comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
salbato sermocinari. S inforo inqut
ꝑ omnẽ diẽ ꝓpt̾ studia utiq athenien.¬
sium. Sic eñi sequit᷑. Qutoã uͦ epicuit.¬
oꝵ & stoicorum phylosophoꝵ confere¬
bant cum illo. Q̾ paulopost dicit.
Athenienses autẽ &e aduenȩ hospites.
ad nichil aliud uacabant quã dicere
aliquid noui aut aitoire. Putemus
apłm illis om̃b dieb quib fuit ache¬
nis ñ suisse oꝑatũ łpt̾ hoc eñi & ex
macedonia supplebat᷑ eius indigenta
Sicut dicit insc̾a ad corinthioꝵ. Qũ¬
m̃ e diis horis &e noctib poterat. qr
aundebat & animo et corpore. Sed
aabathenis exissee. uideamus quid
lnt scriptura. Disputabat inquit in
Suagogaꝑ om̃e sabbatũ. Hoc apuo co¬
mũ Introade gͦ ubi necessitate un¬
anentis ꝓfectionis usq ad mediũ noc.

Expanded text:
sabbato sermocinari, sed in foro, inquit, sabbato sermocinari, sed in foro, inquit, per omnem diem; propter studia utique Atheniensium. sic enim sequitur: quidam uero epicureorum et stoicorum philosophorum conferebant cum illo. et paulo post dicit: Athenienses autem et aduenae hospites ad nihil aliud uacabant quam dicere aliquid noui aut audire. putemus apostolum illis omnibus diebus, quibus fuit Athenis, non fuisse operatum; propter hoc enim et ex Macedonia supplebatur eius indigentia, sicut dicit in secunda ad Corinthios. quamquam et aliis horis et noctibus poterat, quia ita ualebat et animo et corpore. sed cum Athenis exisset, uideamus quid dicit scriptura. disputabat, inquit, in synagoga per omne sabbatum: hoc apud Corinthum. in Troade ergo, ubi necessitate inminentis profecti
Abbreviated transcription (Latin):
bat᷑. Quomͦ autẽ e uacare oꝑar m¬
nib suis nisi ao erogandũ uerbũ di cr¬
ta tempora constituero. Neq eñ e hoc
ds̃ latere nos uoluit. Nam & ciuus ar¬
tis opifea fuerit. & quib temporib t̾e
uacarte dispensando ȩuangłio sca sirip¬
tura ñ tacuit. Nancũ dies ꝓfectionisun
ĩ troade constitutũ. etiam inuna salbat
congregatis fr̃ib ad frangendũ panẽ.
tanta fuit intentio & tamnecessaria
disputatio. ut sermo ꝓduceretur us¬
q ad mediũ noctis. Tanquã excidiss&
eis quod eo die ñ. ẽẽt ieiuniũ. Qttan.¬
do autẽ inalio loco immoraturus cou¬
die disputabat. quis dubitauerit ho¬
ras eum dierũ habuisse ad hoc officium
deputatas. Nanq apud athenascũ
.ẽẽt. quia studiosissimos rerũ inquisito¬
res inuenerat. ita de illo scriptũ. ẽ.
Disputabat gͥ utdeis in synagoga.
&e gentib &e incolis. & inforo ꝑom
nẽ diẽ ad eos qui aderant. Non enim
insinagoga ꝑ omti̾e diẽ ubi mos erat

Expanded text:
 uacaret operari manibus suis, nisi ad erogandum uerbum dei certa tempora constitueret? neque enim et hoc deus latere nos uoluit. nam et cuius artis opifex fuerit et quibus temporibus uacaret dispensando euangelio, sancta scriptura non tacuit. nam cum eum dies profectionis urgeret in Troade constitutum, etiam in una sabbati congregatis fratribus ad frangendum panem tanta fuit intentio et tam necessaria disputatio, ut sermo produceretur usque ad medium noctis, tamquam excidisset eis quod eo die non esset ieiunium; quando autem in aliquo loco inmoraturus cotidie disputabat, quis dubitauerit horas eum habuisse ad hoc officium deputatas? namque apud Athenas cum esset quia studiosissimos rerum inquisitores inuenerat, ita de illo scriptum est: disputabat igitur iudaeis in synagoga et gentibus in uiculis in foro per omnem diem ad omnes qui aderant. non enim in synagoga per omnem diem. ubi mos erat
Abbreviated transcription (Latin):
sine fraude homines oꝑant᷑ bonũ. ẽ.
Nam p̾cau& hoc & ipse apłs. ne quis.¬
quã exx necessitate sustentandȩ uite.
inmala oꝑa delabat᷑. Qui furabat᷑ in
quit iamñ furetur. Magis autẽ labo¬
r&e manib suis bonũ ut habeat unde
tribuerre cui opus . ẽ. Hoogͦ scire
sufficit. quia & in ipso oꝑe corporali
id qd̾ bonum.ẽ. oꝑabatur apłs. Quat¬
doautẽ soleret oꝑari id÷ quib tẽpoꝵ
spatiis ne ab ȩuangłiz ando impedire.¬
tur. quis possit comp̾hend̾e: Sane
quia &e diurnis e nocturnis horis
oꝑabatur ipse ñtaeuit. Mirandã¬

Expanded text:
sine fraude homines operantur, bonum est. sine fraude homines operantur, bonum est. nam praecauet hoc et ipse apostolus, ne quisquam ex necessitate sustentandae uitae in maquit, iam non furetur; magis autem laboret manibus suis bonum, ut habeat unde tribuere cui opus est. hoc ergo scire sufficit, quia et in ipso opere corporali id quod bonum est operabatur apostolus. Quando autem soleret operari, id est quibus temporum spatiis, ne ab euangelizando inpediretur, quis possit conprehendere ? sane quia et diurnis et nocturnis horis operabatur, ipse non tacuit uerumta
Abbreviated transcription (Latin):
nec auriga aut uenator. nec histrio.
nec turpitulucrus. S innocent̾ & ho¬
neste quȩ accepta sunt humanis usib
oꝑabatur. Sicut sese habent oꝑa fabro.¬
rum. structoꝵ. sutoꝵ. rusticoꝵ. & his
similia. Neq eñi honestas ipsa rep̾henoit.
quod rep̾hendit suꝑbia eorum qui hone¬
st uocari amans s.cẽ. ñ amant. Nongͥ
dedignaretur apłs siue rusticanũ ali¬
quod opus ad gredi. suie in opificum
labore uersari. Qui eñi ait sine offen¬
sione estote uideis & grecis et eccłiȩ
dĩ quos in hac causa reuereri possoe ig¬
noro. Si uideos dixeruit. patriarchȩ
pecora pauerunt. Si grecos quos eciam
paganos dicimus etiã phylosophos
multũ sibi honorabiles sutores habuer̃.
Siȩccłiã dĩ homo ille iustus & ad testi¬
moniũ conuigalis semꝑ mansurȩ uir-¬
guitatis electus. cui desponsata erat
uirgo maria quȩ peꝑit xp̃m. fab̾ fuit.
Quic quid eorũ gͦ cum innocentia &

