comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stinata ẽ mȩternum regnare cum deo: alt̾a
et̃num supplicium subire cum diabolo.
S iste finis ẽ earum: de quo post loquendũ ẽ.
Nunc autem. qm̃ de exortu earum siue in
angłis quorum numerꝰ ignorat᷑ anobis.
siue in duob pͥmis hominib satis dictũ
ẽ: iam mͥuidet᷑ earum aggrediendꝰ excur¬
sus. ex quo illi duo generare ceꝑunt donec
om̃s generare cessabunt. Hoc enim uniu̾sũ
tempus siue scłm in quo cedunt morientes
succeduntq nascentes: istarum duarũ ciui¬
tatũ de quib disputamꝰ excursus est.
Iatus est gͥ pͥor cam ex illis duob generis hu¬
mani parentib ꝑtinens ad hominũ eiuita¬
tem: posterior abel ad ciuitatem dei. Sic̃ enĩ
in uno homine quod dixit apłs exꝑimur
quia ñ primum qđ spiritale ẽ. sed qđ ani¬
male. postea sp̃ale. unde unusquisq qm̃
ex danmata ꝓpagine exorit᷑: pͥmo sit necesse
in uniu̾so genere humano cum primũ duȩ

Expanded text:
stinata est in aeternum regnare cum Deo, altera stinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixit apostolus, experimur, quia non primum quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale unde unusquisque, quoniam ex damnata propagine exoritur, primo sit necesse in uniuerso genere humano, cum primum duae
Abbreviated transcription (Latin):
e felicitate paradisi uel de ip¬
so paradiso. et de uita ibi
pͥmoꝵ hominũ eoꝵq pecca¬
scd̾m scripturas saeras uel quod in eis le
ta senserunt: multa dixert̃.
carum congruentes atictoritati: De his reb
in suꝑiorib libris diximus. Enueleatiꝰ autẽ
si ista querant᷑. multiplices atq multimodas
pariunt disputationes: quȩ plurib intere¬
de sunt uoluminib quam hoc opus tẽpꝰ¬
q deposcit. Quod non ita largum habemꝰ
ut in omnib quȩ possunt requirere otiosi
⁊ scrupulosi. paratiores ad int̾rogandũ qͣm
capatiores ad intelligendum. nos oporteat
ĩmorari. Arbitror tamensatis nos iam fecisse
magnis ⁊ difficillimis questionib. de initio
uł de fine mundi uel animȩ ⁊ ipsiꝰ generis
humani. quod induo genera distribuimus.
unum eoꝵ qͥ scd̃m hominẽ. alterum eors
qͥ scd̃m dm̃ uiuunt. Quas etiam mistice ap¬
pellamus ciuitates duas. hoc ẽ duas socie¬
tates hominum. quarum ẽ una quȩ p̃de¬

Expanded text:
e felicitate paradisi uel de ipso paradiso et de uita ibi primorum hominum eorumque peccasecundum scripturas sanctas uel quod in eis leta senserunt, multa dixerunt,earum congruentes auctoritati de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio uel mundi uel animae uel ipsius generis humani, quod in duo genera distribuimus, unum eorum, qui secundum hominem, alterum eorum, qui secundum Deum uiuunt; quas etiam mystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praede
Abbreviated transcription (Latin):
legunt᷑ dicentis. tulerunt dnm̃ meũ ⁊ nescio
ubi posuerunt eum: cum de sola xp̃i carne lo¬
queret᷑. quam sepultam de monum̃to putabat
ablatam: ita et aparte totum carne nominata
intelligit᷑ homo. sicuti st̃ ea quȩ supͣ cõmemo¬
rauimus. Cum gͥ multis modis qͦs ꝑscrutari
et colligere longumẽ. diuina scriptura nunca.¬
pet carnem quid sit scđm carnem uiuere. qd̾ ꝓfe¬
cto malum ẽ. cum ipsa carnis natura ñ sit ma¬
lum. ut indagare possimus. inspiciamus diligen
galathas ubi art. Manifesta autem sunt oꝑa car¬
nis. Quȩ sunt adult̾ia. fornicationes. immundiciȩ.¬

Expanded text:
leguntur dicentis: Tulerant Dominum meum et nescio leguntur dicentis: Tulerant Dominum meum et nescio ubi posuerunt eum, cum de sola Christi carne loqueretur, quam sepultam de monumento putabat ablatam: ita et a parte totum carne nominata intellegitur homo, sicuti ea sunt quae supra commemorauimus. Cum igitur multis modis, quos perscrutari et colligere longum est, diuina scriptura nuncupet carnem: quid sit secundum carnem uiuere quod profecto malum est, cum ipsa carnis natura non sit malum ut indagare possimus, inspiciamus diligeGalatas, ubi ait, Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt adulteria, fornicationes, immunditi
Abbreviated transcription (Latin):
tura diuina: scđm carnem uiuere utriq monstn¬
t᷑. Carnem quippe appellat ñ solum corpꝰ tr̃em
atq mortalis animantis. ueluti cũ dicit. ñ omĩs
caro eadem caro. alia qͥdem hominis. alia autẽ
caro pecoris. alia uolucrum alia piscium: sed
⁊ aliis multis modis significatione huius noĩs
utit᷑. Int̾ quosuarios locutionis modos. sepe
etiã ipsum hominem id est naturam homini
carnem nuncupat: mͦ locutionis aparte totum.
quale ẽ ex oꝑib legis non iustificabit᷑ omĩs caro
Quid cnim uoluit intelligi nisi omĩs homo: Qd̾
aꝑttus paulo pꝰ at. In lege nemo iustificat᷑. Et ad
galathas. Scientes autem qr non iustificat᷑ hõ¬
non exoꝑib legis. Scd̾m hoc intelligit᷑: et u̾bũ
caro factum ẽ. id est homo. Quod non recte acci¬
pientes quidam putaucrunt xp̃o humanam
animam defuisse. Sicut enim a toto pars ac¬
cipit᷑. ubi marie magdalenȩ u̾ba in eu angłio

Expanded text:
tura diuina, secundum carnem uiuere utrique monstrantura diuina, secundum carnem uiuere utrique monstrantur. Carnem quippe appellat non solum corpus terreni adque mortalis aninr.antis ueluti cum dicit: Non omnis caro eadem caro; alia quidem hominis, alia autem caro pecoris, alia uolucrum, alia piscium, sed et aliis multis modis significatione huius nominis utitur, inter quos uarios locutionis modos saepe etiam ipsum hominem, id est naturam hominis, carnem nuncupat, modo locutionis a parte totum, quale est: Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro. Quid enim uoluit intellegi nisi omnis homo? Quod apertius paulo post ait: In lege nemo iustificatur, et ad Galatas: Scientes autem quia non iustificatur homo exoperibuslegis. Secundum hoc intellegitur: Et Verbum caro factum est, id est homo; quod non recte accipientes quidam putauerunt Christo humanam animam defuisse. Sicut enim a toto pars accipitur, ubi Mariae Magdalenae uerba in euangelio
Abbreviated transcription (Latin):
duo quȩdam genera humanę societatis criste¬
rent. Quas ciuitates duas scđm scripturas nrãs
merito appellare possumus. Una quippe ẽ
hominum scdm carnem. altera scdm sp̃m uiuere
insui cuiꝰq generis pace uolentiũ. et cum id qđ ex¬
petunt assecuntur: in sui cuiꝰq generis pace ui¬
uentium.
quid scđm spm̃ uiuere. Quisqͥs enim hoc quod
diximus pͥma fronte inspicit uel non recolens
uel minꝰ ad ũtens quẽ admodum scripturȩ scẽ lo¬
quant᷑: potest putare philosophos quidem epicu¬
reos scd̃m carnem uiuere. qr sũmũ bonum homini
incorporis tioluptate posucrunt. et si qͥ alii sunt
qui qͦqͦm corporis bonum summũ bonũ ẽẽ hoĩs
opinati sunt. ut eoꝵ omne uulgꝰ qui ñ aliqͦ do¬
gmate uel eomͦ phisophant᷑. s peliues adlibidinẽ
nisi ex uoluptatib quas corporeis sensib capiunt
gaudẽ nesciunt. stoicos autem qͥ summũ bonũ

Expanded text:
duo quaedam genera humanae societatis existeduo quaedam genera humanae societatis existerent, quas ciuitates duas secundum scripturas nostras merito appellare pos- 25 semus. Una quippe est hominum secundum carnem, altera secundum spiritum uiuere in - sui cuiusque generis pace uolentium et, cum id quod expetunt adsequuntur, in sui cuiusque generis pace uiuentium. quid secundum spiritum uiuere. Quisquis enim hoc quod diximus prima fronte inspicit, uel non recolens uel minus aduertens quem ad modum scripturae sanctae loquantur, potest putare philosophos quidem Epicureos secundum carnem uiuere, quia summum bonum hominis in corporis uoluptate posuerunt, et si qui alii sunt, qui quoquo modo corporis bonum summum bonum esse hominis opinati sunt, et eorum omne uulgus, qui non aliquo dogmate uel eo modo philosophantur, sed procliues ad libidinem nisi ex uoluptatibus, quas corporeis sensibus capiunt, gaudere nesciunt; Stoicos autem, qui summum bonum
Abbreviated transcription (Latin):
irimus iam insuꝑiorib libris. ad
humanum genus non solum nate
similituhne sociandum. uerũ etiã
quadam cognationis necessitudine
inunitatẽ concordẽ pacis uincło col¬
ligandum. ex homine uno dm̃ uoluisse homines
instituere: neq hoc genus fiuisse insingulis qͥb q
moriturum. nisi duo pͥmi quorum creatus ẽ unꝰ
ex nullo. altera exillo. id iobedientia meruis¬
sent. Aquib admissum ẽ tam grande peccatũ:
ut indeterius eo natura mutaret᷑ humana. et iã
inposteros obligatione peccati. et mortis necessita¬
te transmissa. Mortis autẽ regnũ in homines
usq ad eo dominatum ẽ: ut om̃s inscdam qͦq
mortem cuiꝰ nullus ẽ finis. pena debita p̃cipites
ageret. nisi inde quosdam indebita dei grã libe¬
raret. Ac ꝑhoc factum ẽ. ut cum tot tanteq gen¬
tes ꝑtrarum orbem diuersis ritib morib q ui¬
uentes. multiplici linguarum. armoꝵ uestiũ.
sint uarietate distincte: non tam̃ ampliꝰ quã

Expanded text:
iximus iam superioribus libris ad humanum genus non solum naturae similitudine sociandum, uerum etiam quadam cognationis necessitudine in unitatem concordem pacis uinculo conligandum ex homine uno Deum uoluisse homines instituere, neque hoc genus fuisse in singulis quibusque moriturum, nisi duo primi, quorum creatus est unus ex nullo, altera ex illo, id inoboedientia meruissent, a quibus admissum est tam grande peccatum, ut in deterius eo natura mutaretur humana, etiam in posteros obligatione peccati et mortis necessitate transmissa. Mortis autem regnum in homines usque adeo dominatum est, ut omnes in secundam quoque mortem, cuius nullus est finis, poena debita praecipites ageret, nisi inde quosdam indebita Dei gratia liberaret. Ac per hoc factum est, ut, cum tot tantaeque gentes per terrarum orbem diuersis ritibus moribusque uiuentes multiplici linguarum armorum uestium sint uarietate distinctae, non tamen amplius quam
Abbreviated transcription (Latin):
maloꝵ ⁊ mextinguibilis ignis ⁊ uiuacissimꝰ
uermis: ab alus atq aliis alit̃ atq alit̃ ẽ ex¬
positus. Alii quippe utrunq ad corpꝰ. alii u¬
trunq ad animam retulerunt: alii ꝓpͥe ad cor¬
pus ignem. tropice ad animam uermẽ qd
ẽẽ credibilius uidet᷑ S nunc de hac differen¬
tia non est temporis disputare. De iudicionan¬
q ultimo quofiet dirẽptio bonorum ⁊ maloꝵ:
hoc uolumen implere suscepimꝰ. De ipsis uͦ p̃¬
miis ⁊ penis alias diligentiꝰ disserendum est.

Expanded text:
malorum et inexstinguibilis ignis et vivacissimus malorum et inexstinguibilis ignis et vivacissimus vermis, ab aliis atque aliis aliter atque aliter est expositus. Alii quippe utrumque ad corpus, alii utrumque ad animum retulerunt: alii proprie ad corpus ignem, tropice ad animum vermem, quod credibilius esse videtur. Sed nunc de hac differentia non est temporis disputare. De judicio namque ultimo, quo fiet diremptio bonorum et malorum, hoc volumen implere suscepimus: de ipsis vero praemiis et poenis alias diligentius disserendum est.
Abbreviated transcription (Latin):
dns̃ ca loca tenebras erteriores uocat. quibꝰ con¬
tͣriꝰ ẽ ille ingressus de quo dr̃ seruobono intra
ingauhum dnitui. ne illuc mali putent᷑ ing̃¬
diut sciant᷑: s ad illos potiꝰ uelut egred scientia
qua eos cognituri sunt bom quia id qđ ertra ẽ
cognituri sunt. Q̾ enim erunt inpenis qͥd aga¬
tur intusingaudio dninescient. Qui uͦ erunt
in illo gaudio: quid agat᷑ foris in illis tenebrie
exteriorib scient. Ideo dictum ẽ egredient᷑: qr
eos etiam que foris ab eis crunt utiq non late
bunt. Si enim hec ꝓpħȩ nondum facta nosse
in omnib: Stabit gͦ in illa beatituaine scoꝵ
semen ⁊ nomen. Semen scilicet de quo ioħs ait
cis. Et erit eis mensis ex mense. ⁊ sabbatum ex
sabbato: tanquam luna ex luna ⁊ requies ex
requie. Quorum utrunq ipsi erunt. cũ exhis
umbris ueterib ⁊ temporalib in illa lumina
noua ac sempiterna transibunt. Inpenis autẽ

