comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sicut delictum. ita & donatio. Si enĩ ob unius delictum
multi mortui sunt. multomagis gr̃a dei & donum in gr̃a
uniꝰ hominis iħu xp̃i in multos abundauit. Non magis
multos. id ẽ multo plures homines. Neq enĩ plures iusti¬
ficantur quam condempnant᷑ s multo magis abundauit:
Ada quippe ex uno suo delicto reos genuit xp̃c autẽ etiã
que homines delicta ꝓp&e uoluntatis. ad originale in quo
nati sunt. addid̾unt. gr̃a stia soluit. atq donauit. Quod eui¬
dentius in consequentibus dicit. Uerum illud diligentius in¬
tuere quod ait. ob unius delictum multos mortuos. Cur
enĩ ob illiꝰ unius &e non potius ob delicta sua ꝓpͥa. si hoc
loco intelligenda ẽ imitatio ñ ꝓpagatio.: S attende quod
sequitur. Et non sicut delictum ꝑ unum peccatorem. ita ẽ
& donum. Nlam iudicium quidem ex uno in condempnatio¬
nẽ gra autem ex multis delictis in iustificationẽ. Nc̃ dicãt.

Expanded text:
sicut delictum ita et donatio; si enim ob unius delictum sicut delictum ita et donatio; si enim ob unius delictum multi mortui sunt, multo magis gratia dei et donum in gratia unius hominis Iesu Christi in multos abundauit: non \'magis multos\', id est multo plurcs homines - neque enim plures iustificantur quam condemnantur —, sed \'multo magis abundauit\'. Adam quippe ex uno suo delicto reos genuit; Christus autem etiam quae homines delicta propriae uoluntatis ad originale, in quo nati sunt, addiderunt gratia sua soluit atque donauit, quod euidentius in consequentibus dicit. Verum illud diligentius intuere, quod ait ob unius delictum multos mortuos. cur enim ob unius illius et non potius ob delicta sua propria, si hoc loco intellegenda est imitatio, non propagatio? sed adtende quod sequitur: et non sicut per unum peccantem ita est et donum; nam iudicium quidem ex uno in condemnationem, gratia autem ex multis delictis in iustificationem. nunc dicant,
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntate sicut ille peccauerunt. s ab illo peccatum origi¬
nale traxerunt qui ẽ forma futuri. quia in illo constituta
ẽ. forma condempnationis futurȩ posteris. qui eiꝰ ꝓpagine
createntur. ut ex uno omnes in condempnationẽ nascerent᷑.
ex qua non lib̾at . n gr̃a saluatoris. Scio quidem plerosq
latinos codices sic habere. Regnauit mors ab adam usq ad
moysen in eos qui peccauert̃ in similitudinẽ p̾uaricationis
adȩ. Quod etiam ipsum. qui tta legunt ad eundem referũt
intellectum. ut in similitudinẽ p̃uaricationis adȩ peccasset
accipiant. qui in illo peccauert̃. ut ei similes crearentur. sic̃
homines ex homine ita ex peccatore peccatores. exmorit᷑o
morituri. dampnatoq dampnati. Greci autẽ codices. uñ
in latinam linguam int̾pretatio facta ẽ aut omnes. aut
pene omnes. id quod ã me pͥmo positum ẽ h̃nt. S ñ in qͥt

Expanded text:
uoluntate sicut ille peccauerunt, sed ab illo peccatum origiuoluntate sicut ille peccauerunt, sed ab illo peccatum originale traxerunt, qui est forma futuri, quia in illo constituta est forma condemnationis futuris posteris, qui eius propagine crearentur, ut ex uno omnes in condemnationem nascerentur, ex qua non liberat nisi gratia saluatoris. scio quidem plerosque latinos codices sic habere: regnauit mors ab Adam usque ad Moysen in eos qui pecc.auerunt in similitudinem praeuaricationis Adae, quod etiam ipsum qui ita legunt ad eundem referunt intellectum, ut in similitudinem praeuaricationis Adae peccasse accipiant, qui in illo peccauerunt, ut ei similes crearentur, sicut ex homine homines, ita ex peccatore peccatores, ex morituro morituri damnatoque damnati. graeci autem codices, unde in latinam linguam interpretatio facta est, aut omnes aut paene omnes id quod a me primo positum est habent. Sed non, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Quicumq sine lege peccauert̃. sine lege ꝑibunt. S reg¬
nauit mors ab adam usq ad moysen Idẽ aprimo homine
usq ad ipsam etiam legem quȩ diuinitus promulgata est
quia nec ipsa potuit regnum mortis auferre. Regnum em̃
mortis uult intelligi. quando ita dominat᷑ hominibꝰ rea¬
tus peccati. ut eos ad uitam et̾nam quȩ uera uita ẽ uenire
ñ siunat s ad scdam etiuam que peualit̃ et̃na ẽmortẽ ctahat
hoc regnum mortis sola in quolibet homine grã destrant
saluatoris: que oꝑata ẽ etiam in antiquis sc̃is quicumq
antequam in carne xp̃c ueniret. ad eiꝰ tñ adiuuantem
gram. ñ ad legis litteram quȩ iub̾e tantũ ñ adiuuare po¬
terat ꝑtinebant. hoc namq occultabat᷑ in ueteri testam̃to
ꝓ cempoꝵ ordinatione iustissima. quod nc̃ reuelatur in
destrueretur. Ergo & in eis qui non peccauerunt insimili¬
tudine p̾uaricationis ade. idẽ qui nondum sua & ꝓpria

Expanded text:
sit, Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt . sit, Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt . nquit, mors ab Adam usque ad Moysen, id est a primo homine usque ad ipsam etiam legem quae diuinitus promulgata est, quia nec ipsa potuit regnum mortis auferre. regnum enim mortis uult intellegi, quando ita dominatur in hominibus reatus peccati, ut eos ad uitam aeternam, quae uera uita est, uenire non sinat, sed ad secundam etiam, quae poenaliter aeterna est, mortem trahat. hoc regnum mortis sola in quolibet homine gratia destruit saluatoris, quae operata est in antiquis sanctis, quicumque, antequam in carne Christus ueniret, ad eius tamen adiuuantem gratiam, non ad legis litteram, quae iubere tantum, non adiuuare poterat, pertinebant. hoc namque occultabatur in uetere testamento pro temporum dispensatione iustissima, quod nunc reuclatur in destrueretur, ergo et in eis qui non peccauerunt in similitudine praeuarieationis Adae, id est qui nondum sua et propria
Abbreviated transcription (Latin):
ett in quo omnes peccauert̃ adhuc de peocati ꝓpagine discep¬
tatur. nescio qua nebula unitationis opponitur. Attende
etiam quȩ sequuntur. Cum enĩ dixisset in quo omnes pecca¬
uerunt: secutus adiunxit. Usq enĩ ad legen: peccatum in
mundo fuit. Hoc ẽ. quia neo lex pocuit auferre peccatũ
quȩ subintrauit ut magis abundaret peccatum. siue natu¬
ralis lex in qua quisq iam ratione ut ens. incipit peccato ori¬
ginali addere & ꝓͥpa. siua ipsa quȩ scͥpta ꝑ moysen populo
data ẽ. Si enĩ data eẽt lex. que posset uiuificare: omnino ex lege
eset iusticia. S condusit scͥptura omnia sub peccato. ut pro
missio ex fide iħu xp̃i daretur credentibus: peccatum autẽ
non deputabatur: cum lex non esset. Quidẽ ñ deputatur:
nͥ ignoratur. & peccatum ẽẽ non deputabatur. Neq enim
ab ipso domino dõ tamquam non esset. habebatur. cũ scͥptũ

Expanded text:
rit — in quo omnes peccauerunt —, adhuc de peccati propagine disceprit — in quo omnes peccauerunt —, adhuc de peccati propagine disceptatur et nescio qua nebula imitationis obponitur. Adtende etiam quae secuntur. cum enim dixisset: in quo omnes peccauerunt, secutus adiunxit: usque enim ad legem peccatum in mundo fuit, hoc est, quia nec lex potuit auferre peccatum, quae subintrauit ut magis abundaret peccatum, siue naturalis lex, in qua quisque iam ratione utens incipit peccato originali addere et propria, siue ipsa quae scripta per Moysen populo data est. si enim data esset lex, quae posset uiuificare. omnino ex lege esset iustitia. sed conclusit scripturamissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus . Peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset. Quid est, non deputabatur; nisi, Ignorabatur, et peccatum esse non putabatur? Neque enim ab ipso Domino Deo tanquam non esset habebatur, cum scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
quando omnes. ille unus homo fuert̃. Si autẽ non peccatum
s ipse homo unus intelligitur. in quo uno homine omnes
peccauert̃. quid etiam ista manifestatione manifestus. Nẽpe
legimus iustificari in xp̃o. qui credunt in eum. propter occul¬
tam communicationẽ. & inspirationẽ grȩ sp̃ualis. quia qͥsqͥs
heret dño. unus sp̃c est. quamius eum & mitentur sci eius.
Legatur mͥ tale aliquid de his qui scos eius imitati sunt utrũ
quisquam dictus sit. uistificatus. in paulo. aut in petro: aut
quolibet hoꝵ quoꝵ in popło dei magna excedit auctoritaᷤᷤ
nisi quod in abraham dicimur benedici sicut ei dictum est.
Benedicentur in semine tuo omnes gentes. Dictum autẽ qͣm¬
quam in diuinis eloquiis peccasse uel peccare in diabolo.
cum eũ iniqui & impii omnes imitentur: nescio utrum
quisquam reꝑiat. Quod tñ cum apł̃s de pmo homine dixe¬

Expanded text:
quando omnes ille unus homo fuerunt. si autem non peccatum, quando omnes ille unus homo fuerunt. si autem non peccatum, sed ipse unus homo intellegitur, in quo uno homine omnes peccauerunt, quid etiam ista manifestatione manifestius? nempe legimus iustificari in Christo qui credunt in eum propter occultam communicationem et inspirationem gratiae spiritalis, qua quisquis haeret domino unus spiritus est, quamuis eum et imitentur sancti eius. legatur mihi tale aliquid de his, qui sanctos eius imitati sunt, utrum quisquam dictus sit iustificatus in Paulo aut in Petro aut in quolibet eorum, quorum in populo dei magna excellit auctoritas; nisi quod in Abraham dicimur benedici, sicut ei dictum est: benedicentur in semine tuo omnes gentes. dictum autem quemquam diuinis eloquiis peccasse uel peccare in diabolo, cum eum iniqui et impii omnes imitentur, nescio utrum quisquam repperiat. quod tamen cum apostolus de primo homine dixe
Abbreviated transcription (Latin):
tiam. cuiꝰ libet hominis qui hȩc diceret: nisi istam quã in
apło intelligere nolunt. S quia eius u̾ba sunt. cuiꝰ aucto¬
ritati doctrineq succubunt. nob intelligendi obiciunt tar¬
ditatem. cum ea quȩ cã ꝑspicue dicta sunt. m nescio quid¬
quid aliud detorquere conantur. ꝑ unum in quit hominẽ
peccatum intrauit in mundum. & ꝑ peccatũ mors. hoc
ꝓpagationis ẽ ñ imitationis. Nam ꝑ diabolum dicerec. Qd̾
nemo aut̃ ambigit. istum pͥmum hominẽ dicit qui ẽ ap-¬
pellatus adam. &e ita inquit in om̃s homines ꝑtransis
Dainde quod sequitur. in quo omnes peccauert̃. quã curtũ¬
specte quani proprie. quam sine ambiguitate dictum ẽ
Si enĩ peccatum intellexeris. quod ꝑ unum hominẽ intͣ¬
uit in mundum in quo omnes peccauert̾: certe manifestũ
ẽ alia eẽ ꝓpͥa cuiq peccata. in quibus hii tantum peccant.
quoꝵ peccata sunt aliud hoc unum in quo omnes peccauert̃.

Expanded text:
tiam cuiuslibet hominis, qui haec diceret, nisi istam quam in tiam cuiuslibet hominis, qui haec diceret, nisi istam quam in apostolo intellegere nolunt. sed quia eius uerba sunt, cuius auctoritati doctrinaeque succumbunt, nobis intellegendi obiciunt tarditatem, cum ea quae perspicue dicta sunt in nescio quid aliud detorquere conantur. per unum, inquit, hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors: hoc propagationis est, non imitationis; nam \'per diabolum\' diceret. quod autem nemo ambigit, istum primum hominem dicit, qui est appellatus Adam. et ita, inquit, in omnes homines pertransiit. Deinde quod sequitur: in quo omnes peccauerunt, quam circumspecte, quam proprie, quam sine ambiguitate dictum est! si enim peccatum intellexeris, quod per unum hominem intrauit in mundum, in quo peccato omnes peccauerunt, certe manifestum est alia esse propria cuique peccata, in quibus hi tantum peccant, quorum peccata sunt, aliud hoc unum, in quo omnes peccauerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ad sequendam iusticiam. Unde & idem apł̃s dicit. Imuitatoreᷤ
mei estote sic̃ & ego xp̃i. S p̾ter hanc imitationẽ gr̃ę eius l¬
luminationẽ iustificationẽq nr̃am etiam intrinsecus oꝑat᷑:
illo oꝑe. de quo idem p̃dicator eius dicit. Neq qui plantat ẽ
aliquid. neq qui rigat s qui incrementũ dat d̃s. hȩc eni gr̃a
baptiratos quoq paruulos suo inserit corpori: qui certe imi¬
tari aliquem nondum ualent. Sicut gͦ ille in quo omnes
uiuificantur. p̃ter quod se ad iusticiam exemplũ imitantibꝰ
p̾buit: dat etiam sui sp̃c. occultissimam fidelibus grami quĩ
latenter: infundit & paruulis. sic & ille in quo omnes mo¬
piscentiȩ suȩ tabificauit in se omnes de sua stirpe uent̾os.
nes ꝑtransiuit. in quo omnes peccauerunt. hoc si ego dice¬
rẽ. resisterent. meq non recte dicere non recte sentire da¬
marent. Nullam quippe in his u̾bis intelligerent esse sentẽ¬

Expanded text:
ad sequendam iustitiam. unde et idem apostolus dicit: imitatores ad sequendam iustitiam. unde et idem apostolus dicit: imitatores mei estote sicut et ego Christi. sed praeter hanc imitationem gratia eius inluminationem iustificationemque nostram etiam intrinsecus operatur illo opere, de quoaliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. hac enim gratia baptizatos quoque paruulos suo inserit corpori, qui certe imitari aliquem nondum ualent. sicut ergo ille, in quo omnes uiu ficantur, praeter quod se ad iustitiam exemplum imitantibus praebuit, dat etiam sui spiritus occultissimam fidelibus gratiam, quam latenter infundit et paruulis, sic et ille, in quo omnes mopiscentiae suae tabificauit in se omnes de sua stirpe uenturos. ita in omnes homines pertransiuit, in quo omnes peccauerunt. hoc si ego dicerem, resisterent isti meque non recte dicere, non recte sentire clamarent. nullam quippe in his uerbis intellegerent senten
Abbreviated transcription (Latin):
catum illud commemorare uoluisset. quod in hunc mundũ
ñ ppagatione s imitatione intrauerit eius principem. ñ adã
s diabolum diceret. De quo scͥptũ est. ab initio diabolꝰ pecat.
de quo etiam legit᷑ in libro sapientiȩ. Inuidia autẽ diaboli
mors intrauit in orbem terraꝵ. Nam qm̃ ista mors sic a da¬
bolo uenit in homines. non quod ab illo fuerint propagati. s
quod eum fuerint imitati continuo subiunxit. Imitant᷑ aut̃
eũ qui sunt ex parte ipsuis. Proinde apł̃s cum illud peccatũ
ac mortem commemoraret. quȩ ab uno in om̃i ꝓpagatiõe
transisset: cum pͥntipem posuit. a quo ꝓpagatio generis hu¬
mam sumpsit exordium. Imitantur quidem adam: quot qͦt
ꝑ inobedientiam transgrediuntur mandatum dei. S aliud
ẽ quod exemplum ẽ. uoluntate peccantibus. aliud ẽ quod ori
go cum peccato nascentibus. Nlam & xp̃m imitantur sc̃i eius.

Expanded text:
 apostolus illud commemorare uoluisset, quod in hunc mundum  apostolus illud commemorare uoluisset, quod in hunc mundum non propagatione, sed imitatione intrauerit, eius principem non Adam, sed diabolum diceret, de quo scriptum est: ab initio diabolus peccat, de quo etiam legitur in libro Sapientiae: inuidia autem diaboli mors intrauit in orbem terrarum. nam quoniam ista mors sic a diabolo uenit in homines, non quod ab illo fuerint propagati, sed quod eum fuerint imitati, continuo subiunxit: imitantur autem eum qui sunt ex parte ipsius. proinde apostolus cum illud peccatum ac mortem commemoraret, quae ab uno in omnes propagatione transisset, eum principem posuit, a quo propagatio generis humani sumpsit exordium. Imitantur quidem Adam, quotquot per inoboedientiam transgrediuntur mandatum dei; sed aliud est quod exemplum est uoluntate peccantibus, aliud quod origo est cum peccato nascentibus. nam et Christum imitantur sancti eius
Abbreviated transcription (Latin):
mortem acciꝑe non sinuntur. quia de resurrectione corꝑis
agebatur. quȩ morti corporis ẽ contraria. Idõ etiam sola mors
ibi ꝑ hominẽ facta commemorata ẽ ñ etiam peccatũ: quia
autẽ apłicũ cestimoniũ in quo ait ꝑ unum hominẽ peccatũ
intrauit in mundum. & ꝑ peccatũ mors. conari eos in aliã
nouam detorquere opinionem tuis litteris intimasti s quid¬
nam illud sit. quod inhis u̾bis opinent᷑ tacuisti. Quantum
autẽ ex aliis comꝑi. hoc ibi sentiunt. quod & mors illa quȩ
illic commemorata ẽ. Nonsit corporis quam nolunt adã
peccando meruisse. s animȩ quȩ ipso peccato fit. & in ipsũ
peccatũ: non propagatione in alios homines. ex primo ho¬
mine. s immitatione cransisse. hinc enĩ etiam in paruuliꝰ
nolunt. credere ꝑ baptismum solra originale peccatum siqd̃
in nascentibus nullum eẽ omnino contendunt. S si apłs pec

Expanded text:
mortem accipere non sinuntur, quia de resurrectione corporis mortem accipere non sinuntur, quia de resurrectione corporis agebatur, quae morti corporis est contraria. ideo etiam sola mors ibi per hominem facta commemorata est, non etiam peccatum, quia autem apostolicum testimonium, in quo ait: per unum hominem peccatum intrauitin mundumetper peccatum mors, conari eos quidem in aliam nouam detorquere opinionem tuis litteris intimasti, sed quidnam illud sit quod in his uerbis opinentur tacuisti. quantum autem ex aliis comperi, hoc ibi sentiunt, \'quod et mors ista, quae illic commemorata est, non sit corporis, quam nolunt Adam peccando meruisse, sed animae, quae in ipso peccato fit, et ipsum peccatum non propagatione in alios homines ex primo homine, sed imitatione transisse\'. hinc enim etiam in paruulis nolunt credere per baptismum solui originale peccatum quod in nascentibus nullum esse omnino contendunt. sed si peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
fr̃s debitores sumus non carni. ut scđ̃m carnem uiuanus:
Si enĩ scđ̾m carnem iuxeritis: moriemini. Si autem sp̃ũ facta
carnis mortificauitis uiuetis. Quidẽ aliud. quam hoc si scđm
carnem uixeritis. totum moriet᷑. si autẽ scđ̾m uitã uiuendo
mortem uiiuficau̾itis totum uiuet. Item quod ait ꝑ hominẽ
mors. & ꝑ hominem resurrectio mortuoꝵ. quid aliud quam
de morte corporis intelligi pot̾ quando ut hoc diceret de
resurrectione corporis loquebatur camq instantissima &
aterrima intentione suadebat: Quid ẽ gͦ quod hic ait ad co¬
rinthios hominem mors. & ꝑ hominẽ resurrectio mortuoꝵ
sicut enĩ in adã omnes moriuntur. sic & in xp̃o om̃s uiuifi¬
cabuntur. Nisi quod ait etiam ad romanos ꝑ unũ hominem
peccatũ intrauit in mundũ. & ꝑ peccatum mors. Hanc illi
mortẽ ñ corporis s animȩ intelligi uolunt. quasi aliud dic¬
tum sit ad corinthios ꝑ hominẽ mors. Ubi omnino animȩ

Expanded text:
nem uiuamus. si enim secundum carnem uixeritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mortificaueritis. uiuetis. quid est aliud quam hoc: \'si secundum mortem uixeritis. totum morietur; si autem secundum uitam uiuendo mortem mortificaueritis, totum uiuet\'? Item quod ait: per hominem mors et per hominem resurrectio mortuorum, quid aliud quam de morte corporis intellegi potest, quando ut hoc diceret de resurrectione corporis loquebatur eamque instantissima et acerrima intentione suadebat? quid est ergo quod hic ait ad Corinthios: per hominem mors et per hominem resurrectio mortuorum; sicut enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur, nisi quod ait etiam ad Romanos: per unum hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors? hanc illi mortem non corporis, sed animae intellegi uolunt; quasi aliud dictum sit ad Corinthios \'per hominem mors', ubi omnino animae
Abbreviated transcription (Latin):
ue cum aliquid quod ipsa non ẽ. ȩternum atq incom¬
mutabile conspicit. num gͦ sicut in his omnib certis¬
simas uidemus trinitates quia in nobis fiunt ut in nos
sunt. cũ ista meminimus. aspicimus. uolumꝰ. ita uidi¬
mus trinitatem & d̾m. quia & illic intelligendo cons¬
picimus tamꝗ̃ dicentem & u̾bum eius. idest patrẽ &

Expanded text:
ve cum aliquid quod ipsa non est, aeternum atque incomve cum aliquid quod ipsa non est, aeternum atque incommutabile conspicit: num ergo sicut in his omnibus certissimas videmus trinitates, quia in nobis fiunt vel in nobis sunt, cum ista meminimus, aspicimus, volumus, ita videmus etiam Trinitatem Deum, quia et illic intelligendo conspicimus tanquam dicentem
Abbreviated transcription (Latin):
orem considerationẽ. reficiende laborantium intenti¬
onis causa. iter ceptum dispositumq refleximus. &e
inde increatura quod nos sumus. ut inuisibilia dei
ꝑ ea quȩ facta sunt conspicere intellecta possemus.
immorati sumus a nono usq ad quartũ decimũ librũ.
Et ecce iam quantũ neceẽ fuerat. aut forte plusquã
necesse fuerat. exercitata in inferiorib intelligñcia.
ad summã trinitatem quȩ ds ẽ conspiciendam nos
erigere uolumus nec ualemꝰ. Num enim sicut certis¬
simas uidimus trimtates. siue quȩ formsecus de reb cor¬
poralib fiunt. siue cum ea ipsa quȩ forinsecus sensa sunt.
cogitant᷑. siue cum illa quȩ oriuntur in animo. nec ꝑti¬
nent ad corporis sensus. sic̃ fides. sicut uirtutes quȩ st̃
artes agendȩ uitȩ manifesta ratione cernuntur. & scien¬
tia continent᷑. siue cum mens ipsa qua nouimꝰ quicquid
nosse nos u̾aciter dicimus sibi cognita ẽ. uł se cogitat. si¬

Expanded text:
orem considerationem, reficiendae laborantis intentiorem considerationem, reficiendae laborantis intentionis causa, inter coeptum dispositumque refleximus: et inde in creatura, quod nos sumus, ut invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, conspicere intellecta possemus , immorati sumus a nono usque ad quartum decimum librum. Et ecce jam quantum necesse fuerat, aut forte plus quam necesse fuerat, exercitata in inferioribus intelligentia, ad summam Trinitatem quae Deus est, conspiciendam nos erigere volumus, nec valemus. Num enim sicut certissimas videmus trinitates, sive quae forinsecus de rebus corporalibus fiunt, sive cum ea ipsa quae forinsecus sensa sunt cogitantur; sive cum illa quae oriuntur in animo, nec pertinent ad corporis sensus, sicut fides, sicut virtutes quae sunt artes agendae vitae, manifesta ratione cernuntur et scientia continentur; sive cum mens ipsa qua novimus quidquid nosse nos veraciter dicimus, sibi cognita est, vel se cogitat, si
Abbreviated transcription (Latin):
dam illã p̾stantissimã immutabilemq naturã: quod
nr̃a mens non ẽ. Quam tam̾ sic intuebamur: ut nec
longe anobis eẽt. & supra non eẽt. non loco.s ipsa sui
uenerabili mirabiliq prestantia. ita ut apuo nos esse
suo p̾senti lumine uideretur. In qua tamen nobis ad¬
huc nulla trinitas apparebat: quia non ad eam que¬
rendam in fulgore illo. firmam mentis aciem teneba¬
mus. Iantum quia non erat aliqua moles ubi credi
oporteat. magnitudinem duorũ ut trium plus esse
ꝗͣ unius: cernebamus utrumq. S ubi uentum ẽ ad
caritatem. quȩ in scã scriptura ds̃ dicta ẽ: eluxit pau¬
lulum trinitas. idest amans. & quod amatur. & amor.
S quia lux illa ineffãbilis nr̃m reuerberabat obtutum
& ei nondum poterat contemꝑari. nr̃e m̃tis quẽ admo¬
dũ conuincebatur infirmitas: Ad ipsius gͦ nr̃e mentis
scđm quã factꝰ ẽ homo ad imaginẽ dĩ uelut familiari¬

Expanded text:
dam illam praestantissimam immutabilemque naturam, quod dam illam praestantissimam immutabilemque naturam, quod nostra mens non est. Quam tamen sic intuebamur, ut nec longe a nobis esset, et supra nos esset, non loco, sed ipsa sui venerabili mirabilique praestantia, ita ut apud nos esse suo praesenti lumine videretur. In qua tamen nobis adhuc nulla Trinitas apparebat, quia non ad eam quaerendam in fulgore illo firmam mentis aciem tenebamus: tantum quia non erat aliqua moles, ubi credi oporteret magnitudinem duorum vel trium plus esse quam unius, cernebamus utcumque. Sed ubi ventum est ad charitatem, quae in sancta Scriptura Deus dicta est , eluxit paululum Trinitas, id est, amans, et quod amatur, et amor. Sed quia lux illa ineffabilis nostrum reverberabat obtutum, et ei nondum posse obtemperari nostrae mentis quodam modo convincebatur infirmitas, ad ipsius nostrae mentis, secundum quam factus est homo ad imaginem Dei , velut familiari
Abbreviated transcription (Latin):
illo ꝑcipimus sapientiam. ita đs de alio. s qͦd sua ẽ ipse sa¬
pientia: quia ñ ẽ aliud sapientia eꝰ. aliud eẽntia. cui hoc ẽ
dum. ne patrem filius uideatur sapientem. in libro sep
timo disputatum ẽ. Et ad hoc ratio ꝑuenit: ut sic sit
sapientia de sapientia. quẽadmodum lum en de lumi
ne.s de do. Hec aliud potiumꝰ inuenire sp̃m sc̃m. nͥ¬
& ipsum ẽẽ sapientiam: & sunul om̃s unã ẽẽ sapientiam.
sicut unũ đm. unam essentiã. Hanc gͦ sapientiam quod
ẽđs. quomͦ intelligimus ẽẽ trinitatem : Non dixi qͦmͦ
credimus. Ham hoc int̾ fideles: non debae habere que¬
stionem. S si ali quomͦ ꝑ intelligentiam possumꝰ uide
quod credimus. quis iste erit modꝰ: Si enim recolamus
ubi nr̃o intellectru ceꝑit in his libris trinitas apparere:
octauus occurrit. Ibi quippe ut potuimꝰ disputando.
erigere temptauimus mentis intentionem. ad intelligũ¬

Expanded text:
illo percipimus sapientiam, ita Deus de aliquo: sed sua est ipse saillo percipimus sapientiam, ita Deus de aliquo: sed sua est ipse sapientia; quia non est aliud sapientia ejus, aliud essentia, cui hoc est dum, ne Patrem Filius videatur facere sapientem, in libro stimo disputatum est. Et ad hoc ratio pervenit, ut sic sit Filius sapientia de sapientia, quemadmodum lumen de lumine, Deus de Deo. Nec aliud potuimus invenire Spiritum  ipsum esse sapientiam, et simul omnes unam sapientiam, sicut unum Deum, unam essentiam. Hanc ergo sapientiam quod est Deus, quomodo intelligimus esse Trinitatem? Non dixi, Quomodo credimus? nam hoc inter fideles non debet habere quaestionem: sed si aliquo modo per intelligentiam possumus videre quod credimus, quis iste erit modus? 10. Si enim recolamus ubi nostro intellectui coeperit in his libris Trinitas apparere, octavus occurrit. Ibi quippe, ut potuimus, disputando erigere tentavimus mentis intentionem ad intelligen
Abbreviated transcription (Latin):
um gͥ qͦd dicimus eternus. sapiens. beatus. hec
tria sunt trinitas. que appellat᷑ ds: redigimꝰ qui¬
dem illa duodeq̃ in istam paucitatẽ trium. s eo
modo torsitan possumꝰ & hec tria in unũ aliquid horũ.
Nam si una eademq res in di natura pot̾ ẽc̃ sapientia
& potentia. aut uita & sapientia. cur non una eadẽq
res ẽẽ possit in dĩ natura. et̾nitas & sapientia. aut bea¬
titudo & sapientia: Ac ꝑ hoc sicut nichil int̾erat.
Lutrum illa duodecim an ista tria diceremiis. quando
illa multa inistam redigimus paucitatem. ita nichil
int̾ est. utrum tria istã dicamus. an illud unum. in
cuiꝰ singularitatẽ duo cȩt̾a similit̾ redigi posse mon¬
strauim̾. Quis itaq disputandi mod̾. quenam tandem
uis intelligendi atq potentia. quȩ uiuacitas rationis. quȩ
acies cogitationis ostendit. ut alia iam taceam hoc unum
qͦd sapientia dr ds. quomͦ sit ginitas: Heq enim sic̃ nos de

Expanded text:
cum dicimus, Aeternus, sapiens, beatus, haec tria sunt Trinitas, quae appellatur Deus? Redigimus quidem illa duodecim in istam paucitatem trium: sed eo modo forsitan possumus et haec tria in unum aliquod horum. Nam si una eademque res in Dei natura potest esse sapientia et potentia, aut vita et sapientia; cur non una eademque res esse possit in Dei natura aeternitas et sapientia, aut beatitudo et sapientia? Ac per hoc sicut nihil intererat utrum illa duodecim, an ista tria diceremus, quando illa multa in istam redegimus paucitatem; ita nihil interest utrum tria ista dicamus, an illud unum in cujus singularitatem duo caetera similiter redigi posse monstravimus. Quis itaque disputandi modus, quaenam tandem vis intelligendi atque potentia, quae vivacitas rationis, quae acies cogitationis ostendet, ut alia jam taceam, hoc unum quod sapientia dicitur Deus, quomodo sit Trinitas? Neque enim sicut nos de
Abbreviated transcription (Latin):
catorũ. Heq enĩ uł unũ quantulũcũq remana: qͦd non
remittat᷑. S quẽ adinodũ aliud ẽ carere febrib. aliud
ab infirmitate quȩ febrib facta ẽ reualescere: itẽq ali¬
ud ẽ infixũ telum de corpore demere: aliud uulnꝰ qͦd
eo factũ ẽ. scda curatione sanare: ita pͥma curatio ẽ causã
remouere languoris. qͦd ꝑ omĩum fit indulgentiã pectato¬
rũ. scda ipsum sanare languorẽ qͦd fit paulatĩ ꝓficiendo
in renouatione huiiꝰ imaginis. Que duo demonstrant᷑ in
psalmo uͥ legit᷑. qͥ ꝓpiciꝰ fit om̃ib iniquitatib tuis: qͦd fit
inbaptismo. Deinde sequit᷑. qui sanat om̃s languores
tuos: quod fit cotidianis accessib cũ hec imago renouat᷑.
De quate apłs aꝑtissime locut᷑ ẽ dicens ⁊ si ȩxt̾ior ħo nr̃
corrumpit᷑: s int̾ior renouat᷑ de die indiẽ.Renouam autẽ in¬

Expanded text:
catorum: neque enim vel unum quantulumcumque remanet quod non catorum: neque enim vel unum quantulumcumque remanet quod non remittatur. Sed quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate, quae febribus facta est, revalescere; itemque aliud est infixum telum de corpore demere, aliud vulnus quod eo factum est secunda curatione sanare: ita prima curatio est causam removere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatorum; secunda ipsum sanare languorem, quod fit paulatim proficiendo in renovatione hujus imaginis: quae duo demonstrantur in Psalmo, ubi legitur, Qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis; quod fit in Baptismo: deinde sequitur, Qui sanat omnes languores tuos ; quod fit quotidianis accessibus, cum haec imago renovatur. De qua re Apostolus apertissime locutus est, dicens: Et si exterior homo noster corru
Abbreviated transcription (Latin):
ginẽ eiꝰ qui creauit eum. Pro eo uͦ qͦd ibi posuit iniusticia &
sc̃itate u̾itatis: hoc posuit hic in agnitionẽ dĩ. fit gͦ ista
Idõ aut̾ scđ̃m imaginẽ di. ut in ea re intelligat᷑ fieri hȩc re¬
nouatio. uͭ ẽ imago dĩ. idest inm̃te. quẽadmodũ dicimꝰ scdm
corpus mortuũ. ñ sc̾m sp̃m. cũ qui de corpore fidelis & ustus¬
abscedit. Qdenĩ dicimꝰ sc̾m corp̾ mortuũ nͥcorpore uł in
corpore. ñ anima ut in anima mortuũ: Aut si dicamꝰ scd̾m
corpus ẽpulcher. aut scd̾m corpus fortis. ñ scđm animum.
qͥd ẽ aliud ꝗͣ corpore ñ animo pulcher aut fortis ẽ: Et in¬
numerabilit̾ ita loquim᷑. Non itaq sic intelligamꝰ scd̃m
imaginẽ eꝰ qui creauit cum: quasi alia sit imago scđm
quã renouat᷑. ñ ipsa quȩ renouatur. Quid int̾sit inter¬
ANE ista renouatio ñ mom̃to nitionem dei.¬
uno fit ipsius conu̾sionis: sic̃ mom̃to unofit illa
in baptismo renouatio in remissionẽ om̃iũ pec¬

Expanded text:
ginem ejus, qui creavit eum. Pro eo vero, quod ibi posuit, in justitia et sanctitate veritatis; hoc posuit hic in agnitione Dei. Fit ergo ista ideo autem, secundum imaginem Dei, ut in ea re intelligatur fieri haec renovatio, ubi est imago Dei, id est in mente. Quemadmodum dicimus, secundum corpus mortuucorpus mortuum, nisi corpore vel in corpore, non anima vel in anima mortuum? Aut si dicamus, secundum corpus est pulcher aut secundum corpus fortis, non secundum animum, quid est aliud quam corpore, non animo, pulcher aut fortis. Et innumerabiliter ita loquimur. Non itaque sic intelligamus secundum imaginem ejus qui creavit eum, quasi alia sit imago secundum quam renovatur, non ipsa quae renovatur. Ipsa enim iSane ista renovatio non momento uno fit ipsius conversionis, sicut momento uno fit illa in Baptismo renovatio remissione omnium pec
Abbreviated transcription (Latin):
intentio. & illud potiꝰ qͦd positum ẽ pri idest eternus.
Hoc faciamꝰ & de quatuor scđis quȩ restant: uiuuis. sapi¬
ens. potens. speciosus. Ec qm uita qualiscumq inest &¬
pecori. cui sapientia non inest. duo uͦ ista sapientia scili¬
cet atq pocentia. ita sunt int̾ se in homine comꝑata.
ut sc̃a scriptura diceret. melior ẽ sapiens ꝗͣ fortis. spacio¬
sa porro &̃ corpora dici solent. unũ ex his quatuor qͦd de¬
ginus sapiens eligat᷑. quãnis hȩc quatuor in dõ ñ ȩqua¬
lia dicenda sint. Nomina enim quatuor.: res autẽ unaẽ.
Detertiis uͦ ultimis quatuor quãuis in dõ item sit uistũ
eẽ. qͦd bonum qͦd beatum. idemq sp̃m ẽẽ qͦd iustũ. & bonĩ
&e beatum eẽ: tamen quia in hominib pot̾ eẽ sp̃c ñ beat᷑.¬
stus & bonus sp̃c ẽ: & hoc poti eligamus. qͦd nec in homi

Expanded text:
intentio, et illud potius quod positum est prius, id est, aeternus. intentio, et illud potius quod positum est prius, id est, aeternus. Hoc faciamus et de quatuor secundis, quae sunt, vivus, sapiens, potens, speciosus. Et quoniam vita qualiscumque inest et pecori, cui sapientia non inest; duo vero ista, sapientia scilicet atque potentia, ita sunt inter se in homine comparata, ut sancta Scriptura diceret, Melior est sapiens quam fortis ; speciosa porro etiam corpora dici solent: unum ex his quatuor quod eligimus, sapiens eligatur: quamvis haec quatuor in Deo non inaequalia dicenda sint; nomina enim quatuor, res autem una est. De tertiis vero ultimis quatuor, quamvis in Deo idem sit justum esse quod bonum, quod beatum, idemque spiritum esse quod justum et bonum et beatum esse: tamen quia in hominibus potest estus
Abbreviated transcription (Latin):
us. idõ dicit᷑ d̾s: ut sp̃o credatur ut intelligat᷑ eẽ ñ corp̾.
Proinde si dicamus ȩternus. immortalis. incorruptibili
immutabilis. uiuiis. sapiens. potens. speciosus. iustus.
tantummͦ uidet᷑ significare substantiã. cetera uͦ. huuiꝰ
substantiȩ qualitates. S ñ ita ẽ: in illa ineffabili simpli¬
ciq natura. Q equid enim scđm qualitates illic dici
uidetur: scd̾m substantiam uł incelligentiã ẽ intel¬
ligendum. Absit autẽ ut sp̃c scđm substantiã dicatur
d̾s. & bonus scđm qualitatẽ. s utrũq scđm substan
tiam. Sic omĩa cęt̾a quȩ cominemorauimꝰ. unde in
suꝑiorib libris multa iam diximͦ. De quatuor gͥ pri
mis que mͦ anobis enumerata atq digesta sunt idest
eternus. immortalis. incorruptibilis. immutabilis.
unum aliquid eligamus: quia unum quatuor ista
significant. sic̃ iam disserui. ne ꝑmulta distendatur

Expanded text:
us ideo dicitur Deus, ut spiritus credatur vel intelligatur esse, non corpus. us ideo dicitur Deus, ut spiritus credatur vel intelligatur esse, non corpus. Proinde si dicamus, aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, vivus, sapiens, potens, speciosus, iustus, tantummodo videtur significare substantiam: caetera vero, hujus substantiae qualitates; sed non ita est in illa ineffabili simplicique natura: quidquid enim secundum qualitates illic dici videtur, secundum substantiam vel essentiam est intelligendum. Absit autem ut spiritus secundum substantiam dicatur Deus, et bonus secundum qualitatem: sed utrumque secundum substtiam. Sic omnia cetera quae commemoravimus, unde in superioribus libris multa iam diximus.» De Trimis quae modo a nobis enumerata atque digesta sunt, id est, aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, unum aliquid eligamus; quia unum quatuor ista significant, sicut jam disserui; ne per multa distendatur
Abbreviated transcription (Latin):
ĩmutabilis d̾s: sine initio. sine fine. conseqͣnt̾ ẽ in cor¬
ruptibilis. Una gͦ eademq res đr. siue dicat᷑ eterñ ds̃
siue ĩmortalis. siue incorruptibilis. sitie miuitabilis.
Itẽq cũ dicit᷑ uiuens & intelligens qͦdẽnutiq sapiens.
hoc idem dicit᷑. Hon enĩ ꝑcepit sapientiã qua eẽt sapieis:
s ipse sapientia ẽ. Et hec uita eadẽq uirtus siue poten¬
tia eadẽq species: qua potens atq speciosus dr. Od enĩ
potentiꝰ & speciosius sapientia que attingit a fine usq
ad finem fortit̾. & disponit omĩa suauit᷑. bonitas &̾ atq
iusticia. nunqͥd int̾ se ind̾i natura sic̃ in eꝰ oꝑib distant¬
tamꝗͣ duȩ diu̾sȩ sint qualitates dĩ. una bonitas alia
iusticia: Honutiq. S quȩ iusticia. ipsa bonitas. &e q̃
bonitas ipsa beatitudo. Incorporalis autẽ ut in corpore¬

Expanded text:
immutabilis Deus, sine initio, sine fine; consequenter et incorimmutabilis Deus, sine initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Una ergo eademque res dicitur, sive dicatur aeternus Deus, sive immortalis, sive incorruptibilis, sive immutabilis: itemque cum dicitur, vivens, et intelligens, quod est utique sapiens, hoc idem dicitur. Non enim percepit sapientiam qua esset sapiens, sed ipse sapientia est. Et haec vita, eademque virtus sive potentia, eademque species, qua potens, atque speciosus dicitur. Quid enim potentius et speciosius sapientia, quae attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter ? Bonitas etiam atque justitia duae diversae sint qualitates Dei ·, una, bonitas; alia, iustitia? Non utique: sed quae iustitia, ipsa bonitas; et quae bonitas, ipsa beatitudo. Incorporalis autem vel incorpore
Abbreviated transcription (Latin):
Si gͦ hec atq huiusmodi om̃ĩa. & ipsa tͥnitas. & in ea
singłi dici possint. ubi aut quomͦ trinitas apparebit :
Religamꝰ itaq priꝰ hec plurima: ad aliquã paucitatẽ.
Quȩ uita enim dr in dõ: ipsa ẽ essentia eiꝰ atq natura.
Non itaq ds uiuit nisi uita: qͦd ipse sͥ ẽ. Hec autẽ inta
ñ talis est. qualis inest arbori uͥnullus intellectꝰ. nuu
ẽ sensus. nec talis qualis unest pecori. ht̾ enim uita pecoris
sensũ quinqueꝑtitũ: s intellectũ ht nullũ. At illa uita
quȩ d̾s ẽ sentit atq intelligit om̃ia: & sentit m̃te ñ cor¬
corpore. Ac ꝑhoc simplex illa natura sic̃ intelligit sen¬
tit: sic sentit intelligit. idemq sensus qui intellectus ẽ
illi. nec ita ut aliqn eẽ desistat aut ceꝑit. Immortalis ẽ
enĩ: nec frustra de eodictum ẽ: qͦd solus habeat ĩmortali¬
tatem. Nã inmortalitas qꝰ uere inmortalitas ẽ: in cui
natura. nulla ẽ cõmutatio. Ipsa ẽ enĩ uera et̾nitas. qͥ est

Expanded text:
ipsa Trinitas, et in ea singuli dici possunt; ubi aut quomodo Trinitas apparebit? Redigamus itaque prius haec plurima ad aliquam paucitatem. Quae vita enim dicitur in Deo, ipsa est essentia ejus atque natura. Non itaque Deus vivit nisi vita quod ipse sibi est. Haec autem vita non talis est qualis inest arbori, ubi nullus est intellectus, nullus est sensus. Nec talis qualis inest pecori: habet enim vita pecoris sensum quinquepartitum, sed intellectum habet nullum: at illa vita quae Deus est, sentit atque intelligit omnia; et sentit mente, non corcorpore: ac per hoc simplex illa natura sicut intelligit sentit, sicut sentit intelligit; idemque sensus qui intellectus est illi. Nec ita ut aliquando esse desistat aut coeperit: immortalis est enim. Nec frustra de illo dictum est quod solus habeat immortalitatem : nam immortalitas ejus vere immortalitas est, in cujus natura nulla est commutatio. Ipsa est etiam vera aeternitas qua est
Abbreviated transcription (Latin):
ut aliquo uno nomine enuntiarentur. cum querit᷑.
qͥd tres sint. quos tres ẽẽ u̾aciter confitemur. patrem
dita intelligentib clarum ẽ in substantia u̾itatis. non
solum patrem filio ñ eẽ maiorem. s nec ambo simul
eadem trinitate maiꝰ eẽ aliquid ꝗͣ unum. aut omnes
simul tres mauis aliquid eẽ ꝗͣ singłos. Deinde ꝑu̾itatẽ e
quȩ intellecta conspicit᷑. & ꝑ bonum sumũ aquo est
omne bonum. & ꝑ iusticiam ꝓpter quam diligit᷑ ani¬
mus iustus. ab animo &̃ nondum iusto. ut natura ñ
solum incorporalis. uerũ &ẽ immutabilis qͦd ds est.
quantũ fieri pot̾ intelligeretur ammonui. & ꝑ cari¬

Expanded text:
ut aliquo uno nomine enuntiaretur, cum quaeritur ut aliquo uno nomine enuntiaretur, cum quaeritur tres quid sint, quos tres esse ueraciter confitemur, patrem dita intelligentibus clarum est, in substantia veritatis non solum Patrem Filio non esse majorem, sed nec ambos simul eadem Trinitate majus esse aliquid quam unum, aut omnes simul tres majus aliquid esse quam singulos. Sic perfequae intellecta conspicitur, et per bonum summum, a quo est omne bonum, et per iustitiam, propter quam diligitur animus iustus ab animo etiam nondum iusto, ut natura non solum incorporalis uerum etiam immutabilis, quod est deus, quantu
Abbreviated transcription (Latin):
disputat᷑. ut differatur eadem questio diligentiꝰ retrac¬
tanda. utrum a quo est genitus xp̃c. non ipse sit sapi¬
entia. s tantum sapientiȩ suȩ pat̾. an sapientia sapi¬
entiam genuerit. s qͦdlibae horum eẽ &ẽ in hoc libro
apparuit trinitatis equalitas. & nond̾s triplex s tