comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
desiderio regnidi hoc uolt̃ eẽ uerũ quod
puta ⁊ Primuis .s. hoc scds negat᷑: terciꝰ
uero ñ nẽgas. Aliquid horum s ignorare
se fatetur. quis uerum dicat illorum. ꝓinde
si hoc factum fuerit quod predixerat pri¬
mus gaudebunt cum illo secundus & ter¬
cius. Omnes enĩ manifestationẽ domini
diligunt. exultabunt utriq citius uenisse
quod diligunt. Si aut̃ factum ñ fuerit et
apparere ceꝑit hoc potius ẽẽ uerum qd
dicebat seds. metuiendum ẽ. ne int̃ ipsas
moras ꝑturbent᷑. qui crediderant quod
dixerat primus: & incipiant dñi aduẽtũ
ñ tardum putare s nullũ: qui uides qͣn¬
tus sit interitus animarum. Qđ si tante
ficłi fuerit utse ad scđi p̃dicta conuer¬
tant. & dñm ctiam tardantẽ fideliter
ac pacient expectant: Habun dabunt ta¬
m̃ obꝓbria & insultationes. atq irrisio¬
nes inimicorum. multos infirmos axꝑ̃ia¬
na fide auertentuum dicendo. tam falla¬

Expanded text:
desiderio regni Dei hoc volunt esse verum quod desiderio regni Dei hoc volunt esse verum quod putat primus; sed hoc secundus negat; tertius uero non negat aliquid horum, sed ignorare se fatetur, quis uerum dicat illorum. proinde si hoc factum fuerit, quod praedixerat primus, gaudebunt cum illo secundus et tertius; omnes enim manifestationem dodiligunt. exsultabunt itaque citius uenisse quod diligunt. si autem factum non fuerit et apparere coeperit hoc potius esse uerum quod dicebat secundus, metuendum est, ne inter ipsas moras perturbentur qui crediderant quod dixerat primus, et incipiant domini aduentum non tardum putare, sed nullum : qui uides quantus sit interitus animarum. quod si tantae fidei fuerint, ut se ad secundi praedicta conuertant et dominum etiam tardantem fideliter et patienter exspectent, abundabunt tamen opprobria et insultationes atque irrisiones inimicorum, multos infirmos a christiana fide auertentium dicendo tam falla
Abbreviated transcription (Latin):
oculos tres seruos bonos. familiam dñicã
diligent̃ sobrieq tractantes: aduentũ dñi
sui sicient̃ desiderantes: uigilant̃ expectan¬
tes: fidelit amantes. siuniis eorum citius.
alter tar  dius. dnm putant esse
uenturum tercius uero suam dehacre ig¬
norantiã confitet᷑: Quamquam omnes
consonẽt eugłio. quia om̃s diligt̃ manife¬
stationẽ dni. & eam desiderant̃. & ugilãt
expectant. Uideamus tam̃ quis amplius
consonet: linus dic̃ uigilemus & oremus.
quia citiꝰ uenturus est dominꝰ: alt̃ dicit
uigilemꝰ &e oremus quia breuis ⁊ incerta ẽ i¬
sta uita qͣnuis tardius uenturus sit dominus
Tercius dic̃. Uigilemus & oremꝰ. quia & bre¬
us ẽ. atq in certa ista uita ce nescimꝰ tẽpꝰ¬
quandouenturiis sit dñs. eugłm dicit. Ui¬
dete. iugilate & orate. nescitis enim qͣn¬
do tempus sit. Obsecrote quid aliud dice¬
re audimus hunc terciur̃. quã quod dici¬
re auduumus eugłm: Om̃s quidem pro

Expanded text:
oculos tres seruos bonos familiam dominicam oculos tres seruos bonos familiam dominicam diligenter sobrieque tractantes, aduentum domini sui sitienter desiderantes, uigilanter exspectantes, fideliter amantes: si unus eorum citius, alter tardius dominum putat esse uenturum, ternorantiam confitetur. quamquam omnes consonent euangelio, quia omnes diligunt manifestationem domini et eam desideranter et uigilanter expectant, uideamus tamen. quis amplius consonet. Unus dicit: \'Vigilemus et oremus, quia citius uenturus est dominus\'; alter dicit: \'Vigilemus et oremus, quia breuis et incerta est ista uita, quamuis tardius uenturus sit dominus\': tertius dicit: Vigilemus et oremus, quia et breuis atque incerta est ista uita et nescimus tempquando venturus sit Dominus. Evangelium dicit: Videte, vigilate, et orate, nescitis enim quando tempus sit. Obsecro te, quid aliud dicere audimus hunc tertium, quam quod dicere audimus Evangelium: omnes quidem pro
Abbreviated transcription (Latin):
eius aduentum iam instare dicebant. quã
hi quos apłs eis crede ꝓhibebat: uel ipse a¬
płs qui hoc utiq ñ credebat. Si gͦ later q̃n
eccłia fructificante atq crescente unuiersꝰ
omnino a mari usq ad mare orbis imple¬
bitur. ꝓcul dubio latet quandofiniserit:
ante quippe ñerit. Ut aut̃ tͥ tanquam
scõ homini dĩ & sincerissimo fratri aꝑiam
de hac questione quid sentiam. error quidẽ
inutroq uitandus ẽ quantũ abhomine
uitari potest: Siue citius siuie tardius quã
futurumẽ. dñs uenturus eẽ credat᷑. S mͥ
quisquam non iudetur errare cũ aliquidne¬
scire se scit: s. cũ se putat scire qđ nescit re¬
moueamus itaq de medio seruum illum
malum qui dicens in corde fuo moram
facit dominus m̃s uenire. dñatur cõserus
suis & ebriosis conuiando miscet᷑. Iste
quippe ꝓculdubio dñi sui odit aduentũ:
quo seruo malo semoto constituamꝰ ante

Expanded text:
eius aduentum iam instare dicebant, quam eius aduentum iam instare dicebant, quam hi quos apostolus eis credere prohibebat, uel ipse apostolus, qui hoc utique non credebat. Si ergo latet, quando ecclesia fructificante atque crescente uniuersus omnino a mari usque ad mare orbis implebitur, procul dubio latet, quando finis erit; ante quippe non erit. \'Vt autem tibi tamquam sancto homini dei et sincerissimo fratri aperiam, de hac quaestione quid sentiam: error quidem in utroque uitandus est, quantum ab homine uitari potest, siue citius siue tardius quam futurum est dominus uenturus esse credatur. sed mihi quisquam non uidetur errare, cum aliquid nescire se scit, sed cum se putat scire quod nescit. remoueamus itaque de medio seruum illum malum, qui dicens in corde suo: moram facit dominus meus uenire, dominatur conseruis suis et ebriosis conuiuando miscetur; iste quippe procul dubio domini sui odit aduentum. quo seruo malo semoto constituamus ante
Abbreviated transcription (Latin):
& non esurient. Hoc plane pussime et
uerissimȩ dicis: cõm̃dans eorum beati¬
tudinẽ qui diligunt aduentum dnĩ.
S & illi quib dicebat apłs. Non cito
moueaminimente. quasi ita instet clies
domini. Diligebant utiq aduentum
dni nec eos hec dicens doctor gentium
abilla dilectione frangebat qua ut in
flammarentur uolebat:& idõ nolebat
ut crederent eis aquib audiebãt instare
diem dñi. ne forte cum transiffet tempꝰ
quo eum crediderant esse uenturũ. & ue¬
nisse ñ cernerent. etiam cetera fallaciter
sibi promitti arbitrantes. & de ipsa mer¬
cede fidi desꝑarent. Non gͦ ille diligit ad¬
uentum dñi. qui eum asserit propinquare.
nec ille qͥ eum asserit ñ ꝓpinquaress ille po¬
tius qui eum siue ꝓpe suie longe fit. sin¬
ceritate fiłi. firmitate spei. ardores caritatis
expectat. Nam si tantomagis diligit᷑ dñs
quanto magis creditur. & predicatur citiꝰ
eẽ uenturus: magis eum diligebant. qui

