comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ens ẽ: benigua ẽ. Non inflat᷑. ñ emula¬
t᷑. ñ ambitiosa ẽ: ñ ꝑperã agit. ñ irri¬
tat᷑. Omiã tolerat. omiã credit: om̃ĩa
sꝑat. omĩa sustinet: et cęt̾a his simi¬
lia. Quȩ si quis habeat. recte mͥ uide¬
tͣ dici qr habeat omẽm caritatẽ: quȩ
caritas sine dubio ex his singłis ab
apło supͣ enumeratis partibꝰ constat.
Sinultẽ aut̃ et de mniscdia et pietate
cȩterisq uirtutibꝰ arbitror dici posse.
Et forte ꝑhȩc singła sic̃ de fide dictũ¬
ẽ. qr fides reputata ẽ ad iusticiã. ita
et de caritate dici potest: qr reputata
ẽ caritas ei adiusticiã. aut pietas.
considerauit suũ corpus emortuũ.
cũ fere centũ annoꝵ eẽt: et emortuã
uuluã sarȩ. In reꝓmissione etiã dĩ

Expanded text:
ens est, benigna est, non inflatur, non aemulatur, non ambitiosa est, non perperam agit, non irritatur, omnia tolerat, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet , et caetera his similia. Quae si quis habeat, recte mihi videtur dici quod habeat omnem charitatem: quae charitas sine dubio ex his singulis ab Apostolo supra enumeratis partibus constat. Similiter autem et de misericordia et pietate caeterisque virtutibus arbitror dici posse. Et forte per haec singula, sicut de fide dictum, quia fides reputata est ad justitiam, ita et de charitate dici potest, quia reputata est charitas ei ad justitiam, aut pietas, consideravit suum corpus emortuum, cum fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae: in remiss
Abbreviated transcription (Latin):
Cȩteris et enĩ intribulatione tristan¬
tibꝰ nos grẽ ipsius uirtute robora¬
ti: intribulationibꝰ głamur. Didici¬
mus namq nouã ex erudictione
ipsius disciplinã: ut ꝑ tribulationes
bonũ pacientiȩ capiamus: haben¬
tes uͦ pacientiȩ donum. ꝓbabiles
iudicemur: et ꝑ pacientiã multarũ
tribulationũ ꝓbati. sp̃e futurȩ ado
remunerationis habeamus. Quȩ
spes q certa et uera ẽ: ñ confundit
sꝑantes. Fidem namq et spẽ con¬
sequit᷑ caritas dĩ. quȩ omĩum ma¬
ior ẽ: et ñ solũ replet m̃tẽ nr̃am.
s et abundat ac diffundit᷑ incor¬
dibus nr̃is: ꝓ eo qđ ñ humana nob̃
iam quid int̾ior sensus contineat
requiranus: et primo de głatione
uideamꝰ: ꝙ dixit głam̃ intribula¬
tionibus nr̃is. Sermo etũ głatio¬
nis. int̾dum głabilit̃ inscriptis.¬

Expanded text:
Caeteris etenim in tribulatione tristantibus, nos gloriae ipsius virtute roborati, in tribulationibus gloriamur. Didicimus namque novam ex eruditione ipsius disciplinam, ut per tribulationes bonum patientiae capiamus; habentes vero patientiae bonum, probabiles judicemur: et per patientiam multarum tribulationum probati, spem futurae a Deo remunerationis habeamus: quae spes, em namque et spem consequitur charitas Dei, quae omnium major est, et non solum replet mentem nostram, sed et abundat ac diffunditur in cordibus nostris, pro eo quod non humana a nobis jam quid interior sensus contineat requiramus. Et primo de gloriatione videamus, quod dixit, Gloriamur in tribulationibus nostris. Sermo enim gloriationis interdum laudabilit
Abbreviated transcription (Latin):
dit mancducare omĩa: et in nullo ser¬
mone scanclalizari potest. Unde eui¬
dent̃ apparet ẽẽ augm̃ta quedã et¬
ꝓfectus infide: et aliquos habere par¬
tẽ ficłi exiguã. alios magnã: alios uͦ
habere fidẽ integrã. Unde et apłs
dicebat. Si habeã omnẽ fidẽ. ita ut
montes tranfferã. S et in euu̾głiis
discipłi dicunt ad dñm. quasi quibꝰ
nondũ plena ineet fides: auge nob̾
fidem. Considera sane si scdm ea quȩ
defide diximus. etiam de caritatis aug¬
m̃tis similit̾ possimus intelligerẽ. ita
ut dicamꝰ et decaritate sic̃ et ille dix̃.
si habeã omẽm fidẽ. si babeã omnẽ
caritatẽ: et illũ habere omnẽ carita

Expanded text:
dijudicat omnia, et in nullo sermone scandalizari potest. Unde evidenter apparet esse augmenta quaedam profectus in fide, et aliquos habere partem fidei exiguam, alios magnam, alios vero habere omnem fidem. Unde et Apostolus dicebat: Si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam . Sed et in Evangeliis discipuli dicunt ad Dominum quasi quibus nondum plena inesset fides, Auge nobis fidem. Considera sane, si secundum ea quae de fide dicimus, etiam de charitatis augmentis similiter possumus intelligere, ita ut dicamus de charitate sicut et ille dixit: Si habeam omnem fidem. Si habeam omnem charitatem: et illum
Abbreviated transcription (Latin):
głet᷑ sapiens in sapientia sua. nec
fortis in fortitudine sua. neq głȩ¬
se me qr ego sũ dñs qui statuo¬
miscdiam. et iudiciũ et iusticiã
suꝑ t̾ram: in uno eodẽq capło gła¬
tionẽ et laudabilit̾ et culpabilit̃
posuit. Nam siquis inquit głat᷑
uł in sapientia sua. uł infortitudi¬
ne. uł in diuitiis: culpabilit̾ głat᷑.
Siquis uͦ in agnoscendo dñm głãt᷑
et in intellectu iudicioꝵ eĩ. et mĩȩ¬

Expanded text:
glorietur sapiens in sapientia sua nec fortis in fortitudine sua, sed se me, quia ego sum dmisericordiam et judicium et justitiam super terram , in uno eodemque capitulo gloriationem et laudabiliter et culpabiliter posuit. Nam si quis, inquit, gloriatur vel in sapientia sua, vel in fortitudine, vel in divitiis, culpabiliter gloriatur; si quis vero in agnoscendo Dominum gloriatur, et intellectu judiciorum ejus, et mise
Abbreviated transcription (Latin):
qd ds uocauerit ea quȩ ñ st̃. tãquã
quȩ st̃. Potest tam̃ etiã illud adu̾ti in
hoc loco erga laudes di. apls latius
uideat᷑ effu̾sus: et initiũ primȩ eiꝰ cre¬
aturȩ cũ admiratione memorasse.
cũ ex nicbilo eẽ fec̃ uniu̾sa. et ea quȩ
ñ erant uirtutȩ suȩ potentiȩ tãquã
quȩ essent et subsisterent euocauit:
et ita ei in creando nichil fuisse diffi¬
cile: ut cũ nicbil existeret om̃ia subi¬
to uocata ita affuissent. tãquã quȩ
semꝑ extiterint. Qđ si quis nobis o¬
biciat illũ apłi sermonẽ quẽ ad corm¬
thios scribit uͥ dic̃. qđ contẽptibilia
mundi elegit ds. et quȩ ñ sunt. ut
ea quȩ st̃ destruat. ut ñ głet᷑ omĩs
caro coiã dõ: et dicat scdm banc ex¬
positionẽ ñ conuenire ut destrui di¬
cant᷑ quȩ st̃. cũ ea quȩ ñ sunt electa
sint: dicemꝰ ad hȩc qđ in illo loco.
alios dixit eos quist̃. et allos in hoc
capite inepła ad romanos. Declara¬
uit enĩ ad corinthios: qr dehis dice¬