Expanded text:
nec auriga aut uenator aut histrio nec auriga aut uenator aut histrio nec turpilucrus; sed innocenter et honeste quae apta sunt humanis usibus operabatur, sicut sese habent opera fabrorum, structorum, sutorum, rusticorum et his similia. neque enim honestas ipsa reprehendit, quod reprehendit superbia eorum, qui honesti uocari amant, sed esse non amant. non igitur dedignaretur apostolus siue rusticanum aliquod opus adgredi siue in opificum labore uersari. qui enim ait: sine offensione estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae dei, quos in hac causa reuereri posset ignoro. si Iudaeos dixerint, patriarchae pecora pauerunt; si Graecos, quos etiam paganos dicimus, etiam philosophos multum sibi honorabiles sutores habuerunt; si ecclesiam dei, homo ille iustus et ad testimonium coniugalis semper mansurae uirginitatis electus, cui desponsata erat uirgo Maria, quae peperit Christum, faber fuit. quidquid horum ergo cum innocentia et
Abbreviated transcription (Latin):
it ñ utiq mentitus. ẽ. Neq eñĩ diaxit
ñ sibi deberi: S deberi ostendit. &e
debito se usum ñ esse. nec omr̃ino ut
uelle ꝓfessus . ẽ. Eo ipso factus infir¬
mus quo potestate sua uti noluit. Lã
miscdi scilice inditus affectir ut cogi¬
tarae qũe admodũ secũ agi uellae. si ce
ipse ita infirmaret᷑ ut poss&e de illis
ꝑ quos sibi euangłm p̾dicaretur si eo
fderae sumptus acciꝑe. quasi mer¬
cimonioꝵ nundinas suspicari. Hic
fortasse aliquis dicat. Si corporale opͦ
oꝑabatur apłs uitoe uitã istã susten¬
tara. quod erat ipsũ opus. & quan¬
care: Cui respondeo. Puta me nescire.
Corporalit᷑ tam̃ oꝑatũ. eẽ. & inde in
carne uixisse. ñ utentem potestate.
qu̾a dñs apłis dederat. ut euangłin
anuntians de ȩuangłio uiuerae. ea
quȩ supradicta surit sine ulla dubrta¬
tione testant᷑. Unũ scio quianec furta
faciebat. nec effractor aut latro erat.

Expanded text:
it, non utique mentitus est. Neque enim dixit it, non utique mentitus est. Neque enim dixit non sibi deberi: sed deberi ostendit, et debito se usum non esse, nec omnino uti velle professus est, eo ipso factus infirmus, quo potestate sua uti noluit; tam misericordi scilicet indutus affectu, ut cogitaret quemadmodum secum agi vellet, si et ipse ita infirmaretur, ut posset de illis per quos sibi Evangelium praedicaretur, si eos videret sumptus accipere, quasi mercimoniorum nundinas suspicari. Cfortasse aliquis dicat: si corporale opus operabatur apostolus, unde uitam istam sustentaret, quod erat ipsum opus et quancare? cui respondeo: puta me nescire; corporaliter tamen » operatum esse et inde in carne uixisse, non utentem potestate, quam dominus apostolis dederat, ut euangelium adnuntians de euangelio uiueret, ea quae supra dicta sunt sine ulla dubitatione testantur. faciebat nec effractor aut latro erat
Abbreviated transcription (Latin):
se autẽ gñs quȩ ñdũ crediderunt.
Quib tam̃ se apłs congruisse testatur.
ꝑ miscd̾em cõpassionẽ. ñ ꝑuersipellẽ
sinulationẽ. Id ut eo mͦ subuenirae¬
& carnali uicdeo &e pagano. quom sib
psẽ si hoc. ẽẽt subueniri uoluissa&
Portans itaq eori infirmitatẽ in cõpassi¬
ones similitudine. ñ fallens inm̃datis
fictione. Sicut continuo sequit᷑ & dic̃.
Factus sum infirmis infirinus ut infir.¬
mos lucrifacerẽ. Hinc eñi loquebatur
ut etiã ula om̃na dicer&e. Sicut gͦ qd̃
factus. ẽ. infirmis infirmus. ñ erat
m̃tdatiũ. sic & cet̾a illa suꝑus. Iuã en̾i
dicit infirmitatẽ suã erga infirmos
fuisse nisi compatieitodͥ eis. in tantũ
ut ne uide̾tur uenditor ȩugłi & u̾b
dĩ cursum apud imꝑitos inmalam sus¬
pitionẽ decidens impedir&. uollet acci¬
ꝑe. quod eiure dñico debebatur.
Quoo siuellas ñ utiq mentiret᷑. qr
uere debebatur. Et quia uere nolu¬

Expanded text:
ge autem gentes, quae nondum crediderunt, ge autem gentes, quae nondum crediderunt, quibus tamen se apostolus congruisse testatur per misericordem conpassionem, non per uersipellem simulationem, id est ut eo modo subueniret carnali iudaeo uel pagano, quo modo sibi ipse, si hoc esset, subueniri uoluisset: portans utique eorum infirmitatem in conpassionis similitudine, non fallens in mendacii fictione, sicut continuo sequitur et dicit: factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. hinc enim loquebatur, utfactus est infirmis infirmus, non erat mendacium; sic et caetera illa superius. Quam enim dicit infirmitatem suam erga infirmos fuisse, nisi compatiendi eis, in tantum ut, ne videretur venditor Evangelii, et verbi Dei cursum apud imperitos in malam suspicionem decidens impediret, nollet accipere quod jure dominico debebatur? Quod si vellet, non utique mentiretur, quia vere debebatur: et, quia nolu
Abbreviated transcription (Latin):
ut lucrifacer̾ẽ eos qui sine lege erautꝰ.
d̾ ñ simulandi uersutia faciebat s com
gent iudeũ. sicut ñuill pitauerunt¬
a legtuna uetera hierosolimnis obser¬
uinsententiã suã qͣua dicit. Circũ¬
as qus uocatus. ẽ. ñ adducat. id.ẽ.
ias parũ attendentib fuxisse putatꝰ
÷ sudeus eñi erat. Et circuncisus uo¬
ansinoluit adducere. io÷ noluit ita
uiert ae si cirtuncisus ñ. eẽt. Hoc cñi
ãmpotestate habebat. & sublege
qudẽ ñ erat. sicitt illi qui eam seruilit̃
updi manichei solent dicere. Alio
qunsi cũ illa fecit fanxisse putandus
e fureit & paganũ. ⁊ sacrificauit
dolis quia dicit factũ se fuisse insqui
sne lege sunt quasi sine lege. quos
inq ñ nisi gentiles quos paganos di¬
siblege. aliud inlege. aliud sine lege.
Sub lege carnales uidei. in lege sp̃a
uauer̃ morẽ illũ patriũ s honera inso¬
lta credentib gentib ñ imposuerunt.
et isti p̃putrati circũcisi sunt. Sine le¬

Expanded text:
ut lucrifacerem eos qui sine lege sunt. quod non simulandi uersutia faciebat, sed cogeret iudaeum, sicut nonnulli putauerunta uetera Hierosolymis obsersententiam suam, in qua dicit: circumcisus quis uocatus est? non adducat, id est tibus et parum adtendentibus finxisse putatus est; iudaeus enim erat et circumcisus uocatus; noluit adducere, id est noluit ita uiuere, ac si circumcisus non esset. hoc enim iam in potestate habebat. et sub lege quidem non erat sicut illi, qui eam seruiliterperditi Manichaei solent dquin si cum illa fecit, finxisse putandus est; finxit et paganum et sacrificavit idolis, quia dicit factum se fuisse iis qui sine Lege sunt quasi sine Lege. Quos utique non nisi Gentiles, quos Paganos disub Lege, aliud in Lege, aliud sine Lege. Sub Lege carnales Judaei: in Lege spirivaverunt morem illum patrium, sed onera insolita credentibus Gentibus non imposuerunt; et illi circumcisi sunt; sine le
Abbreviated transcription (Latin):
simplex gͦ uirtus ex partib constat. Et
simplex ista uirtus te deficiente unꝰ. ẽ.
ds. Ergo dm̃ ex partib cõpositũ. eẽ.
dicis: Nondico inquis. Nonsunt gͦ par.¬
tes. Et tam̃ quatuor sunt. Et una uir¬
tus. ẽ. eadẽq simplex.ẽ. Sigͦ inuna pa¬
tris ꝑsona & plura inuenis. & partes
ñ inuenis. quantomagis pat̾ &e filius.⁊¬