Expanded text:
et non esurient. Hoc plane piissime et et non esurient. Hoc plane piissime et verissime dicis, commendans eorum beatitudinem qui diligunt adventum Domini, sed et illi quibus dicebat Apostolus: Non cito moveamini mente, quasi instet dies Domini, diligebant utique adventum Domini, nec eos haec dicens Doctor gentium ab illa dilectiflammarentur uolebat; et ideo nolebat, ut crederent eis a quibus audiebant instare diem domini, ne forte, cum transisset tempus, quo eum crediderant esse uenturum et uenisse non cernerent, etiam cetera fallaciter sibi promitti arbitrantes et de ipsa mercede fidei desperarent. non ergo ille diligit aduentum domini qui eum asserit propinquare, nec ille qui eum asserit \' non propinquare, sed ille potius qui eum, siue prope sine longe sit, sinceritate fidei, firmitate spei, ardore caritatis exspectat. nam si tanto magis diligitur dominus, quanto magis creditur et praedicatur citius esse uenturus, magis eum diligebant qui
Abbreviated transcription (Latin):
alter obscurius alt̃ explicat planius.
ut ea que ad unam rem ꝑtinentia dicũ¬
tur. appareat unde dicant᷑. Quod facere
ut cũq curaui in quadam epła quam¬
rescripsi ad beate memoriȩ uirum esi¬
cium salonitatie urbis ep̃m: cuuis e
seruorum ad uentus dnĩ tempus arbi¬
iligendus tanum de fine munhi
scẽ hortaris aduentus: magnam
dicens eẽ beatitu dinem diligentib euris
aduentum: adhibens apostoli cestimo¬
nium: cuius uerba sic ponis. De cȩtero
repositaẽ mͥ corona iustitie: quẽ reddet
mͥ dñs iustus uidex in ila die: Non solũ
autem mͥ s & his qui diligunt adũctũ
uisti fulgebunt sicut sol. in regno patris
sui: & quod ꝓpħa dicit. Ecce enim ea¬
ligo & cenebre oꝑient terrã suꝑ gentes:
inte uero apparebit dominus. & maie¬
stas eiꝰ inte udebitur. Item quod scͥptũ
ẽ. Qui uͦ expectant dominum exulta bt̃
cum uirtute. Pducent pennas sic̃ aquile:
current & ñ lãborabunt. Ambulabũt

Expanded text:
alter obscurius, alter explicat planius, alter obscurius, alter explicat planius, ut ea quae ad unam rem pertinentia dicuntur appareat unde dicantur. quod facere utcumque curaui in quadam eprescripsi ad beatae memoriae virum Esychium Salonitanae urbis episcopum, cujservorum adventus Domini tempus arbiSalonitanum de Fine mundi.sancte hortaris, aduentus, magnam dicens esse beatitudinem diligentibus eius aduentum et adhibens apostoli testimonium, cuius ureposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus justus judex in illa die: non solum autem mihi, sed et his qui diligunt adventum in regno Patris eorum; et quod propheta dicit: Ecce enim caligo et tenebrae operient terram super gentes, in te vero apparebit Dominus, et majestas ejus in te videbitur. Item quod scriptum est: Qui vero exspectant Dominum exsultabunt cum virtute, producent pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt
Abbreviated transcription (Latin):
est.ab eis iudicanda nonerit: aut solũ
illum popłm. non etiam gentes ceteras
iudicabunt: quod aũt ait ingeneratione:
ꝓculdubio mortuorum resurrectionem
nomine uoluit regenerationis intelligi
Sic enim caro nr̃a regenerabit᷑ ꝑincorrup¬
tionem: quem admodum ẽ anima nr̃a re¬
generata ꝑfidem. Multa pretereo. quȩ
de ultimo iudicio ita dici uidentur. ut
diligenter considerata reꝑiant᷑ ambigua.
uel magis ad aliud ꝑtinentia. Siue sci¬
licet adeum saluatoris aduentum quo
ꝑtotum hoc tempus in eccła sua uenit.
hocẽ. in m̃bris suis particulatim atq
paulatim. qm̃ tota corpus ẽ eius: siue
adexcidium terrene ierłm: quia & de
illo cum loquit᷑. plerumq sic loquit᷑
tanquam de fine scłi. atq de illo die ui¬
dicii nouissimo & magno loquatur:
ita ut dinosci non possit omĩno. nisi ea
quȩ apud tres eugłistas. matheum. mar¬
cum. & lucam. de hac re simi lit dictas.
int̃ se omĩa conferant᷑: quedam quippe

Expanded text:
est ab eis judicanda non erit, aut solum est ab eis judicanda non erit, aut solum illum populum, non etiam gentes caeteras judicabunt. Quod autem ait, in regeneratione, procul dubio mortuorum resurrectionem nomine voluit regenerationis intelligi, sic enim caro ntionem, quemadmodum est anima nostra regenerata per fidem. multa praetereo, quae de ultimo iudicio ita dici uidentur, ut diligenter considerata reperiantur ambigua uel magis ad aliud pertinentia, siue scilicet ad eum saluatoris aduentum, quo per totum hoc tempus in ecclesia sua uenit, hoc est in membris suis particulatim atque paulatim, quoniam tota corpus est eius, siue ad excidium terrenae Hierusalem, quia et de illo cum loquitur, plerumque sic loquitur, tamquam de fine saeculi atque illo die iudicii nouissimo et magno loquatur, ita ut dinosci non possit omnia, nisi ea quae apud tres euangelistas Matthaeum, Marcum et Lucam de hac re similiter dicta sunt inter se omnia conferantur. quaedam quippe
Abbreviated transcription (Latin):
dixit uidĩs. Si ego in behelzebub eicio
demoniã: filii ur̃ in quo eiciunt. idõ ipsi
uidices ur̃i erunt. Nec qm̃ suꝑ duodecĩ
sedes sessuros esse ait: Duodecim solos ho¬
mines cum illo uidicaturos putare debe¬
mus. Suo denario quippe numero. iinui¬
sa quedam significata ẽ. iudicantuĩ mul
titudo: ꝓpt̃ duas partes numeri septena¬
ni quo significat᷑ plerumq uniuersitas. Que
due partes. idess. tria ce quatuor altera ꝑ
Et siqua alia huius denarii numeri q̃
ad hoc ualeat ratio repperitur: alioquin
qm̃ in locum uide traditoris apłm ma-¬
thiam legimus ordinatum. Apłs paulꝰ
qui plus om̃ibus illis laborauit. ubi ad
iudicandum sedeat non habebit: Qui
profecto cum aliis scĩs ad numerum ui¬
dicum se ꝑtinere demonstrat. cum dicit.
Nescitis quia angłos uidicabimus: de
ipsis quoq uidicandis in hoc numero
duodenario similis causa ẽ. Non enim
quia dictum ẽ iudicantes duodecim tri¬
bus isrł: tribus leui que tercia decima

