comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quo securius sine adusario. eo effusius exultat̃
oratio: nicħ mn uidetur ab eis impudentiꝰ dici.
uł ut minus loquar incuriosius & imbecillius.
quã scripturas diuinas ẽẽ corruptas: cum id
nulliꝰ in tam recenti memoria extantib exem¬
plaribus possint conuincere. Si enun dic̃ent
eas sͥ penitus accipiendas ñ putasse. qd̃ ab his
eẽnt consc̃pte. quos uerum scͥpsisse ñ arbit̾rent̃
ẽẽt uti q t̾giu̾satio eoꝵ tectior. uł error hu¬
manior. Hoc enim de illo libro fecerunt: qui
actus apłoꝵ inscͥbitur. Qd̾ eoꝵ consilium cũ
mecũ ipse ꝑtracto: nequeo satis mirari. Nonit
sapientiã hominum in hac re: s cor medioere
desidero. Tanta enim liber iste hab&e quȩ sumi¬
lia his sint quȩ accipiunt: ut magne stulticiȩ
mͥ uideatur ñ & hunc accipere: & siquid eos ibi
offendit falsum atq immissum dicere. Aut si
talis racio impudens ẽ sicuti ẽ. eur in pauli epłis.

Expanded text:
quo securius sine aduersario, eo effusius exultat quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis,
Abbreviated transcription (Latin):
rp̃e ꝓhibuissoe uxorem abici uͥ formcationis.
causa. relatumq eẽt ab int̾rogantibs moysen
ubello dato repudii ꝑmisse licentiam. ħ inqͥt
moyses fecit propt̃ duriciam cordis ur̃i. Hic it
causa reddita ẽ. cur illd a moyse ꝓtempore bene
ꝑmissum sit: ut hoc quod xp̃c piecipiebat alio
iam tp̃r demonstrare uidẽtur. Norum autẽ tẽ¬
porum uices atq ordinem mira quada diuinȩ
puidentiȩ dispositione digestum atq cõpositũ.
Tongum: explanare. lam porro aualogia qua
utriusq testamenti congruentia ꝑspicitur. qͥd
ego dicam om̃s usos fuisse quoꝵ auctoritati illi
cedunt. cum secum ipsi considare possint. quã
multa soleant dicerere immissa eẽ scripturis di¬
mini. nob̃q omnib qui paulo maiorẽ diligen¬
tiam in iudicando habere conabamur. ꝗ turba
eredentium. Nunc uͦ postea quã michi sunt ex¬
posita & enodata multa que maxime mouebatl̃
ea scilic& in quib illoꝵs plerumq se iactat.

Expanded text:
rohibuisset uxorem abici nisi fornicationis causa relatumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii permisisse licentiam, hoc, inquit, Moyses fecit propter duritiam cordis uestri. hic enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene permissum sit, ut hoc, quod Christus praecipiebat, alia iam tempora demonstrare uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa esse scripturis dimini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et
Abbreviated transcription (Latin):
quando eidem coheremus.sola ipsa ueritas iu¬
dicat. De ipsa uͦ nec pater. Non enim minus ẽ qͣ
ipse: & ido que pater iudicat. ꝑ ipsam iudicat. Oĩa
enim quȩ appetunt unitatem. hanc habeant re¬
nem. quo alio uerbo dici se sinit:qm̃ sola eius simi¬
litudinẽ a quo ẽẽ accepit impleuit. si tam̃ accepit
non incongrue dr̃ pro ea significatione qua fi¬
lius appellatur. quia non de se ipso ẽ. s de pͥmo
summoq principio qui pater da: ex quo om̃ĩs
paternitas in cȩlo & interra nominatur. Pater
ergo ñ iudicat quẽquam. s omne iudicium
dedit filio: & sp̃italis homo iudicat omnia.
ipse audẽ ancmine iudicat᷑. id÷ a nullo hõie.
s a sola ipsa lege scđin quã iudicat omnia: qm̃
& illud uerissime dictum ẽ. Opordet nos om̃s
exhibi ande tribuhal xp̃i. Omnnia gͦ iudicat. qr¬
suꝑ omnia ẽ. quando cum deo ẽ. Cum illo est
autẽ quando purissime intelligit: & tota cari¬