Expanded text:
Dominus ea loca tenebras exteriores uocat, quibus conDominus ea loca tenebras exteriores uocat, quibus contrarius est ille ingressus, de quo dicitur seruo bono: Intra in gaudium Domini tui; ne illuc mali putentur ingredi, ut sciantur, sed ad illos potius uelut egredi scientia, qua eos cognituri sunt, boni, quia id quod extra est cognituri sunt. Qui enim erunt in poenis, quid agatur intus in gaudio Domini nescient; qui uero erunt in illo gaudio, quid agatur foris in illis tenebris exterioribus scient. Ideo dictum est: Egredientur, quia eos etiam qui foris ab eis erunt utique nobunt. Si enim haec Prophetae nondum facta nosse in omnibus ? Stabit ergo in illa beatitudine sanctorum semen et nomen; semen, scilicet de quo Joannes ait, ternum dabo eis . Et erit eis mensis ex mense et sabbatum ex sabbato, tanquam luna ex luna et requies ex requie: quorum utrumque ipsi erunt, cum ex his umbris veteribus et temporalibus in illa lumina nova ac sempiterna transibunt. In poenis autem
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ p̃uaricatrices feminas in illo supplicio ñ fu¬
turas: s expotiore p̃sertim de quo femina fa¬
cła ẽ uterq sexus accipit᷑ Uerum qd̾ ad rem
marime ptinet cum et in bonis dr̃ ueniet oĩs
caro. quia ex omni gene̾ hominũ popłs ille con¬
stabit. non enimomĩs homines ibi erunt qñ in
penis plures erunt s ut dicere ceꝑam cũ et in
bonis caro ⁊ inmalis membrauł cadauera no¬
minant᷑ ꝑfecco post resurrectionem carnis.
cuiꝰ fides his rerum uocabuł omĩno firmat᷑.
illud quoboni ⁊ mali suis finib diriment᷑ fu¬
turum ẽẽ iudicium declarat᷑. S quomͦ egredi
ent᷑ boni ad uidendas penas maloꝵ: Nunqͥd
corporis motu beatas illas relicturi sunt sedes.
⁊ ad loca penalia ꝑrecturi. ut maloꝵ torm̃ta ꝯ¬
spiciant p̃sentia corporaliꝰ Absit. S egredien¬
tur ꝑscientiam. Hoc enim ũbo significatũ ẽ¬
ẽ eos qui cruciabunt᷑ extra futuros. Propt̃ qđ et

Expanded text:
est praeuaricatrices feminas in illo supplicio non fuest praeuaricatrices feminas in illo supplicio non futuras; sed ex potiore, praesertim de quo femina facta est, uterque sexus accipitur. Verum, quod ad rem maxime pertinet, cum et in bonis dicitur: Veniet omnis caro, quia ex omni genere hominum populus ille constabit non enim omnes homines ibi erunt, quando in poenis plures erunt, — sed, ut dicere coeperam, cum et in bonis caro et in malis membra uel cadauera nominantur: profecto post resurrectionem carnis, cuius fides his rerum uocabulis omnino firmatur, illud, quo boni et mali suis finibus dirimentur, futurum esse iudicium declaratur. CAPUT XXIentur boni ad uidendas poenas malorum? Numquid corporis motu beatas illas relicturi sunt sedes et ad loca poenalia perrecturi, ut malorum tormenta conspiciant praesentia corporali? Absit; sed egredientur per scientiam. Hoc enim uerbo significatum est eos qui cruciabuntur extra futuros. Propter quod et
Abbreviated transcription (Latin):
cium facta bonoꝵ maloꝵq discretione ueniet᷑
dicens ꝑ ꝓpħam uel de dño dicens ipse ꝓpħa.
Quomͦ enim celum nouum ⁊ tr̃a noua mane¬
guet᷑: ⁊erunt uisui omĩ carni. Ad hoc iste ꝓpħa
terminauit librum: ad qd terminabit᷑ scłm
Qͥ dam sane non interp̃tati sunt membra ho¬
minũ s cadauera uiror: ꝑcadauera signifi¬
cantes euidentem corpor: penam. quamuis
cadauer nͥ caro exanimis non soleat nuncupa¬
ri Illa uͦ animata erunt corpora. Alioquin
nulla poterunt sentire tormenta. nͥ forte qͥa
mortuoꝵ erunt corpora id ẽ eoꝵ qͥ in scđam
mortem cadent: ideo non absurde etiam ca¬
dauera dici possunt. Unde ẽ ⁊ illud qd̃ ab
eodem ꝓpħa dictum iam supͣ posur. Terra
uͦ impioꝵ cadet. Quis autem non uideat a
cadendo eẽ appellata cadauerã. Uiroꝵ autẽ
ꝓeo posuisse illos interp̃tes quod ẽ hominũ
manifestum ẽ. Neq enim quisquam dicturꝰ

Expanded text:
cium facta bonorum malorumque discretione uenietur, cium facta bonorum malorumque discretione uenietur, dicens per prophetam, uel de Domino dicens ipse propheta: Quo modo enim caelum nouum et terra noua manem non exstinguetur. et erunt uisui omni carni. Ad hoc iste propheta terminauit librum, ad quod terminabitur saeculum. Quidam sane non interpretati sunt: Membra hominum, sed cadauera uirorum, per cadauera significantes euidentem corporum poenam; quamuis cadauer nisi caro exanimis non soleat nuncupari, illa uero animata erunt corpora, alioquin nulla poterunt sentire tormenta; nisi forte, quia mortuorum erunt corpora, id est eorum, qui in secundam mortem cadent, ideo non absurde etiam cadauera dici possunt. Unde est et illud, quod ab eodem propheta dictum iam supra posui: Terra uero inpiorum cadet. Quis autem non uideat a cadendo esse appellata cadauera? Virorum autem pro eo posuisse illos interpretes, quod est hominum\\ manifestum est. Neque enim quisquam dicturus
Abbreviated transcription (Latin):
Que iumenta ⁊ uehicła bene intelligunt᷑ adiuto¬
ria eẽ diuina ꝑcuiꝰq generis ministeria dĩ uł
diumitꝰ adiuuant᷑ ibi credunt. Et ubi crdt̃
psimilitudinem filiis isrł offerentibꝰ ei suas ho¬
stias cum psalinis indomo eiꝰ: qđ ubiq iam
faẽ eccłas. Et ꝓmisit ab ipsis se accepturũ sibi
sacerdotes ⁊ leuitas: qđ nichilominꝰ fieri nẽ
uidemꝰ. Non enim exgenere carnis ⁊ sanguinis
sic̃ erat pͥmum scd̾m ordinẽ aaron. s sicut o¬
portebat intestam̃to nouou̾ scđm ordinem
melchisedech. sũmꝰ sacerdos ẽ xp̃s: peuiꝰq¬
merito qd̾ in eum grã diuina contulerit fac̃¬
dotes ⁊ leuitas eligi nunc uidemꝰ. Qͥ non isto
nomine qd sepe assequunt᷑ indigni: s ea q̃
non ẽ bonis malisq cõmunis sc̃ĩtate pensan¬
disunt. Hec cum de ista quȩ nunc imptitur ec¬
clesiȩ ꝑspicua nobisq notissima dei mseratio¬
ne dixisset: ꝓmisit ⁊ fines ad quos pultimũ iudi¬