Expanded text:
simplex ergo virtus ex partibus constat, et simplex ergo virtus ex partibus constat, et simplex ista virtus te definiente unus est Deus. Unum ergo Deum ex partibus compositum esse dicis? Non dico, inquis. Non sunt ergo partes: et tamen quatuor sunt, et una virtus est, eademque simplex est. Si ergo in una Patris persona, et plura invenis, et partes non invenis; quanto magis Pater et Filius
Abbreviated transcription (Latin):
antequã susciꝑ& formam serui. ñ erat
tons: & creuit cũ homo diuinitati eius
aressit. uod si una ꝑsona absurdissime
domagis pars truutatis. eẽ. ñ potest qui¬
cunq unus intrib. Deinde ubi ait apłs.
mus quiꝗͥ aluio dicere dep̾hendim᷑. nͥ
quod agatur adherente homine & rece¬
dente minuatur: In trinitate igit᷑ quȩ
hiuus trinitatis. tercia pars.ẽ. unus. nec
maior pars duo. quã unus. ẽ. ibi. Nec maiꝰ
aliqui ds om̃s quã singł. quia sp̃italis ñ
corporalis.ẽ. magnitudo. Qui potest ca
pere capiat. quiꝰ autem ñ potest credat.
& arcẽ. ut quod credit intelligat. Uerũ
ñ intelligetis. Lunẽpe dixist. unũ dm̃
ñ ex partib cẽ. compositũ. Et quia de
patre hoc uis intelligi. Ille inquis quod
.ẽ uirtus. ẽ. ingenita simplex. Et tam̃
inhac simplic uirtute nunquid bonitas
&e sapientia. & clementia. & potentia.
partes sunt unius uirtitis. quã simpli¬
cem ẽẽ. dixist : Si dixeris partes sucit.

Expanded text:
antequam susciperet formam servi, non erat totus, et crevit cum homo divinitati ejus accessit. Quod si in una persona absurdissime to magis pars Trinitatis esse non potest, quicumque unus in tribus? Deinde ubi ait Apostomus, quid aliud dicere deprehendimur, nisi quod augeatur adhaerente homine, et recedente minuatur? In Trinitate igitur quaehujus Trinitatis tertia pars est unus, nec major pars duo quam unus est ibi; nec majus aliquid sunt omnes quam singuli: quia spiritualis, non corporalis est magpere, capiat : qui vero non potest, credat et oret, ut quod credit, intelligat. Verum non intelligetis . 3. Tu nempe dixisti, unum Deum non ex partibus esse compositum. Et quia de Patre hoc vis intelligi, Ille, inquis, quod est, virtus est ingenita, simplex. Et tamen in hac simplici virtute qet sapientia et clementia et potentia partes sunt unius virtutis, quam simplicem esse dixisti? Si dixeris, Partes sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s uelle nemo ambigit. S quia ñ¬
nulli eorũ inuisibilẽ &ꝰ incorporeamcre¬
aturam colunt. qd̾ ÷ & anima mensq
humana : tam̃ quia nec hui̾modi erea¬
turȩ participatione fit homobeadis:
ille ñ solũ inuisi bilis uerũ etiã incõmutabi¬
lis d̾s. id÷ as ueruscolendꝰ. ẽ. Quia solus
ille colentꝰ. ẽ. quo solo fruens beatus sit
cultor eius: Et quo soloñ fruens. om̃is
mens misera. ẽ: Qualilib& re aliap¬
fruatur. Uos aut̾ẽ cũ ea colatis quȩ ono
ñ sunt. s ur̃arũ fallaciũ fabularũ uemꝰ¬
tate fingunt᷑: ꝓpinquiores eẽtis uere pre¬
tatis ac religionis si saltim pagani ẽetia
Nel meorum genere qui corpora coluꝰ.

Expanded text:
omnes velle nemo ambigit. Sed quia noomnes velle nemo ambigit. Sed quia nonnulli eorum invisibilem et incorpoream creaturam colunt, quod est et anima mensque humana; tamen quia nec ejusmodi creaturae participatione fit homo beatus; ille non solum invisibilis, verum etiam incommutabilis Deus, id est, Deus verus colendus est: quia solus ille colendus est, quo solo fruens, beatus fit cultor ejus; et quo solo non fruens, omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. Vos autem cum ea colatis quae omnino non sunt, sed vestrarum fallacium fabularum vanitate finguntur, propinquiores essetis verae pietati ac religioni, si saltem Pagani essetis, vel in eorum genere qui corpora colunt,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: s ꝓ dũs colenda ñ sunt. Sunt enĩ
& idola. s ad salutẽ. nichil sunt. Et
qui colit arborẽ ñ quidẽ orando s ado¬
randoñ id colit quod nusquã. ẽ: s quod
ita colendũ ñ.ẽ. Ipsa etiam demonia
unde dicit apłs. quȩ imnmolant gñs
demotiuis immolant & ñdeo. utiq st̃.
Quib illis immolare dicit. & quorũ
nos socios. eẽ. ñ uult. Lam uͦ cȩlũ & t̾ra¬
& mare. & aer. et sol ⁊ luna. & c&era
sidera. om̃ia hȩc manifesta oculis appa¬
Iuȩ cum pagani tanquã deos coluri maruuinũ.i¬
uł tanquã partes unuis magni dĩ: nã
uniuersũ mundũ quidã eorũ putant ma¬
ximũ dm̃ : ea colunt quȩ sunt. Cũ quib
quando agimus ut ea ñ colant. ñ eis dicimꝰ
quod nulla sint: s quod colenda ñ suit.
E isq colendũ horum om̃iũ conditorem.
dm̃ inuisibilẽ suademꝰ: cuiꝰ soliꝰ participa¬
tione beatus homo fieri potest. quot

Expanded text:
sunt, sed pro diis colenda non sunt: sunt enim sunt, sed pro diis colenda non sunt: sunt enim et idola, sed ad salutem nihil sunt. Et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. Ipsa etiam daemonia, unde dicit Apostolus, Quae immolant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo ; utique sunt quibus illos immolare dicit, et quorum nos socios esse non vult. Jam vero coelum et terra, mare et aer, sol et luna, et caetera sidera, omnia haec manifesta oculis appaae cum Pagani tanquam deos colunt, vel tanquam partes unius magni dei; nam universum mundum quidam eorum putant maximum deum: ea colunt quae sunt. Cum quibus quando agimus, ut ea non colant, non eis dicimus quod nulla sint, sed quod colenda non sint: eisque colendum horum omnium conditorem Deum invisibilem suademus, cujus solius participatione beatus homo fieri potest; quod
Abbreviated transcription (Latin):
abeo. Nescientes unde habebant¬
quos suit. stultȩ uirginess. Meritoq¬
foris erunt quia interne affectũ gr̃ȩ ñ
secum ferunt. Iuando gͦ tales repꝑeris.
ñ tibi ꝑsuadeant inanitatẽ nasori suoꝵ
s tueis potuis plenitudinẽ. Unde ait
apł. Quisquis se putat aliquid scire.
ñdum scit. que admodum oporta&e scire.
Et max ostendens quid dixerit: Qs¬
quis autẽ inquit diligit dm̃. hiccog¬
nitus. ẽ. ab eo. Nec sic dicere uoluit
cognouit illũ. S dicendo cognitis
.ẽ. ab illo. exp̃ssius uoluit cõm̃dare.
qui ñ abillos a se ipso bonũ arbitrat᷑ effec¬
tum. Unde autem fieri potest. ut talis ñ in
se ipso s indño głetur. De ȩscis autemque¬
idolis immolantur scimus quia nichil. ẽ.
idolum immundo.eq eñi uos paga¬
nos dicimus. aut schisma paganorum: s¬
habere cum eis quandã similitudinẽ: eo
quod multis colatis deos. Uerũ uos. eẽ. eisͤxtrac
longe deteriores: Quod illi ea colunt q̃