Expanded text:
quando eidem cohaeremus, sola ipsa Veritas juquando eidem cohaeremus, sola ipsa Veritas judicat. De ipsa vero nec Pater, non enim minor est quam ipse, et ideo quae Pater judicat, per ipsam judicat. Omnia enim quae appetunt unitatem, hanc habent re quo alio verbo dici se sinit; quoniam sola ejus similitudinem a quo esse accepit, implevit: si tamen, accepit, non incongrue dicitur, pro ea significatione, qua Filius appellatur, quia non de seipso est, sed de primo summoque principio, qui Pater dicitur; ex quo omnis paternitas in coelo et in terra nominatur . Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio : et, spiritualis homo judicat omnia, ipse autem a nemine judicatur , id est a nullo homine, sed a sola ipsa lege secundum quam judicat omnia; quoniam et illud verissime dictum est, Oportet nos omnes exhiberi ante tribunal Christi . Omnia ergo judicat, qsuper omnia est, quando cum Deo est. Cum illo autem est, quando purissime intelligit, et tota chari
Abbreviated transcription (Latin):
difficultate ac dolorem. atq: ita peperit con¬
suetudinẽ bonam. cautius iam & diligentsꝰ
rationi obtemperat tan qua uiro. & ipsis q̃¬
si erudita dolorib conutitur ad rationem.
& libenter seruit iubenti. ne iterum in aliꝗͣ
ꝑnitiosam consuetudine defluat: Ista erg̃o
quȩ uidentur maledicta. precepta sunt.: Si
non carnaliter spiritalia legamus. Lex eñi
terra oꝑantur: euasisse istam penam existi¬
mandi sunt qua đr maledicta derra crit ł¬
in omnib oꝑibus tuis in tristicia & gemi¬
tu tuo manducabis ex ea omnib diebus
uidȩ tuȩ. spinas & tribulos pari& tibi. & e
tui edes panẽ tuum donec reu̾taris in t̾ram
de qua sumptus es. quia terra es & int̾ra
ibis: Sed certe illud manifestum ẽ quod ne¬
mo euadat istam sententiam. Hoc enĩ ipsũ
quod in hac uita quisq natus :. difficulta¬
tem inueniende ueritatis habet ex corrup¬
tibili corpore. Sicut enim salomon dicit̃.

Expanded text:
difficultatem ac dolorem, atque ita pepererit condifficultatem ac dolorem, atque ita pepererit consuetudinem bonam, cautius jam et diligentius rationi obtemperat tanquam viro; et ipsis quasi erudita doloribus convertitur ad rationem, et libenter servit jubenti, ne iterum in aliquam perniciosam consuetudinem defluat? Ista ergo quae videntur maledicta, praecepta sunt, si non carnaliter spiritualia legamus. Lex enim terra operantur, evasisse istam poenam existimanducares, maledicta terra erit in omnibus operibus tuis. in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus uitae tuae. spinas et trtui edes panem tuum, donec revertaris in terram, ex qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis? Sed certe illud manifestum est, quod nemo evadat istam sententiam. Hoc ipsum enim quod in hac vita quisque natus, difficultatem inveniendae veritatis habet ex corruptibili corpore sicut enim Salomon dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
Nam si fontẽ ali quẽ huius uisibilis a¬
quȩ uoluerimus intelligere de quo dictum
est. fons autem ascendebat de terra. & irriga¬
bat omnem faciem terrȩ. non est ueri simi¬
le: quod cum tam multi fontes perhenues
siue riuorum siue fluminoꝵ ꝑ uniuersam
terram inuemantur solus iliẽ siccaucrie qͥ¬

Expanded text:
Nam si fontem aliquem hujus visibilis aNam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaverit, q
Abbreviated transcription (Latin):
forinsecus non querat pluuiam: dicit eñi
fiet in eo fons aquȩ salientis in uita et̾nam
lste credo fons ante peccatum ascendebat
de terra. & irrigabat omnẽ faciem terre. u
quia interior erat & nubium ñ desidabat
auxilium. Nondum pluerat ds suꝑ derram
nec erat homo qui oꝑaretur inca. Cum N
dixisset nondum enim pluerat ds suꝑ t̾rã:
subiecit & causam quare nondum pluerat.
quia non erat homo qui oparetur in ca
Tunc autẽ homo cepit operari in terra. cũ
post peccatum de beata uita dimissus ẽ. q
comemoraur: ut intelligemus laboranti homi¬
ni in terra. id: in peccatorũ ariditade consti¬
tudo. necessariam esse de humanis uerbis
diuina doctrinam tan quã de nubib plu¬
uiam. Talis aute scientia destruetur. Side¬
mus enim nunc in enigmate. tan quã in
nubilo saginam querentes: tunc autẽ facie
ad faciem. quando unuersa facies terrȩ nĩȩ
intiore fonte aque salientis irrigabitur.

Expanded text:
forinsecus non quaerat pluviam. Dicit enim: forinsecus non quaerat pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Cum enim dixisset, Nondum enim pluerat Deus super terram, subjecit et causam quare nondum pluerat: quia non erat homo qui operaretur in ea. Tunc autem homo coepit operari in terra, cum post peccatum de beata vita dimissus est, qcommemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constituto, necessariam esse de humanis verbis divinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, tanquam in nubilo saginam quaerentes: tunc autem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
omne faciem terrȩ. De qua scilicet terra dicit̃.
spes mea es cu: portio mea in terra uiuenti¬
um. Quando aute anima tali fonte rigabat̾
nondum per suꝑbiam proiecerat intima
sua. Initium ẽ cnm suꝑbiȩ hominis. apo¬
statare ado. Et qm̃ in ext̾iora per suꝑbiã
dumescens. cepit non irrigari fonte intimo
bene illi insultatur uerbis prophedicis &
dicitur. quid supbis terra a cinis: quoniam
in uita sua proiecit intima sua. Qud est
cretario conscientie. foris uideri uelle qđ
non est: & ido iam laborans in terra neces¬
sariam habet pluuiam de nubibus. ir
aoctrinam de humanis u̾bis: ut etia hoc
modo possit ab illa ariditate reuirescere.
& iterum fieri uiride agri. Sed utinam
uel pluiiam ueritatis de ipsis nubibus
libenter excipiat. Nam propt̾ illam dñs
nubilum carnis niȩ dignatus assumere.
ymbrem scĩ ȩugłi largissimũ infudit. ꝓ¬
mittens etiam quod siquis bibent de aqͥ
eius. rediet ad illum intimum fontem. ut