Expanded text:
dixit: Si ego in Beelzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? ideo ipsi judices vestri erunt. Nec quoniam super duodecim sedes sessuros esse ait, duodecim solos homines cum illo judicaturos putare debemus, duodenario quippe numero universa quaedam significata titudo propter duas partes numeri septena, quo significatur plerumque universitas; quae duae partes, id est, tria et quatuor, altera pet signa alia hujus duodenarii numeri quae ad hoc valeat ratio reperit. Alioquin quoniam in locum Judae traditoris apostolum Matthiam legimus ordinatum, apostolus Paulus, qui plus omnibus illis laboravit, ubi ad judicandum sedeat non habebit, qui profecto cum aliis sanctis ad numerum judicum se pertinere demonstrat, cum dicit: Nescitis quia angelos judicabimus? De ipsis quoque judicandis in hoc numero duodenario similis causa est. Non enim quia dictum est, judicantes duodecim tribus Israel, tribus Levi, quae tertia decima
Abbreviated transcription (Latin):
bo tͥ dñe. De quo iuditio: consequent̃ ad¬
uinxit. atq ait. Et potestatem dedit ei u¬
dicium facere: quia filius hominis ẽ. Hic o¬
stendit quod inea carne ueniet iudicaturꝰ
in qua uenerat iudicandus. Ad hoc enĩ ait.
qm̃ filius hominis est acdeinde subiungẽs
unde agimuis. Nolite inquit mirari hoc:
quia uenit hora in qua om̃s qui inmonu¬
mentis sunt audient uocẽ euis. & ꝓcedẽt.
quibona fecerunt in resurrectionem uite:⁊

Expanded text:
bo tibi, Domine. De quo iudicio consequenter adbo tibi, Domine. De quo iudicio consequenter adiunxit adque ait: Et potestatem dedit ei iudicium facere, quia filius hominis est. Hic ostendit, quod in ea carne ueniet iudicaturus, in qua uenerat iudicandus. Ad hoc enim ait: Quoniam filius hominis est. Ac deinde subiungens unde agimus: Nolite, inquit, mirari hoc, quia ueniet hora, in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient uocem eius et procedent, qui bona feceru
Abbreviated transcription (Latin):
morte ait apłs paulus. Ergo om̃s mor¬
tui sunt: & ꝓ om̃ib mortuus ẽ unus: ut¬
& qui iuuunt. iam ñ sibi uiuant.s ei
qui ꝓ ipsis mortiuis ẽ & resurrexit. Om̃s
itaq mortui sunt inpeccatis nemine
prorsus ex cepto. siue originalib. siue
etiam uoluntate additis. uł ignorã do:
uel sciendo. nec faciendo qđ uistum ẽ: & pro
om̃ib mortuis. uius mortiuis ẽ unus. idẽ.
nullum habens omnino peccatũ: ut qui ꝑ¬
remissionẽ peceatorum uiiunt. lam non
peccata nr̃a. & resurrexit ꝓpt̃ iustificationẽ
nrãm: ut credentes in eum qui iustificat im¬
pium eximpietate uistificatitanquã ex morte
uiificati. ad primã resurrectionẽ que ncẽ.
ꝑtinere possimꝰ. Ad hanc enĩ primã non
ꝑtinent: nisi qui beatierunt ineternum.
Ad scđam uͦ de qͤ mox locuturus ẽ: & be¬
atos ꝑtinere docebit & miseros. Ista ẽ mi¬
scđie: illa uidicii. Opt̃ quod inꝑsalmo
scriptum ẽ. Miscdiam & iudicium canta¬

Expanded text:
morte ait apostolus Paulus: ergo omnes mormorte ait apostolus Paulus: ergo omnes mortui sunt; et pro omnibus mortuus est, ut et qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. Omnes itaque mortui sunt in peccatis, nemine prorsus excepto, siue originalibus siue etiam uoluntate additis, uel ignorando uel sciendo nec faciendo quod iustum est; et pro omnibus mortuis uiuus mortuus est unus, id est nullum habens omnino peccatunon peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram, ut credentes in eum qui justificat impium ex impietate, justificati, tanquam ex morte vivificati, ad primam resurrectionem quae nunc est pertinere possimus. Ad hanc enim primam non pertinent nisi qui beati erunt in aeternum; ad secundam vero de qua mox locuturus est, et beatos pertinere docebit, et miseros. Ista est mie, illa iudicii. Propter quod in psalmo scriptum est: Misericordiam et iudicium canta
Abbreviated transcription (Latin):
filii dĩ: & qui audierint uiuent.
Sicut enim pat̾ habet uitam insemetipso:
sic dedit filio habere uitam in semetipso.
Nondum de scda resurrectione. idẽ. cor¬
porum loquit᷑ que infine futuraẽ: sedde
prima que nunc ẽ. Hanc quippe ut di¬
stingueret: ait. Uenit hora: & nunc est:
ñ aut ista corporum: s. animarum est.
habent enim & anime mortẽ. in impieta¬
te atq peccatis. scđm quam mortẽ mor¬
tui sunt. de quib idẽ dominꝰ ait. Sine
mortuos sepe lire mortuos suos: ut sci¬
licet inanima mortui. incorpore mor
tuos sepelirent. ꝓpt̃ istos gͦ impietate
& iniquitate in anima mortuos: uenit in¬
quit hora & nunc ẽ. quando mortui au¬
dient uocẽ filudĩ. & qui audierint uiũẽt.
Qui audierint dixit. qͥ obaudierint: qͥ
crediderint: & usq infinẽ ꝑseuerauerĩt.
Nec fecit hic ullam differentiã. bonorum
& malorũ. Omĩb enim bonũ ẽ audire
uocem eius & uiuere: ad uitam pietatis
ex impietatis morte transire. De qua

