comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm familiarit̃ tͥ s etiam quam matͥ eccłiȩ
uniũsalit̃ debeo caritate ac seruitute cõpellor:
uare iubet. nullo mͦ recusare : s potius ꝓmp¬
ta & deuota uoluntate susciꝑe. Quanto enĩ
cupiolatius erogari pęcuniam dñicam: tanto
magis me oportet si quam dispensatores con¬
seruos meos difficultatem in erogando senti¬
re cognosco. agere quantum in me est: ut
facile atq ecpedite possint. quod impigre ac
rationem ꝑtinet: nolun te moueri ex hoc
qͦd sepe tͥ abiectum sermonem fastidiosũq
hab̾e uisꝰ es: fieri enim potest. ut ei quem in¬
struebas non ita uisum sit.S qͥa tu aliquid
meliꝰ audire desiderabas: eo tͥ quod dicebas
uideret᷑ indignum aurib alioꝵ. Nam &
mͥ ꝓpe semꝑ sermo m̃s displicet. melioris
enim auidus sum: quosepe fruor int̃ius. an¬
tequam eum explicare t̃bis sonantib cȩꝑo.
Quod ubi minꝰ quam mͥ notus ẽ etialuero:

Expanded text:
quam familiariter tibi, sed etiam quam matri Ecclesiae quam familiariter tibi, sed etiam quam matri Ecclesiae universaliter debeo, charitate ac servitute compellor, vari jubet, nullo modo recusare, sed potius prompta et devota voluntate suscipere. Quanto enim cupio latius erogari pecuniam dominicam, tanto magis me oportet, si quam dispensatores conservos meos difficultatem in erogando sentire cognosco, agere quantum in me est, ut facile atque expedite possint, quod impigre ac rationem pertinet, nolim te moveri ex eo quod saepe tibi abjectum sermonem fastidiosumque habere visus es. Fieri enim potest ut ei quem instruebas non ita sit visum, sed quia tu aliquid melius audiri desiderabas, eo tibi quod dicebas videretur indignum auribus aliorum. Nam et mihi prope semper sermo meus displicet. Melioris enim avidus sum, quo saepe fruor interius, antequam eum explicare verbis sonantibus coepero: quod ubi minus quam mihi notus est evaluero,
Abbreviated transcription (Latin):
frater deo gr̃as: ut aliquid
ad te de caterizandis rudib
quod tibi usui cẽt scriberem.
Dixisti enim qͥd sepe apus cartaginem tibi
diaconus es. ad te adducunt᷑ qui fide xp̃ia¬
na pͥmitus imbuendi sunt: eo quod existime¬
ris habe catezizandi ub̃em facultatem. & do¬
ctria fidei & suauitate sermonis. Te autem
pene semꝑ angustias pati. id ipsum quod
credendo xp̃iani sumꝰ. quo pacto cõmode
intimandum sit: unde exordienda. qͦusq sit
ꝑducenda narratio. Utrum ȩxortationem
aliqm t̾minata narratione adhib̾e debeamꝰ:
an p̃cepta sola quibꝰ obseruandis cui loqͥmͦ
nouerit xp̃ianam uitam ꝓfessionemꝰ reti¬
nere. Sepe autem tͥ accidisse confessus atq
questus es: ut insermone longo & tepido
tibi ipse uilesceres eẽsq fastidio. nedum illi
erant eaq te necessitate fuisse compulsum.
ut ea me quam tͥ debeo caritate compelleres:
ue grauarer int̃ occupationes meas tͥ de
hac re aliquid scribe. Ego uͦ non ea tantum

Expanded text:
frater Deogratias, ut aliquid ad te de catechizandis rudibus, quod tibi usui esset, scriberem. Dixisti enim quod saepe apud Carthaginem, ubi diaconus es, ad te adducuntur, qui fide christiana primitus imbuendi sunt, eo quod existimeris habere catechizandi uberem facultatem, et doctrina fidei et suavitate sermonis: te autem pene semper angustias pati, idipsum quod credendo christiani sumus, quo pacto commode intimandum sit; unde exordienda, quousque sit perducenda narratio; utrum exhortationem aliquam terminata narratione adhibere debeamus, an praecepta sola, quibus observandis cui loquimur noverit christianam vitam professionemque retineri. Saepe autem tibi accidisse confessus atque conquestus es, ut in sermone longo et tepido tibi ipse vilesceres essesque fastidio, nedum illi erant: eaque te necessitate fuisse compulsum, ut ea me quam tibi debeo charitate compelleres, ne gravarer inter occupationes meas tibi de hac re aliquid scribere. 2. Ego vero non ea tantum
Abbreviated transcription (Latin):
queris audiendo credat: credendo sꝑet: span¬
do amet. De ipsa etiam seueritate dei qͥ corda¬
mortalium salubrimo t̾rore quatiunt᷑. cari¬
tas edificanda est⁊ ut ab eo quem timet amari
se gaudens. eum redamare audeat: eiꝰq in se di¬
lectioni etiam s impune possec. tam̃ displice¬
re uereat᷑. Rarissime qͥppe accidit. immo uͦ
nunqm: ut qͥs quam ueniat uolens fieri xp̃ia¬
nus. qui ñ sit aliqͦ dei timore ꝑculs. Si enim
aliquod cominodum expectando ab homini¬
bus qͥb se alit̾ placit᷑um non putat. aut ali¬
quod ab hominib incommodum deuitando.
quoꝵs offensionem aut inimicicias reformidãt
uult fieri xp̃ianus:. non fieri uult potiꝰ. qͣm fin¬
gere. fides enim ñ res est salutantis corporis. s
credentis animi. S plane sepe adest mis cd̃ia
dei ꝑminist̾ium cathezizantis: ut sermone
commotꝰ. iam fieri uelit. qͦd decreuerat finge¬
re. Q uod cum uelle ceꝑit: tẽ eum uenisse de¬

Expanded text:
queris audiendo credat, credendo speret, speranqueris audiendo credat, credendo speret, sperando amet. mortalium saluberrimo terrore quatiuntur, charitas aedificanda est; ut ab eo quem timet, amari se gaudens, eum redamare audeat, ejusque in se dilectioni, etiamsi impune posset, tamen displicere vereatur. Rarissime quippe accidit, imo vero nunquam, ut quisquam veniat volens fieri christianus, qui non sit aliquo Dei timore perculsus. Si enim aliquod commodum exspectando ab hominibus, quibus se aliter placiturum non putat, aut aliquod ab hominibus incommodum devitando, quorum offensionem aut inimicitias reformidat, vult fieri christianus; non fieri vult potius quam fingere. Fides enim non res est salutantis corporis, sed credentis animi. Sed plane saepe adest misericordia Dei per ministerium catechizantis, ut sermone commotus jam fieri velit quod decreverat fingere: quod cum velle coeperit, tunc eum venisse de
Abbreviated transcription (Latin):
cit domini sacerdotum. dilucide plenius
ac uerius publicata ẽẽ que obiciunt: homo
putans sibi magis credi debere quam deo.
ꝓfert thiconius diuini testamenti tonitrua.
quod factum est in ꝓmissione abrahȩ ysaac¬
& iacob: quoꝵ se dm̃ testat᷑ dicens. Ego sum
ds abraham. ds ysaac & cłs iacob: hoc nom̃
est michi in et̃num. Et iste opponit narratio¬
nes cons acerdotum suoꝵ. Quid dictum ẽ
ad abraham: In semine tuo benedicent᷑ om̃s
meam. Quid dictum est ad iacob: Egosum
ds abrahe patͥs tui & ds ysaac: ne timeas.
Terram enim supra quam tudormis tͥ dabo.
& semini tuo: & erit semen tuum sic̃ arena
inaris: & replebit᷑ in mare & in affricum & in
aquilonem & in orientem: & benedicent᷑ in
te om̃s tͥb terre & in semine tuo. Ne autem
hoc de iudeis dictum putent: quod sit sem̃
abrahe in qͦ dietum ẽ benedicendas omnes
gentes exponit apłs. Abrahe inquit dicte st̃