Expanded text:
a nescientes, unde habeantquod sunt, stultae uirgines sunt meritoqforis erunt, quia internae affectum gratiae non secum ferunt. Quando ergo tales reppereris, non tibi persuadeant inanitatem uasorum suorum sed tu eis potius plenitudinem. unde ait apostolus: Quisquis se putat aliquid scire, nondum scit, quem ad modum oportet scire; et mox ostendens, quid dixerit: Quisquis autem, inquit, diligit deum, hic cognitus est ab illo. nec sic dicere uoluit: Cognouit illum, sed dicendo \'cognitus est ab illo\' expressius uoluit commendare qui non ab illo sed a se ipso bonum se arbitratur effectum. unde autem fieri potest, ut talis non in se ipso sed in idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum in mundo. Neque enim vos paganos dicimus, aut schisma paganorum, habere cum eis quamdam similitudinem, eo quod multos colatis deos. Verum vos eis esse longe deteriores. quod illi ea colunt quae
Abbreviated transcription (Latin):
aain dieh completis post ascensionẽ suam de¬
sipit pmiserat misit. ñ defuerunt tales uins¬
dite. quauis multo raruis quã inuetere te¬
unto. Ib enĩ ex maiore parte seruientes
more p̃mebantur: Hic autem maxue di-¬
hoꝵ legimus. exanimes ceciderunt: Nec
cuscitat sunt. s sepult. Ꝙ s huic libro
etiq qu aduersant᷑ ueter testamento.
dlint credere. paulum apłm quẽ nob̃cũ
lguit intueantur. dicentẽ de quodam
nteatore. Quẽ tradid sathane inint̃ĩ¬
ñ carnis. ut anima saluasit. Et s nolunt
he mortẽ intelligere. fortasse eñ incertũ
ĩ. quãlib& iundictam ꝑ satanan factam
ib apło: fateantur quod ñ eum odio. f amo¬
ꝑ fecisse manifestat. illud adiectũ. ut ani¬

Expanded text:
decem diebus completis post ascensionem suam dedecem diebus completis post ascensionem suam desuper, ut promiserat, misit , non defuerunt tales vindictae, quamvis multo rarius, quam in Veteri Testamento. Ibi enim ex majore parte servientes, timore premebantur, hic autem maxime dilxor ejus exanimes ceciderunt, nec resuscitati sunt, sed sepulti . 65. Sed si huic libro haeretici qui adversantur Veteri Testamento, nolunt credere, Paulum apostolum quem nobiscum legunt, intueantur dicentem de quodam peccatore quem tradidit satanae in interitum carnis, ut anima salva sit . Et si nolunt hic mortem intelligere fortasse enim incertum est, quamlibet vindictam per satanam factam ab Apostolo fateantur: quod non eum odio, sed amore fecisse manifestat illud adjectum, ut ani
Abbreviated transcription (Latin):
tem istam quȩ animam dissoluit acorpore
qui illam timerent. ñnulla peccata morte
pumerant. Iuo & uiuentib utilis metis
incuteretur. & illis qui morte pumebant᷑
ñ ipsa mors nocer&: s peccatũ quod augen
posset si uiuerent. Non temere illi uidica¬
barit: quib tale uicticiũ donauerat dt̾
Inde.ẽ. quod helias multos morte affecit:
Et ꝓpria manui &e igne duunitus impe¬
trato: cũ & abii multi. magni idiuiniuiri. eode̾
spũ consulendis reb humanis ñ temere
fecerint. De quo helia cũ exẽplũ decdissent
discipuli dño. cominemorantes quio abco
factũ sit. ut etiam ipsis dar&e potestatẽ
petendi de celo ignẽ. ad consum̃dos eos qui
sib hospicium ñ p̃berent. rep̃hendit ines
uindicandi quȩ adhuc erat in rudib Am̃¬
odio desidãre uindictam. Itaq postea¬
quã eos docuit quid. eẽt diligere ꝓximũ
tanquã se ipsũ infuso etiam sp̃u scõ. ques

Expanded text:
rtem istam, quae animam dissolvit a corpore, rtem istam, quae animam dissolvit a corpore, qui illam timerent, nonnulla peccata morte punierunt, quo et viventibus utilis metus incuteretur, et illis qui morte puniebantur, non ipsa mors noceret, sed peccatum, quod augeri posset si viverent. Non temere illi judicabant, quibus tale judicium donaverat Deus. Inde est quod Elias multos morte affecit, et propria manu , et igne divinitus impetrato , cum et alii multi, et divini magni viri eodem spiritu tranquillandis rebus humanis non temere fecerint. De quo Elia cum exemplum dedissent discipuli Domino, commemorantes quod ab eo factum sit, ut etiam ipsis daret potestatem petendi de coelo ignem, ad consumendos eos qui sibi hospitium non praeberent, reprehendit in eis vindicandi , quae adhuc erat in rudibus, aniodio desiderare vindictam. Itaque posteaquam eos docuit quid esset diligere proximum tanquam seipsum, infuso etiam Spiritu sancto, quem
Abbreviated transcription (Latin):
iħn. Quto crtidele moyses aut man¬
dauit aut fecit. cũ commissũ sib ppłm
scẽ zelans. & uni uͦdeo subditũ. cupietis
postea quã cognouit. ad fabricandũ et
colentũ itolũ defluxisse. mentẽq u¬
pridicam ꝓstituisse demonib. in paucos
eoꝵ uindicaris gladio. quos s ipse que
offeroerant alto & secreto uidicio feri.¬
endos uoluisset inferri. & in p̃senti sa¬
lubrit̃ terruit & displinã in posterã soñ
Nam eũ nulla crudelitate . s magra duu
one fecisse quod fecit. Quis eñi uerbis
euis agnoscat. orantis ꝓpeceato eoꝵ e nic¬
tis. Si dimittis illis peccatũ dunit ce di
autẽ dele me de libro tuo Comparans sꝰ
unus quisq pie prudens. illam cedẽ &e rar
malum sit anime ꝑ simulacra dȩmonũm
fornicari. quaitoo sic seuit qui sic amat.
tradidit hominẽ sathanȩ inttt̾̃tũ carnis.
ut sp̃s saluus sit indie dñi ih̃u. T racuidt
& alios ut discant ñ blasphemare aliꝗ¬
ni & sc̃i uiri qui iam optie scirent me¬