Expanded text:
qui audierint uiuent. Sicut enim Pater habet uitam in semet ipso, sic dedit et Filio habere uitam in semet ipso. Nondum de secunda resurrectione, id est corporum, loquitur, quae in fine futura est, sed de prima, quae nunc est. Hanc quippe ut distingueret, ait: Venit hora, et nunc est. Non autem ista corporum, sed animarum est. Habent enim et animae mortem suam in inpietate adque peccatis, secundum quam mortem mortui sunt, de quibus idem Dominus ait: Sine mortuos sepelire mortuos suos; ut scilituos sepelirent. propter istos ergo impietate et iniquitate in anima mortuos: uenit, inquit, hora et nunc est, quando mortui audient uocem filii dei, et qui audierint uiuent. qui audierint dixit qui oboedierint, qui crediderint et usque in finem perseuerauerint". nec fecit hic ullam differentiam bonorum et malorum; omnibus enim bonum est audire uocem eius et uiuere ad uitam pietatis ex impietatis morte transeundo. de qua
Abbreviated transcription (Latin):
domim. In om̃ibus semper magnaoꝑa
eius inuenies. Nulla enim uoluntas po¬
tentior ẽ. ipsius uoluntate: contra quã
cum aliquid fieri sinit miscdiam sua
iustitiamq demonstrat.Sicut enĩ uul
ut homo ñ peccet. ita uult peccatori pas¬
cere ut reuertat᷑ & uiuat: ita etiã iuuill
inpeccatis perseuerantẽ punire ut nilh¬
tis potentiã contumax ñ euadat. Ac sic
quicquid elegeris o homo: ñ deerit deo.
unde suam de te compleat uoluntatem.
Sire gͦ iustificet impium. siue arguat pi¬
grum: siue expectet aduersum seu de se¬
rat pumendum. semꝑ misericors ẽ. semꝑ
uistus. semꝑ omĩpotens. Cliii. Deꝓmis¬
sione eterne beatituidinis scorum & per¬
petuis suppliciis impiorum exeodẽ libro
Ua ppter ut eętera tam multa p̃t̃eã:

Expanded text:
domini, in omnibus semper magna opera domini, in omnibus semper magna opera eius inuenies. nulla enim uoluntas potentior est ipsius uoluntate, contra quam cum aliquid fieri sinit, misericordiam suam iustitiamque demonstrat. sicut enim uult, ut homo non peccet, ita uult peccatori parcere, ut reuertatur et uiuat, ita etiam uult in peccatis perseuerantem punire, ut iustitiae potentiam contumax non euadat: ac sic quidquid delegeris, o homo, non deerit deo unde suam de te compleat uoluntatem. siue ergo iustificet impium siue arguat pigrum siue exspectet auersum seu deserat puniendum, semper misericors est, semper iustus, semper omnipotens. CXLIIII. SEQVIsessione aeternae beatitudinis Sanctorum, et perpetuis suppliciis impiorum, ex eodem libro XXII. Quapropter ut caetera tam multa pra
Abbreviated transcription (Latin):
cerit. Ae ꝑhoe quando scđm dm̃ uolt̃
& orant scĩ ut quisq sit salurs. possu¬
mus illomodo locutionis dicere nult
ds̃ & ñ facit : rit ipsum dicamus uelle qͥ
ut uelĩt isti fecit. Scd̾m illam uͦ uolun¬
tatem suam quecum eiꝰ p̃scientia sempi¬
ternaẽ ꝓfecto in celo & interra. omnia
quecũq uoluit: non solum preterita ł
p̃sentia: s etiam futura iam fecit. Ueni
ante quam ueniat tempꝰ qͦ uoluit ut
fieret. qđ ante tempora untuersa p̾sciũ
atq disposuit: dicimus fiet qndo ds
uoluerit. Si aut̃ ñ solũ tp̃s quo futurũe
uerumetiam utrum futurum sit ignora¬
mus. dicimus fiet sids uoluerit: non
quia ds nouam uoluntatem quã ñ ha¬
biit tẽ habebit. S quia id quod exet̃¬
nitate ineius immutabili p̃paratumẽ
uoluntate. tunc erit. Item de eadem uolũ¬
agna oꝑa domini exquisita in
om̃s noluntates eiiis. Scrutare.
ex quire. in uestiga si potes om̃s uolũtates

Expanded text:
cerit. ac per hoc. quando secundum deum uolunt cerit. ac per hoc. quando secundum deum uolunt et orant sancti, ut quisque sit saluus, possumus illo modo locutionis dicere: "uult deus et non facit", ut ipsum dicamus uelle, qui ut uelint isti facit. secundum illam uero uoluntatem suam, quae cum eius praescientia sempiterna est, profecto in caelo et in terra omnia quaecumque uoluit non solum praeterita uel praesentia sed etiam futura iam fecit. uerum antequam ueniat tempus, quo uoluit, ut fieret quod ante tempora uniuersa praesciuit atque disposuit., dicimus: "fiet quando deus uoluerit; si autem non solum tempus, quo futurum est, uerum etiam utrum futurum sit ignoramus, dicimus: „fiet, si deus uoluerit"; non quia deus nouam uoluntatem, quam non habuit, tunc habebit, sed quia id quod ex aeternitate in eius immutabili praeparatum est uoluntate tunc erit. ITEM DE EADEM VOLVNTAagna opera domini, exquisita in omnes uolun- tat e s eius. scrutare, exquire, uestiga, si potes, omnes uoluntates
Abbreviated transcription (Latin):
scriptumẽ: cum alio loco legamus. lexdĩ
eius incorde ipsiꝰ. Sed̾m hanc uolũta¬
tem quam ds oꝑatur in hominibus etiã
uelle dicit᷑ quod non ipse uult. s suos id
uolentes facit. sicut dicit᷑ cognouisse
qđ ut cognosceretur fecit. aquib igno¬
rabat᷑. Neq enim dicente apło. nunc
aut̃ cognoscentes dm̃. immo cogniti a
do. fasẽ ut credamꝰ. qđ eos tẽ cognoue¬
rit ds̃ p̃cognitos ante constitutionẽ mũ
di : s te cognonisse dictusẽ. qdđ tunc ut
cognosceret᷑ effecit. De his locutio¬
piorib libris memini Uerur dispu¬
tatũ. Scd̾m hanc gͦ uoluntatem qͦ dm
uelle dicimus. qđ alios efficit uelle a
quib fittura nesciunt᷑. multa iuilt nec
facit. Multa enim uolunt fieri sc̃ĩ eius
ab illo inspirata seã uoluntate nec fi¬
unt. sicut orant pro quib dã pie scẽq
& quod orant ñ facit. cum ipse in eis
hanc orandi uoluntatẽ sp̃i scõ suo fe¬

Expanded text:
scriptum est, cum alio loco legamus: Lex Dei scriptum est, cum alio loco legamus: Lex Dei eius in corde eius. Secundum hanc uoluntatem quam Deus operatur in hominibus, etiam uelle dicitur, quod non ipse uult, sed suos id uolentes facit; sicut dicitur cognouisse, quod ut cognosceretur fecit, a quibus ignorabatur. Neque enim dicente apostolo: Nunc autem cognoscentes Deum, immo cogniti a Deo, fas est ut credamus, quod eos tunc cognouerit Deus pdi; sed tunc cognouisse dictus est, quod tunc ut cognosceretur effecit. de his locutioperioribus libris memini disputatum. secundum hanc ergo uoluntatem, qua deum uelle dicimus quod alios effecit uelle, a quibus futura nesciuntur, multa uult nec facit. multa enim uolunt fieri sancti eius ab illo inspirata sancta uoluntate nec fiunt; sicut orant pro quibusdam pie sancteque, et quod orant non facit, cum ipse in eis hanc orandi uoluntatem sancto spiritu suo fe
Abbreviated transcription (Latin):
ulta fiunt quidẽ amalis contra
uosuntatem di. s tante ẽ ille sapi¬
entiȩ. tanteq uirtutis: ut in
eos exitus siue fine quos bonos &e iustos
ipse presciuit. tendant omĩa quȩ uolunta
ti eus uident᷑ aduersa. Ac ꝑhoc cũ d̃s
mutare dicit᷑ uoluntatẽ ut quibus lenis
erat uerbi grã reddatur iratus: ui potiꝰ
quam ipse mitantur: & eum quodã mͦ
mutatum inhis quȩ paciunt᷑ inueniunt:
sicut mutat᷑ sol oculis sauciatis. & asꝑ qͦdã¬
m ex miti. & ex delec tabili molestus efficit᷑
cũ ipse apud se ipsũ maneat idem qͥ fuit.
Dicttur etiam uoluntas di. quamfacit in
cordib obedientiũ mandatis eius. deqͣ
dicit apłs. Ds̃ est enim qui oꝑat᷑ inuo¬
bis. & uelle: sicut ustitia di. ñ solum
qua ipse uistus ẽ dicit᷑: s illa etiã quã
inhomine qui ab illo iustificat᷑. Sic ⁊lex
eius uocatur. facit quȩ potius ẽ homi¬
num.s ab ipso data. Nam utiq ho¬
mines erant: quib ait iħc. In lege ur̃a