Expanded text:
cit, domini sacerdotum dilucide plenius cit, domini sacerdotum dilucide plenius ac uerius publicata esse quae obiciunt.s o hominem putantem sibi magis credi debere quam deo! profert Tychonius diuini testamenti tonitrua, quod factum est in promissione Abrahaet Jacob, quorum se Deum testatur dicens: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob; hoc nomen est mihi in aeternum . Et iste opponit narrationes consacerdotum suorum. Quid dictum est ad Abraham? In semine tuo benedicentur omnes meam . Quid dictum est ad Jacob? Ego sum Deus Abrahae patris tui, et Deus Isaac, ne timeas. Terram enim supra quam tu dormis, tibi dabo et semini tuo: et erit semen tuum sicut arena terrae 2, et replebitur in mare et in africum et in aquilonem et in orientem. et benedicentur in te omnes tribus terrae et in semine tuo. ne autem hoc de Iudaeis dictum putent, quid sit semen Abrahae in quo dictum est benedicendas omnes gentes, exponat apostolus: Abrahae, inquit, dictae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
thiconium. rep̃hendens eum. quod eccłiã p̃di¬
caret toto orbe diffusam.&e admonens ne face¬
re auderet: hoc oꝑe statuimus respondere.
Illud itaq pͥmum uideamꝰ quale sit: quod gal¬
los & his panos & italos & eoꝵ socios. qͦs utiq
totum orbem uult intelligi. traditorib affri¬
canis. commentio. scelerum & societate cri.¬
minum. dicit consimiles. Homini enim de
scͥpturis scĩs ꝓferenti tam multa & tamin-¬
gentia documenta. ipse sine documentis
loquit᷑: & uult nicħ ꝓbans credi sibi: inui¬
tans eum uidelicet ad imitationem sui:
quia &s ipse quibdam coep̃is suis eontra
tot eccłias ꝑ tantam latitudinem t̾rarum
omnium constitutas. non nisi loquentib
credidit. Qua credulitate quid magis te¬
merarium repiri potest: Dicit enim legatio¬
ne functos quosdam sic̃ ipse asserit fidelissi¬
mos testes ad easdem uenisse ꝓuincias: dem¬
de geminato aduentu seĩssimoꝵ sicut ipse di¬

Expanded text:
Tychonium reprehendens eum, quod ecclesiam praediTychonium reprehendens eum, quod ecclesiam praedicaret toto orbe diffusam, et ammonens ne facere auderet, hoc opere statuimus respondere. Illud itaque primum uideamus quale sit, quod Gallos et Hispanos et Italos et eorum socios, quos utique totum orbem uult intellegi, traditoribus Africanis commercio scelerum et societate criminum dicit esse consimiles. homini enim de scripturis sanctis proferenti tam multa et tam ingentia documenta ipse sine documentis loquitur et uult nihil probans credi sibi, inuitans eum uidelicet ad imitationem suam, quia et ipse quibusdam coepiscopis suis contra tot ecclesias per tantam latitudinem terrarum omnium constitutas non nisi loquentibus credidit. qua credulitate quid magis temerarium repperiri potest? dicit enim legatione functos quosdam, sicut ipse asserit, fidelissimos testes ad easdem uenisse prouincias; deinde geminato aduentu sanctissimorum, sicut ipse di
Abbreviated transcription (Latin):
retenta & nunc exibita est. euacuet᷑. Hoc gͦ
thiconius cum uehement̃ copioseq disse¬
reret. & ora contradicentium multis ac mag¬
nis ac manifestis scãrum scͥpturarum testimo¬
niis oppilaret. non uidit quod conseguent̃
uidendum fuit: illos uidelicet in affrica
xp̃ianos ꝑtinere ad eccłiam toto orbe diffu¬
Sam: qui utiq non istis ab eiusdem orbis
communione atq unitate seiunctis. Sed
ipsi orbi t̾rarum ꝑ communionem conecte¬
rentur. Parmenianus aut̃ cȩt̾iq donatiste
uiderunt hoc ẽẽ consequens: & maluer̃t
susciꝑe obstinatissimum anmum adũsus
aꝑtissimam ueritatem quam thiconius as¬
serebat: quam ea conces sa suꝑari ab affrica-¬
nis eccłiis. que illius unitatis quam thico¬
nius asserebat cominunione gauderent:
unde se isti separassent. Et parmenianus qui¬
dem pͥmo eum ꝑ epłam uelut corrigendum
natum. Epłȩ itaq parmeniani quamꝯ scͥpsit ad

Expanded text:
retenta et nunc exhibita est, euacuetur. hoc ergo retenta et nunc exhibita est, euacuetur. hoc ergo Tychonius cum uehementer copioseque dissereret et ora contradicentium multis et magnis et manifestis sanctarum scripturarum testimoniis oppilaret, non uidit quod consequenter uidendum fuit, illos uidelicet in Africa christianos pertinere ad ecclesiam toto orbe diffusam, qui utique non istis ab eiusdem orbis communione atque unitate seiunctis, sed ipsi orbi terrarum per communi. onem conecterentur. Parmenianus autem ceterique Donatistae uiderunt hoc esse consequens et maluerunt suscipere obstinatissimum animum aduersus apertissimam ueritatem, quam Tychonius asserebat, quam ea concessa superari ab Africanis ecclesiis, quae illius unitatis quam Tychonius asseruit communione gauderent, unde se isti separassent. et Parmenianus quidem primo eum per epistulam uelut corrigendum natum. epistulae itaque Parmeniani quam scripsit ad
Abbreviated transcription (Latin):
tim etiam tractando disserui
Inunc aut̃ qm̃ incidit in manꝰ
nr̃as parmeniani quondam ep̃i eorum
quedam epła quȩ scͥbitur ad thiconium.
hominem quidem & ac ingenio p̃ditum
& ub̃i eloquio. s tamen donatistam: cum
eum arbitraret᷑ in hoc errare quod ille
uerum coactꝰ est confiteri: placuit petenti¬
bus immo iubentib fr̃ib. ut huic eiꝰdem
parmeniani epłe respondem. ꝓpt̾ quedã
maxime quȩ de scͥpturis testimonia ñ
sicut accipienda ft̾ accipit. Chiconius enĩ
omnium sc̃arum paginarum uocibus
corda ce ora scõꝵ p̃iusum atq p̃dictum ẽ.
Quo ꝑspecto suscepit aduersꝰ ipsos suos de
monstrare & asserere. nullius hominis qͣm¬
uis sceleratum & immane peccatum p̃scri¬
bere ꝓmissis dei: nec id agere quoꝵ libet intͣ
eccłiam constitutoꝵ quamlibet impietatẽ.
ut fides dei de eccłia fut᷑a & diffund enda uq
ad t̾minos orbis t̾rȩ. quȩ in ꝓmissis patrũ