Expanded text:
m terrae. De terra scilicet de qua dicitur: Spes mea es tu, portio mea in terra viventium . Quando autem anima tali fonte irrigabatur, nondum per superbiam projecerat intima sua. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo. Et quoniam in exteriora per superbiam tumescens coepit non irrigari fonte intimo, bene insultatur illi verbis propheticis, et dicitur: Quid superbit terra et cinis? Quoniam in vita sua projecit intima sua . Quid est cretario conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revirescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de ipsis nubibus libenter excipiat. Nam propter illam Dominus noster nubilum carnis nostrae dignatus assumere, imbrem sancti Evangelii largissimum infudit, promittens etiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
mulierem suam uir. tan. quã potior infe¬
riorem: & dixit. Noc nunc os de ossibus
meis: & caro de carne mea. Os de ossibus
fortasse propt̾ fortitudinẽ: & caro de carne
propt̃ temperantiã. he namq duȩ u̾tutes
ad inferiorem animi pardem quã pruden¬
diam rationalis regit. docentur ꝑtinere:
Quod autẽ dict̾um ÷ hȩc uocabit᷑ mulier.
qm̃ de uiro suo sumpta:: in ista origo noĩs
& int̾pretatio in latina lingua non apparet.
quid enim simile habeat mulieris nomen.
ad uiri nomen non inuenitur: sed in hebrea
locutione dicitur sic sonare quasi dictum sit
Sed hoc ut dixi lingue diu̾sitas facit. Quod
autẽ additum ÷. relinquet homo patrem &
matrẽ. & adherebit uxori suȩ. & erunt duo
in carne una: quom referatur ad hystoriã
non inuenio: nisi quod plerumq in gene
humano ista contingunt. S dotũ ꝓpħia ::¬

Expanded text:
mulierem suam vir, tanquam potior infemulierem suam vir, tanquam potior inferiorem, et dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Os de ossibus, fortasse propter fortitudinem; et caro de carne, propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animi partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere. Quod autem dictum est, Haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; ista origo nominis, et interpretatio in lingua latina non apparet. Quid enim simile habeat mulieris nomen ad viri nomen, non invenitur. Sed in hebraea locutione dicitur sic sonare, quasi dictum sitsed hoc, ut dixi, linguae diversitas facit. 19. Quod autem additum est, Relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, quomodo referatur ad historiam non invenio, nisi quod plerumque in genere humano ista contingunt; sed tota
Abbreviated transcription (Latin):
rus ut eam contempnat: quo diligit quisq
cui preest. Non enim sic nominata ẽ caro isto
loco. ut carnalem concupiscentiã signific&:
sed illo modo potius quo propħa dicit au¬
ferri a popło cor lapideum. & dari cor carne¬
um. hoc modo enim dicit etiam apłs. ñ
in tabulis lapideis. sed in tabulis cordis car¬
nalibus. Aliud: quippe propria locudio. a¬
uud figurata: qualis ista est quam tractamus
modo. quapropt̃ & si uisibilis femina scđm
hystoriam de corpore uiri primo fact̾a est a
dño do. non utiq sine causa ita fact̾a ẽ. nisi
aliquod secretum intimaret. Non eñ aut
limus defuit unde femina formaretur: aut
si uellet d̾s homini uigilanti costam sine do
cta sint. siue figurate etiam facta sint. non
frustra hoc modo uel dict̾a uel fact̾a sunt:
sed sunt plane mẏst̾ia & sacramenta siue b
modo quo tenuitas nr̃a conatur. siue aliquo
alio meliore sed̃m sanam tamen fidem inter¬
pretanda & intelligenda. Socauit ergo¬

Expanded text:
rus ut eam contemnat; quod diligit quisque rus ut eam contemnat; quod diligit quisque cui praeest. Non enim sic nominata est caro isto loco, ut carnalem concupiscentiam significet; sed isto modo potius quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, et dari cor carneum . Hoc modo enim dicit etiam Apostolus: Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Aliud est quippe propria locutio, aliud figurata, qualis ista est quam tractamus modo. Quapropter etsi visibilis femina secundum historiam de corpore viri primo facta est a Domino Deo, non utique sine causa ita facta est, nisi ut aliquod secretum intimaret. Num enim aut limus defuit unde femina formaretur? aut, si vellet Dominus, homini vigilanti costam sine dolcta sint, sive etiam figurate facta sint, non frustra hoc modo dicta vel facta sunt; sed sunt plane mysteria et sacramenta, sive hoc modo quo tenuitas nostra conatur, sive aliquo alio meliore, secundum sanam tamen fidem pretanda et intelligenda. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ligentiȩ secesserit᷑. hoc ÷ autẽ quasi obdormi¬
cere: tanto melius & sincerius illud uidet.
ipsa enim cognntio qua intelligitur in nob̾
aliud eẽ quod ratione dominetur. aliud qđ
rationi optemperet: Ipsa ergo cognitio uelu¬
ti effectio mulieris e de costa uiri: propdes
conunctionẽ uiuificandam. Beinde ut qͥsq
huic suȩ parti recte dominet᷑. & fiat quasi cõ¬
iugalis in seipso. ut caro non concupiscat ad¬
uersus sp̃m. sed sp̃ui subiugetur: id: concupi¬
centia carnalis non adusetur rationi. s potiꝰ
optemperando desinat ee carnalis: opus hẽ
perfecta sapientia. Cuius contemplatio q
intior est & secretior. & ab omni sensu corpo¬
ris remotissima: conuenient etiam ista sopo¬
ris nomine intelligi potest. Tunc enim or¬
cdinatissime caput mulieris ÷ uir: cum cap̃
locum illius coste carnem adimpleuit. ut
hoc noĩe insinuaretur dilectionis asfectus
quo diligit quisq animã suam. & non: du¬