Expanded text:
quae iumenta et uehicula bene intel leguntur adiutoquae iumenta et uehicula bene intel leguntur adiutoria esse diuina per cuiusque generis ministeria Dei, uel diuinitus adiuuantur, ibi credunt, et ubi credunt, quam per similitudinem filiis Israel offerentibus ei suas hostias cum psalmis in domo eius, quod ubique iam facit ecclesia: et promisit ab ipsis se accepturum sibi sacerdotes et Leuitas; quod nihilo minus fieri nunc uidemus. Non enim ex genere carnis et sanguinis, sicut erat primum secundum ordinem Aaron; sed, sicut oportebat in testamento nouo, ubi secundum ordinem Melchisedech summus sacerdos est Chrimerito, quod in eum gratia diuina contulerit, sacerdotes et Leuitas eligi nunc uidemus; qui non isto nomine, quod saepe adsequuntur indigni, sed ea, quae non est bonis malisque communis, sanctitate pensandi sunt. Haec cum de ista. quae nunc inpertitur ecclesiae, perspicua nobisque notissima Dei miseratione dixisset, promisit et fines, ad quos per ultimum iudi
Abbreviated transcription (Latin):
dicium consument᷑ subfigura ciboꝵ in le¬
ge ueteri uetitor a quib se non abstinuerunt
peccatores impiosq significans. recapitulat ab
initio grãm noui testamenti. ex pͥmo saluatoris
aduentu usq ad ultimũ iudiciũ de qͦ nc̃ agimꝰ ꝑdu¬
cens finiensq sermonem. Narrat nanq dnĩn
dicere se uenire ut congreget om̃s gentes: easq
uenturas ⁊ uisuras eiꝰ głam. Om̃s enim sic̃ dic̃
apłs peccauerunt ⁊ egent głam dĩ. Et relicturũ
se dicit suꝑ eos signa quȩ utiq mirantes credan
in eum. ⁊ emissurum ex ilł saluatos in gentesdi¬
uersas. ⁊ in longinquas insulas que ñ audier̃
nom̃ eiꝰ. neq uiderunt eiꝰ głam. ⁊ annuntia¬
turos głam eiꝰ ingentib.⁊ ad ducturos fĩs istoꝵ
quib loquebat᷑. id ẽ infide sub deo patre fr̃s
isrłitarum electoꝵ adductos autem exomnib
gentibꝰ munꝰ domino. iniumentis ⁊ uehicłis.

Expanded text:
dicium consumentur, sub figura ciborum in ledicium consumentur, sub figura ciborum in lege uetere uetitorum, a quibus se non abstinuerunt, peccatores inpiosque significans recapitulat ab initio gratiam noui testamenti a primo Saluatoris aduentu usque ad ultimum iudicium, de quo nunc agimus, perducens finiensque sermonem. Narrat namque Dominum dicere se uenire, ut congreget omnes gentes, easque uenturas et uisuras eius gloriam. Omnes enim, sicut dicit apostolus, peccauerunt et egent gloria Dei. Et relicturum se dicit super eos signa, quae utique mirantes credant in eum: et emissurum ex illis saluatos in gentes diuersas et in longinquas insulas, quae non audierunt nomen eius neque uiderunt eius gloriam; et adnuntiaturos gloriam eius in gentibus et adducturos fratres istorum, quibus loquebatur, id est in fide sub Deo Patre fratres Israelitarum electorum; adducturos autem ex omnibus gentibus munus Domino in iumentis et uehiculis
Abbreviated transcription (Latin):
angłica ministeria non inconuenient̃ accipimꝰ
Quod autem ait omnẽ t̾ram ⁊ omẽm carnẽ in
eiꝰ igne ⁊ gladio iudicari: non etiam hic spir¬
tales intelligamꝰ ⁊ scõs. s trenos atq carnales qͥe
qualib dictum ẽ Qui t̃rena sapiunt. et sape
scđm carnem mors ẽ. ⁊ qualesomĩno caro ap¬
pellant᷑ a dnõ ubi dic̃ Non ꝑmanebit sp̃s mẽ
inhominib istis qm̃ caro sunt. Quod uͦ hic
positum ẽ multi uulneratierunt a dnõ: isto
fiet uulnere mors scda. Potest qͥdẽ ⁊ ignis et
tras gladium. Et sermonẽ dei dic̃ scripturagla¬
dium bis acutum ꝓpt̾ aciẽ geminam testam̃toꝵ
duum.⁊ incantico canticoꝵ caritate se dicit seã
eccła uulneratam uelut amoris impetu sagita¬
tam. S hic cumlegimꝰ ł audimus ultorẽ ẽẽ do
minũ uenturum: quemadmodũ hȩc intelli¬
genda sint clarum est.
Leinde breuiter cõmemoratis eis qͥ ꝑhoc iu¬

Expanded text:
angelica ministeria non inconuenienter accipimus. angelica ministeria non inconuenienter accipimus. Quod autem ait omnem terram et omnem carnem in eius igne et gladio iudicari, non etiam hic spiritales intellegamus et sanctos, sed terrenos adque carnales, de qualibus dictum est: Qui terrena sapiunt. et: Sapere secundum carnem mors est; et quales omnino caro appellantur a Domino, ubi dicit: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam caro sunt. Quod uero hic positum est: Multi uulnerati erunt a Domino, isto fiet uulnere mors secunda. Potest quidem et ignis et terram, sed gladium, et sermonem Dei dicit scriptura gladium bis acutum propter aciem geminam testamentorum duorum, et in cantico canticorum caritate se dicit sancta ecclesia uulneratam, uelut amoris inpetu sagittatam. Sed hic cum legimus uel audimus ultorem Dominum esse uenturum, quem ad modum haec intellegenda sint, clarum est. Deinde breuiter commemoratis eis, qui per hoc iu
Abbreviated transcription (Latin):
illa digressi sumꝰ. cum dixisset et ossa urã ut her¬
ba exorient᷑. ut resurrectionem carnis qͥdẽ. s
tantum bonoꝵ se nunc cõmemorare monstͣret:
adiunxit Et cognoscet᷑ manꝰ dñi colentib eum.
Quid ẽ hoc nͥ manꝰ distinguentis cultores suos a
contemptorib suis: De quib sequentia conte¬
xens: et comminabit᷑ inquit contumacibꝰ. si¬
ue ut ait alus interpres incredulis. nec tc̃ cõ¬
minabit᷑ s que nunc dicunt᷑ minacit̃. tunc ef¬
ficacit̾ implebunt᷑ Ecce enĩ dñs inqͥt ut ignis
uemiet.⁊ ut tempestas currꝰ eiꝰ reddere mindi¬
gnatione uindictam. ⁊ uastationẽ inflãma igni¬
gladio etꝰ omnis caro. Multi uulnerati ert̃ a dño.
Siue igne siue tempestate siue gladio penam it¬
dicii significat: q̃nqͥdẽ ipsum dñm qͣsi ignẽ
dicit eẽ uenturum. eis ꝑfecto quib penał erit
eiꝰ aduentꝰ Currus uͦ eiꝰ. nam pluralit̃ dicti sunt:

Expanded text:
illa digressi sumus, cum dixisset: Et ossa uestra ut herilla digressi sumus, cum dixisset: Et ossa uestra ut herba exorientur, ut resurrectionem carnis quidem, sed tamen bonorum se nunc commemorare monstraret, adiunxit: Et cognoscetur manus Domini colentibus eum. Quid est hoc nisi manus distinguentis cultores suos a contemtoribus suis? De quibus sequentia contexens: Et comminabitur, inquit. contumacibus, siue, ut ait alius interpres, incredulis. Nec tunc comminabitur, sed quae nunc dicuntur minaciter, tunc efficaciter inplebuntur. Ecce enim Dominus, inquit, ut ignis ueniet et ut tempestas currus eius, reddere in indignatione uindictam et uastationem in flamma ignigladio eius omnis caro; multi uulnerati erunt a Domino. Siue igne, siue tempestate, siue gladio poenam iudicii significat: quando quidem ipsum Dominum quasi ignem dicit esse uenturum, eis profecto quibus poenalis erit eius aduentus. Currus uero eius nam pluraliter dicti sunt
Abbreviated transcription (Latin):
cta uidebimꝰ. Nam et de celo nouo ⁊ tra noua
iam supͣ dixerat: dum ea quȩ scĩs ꝑmittunt᷑ in
fine sepe ac multiformit̃ diceret. Erit inquit
cȩlũ nouum ⁊ tr̃a noua. et non erunt memores
pͥoꝵ. nec ascendent in coripsoꝵ:. s leticiam et
exultationẽ inuenient in ea. Ecce ego faciã
ierłm exultationẽ et popłm meũ leticiã et exul¬
tabo mierłm. et letabor inpopło meo. et ultra
non audiet᷑ in illa uox flecus. et cetera. Que qͥ¬
dam ad illos carnales mille annos referre co¬
nant᷑. Locutiones enim tropice pp̃is ꝓpħico
more miscent᷑: ut ad intellectum spiritalem
intentio sobria cum quodam utili ac salubri la¬
bore ꝑueniat. Pigricia uͦ carnał uel meruditȩ at¬
q inerercitate tarditas mentis contenta littere
suꝑficie: nichil putat interiꝰ requirendũ. Hȩc
de ꝓpħicis uerbis quȩ ante istum locũ scripta
sunt satis dixerimus. In hoc autemloco unde ad