Expanded text:
tim etiam tractando disserui. tim etiam tractando disserui. nunc autem, quoniam incidit in manus nostras Parmeniani quondam episcopi eorum quaedam epistula quam scribit ad Tychonium, hominem quidem et acri ingenio praeditum et uberi eloquio, sed tamen Donatistam, cum eum arbitraretur in hoc errare quod ille uerum coactus est confiteri, placuit petentibus, immo iubentibus fratribus, ut hic eidem Parmeniani epistulae responderem propter quaedam maxime quae de scripturis testimonia non sicut accipienda sunt accipit. Tychonius enim omnibus sanctarum paginarum uocibus corda et ora sanctorum praeuisum atque praedictum est. quo perspecto suscepit aduersus ipsos suos hoc demonstrare et adserere, nullius hominis quamuis sceleratum et immane peccatum praescribere promissis dei nec id agere quorumlibet intra ecclesiam constitutorum et quamlibet impietatem, ut fides dei de ecclesia futura diffundenda usque ad terminos orbis terrae, quae in promissis patrum
Abbreviated transcription (Latin):
ntrasus usnis contra eplam parmeniani.
donatistarum cartaginensis ep̃i. success o¬
risq donati. questio magna u̾sat᷑ ce solutt:
utrum in unitate & eorundem communio¬
ne sacram̃toꝵ mali contaminent bonos: ce
quemadinodum ñ contaminent disputa¬
tur: ꝓpt̾ ȩccłiam toto orbe diffusam: eui
calumniando scisma fecerunt. In quoꝵ
libro t̾cio eum dissereret᷑ quomodo sit
accipiendum quod ait apłs. auferte ma¬
lum ex uob̃ipsis: illud quod dixi. ut ex se¬
met ipso quisq auferat malum. non sic ẽẽ
intelligendum. sed sic potiꝰut homo malꝰ
auferat᷑ ex hominib bonis. quod fit per
eccłiasticam disciplinam. Satis greca lin¬
gua indicat: ubi sine ambiguitate scͥptũ
est ut intelligat᷑ hic malꝰ. non hoc malũ:
quamtuis &e scđm istum intellectum res¬
ponderim parmeniano. Hoc opꝰsic inci.¬
pit. Multa quidem & alia aduersus do¬
ulta euidem & alia aduersꝰ ad ty¬
donatistas ꝓ uiribus qͦs dñs cho
prebet partim scribendo par nũ¬

Expanded text:
ris contra epistulam Parmeniani, Donatistarum Carthaginiensis episcopi successorisque Donati, quaestio noua uersatur et soluitur, utrum in unitate eorundem communione sacramentorum mali contaminent bonos et quemadmodum non contaminent disputatur propter ecclesiam toto orbe diffusam, cui calumniando scisma fecerunt. In quorum libro tertio, cum dissereretur, quomodo sit accipiendum, quod ait apostolus: auferte malum ex uobis ipsis, illud, quod dixi: ut ex se ipso quisque aufeintellegendum, sed sic potius, ut homo malus auferatur ex hominibus bonis, quod fit per ecclesiasticam disciplinam, sicut graeca lingua indicat, ubi sine ambiguitate scriptum est, ut intellegatur: hominem malum, non: hoc malum, quamuis et secundum istum intellectum responderim Parmeniano.\' Hoc opus sic incipit: Multa quidem alias aduersus Doulta quidem alias aduersus Donatistas pro uiribus quas dominus praebet partim scribendo par
Abbreviated transcription (Latin):
enim & apłica doctͥua. ut omnis anima
sublimiorib potestatib subdita sit. Et
ut reddant᷑ omnib omniarCui tributũ
tͥbutum. cui uectigal uectigal. & cęt̾a.¬
quȩ saluo dei nr̃i eultu constitutionis hu¬
mane pͥncipibus reddimus. Quando &
ipse dñs. ut nob huius sanȩ doctͥnȩ p̾b̃et
exemplum. ꝓ capite hominis quo erat in
fideles. dñis suis temporalib equanimtt̃
fidelit̃q seruire. Quos iudicat᷑i sunt.si usq
in finem iniquos inuenerint: aut cum qͥb¬
equalit̃ regnat᷑i sunt. Si o illi ad dm̃ ue-
rum conu̾si fuerint: omnib tam̃ p̃cipit᷑
seruire humanis potestatib atq terrenis:
quousq post tempus p̃finitum qͦd signi¬
ficant .lxx. anni. ab istiꝰ scłi confusione.
tanqͣm de captiuitate babyloniȩ. sic̃ irłm
ne: ipsi etiam t̾reni reges desertis idolis ꝓ
quib ꝑsequebant᷑. xp̃ianos. unum uerum

Expanded text:
nquit, doctrina, ut omnis anima sublimioribus potestatibus subdita sit, et ut reddantur omnibus omnia, cui tributum tributum, cui vectigal vectigal, et caetera, salvo Domini nostri cultu, constitutionis humanae principibus reddamus, quando et ipse Dominus, ut nobis hujus sacrae doctrinae praeberet exemplum, pro capite hominis, quo erat indles boni dominis suis temporalibus aequanimiter fideliterque servire, quos judicaturi sunt, si usque in finem iniquos invenerint, aut cum quibus regnaturi sunt, si et illi ad verum Deum conversi fuerint. Omnibus tamen praecipitur servire humanis potestatibus atque tequousque post tempus praefinitum, quod significant septuaginta anni, ab istius saeculi confusione tanquam de captivitate Babyloniae, sicut Jerune ipsi etiam terreni reges desertis idolis, pro quibus persequebantur Christianos, unum verum
Abbreviated transcription (Latin):
unum collecta & contexta cognoui: feci
ut ad ordinem numeroꝵ p̃scriptis titulis
iohanne baptista.IIi. Quod discipuli domini ceperunt
uellere spicas & manducare.iiii. De lino fumigante.
Ue ceco & muto. Ui Quid sit quod ait & si ego in beel¬
rebub eitio demones.uIi. Quid sit quod att. progenies

Expanded text:
unum collecta et contexta cognovi; feci unum collecta et contexta cognovi; feci ut ad ordinem numerorum praescriptis titulis, . II. Quod discipuli Domini coeperunt vellere spicas, et manducare. III. De lino fumigante. IV. De caeco et muto. V. Quod ait, Et si ego in Beelzebub ejicio daemones. VI. Quod ait
Abbreviated transcription (Latin):
oc opus non ita scͥptum est. ac si eun¬
gelium exponendum ex ordine sus¬
ceptum ẽẽt anob̃: s ꝓ arbito & tempore con¬
sulentis cum quo agebat᷑: si quid ei uidebat᷑
obscurum. Ideoq multa & fortassis obscuri¬
ora p̃t̾missa sunt: quia ea iam nouerat qͥ ea
que nondum nouerat inquirebat: nec te-¬
neriuolebat festinationem suam in his q̃
ante. iam sic acceꝑat. ut etiam assiduitate au¬
diendi atq tractandi memoriȩ stabilider fir¬
meq mandarit. Non nulla etiam non hic
codem ordine mueniunt᷑ exposita. qͦ i eun¬
gelio narrata sunt: q̃m quedam festinatiõe
dilata. cum tempꝰ daret᷑ retractabant᷑: & eo
loco sc̃bebant᷑ qui uacuus in ordine iam ex¬
positarum rerum subsequebat᷑. Oͦd postea¬
qͣm comꝑi: neqͥs forte quierens aliquid lege-¬
re in hoc oꝑe. quod eum in euangłio mouis.¬
set &e ad quęrendum excitasset. tedio ꝑtur¬
bati ordinis offenderet᷑: quando quidem
ea quȩ carptim ut pot̾ant dictabant᷑ in