Expanded text:
ligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormisligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi obtemperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem significandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in seipso, ut caro non concupiscat adversus spiritum, sed spiritui subjugetur, id est concupiscentia carnalis non adversetur rationi, sed potius obtemperando desinat esse carnalis, opus habet perfecta sapientia. Cujus contemplatio quia interior est et secretior, et ab omni sensu corporis remotissima, convenienter etiam ista soporis nomine intelligi potest. Tunc enim ordinatissime caput mulieris vir est, cum caplocum illius costae carnem adimplevit, ut hoc nomine insinuaretur dilectionis affectus, quo diligit unusquisque animam suam, et non est du
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑamur. habeat mens intior tan qua uirił
ratio subiugatum: & iusta lege modum im¬
ponat adutorio suo sicut debet uir femi¬
nam regere. nec eam permittere dominarii
uirum. Quod ubi contigit: ꝑuersa & misera
domus. Primo ergo demonstrauit ds hoi.
quanto melior esset pecoribus. & omnibus
irrationabilib animantib. Et hoc signifi¬
imponeret. Ex hoc enim apparet ipsa ratiõe
hominẽ meliorem ẽẽ quam pecora: quod di¬
stinguere & nominatim ea discernere non nͥ
ratio potest. quȩ de ipsis iudicat. Sed hec
facilis ratio est. Cito enim homo intelligit:
se meliorem ẽẽ pecoribus. Illa÷ difficilis quo
intelligit in seipso aliud ẽẽ rationale quod re¬
git: aliud animale quod regitur. & quonia
secretam. nomine soporis significari arbitror
quem immisit ds in adam quando ei muli¬
er facta est. St enim hoc uideatur. non ÷
opus ocłis istius corporis. Sed quanto qͥsq
ab istis uisibilibus rebus in int̾iora intel¬

Expanded text:
operamur, habeat mens interior tanquam virilis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam regere, nec eam permittere dominari in virum; quod ubi contingit, perversa et misera domus est. 16. Primo ergo demonstravit Deus homini quanto melior esset pecoribus, et omnibus irrationabilibus animantibus: et hoc signifiimponeret. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem esse pecoribus: illa est difficilis ratio, qua intelligit in seipso aliud esse rationale quod regit, aliud animale quod regitur. CAPUT XIIsecretam nomine soporis significari arbitror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intel
Abbreviated transcription (Latin):
quo suꝑius iam tractauimus. Quod pcep¬
tum qm sic concluditur ut non ad unum
loquatur: sic enim dicit. qua die autẽ man¬
ducaueritis morte moriemini. incipit expo¬
n quom sit fact̾a femina. & facta dicidur in
adiutorium uiri. ut copulatione sp̃itali sp̃i¬
tales fetus ederet. id: bona oꝑa diuine lau¬
dis. dum ille regit. hec optemꝑat: ille asap̃ia
regitur. hȩc airo. Caput eium uiri xp̃e a
caput mulieris uir: Idoq dicitur. non est
bonum hominẽ solum eẽ. Adhuc enĩ erat
quod fieret. ut non solum anima corpori do¬
minaretur. quia corpus seruilem locum op¬
tinet: sed etiam uirilis ratio subiugaret sibi
animalẽ partem suam. ꝑquam ad adiudori¬
um imperat corpori: ad huius rei exemplũ
femina fact̾a est. Quam rerum ordo subiu¬
gat uiro. ut quod in duob hominib eui¬
dentius apparet. id: in masculo & femina. q
in uno homine considerari possit. ut appeti¬
tum anime ꝑquem de membris corporis

Expanded text:
quo superius jam tractavimus . Quod praecepquo superius jam tractavimus . Quod praeceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali spirituales fetus ederet, id est bona opera divinae laudis; dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viro. Caput enim viri Christus, et caput mulieris vir . Ideoque dicitur: Non est bonum solum hominem esse. Adhuc enim erat, quod fieret, ut non solum anima corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis
Abbreviated transcription (Latin):
onis alacrem atq impigram. Tercius autẽ
tygris. uadit contra assirios: & significat tẽ¬
perantiam. que resistit libidini multum ad¬
uersanti consilus prudentie. Unde plerũq
in scripturis assirii adu̾sarioꝵ loco pomn¬
tur. Quartus fluuius non est dictum cont̃
quid uadat: aut quam derram circueat:
Iusticia enim ad omnes partes anime per¬
tinet: quia ipse ordo & equitas animȩ est.
qua sibi tria ista concorditer copulantur.
Orima prudentia: scda fortitudo: tertia tem¬
perantia: & in ista dota copulatione atq or¬
tus est homo in paradiso ut operaretur &
custodiret: oꝑatio illa laudabilior laboriosa
non erat. Alia est namq in paradiso oꝑatio:
& alia interra. qua post peccatum dampna¬
tus est. Ex eo autẽ quod additum ẽ & eu
stodiret. significatum ÷ qualis illa opatio
erat. N amq in tranquillitade beate iude
ubi mors non ẽ: omis opera est custodire
quod tenes. Accipit etiam preceptum. de