Expanded text:
cta uidebimus. Nam et de caelo nouo ac terra noua cta uidebimus. Nam et de caelo nouo ac terra noua iam supra dixerat, dum ea, quae sanctis promittuntur in fine, saepe ac multiformiter diceret. Erit, inquit, caelum nouum etpriorum nec ascendet in cor ipsorum, sed laetitiam et exsultationem inuenient in ea. ecce ego faciam Hierusalem exsultationem et populum meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et laetabor in populo meo, et ultra non audietur in illa uox fletus. et per alium dam ad illos carnales mille annos referre conantur. Locutiones enim tropicae propriis prophetico more miscentur, ut ad intellectum spiritalem intentio sobria cum quodam utili ac salubri labore perueniat; pigritia uero carnalis uel ineruditae adque inexercitatae tarditas mentis contenta litterae superficie nihil putat interius requirendum. Haec de propheticis uerbis, quae ante istum locum scripta sunt, satis dixerim. In hoc autem loco, unde ad
Abbreviated transcription (Latin):
ut de suꝑnis quodammꝰ etiam inferiora ꝑfun¬
dat. et homines equales angłis reddat. Hierłm
quoq non illam quȩ seruit cum filiis suis.
s lib̃am matrem nr̃am intelligamꝰ: sc̃m apo¬
stolum ȩt̃nam in celis. Ibi post labores crũp¬
narũ curarumq mortalium consolabimur:
tanquam paruuli eiꝰ in humeris genibq por¬
tati. Rudes enim nos et nouos blandissimis
adiutoriis insolita nobis beatitudo illa sus¬
cipiet. Ibi uidebimus et gaudebit cornr̃m.
Nec exp̃ssit quid uidebimus. S qui nͥ dm̃.
ut impleatur in nobis ꝑmissum euangłicũ
tes autem ꝓmodulo capacitatis humanȩ lon¬
ge minꝰquam sunt. atq incomparabilit̃ cogita¬
mꝰ: Et uidebitis in quit et gaudebit cor urm.
Hic creditis.ibi uidebitis. S qm̃ dixit et gau¬
urã ut herba exorientur: uͥ resurrectionẽ corpo¬
rum strinxit uelut qđ non dixerat reddens.
Neq enim cum uiderimꝰ fiet: s cũ fuerint fa¬

Expanded text:
ut de supernis quodam modo etiam inferiora perfunut de supernis quodam modo etiam inferiora perfundat et homines aequales angelis reddat. Hierusalem quoque, non illam quae seruit cum filiis suis, sed liberam matrem nostram intellegamus secundum apostolum aeternam in caelis. Ibi post labores aerumnarum curarumque mortalium consolabimur, tamquam paruuli eius in umeris genibusque portati. Rudes enim nos et nouos blandissimis adiutoriis insolita nobis beatitudo illa suscipiet. 1m ib uidebimus, et gaudebit cor nostrum. Nec expressit quid uidebimus; sed quid nisi Deum? ut inpleatur in nobis promissum euangelicumtes autem pro modulo capacitatis humanae longe minus quam sunt adque incomparabiliter cogitamus. Et uidebitis, inquit, et gaudebit cor uestrum. Hic creditis, ibi uidebitis. Sed quoniam dixit: Et gauuestra ut herba exorientur; ubi resurrectionem corporum strinxit, uelut quod non dixerat reddens; neque enim cum uiderimus fiet. sed cum fuerit fa
Abbreviated transcription (Latin):
tabunt᷑: et suꝑgentia consolabunt᷑ Quemadmo¬
dum siquem mat consolet᷑. ita ego uosconsola¬
bor et inierłm consolabimim. Et uidebitis et
gaudebit cor urm: et ossa ur̃a ut herba erorient᷑
Et cognoscet᷑ manꝰ domini colentib eũ. ⁊ com
niet et ut tempestas currus eiꝰ. redere mnindi¬
ignis. In igne enim domini iudicabit᷑ omĩs t̃ra:
⁊ ingladio eius omnis caro. Multi uulnerati
erunt a dño. In bonoꝵ ꝓmissione flumen pa¬
cis ꝓfecto abundantiam pacis illiꝰ debemꝰ acci¬
pere: qua maior cẽ nonpossit. Hac utiq infine
rigabim᷑. De qua inp̃cedenti libro abundant̃
loctiti sumꝰ. Hoc flumense in eos declinare dic̃
quib tantam bcatitudinem pollicet᷑ ut intelli¬
gamꝰ in illiꝰ felicitatis regione quȩ incelis ẽ hoc
flumine omnia satiari. S quia trens corpori¬
b par incorruptionis atq immortalitatis
inde influet: ideo declinare se dixit hoc flum̃.

Expanded text:
tabuntur et super genua consolabuntur. Quem ad motabuntur et super genua consolabuntur. Quem ad modum si quem mater consoletur, ita ego uos consolabor; et in Hierusalem consolabimini, et uidebitis, et gaudebit cor uestrum et ossa uestra ut herba exorientur. Etniet, et ut tempestas currus eius, reddere in iignis. in igne enim domini iudicabitur omnis terra, et in gladio eius omnis caro; multi uulnerati erunt a Domino. In bonorum promissione flumen pacis profecto abundantiam pacis illius debemus accipere, qua maior esse non possit. Hac utique in fine rigabimur; de qua in praecedenti libro abundanter locuti sumus. Hoc flumen se in eos declinare dicit, quibus tantam beatitudinem pollicetur, ut intellegamus in illius felicitatis regione, quae in caelis est. hoc flumine omnia satiari; sed quia et terrenis corporibus pax incorruptionis adque inmortalitatis inde influet, ideo declinare se dixit hoc flumen,
Abbreviated transcription (Latin):
tabunt᷑ om̃s qui sunt in t̾ra. Ros enim qͥ abste
ẽ sanitas ilł ẽ: tra uͦ impioꝵ cadet T̃ otũ uld̃
suꝑiꝰ ad resurrectionem ꝑtinet beator. Quod
autẽ ait. tr̃a uero impioꝵ cadet: bene intelli¬
git᷑ dictum. corpora uͦ impioꝵ ruina damp¬
nationis ercipietͣ. Iam porro si de bonoꝵ re¬
surrectione qd dictum ẽ diligentiꝰ ⁊ distinctiꝰ
uelimus intueri: ad pͥmã referendum ẽ qđ
dictum ẽ resurgent mortur. ad scđam uͦ quod
sequit᷑. ⁊ resurgent qui erant insepulchris.
Iamsi et illos ixquiramꝰ scõs quos hic uiuos
inuenturus ẽ dñs: eis congrue deputabit᷑
quod adiunxit łt lecabunt᷑ om̃s qͥ sunt int̾ra.
Ros enim qͥ abste ẽ sanitas illis ẽ.Sanitatẽ lo¬
coisto immortalitatẽ rectissime accepimus. Ca
cii die spẽ pͥus dans bonis deinde t̃rens malos :¬
idem ꝓpħa sic loquit᷑. Hȩc dicit dñs. fcce ego
declino ieos ut flumen pacis. ⁊ ut torrens in¬
undans głam gentium. filii eoꝵ suphumeros por¬