Expanded text:
ulta fiunt quidem a malis contra uoluntatem dei; sed tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis, ut in eos exitus siue fines, quos bonos et iustos ipse prti eius uidentur aduersa. Ac per hoc cum Deus mutare dicitur uoluntatem, ut quibus lenis erat uerbi gratia reddatur iratus, illi potius quam ipse mutantur et eum quodam modo mutatum in his quae patiuntur inueniunt; sicut mutatmodo ex miti et ex delectabili molestus efficitur, cum ipse apud se ipsum maneat idem qui fuit. dicitur etiam uoluntas dei, quam facit in cordibus oboedientium mandatis eius, de qua dicit apostolus: deus est enim, qui operatur in uobis et uelle; sicut iustitia dei non solum qua ipse iustus est dicitur, sed illa etiam quam in homine, qui ab illo iustificatur, facit. sic et lex eius uocatur, quae potius est hominum, sfld ab ipso data; nam utique homines erant, quibus ait Iesus: In lege uestra
Abbreviated transcription (Latin):
solum ut ita fieri posseti uerumetiã ut ita
eum fieri necesse eẽt tam enim ñ fecit ds
contra causam. quam sine dubio uolens
prestituit: quam contra uoluntatem suã
non fecit. Si aũt ñ om̃s causas increatura
primitiis condita infixit: s aliquas in su¬
a uoluntate seruauit: ñ sunt quidẽ ille
quas insua uoluntate seruauit existarum
quas creauit necessitate pendentes. Non
tam̃ possunt cẽ contrarie quas in sua uo¬
luntate seruauit ulis. qua S sua uolun¬
tate constituit: quia dĩ uoluntas non
pocest sibi eẽ contraria. Istas ergo sic cot¬
clidit. ut exius eẽ ulud euius cause st̃
possit: s non necesse sit. Illas aũt sie abscon¬
dit: ut ex illis esse necesse sit hoc quod ex
ipsis fecit ut esse possit. Iii. De stella quã
magi secuti sunt xp̃i famula ñ fataliꝰ ex
libro contra faustum

Expanded text:
solum ut ita fieri posset uerum etiam ut ita solum ut ita fieri posset uerum etiam ut ita eum fieri necesse esset. tam enim non facit deus contra. causam, quam sine dubio uolens praestituit, quam contra uoluntatem suam non facit. si autem non omnes causas in creatura primitus condita praefixit, sed aliquas in sua uoluntate seruauit, non sunt; quidem illae, quas in sua uoluntate seruauit, ex istarum quas creauit necessitate pendentes. non tamen possunt esse contrariae quas in sua uoluntate seruauit illis quas sua uoluntate constituit, quia dei uoluntas non potest sibi esse contraria. istas ergo sio condidit, ut ex illis esse illud cuius causae sunt possit, sed non necesse sit; illas autem sic abscondidit, ut ex eis esse necipsis fecit, ut esse possit. CAPUT LII. De stella quam Magi secuti sunt Christi famula non fatali, ex libro II contra Faustum
Abbreviated transcription (Latin):
gis erat futurum: quod se facturum esse
presciebat. Nec tam̃ illi anni additi recde
dicerent᷑. nisi ad aliquid ad derent: qd̾ se
aliter in aliis causis habuerit. Sed̾m a¬
liquas igitur causas inferiores: iã uitam
finierat. S cd̾m illas aũt que sunt in uo¬
luntate & prescientia dĩ. qui exȩt̃nitate
nouerat. quid ilo tempore facturus erat.¬
& hoc uere futurum erat: tunc erat fini¬
turus uitam. quando finiuit uitam:
Quia & si oranti concessumẽ. et iam sic
eum oraturum. ut tali oratiom concedi
oporteret. ille utiq p̃sciebat. cuius p̃sci¬
entia falli non pocerat. Et idõ quod pre¬
sciebat. necessario futurum erat. Qua ꝓ¬
pter si omnium futurorum cause mũdo
sunt insitȩ. cum ille factus ẽ dies. qͣndo
ds creauit omnia simul: ñ alit̃ adam
est eredibilius iam ꝑfecte uirilitatis. quã
erat in illis causis. ubi ds̃ hominẽ insex
dierum operib fecit. Ibienum erat non

Expanded text:
gis erat futurum quod se facturum esse gis erat futurum quod se facturum esse praesciebat. nec tamen illi anni additi recte dicerentur, nisi ad aliquid adderentur quod se aliter in aliis causis habuerat. secundum aliquas igitur causas inferiores iam uitam finierat; secundum illas autem quae sunt in uoluntate et praescientia dei, qui ex aeternitate nouerat quid illo tempore facturus erat — et hoc uere futurum erat — tunc erat finiturus uitam, quando finiuit uitam. quia etsi oranti concessum est, etiam sic eum oraturum, ut tali orationi concedi oporteret, ille utique praesciebat cuius praescientia falli non poterat; et ideo quod praesciebat necessario futurum erat. Quapropter si omnium futurorum causae mundo sunt insitae, cum ille factus est dies, quando deus creauit omnia simul, non aliter Adam est credibilius iam perfectae uirilitatis, quam erat in illis causis, ubi deus hominem in sex dierum operibus fecit. ibi enim erat non
Abbreviated transcription (Latin):
illic non ẽe: s fortassis inmundo ẽ: ut ne¬
cesse sit istum hominẽ senescere. Si autẽ
nec inmundo ẽ: in do ẽ. Hoc enim necessa¬
rio futurum ẽ. quod ille uult: & ea uere
futura sunt. que ille p̃sciuit. Nam multa
scđm inferiores causas futura suit. sic̃ ibi¬
st̃ s si ita funt ⁊ in p̃scĩa dei uere futura sunt.
Si autem ibi aliter sunt: ita potius futura
sunt sicut ibisunt. ubi qui presciuit fal¬
li non pocest. Nam futura dicit᷑ senectus
inuiuene: s tam̃ futura ñ ẽ. si ante mori¬
turus ẽ. hoc autem ita erit sicut se habẽt
alie cause: suie inmundo contex te. suie
indi prescientia reseruatt. Nam sed̃m qͦs¬
dam futurorum causas moriturus erat eze¬
chias. cui ds ad didit quindecim annos
aduitam: id utiq faciens. quod ante con¬
stitutionẽ mundi se facturum esse psciebat:¬
& insua uoluntate seruabat. Non ergoid
fecit: quod futurum ñ erat. hoc enĩ ma¬