Expanded text:
oc opus non ita scriptum est, ac si Evangelium exponendum ex ordine susceptum esset a nobis: sed pro arbitrio et tempore consulentis, cum quo legebatur, si quid ei videbatur obscurum. Ideoque multa, et fortassis obscuriora praetermissa sunt; quia jam ea noverat, qui ea quae nondum noverat, inquirebat, nec teneri volebat festinationem suam in iis quae antea jam sic acceperat, ut etiam assiduitate audiendi atque tractandi, memoriae stabiliter firmeque mandaret. Nonnulla etiam hic non eodem ordine inveniuntur exposita, quo in Evagelio narrata sunt; quoniam quaedam festinatione dilata, cum tempus daretur, retractabantur, et eo loco scribebantur, qui vacuus in ordine jam expositarum rerum subsequebatur. Quod posteaquam comperi, ne quis forte quaerens aliquid legere in hoc opere, quod eum in Evangelio movisset et ad quaerendum excitasset, taedio perturbati ordinis offenderetur quandoquidem ea quae carptim, ut poterant, dictabantur, in
Abbreviated transcription (Latin):
ȩtas illius suꝑauit. Uirgo aut̃ sc̃a ꝓles nr̃a
ris nr̃i studio habet grandem librum de
scã uirginitate quem legat: de qͦ legendo
etiam te commonuerim. qm̃ multa conti¬
net utͥq necessaria castitati. hoc ẽ uirgina¬
li atq uiduali: quiȩ hic ꝓpt̾ea partim tenui¬
ter attigi. partim omnino p̃t̾misi: quia ibi
copiosius disputaui. Es eueres in grã xp̃i.¬

Expanded text:
etas illius superauit. uirgo autem sancta proles etas illius superauit. uirgo autem sancta proles ribus nostris, habet grandem librum de sancta uirginitate, quem legat. de quo legendo etiam te commonueram, quoniam multa continet utrique necessaria castitati, hoc est uirginali atque uiduali, quae hic propterea partim tenuiter adtigi, partim omnino praetermisi, quia ibi copiosius disputaui. perseueres in grati
Abbreviated transcription (Latin):
fructum s in coniugali bono ipse intelli¬
git᷑. iam dñicis horreis intulert̃. Habebuis
gͦ illic omnia ista bona suum locũ: etiam¬
si deinceps nulla uelit nub̃e: uel nemo du¬
cere uxorem. Secure itaq instate qͥb pote¬
stis. ut fiant qͦd uos estis: & orate uigilant̃
atꝙ feruent̃. ut adiutorio dext̾e excelsi &
retis in eo qͦd estis. & ꝓficiatis ad id qͦd eritꝰ.
Deinde obsecrouos ꝑ illum a qͦ & hoc do-¬
num accepistis. & huiꝰ doni p̃mia sꝑatis.:
ut me qͦq orationib tr̃is memineritis in¬
serere: cum tota domestiea tr̃a ȩccłia. Or-¬
dinatissime qͥppe ꝓuienit. ut matͥ ur̃e iã
grandeuȩ de oratione eplam rescͥberem:
ad ipsam qͥppe maxime ꝑtinet orando cõ¬
certare ꝓuob̃̾. que de seminꝰ sollicita est
qͣm de uob̃. & ut ad te potiꝰ quam ad illã
hoc de continentia uiduali opusculum
facerem: qͥa tͥ suꝑare adhuc restat: qͦd iã¬

Expanded text:
fructum. si in coniugali bono ipse intellefructum. si in coniugali bono ipse intellegitur, iam dominicis horreis intulerunt. habebunt ergo illic omnia ista bona suum locum, etiamsi deinceps nulla uelit nubere uel nemo ducere uxorem. secure itaque instate quibus potestis, ut fiant quod uos estis; et\' orate uigilanter atque feruenter, ut adiutorio dexterae excelsi et retis in eo quod estis et proficiatis ad id quod eritis. Deinde obsecro uos per illum, a quo hoc donum accepistis et huius doni praemia speratis, ut me quoque orationibus uestris memineritis inserere cum tota domestica uestra ecclesia. ordinatissime quippe prouenit, ut matri uestrae iam grandaeuae de oratione epistulam scriberem — ad ipsam quippe maxime pertinet orando concertare pro uobis, quae de se minus sollicita est quam de uobis — et ut ad te potius quam ad illam hoc de continentia uiduali opusculum facerem, quia tibi superare adhuc restat, quod iam a
Abbreviated transcription (Latin):
cieus impleto: ꝓfecto. nec t̾minꝰ scl̃i differet᷑.
Nec illuo uos retardet abstudio ꝑsuadendi
aliis bonum ur̃m. sichcat᷑ uobis. Cum & nuꝑ¬
de bonum sint. qͦmͦ ert̃ omnia bona in xp̃i
corpore. & maiora scilieet & minora. ħ om̃s
continentiȩ laude atq amore mutent᷑
Primo. qͥa conando ut om̃s sint continen¬
tes: tc erunt uł paucȩ. sleq enĩ om̃s capuns
ũbum hoc s q̃m scͥptum est. qͥ potest capere
capiat: tẽ capiunt q̃ possunt: si nec illis que
ñ capiunt taceat᷑. Deinde nec timere debe¬
mus ne forte om̃s capiant: & aliqͥd de mi¬
norib bonis. id est conugalis uite. xp̃i de¬
sit in corpore. Si enim om̃s audierint &
om̃s ceꝑint. intelligere debemꝰ hoc ipsum
fuisse p̃destinatum. ut coniuigalia bona in
illoꝵ m̃brorum numero eo iam fufficiant:
que tam multa ex hac uita tͣnsierunt. Neq
enim nc̃ si om̃s ft̾unt continentes:. honorẽ
continentium dat᷑ sunt eis. qͥ tͥcenariũ

Expanded text:
citius inpleto profecto nec terminus saeculi differetur. nec illud uos retardet ab studio persuadendi aliis bonum uestrum, si dicatur uobis: cum et nuptiae bonae sint, quomodo erunt omnia bona in Christi corpore, et maiora scilicet et minora, si omnes continentiae laude atque amore mutentur? primo, quia conando, ut omnes sint continentes, tunc erunt uel paucae; neque enim omnes capiunt uerbum hoc. sed quoniam scriptum est: qui potest capere. capiat, tunc capiunt quae possunt, si nec illis quae non capiunt taceatur. deinde nec timere debemus, ne forte omnes capiant et aliquid de minoribus bonis, id est coniugalis uitae, Christi desit in corpore. si enim omnes audierint et omnes ceperint, intellegere debemus hoc ipsum fuisse praedestinatum, ut coniugalia bona in illorum membrorum numero etiam sufficiant, quae tam multa ex hac uita transierunt. neque enim nunc, si omnes fuerint continentes, honorem continentium daturi sunt eis, qui tricenarium
Abbreviated transcription (Latin):
nas in uentre cȩti tribus diebus & tribus noctibus.
IX Quid sit qͦd ait. cum immundus sp̃s exierit ab homine.
XDe fructu centeno & sexageno & traceno.
xI Quid sit quod ait. colligite primum ⁊izania
rII De grano synapis. quod matus fit omnibus oleribus
xIII. De fermento quod accepit mulier. & abscondit in farine
satis tribus. xiuii De thesauro in agro abscondito.
xUAdixerunt iudei. unde huic sapientia hec & uirtutes.
discipłi xuiiDd sit munꝰ qͦdc̃q ẽ ex me tibi proderit.
UIII Quid sit quod ait. omnis plantatio quam non plan¬
tauit pater meus eradicabitur
UIXDe puero centurionis. & filia chananee mulieris.
Quid significent muti & ceci & surdi & claudi. qui cu¬
randi oblati sunt domino