Expanded text:
ra; ros enim, qui abs te est, sanitas illis est; terra uero inpiorum cadet. Totum illud superius ad resurrectionem pertinet beatorum. Quod autem ait: Terra uero inpiorum cadet, bene intellegitur dictum: \'Corpora uero inpiorum ruina damnationis excipiet.\' Iam porro si de bonorum resurrectione quod dictum est diligentius et distinctius uelimus intueri, ad primam referendum est quod dictum est: Resurgent mortui; ad secundam uero quod sequitur: Et resurgent qui erantJam si et illos inquiramus sanctos, quos hic vivos inventurus est Dominus, eis congrue deputabitur quod adjunxit, Et laetabuntur omnes qui sunt in terra; ros enim qui abs te est, sanitas illis est. Sanitatem loco isto, immortalitatem rectissime accipimus. Ea cii die spem prius dans bonis, deinde terrens malos idem propheta sic loquitur: Haec dicit Dominus: Ecce ego declino in eos ut flumen pacis et ut torrens inundans gloriam gentium. Filii eorum super umeros por
Abbreviated transcription (Latin):
impediente difficultate. nulla p̾scribente lege
nature. Quomͦ autemp̃nuntiauerit. satis in
libro suꝑiore docuisse me existimo. decerpen¬
do de scripturis scĩs et nouis ⁊ ueterib ñ qͥdẽ
omnia adhoc ꝑtinentia: s quȩ sufficere huie
operi iudicaui. UII

Expanded text:
inpediente difficultate, nulla praescribente lege inpediente difficultate, nulla praescribente lege naturae. Quo modo autem praenuntiauerit, satis in libro superiore docuisse me existimo, decerpendo de scripturis sanctis et nouis et ueteribus non quidem omnia ad hoc pertinentia, sed quae sufficere huic operi iudicaui.
Abbreviated transcription (Latin):
uelim. huiꝰ oꝑis quiserit finis: Monstra sane
dicta ꝑhibent a monstrando. qđ aliqͥd signi¬
ficando demonstrent ⁊ ostenta abostendendo.
⁊ portenta aportendendo idẽ p̃ostendendo:⁊
ꝓdigia quod porro dicant id ẽ futura p̃dicant
S uiderint eoꝵ coniectores. quomͦ ex eis siue
fallant᷑ siue instinctu spũum quib cura ẽ tali
pena dignos ammos hominum norie curi¬
ositatis retib implicare. etiam uera p̃dicant:
siue multa dicendo aliquando in aliqͥd ueri¬
tatis incurrant. Nobis tamen ista quȩ uelut
contra naturam fiunt et contra naturam fieridi¬
cunt᷑ quo more hominum locutꝰ ẽ ⁊ apłs di¬
cendo contra naturam in oled insitum oleastrũ
factum eẽ partieipem pinguedinis oleȩ.⁊ mon¬
stra. ostenta. portenta. ꝓdigia. nuncupant᷑: hoc
monstrare debent. hoc ostende ł p̃ostendere.
hoc p̃dicere qđ facturus sit ds̃ que de corporibꝰ
hominum. sep̃nuntiauit ẽẽ facturum nulla

Expanded text:
uelim, huius operis quis erit finis? Monstra sane uelim, huius operis quis erit finis? Monstra sane dicta perhibent a monstrando, quod aliquid significando demonstrent, et ostenta ab ostendendo, et portenta a portendendo, id est praeostendendo, et prodigia, quod porro dicant, id est futura praedicant. Sed uiderint eorum coniectores, quo modo ex eis siue fallantur siue instinctu spirituum, quibus cura est tali poena dignos animos hominum noxiae curiositatis retibus inplicare, etiam uera praedicant, siue multa dicendo aliquando in aliquid ueritatis incurrant. Nobis tamen ista, quae uelut contra naturam fiunt et contra naturam fieri dicuntur quo more hominum locutus est et apostolus dicendo contra naturam in olea insitum oleastrum factum esse participem pinguedinis oleae et monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur, hoc monstrare debent, hoc ostendere uel praeostendere, hoc praedicere, quod facturus sit Deus, quae de corporibus hominum se praenuntiauit esse facturum, nulla
Abbreviated transcription (Latin):
s iacebat simił ceteris facie eademq ł etiam u¬
beriore fecunditate pollebat. Nam dei paradi¬
so indiumis eloquus comparata ẽ.Hec po¬
stea quam tacta de cęlo ẽ sicut illoꝵ quoq at¬
testatur hẏstoria ⁊ nunc ab eis quiueniunt
ad loca illa conspicit᷑: ꝓdigiosa fulgine horro¬
ri ẽ et poma eiꝰ interiorem fauillam mendaci
suꝑficiȩ maturitatis includunt Rece non erat
talis: et talis ẽ. Eece aconditore naturarũ na¬
tura eiꝰ in hanc fedissimam diuersitatem mi¬
rabili mutatione conũsa ẽ.: Et quod pꝰ tam
longum accidit tempꝰ: tam longo tp̃r ꝑseue¬
rat. Sicut gͦ non fuit impossibile dõ quas
uoluit institucre: sic ei non ẽ impossibile in
qͥcqͥd uoluerit quas instituit mutare naturas.
Unde illoꝵ quoq miraculoꝵ multitudo silue¬
scit: quȩ monstra. ostenta. portenta. ꝓdigia
nuncupant᷑. Quȩ recolere et cõmemorare si

Expanded text:
sed iacebat simili ceteris facie eademque uel etiam used iacebat simili ceteris facie eademque uel etiam uberiore fecunditate pollebat; nam Dei paradiso in diuinis eloquiis conparata est. Haec postea quam tacta de caelo est, sicut illorum quoque adtestatur historia et nunc ab eis qui ueniunt ad loca illa conspicitur, prodigiosa fuligine horrori est et poma eius interiorem fauillam mendaci superficie maturitatis includunt. Ecce non erat talis, et talis est. Ecce a conditore naturarum natura eius in hanc foedissimam diuersitatem mirabili mutatione conuersa est; et quod post tam longum accidit tempus, tam longo tempore perseuerat. Sicut ergo non fuit inpossibile Deo, quas uoluit instituere, sic ei non est inpossibile, in quidquid uoluerit, quas instituit, mutare naturas. Unde illorum quoque miraculorum multitudo siluescit, quae monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur; quae recolere et commemorare si
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ similes confitemur: eosdẽ dissimiles inue¬
nimus. S mirabilior est consideratio dissimi¬
litudinis. qm̃ similitudinem iustiꝰ uidet᷑ ex¬
poscere natura communis. Ettamen qm̃ q̃
sunt rara ipsa sunt mira: multo ampliꝰ admi¬
ramur. quando duos ita similes reꝑimꝰ ut in eis
discernendis aut semꝑ aut frequent̃ erremꝰ.
S qđ dixi scriptum auarrone licet eoꝵ sit hy¬
storicus idemq doctissimus. fortasse ucre fa¬
ctum c̃ẽ non credunt: aut quia ñ dui mansit
alius eiusdem syderis cursus. s reditum ẽ ad
solitum. minꝰ isto mouent᷑ exemplo. Habeant
gͦ aliud quod etiam nunc possit ostendi. eisq
puto debere sufficere: quo cõmoneant᷑ cũ ali¬
qͥd aduerterint in aliqua institutione nat̾e
eamq sibi notissimam fecerint: non se ide
deo debere p̾scribere quasi eam ñ possit inlon¬
ge aliud quam eis cognita ẽ uertere atq mu¬
tare. Terra sodomoꝵ non fuit utiq ut nc̃ ẽ:

Expanded text:
ergo similes confitemur, eosdem dissimiles inueergo similes confitemur, eosdem dissimiles inuenimus. Sed mirabilior est consideratio dissimilitudinis, quoniam similitudinem iustius uidetur exposcere natura communis. Et tamen quoniam quae sunt rara ipsa sunt mira, multo amplius admiramur quando duos ita similes reperimus, ut in eis discernendis aut semper aut frequenter erremus. Sed quod dixi scriptum a Varrone, licet eorum sit historicus idemque doctissimus, fortasse uere factum esse non credunt; aut quia non diu mansit alius eiusdem sideris cursus, sed reditum est ad solitum, minus isto mouentur exemplo. Habent ergo aliud, quod etiam nunc possit ostendi eisque puto debere sufficere, quo commoneantur, cum aliquid aduerterint in aliqua institutione naturae eamque sibi notissimam fecerint, non se inde Deo debere praescribere, quasi eam non possit in longe aliud, quam eis cognita est, uertere adque mutare. Terra Sodomorum non fuit utique ut nunc est,
Abbreviated transcription (Latin):
id esse factum insacris litteris legimꝰ: ⁊ retro
uersum fuisse maximum sydus regnante
ezechia mͦ cõmemorauimꝰ. Quod uͦ de lucifero
uarro scripsit: non est illic dictum alicui peͦ¬
tenti homini id fuisse concessum. Non gͦ de
noticia naturarum caliginem sibi faciant in¬
fideles. quasi nonpossit inaliqua re diuinitꝰ
fieri aliud quam in eiꝰ naturam ꝑhumanã suã
exꝑientiam cognouerunt: quamuis ⁊ ipsa q̃
inrerum natura omnib nota sunt ñ minꝰ mira
st̃ eẽntq stupenda considerantibꝰ cunctis. si so¬
lerent homines mirari mira nisi rara. Quis enĩ
consulta ratione non uideat inhominum in¬
numerabili numerositate. et tanta naturȩ si¬
militudine ualde mirabilit̃ sic habere singu¬
los singulas facies: ut nisi inter se similes eẽnt
non discernerent᷑ species eoꝵ ab animalibꝰ cete¬
ris. et rursus nisi inter se dissimiles eeñt non
discernerent᷑ singuli abhominib ceteris: Qͦ

Expanded text:
id esse factum in sacris litteris legimus, et retro id esse factum in sacris litteris legimus, et retro uersum fuisse maximum sidus regnante Ezechia modo commemorauimus. Quod uero de Lucifero Varro scripsit, non est illic dictum alicui petenti homini id fuisse concessum. Non ergo de notitia naturarum caliginem sibi faciant infideles, quasi non possit in aliqua re diuinitus fieri aliud, quamdiu eius natura per humanam suam experientiam cognouerunt; quamuis et ipsa, quae in rerum natura omnibus nota sunt, non minus mira sint, essentque stupenda considerantibus cunctis, si, solerent homines mirari mira nisi rara. Quis enim consulta ratione non uideat in hominum innumerabili numerositate et tanta naturae similitudine ualde mirabiliter sic habere singulos singulas facies, ut nisi inter se similes essent, non discerneretur species eorum ab animalibus ceteris; et rursus nisi inter se dissimiles essent, non discernerentur singuli ab hominibus ceteris? Quos
Abbreviated transcription (Latin):
lut mnerrabili computatione de p̃teritis ac fu¬
turis astroꝵ motib conscriptos habent. Quos
canones sequendo ausisunt dicere hoc qd̃ de
lucifero contigit. nec antea nec postea contigisse.
Nos autem indiuinis libris legimꝰ etiam solẽ
ipsum ⁊ stitisse cum hoc adomino deo petisset
uir sc̃s iħs naue donec ceptum p̃lium uictoria
terminaret: ⁊ retrorsum redisse ut regi erechie
qͥndecim anni aduiuendum additi. hoc etiã
ꝓdigio ꝓmissiom dei significarent᷑ adiuncto.
S ista quoq miracula quȩ meritis sunt con¬
cessa scõr qͣndo credunt isti facta. magicis artibꝰ
tribuunt. Unde illud ẽ quod suꝑius cõmemo¬
raui dixisse uirgihum. sistere aquam flutuis.
⁊ uertere sydera ntro. Nam ⁊ fluuium stetisse
suꝑiꝰ. inferiꝰq fluxisse. cum popłs dei ductore
supͣ memorato iħ unaue uiam carpet.⁊ helya
ꝓpħa transeunte ac postea discipło eiꝰ heliseo

Expanded text:
lut inerrabili conputatione de praeteritis ac fulut inerrabili conputatione de praeteritis ac futuris astrorum motibus conscriptos habent, quos canones sequendo ausi sunt dicere. hoc, quod de Lucifero contigit, nec antea nec postea contigisse. Nos autem in diuinis libris legimus etiam solem ipsum et stetisse, cum hoc a Domino Deo petiuisset uir sanctus Iesus Naue, donec coeptum proelium uictoria terminaret, et retrorsum redisse, ut regi Ezechiae quindecim anni ad uiuendum additi hoc etiam prodigio promissioni Dei significarentur adiuncto. Sed ista quoque miracula, quae meritis sunt concessa sanctorum, quando credunt isti facta, magicis artibus tribuunt. Unde illud est, quod superius commemoraui dixisse Vergilium: Sistere aquam fluuiis et uertere sidera retro. Nam et fluuium stetisse superius inferiusque fluxisse, cum populus Dei ductore supra memorato Iesu Naue uiam carperet, et Helia propheta transeunte ac postea discipulo eius Helisaeo
Abbreviated transcription (Latin):
tum non appellaret: nisi ẽẽ contra naturam ui¬
deret᷑. Omnia quippe portenta contra naturã
dicimus eẽ s non sunt. Quomͦ enim ẽ contra
naturam qd dei fit uoluntate. cum uoluntas
tanti utiq conditoris. condite rei cuiꝰq natura
sit: Portentũ gͦ fit non contranaturam: s con¬
tra quam ẽ nota natura. Quis autem portentoꝵ.
numerat multitudinem quȩ historia gentiũ
continent᷑: S nunc in hoc uno attendamꝰ qđ
adrem de qua agimꝰ ꝑtinet. Quid ita disposi¬
tum ẽ ab auctore nature cęli ⁊ t̾re quemadmo¬
dum cursus ordinatissimus syderum: Quid
tam ratis legib fixisq firmatum : Eccamen
qñ ille uoluit qui summo regit imꝑio ac pote¬
state quod condidit: stella p̃ceteris magnitu¬
dine ac splendore notissima colorem. magni¬
tudinem. figuram. ⁊ qđ ẽ mirabiliꝰ sui cursus or¬
dinem legemq mutauit. Turbauit ꝓfecto tunc
siulli iam fuerunt canones astrologoꝵ. qͦs ue¬