Expanded text:
illic non esse. Sed fortassis in mundo est ut neillic non esse. Sed fortassis in mundo est ut necesse sit istum hominem senescere; si autem nec in mundo est, in deo est. hoc enim necessario futurum est quod ille uult, et ea uere futura sunt quae ille praesciuit. nam multa secundum inferiores causas futura sunt; sed si ita sunt et in praescientia dei, uere futura sunt. si autem ibi aliter sunt, ita potius futura sunt, sicut ibi sunt, ubi qui praescit falli non potest. nam futura dicitur senectus in iuuene; sed tamen futura non est, si ante moriturus est. hoc autem ita erit, sicut se habent aliae causae siue mundo contextae siue in dei praescientia reseruatae. nam secundum quasdam futurorum causas moriturus erat Ezechias, cui deus addidit quindecim annos ad uitam: id utique faciens quod ante constitutionem mundi se facturum esse praesciebat et in sua uoluntate seruabat. non ergo id fecit quod futurum non erat. hoc enim ma
Abbreviated transcription (Latin):
sis rebus tempore eortis possumus nos¬
se. quid incuiusq natura sit. quod ex¬
turum sit ignoramus. Est quippe in na¬
tura huius uerbi gratia uiuenis ut sene¬
seat: s utrum hoc sit etiam indi uolun¬
tate. nescimus. S nec innatura eẽt. nisi
incdĩ uoluntate prius fuisset: qui condi¬
dit omĩa. Etutiq occulta ratio ẽ senectu¬
tis incorpore iuuenili: uel uiuentutis
incorpore puerili. Neq enim oculis cer¬
nitur sicut ipsa in puero pueritia. sicut
uiuentus in uiuene. s alia quadam noti¬
tia colligitur. in eẽ in natura ratio quedã
latens qua ducantur in promptii nume¬
ri occulti. ⁊uel iuuentutis apueritia. uel
senectutis aiuuentute. Oeculta ẽ ergo
istaratio quafit ut hoc eẽ possit. s oculi.
menti aũt ñ est occulta. Utrum aũt hoc
etiam necesse sit: om̃imodo nescimus. Et
illam quide qua fit ut esse possit. esse in
natura ipsius corporis nouimus. Illam
uõ qua fit ut necess e sit. manifestum ẽ

Expanded text:
sis rebus tempore exortis possumus nossis rebus tempore exortis possumus nosse, quid in cuiusque natura sit, quod exturum sit ignoramus. est quippe in natura huius, uerbi gratia, iuuenis ut senescat; sed utrum etiam hoc sit in dei uoluntate nescimus. sed nec in natura esset, nisi in dei uoluntate prius fuisset, qui condidit omnia. et utique occulta ratio est senectutis in corpore iuuenali uel iuuentatis in corpore puerili: neque enim oculis cernitur sicut ipsa in puero pueritia, sicut iuuentas in iuuene, sed alia quadam notitia colligitur inesse in natura quiddam latens, quo educantur in promtu numeri occulti uel iuuentatis a pueritia uel senectutis a iuuentute. occulta est ergo ista ratio, qua fit ut hoc esse possit, sed oculis; menti autem non est occulta. utrum autem hoc etiam necesse sit omni modo nescimus. et illam quidem, qua fit ut esse possit, esse in natura ipsius corporis nouimus; illam uero, qua fit ut necesse sit, manifestum est
Abbreviated transcription (Latin):
in illis primis rerum causis quas mundo
primitus creator inseruit. ñ tantũ posiit
quod de limo formaturus erat hominẽ .s
etiam quemadmodũ format᷑us: utrum sic̃
in matris utero. aninforma uiuen ili. ꝓ¬
culdubio sic fecit ut illi pre fixerat. Neq
enim contradispositionẽ suam faceret. Si
aut̃ iũ tantũ ibi posuit possibilitatis
ut homo fieret. quoquo mͦ fieret. ut &e sic
& sic posset. idẽ ut id quoq ibi esset.
quia sic & sic posset: unum aut̃ ipsum
modum quo erat facturus. in sua uolũ¬
tate seruauit. ñ mundi constitutiomi
contexuit: Manifestum ẽ etiam sic ñ fa¬
ctum eẽ hominẽ. contra quam erat in il¬
la prima ꝯditione causarum: quia ibi
erat etiam sic fien posse: quamuis ñ ibi erat
ita fieri necesse ẽe. hoc enim ñerat incon¬
ditione citature .s. in placito creatoris. cuiꝰ
uoluntas. rerum ẽ necessitas. Nam & nos
ꝓcaptu infirmitatis humanȩ. iam inip¬

Expanded text:
in illis primis rerum causis, quas mundo in illis primis rerum causis, quas mundo primitus creator inseruit, non tantum posuit, quod de limo formaturus erat hominem, sed etiam quemadmodum formaturus. utrum sicut in matris utero, an in forma iuuenali, procul dubio sic fecit, ut illic praefixerat; neque enim contra dispositionem suam faceret. si autem uim tantum ibi posuit possibilitatis, ut homo fieret, quoquo modo fieret, ut et sic et sic posset, id est, ut id quoque ibi esset. quia et sic et sic posset, unum autem ipsum modum, quo erat facturus, in sua uoluntate seruauit, non mundi constitutioni contexuit, manifestum est etiam sic non factum esse hominem contra quam erat in illa prima conditione causarum, quia ibi erat etiam sic fieri posse, quamuis non ibi erat ita fieri necesse esse . hoc enim non erat in conditione creaturae, sed in placito creatoris, cuius uoluntas rerum est necessitas. Nam et nos pro captu infirmitatis humanae iam in ip
Abbreviated transcription (Latin):
nature formas & speties. contra illas pri¬
marias om̃iũ nascentiũ causales rationes.
suorum temporum ꝑagere spacia. Restat
ergo ut adirumq modũ habiles create
sint: siue ad istãm quo usitatissime tẽ¬
poralia trans currunt: siue ad illũ quo ra¬
ra & mitabilia fuint. sicut dõ facere pla¬
cuerit quod tempori congruat. Uerũtam̃
sic factus ẽ homo. quẽ admodũ ille prime
catse habebant ut fieret primus homo.
quem ñ ex parentib nasci qui nulli preces¬
serant.s delimo formari oportebat: scdm
causalem rationẽ inqua primitus factus
fuerit. Nam si alit̃ factus ẽ: non eũ deus
in illorum sex dicrum oꝑib fecerat. inqͥb
cũ dicitur factus. ipsã causam ittiq fece¬
rat ds̃. qua erat suo tempore homo futurꝰ
& scdm quã fuerat ab illo faciendꝰ. qui si¬
mul & consũmauerat inchoata ꝓpt̃ ꝑfecti¬
onem causaliũ rationũ: & inchoauerat
consũmanda ꝓpt̃ ordinẽ temporũ. Siergo

Expanded text:
naturae formas et species contra illas prinaturae formas et species contra illas primarias omnium nascentium causales rationes suorum temporum peragere spatia. restat ergo ut ad utrumque modum habiles creatae sint, siue ad istum quo usitatissime temporalia transcurrunt, siue ad illum quo rara et mirabilia fiunt, sicut deo facere placuesic factus est homo, quemadmodum illae primae causae habebant, ut fieret primus homo, quem non ex parentibus nasci, qui nulli praecesserant, sed de limo formari oportebat secundum causalem rationem, in qua primitus factus erat. nam si aliter factus est, non eum deus in illorum sex dierum operibus fecerat. in quibus cum dicitur factus, ipsam causam utique fecerat deus, qua erat suo tempore homo futurus et secundum quam fuerat ab illo faciendus, qui simul et consummauerat inchoata propter perfectionem causalium rationum et inchoauerat consummanda propter ordinem temporum. si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ron: Nec ista cũ fiunt. contra naturã
fiunt.: nisi nob̃ quibus aliter nature
cur sus innotuit. Non autem dõ: cui hoc: inc¬
ẽ natura qd̃ fecerit. Queri aut̃ merito
potest. causales ille rationes quas mũ¬
do iididit cum primum simul omĩa
creauit. quomͦ sint institutȩꝰ. utrum ut
quemad modum uidemiis cuncta nascen¬
tia uel fru ticũ uel animalium. insus
conformationibus atq increm̃tis suorũ
ꝓdiuersitate generum. diuersa spacia
ꝑagerent temporum: an ut quẽ admodũ
creditur factuis adam sine ullo ꝓgressu
increm̃toꝵ. uirili etate continuo for¬
marentur. S cur ñ utrumq illas cre¬
dimus habuisse: ut hoc exeis futurum
eẽt. quod factori placuisset : Sienim
illomꝰ dixerimus: incipit contra ipsas fa¬
ctum iuderi. ñ solum etiam illud de aqua
uinũ: s & omĩa mirabilia quȩ contra na¬
ture usitatui cursum fiunt. Si aũt istomͦ:
multo erit absurduis istas ipsas cotidianã

Expanded text:
ron? nec ista cum fiunt, contra naturam ron? nec ista cum fiunt, contra naturam fiunt nisi nobis, quibus aliter naturae cursus innotuit; non autem deo, cui hoc est natura quod fecerit. Quaeri autem merito potest, causales illae rationes, quas mundo indidit, cum primum simul omnia creauit, quomodo sint institutae: utrum ut, quemadmodum uidemus cuncta nascentia uel fruticum uel animalium, in suis conformationibus atque incrementis sua pro diuersitate generum diuersa spatia peragerent temporum, an ut, quemadmodum creditur factus Adam, sine ullo progressu incrementorum uirili aetate continuo formarentur? sed cur non utrumque illas credimus habuisse, ut hoc ex eis futurum esset quod facturo placuisset? si enim illo modo dixerimus, incipit contra ipsas factum uideri non solum etiam illud de aqua uinum sed et omnia miracula, quae contra naturae usitatum cursum fiunt; si autem isto modo, multo erit absurdius istas ipsas cotidianas
Abbreviated transcription (Latin):
eiumens alligauit. Nam spc̃ eius ita faci¬
endo mundo suꝑ ferebat᷑. ut & facto
sripferatur. non corporalibus locis. ser
cellentia pocestatis. Quis enim nescit a¬
quam concretã terre. cum adradices iu¬
tis uenerit duci insaginã lignuilluis.
atq. ineo sumere qualitatẽ qua in uuã
ꝓcedat paulatĩ erũpentẽ. atq in ea gran¬
descente uinum fiat. maturumq dulce¬
scat: quod ad huc ferueseat expressum.
& quadam uetustate ferm̃tatum. ad usꝰ
bibendi utilius iocundiusq ꝓueniat:
Num idõ ds lignũ quesiuit aut terrã.
aut has temporum moras cũ aquã miro
compendio conuertit inuinũ: & tale
unum quod ebrius etiam conuiua la¬
udaret: Nunquid adiutorio temporis
eguit conditor tempoꝵ: nonne certis di¬
erum numeris suo cuiq generi accõmo¬
datis. omĩs natura serpentiũ c̾alescit.
formatur. nascitur. roboratur: Nũqͥd
expectati sunt hi dies ut indraconẽ uir¬
ga conuerteretur de manu moysi & aa¬

Expanded text:
numeris alligauit. nam spiritus eius ita facinumeris alligauit. nam spiritus eius ita faciendo mundo superferebatur, ut et facto superferatur, non corporalibus locis, sed excellentia potestatis. quis enim nescit aquam concretam terrae, cum ad radices uitis uenerit, duci in sagina ligni illius atque in eo sumere qualitatem, qua in uuam procedat paulatim erumpentem atque in ea grandescente uinum fiat maturumque dulcescat, quod adhuc feruescat expressum et quadam uetustate firmatum ad usus bibendi utilius iucundiusque proueniat P num ideo dominus lignum quaesiuit aut terram aut has temporum moras, cum aquam miro compendio conuertit in uinum, et tale uinum, quod ebrius etiam conuiua laudaret ? numquid adiutorio temporis eguit conditor temporis ? nonne certis dierum numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentum coalescit, formatur, nascitur, roboratur? num exspectati sunt hi dies, ut in draconem uirga conuerteretur de manu Moysi et Aa
Abbreviated transcription (Latin):
ea debet erigi que inspiritali natura ma¬
xime excellunt. aut que sursum sunt sa¬
piat. ñ quȩ suꝑ terram. S quomodo eũ
fecit ds de limo t̃re: utrum repente ineta¬
te ꝑfecta. hoc ẽ iurili atq uiuenili. An
sicut nunc usq format inuteris matrum.
Neq enim alius hec facit quã ille qui diẽ
priusquam te formarem in utero nouite:
ut illud tantum proprium habuerit adã.
quod ñ exparentib natis ẽ. s factus ex t̃ra:
tes augendo hi temporum numeri cõple¬
rentur: quos nature humani generis at¬
tributos uidemus. Anpotuis ñ ẽ hoc re¬
quirendũ: utrum libet enĩ fecerit. hoc fec̃
quod dm̃ & om̃ipotentẽ & sapientem pos¬
se & facere congruebat. Ita enim certas
temporum leges generib qualitatibus¬
q rerum in manifestum ex abdito ꝓducẽ¬
dis attribuit: ut eius uoluntas sit super
omĩa. Potentia quippe sua numeros crea¬
ature dedit: non ipsam potentiã euis dem