Expanded text:
re ceti tribus diebus et tribus noctibus. VIII. Quod ait, Cum Spiritus immundus exierit ab homine. IX. De fructu centeno, sexageno, et triceno. X. Quod ait, Colligite primo zizania. XI. De grano sinapis quod majus fit omnibus oleribus. XII. De fermento quod accepit mulier, et abscondit in farinae satis tribus. XIII. De thesauro in agro abscondito. XIV. Quod dixerunt Judaei, Unde huic sapientia haec et virtus? I. Quid sit, Munus quodcumque est ex me, tibi proderit. XVII. Quod ait, Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus, eradicabitur. XVIII. De puero Centurionis et filia Chananaeae mulieris. XIX. Quid significent muti, et caeci, et surdi, et claudi, qui curandi oblati sunt Domino
Abbreviated transcription (Latin):
maledictꝰ es tu ã facie t̾re. que sulcepit sanguinem fr̃is tui ex ce¬
de manꝰ tuȩ. te enim oꝑari necelle ẽ t̾ram questerilis tibifruc¬
tus᷑ dabit:
uic capitulo genes eos. qͦ maledictum acce¬
pit cam. ut t̾re sterilitate puniret᷑. calum¬
miantes manichei. &e eugłio contrarium
demonstrare cupientes: ñ sane mͥ uident᷑ cogitare
cũ hominib se agere. s ꝓrsꝰ quasi pecora eẽnt qͥ cos
audirent. uel eors scͥpta legerent. sic abusi sunt im¬
peritia eoꝵ. & tarditate ingenii. uel potiꝰ amini cȩci

Expanded text:
t et recepit sanguinem fratris tui ei caede manus tuae; te enim operari necesse est terram. quia steriles tibi fructus dabit. huic capitulo geneseos, quo maledictum accepit Cain. ut terrae sterilitate puniretur. calumniantes Manichaei et euangelio contrarium demonstrare cupientes non sane mihi uidentur cogitare cum hominibus se agere, sed prorsus quasi pecora essent. qui eos audirent uel eorum scripta legerent: sic abusi sunt inperitia eorum et tarditate ingenii uel potius animi caeci
Abbreviated transcription (Latin):
consuetudinem uł adeptionem.in illa me¬
ligna ꝓfessione detinent᷑. si ad tuam in effa¬
bilem bonitatem saltem increpati auis cor¬
reptionib fugiant. & omnib carnalis uit
illecebris cȩlestem uitam eternamq prȩ¬
ponant. ExpliCIT LIBERΟEa

Expanded text:
consuetudinem vel adeptionem in illa maligna professione detinentur, si ad tuam ineffabilem bonitatem saltem increpati tuis correptionibus fugiant, et omnibus carnalis vitae illecebris coelestem vitam aeternamque praepo
Abbreviated transcription (Latin):
sit.: sed quicquid est. tantum modo est. De
in illo sunt potiꝰ omnia. quam ipse aucu¬
bi: nec tñ ita in illo. ut ipse sit locꝰ. locꝰ enĩ
inspacio ẽ quod longitudine ⁊ latitudine ⁊
altitudine corporis occupat᷑. Nec ds tale
aliquid ẽ. Et omnia gͥ in ipso sunt: & locꝰ
ñ est. Locus tam̃ cłi abusiue dr demplum
di: non qͦd eo contineat᷑. s quod ei p̃sens sit.
Id aut̃ nicħ melius quam anima munda

Expanded text:
sit, sed quidquid est, tantummodo est. XX. in illo sunt potius omnia, quam ipse alicubi. Nec tamen ita in illo, ut ipse sit locus: locus enim in spatio est quod longitudine et latitudine et altitudine corporis occupatur; nec Deus talealiquid est: et omnia igitur in ipso sunt, et locus non est. Locus tamen Dei abusive dicitur templum Dei, non quod eo contineatur, sed quod ei praesens sit. Id autem nihil melius quam anima munda
Abbreviated transcription (Latin):
ae meritum fidei miscdia dei p̾ueniat: id est
utrum ista misccsia a deo tantummͦ fiat in ho¬
mine quia fidelis ẽ: an etiam facta fuerit ut
fidelis ec̃t. Legimꝰ enim dicente apło. miscdiã
lis eram: fideli gͦ dat᷑ quidem: s data ẽ etiam
ut eĩt fidelis. Rectissime itaq alio loco in eo¬
dem libro dixi. qm si ñ ex oꝑib s miscdia di
&e uocam᷑ ut credamꝰ. & credentib p̾stat᷑ ut bñ
oꝑcm᷑: non est gentib ista inuidenda miscdia:
quamuis minꝰ ibi diligent̾ de illa q̃ ꝑ dei ꝓpo¬
situm fit uocatione tractauerim. Hic liber sic
incipit. Sensus hi sunt in epła ad romanos
enisus hi sunt. in epła ad romanos
pͥauli apli: pͥmo omnium ut quis in¬
telligat in hac epla questionẽ uersars
scĩficationis ex resurrectione mortuoꝵ: id ẽ.
quia sp̃s donum accepert̃ post eius resurrec¬
tionem. Mortuoꝵ uͦ resurrectionem memorat:
quia in ipso omnes crucifixi sumꝰ &e resurgimꝰ.

Expanded text:
et meritum fidei ex misericordia Dei veniat, id est, et meritum fidei ex misericordia Dei veniat, id est, utrum ista misericordia ideo tantummodo fiat in homine quia fidelis est, an etiam facta fuerit ut fidelis esset. Legimus enim dicente Apostolo: Miserlis eram. Fideli ergo datur quidem, sed data est etiam ut esset fidelis. Rectissime itaque alio loco in eodem libro dixi: Quoniam si non ex operibus, sed miet uocamur, ut credamus, et credentibus praestatur, ut bene operemur, non est gentibus ista inuidenda misericordia, quamuis minus ibi diligenter de illa, quae per dei propositum fit, uocatione tractauerim. Hic liber sic incipit: Sensus hi sunt in epistula - ensus hi sunt in Epistola ad Romanos Pauli apostoli. Primo omnium ut quisque intelligat in hac Epistola quaestionem versari ificationis ex resurrectione mortuorum, id est, quia Spiritus donum acceperunt post ejus resurrectionem: mortuorum vero resurrectionem memorat, quia in ipso omnes crucifixi sumus, et resurrexi
Abbreviated transcription (Latin):
sumus. nͥ uocemur. & cũ post uocationẽ
uoluerimius. ñ sufficit uoluntas nr̃a & cursus
nͣr. nsi ds & uires currentib p̃beat. & ꝑducat
quo uocat: ac deinde subiunxi. manifestum
est gͦ non uolentis neq currentis. s inis ereutis
dei ẽẽ quod bene oꝑam᷑. omnino uerissimũ ẽ:
s parum de ip̃sa uocatione disserui. q̃ fit scdm
ꝓpositum dei. tͦ Ion enĩ omnium qͥ uocant᷑
talis ẽ. s tm̃ electoꝵs. Itaq quod paulo pꝰ dixi.
tur. sic in his quos damnat infidelitas & im¬
pietas inchoat pęnȩ meritum. ut ꝑ ipsã pe¬
nam etiam male oꝑent᷑. uerissime dixi. Sed
fidei meritum etiam ipsum ẽẽ donum dei. nec
putaui quȩrendum eẽ. nec dixi. Et alio loco.
cui enim miseret᷑ inquam. facit eum bñ oꝑari:
& quem obdirat. relinquit eũ ut male oꝑetur.
S &e illa miscdia p̃cedenti merito fidi tribuit᷑:¬
ce ista obduratio p̃cedenti impietati. Qđ qͥdem
uerum est:s adhuc quȩrendum erat. utrum