Expanded text:
id ergo crudele Moyses aut mandauit aut fecit, cum commissum sibi populum sancte zelans et uni uero deo subditum cupiens posteaquam cognouit ad fabricandum et colendum idolum defluxisse mentemque inpudicam prostituisse daemonibus, in paucos eorum uindicans gladio, quos deus ipse, quem offenderant, alto et secreto iudicio feriendos uoluisset inferri, et in praesenti salubriter terruit et disciplinam in posterum sanxit? nam eum nulla crudelitateectione fecisse quod fecit, quis non in verbis ejus agnoscat orantis pro peccato eorum, et dicentis: Si dimittis illis peccatum, dimitte; sin autem, dele me de libro tuo ? Comparans ergo unusquisque pie prudens illam caedem et hanc malum sit animae per simulacra daemonum fornicari, quando sic saevit qui sic amat. tradidit hominem satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu . Tradidit et alios, ut discerent nni et sancti viri, qui jam optime scirent mo
Abbreviated transcription (Latin):
monia septẽ exierant. Lohanna uxor
cuze ꝓcuratoris erodis. & susanna. & su¬
sanna &e aliȩ multȩ quȩ ministrabant
eis de facultatib suis. Hoc exẽplũ dñi
imitabantur apł ad accipieitoũ debitũ
debitũ sibi cibũ. De quo ioẽ dñs aꝑtisline
loquit᷑. Euntes inquit. p̾dicate dicen

Expanded text:
exierant, Iohanna uxor Chuzae procuratoris Herodis et Susanna et aliae multae, quae ministrabant eis de facultatibus suis. hoc exemplum domini imitabantur apostoli ad accipiendum debitum sibi cibum; de quo idem dominus apertissime loquitur. euntes, inqui
Abbreviated transcription (Latin):
iise sema ipsos. Laudabiliorlẽ. ani¬
auscui nota. ẽ. uł infirmitas sua. qu̾ã
quea ñ respecta uias siderũ scrutat᷑ etiã
oquturꝰ: Aut qui iam cognitas tenet.
imore coram se uiluit. ad eũq intrare
uolens nec ualens. coq sibi lucente at¬
tenoit inse. inuenitq se suãq egritu¬
dinẽ illius mundiciae contẽꝑare ñ posse
cognouit. Here dulce ht̃. Q eum p̾cari
ut etiã atq & iã misereat᷑. donec exuat
id unicũ saluatorẽ hominis & inlumi¬
iatorẽ. Hunc itaq egentẽ ac dolentẽ.
sientia ñ inflat. quia caritas ȩdificat.
Preposuit eñi scientiã scientiȩ. Pre¬
posuit scire infirmitatẽ suã magis
qũ scire mundi mȩnia. fitiroam̃ta t̃¬
rarũ & fastigia celorũ. Et hanc appo¬
ienoo scientã apposuit dolorẽ. Dolo¬
rẽ ꝑegrinationi s suȩ. ex desicdio patriȩ
sue ⁊ conditoris eiꝰ beatidĩ sui. Hȩc oĩae

Expanded text:
nosse semetipsos; laudabiliorque est aninosse semetipsos; laudabiliorque est animus cui nota est vel infirmitas sua, quam qui ea non respecta, vias siderum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas tenet, amore coram se viluit, ad eumque intrare volens nec valens, eoque sibi lucente attendit in se, invenitque se, suamque aegritudinem illius munditiae contemperari non posse cognovit; flere dulce habet, cumque deprecari, ut etiam atque etiam miscreatur, donec exuat us unicum Salvatorem hominis et illuminatorem: hunc ita agentem et dolentem scientia non inflat, quia charitas aedificat ; praeposuit enim scientiam scientiae, praeposuit scire infirmitatem suam, magis quam scire mundi moenia, fundamenta terrarum, et fastigia coelorum: et hanc apponendo scientiam, apposuit dolorem ; dolorem peregrinationis suae ex desiderio patriae suae, et conditor
Abbreviated transcription (Latin):
loquimur si melior. ẽ. ignorantia quã
scientia. Ut quio uobis disputamus:
ut quid ista distinguimꝰ: Ut quid quod
nostis ammonemꝰ. quod ñ nostis inferimsi
scientia cauenda. ẽ. ne infletꝰ Ergo ama¬
te scientiã. S ante ponite caritate. Sa¬
entia si sola sit. inflat. Quia uͦ caritas ȩdi
inflat scientia uibi cartas ñ ȩlficat. Ih
at pificat solidata. ẽ. Non. ẽ. ibi in¬
inĩ taepat inflatio hoc. ẽ. elatio. Ut
or hioc uitiũ etiã tantus ille apłs appo
ĩ ibi. eẽ. dicere stimulũ carnis an¬
in sathanȩ a quo colafiz arecur. Qui
dphizat᷑ caput euis tundit᷑ ne erigat᷑.
Et ibi de scientia metus erat inflatio¬
ns hoc ẽ. elationis. Ait eñi. In mag¬
mudine reuelationũ mearũ ne extollar.
anmagnars̃ reuelatio. S̾cieritiã ineylibro de
trestrũ cȩlestiũq rerũ magni estimare
et genus humanũ. In quo ꝓfecto me¬
lous sunt. qui huic scientiȩ p̃ponunt

Expanded text:
loquimur, si melior est ignorantia quam loquimur, si melior est ignorantia quam scientia? utquid vobis disputamus? utquid ista distinguimus? utquid quod nostis admonemus, quod non nostis inferimus, si scientia cavenda est, ne inflet? Ergo amate scientiam, sed anteponite charitatem. Scientia si sola sit, inflat. Quia vero charitas aeinflat scientia, ubi charitas non aedificat: ubi autem aedificat, solidata est. Non est ibi intem tentat inflatio, hoc est, elatio, ut propter hoc vitium etiam tantus ille Apostoret stimulum carnis, angelum satanae, a quo colaphizaretur? Qui colaphizatur, caput ejus tunditur, ne erigatur: nam et ibi de scientia metus erat inflationis, hoc est elationis. Ait enim: In magnitudine revelationum mearum ne extollar. magnarestrium coelestiumque rerum magni aestimare solet genus humanum: in quo profecto meliores sunt qui huic scientiae praeponunt
Abbreviated transcription (Latin):
inueni&. Utilẽ porro scientiã definim¬
do monstrauit. U̾bi cũ dixissor. ecce pi¬
etas. ẽ. sapientia. continuo fubuurxit.
abstinere uͦ a malis scientia. ẽ.Scen
tia uͦ inflat. Iam gͦ debemꝰ odisse scientuꝰ
Absit. Et quid ÷ scientia inflat:Sola.
sine caritate. Idõ adiunxit. caritas uer
ȩdificat. Adde gͦ scientiȩ caritatẽ. &
utilis erit scientia. ñ ꝑ se s ꝑ caritatẽ. Ip¬
sa origo nominis demonũ. si diuinos in¬
tueamur libros. aliquid affert coqnitiõe
uocabulũ. ẽ. qͥrecũ ab scientia nominati.
tia inflat. caritas uͦ ȩdificat. Quod rec¬
te aliter ñ intelligit᷑. nisi scientiã tune
ꝓdẽe. cũ caritas uẽ. Sine hac autem
inflare. idz in suꝑbiã in anissimȩ qua¬
si uentositatis ex tollere. Est gͦ inde¬
monib scientia sine caritate. Et io̾o
entia ait apłs inflat. Quiogͦ. Sc̃ientũ
fugere debecis. & electuri estis nichil sc¬
re potius quã inflari: Ut quid uobis

Expanded text:
inueniet. utilem porro scientiam definieinueniet. utilem porro scientiam definiendo monstrauit, ubi. cum dixisset: Ecce pietas est sapientia, continuo subiunxit: Abstinere uero a malis scientia estia inflat. Jam ergo debemus odisse scientiam? Absit. Et quid est, Scientia inflat? Sola, sine charitate: ideo adjunxit, Charitas vero aedificat . Adde ergo scientiae charitatem, et utilis erit scientia; non per se, sed per charitatem. sa origo hujus nominis, si divinos intueamur Libros, aliquid affert cognitione vocabulum graecum est, ob scientiam nominati. tia inflat, charitas vero aedificat . Quod recte aliter non intelligitur, nisi scientiam tunc prodesse, cum charitas inest; sine hac autem inflare, id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. Est ergo in daemonibus scientia sine charitate, et ideo entia, ait Apostolus, inflat. Quid ergo? scientiam fugere debetis, et electuri estis nihil scire potius quam inflari? Utquid vobis
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽẽ.scientiã quȩ subdenta.ẽ. caritati &
ex hominib caritatẽ quȩ siꝙ eminet sci¬
entiȩ: Fides autẽ uera & doctrina sana.
ambas. ẽẽ. dixit ex dõ. Quia scriptũ. ẽ.
a facie eiꝰ scientia & intellectus ꝓcedit.
sp̃m uirtutis & caritatis. et continentiȩ. S
mauis. ẽ. donũ caritas quã scientia. Nã
scientia quando. ẽ. in homine. caritas. ẽ.
autẽ. ẽ. pietas. nisi dĩ cultus. Et unde
ille colitur. nsi caritate: Raritas eium
de corde puro. & conscientia bona & fide
mors. Siue quia eã nemouincit. sicut mor¬
tẽ. Siue quia inhac uita usq admortem ⁊÷
m̃sura caritatis sic̃ dñs ait.Maiorẽ hac
caritatẽ nemo ht̃. qu̾aut animã suã po
nat quis ꝓ amicis suis: Siue potiꝰ quia
sicut mors animã auellit a sensib carus
sic caritas a concupiscentus carnalib h
subseruit scieutia cũ ẽ. utilis. Nã sine
illa inflat. Quod uͦ illa ȩdificanoo imn¬
pleuerit. nichil ibi ista mane quod infle

Expanded text:
e subdenda est charitati, et ex hominibus charitatem, quae supereminet scientiae? Fides autem vera et doctrina sana ambas esse dicit ex Deo, quia scriptum est: « A facie ejus scientia et intellectus procedit, spiritum virtutis et charitatis, et continentiae. Sed majus est donum charitatis, quam scientiae. Nam scienautem est pietas nisi dei cultus ? et unde ille colitur nisi caritate ? caritas enim de corde puro et conscientia bona et fide s sicut mors, siue quia nemo eam uincit sicut mortem siue quia in hac uita usque ad mortem est mensura caritatis, sicut dominus ait: Maiorem hac caritatem nemo habet, quam ut animam suam quis ponat pro amicis suis, siue potius quia, sicut mors animam auellit a sensibus carnis, sic caritas a concupiscentiis carnalibus. huic subseruit scientia, cum est utilis; nam sine illa inflat; quod uero illa aedificando impleuerit, nihil ibi ista inane, quod inflet,
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ. Humiliũ uirtus. ẽ. de scientia n̾e
gloriari. Quia cominitnis. ẽ. om̃ib sicut
uͦsus lucis. ita participatio ueritatis. Sci¬
mirũ si lux lucce intenebris & tenebrȩ
eã ñ cõp̃hendunt. In iohanne lux dicit.
ecce qualẽ dilectionẽ dedit nob̾ pater.
cit filii cdĩ uocem᷑ & simꝰ. Et inpclagia¬
nis tenebre dicunt. dilectio nob̾ ex nob̃
sciebat apłs qui dicebat. Nos autẽ ñ¬
dõ.ẽ. ut sciamus quȩ a do̾ donata sunt
nob̾. loh̾s dic̃. ds̃ dilectio. ẽ. Et pelagia¬
ni. etiam ipsũ dm̃ ñ ex dõ s ex semae ipsis
habere se dicunt. Et cũ scientiã legis
ex dõ nob̾ ẽẽ. fateantur caritatẽ ex nob̾
ipsis uolunt. Nec audiunt apłm dicen¬
tem scientia inflat caritas autẽ ȩdificat.
& ab ipsa sc̃ĩtate caritatis aliemꝰ qũa con¬
fiteri ex dõ. ẽẽ. scientiã quȩ sine caritate
inflat. & ex nob̾. eẽ. Haritatem quę fac̾¬

Expanded text:
. Humilium virtus est de scientia non . Humilium virtus est de scientia non gloriari: quia communis est omnibus; sicut usus lucis, ita participatio veritatis . Cmirum, si lux lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehendunt . In Joanne lux dicit, Ecce qualem dilectionem dedit nobis Pater, ut filii Dei vocemur et simus . Et in Pelagianis tenebrae dicunt, Dilectio nobis ex nobis sciDeo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Joannes dicit, Deus dilectio est . Et Pelagiani etiam ipsum Deum non ex Deo, sed ex semetipsis habere se dicunt: et cum scientiam legis ex Deo nobis esse fateantur, charitatem ex nobis ipsis volunt. Nec audiunt Apostolum dicentem, Scientia inflat, charitas autem aedificat . et ab ipsa sanctitate charitatis alienius, quam confiteri ex Deo esse scientiam, quae sine charitate inflat, et ex nobis esse charitatem, quae fac
Abbreviated transcription (Latin):
tatis. Si eñi me sciretis. & patrẽ meũ for.¬
sitan sctretis. Ille qui om̃ia scit. quanto
dicit forsitan ñdubitat s increpat. At¬
tende eñi quomͦ increpatiuȩ dicat᷑ ipsum
forsitan quod uidet᷑. ẽẽ. uerbũ dubitatio¬
nis. S dubitationis uerbũ. ẽ. quando
ente. Cũ uͦ dr̃ a dõ uerbũ ilubitationis
cũ dm̃ nichil utiq lateat. illa dubitatiõe
arguit᷑ infidelitas. ñ opinat᷑ diuinitas.
Homines de hisreb quas certas habent.
aliquando increpatiue dubitant. io :
uerbũ dubitationis ponunt cũ corde᷑ du¬
bitent. Uelut si indigneris seruo tuo &
sum. Hinc &e apłs ad quosdã contẽpto¬
res suos loquens. ait. Puto autẽ. & ego
sp̃m dĩ habeo. qui dicit puto. dubitare
iudecur. S ille increpabat ñ dubitabat.
Et ipse dñs xp̃c. alio loco increpans in¬
fidelitatẽ futurã generis humani. cũ ue¬
uerit inquit filiꝰ hominis putas inueni¬
& fidẽ interra: De his autẽ quȩ idolis¬

Expanded text:
tis. Si enim me sciretis, et Patrem meum forsitan sciretis. Ille qui omnia scit, quando dicit forsitan, non dubitat, sed increpat. Attende enim quomodo increpative dicatur ipsum forsitan, quod videtur esse verbum dubitationis; sed verbum dubitationis est quando ente: cum vero dicitur a Deo verbum dubitationis, cum Deum nihil utique lateat, illa dubitatione arguitur infidelitas, non opinatur divinitas. Homines enim de his rebus quas certas habent, aliquando increpative dubitant, id est, verbum dubitationis ponunt, cum corde non dubitent: velut si indigneris servo tuo et sum. Hinc et Apostolus ad quosdam contemptores suos loquens ait: Puto autem, et ego Spiritum Dei habeo . Qui dicit, puto, dubitare videtur: sed ille increpabat, non dubitabat. Et ipse Dominus Christus alio loco increpans infidelitatem futuram generis humani: Cum venerit, inquit, Filius hominis, putas, inveniet fidem in terra
Abbreviated transcription (Latin):
Enatis nescientes scripturas neq uirtu¬
÷ aĩ. Inresurrectione eñinec nubent.
at uxores ducent: ñ em̃ incipient mori.
stunt aequales angłis dĩ. Eorũ itaq
iisirrectionẽ memorauit qui resurgent
idutã. ñ qui resurgent adpęnã. Potuit
s dicere. E rratis nescientes scripturas.
it uidemus. tot maritoꝵ mulierẽ. ulla
se sententiȩ significatione dãpnauit.
Qua ꝑpt̾ nec contra humanȩ uerecun¬
diȩ sensũ audeo dicere. ut quotiens uo¬
luerit uiris mortius nubat femina. nec
natẽ quotas libec nuptras audeo condẽp¬
nare. Quod autẽ dico uniurȩ uiduȩ.
hoc dico om̃i iuduȩ. Beatior erit. si sic
ymanserit scd̃m meũ consiliũ. nequis
hoc consiliũ tanquã humanũ ce ñ diui¬
nĩ contẽpnendũ putarae adiecit. P uto
autẽ. & ego sp̃mdĩ habeo. ł ide intel¬
ligendũ .ẽ. etiam ipsa quȩ ñ a dño iuben¬
dir. s a scõ eiꝰ famulo utilit̃ suadentur
oaẽ año inspirante suaderi. Absit

Expanded text:
scientes scripturas neque uirtutem dei. in resurrectione enim nec nubent nec uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei. eorum itaque resurrectionem commemorauit, qui resurgunt ad uitam, non qui resurgunt ad poenam. potuit ergo dicere: erratis, nescientes scripturas nut uidemus, tot maritorum mulierem ulla suae sententiae significatione damnauit. quapropter nec contra humanae uerecundiae sensum audeo dicere, ut, quotiens uoluerit, uiris mortuis nubat femina, nec toritatem quotaslibet nuptias audeo condemnare. quod autem dico uniuirae uiduae, hoc dico omni uiduae: beatior eris, si sic permanserit, secundum meum consilium, ne quis hoc consilium tamquam humanum et non diuinum contemnendum putaret. adiecit: puto autem, et ego spiritum dei habeo. proinde intellegendum est etiam ipsa, quae non a domino iubentur, sed a sancto eius famulo utiliter suadentur, eodem domino inspirante suaderi. absit
Abbreviated transcription (Latin):
faciant dñi p̾cepta uel uissa: Cũ uͦ ait
ego dico ñ dñs. satis ostendit dñm ñ ꝓhi¬
bere. quod ipse ꝓhibebat ꝓ hibuisset
autẽ dñs: si eẽt illicitum. Ergo scdm
ea quȩ supradui diximus multũq uer¬
sauimꝰ. licitũ erat ꝑ iusticiã. s etiam li¬
citũ ñerat facientoũ. ꝓpt̾̃ lib̾am beniuo¬

Expanded text:
faciant Domini praecepta vel jussa. Quum vero ait: faciant Domini praecepta vel jussa. Quum vero ait: ego dico, non dominus, satis ostendit dominum non prohibere, quod ipse prohibebat; prohibuisset autem dominus, si esset inlicitum. ergo secundum ea, quae supra diu diximus multumque uersauimus, licitum erat per iustitiam, sed etiam licitum non erat faciendum propter liberam beneuo
Abbreviated transcription (Latin):
erunt. fideles ab infidelib separari.
qui ñ contra uissionẽ diu. gentiles fuer̃
fidelem discede nec ꝓhib&. nec iub&
dñs Adõ ut ñdiscedat apls dicit. ñ
añis. Habens utiq spm scm̃. in quo¬
dare posse utile ce fidele consilium:
quod utiq idõ monenoũ ñiubendũ
suit. qr ñ tanto potid̾e ꝓhibent sunt
homi. nes facere licita. qũauis nĩ ex¬
pediar it. quanto pond̾e ꝓhibemur
illicita. Si aut̃ẽ alicub apłs etiã illa
qu̧ ubenea sunt monere dignat᷑ hoc
fecit parcendo infirmitati ñ p̾iudicando
ussioni. Unde si dixcit. n̾ut confundã
uos hȩc scribo. s ut filios meos carissimos
moneo: Quid hab&e questionis ubi ñait
ego dico ñ dñs⁊ Itẽ ubi ait. Ecce ego pau
Ego dico ñ dñs: Non sunt itaq similia.
quia etiã illa quȩ iubae dñs ñ. ẽ. indig¬
numneq contrariũ. si eadẽ monae apłs.
Monemꝰ eñi quos caros habemus ut

Expanded text:
erunt fideles ab infidelibus separari, erunt fideles ab infidelibus separari, quia non contra jussionem Domini gentiles fueranfidelem discedere nec prohibet, nec jubet Dominus: ideo, ut non discedat, Apostolus dicit, non Dominus, habens utique Sdare posset utile et fidele consilium. Quod utique monendum, non jubendum fuit, quia non tanto pondere prohibendi sunt homines facere licita quae non expediant, quanto prohibentur iquae jubenda sunt, monere dignatus est, hoc fecit parcendo infirmitati, non praejudicando jussioni. Unde ipse dixit: Non ut confundam vos, haec scribo, sed ut filios meos carissimos moneo; quid habet quaestionis, ubi ait: Ego dico, non Dominus; item, ubi ait: Ecce ego PaulEgo dico, non Dominus? Non sunt itaque ista similia, quia etiam illa, quae jubet Dominus, non est indignum neque contrarium, si eadem monet Apostolus. Monemus enim quos caros habemus, ut
Abbreviated transcription (Latin):
nigenas. quicunq tunc hab̾e potues
ꝑ quas fiebat ut ⁊ ipsi ad alienos se.¬
ducerent᷑ deos. ñ ut ille ꝑ maritos
uero adquirent᷑ deo. Hondũ eñi tal¬
ta gra saluatoris illuxerat. & ꝓmuiss
aat ulius ppħ multitudo. Et ꝓpt̾ea
a bona terrena que ꝓmagno expec-¬
tibant a dño uiderent etiã his haburi¬
are. qui multos falsos colebant deos
blandicũs uxorũ priꝰ eos uerebantur
quꝰ urorẽ alienigenam ducer&e. Meri
tigͥ quas duxerant dño ꝓhibente. dño
ubente dimifrunt. Cum uͦ cepissa&e genti¬
h ȩuangłiũ p̃dicari. iam coniunctos
gantiles gentilib comꝑit conuiges. Ea
qub si ñ ambo crederent. s unus. aut
ina: & infidelis cũ infidel consentire
habitare. nec ꝓhiberi a dño debuit fi
adis infidelẽ dimittere nec iuberi. Idõ
sclic&e ñ ꝓhiberi. quia iusticia ꝑmitrit
afornicante discedere. & infidelis ho¬
minis fornicatio. ẽ. maior incorde:
Nec uera eius pudicitia cũ coniuge di