Expanded text:
Deus vocaverit ea quae non sunt tanquam quae sunt. Potest tamen etiam illud adverti, ut in hoc loco erga laudes Dei apostolus latius videatur effusus, et initium primae ejus creaturae cum admiratione memorasse, cum ex nihilo esse fecit universa, et ea quae non erant, virtute potentiae suae tanquam quae essent, et subsisterent evocavit: et ita ei in creando nihil fuisse difficile, ut cum nihil existeret, omnia subito vocata ita affuissent tanquam quae semper exstiterint. Quod si quis nobis objiciat illum Apostoli sermonem, quem ad Corinthios scribit ubi dicit, quia contemptibilia mundi elegit Deus, quae non sunt, ut ea quae sunt destruat, ut non glorietur omnis caro coram Deo , et dicat secundum hanc expositionem convenire, ut destrui dicantur quae sunt, cum ea quae non sunt electa sint, dicemus ad haec, quia in illo loco alios dixit eos qui sunt, et alios in hoc capite in Epistola ad Romanos. Declaravit enim ad Corinthios, quia de his dice
Abbreviated transcription (Latin):
Merito aũt et more sibi solito ubi defi¬
de tractat apłs. coniungit et spẽ: sci¬
ens fidi spem inseparabilit coherere :
sic̃ et in ȩpła adhebreos idẽ docet di¬
cens. Est aut̃ fides sꝑandarũ substan¬
tia rerũ: indiciũ ñ apparentũ. Et i

Expanded text:
Merito autem et more sibi solito ubi de fide tractat, Apostolus conjungit et spem, sciens fidei spem inseparabiliter cohaerere, sicut et in Epistola ad Hebraeos idem docet dicens: Est autem fides sperandarum rerum substant
Abbreviated transcription (Latin):
In hoc u̾bo uͥ dic̃. si crederetis moy¬
si. crederetis utiq et mͥ: arguit
in fidelitatẽ eoꝵ qui dũ sibi ñ ere¬
dunt ostendunt se nec moysi litte¬
ris credere: in quibus de aduen¬
tu xp̃i ꝓpħali sermone comp̃hen¬
sum ẽ. U bi uͦ dic̃ qui credit in me.
credit in eum qui misit me: spem
credentium eleuat usq ad dm̃
patrẽ: ut sicut quis cũ uidet filiũ
uidisse se sciat et patrẽ: ita cũ credit
filio credisse se sciat et patri. Idõ ex
fide. ut scđm gr̃am firma sit ꝓmissio

Expanded text:
 Ubi dicit: Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi, arguit infidelitatem eorum, qui dum sibi non credunt, ostendunt se nec Moysi litteris credere, in quibus de adventu Christi prophetali sermone, comprehensum est. Ubi vero dicit: Qui credit in me, credit in eum qui misit me, per spem credentium, elevatumque ad Dominum Patrem, ut sicut qui cum vidit Filium vidisse se sciat et Patrem, ita cum credit Filio credisse se sciat et Patri. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio
Abbreviated transcription (Latin):
ñ multi nobiles:. s quȩ stulta st̃ mun¬
di elegit ds̃. ut confundat sapientes:
et infirma mundi elegit łs. ut con¬
fundat fortia. Sicut gͦ stulta mun¬
di elegisse dic̃ dm̃. hoc ẽ gentes. ut
confunderet sapientes. sine dubio
iudeos. et in firma mundiut confun¬
deret fortia: eodẽ ordine in hoc loco
dic̃. et de his quȩ ñ sunt. ut ea qͦ st̃
destruat. et ñ eẽ gentes. ẽẽ aut̃ iude¬
os ostendit: id ẽ qui in lege erant.
s legẽ ũ implebant: ut destruerent᷑
et inducerent᷑ illi qui ñ erant in le¬
ge: et abrahȩ fidei credulitatis me¬

Expanded text:
 quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientiam, et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia. Sicut ergo stulta mundi elegisse dicit Deum, hoc est, Gentes, ut confunderet sapientiam, sine dubio Judaeos, et infirma mundi, ut confunderet fortia. Eodem ordine in hoc loco dicit et de his quae non sunt, ut ea quae sunt destruat, et non esse Gentes, esse autem Judaeos ostendit, id est, qui in lege erant, sed legem non implebant ut destruerentur et induerentur illi qui non erant in lege, et Abrahae fidei credulitatis me
Abbreviated transcription (Latin):
os hic scdm animȩ peccatũ intelli¬
gimus: qm̃ anima inquit qͥ pec¬
cat moriet᷑. Siẽ enĩ in morte corpora¬
li ꝑeunt sensus. et nequis ultra ꝑ
corpus uisum. neq auditũ. neq o¬
dorẽ aut gustũ recipit. uł tactũ. ita
et qui spũales sensus inanima ꝑ¬
neq manus eiꝰ ꝑtractent de u̾bo ui¬
tȩ : huiꝰ modi homines. merito mor¬
tui appellant᷑. Tales inuenit nos
suã. sic̃ et alibi dic̃ idẽ apłs. Et nos¬

Expanded text:
os hinc secundum animae peccatum intelligimus, quoniam anima, inquit, quae peccat, morietur . Sicut enim in morte corporali pereunt sensus, ut ne quis ultra per corpus neque auditum, neque odorem, aut gustum recipiat, vel tactum, ita et qui spiritales sensus in anima perneque manus ejus pertractent de verbo vitae, hujusmodi homines merito mortui appellantur. Tales invenit nos suam; sicut et alibi dicit idem Apos
Abbreviated transcription (Latin):
obiectio: quã ꝓferre quis potest et
dicere. qđ contraria sibi scribere
uideat᷑ apłs: cũ in p̃senti quidẽ loco
dic̃. ñ destrui legẽ s confirmari: in
scđo uͦ ad corinchios ita scbit: qm̃ si
ministeriũ mortis litteris deforma

Expanded text:
objectio, quam proferre quis potest, et objectio, quam proferre quis potest, et dicere quod contraria sibi scribere videatur Apostolus, cum in praesenti quidem loco dicit non destrui legem, sed confirmari; in secunda vero ad Corinthios ita scribit: Quod si ministerium mortis in litteris forma
Abbreviated transcription (Latin):
ugłiis dic̃: qr moyses de me scͥpsit.
Qui gͦ ñ credit xp̃o de quo moy ses
scripsit in lege: destruit legẽ. Qui aut̃
credit xp̃o de quo moyses scͥpsit. legẽ
confirmat ꝑfidẽ: qr credit in xp̃m.
Fidẽ aut̃ dicimus in patrẽ. et filiũ. et
nichil diu̾sum. nichil discrepans. aut
extraneũ intrinitate ꝓfitet᷑. Nã mar¬
cion qui aliũ dic̃ dm̃ legis. aliũ pa¬
trẽ xp̃i: ꝑfidẽ suã ñ statuit neq con¬
firinat. s destruit legẽ. Hoc et he¬
bion fac̃ hoc et om̃s qui infide catho¬
lica aliqͥd corruptionis int̾serunt.
Ego etiã illud conuenient̃ adiciã. qđ
omĩs qui in xp̃o credens bene agit.
et continet se ab omĩ macła peccati.
hic legẽ dĩ recte uiuendo confirmat:
qui uͦ p̃ceps peccatoꝵ uitiis agitur.
et sine ullo penitendi retinacło assi¬
duitate scelerũ maculat᷑:. hic etiam¬
si credere xp̃o uideat᷑. ꝑ fidẽ suam
ñ statuit s destruit lege̾. S et illa
nequaquã nobis p̃tereunda uidet᷑