Expanded text:
ionem uoluerimus, non sufficit uoluntas nostra et cursus noster, nisi deus et uires currentibus praebeat et perducat, quo uocat, ac deinde subiunxi: manifestum est ergo non uolentis neque currentis, sed miserentis dei esse, quod bene operamur, omnino uerissimum est. sed parum de ipsa uocatione disserui, quae fit secundum propositum dei; non enim omnium, qui uocantur, talis est, sed tantum electorum. itaque quod paulo post dixi: tur, sic in his, quos damnat, infidelitas et inpietas incoat poenae meritum, ut per ipsam poenam etiam male operentur, uerissime dixi, sed fidei meritum etiam ipsum esse donum dei nec putaui quaerendum esse nec dixi. Et alio loco: cuius enim miseretur, inquam, facit eum bene operari, et quem obdurat, relinquit eum, ut male operetur. sed et illa misericordia praecedenti merito fidet ista obduratio praecedenti impietati. Quod quidem verum est; sed adhuc quaerendum erat utrum
Abbreviated transcription (Latin):
defendit᷑. s cauendum est. nequis arbitret᷑ his
u̾bis auferri nobis libtrum uoluntatis arbitͥ.¬
um. quod non ita est. N Iunc enim homodes.¬
cribitur sub lege positus. ante grãm. Tunc enĩ
peccatis uincitur: dum uirib suis iuste uiuere
conatur. sine aduitorio lib̃antis gr̃s dei. In lib̃o
aut̃ arbito habet ut credat lib̾atori. & accipiat
grãm. ut iam illo qui cam donat lib̃ante & adiu¬
uante. ñ peccet: atq ita des inat ẽẽ sub lege. s cum
lege uel in lege implens eam caritate d̃. quod ti
in membris meis: legem peccati dicit. qua qͥsq
carnali consuetudine implicatꝰ stringit᷑. Hãc
repugnare ait legi m̃tis suȩ: & se captiuare
sub lege peccati. Unde intelligit᷑ ille homo de.¬
scribi: qui nondum est sub gr̃a. Si enim repug¬
naret tintum consuetudo çarnalis. & ñ capti¬
uaret: non ẽẽt damnatio. In eo est enim dam¬
natio: qͦd obtemꝑamꝰ & seruimus des ideriis

Expanded text:
defenditur: sed cavendum, ne quis arbitretur his defenditur: sed cavendum, ne quis arbitretur his verbis auferri nobis liberum voluntatis arbitrium, quod non ita est. Nunc enim homo describitur sub Lege positus ante gratiam. Tunc enim peccatis vincitur, dum viribus suis juste vivere conatur sine adjutorio liberantis gratiae Dei. In libero autem arbitrio habet ut credat Liberatori, et accipiat gratiam, ut jam illo qui eam donat liberante et adjuvante non peccet; atque ita desinat esse sub Lege, sed cum Lege vel in Lege, implens eam charitate Dei, quod timin membris meis, legem peccati dicit, qua quisque carnali consuetudine implicatus astringitur. Hanc repugnare ait legi mentis suae, et se captivare sub lege peccati: unde intelligitur ille homo describi, qui nondum est sub gratia. Si enim repugnaret tantum consuetudo carnalis, et non captivaret, non esset damnatio. In eo enim est damnatio, quod obtemperamus et servimus desideriis
Abbreviated transcription (Latin):
facile implet quod p̃cepit: nec crit subilla. S
gendum ẽ. quod unusquisq peccando animã
suam diabolo uendit. accepta tanquam p̾cio
cdulcedine temporalis uoluptatis. Unde ce
dñs ñr̃ redemptor dictꝰ est: quia hoc mͦ qͦ dictũ
contrarium ẽẽ illi sententiȩ q̃ dixit. peccatum
ut apparcat peccatum. ꝑbonum mͥ oꝑatum ẽ
mortem. Quomͦ enim apparit. si ignorat᷑: S ig¬
noro sic dictum ẽ hoc loco: ut intelligat᷑ non ap¬
probo. Qm enim tenebrȩ non uidentur. s lu¬
cis comparatione sentiunt᷑. hoc est aut̃ sentire
tenebras. quod est non uidere: Sic & peccatum
quia non illustrat᷑ luce uisticiȩ. ñ intelligendo
dinoscit᷑. sicut tenebras dictum est non uiden¬
do sentiri. Et adhoc ꝑtinet quod inpsalmo dr.
Delicta quis intelligit: Qs autem ait. non¬
enim quod uolo hoc ago. s quod odi illud fa¬
cio. si aut̃ quod nolo hoc facio. consentio legi qm̃
bona est. satis quidem lex ab omni criminatiõe

Expanded text:
facile implet quod praecipit; nec erit sub illa, sed gendum est quod unusquisque peccando animam suam diabolo vendit, accepta tanquam pretio dulcedine temporalis voluptatis. Unde et Dominus Redemptor noster dictus est, quia hoc modo quo dictum contrarium esse illi sententiae qua dixit, Peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Quomodo enim apparet, si ignoratur? Sed ignoro, sic dictum est hoc loco, ut intelligatur, non approbo. Quomodo enim tenebrae non videntur, sed lucis comparatione sentiuntur; hoc est autem sentire tenebras, quod est non videre: sic et peccatum, quia non illustratur luce justitiae, non intelligendo dignoscitur, siuti tenebras dictum est non videndo sentiri. Et ad hoc pertinet quod in Psalmo dicitur, Delicta quis intelligit ? XLIV. Ib. enim quod uolo, hoc ago, sed quod odi, illudfaeio. si autem quod nolo, hoc facio, consentio legi, qbona est, satis quidem Lex ab omni criminatione
Abbreviated transcription (Latin):
ait. obsecro uos fr̃s ut intendatis in eos qͥ dis¬
sensiones &e scandala p̾ter doctͥnam quam uo̾
didicistis faciunt: de his intelligit᷑ dicere. de
quib & ad timotheum scͥpsit dicens. Sicut
rogaui te ut sustineres ephesicum iremin mace¬
doniam.ut denunciares quib dam ne auter
docerent. neq intenderent fabulis &e genealo.
Sunt enim mult ñ subdiq. uaniloqui. & m̃tͦ
seductores. maxime qui ex circuncisione sunt.
quos oportet refelli: qui uniu̾sas domos sub¬