Expanded text:
nigenas, quicumque tunc habere potuerunt , nigenas, quicumque tunc habere potuerunt , per quas fiebat ut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos vero acquirerentur Deo. Nondum enim tanta gratia Salvatoris illuxerat, et promisabat illius populi multitudo. Et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur quis uxorem alienigenam duceret. merito ergo quas duxerant domino prohibente, domino iubente dimiserunt. cum uero coepisset gentibus euangelium praedicari, iam coniunctos gentiles gentilibus comperit coniuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una et infidelis cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a domino debuit fitere, nec juberi: ideo scilicet non prohiberi, quia justitia permittit a fornicante discedere, et infidelis hominis fornicatio est major in corde, nec vera ejus pudicitia cum conjuge dic
Abbreviated transcription (Latin):
Si en̾i dimittere infidelẽ coniugẽ ñli
si ꝓpt̃ fornicationẽ carnis ꝑmittit᷑ ho¬
mo a coniuge separari: quantomagis
inconiuge mentis forncatio detes.¬
tanda. ẽ. id⁊ infidelitas de qua scrip¬
tũ. ẽ. Qm̃ ecce quise longe faciunt
a te ꝑibunt. ꝑdidist omnẽ qui fomi¬
catur abs te : S quia ita licitũ. ẽ.
ut ñ expediat. ne ꝓpter coniuigum
seꝑationes offensi homines. ipsã dac¬
trinam salutis qua illicita ꝓhibentur.
exhorreant. ac sic peiores atq ꝑituri
in eadẽ infidelitate remaneant: Intce¬
dit apłs. & monendo fieri uetat. qd̾
ita licitum. ẽ. ut ñ expediat. Sic eñ
recede ab in fidelib uxcorib uł maritiᷤ
fideles uiri uł feminȩ ñ ꝓhibent᷑ a dño.
ut neq iubeant᷑. N amsi dimittere tales
conuiges iub̾ent᷑. nullus locus. eẽt.
consilio monentis apłi. ne hoc fierae.
fieri ꝓhib̾&. Nã quia aliquando
hoc dñs ꝑ esdram ꝓpħam uissit &
factũ. ẽ. dimiser̾ usrłitȩ uxores alie¬

Expanded text:
Quocirca si dimittere infidelem coniugem non lsi propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari, quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est, id est infidelitatis, de qua scriptum est: quoniam ecce qui se longe faciunt a te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te! Sed quia ita licitum est, ut non expediat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam salutis, qua inlicita prohibentur, exhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fideles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur. nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. fieri prohiberet. Namque aliquando hoc factum est: dimiserunt Israelitae uxores alie
Abbreviated transcription (Latin):
militat sius stipendũs umquã : quis
plantat uineã & de fructu eiꝰ ñ comedit.
Quis pascit gregẽ. & de lacte gregise
ñ ꝑcipit: Et paulopꝰ. Si alii inquit po¬
testatis ur̃e participant. ñ magis nos :
s ñ sumus ul ⁊ uisi hac potestate. s oĩa
toleramꝰ. ne qd̾ impedim̃tũ demꝰ eugłio
xp̃i. deinde pꝰ pauca. Quȩ gͦ inquit
mͥ merces erit ut euangłizans sine
sũptu ponam eugłium ut ñ abutar
potestate mea in ęuangłio: Continuo¬
q subiungit. quod pauloante cõmemo¬
raui.Cũ eñi lib̾sim ex om̃ib om̃iu̾ me
seruũ feci ut plures lucrifacerẽ. Et

Expanded text:
umquam? quis plantat uineam et de fructu eius non edit? quis pascit gregem et de lacte gregis non percipit? et paulo post, si alii, inquit, potestatis uestrae participant, non magis nos? sed non sumus usi hac potestate, sed omnia toleramus, ne quod inpedimentum demus euangelio Christi. deinde post pauca, quae ergo, inquit, mihi merces erit? ut euangelizans sine sumptu ponam euangelium, ut non abutar potestate mea in euangelio. continuoque subiungit quod paulo ante commemoraui: cum enim liber sim ex omnibus, omnium me seruum feci, ut plures lucrifacerem. it
Abbreviated transcription (Latin):
Aut mala ꝑ malis recribuunt᷑. sicut d̾s
igne̾ ȩternũ retributurꝰ. ẽ. impus. Aut
bona ꝓ bonis. sicut regnũ ȩternũ retri¬
buturus. ẽ. iustis. Aut bona ꝓ malis.
sicut xp̃s ꝑ gratiã iustificat impiũ. Aut
mala ꝓ bonis. sicut uidas ꝑ malitiã ꝑse.¬

Expanded text:
aut mala pro malis retribuuntur, sicut Deus ignem aeternum retributurus est impiis. Aut bona pro bonis, sicut regnum aeternum retributurus est justis. Aut bona pro malis, sicut Christus per gratiam justificat impium. Aut mala pro bonis, sicut Judaei per malitiam pe
Abbreviated transcription (Latin):
libeotale. ẽ. ñ dicit dñs. Et quale. ẽ.
onsiliũ do. tale. ẽ. ego dico. Illito autẽ
assimile. ẽ. Quia de nubendo & ñ nu¬
hnoo. potest dici hoc bene fieri. illud
oeus. Qm̃ utrũq excpedit. mi nus
iliud. maius aliud. Aut uͦiro de con¬
uge infideli dimittendo uł ñ dimit¬
tnfoo qm unũ horum ñ exxpedit. aluto ex¬
penit. diciñ oportte. qui dimittit bene
ficit. & qui ñ dimittit melius facit. Sid
qui a si lic& ñ expedit. Si gͦ possumus
dicere meluis. eẽ. infidelẽ coniuge̾ ñ di¬
uite q̃ui licrat &e tlicnitt̾e q̃ admodũ rrc̾te dm̃s meliꝰ¬

Expanded text:
tale est non dicit dominus\'; et quale est \'consilium do\\ tale est e god i co, illud autem dissimile est, quia de nubendo et non nubendo potest dici, hoc bene fieri, illud melius, quoniam utrumque expedit, minus aliud, magis aliud; at uero de coniuge infideli dimittendo uel non dimittendo, quoniam unum horum non expedit, aliud expedit, dici non oportet: qui dimittit, bene facit; et qui non dimittit, melius facit, sed  etsi licet, non expedit. sic ergo possumus dicere melius esse infidelem coniugem non dimittere, quamuis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus meli
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i. Quo sbas: Redi. Quot̾e tanqiã p̃ci¬
pitare cupiebas : parce inte xp̃o: Agnose
in te xp̃m. Tollens ergo menbra xp̃i. faciã
menbra meretricis:: meretryo. ẽ. eñi quȩ tib
adulterium consentit. ⁊ forte ipsa xp̃iana.
Tollit menbra xp̃i. & facit menbra adiũ¬
ter. Inuicem in uob̃ contẽpnitis xp̃m.
Nec agnoscitis dm̃ ur̃m nec cogitatis pre¬
cium ur̃m. Iualis autem ille dñs. qui ser¬
uos suos fecit fr̃s suos: s parum erat fr̾s
suos tis facer& menbrasua. Itane tanta
dignitas uiluit. quia tam benigne p̃stita
.ẽ. honor ei tribuatur. Si ñ prestaretur. de¬
corporis nr̃i suscepit. Hec ergo nr̃a corpea¬

Expanded text:
Christi. Quo ibas? Redi. Quo te tanquam praeciChristi. Quo ibas? Redi. Quo te tanquam praecipitare cupiebas? Parce in te Christo, agnosce in te Christum. Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? Meretrix est enim quae tibi ad adulterium consentit: et forte ipsa christiana tollit membra Christi, et facit membra adulteri. Invicem in vobis contemnitis Christum, nec agnoscitis Dominum vestrum, nec cogitatis pretium vestrum. Qualis autem ille Dominus, qui servos suos fecit fratres suos? Sed parum erat fratres suos, nisi faceret membra sua. Itane tanta dignitas viluit? Quia tam benigne praestita est, non honor ei retribuitur? Si non praestaretur, decorporis nostri suscepit; haec ergo corp