Expanded text:
onis alacrem atque impigram. Tertius autem onis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae: unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi ista tria concorditer copulantur; prima, prudentia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista tota copulatione atque ortus est homo in paradiso, ut operaretur et custodiret; operatio illa laudabilior laboriosa non erat. Alia est namque in paradiso operatio, et alia in terra, quo post peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est custodire quod tenes. Accipit etiam praeceptum, de
Abbreviated transcription (Latin):
uuln̾atus. sautius. & semiuiuus relictus est a
latronibus: utiq locos istos derrarum. quãui
scđm hystoriam in derra inueniantur. sp̃itali¬
der cogit indelligi. Prudentia ergo quȩ signi¬
ficat ipsam contemplationẽ ueritatis. ab õi
ore humano alienam quia ineffabilis: quã
si eloqui uelis.parturis eam podus quam
paris. quia ibi audiuit & apłs ineffabilia ũ¬
ba que non licet homini loqui: hec ergo pru¬
dentia derrã circuit. que habet aurum. &
carbunculum & lapidem prasinum. id: dis¬
ciplinam uiuendi. quȩ ab om̃ibus derrenis
sordibus quasi de cocta nidescit. sicut aurũ
optimum: & ueritatem quam nulla falsitas
uincit. sicut carbun culi fulgor nocte non
uincitur: & uitam ȩt̃nam que uiriditate la¬
pidis prasini significatur. propder uigorem
qui non arescit. fluuius aute ille qui circu¬
it terram ethiopie. multum calidã atq:
fluentem: significat fortitudinẽ calore acti¬

Expanded text:
vulneratus, saucius et semivivus relictus est a vulneratus, saucius et semivivus relictus est a latronibus , utique locos istos terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritualiter cogit intelligi. 14. Prudentia ergo, quae significat ipsam contemplationem veritatis ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis, quam si eloqui velis, paruTis eam potius quam paris, quia ibi audivit et Apostolus ineffabilia verba quae non licet homini loqui : haec ergo prudentia terram circumit, quae habet aurum, et carbunculum, et lapidem prasinum, id est disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus, quasi decocta nitescit, sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prasini significatur, propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore acti
Abbreviated transcription (Latin):
quod latine uoluptas dicitur: dunditur in
quatuor partes. & quatuor untutes signifi¬
cat: prudentiam. fortitudinem. temꝑantiam.
iusticiam. Dicitur autẽ phison. ipse eẽ gangeᷤᷤ.
Gion autẽ nilus. quod etiam in iheremia ꝓ¬
pheta animadu̾ti podest: nunc aliis nomi¬
nibus appellatur: sicut nunc tyberis dicit᷑
fluuius. qui prius albula uocabatur. Ty¬
gris uͦ & euphrates. etiam nunc eadem no¬
mina denent. Quib tam̃ nominib uirtu¬
tes ut dixi sp̃itales significantur. Quod etiã
ipsoꝵ nominum intpretadio docet siqͥs he¬
bream linguam uel syram consideret: sicut
iherusalem quamuis sit uisibilis & t̾renus
locus. significat tam̃ ciuitatẽ pacis sp̃italit
Et syon quamins sit mons in derra. specta¬
donem tam̃ significat: & hoc nomen inscͥp¬
turarum allegoruis ad sp̃italia intelligenda
sepe tranffertur. Et ille qui descendebat ab
iherusalem in iericho. sicut dns dicit. & inuia

Expanded text:
quod latine voluptas dicitur: dividitur in quod latine voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. Sicut nunc Tiberis dicitur fluvius, qui prius Albula dicebatur. Tigris vero et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent: quibus tamen nominibus virtutes, ut dixi, spirituales significantur; quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet, si quis hebraeam linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scripturarum allegoriis ad spiritualia intelligenda saepe transfertur: et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut Dominus dicit, et in via
Abbreviated transcription (Latin):
tum est. & ido lignum dinoscentiȩ boni &
mali dicitur: quia si anima quȩ debet in ea
quȩ in andora sunt se intendere. id÷ in dm̃.
& ea que post̾iora sunt obliuisci. id÷ corpo¬
reas  uoluptates. ad se ipsam deserto do con¬
uersa fuerit. & sua podendia dan quam sine
deo frui uoluerit: intumescit suꝑbia: quod
est inidium omnis peccati. & cum hoc eius
peccatum pena fuerit consecuta: expiendo
discit quid inderest inter bonum quod dese¬
ruit. & malum in quod cecidit. Et hoc eierit
gustasse de fructu arboris dinoscendiȩ boni
& mali. Precipitur gͦ illi ut de omni ligno
quod÷ in paradiso edat. ex ligno autẽ in qͦ
est dinoscentia boni & mali non edat: idest
non sic eo fruatur. ut ipsam ordinatam in¬
tegritatem naturȩ suȩ quasi manducando
procedebat ex eden. id: ex delitus & uolup¬
tade & epulis: quod flumen a propħa signifi¬
catur in psalmis cum dicit. dorrente uolup¬
tatis tuȩ potabis eos. hoc est enim eden.