Expanded text:
ea debet erigi quae in spiritalibus natura maea debet erigi quae in spiritalibus natura maxime excellunt, ut quae sursum sunt sapiat, non quae super terram. Sed quomodo eum fecit deus de limo terrae, utrum repente in aetate perfecta, hoc est uirili atque iuuenali, an sicut nunc usque format in uteris matrum ? neque enim alius haec facit quam ille qui dixit: priusquam te formarem in utero, noui te; ut illud tantum proprium habuerit Adam, quod non ex parentibus natus est, sed factus ex terra, tes augendo hi temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis attributos uidemus. an potius hoc non est requirendum? utrumlibet enim fecerit, hoc fecit quod deum et omnipotentem et sapientem posse et facere congruebat. ita enim certas temporum leges generibus qualitatibusque rerum in manifestum ex abdito producendis attribuit, ut eius uoluntas sit super omnia. potentia quippe sua numeros creaturae dedit, non ipsam potentiam eisdem
Abbreviated transcription (Latin):
delimo t̃re finxerit. dicit etiam quod &
bestias agri deterra finxerit: qndo eas
cum uolatilib cęli ad duxit adadam. ut
uideret quid uocaret ea. Sic enĩ scriptũ ẽ.
Et finxit ds adhuc de terra om̃s bestias.
Siergo & hominem de terra & bestias de
terra ipse formauit: quid habet homo
excellentius in hac re nisi quod ipse adi¬
maginem dĩ ertatiis ẽ : Nectam̃ hoc scd̾m
corpus: sed scđm intellectum mentis.
de quo post loquemur: quamquam &
inipso corpore habeat quandam ꝓprie¬
tatem que hoc indicet: quod erecta statu¬
ra factusẽ: ut hoc ipso amoneret᷑. ñ sibi
terrena esse sectanda. uelud pecora quoꝵ
uoluptas omĩs ex terra ẽ. unde in aluũ
cuncta prona atq ꝓstrata sunt. Congru¬
it ergo & corpus eius animȩ rationali:
non scđm limamenta figurasq m̃brorũ:
s potius scđm id quod incelum erectũ ẽ.
ad intuenda que incorpore ipsius mũdi
suꝑna sunt: sicut anima rationalis in

Expanded text:
de limo terrae finxerit, dicit etiam quod et de limo terrae finxerit, dicit etiam quod et bestias agri de terra finxerit, quando eas cum uolatilibus caeli adduxit ad Adam, ut uideret quid ea uocaret. sic enim scriptum est: et finxit deus adhuc de terra omnes bestias. si ergo et hominem de terra et bestias de terra ipse formauit, quid habet homo excellentius in hac re, nisi quod ipse ad imaginem dei creatus est? nec tamen hoc secundum corpus, sed secundum intellectum mentis, de quo post loquemur. quamquam et in ipso corpore habeat quandam proprietatem, quae hoc indicet, quod erecta statura factus est, ut hoc ipso admoneretur non sibi terrena esse sectanda, uelut pecora, quorum uoluptas omnis ex terra est; unde in aluum cuncta prona atque prostrata sunt. congruit ergo et corpus eius animae rationali non secundum liniamenta figurasque membrorum, sed potius secundum id quod in caelum erectum est ad intuenda quae in corpore ipsius mundi superna sunt, sicut anima rationalis in
Abbreviated transcription (Latin):
igitur hoc in honorem hominis deputet
uelud cetera ds̃ dixerit & facta sint. hẽ
autem ipse fecerit: aut uerbo cetera. bunc
autem manib fecerit: s hoc excellit in
homine quia ds hominem adimagi¬
nem suam fecit: ꝓpter hoc quod ei de¬
dit m̃tem intellectualem qua prestat
pecoribus. unde iam suꝑiore loco disse¬
riumus: in quo honore positus. sinon
intellexerit ut bene agat: eisdem ipsis
pecoribus quibus prelatus ẽ comparabit᷑.
Sic & enim scriptumẽ. homo in honore
positus non intellexit: comparatus est
pecoribus insensatis. & similis factus ẽ
eis. Nam & pecora ds fecit .s. ñ ad ima¬
ginem suam. Ne dicendumẽ hominẽ
ipse fecit: pecora uero uissit & facta st̃.
& hunc enim & illa ꝑuerbum sium fec̃:
ꝑ quod facta sunt omĩa. S qui a idem
uerbum. & sapientia & iurtus enis ẽ:
dicttur & manus eius ñ uisibile men¬
brum: s efficiendi potentia. Nam eadẽ
scriptura. quȩ dicit quod ds hominem

Expanded text:
igitur hoc in honorem hominis deputetur, igitur hoc in honorem hominis deputetur, uelut cetera deus dixerit, et facta sint, hunc autem ipse fecerit, aut uerbo cetera, hunc autem manibus fecerit. sed hoc excellit in homine, quia deus hominem ad maginem suam fecit propter hoc, quod ei dedit mentem intellectualem, qua praestat pecoribus: unde iam superiore loco disseruimus. in quo honore positus, si non intellexerit, ut bene agat, eisdem ipsis pecoribus, quibus praelatus est, conparabitur. sic enim et scriptum est: homo in honore positus non intellexit; cpecoribus insensatis et similis factus est eis. nam et pecora deus fecit, sed non ad imaginem suam. nec dicendum est: "hominem ipse fecit, pecora uero iussit et facta sunt"; et hunc enim et illa per uerbum suum fecit, per quod facta sunt omnia. sed quia idem uerbum et sapientia et uirtus eius est, dicitur et manus eius non uisibile membrum, sed efficiendi potentia. nam eadem scriptura, quae dicit quod deus hominem
Abbreviated transcription (Latin):
quod non nulli putant: idõ precipuũ
dĩ opuseẽ hominem quia cetera dixit
& facta sunt. hune autem ipse fecit. s
idõ potius quia hunc adimaginem suam
fecit. Nam illa quȩ dixit & facta sunt. ⁊dõ
sic scriptumẽ. quia ꝑ uerbum eius facta
sunt: sicut ꝑ hominẽ hominib dici po¬
tuit uerbis quȩ temporaliter cogitantuꝵ.
& uoce ꝓferuntur. Nonsic aũt loquit᷑
ds̃: nsi cum ꝑcreaturam corporalem lo¬
quitur. sicut abrahȩ. sicut moysi. sicitt
ꝑnubem defilio suo. Ante uero omnem
creaturam. ut eẽt ipsa creatura eo uerbo
dictum ẽ: quod inprincipio erat ds apd̃
dm̃. Et quia omĩa ꝑipsum facta sunt. &
sine ipso factum est nichil: utiq & homo
pipsum factus ẽ. Certe enim celum uerbo
fecit: quia dixit & factum ẽ. Scriptum ẽ
tamen: & oꝑamanuum tuarum sunt cȩ¬
li & de hoc imo quasi fundo mundi scri¬
ptum ẽ: qm̃ ipsuis ẽ mare & ipse fecit il¬
lud̃. & aridam manus eius finxerunt.N

Expanded text:
quod nonnulli putant ideo praecipuum quod nonnulli putant ideo praecipuum dei opus esse hominem, quia cetera dixit et facta sunt, hunc autem ipse fecit; sed ideo potius, quia hunc ad imaginem suam fecit. nam illa quae dixit et facta sunt, ideo sic scriptum est, quia per uerbum eius facta sunt, sicut per hominem hominibus dici potuit uerbis, quae temporaliter cogitantur et uoce proferuntur. non sio autem loquitur deus, nisi cum per creaturam corporalem loquitur, sicut Abrahae, sicut Mosi, sicut per nubem de filio suo. ante omnem uero creaturam ut esset ipsa creatura, eo uerbo dictum est, quod in principio erat deus apud m; et quia omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, utique et homo per ipsum factus est. certe enim caelum uerbo fecit, quia dixit et factum est; scriptum est tamen: et opera manuum tuarum sunt caeli. et de hoc imo quasi fundo mundi scriptum est: quoniam ipsius est mare, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. non