Expanded text:
tum non appellaret, nisi esse contra naturam uitum non appellaret, nisi esse contra naturam uideretur. Omnia quippe portenta contra naturam dicimus esse; sed non sunt. Quo modo est enim contra naturam, quod Dei fit uoluntate, cum uoluntas tanti utique conditoris conditae rei cuiusque natura sit? Portentum ergo fit non contra naturam, sed contra quam est nota natura. Quis autem portentorum numerat multitudinem, quae historia gentium continetur? Sed nunc in hoc uno adtendamus, quod ad rem, de qua agimus, pertinet. Quid ita dispositum est ab auctore naturae caeli et terrae, quem ad modum cursus ordinatissimus siderum? Quid tam ratis legibus fixisque firmatum? Et tamen, quando ille uoluit, qui summo regit imperio ac potestate quod condidit. stella prae ceteris magnitudine ac splendore notissima colorem, magnitudinem, figuram et quod est mirabilius sui cursus ordinem legemque mutauit. Turbauit profecto tunc, si ulli iam fuerunt, canones astrologorum, quos ue
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ legit᷑ quał in paradiso uixerit homo. qͣn¬
tũq fuerit anecessitate mortis alienꝰ. quibꝰ uti¬
q si crederent non cum illis de pena damnatoꝵ
quȩ futura ẽ oꝑosiꝰ ageremus: de litteris eoꝵ
qui doctissimi apud illos fuerunt aliquid ꝓfe¬
rendumẽ. quo appareat posse fieri ut aliter se
habeat queq res quam pͥus in reb innotuerat suȩ
determinatione nature. Est in marci uarronis
libris quoꝵ inscriptio ẽ de gente popłi romani.
qđ eisdem uerbis quib ibi legit᷑ ⁊ hic ponam.
Incelo inquit mirabile extitit portentũ. Nam stel¬
lam ueneris nobilissimam quam plautꝰ uesꝑu¬
ginem. homerus hesꝑon appellat pulcherri.¬
mam dicens. castor scribit tantum portentum
ertitisse. ut mutaret colorem. magnitudinẽ
figuram cursum: Quod factum ita neq antea
nec postea sit: hoc factum ogigo regi dicebant
adrastos. cirecenos. ⁊ dionne appolites mathema¬
ticinobiles. Hoc certe uarro tantꝰ atictor porten¬

Expanded text:
bi legitur qualis in paradiso uixerit homo quantumque fuerit a necessitate mortis alienus quibus utique si crederent, non cum illis de poena damnatorum, quae futura est, operosius ageremus: de litteris eorum. qui doctissimi aput illos fuerunt, aliquid proferendum est, quo appareat posse fieri, ut aliter se habeat quaeque res, quam prius in rebus innotuerat suae determinatione naturae. Est in Marci Varronis libris, quorum inscriptio est: De gente populi Romani, quod eisdem uerbis, quibus ibi legitur, et hic ponam: \'In caelo, inquit, mirabile exstitit portentum: nam stellam Veneris nobilissimam, quam Plautus Vesperugiuem, Homerus Hesperon appellat, pulcherrimam dicens, Castor scribit tantum portentum exstitisse, ut mutaret colorem, magnitudinem, figuram, cursum; quod factum ita neque antea nec postea sit. Hoc factum Ogygo rege dicebant Adrastos Cyzicenos et Dion Neapolites, mathematici nobiles.\' Hoc certe Varro tantus auctor porten
Abbreviated transcription (Latin):
Ropħa malachias siue malachim xxu¬
qui ⁊ angłs dictus ẽ qui etiam ezras sacerdo ᷤ
cuiꝰ alia incanone scripta recepta sunt ab aliqͥ¬
orum dicit ieronimꝰ. iudicium nouissimum
ꝓpħat dicens. Ecce ueniet dicit dñs omps ⁊¬
quis sustinebit diem introitꝰ eiꝰ: aut qͥs ferre
poterit ut aspiciat eum: Quia ipse ingrediet᷑
quasi ignis conflatoru.⁊ quasi herba lauan¬
tium. Et sedebit conflans ⁊ emundans. ⁊ ficut
aurum sicut argentum. ⁊ emundabit filios le¬
ui ⁊ fundet eos sicut aurum ⁊ sic̃ argentum.

Expanded text:
a Malachiel siue Malachi, qui et angelus dictus est, qui etiam Esdras sacerdos, cuius alia in canonem scripta recepta sunt, ab aliquonem dicit Hieronymus, iudicium nouissimum prophetat dicens: Ecce uenit, dicit Dquis sustinebit diem introitus ejus? aut quis ferre poterit ut aspiciat eum? Quia ipse ingreditur quasi ignis conflatorii, et quasi herba lavantium: et sedebit conflans et emundans sicut argentum, et sicut aurum, et emundabit filios Levi, et fundet eos sicut
Abbreviated transcription (Latin):
futurum. quia in iudicio suo non indiget te¬
stib: eumq uelocem siue quia repente uen¬
turus ẽ eritq iudicium ipso mopinato eiꝰ
aduentu celerrimũ qd tardissimũ putabat᷑
siue quia ipsas conuincet sine ulla sermonis
plixitate conscientias. In cogitationib enim
sicut scriptum ẽ impii introgatio erit. ⁊ apłs.
uelox. cum sine mora reuocaturus ẽ inme¬
moriam: unde conuincat puniatq conscien¬
mum ꝑtinet ubi ait Frunt mͥ dicit dñs om.¬
nipotens in die qua ego facioinadqͥsitionẽ e
eligam eos sicut eligit hõ filium suũ qͥ ser¬
uit ei. Et conuertar ⁊ uidebitis qͥd sit int̃
iustum ⁊ iniquum ⁊ int̾ seruientem deo ⁊ eũ
qui non seruit ei. Quia ecce diesuenit ardens
sicut clibanus. ⁊ comburet eos. Et erunt om̃s
alienigene ⁊ uniuersi quifacrunt iniquitatẽ¬
ut stipula. ⁊ succendet eos dies ueniens dic̃ dñs
uob timentib nom̃ncũ sol iusticiȩ ⁊ sanitas ĩpen¬

Expanded text:
futurum, quia in iudicio suo non indiget tefuturum, quia in iudicio suo non indiget testibus, eumque uelocem, siue quia repente uenturus est eritque iudicium ipso inopinato eius aduentu celerrimum, quod tardissimum uidebatur, siue quia ipsas conuincet sine ulla sermonis prolixitate conscientias. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, inpii interrogatio erit; et apostolus: uelox, cum sine mora reuocaturus est in memoriam, unde conuincat puniatque conscienmum pertinet, ubi ait: Erunt mihi, dicit Dominus omnipotens, in die qua ego facio in adquisitionem, et eligam eos sicut eligit homo filium suum qui seruit ei; et conuertar et uidebitis quid sit inter iustum et iniquum, et inter seruientem Deo et eum qui non seruit ei. Quia ecce dies uenit ardens sicut clibanus et conburet eos, et erunt omnes alienigenae et uniuersi, qui faciunt iniquitatem, stipula, et succendet eos dies ueniens, dicit Domuobis, qui timetis nomen meum, sol iustitiae, et sanitas in pin