Expanded text:
tum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et tum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi manducando procedebat ex Eden, id est ex deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden,
Abbreviated transcription (Latin):
significari dicitur: si ex hebreo in latinum ĩ¬
derpretetur. Positum ẽ aute sic sine inter¬
pretadione. ut aliquem locum significare
uideatur. magisq figuratam faciat locu¬
cionem. Productum autẽ ex terra omne
illud lignum. accipimus omne illud gau¬
dium spitale. id: suꝑ eminere terre: & non
inuolui aaq obrui terrenarũ cupiditatũ¬
implicamentis. Lignum autẽ uite plantatũ
in medio paradisi. sapientiã illam significat.
qͣ oportet ut intelligat anima in medio qͦdã
rerum se esse ordinatam:ut quãuis subie¬
ctam sibi habcat omnẽ naturam corporeã.
supra se tam̃ esse intelligat naturam di: &
neq in dext̾am declinet sͥ arrogando quod
non est.neq: ad sinistram per negligentiam
contempnendo quod÷. Et hoc est lignum
plantatum in medio paradisi. Ligno autẽ
scientiȩ boni & mali: ipsa medietas animȩ.¬
& ordinata indegritas significatur. Nam
& ipsum lignum in medio paradisi planta¬

Expanded text:
significari dicitur, si ex hebraeo in latinum insignificari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipimus omne illud gaudium spirituale; id est, supereminere terrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatuimplicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi planta
Abbreviated transcription (Latin):
gnum esse surpbiȩ. quam ut dicat se anima
hoc es se quod as ẽ. cum adhuc sub tantis
uitioꝵ & miseriarum molibus gemat. Nẽ
que paradisi nomine significatur: siam qm
in nemoribus dditiosa quies hominum cẽ
solet. & corporeis sensib nr̃is de oriente lu¬
men oritur. celumq consurgit: quod suꝑi
corpus ẽ nr̃o corpore atq excellentiꝰ ꝓpt̾ca
his uerbis etiam sp̃itales delitiȩ quas ht̃
beata uita figurate explicantur. & ad ori¬
entem paradisus plantatur. Intelligamꝰ
aute nr̃a gaudia sp̃italia significare om̃e
lignum formosum. ad aspectum indelligen¬
tię & bonum ad escam quȩ ñ corrumpit᷑.
qua beatȩ ammȩ pascuntur. Nam & dñs
dicit. Oꝑamini escam quȩ ñ corrumpitur:
ut ÷ omnis ratio. quȩ cibus ẽ animȩ. Ado¬
uentem. lucem sapientiȩ. In eden. id: in de¬
ltus: immortalib & intelligibilib. Nam
delicie uel uoluptas. uel epulum. hoc u̾bo

Expanded text:
gnum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima gnum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima hoc esse quod Deus est, cum adhuc sub tantis vitiorum et miseriarum molibus gemat. CAPUquae paradisi nomine significatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur ; ut est omnis ratio, quae cibus est animae. Ad orientem, lucem sapientiae in Eden, id est in deliciis immortalibus et intelligibilibus. Nam deliciae, vel voluptas, vel epulum hoc verbo
Abbreviated transcription (Latin):
esde pardem di. uel naturam di: manifeste a¬
lio loco scriptum ÷ dicente propħa. Et qui
finxit sp̃m hominib : pse scit omnia. & alio
ioco. Qui finxit sp̃m hominis in ip̃so. Ergo
factũ ee sp̾m hominis: manifeste his testimo¬
nis approbatur. Sp̃c aute hominis in scͥp¬
turis dicitur ipsius animȩ potentia ronał.
qua distat a pecoribus: & eis naturȩ lege
dominat᷑. De qua dicit apłs. Nlemo scit que
sunt hominis. nisi sp̃c hominis qui in ipso:
Ne forte si probaretur his testimoniis aĩa
factam eẽ: non deessent qui dicerent sp̃m
hominis non esse factum. & ipsum arbitra¬
rentur esde naturam di. & ipsum dicerent
partem di esse conu̾sam. cum illa facta ẽ.
quod sana doctrina similiter respuit. quia
& pse spe hominis cum aliquando errat
& aliquando prudenter sapit. mutabilem
se eose clamat. Quod nullo mͦ de nat᷑a dĩ
fas est creciere: Non aute potest maius si¬

Expanded text:
esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste aesse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur. De quo dicit Apostolus: Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest majus si
Abbreviated transcription (Latin):
tro ille ipsa die meruit esse quo ista uitam
finiuit. Sic enim apłs dicit. S non prius
quod spiritale ẽ. sed quod animale. sicut scͥp
tum ẽ. Primus adam in animã uiuentẽ: no¬
uissimus adam in sp̃m uiuificante. Sic g̃
debemus intelligere hunc locum. ut non qr
dictum ẽ insuffiauit in eum sp̃m uitȩ. & fact̃
est homo in anima uiuentẽ. credamus illam
ueluti partem nature qi in animã hominis
fuisse conũsam. & cogamur dicere natura di
esse mutabilem: in quo errore maxime istos
manicheos ueritas premit. Sicut enim est
nadura di sit anima. & hic urgentur a nobis
cum eis dicimus. Ergo natura di errat. &¬
misera est. & uitiorum labe corrumpitur.
& peccat: aut etiam ut uos dicitis. nature
contrariȩ sordibus inquinatur. & cet̾a talia
que de natura di nefas ẽ credere. Nam factã
ecse animã ab om̃ipotente o. & ido ñ illam