Expanded text:
ait, Obsecro vos, fratres, ut intendatis in eos qui dissensiones et scandala, praeter doctrinam quam vos didicistis, faciunt, de his intelligitur dicere, de quibus et ad Timotheum scripsit, dicens: « Sicut rogavi te, ut sustineres Ephesi, cum irem in Macedoniam, ut denuntiares quibusdam ne aliter docerent, neque intenderent fabulis et genealogisunt enim multi non subditi, uaniloqui et mentis seductores, maxime qui ex circumcisione sunt, quos oportet refelli. non ergo solos qu
Abbreviated transcription (Latin):
lia sunt peccata infirmitatis: pecc̃oꝵ xxui.¬
alia imꝑitie: alia malicie. Infirmitas. con¬
traria ẽ uirtuti. Imꝑitia cont̾ria est sapientię
Alalicia. contͣria ẽ bonitati. Qͥs qͥs gͥ nouit
qͥd sit uirtꝰ ce sapientia dĩ: pot̃ existimare q̃
sint peccata uenialia. Et qͥsqͥs nouit quidsit
bonitas dei: pot̃ existimare qͥb peccatis certa
pena debeat᷑. & hic &e in fut᷑o scło. Quib bñ
tͣctatis. ꝓbabilius iudicari pot̃. qui non sint
cogendi ad penitentiam luctuosam & lam̃¬
tabilem. qmuis peccata fateant᷑: &e quib nul¬
la omninosalus sꝑanda sit. nisi sacͥficium
obtulerint dõ sp̃m contͥbulatum ꝑ peniten¬
tiam. de prouidentia. xxuii.¬
ier⁊ potest ut ꝑ malum hominem diui

Expanded text:
lia sunt peccata infirmitatis, alia imperitiae, alia malitiae. Infirmitas contraria est virtuti, imperitia contraria est sapientiae, malitia contraria est bonitati. Quisquis igitur novit quid sit virtus et sapientia Dei, potest existimare quae sint peccata venialia. Et quisquis novit quid sit bonitas Dei, potest existimare quibus peccatis certa poena debeatur et hic et in futuro saeculo. Quibus bene tractatis, probabiliter judicari potest, qui non sint cogendi ad poenitentiam luctuosam et lamentabilem, quamvis peccata fateantur; et quibus nulla omnino speranda sit salus, nisi sacrificium obtulerint Deo spiritum contribulatum per poenitentiam. XXVII. De providentia. Fieri potest ut per malum hominem divi
Abbreviated transcription (Latin):
rep̃hende uł obiurgare nos necessitas cõgerit:
pͥmum cogitemꝰ utrum tale sit uitium. qͦd
nunqͣm habuimꝰ. uł qͦ iã caruimꝰ. E si nunqͣm
habuimꝰ: cogitemꝰ nos hoĩes ẽẽ & hab̾e potius
se.Si uͦ habuimꝰ. & ñ habem᷑ꝰ. tangat memo¬
riam communis infirmitas: ut illam rep̃¬
hensionem aut obiurgationem ñ odium
s miscdia p̃cedat. ut fiue ad correctionem
cius ꝓpt̾ quem id facimus. siue ad ꝑũsionem
ualu̾it. nam incertꝰ est exitꝰ: nos tamen de
simplicitate ocłi nr̃i securi simꝰ. Si aut̃ cogi¬
tantes nosmet ipsos inuenerimts in eo esse
uitio in qͦ est ille quem rep̃hende parabamꝰ.
ñ rep̃hendamꝰ. neq obiurgemꝰ: s tantum cõ¬
gemiscamus: & ñ illum ad obtemꝑandum
nob̃. s ad parit̃ conandũ inuitem᷑. Nã & illud¬
qͦd dic̃ apłs. factꝰ sum iudeis qͣsi iudęus ut iu¬
deos lucͥfacerem: his qͥ sublege sunt qͣsi suble¬

Expanded text:
reprehendere vel objurgare nos necessitas coegerit, reprehendere vel objurgare nos necessitas coegerit, primum cogitemus utrum tale sit vitium, quod nunquam habuimus, vel quo jam caruimus: et si nunquam habuimus, cogitemus nos homines esse, et hse; si vero habuimus, et non habemus, tangat memoriam communis infirmitas, ut illam reprehensionem aut objurgationem non odium, sed misericordia praecedat, ut sive ad correctionem ejus propter quem id facimus, sive ad perversionem valuerit nam incertus est exitus, nos tamen de simplicitate oculi nostri securi simus. Si autem cogitantes, nosmetipsos invenerimus in eo esse vitio in quo est ille quem reprehendere parabamus, non reprehendamus, neque objurgemus, sed tantum congemiscamus; et non illum ad obtemperandum nobis, sed ad pariter conandum invitemus. Raro Factus sum Judaeis quasi Judaeus, ut Judaeos lucrifacerem; his qui sub lege sunt, quasi sub le
Abbreviated transcription (Latin):
iram distat & odium. Odium ẽ enim ira inue¬
terata: qͣsi q̃ uietustate ipsa tm̃ robur acceꝑit.
ut merito appellet᷑ trabes. fieri aut̃ potest: ut
surascaris homini: uelis etm corrigi. Si aũ od̾is
hominem: ñ potes eumuelle corrigi. Quomͦ
enim dicis fr̃i tuo. sine eiciam festucam de o¬
culo tuo:ce ecce trabes ẽ in ocło tuo: Hypocͥta
eice pͥmum trabem de ocło tuo: & tc̃ uidebis
eicere festucam de ocłofrãs tui. Id est pͥmum
abs de expelle odium: & cdeinde pot̾is iã eum
quem diligis em̃dare. R bñ ait hypocrita.
partes agc̃: sic̃ hypocͥte qͥ tegt̃ subꝑsona qͦd
st̃. & ostentant in ꝑsona qͦd ñ st̃. Hypocͥtarum gͦ
noĩe. simulatores acceꝑis. Et ẽ tiere multum ca
uendum & molestum simulatoꝵ genꝰ: qͥcum
omnium uitioꝵ accusationes odio & liuore fu¬
scipiant: etiam consultores uideri se tiolunt.
Et ido pie cauteq uigilandum ẽ: ut cum aliqͣm

Expanded text:
iram distat et odium. odium est enim ira inueiram distat et odium. odium est enim ira inueterata, quasi quae uetustate ipsa tut merito appelletur trabes. Fieri autem potest ut si irascaris homini, velis eum corrigi; si autem oderis hominem, non potes eum velle corrigere. 64. Quomodo enim dicis fratri tuo, Sine ejiciam festucam de oculo tuo, et ecce trabes est in oculo tuo? Hypocrita, eice primum trabem de oculo tuo, et tunc uidebis eicere festucam de oculo fratris tui: id est primo abs te expelle odium, et deinde poteris iam eum quem diligis emendare. et bene ait: hypocrita. partes agunt sicut hypocritae, qui tegunt sub persona quod sunt et ostentant in persona quod non sunt. hypocritarum ergo nominevendum et molestum simulatorum genus, qui cum omnium vitiorum accusationes odio et livore suscipiant, etiam consultores videri se volunt. Et ideo pie cauteque vigilandum est, ut, cum aliquem
Abbreviated transcription (Latin):
stea qͦm crucifixus ẽ meruit. & alt̾ omnino ñ
meruit: nforte om̃s qͦs occid̾ant. crucifixe¬
rant: & ꝓpt̾ea hoc etiam ipsi pati meruerunt:
Ridicłm ẽ hoc putare. Qtud gͦ aliud dictũ ẽ.
oĩs enim qui gladio ꝑcusserit gladio morietur:
nisi qͥa ipso peccato anma morit᷑. quodcunq
cõmiserit: E qm̃ de temerario & iniqͦ iudicio.
nos hoc loco dñs monet: uult enĩ ut simplici
corde. & in unum dm̃ intento faciamꝰ q̃cunq
facimus. & multa incertum ẽ qͦ corde fiant. de
quib iudicare temerarium ẽ: maxime aut̃ hi
temere iudicant de incertis. & facile rep̾hen¬
dunt. qͥ mag̃ amant uituꝑare & damnare ꝙͣ
em̃dare. atq corrigere: qͦd uitium tił suꝑbie
solet ẽẽ uł inuidentiȩ: conseqͣnt̾ subiecit dicẽs.
Qͥd aut̃ uides festucam in ocło fr̃is dui: trabem
aut̃ in ocło tuo ñ uides: Ut si forte u̾bi gr̃a. ira
ille peccauit: ti odio rep̃hendas. Quantum au¬
dem int̾ festticam & trabem: qͣsi tantum inter

Expanded text:
m crucifixus est meruit et alter omnino non meruit? an forte omnes, quos occiderant, crucifixerant et propterea hoc etiam ipsi pati meruerunt? ridiculum est hoc putare. quid ergo aliud dictum est: omnis enim, qui gladio percusserit, gladio morietur, nisi quia ipso peccato anima moritur, quodcumque commiserit? Et quoniam de temerario et iniquo iudicio nos hoc loco dominus monet — uult enim, ut simplici corde et in unum deum intentione faciamus quaecumque facimus; et multa incertum est quo corde fiant, de quibus iudicare temerarium est. maxime autem hi temere iudicant de incertis et facile reprehendunt, qui magis amant uituperare et damnare quam emendare atque corrigere: quod uitiumntiae — consequenter subicit et dicit: quid autem uides festucam.in oculo fratris tui, trabem autem in tuo oculo non uides? ut si feruenti uerbi gratia ira ille peccauit, tu odio reprehendas. quantum autem inter festucam et trabem, quasi tantum inter
Abbreviated transcription (Latin):
tis uoce audisse ꝑhibet᷑: Qͥeqͥd aut̃ falsum:
illi cupiditati tͥbuit᷑. qua diaboli nom̃ accep̃.
Quanquam etiam ꝑ creat᷑am corporalem
atq uisibilem ds plerunq locutꝰ ẽ. seu bons
seu malis. tanquam omnium dñs & rector.
e ꝓ cuiꝰq rei meritis ordinator. Sic̃ ꝑ angłos
qͥ hominum qͦq aspectib apparuerunt: & ꝑ

Expanded text:
tis uoce, laudasse perhibetur, quidquid autem falsum, tis uoce, laudasse perhibetur, quidquid autem falsum, illi cupiditati tribuitur, qua diaboli nomen accepit? quamquam etiam per creaturam corporalem atque uisibilem deus plerumque locutus est seu bonis seu malis tamquam omnium dominus et rector et pro cuiusque rei merito ordinator, sicut per angelos, qui hominum quoque aspectibus apparuerunt, et per
Abbreviated transcription (Latin):
potest: in cuiꝰ conscientia ñ loqͥt᷑ d̾s : Quis
enĩ scͥpsit in cordib hoĩum nat᷑alem legem
nͥ ds: De qͣ lege apłs dicit. Cum enim gentes
q̃ legem ñ habent. nat᷑alit̾ que legis st̃ faci¬
unt. hi legemñ habentes. ipsi sibi fc̃lex. qui
ostendunt opꝰ legis scͥptum in cordib fuis:
contestante conscientia eoꝵ. & int̾ se inuicẽ
cogitationum accus antium. aut etiam excu¬
santium. in die qua iudicabit ds occulta
hominum. Quaꝓpt̾ si omnis anima ratio¬
nalis etiam cupibitate cȩcata. tñcũ cogitat
&e ratiocinat᷑. qͥcqͥdin ea ratiocinatione uerũ
ẽ. ñ ei tͥbuendum est. s ipsilumin ueritatis.
a qͦ uel tenuit̾ ꝓ fin capacitate illustrat᷑. ut ue¬
rum aliqͥd in ratiocinando sentiat: qͥd mirũ
sidiaboli anima praua cupiditate ꝑũsa qͥc¬
qͥd tam̃ uerum de iusto uiro cogitauit. cũ eũ
temptare uellet. ipsiꝰ di uoce. id est ipsiꝰ uerita¬

Expanded text:
potest, in cuius conscientia non loquatur deus? quis potest, in cuius conscientia non loquatur deus? quis enim scripsit in cordibus hominum naturalem legem nisi deus? de qua lege apostolus dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, contestante conscientia illorum et inter se inuicem cogitationum accusantium aut etiam excusantium in die, qua iudicabit deus occulta hominum. quapropter si omnis anima rationalis etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ea ratiocinatione uerum est, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini ueritatis, a quo uel tenuiter pro sui capacitate inlustratur, ut uerum aliquid in ratiocinando sentiat: quid mirum, si diaboli anima praua cupiditate peruersa quidquid tamen uerum de iusto uiro cogitauit, cum eum temtare uellet, ipsius dei uoce , id est ipsius uerita
Abbreviated transcription (Latin):
tiuerit eũ temptandum. Querunt enim ab
imꝑitis hominib talia intelligere neqͣquã
ualentib. qͦmͦ sathanas cum do loqͥ potuerit.
ñ intuentes. ñ enim posst̃ cum suꝑsticione &
contentione cȩcati sĩt. dm̃ ñ loci spacium mo¬
le corporis occupare: & sic alibi eẽ. alibi ñ ẽẽ
aut certe hic partẽ hab̃e aliam. & alibi aliã.
s maiestate ubiq p̾sto eẽ: ñ ꝑ partes diuisum.
s ubiq ꝑfectum. Qͦoͦ si carnalit̾ intuent᷑ qͦd
dictum ẽ. cȩlum mͥ thronꝰ ẽ. & t̾ra scabellum
pedum meoꝵ: cui loco & dñs attestat᷑ dicens.
ñ iuretis neq ꝑcȩlum. qͥa thronus dei est.
neq ꝑ t̾ram. qͥa scabellum pedum eiꝰ est: qͥd
mirum si in t̾ra diabolus constitutꝰ ante pedeᷤᷤ
di stecit ÷ & coram illo aliquid locutꝰ ẽ : Nam
qͣndo illiualent intelligere. nullam ẽẽ ani¬
mam qͣmuis ꝑu̾sam. q̃ tñ ullomͦ ratioeinari

Expanded text:
tierit eum tentandum . Quaerunt enim ab tierit eum tentandum . Quaerunt enim ab imperitis hominibus talia intelligere nequaquam valentibus, quomodo satanas cum Deo loqui potuerit: non intuentes — non enim possunt, cum superstitione et contentione caecati sint — deum non loci spatium mole corporis occupare et sic alibi esse, alibi non esse, aut certe hic partem habere aliam et alibi aliam, sed maiestate ubique praesto esse, non per partes diuisum, sed ubique perfectum. quod si carnaliter intuentur quod dictum est: caelum mihi thronus est et terra scabillum pedum meorum - cui loco et dominus attestatur dicens: non iuretis, neque per caelum, quia thronus dei est; neque per terram, quia scabillum est pedum eius — quid mirum, si in terra diabolus constitutus ante pedes dei stetit et coram illo aliquid locutus est? nam quando illi ualent intellegere nullam esse animam quamuis peruersam, quae tamen ullo modo ratiocinari