaerere; nec pudebit, sicubi erro, discere. Quisquis ergo audit hoc vel legit, ubi pariter certus est, pergat mecum: ubi pariter haesitat, quaerat mecum; ubi errorem suum cognoscit, redeat ad me; ubi meum, revocet me. Ita ingrediamur simul charitatis viam, tendentes ad eum de quo dictum est. Omnes autem Catholici tractatoScripturas docere, quod Pater, et Filius, et Spiritet inseparabili aequalitate unus sint Deus: ut sit unitas in essentia, et pluralitas in personis, ideoque non sunt tres dii, sed unus Deus, licet Pater Filium genuerit, et ideo Filius non sit qui