Expanded text:
tro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam tro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale, sicut scriptum est: Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem . 11. Sic ergo debemus intelligere hunc locum, ut non quia dictum est, Insufflavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere. Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam
Abbreviated transcription (Latin):
tamen non recessit quasi locis separata q̃ndo
insufflata est. Non enim ds loco continet᷑.
m ubiq presens e. siue tunc quando ãĩma
factae. quando in illud figm̃tum ds insuffla¬
asct sp̃m uite ut illa in sufflatio ipsam oꝑa¬
uonem di significet. qua fecit animam in
omine spu potentiȩ suȩ. Si aute homo il¬
lqui factus fuerat. iam corpus & anima erat.
ipsi anime sensus ẽ additus ista insufflatiõe
cin factus e homo in animã uiuentẽ. ñ qr
ua insufslacio conũsa ẽ in animã uiuentem:
nondum tam sp̃italem hominẽ incelligere¬
debemus qui factus ẽ in animã uiuentem. s
obue animalẽ. Tunc enim sp̃italis effectus ẽ
precepcum etiam ꝑfectionis accepit. ut u̾bo
& consumaret᷑. Itaq postquã peccauit. rece¬
dens a precepto di & dimissus ẽ de ꝑadiso
ineo remansit ut animalis esset. & ido aĩa¬
lem hominẽ prius agimus omnes qui de
ulo post peccatum natisumus. donec asse¬

Expanded text:
tamen non recessit quasi locis separata, quando tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam vivenNondum tamen spiritalem hominem debemus intelligere, quia factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritalis effectus est, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo animalem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec asse
Abbreviated transcription (Latin):
litudinem suam: qm̃ nunc de corporis for¬
matione dicitur. Tunc autẽ homo intior
significabatur: quando dictum ẽ. fecit deus
hominẽ ad imaginem & similitudinem dei:
Sed etiam si nunc quoq hominẽ ex corꝑe
& anima factum intelligamus. ut ñ alicuniᷤ
noui oꝑis inchoatio sed superius bicuiter
insinuati diligentior retractatio isto sermo¬
ne explicetur: si ergo ut dixi hominẽ hoc
loco & corpore & anima factum intelligamꝰ:
non absurde ista commixtio. limi nom̃ acce¬
pit. Sicut enim aqua terram colligit. & cõ¬
glutinat. & continet. quando eius cõmixti¬
one limus efficitur: sic anima corporis ma¬
teriam uiuificando in unitatem concordẽ
confirmat. & non ꝑmittit labi & resolui:
sp̃m uite. & factus ẽ homo in animã uiuã:
si adhuc corpus solum erat. animã adiun¬
ctam corpori hoc loco intelligere debemus:
siue quȩ iam facta erat. sed tan quã in ore
di erat. id÷ in eius ueritate uel sapientia. uñ

Expanded text:
litudinem suam, quoniam nunc de corporis forlitudinem suam, quoniam nunc de corporis formatione dicitur. Tunc autem homo interior significabatur, quando dictum est: Fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis inchoatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem hoc loco ex corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commixtione limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, et conglutinat, et continet, quando ejus commixtione limus ejus efficitur; sic anima corporis materiam vivificando in unitatem concordem conformat, et non permittit labi et resolvi. spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde
Abbreviated transcription (Latin):
pus humanum. post peccatum ẽẽ cepisse.
Non enim in nr̃o corpore isti exhorrescuni
nisi mortalitatẽ: quam dãpnatione meru¬
mus. Quid autẽ mirum aut difficile do
etiam si de limo istius terrȩ hominẽ fecit.
tale tam̃ corpus eius efficere. quod corruy¬
tioni non subiaceret. si homo preceptum di
custodiens peccare noluisset: Si enim spe¬
ciem celi ipsius de nichilo uel de informi
mat̾ia dicimus fact̃am. quia om̃ipotentem
artificem credimus: quid mirum si corpus
quod de limo qualicumq factum ẽ pocu¬
it ab omipotenti artifice tale fieri. ut nulla
molestia. nulla indigentia cruciaret hominẽ
ante peccatum. & nulla corruptione tabesce¬
ret: Itaq suꝑflue queritur unde hominis
corpus ds fecerit: si tam̃ nunc de corporis
formatione dicitur. S ic enim nonnullos
nr̃os intelligere accepi. qui dicunt. postea ꝗͣ
dictum ẽ. finxit ds hominẽ de limo terre.
proptea non additum ad imaginem &e simi¬