Expanded text:
gelio dicit, quia Moyses de me scripsit. Qui ergo non credit Christo, de quo Moyses scripsit in lege, destruit legem: qui autem credit Christo, de quo Moyses scripsit, legem confirmat per fidem, quia credit in Christum. Fidem autem dicimus in Patrem, et Filium, et nihil diversum, nihil discrepans aut extraneum in Trinitate profitetur. Nam Marcion qui alium dicit Deum legis, alium Patrem Christi per fidem suam non statuit, neque confirmat, sed destruit legem. Hoc et Ebion facit; hoc et omnes, qui in fide Catholica aliquid corruptionis interserunt. Ego etiam illud convenienter adjiciam, quia omnis qui Christo credens bene agit, et continet se ab omni macula peccati, hic legem Dei recte vivendo confirmat; qui vero praeceps peccatorum vitiis agitur, et sine ullo poenitendi retinaculo assiduitate scelerum maculatur, hic etiamsi credere Christo videatur, per fidem suam non statuit, sed destruit legem. Sed et illa nequaquam nobis praetereunda videtur
Abbreviated transcription (Latin):
qd latitudo eiꝰ. unũ et dimidiũ cu¬
bitũ habere memorat᷑. Propterea
qͥdem demonade ac singłari sua¬
statione describit᷑: ñ tamĩ ex toto in
dualẽ numerũ qͥ int̾lũ etiam ꝓ im¬
mundis ponit᷑ corruisse. Quã uis
enĩ carnẽ nature susceꝑit. ex in con¬
taminata tam̃ uirgine assũpta est:

Expanded text:
um cubitum habere memoratur, propheta quidem admirandae ac singularis vocationis describitur, non tamen ex toto in dualem numerum, qui interdum etiam pro immundis ponitur, corruisse: quamvis enim carnem naturae susciperet, ex incontaminata tamen virgine assumpsit,
Abbreviated transcription (Latin):
lex intelligatur. siue etiã ea quȩ in
m̃bris nr̃is ẽ et iram oꝑatur: ñ pos¬
sunt. qui ex illa sunt heredes eẽ. s il¬
li qui sunt ex lege fidi. fidi aut̃ illĩ
ex qua iustificatus ẽ abraham. S
fortasse requirat aliquis. quomͦ ñ
et qui sub lege moysi ẽ. sub lege fidi
eẽ uideat᷑: cũ scriptũ sit in exodo.
credidit aut̃ popłs dõ. et moysi fa¬
mulo eiꝰ: et iterũ dñs in ȩuu̾głio
dicat: si crederetis moysi. crederetis
utiq et mͥ: de me enĩ ille scripsit.
Uidet᷑ enĩ sicut de se dixit qđ qui
credit inme. credit et in eũ qui mi
sit me. ita et de moyse dicere: quia
si crederetis moysi crederetis utiq
et mͥ. Ad qđ respondebimꝰ. ꝙ illud¬

Expanded text:
tiam ea quae in membris nostris est, et iram operatur, non possunt qui ex ipsa sunt haeredes esse, sed illi qui sunt ex lege fidei, fidei autem illius, ex qua justificatus est Abraham. Sed fortasse requirat aliquis quomodo is qui sub lege Moysi est, sub lege fidei non esse videatur, cum scriptum sit in Exodo: Credidit autem populus Deo et Moysi famulo ejus ; et iterum Dominus in Evangelio dicat: Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi, de me enim ille scripsit ; videbitur enim sicut de se dixit, quia qui credit in me, credit et in eum qui me misit , ita ut Moysi diceretur, quod si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi. Ad q
Abbreviated transcription (Latin):
et ñ subditis: impiis. et peccatoribꝰ.
scelestis. et ꝓphanis ⁊ patricidis. et
matricidis: et homicidis. formea¬
toribus: mascłoꝵ concubitoribus.
plagiatoribus: m̃dacibus. ꝑ iuris:
et si quid aliud sanȩ doctrinȩ ad¬
u̾sat᷑. Qd̃ si talibꝰ lex posita ẽ. ñ tͥ
multo meliores illi uidebunt᷑ de

Expanded text:
is, impiis et peccatoribus, scelestis et profanis, parricidis et matricidis, homicidis fornicatoribus, masculorum concubitoribus, plagiatoribus, mendacibus, perjuris, et si quid aliud sanae doctrinae adversatur. Quod si talibus lex posita est, non tibi muto meliores illi videb
Abbreviated transcription (Latin):
In quo ostendit q p̃uaricatio quidẽ¬
eẽ omino ñ possit nͥ lex fuerit: non
tam̃ si lex sit omĩ genere etiã p̃ua¬
ricatio erit. Potest eñ fieri ut sit
lex. et p̃uaricatio ñ sit: ñ potest ta¬
nĩ fieri. ut p̃uaricator sit uͥ lex ñ
ẽ. Nam et si moysi legẽ ponamꝰ. ñ
continuo om̃s & qui sub lege mo¬
ysi uixert̃. in p̃uaricatione fac¬
ti sunt: alioqͥn simul et ꝓpħas

Expanded text:
 Ostendit quod praevaricatio esse non possit nisi lex fuerit; non tamen si lex sit, omni genere praevaricatio erit: potest enim flex et praevaricatio non sit: non potest tamen fieri, ut praevaricatio sit ubi lex non est. Nam et si Moysi legem ponamus, non continuo omnes qui sub lege Moysi vixerunt, in praevaricatione facti sunt: alioquin simul et prophetas
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ: uido aut̃ aliã legẽ in m̃briꝰ
meis repugnantẽ legi m̃tis meȩ.
et captiuũ me ducentẽ in lege pecca¬
ti: et ita de una ad alt̾am legẽ tͣnsit:
ut nisi sensus uigilans et intentꝰ dep̃¬
hendere eũ et sequi uix possit. Uiden¬
dũ ẽ gͦ ne forte illa lex quȩ ẽ in men¬
bris nr̃is et captiuos nos duc̃ in le¬
ge peccati: ipsa sit lex quã apłs
irã ei quẽ captiuũ duxerit in lege
peccati. Ubi aut̃ lex ista ñ fuerit. certũ
ẽ qr ibi nec p̃uaricatio erit: qui uͦ sub
ista lege fueruit: consequent̃ nec here¬
des erunt. Qd̃ et si de lege moy si com¬
memorare quis uelit et dicere. qi irã
oꝑat᷑. ꝓ eo fortassis solo hoc poterit
affirmare: qđ peccantẽ inse aut la¬
pidari continuo. aut cremari ignibꝰ
iubet: uł si qd̃ aliud peccantibꝰ decer¬
nit᷑ in lege suppliciũ: ut pena ipsa qͦ
peccanti infert᷑ ex lege. ita nc̃ ab apło
nominata uideat᷑. Similit̃ et dep̃ua¬
ricatione: ut ñ omnẽ p̃uaricationẽ

Expanded text:
ideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati ; et ita de una ad alteram legem transit, ut nisi sensus vigilans et intentus sit, deprehendere eum et sequi vix possit. Videndum est ergo ne forte illa lex quae est in membris nostris, et captivos nos ducit in lege peccati, ipsa sit lex quam Apostiram ei, quem captivum duxerit in lege peccati. Ubi autem lex ista non fuerit, certum est quod ibi nec praevaricatio erit. Qui vero sub ista lege fuerint, consequenter nec haeredes erunt. Quod etsi de lege Moysi commemorari quis velit, et dicere quia iram operatur, pro eo fortassis solo hoc poterit affirmare, quod peccantem in se aut lapidari continuo, aut cremari ignibus jubet, vel si quod aliud peccantibus decernitur in lege supplicium, ut poena ipsa quae peccanti infertur ex lege, ira nunc ab Apostolo nominata videatur. Similiter et de praevaricatione, ut non omnem praevaricationem
Abbreviated transcription (Latin):
mundi. Quȩ utiq ꝓmissio acl abra¬
hã ante facta ẽ: quã ꝑ moysen de
legis obseruantia manclaret᷑. Sic
gͦ ñ ẽ ex lege ꝓmissio abrahȩ. neq
semini eiꝰ. ut heres sit mundi. s ꝑ

Expanded text:
. Quae utique promissio ad Abraham ante facta est, quam per Moysen de legis observantia mandaretur. Sic ergo non est ex lege promissio Abrahae, neque semini ejus, ut haeres sit mundi, sed per
Abbreviated transcription (Latin):
habentes. ipsi sibi sunt lex: qui ostẽ¬
dunt opus legis scriptũ in cordibꝰ
suis: testimoniũ reddente eis con¬
scientia: Et statuamus si uidet᷑ an¬
te ocłos. duos aliquos u̾bi grã qui
cũ mascłi ñ concupruerint concubi¬
tũ muliebrẽ: unũ ex his p̃cepto le¬
gis ꝓhibitũ. cuiꝰ simetũ ñ habuis¬
set fortasse fecisset: et aliũ qui ꝓpͥe
m̃tis iudicio huiꝰmodi contagiũ
cogitationes quidẽ suas ad ireꝑ
miserit. Nonne multo illum p̃fe¬
ras: qui nulla legis int̾minatio¬
ne det̾ritꝰ. un munẽ se a flagi¬
cii contaminati one seruauit:
Similit etiã de ce teris peccati.

Expanded text:
i sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia. Et statuamus, si videtur, ante oculos aliquos, verbi gratia qui cum masculis non concubuerunt concubitu muliebri, unum ex his praecepto legis prohibitum, cujus si non metum habuisset, fortasse fecisset; et alium qui proprie mentis judicio hujusmodi contagione cogitationes quidem suas audire non permiserit: nonne multo illum praeferas, qui nulla legis interminatione deterritus immunem se a flagitii contaminatione servavit. Similiter etiam de caeteris
Abbreviated transcription (Latin):
ditis. Quã ius enĩ lex nature de
bono et malo testimoniũ reddat
scđm iudiciũ conscientiȩ: tam̃ le¬
gi fidĩ ñ potest exequari: qua dõ
credidit abrahã et iustificari me¬
ruit atq amicus łi appellari. Si

Expanded text:
it. Quamvis enim lex naturae de bono et malo testimonium reddat, secundum judicium conscientiae, tamen legi fidei non potest exaequari, qua Deo credidit Abraham, et justificari meruit, atque amicus Dei appellari. Lex
Abbreviated transcription (Latin):
gressu conu̾timus pedem. Non enĩ
ꝑ legẽ ꝓmissio abrahȩ. aut semini
eiꝰ ut heres esset mundi: s ꝑ iustici¬
ã fidei. hoc in loco mͥ uidet᷑ de lege
moysi apłs disputare: et asserere
qđ ꝓmissio quȩ facta ẽ ad abrabã.
ut hereditatẽ mundi. id ẽ tͣrȩ to¬
ysi lege constaret. Ante enĩ quam
moy ses legis lator existeret: uisus ẽ¬

Expanded text:
mus cum eo. Non enim per legem promissio Abrahae aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per justitiam fidei. Hoc in loco mihi videtur de lege Moysi Apostolus disputare, et asserere quod promissio quae facta est ad Abraham ut haereditatem mundi, id est, terrae toysi lege constiterat: ante enim quam Moyses legislator existeret, Dom
Abbreviated transcription (Latin):
et ex ueteri scriptura ꝑ doceri. qr filiꝰ
quis dicit᷑ ñ tantũ eiꝰ de cuiꝰ carnali
semine descendit: s eius cuĩ actus
imitat᷑ et oꝑa: Audi daniel quid
dicat ad unũ ex illis senioribus qͦs
arguit ad ulterii. Senĩ inquit cha¬
naan et ñ uida÷ species decepit te.¬
et concupiscentia conu̾tit cor tuũ.
Uides eum qui carnalit̃ de genere
uida descenderat negari filiũ ẽẽ
uida s ehanaan: eiuis scilicet euiꝰ
actus et oꝑa sequebat᷑. Ita gͦ et
hi qui de abrahȩ semine sedi carnẽ
genus ducunt: ñ dicunt᷑ filii abrahȩ
si eiꝰ ñ habent fidem. Sic deniq et pro¬
pħa dic̃ ad eos. Dat̃ tuus amorreus.
et mat̾̃ tua cethea: quibus utiq non
eos necessitudo generis. s moꝵ simi¬
litudo iungebat. Ut e̾e̾t gͦ inquit
pat̾ omĩum credentiũ ꝑ p̃putiũ. ut
reputet᷑ illis ad iusticiã: et sit pater
circũcisionis ñ his tantũ qui sunt

Expanded text:
et ex veteri Scriptura perdoceri quod filius et ex veteri Scriptura perdoceri quod filius quis dicitur non tamen ejus de cujus carnali semine descendit, sed ejus cujus actus imitatur et opera? Audi Daniel quid dicat ad unum ex illis senioribus, quos arguit de adulterio: Semen, inquit, Chanaan et non Juda, species seduxit te, concupiscentia evertit cor tuum . Vides eum qui carnaliter de genere Juda descenderet negari filium esse Juda, sed Chanaan: ejus scilicet, cujus actus et opera sequebatur. Ita ergo et hi quia de Abraham semine secundum carnem genus dicuntur non dicuntur filii Abraham, si ejus non habent fidem. Sic denique et propheta dicit ad eos: Pater tuus Amorrhaeus et mater tua Cethaea , quibus utique non eos necessitudo generis, sed morum similitudo jungebat. Ut esset, inquit, Pater omnium credentium, per praeputium, ut reputetur illis ad justitiam; et pater ci
Abbreviated transcription (Latin):
qd uidet᷑. signacłm uͦ uͥ concludit᷑.
ꝓ tẽpore aliquid et ñ patet: potest
etiã ita intelligi. qđ mysteria quȩ
uilege et patriarchis ad ũbrabant᷑
huiꝰ modi erant: quȩ et signis in¬
circumcisione ñ erant credituri ob¬
seruanda erant et obtegenda sig¬
nacłm dicit᷑ accepisse. Qđ signacu¬
lũ illo utiq intempore designabit᷑.
cũ in nouissimis diebꝰ post quã ple¬
nitudo ut diximus gentiũ intro¬
ierit. omĩs isrł saluus fiet. Iccirco
deniq ante abrahã iustificat᷑ in
fide dũ adhuc eẽt in circũcisus. et
postea circũcidit᷑: ut ostenderetur
primo pat̾ futurus multarum
gentiũ: et postea eoꝵ qui ex cireũ¬
cisione credituri sunt. Neq enĩ
hi qui scđi carnẽ nascunt᷑ ex a¬
brahã. filii abrahȩ dicendi sunt:
nisi fidem et oꝑa habeant abrahȩ¬
Inde deniq et dñs in ȩuugłio dic̃
ad iuideos qui se iactabant filios
abrahȩ eẽ. Si filii abrahȩ essetis:
oꝑa utiq ab rahȩ faceretis. U is aut̃

Expanded text:
quod videtur; signaculum vero concluditur pro tempore aliquid, et non patet. Potest enim ita intelligi, quod mysteria quae in lege et pathujusmodi erant, quae et signis incircumcisione non erant credituri, observanda erant et obtegenda. Signaculum dicitur accepisse: quod signaculum illo utique in tempore designabitur cum in novissimis diebus, postquam plenitudo, ut diximus, gentium introierit, omnis Israel salvabitur. Idcirco denique ante Abraham justificatur in fide, dum adhuc esset incircumcisus, et postea circumciditur, ut ostenderetur primo pater futurus multarum gentium, et postea eorum qui ex circumcisione credituri sunt: neque enim hi qui secundum carnem nascuntur ex Abraham, filii Abraham dicendi sunt, nisi fidem et oInde denique et Dominus in Evangelio dicit ad Judaeos qui se jactabant filios esse Abraham: Si filii Abraham essetis, opera utique Abrahae faceretis . Vis autem
Abbreviated transcription (Latin):
et qđ in consequentibꝰ dicit. et uocat
quȩ ñ sunt tamquã quȩ sunt: quo¬
mͦ intelligi debeat uideamꝰ. Frequen¬
t̃ et in aliis exposuimꝰ qđ ls solus ẽ.
qui dic̃. ego sum qui sum. et una ẽ
illa d̃i substantia quȩ semꝑ ẽ: cui si
quis se adiunxerit. unus fit eũ eo
sp̃e. et ꝑ illũ qui semꝑ ẽ etiã ipse eeͥ
dicit᷑: qui uero longe ẽ ab eo. nec par¬
ticipium eiꝰ sumit. ne eẽ quidẽ dici¬
t̃. sic̃ eramꝰ uos gentes. priꝰquã ad
agnitionẽ ueritatis diuinȩ ueni¬
remus. Et idõ dicit᷑ d̾s uocare ea quȩ
non sunt: tãquã quȩ sunt. Int̾ eos e¬
nĩ qui sunt id ẽ qui participationẽ

Expanded text:
ibus dicit, et vocat quae non sunt, tanquam ea quae sunt, quomodo intelligi debeat, videamus. Frequenter et in aliis exposuimus quod Deus solus est, qui dicit: Ego sum, qui sum: et una est illa Dei substantia, quae semper est: cui si quis se adjunxerit, unus fit cum eo spiritus, et per illum qui semper est, etiam ipse esse dicetur. Qui vero longe est ab eo, participium ejus sumit, ne esse quidem dicitur, sicut eramus nos gentes priusquam ad agnitionem veritatis divinae veniremus: et ideo dicitur Deus vocare ea quae non sunt, tanquam quae sunt. Inter eos enim qui sunt, id est, qui part
Abbreviated transcription (Latin):
petamꝰ adhuc qđ dic̃. et signũ accepit
circũcisionẽ signacłm iusticiȩ fidei qͤ
ẽ in p̃putio: ac ꝓfundam in his pauli
sapientiã. contẽplem᷑. Fortassis enim
aliquibꝰ eundẽ sermonẽ scdo dicere
uideat᷑: idẽ signũ et signacłm. S mͥ
utiq sermo multã int̾ se uidet᷑ habe¬
re differentiã. Signũ namq dicit᷑
cũ ꝑ hoc qđ uidet᷑ aliud aliqͥd indica

Expanded text:
tamus adhuc quod dicit: Et signum accipit circumcisionem, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio: ac profundam in his Pauli sapientiam contemplamur. Fortassis enim aliquibus eumdem sermonem secundo dicere videatur, id est, signum et signaculum. Sed mihi uterque sermo multam inter se videtur habere differentiam. Signum namque dicitur cum per hoc quod videtur aliud aliquid indica
Abbreviated transcription (Latin):
ruinã et in resurrectionẽ multoꝵ et
in signũ cui contͣdicet᷑. Contͣdicebat᷑ sig¬
no enĩ in qͦ xpc̃ uenerat. quia aliud in eo
uidebat᷑ ⁊ xp̃c intelligebat᷑. Caro cer¬
nebat᷑. et deus credebatur. Sic er¬
go accepit ⁊ abrabã signũ. Et ħ signũ.¬
circũcisio eẽt signacłm iusticiȩ fidei
quã habuit antequã cireũcideret᷑
Bene gͦ circũcisionẽ signũ appellauit
in abraham: qr et ipsa aliud uideba¬
t᷑. et aliud intelligebat᷑. Et ostendit
qđ iam tẽ carnalis illa circũcisio sig
in carne suscipit᷑ s in corde. Qd̃ uͦ
dixit signacłm: ita intelligendũ
puto. Signacłm dicit᷑ cũ alicui rei
seruandȩ ꝓ tempore custodia impo¬
nit᷑. qđ uemio alius nͥ ipse qui im¬
p̃ssit debrat resignare. Per istud gͦ
signacłm ut ex ponit apłs iusticiȩ
fidei quã in p̃putio positus abrahã
acciꝑe meruit: inclicat᷑ et pater ẽẽ
multarũ gentiũ. Qd̃ tẽ credimꝰ re¬
signandũ: cũ plenitudo gentiũ in

Expanded text:
 et in resurrectionem multorum, et in signum cui contradicetur : contradicebatur enim, in quo Christus venerat, quia aliud in eo videbatur, et aliud intelligebatur. Caro cernebatur, et Deus credebatur. Sic ergo accepit Abraham signum, et qucircumcisionis, iquam habuit antequam circumcideretur. Bene ergo circumcisionem signum appellavit in Abraham, quia et ipsa aliud videbatur, et aliud intelligebatur: et ostendit quia jam tunc carnalis illa circumcisio signin carne suscipitur, sed in corde. Quod vero dixit signaculum, ita intelligendum puto. Signaculum dicitur cum alicui rei servandae pro tempore custodia imponitur, quod nemo alius, nisi ipse qui impressit, debeat resignare. Per istud ergo signaculum, ut exponit Apostolus, justitia fidei quam in praeputio positus Abraham accipere meruit, indicatur, et pater esse multarum gentium: quod tunc credimus resignandum, cum plenit
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ ex cuĩꝰ responsione doceatur.
et ex ipsa tempoꝵ ratione. qđ beati¬
tudo iustificationis abrahȩ ñ incircũ¬
cisione s adhuc inp̃putio posito da¬
tabit dñs peccatũ. si ei qui credide¬
rit ꝓpter fidẽ suã peccata ñ repu¬
tet. Sicut enĩ abrahȩ reputata ẽ
fides ad iusticiam: ita et omĩ cre¬
denti. eui fides ad iusticiã reputa¬
tͣ. peccata utiq ñ imputant᷑. Neq
enĩ de uistis dic̃. qđ reputet᷑ eis fidẽ
adiusticiã. Qđ siita putet᷑ quȩ uide¬
bit᷑ gr̃a: iusto reputari iusticiã ad
iusticiã : Sitiq illi dic̃ fidẽ reputa¬
tã eẽ adiusticiã qui antequã babe¬
ret hanc fidẽ. iusticiã ñ habebat:
et iste ẽ utiq beatus cui d̾s accepto
fert iusticiã sine oꝑibꝰ. et cui ñ impu¬
tat᷑ peccatũ. cui etiã remissȩ sunt

Expanded text:
tionem, ex cujus responsione doceantur, et ex ipsa temporum ratione, quod beatitudo justificationis Abrahae non in circumcisione, sed adhuc in praeputio posito datet peccatum, sed ei qui crediderit per fidem suam peccata non reputet. Sicut enim Abrahae reputata est fides ad justitiam, ita et omni credenti cum fides ad justitiam reputatur, peccatum utique non imputatur. Neque enim de justis dicit, quia reputatur eis fides ad justitiam. Quod si ita putetur, quae videbitur gratia justo reputari ad justitiam? Sed utique ille dixit fidem reputatam esse ad justitiam, qui antequam haberet hanc fidem, ad justitiam non habebat; et iste est utique beatus cui Deus accepto fert justitiam sine operibus, et cui non imputatur peccatum: cui etia
Abbreviated transcription (Latin):
itaq hunc locũ apłs hoc uidet᷑ ostẽ¬
dere: qđ duȩ quedam sunt iustifica¬
tiones quarũ unã ex oꝑibꝰ nominat.
aliã uͦ ex fide: et illã quidẽ quȩ ex
oꝑibꝰ ẽ dicit babere qͥdem głam.
s insemet ipsa. et ñ apud dm̃: illã uͦ
quȩ exfide ẽ habere głam apuo dm̃:
ut pote apud inspicientẽ corda homi¬
nũ. et scientẽ quis ẽ qui credit in oc¬
culto. et qui ñ credit. Et i dõ me¬
rito apłs solum dm̃ habet głam. qͥ
affectũ fidĩ eiꝰ ꝑuidet in occultis: qͥ
uͦ iustificationẽ ex oꝑibꝰ sꝑat. potest
fieri. ut oꝑa eiꝰ etiam ab hominibus
cõꝓbent᷑. Palam nãq ẽ. et uideri ocłiˢ
potest: quicqͥd oꝑe manifestũ ẽ. Et
si fides inocculto ẽ. oꝑa aut̃ palam
sunt: conueniet in hoc assumi illud
qđ scriptũ ẽ. Quȩ occulta sunt dño
đo tuo: quȩ aũt manifesta sunt
uobis et filiĩs ur̃ĩs. S et illud his¬

Expanded text:
 hunc locum Apostolus hoc videtur ostendere, quod duae quaedam sint justificationes, quarum unam ex operibus nominat, aliam vero ex fide. Et illam quidem quae ex operibus est, dicit habere quidem gloriam, sed in semetipsa, et non apud Deum; illam vero quae ex fide est, habere gloriam apud Deum, ut pote apud inspicientem corda hominum, et scientem quis est qui credit in occulto, et quis est qui non credit. Et ideo merito apud solum Deum habet gloriam, qui affectum fidei ejus pervidet in occultis: qui vero justificationem ex operibus sperat, potest fieri ut opera ejus etiam ab hominibus comprobentur. Palam namque est, et videri oculis potest quidquid opere manifestum est: et si fides in occulto est, opera autem palam sunt, conveniet in hoc assumi illud, quod scriptum est: Quae occulta sunt Domino Deo tuo; quae autem manifesta sunt vobis et filiis vestris . S
Abbreviated transcription (Latin):
iudi sunt sp̃u ñ littera. hoꝵ laus
et gła ñ apud homines s apuddm̃
testatẽ de humanis oꝑibus uisibi¬
libus iudicandi: uł etiã apud an¬
głos cȩterasq uirtutũ cȩlestium.
potestates. Qui utiq glorificare
eũ cuiꝰ oꝑa ꝓbauerint possunt: oc¬
culta uͦ cordis qm̃ soliꝰ dĩ ẽ nosce¬
re: ipse ꝑuidet si in uno quoq
fidei habitat aliquis affectus. Et
idõ qui ex fide iustificatur apud
solum dm̃ babet głam: qui occul

Expanded text:
 non littera, horum laus et gloria non apud homines, sed apud Deum potestatem de humanis operibus visibilibus judicandi, vel etiam apud angelos caeterasque virtutum coelestium potestates, qui utique glorificare eum cujus opera probaverint possunt. Occulta vero cordis quoniam solius Dei est noscere, ipse pervidet si in unoquoque fidei habitat affectus; et ideo qui ex fide justificatur, apud solum Deum habet gloriam, qui occult
Abbreviated transcription (Latin):
int̃pretatus ẽ. Ne forte gͦ et in hoc
loco mercedem oꝑis quȩ scđm debi¬
tũ reddit᷑ adhunc sensum quẽ supͣ¬
diximꝰ apłs traxerit: de his qͥ ita
iniquitatts: quibꝰ utiq quasi debi

Expanded text:
ide ergo ne forte et in hoc loco mercedem operis quae secundum debitum redditur, ad hunc sensum Apostolus traxerit, de his qui ita iniquitat
Abbreviated transcription (Latin):
putio : Si enĩ fuisset id temporis in
ostendit qr inp̃putio adhuc posito
reputata ẽ fides ad iusticiã: et id̃o
ꝓnunciat qd cũ abrabam inp̃putio
positus ꝑ fidem iustificatꝰ sit sine

Expanded text:
putio. » Si enim per id temporis in ostenditur quod in praeputio adhuc posito reputata est fides ejus ad justitiam, et ideo pronuntiatur, quia cum Abraham in praeputio positus per fidem justificatus sit; s
Abbreviated transcription (Latin):
dic̃. S mͥ uidet᷑ qđ dic̃ omĩ semini
ñ ei qui ex lege ẽ. tantũ. s ei qui ex
fide ẽ. legẽ hi ͤ sic̃ sepe iam diximus.
indicare naturalẽ: et hoc asserere
duos popłos unũ ex fide. et aliũ ex
lege indicare uideat᷑. s unũ atq
eundẽ. qui ñ solũ ex lege naturali
qua om̃s homines utunt᷑. s ex fide
cuiꝰ abrabã auctor extitit. placeat
do: quo scilicet ostendat. quod si
quis babeat in tegra omĩa quȩ
lex eclocet naturalis. et in nullo eũ
peccati conscientia rep̃hendat: ñ ta¬
ĩ habeat etiã fidĩ grãm: ñ posse e¬
ũ iustificari. Fides enĩ ẽ: quȩ ad iusti¬
ciam reputat᷑. Et hoc mͦ habita dis¬
tinctio reddit intelligentiã planio¬
consona eẽ. et sibi inuicẽ concordan¬

Expanded text:
Omni semim, non ei qui ex lege est tantum, sed ei qui ex fide est, legem hic, sicut saepe diximus, indicare, naturalem, et hoc asserere duos populos, unum ex fide et alium ex lege, indicare videatur, sed unum atque eumdem, qui non solum ex lege naturali qua omnes homines utuntur, sed ex fide cujus Abraham auctor existit, placeat Deo: quo scilicet ostendat quod si quis habeat integra omnia quae lex edocet naturalis, et in nullo eum peccati conscientia reprehendat, non tamen habeat etiam fidei gratiam, non posse eum justificari: fides enim est quae ad justitiam reputatur; et hoc modo habita distinctio clariorem intelligentiam tradiconsona esse, et sibi invicem concordan
Abbreviated transcription (Latin):
beneficiũ. Et inp̃senti gͦ loco osten¬
dere uolens dm̃ hereditatẽ ꝓmissio¬
nũ ñ ex debito s ꝑ grãm dare dicit.
qd̃ hereditas adõ his qui credt̃.
ñ ex mercedis debito. s ficłi mune¬
re concedatur. Sicut enim ut exẽ¬
pli grã dixerim. hoc qđ subsistimꝰ
ñ potest intelligi quasi ex oꝑus
nr̃i mercede subsistamꝰ. s euident̃¬
di uere munus ẽ qđ sumꝰ. et grã
conditoris qui ẽẽ nos uoluit: ita
et si hereditatẽ ꝓmissionũ dĩ capia¬
mꝰ. diuinȩ grẽ ẽ. ñ alicuiꝰ debiti aut

Expanded text:
beneficium. In praesenti ergo loco ostendere volens Deum haereditatem promissionum non ex debito sed per gratiam dare, dicit quia haereditas a Deo his qui credunt non ex mercedis debito, sed fidei munere concedatur. Sicut enim, ut exempli gratia dixerim, hoc quod subsisti mus non potest intelligi quasi ex operis nostri mer cede subsistamus, sed evidenter Dei munus est quod sumus, et gratia Conditoris qui esse nos voluit, ita etsi haereditatem promissionum Dei capiamus, divinae gratiae est, non alicujus debiti aut
Abbreviated transcription (Latin):
cireũcisionẽ ex fide: et p̃putiũ ꝑ fidẽ.
Qđ si requirat aliqͥs curiosius. hi qui
ex fide iustificant᷑ ꝑ quẽ iustificent᷑
et rursum hi qͥfidẽ ꝑ iusticant᷑ ex quo
iustificant᷑. licet fortassis multa in hoc
curiositas uideat᷑: tam̃ conuenient̃
dicere possumꝰ. qđ qͥ ex fide iustifican¬
t᷑. initio ex fide sũpto ꝑ ad impletio¬
nẽ bonoꝵ oꝑm consũmant᷑: et qui
ꝑ fidẽ iustificant᷑ a bonis oꝑibꝰ exor¬
si. ꝑ fidẽ summã ꝑfectionis accipi¬
unt. Ita utrũq sibi adherens. alt̃m
ex alto consũmat᷑: et ꝓpterea puto a¬
płm statĩ in consequentibꝰ posuisse.
egẽ gͦ uacuamꝰ ꝑ fidẽ: Absit. S legẽ
statuimꝰ. Qm̃ in suꝑioribꝰ ad fidem
cuncta uisũ ẽ reuocare: ipse qđ sibi
ab alio ꝓponi posset obtendit. et
dic̃. Si ꝑ fidẽ uistificat᷑ homo. et ñ
ex oꝑibꝰ legis: et si ds circũcisionẽ
ex fide iustificat. et p̃putiũ ꝑ fidem:
legẽ gͦ moysi o paule destrus ꝑ fi¬

Expanded text:
putium per fidem. Quod si requirat aliquis curiosius, hi qui ex fide justificantur, per quem justificentur; et rursum, hi qui per fidem justificantur, ex quo justificentur: licet fortassis multa in hoc curiositas videatur, tamen convenienter dicere possumus, quod qui ex fide justificantur, initio ex fide sumpto per adimpletionem bonorum operum consummantur, et qui per fidem justificantur, a bonis operibus exorsi per fidem summam perfectionis accipiunt. Ita utrumque sibi adhaerens alterum ex altero consummatur. Et propterea, puto Apostolum statim in consequentibus posuisse. Legem evacuamus per fidem? Absit: sed legem statuimus. Quod aucuncta visus est revocare, ipse sibi quod ab alio proponi posset ostendit et dicit: Si per fidem justificatur homo, et non ex operibus legis, et si Deus circumcisionem ex fide justificat, et praeputium per fidem, legem ergo Moysi, o Paule, destruis per fi
Abbreviated transcription (Latin):
qr credit in iustificantẽ. Et hȩc ẽ fides
cũ iustificata fuerit. tamquã radix
ymbre suscepto. heret in animȩ solo:
gͦ exoꝑibus radix iusticiȩ s ex radicę
iusticiȩ fructꝰ oꝑm crescit. illa sclł radicȩ
iusticiȩ q̃ d̾s accepto fert ĩticiã sine operi

Expanded text:
 credit in justificantem, et haec fides cum justificata fuerit, tanquam radix imbre suscepto haeret in animae solo, ergo ex operibus radix justitiae, sed ex radice justitiae fructus operum crescit: illa scilicet radice justitiae, cui Deus acceptam fert justitiam sine operi
Abbreviated transcription (Latin):
uide si forte potest iste ordo inanima
una eadẽq intelligi: ut ꝙ initiũ
ẽ conu̾sionis animȩ mala derelinꝗͣ
re. ꝓ hoc iniquitatũ remissionẽ mere¬
at᷑ acciꝑe: cũ aut̃ ceꝑit bona facere.
singła quoq quȩ p̃cesserant mala¬
bonis recentibus obtegens. et abun¬
dantiorem numerũ bonoꝵ introdu¬
cens quã priꝰ fuerat maloꝵ tegire
peccata dicat᷑. uͥ uͦ iã ad ꝑfectũ uene¬
rit. ita ut omĩs de ea maliciȩ racdix
ibi iam summa ꝑfectȩ beatitudinis ꝓ¬
mittat᷑: cũ nullũ possit dñs imputa¬
re peccatũ. Iniquitas sane a peccato
hanc habet differentiã:q iniquitas
in his dicit᷑ quȩ contra legẽ commit¬
tunt᷑. unde et grecus sermo anoseian.
appellat iniquitatẽ. hoc ẽ qđ cõmit
entia arguit delinquat᷑. Beatitudo

Expanded text:
Vide si potest iste ordo in anima una eademque intelligi, ut quia initium est conversionis animae, mala derelinquere, propter hoc iniquitatum remissionem mereatur accipere. Cum autem coeperit bona facere, velut singula quaeque quae praecesserant malabonis recentibus obtegens, et abundantiorem bonorum numerum introducens, quam prius fuerat malorum, tegere peccata dicatur. Ubi vero jam ad perfectum venerit, ita ut omnis radix de ea malitiae ibi jam summa perfectae beatitudinis promittatur, cum nullum possit Dominus imputare peccatum. Iniquitas sane a peccato hanc habet differentiam, quod iniquitas in his dicitur quae contra legem committuntur: unde et Graecus sermo ἀνομίαν appellat iniquitatem, hoc est, quod comentia arguit, delinquatur. Beatitudo
Abbreviated transcription (Latin):
duas ꝓposuerit leges apłs. quarum
unã oꝑm. aliam fidei nominauit:
ꝑ quã legẽ fidei. excludi głationem
dic̃ eoꝵ qui in legis oꝑibus głant᷑.
et ꝓnuntiauerit fide iustificari ho¬
minẽ sine oꝑibꝰ legis: consequent᷑
nẽ ut bȩc descripturis asserantur.
bet głam apud dmĩ: abrahã aut̃ con¬
stat habere głam apud dm̃: gͦ ñ ex¬

Expanded text:
duas proposuerat leges, quarum unam operum, aliam fidei appellavit, per quam legem fidei excludi glorificationem dicit eorum qui in legis operibus gloriantur, et pronuntiaverit fide justificari hominem sine operibus legis, consequenter nunc, ut haec de Scripturis asserantur, bet gloriam apud Deum: Abraham autem constat habere gloriam apud Deum, non e
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ mͥ uidet᷑ suꝑflua apud eũ habe¬
ri ista p̃positionis nẽ cõmutatio:. qi
in uenimus ab eo et in aliis locis
ñ ut libet. s obseruant̃ hȩc posita:
et necessario differentiã distinctio¬
nis huius eẽ seruatam: sic̃ cũ de do lo¬
quens diẽ. qm̃ ex ipso. et ꝑ ipsum. et

Expanded text:
enim mihi videtur superflua apud eum haberi ista praepositionis per commutatio, quia invenimus ab eo et in aliis locis, non ut libet, sed observanter haec posita, et necessario differentiam distinctionis hujus esse servatam, sicut cum de Deo loquens, dicit: Quoniam ex ipso, et per ipsum et
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑibꝰ legis: qi suꝑ hoc dñs ñ requisiuit
quid priꝰ oꝑatus eẽt. nec expectauit
qͥd oꝑis cũ credidisset expleret. s sola
confessione iustificatũ. comitẽ sibi eũ
paradysum ingressurus assũpsit. S
iħe recũbit indomo pharisei. detulit
uas unguenti: et stans retro ad pe

Expanded text:
ibus legis, quia super hoc Dominus non requisivit quid prius operatus esset, nec exspectavit quid operis, cum credidisset, expleret, sed sola confessione justificatum comitem sibi eum paradisum ingressurus assumpsit. Sia discubuit in domum Pharisaei. attulit alabastrum unguenti. et stans. retro ad ped
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ dixit. legẽ destruimꝰ: et lex destru¬
it᷑. Paulus gͦ inp̃senti loco hoc ꝓnun¬
ciat: qđ legẽ ip̃se ñ destruit. N am
et si destruit᷑ lex. ꝑ eam quȩ suꝑ emi
quẽ scõꝵ destruit᷑. Unde et ipse dñs
dicebat. Non ueni soluere legẽ. s ad¬
implere. Nullus gͦ scõꝵ. nec ipse dñs
destruit legẽ: s gła eiꝰ tẽporalis et ꝑ¬
transiens. agła ȩt̃na et ꝑmanente de¬

Expanded text:
quod dixit, Legem destruimus, et lex destruitur. Paulus ergo in praesenti loco hoc pronuntiat, quod legem ipse non destruat. Nam etsi destruitur lex, per eam quae superemiquem sanctorum, destruitur. Unde et ipse Dominus dicebat, Non veni solvere legem, sed adimplere . Nullus ergo sanctorum, nec ipse Dominus destruet legem. Sed gloria ejus temporalis et pertransiens a gloria aeterna permanente de
Abbreviated transcription (Latin):
quidem dedisse homini om̃s af¬
fectus. om̃sq motus quibus ad uir¬
tutẽ niti possit et ꝓgredi: insuꝑ
etiam uim rationis unseruisse: qua
agnosceret quid deberet agere.
acceptis homo neglexit it᷑ uirtu¬
tis incedere cũ ex deo nichil defuit:
ado data sunt sibi. Merito gͦ dicit᷑¬
in tali iudicio ls uicere: et iustifi¬

Expanded text:
enim dedisse homini omnes affectus, omnesque motus, quibus ad virtutes niti posset et progredi. Insuper etiam vim rationis inseruit, qua agnosceret quid deberet agere acceptis homo neglexit iter virtutis incedere, cui ex Deo nil defuit, a Deo data sunt sibi. Merito ergo dicitur talem in judicio Deus vincere, et justifi
Abbreviated transcription (Latin):
Imminet gͥ nobis qͥ integrã eẽ scͥp¬
turã apłi conam᷑ asserere. et ordine
suo cuncta constare: ut requiramus
quis sine oꝑibus sola fide iustifica¬
tus sit. Quantũ gͥ ad exemplũ ꝑti¬
net: sufficere arbitror illũ latronẽ
qͥ cũ xp̃o crucifixus damauit ei

Expanded text:
Imminet igitur nobis qui integram esse scripturam Apostoli conamur asserere, et ordine suo cuncta constare, ut requiramus quis sine operibus sola fide justificatus sit. Quantum igitur ad exemplum pertinet, sufficere arbitror illum latronem qui cum Christo crucifixus clamavit:
Abbreviated transcription (Latin):
serua qđ ñ dix̃ cherubin unũ ex latẽ
dextro. et cherubin aliud ex latere
sinistro: si ait cberubin unũ ex latere
hoc. et cherubin aliud ex latere altõ.
ut ostenderet in illo ꝓpitiatorio. hoc
ẽ in anima xp̃i sinistrũ nichil fuisse.¬

Expanded text:
serva quod non dixit, Cherub unum ex latere dextro, et Cherub aliud ex latere sinistro; sed ait, Cherub unum ex latere hoc, et Cherub aliud ex latere altero, ut ostenderet in illo propitiatorio, hoc est in anima Christi, sinistrum nihil fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
głatio ẽ infide crucis xp̃i: quȩ ex¬
cludit omẽm illã głationẽ quȩ des¬
cendit exoꝑibus legis. Hȩe aũt no¬
bis dicta sint: ꝓ eo qđ tamquã in¬
t̃roganti sermone dixit apls.Ubi
pondet. Exclusa ẽ. Et rursum quasi
ipse int̾roget ait. ꝑquã legẽ: Oꝑm:
Et respondit sibi ipsi. Non. S ꝑ legẽ
fidei. Arbitram᷑ enĩ iustificari ho¬
minẽ ꝑ fidem: sine oꝑibꝰ legis. De
his iam supra diximꝰ. Quia uͦ etiã
inp̃senti loco duarũ legũ fac̃ it̾m
m̃tionẽ. et dic̃ legẽ oꝑm. et legem
ficłi: considera etiã ipse quilegis.
utrũ ad legẽ moysi. et legẽ natura¬
lem sermo hic debeat inclinari:
an adlegẽ littere. et legẽ sp̃c: qr lex
littere occidit. et mortẽ oꝑatur. lex
aut̃ spẽ uitȩ liberat alege peccati

Expanded text:
gloriatio est in fide crucis Christi, quae excludit omnem illam gloriationem, quae descendit ex operibus legis. Haec autem nobis dicta sunt pro eo quod tanquam interrogantis sermone dixit Apostoluspondit, exclusa est; et rursum quasi ipse interroget ait, Per quam legem? Operum; et respondit sibi ipsi, Non, sed per legem fidei. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. De his jam superius diximus. Quod vero etiam praesenti loco duarum legum facit iterum mentionem, et dicit legem operum et legem fidei, considera etiam ipse qui legis, utrum ad legem Moysi et legem naturalem sermo hic debeat inclinari, an ad legem litterae, et legem spiritus: quia lex litterae occidit, mortem operatur, lex autem spiritus vitae liberat a
Abbreviated transcription (Latin):
apłs dixit. ꝑ pacientiã dĩ adducit᷑.
ad pęnitentiã: et in hoc ostendere di¬
cit᷑ ds iusticiã suã. Bene aut̃ addi¬
dit in hoc tempore. Presentis enim
scłi tẽpore in sustentatione ẽ iustici¬
a dĩ: futuri uͦ inretͥbutione. Iustũ
nãq apud dm̃ uisum ẽ: ut qr futu¬
rũ scłm ad iudiciũ statuerat. p̃sens
sustentationi et pacientiȩ deputa¬
ret. Nam si puniret in hoc tempore
peccatorẽ: iustũ ñ uideret᷑ iterũ ad
iudiciũ quẽ punierat euocare. Si
uͦ sustentet et paciat᷑ inp̃senti scło:
recte erit iustus iudex in futuro.
Iustificat gͦ eũ qͥ ex fide ẽ: sic̃ et de
abraham scriptũ ẽ. ꝙr credidit ab ra¬
hã do. et reputatũ ẽ ei ad iusticiã.

Expanded text:
entiam Dei adducitur ad poenitentiam: in hoc loco ostendere dicitur justitiam suam Deus. Bene autem addit in hoc tempore. Praesentis enim saeculi tempore in sustentatione est justitia Dei, futuri vero in retributione; justum namque apud Dominum visum est, ut quia futurum saeculum ad judicium statuerat, praesens sustentationi et patientiae deputaret; nam si puniret in hoc tempore peccatorem, justum non videretur iterum ad judicium quem punierat evocare; si vero sustentet et patiatur in praesenti saeculo, recte erit justus Judex in futuro. Justificat ergo eum qui ex fide est, sicut et de Abraham scriptum, quia credidit Abraham Deo et re
Abbreviated transcription (Latin):
refertur: scdo uero ad sp̃ualem. Et ite¬
rũ męuugłio cũ dicit ad samaritanã
mulierẽ saluator damͥ bibere. Et pꝰ
responsum eiꝰ: iterũ dicit ad eã. Si
utiq petisses eũ: et dedisset tͥ aquã
uiuam. Et iterũ addidit ad eã. Oĩs
qͥ bibet ex aqua hac: sitiet iterũ.
Qui aut̃ biberit ex aqua quã ego do
ei: ñ sitiet inȩt̾nũ. Nides quomͦ et

Expanded text:
refertur, secundo vero ad sprefertur, secundo vero ad sprum in Evangelio, cum dicit ad Samaritanam mulierem salvator: Da mihi bibere: et post responsum eius iterum dicit ad eam, Si utique petiisses eum, et dedisset tibi aquam vivam. Et iterum addidit ad eam: Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum: qui autem bibit ex aqua quam ego do ei, non sitiet in