Expanded text:
pus humanum post peccatum esse coepisse. pus humanum post peccatum esse coepisse. Non enim in nostro corpore isti exhorrescunt nisi mortalitatem, quam damnatione meruimus. Quid autem mirum, aut difficile Deo, etiamsi de limo istius terrae hominem fecit, tale tamen corpus ejus efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Dei custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, quia omnipotentem artificem credimus; quid mirum si corpus, quod de limo qualicumque factum est, potuit ab omnipotenti artifice tale fieri, ut nulla moleante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? Itaque superflue quaeritur unde homini corpus Deus fecerit, si tamen nunc de corporis formatione dicitur. Sic enim nonnullos tros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam dictum est, Finxit Deus hominem de limo terrae; propterea non additum, Ad imaginem et simi
Abbreviated transcription (Latin):
iuisibilem creaturam ꝑtinere ad tempus
propt̾ mutabilitatẽ: quia solus ds ẽ incom¬
mutabilis. qui ẽ ande tempora. R. Nunc ui
deamus post uniũse creature insinuationẽ
tam uisibilis quã inuisibilis. & uniuersale be¬
ne ficium duum fondis erga inuisibilẽ crea¬
nos maxime ꝑtinet. Primo enim quod ds
questionem qualis ille limus fuerit: uel qͦ
mat̾ia nomine limi significata sit. Illi autẽ
inimici ueterum librorum om̃ia carnaliter
intuentes. & propt̾ea semper errantes: etiam
hoc reprehendere mordaciter solent quod
de limo ds hominẽ finxit. Dicunt enim:
quare de limo fecit ds hominẽ: An defuat
ei melior & celestis mat̾ia. unde hominem
faceret: ut de labe terrena tam fragile mor¬
talemq formaret:: Non intelligentes pri¬
mo quã multis significationib uel terra uł
aqua in scripturis ponatur. Limus enim
aquȩ ac teriȩ cõmixtio ẽ. Dicimus enim
tepidum. & fragile. & morti destinatum cor¬

Expanded text:
invisibilem creaturam pertinere ad tempus, invisibilem creaturam pertinere ad tempus, propter mutabilitatem; quia solus Deus incommutabilis est, qui est ante tempora. CAPUT VIdeamus post universae creaturae insinuationem tam visibilis quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibilem creanos maxime pertinet. Primo enim quod de quaestionem qualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe terrena tam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum cor
Abbreviated transcription (Latin):
paucis uerbis uniuersa creatura nob insi¬
nuata est ante peccatum anime. Nomine
enim eçli & terrȩ uniuersa uisibilis crea-¬
tura significata est: & nomine diei uniu̾sũ
tempus: & nomine uiridium & pabuli agri.
creatura inuisibilis: & nomine fontis ascen¬
dentis & irrigantis omnẽ faciem terrȩ. inun¬
datio ueritatis animam satiantis ante pec¬
catum: Dies autẽ iste cuius nomine uniũ¬
sum dempus significari diximus. insinuat
& reparatione qua rurdus in beatitatem
redit. tempore mutari posse conuincitur.
& ideo non dictum ẽ cum fatus ess et dies.
quo die fecit ds celum & terram. tantum.¬
a. quibus nominib uisibilis creatura inti¬
matur: scd additum etiam uiride. & pabulũ
agri: quo nomine inuisibilem creaturã ꝓpt̃
uigorem & uitam significari diximus. sicu¬
ti est anima. Et ita dict̾um ẽ. cum factus
ess et dies quo die fecit as celum a terram.
& omne uiride. & pabulum agri: ut sic in¬
telligeremus non solum uifibilem. sed eciã

Expanded text:
paucis verbis universa creatura nobis insinuata est ante peccatum animae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis omnem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine universum tempus significari diximus, insinuat t reparatione qua rursus in beatitatem redit, tempore mutari posse convincitur. Et ideo non dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, tantum; quibus nominibus visibilis creatura intimatur: sed additum est etiam, viride, et pabulum agri; quo nomine invisibilem creaturam, propter vigorem et vitam, significari diximus, sicuti est anima. Et ita dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride, et pabulum agri: ut sic intelligeremus non solum visibilem, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
qui oꝑaretur in t̾ra: quia nullus homo oꝑa¬
tus: in uirgine. de qua natus : xp̃c. Fons aũ
ascendebat de terra: & irrigabat omnẽ faciem
terrȩ. Facies terrȩ. id÷ dignitas tderrȩ. mader di
ungo masia rectissime accipitur: quã irrigaũ¬
sp̃c scs. qui fontis & aque nomine in ȩuglio
significatur: ut quasi de limo tali bomo ille
fier&. qui constitutus : in paradiso ut oꝑaret᷑¬
ibi & custodir&: id÷ in uoluntate padris.ut cã
implerte atq seruane. Nam preceptum qđd
accepit nos accepimus in illo: quia unusqͥsq
xp̃ianus non incongrue sustinet ꝑsonã xp̃i.
dicente ipso dño. quod fecistis uni ex mini-¬
mis meis. michi fecistis. Atq utinam fruere¬
mur sicut preceptum : omni ligno paradisi:
quod significat sp̃itales delitias. Fructus autẽ

Expanded text:
qui operaretur in terra, quia nullus homo operaqui operaretur in terra, quia nullus homo operatus est in Virgine, de qua natus est Christus. Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Facies terrae, id est dignitas terrae, mater Domini virgo Maria rectissime accipitur, quam irrigasanctus, qui fontis et aquae nomine in Evangelio significatur ; ut quasi de limo tali homo ille fieret, qui constitutus est in paradiso, ut operaretur et custodiret, id est in voluntate Patris, ut eam impleraccepit, nos accepimus in illo, quia unusquisque christianus non incongrue sustinet personam Christi, dicente ipso Domino: Quod fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis . Atque utinam frueremur, sicut est praeceptum, omni ligno paradisi, quod significat spirituales delicias; Fructus autem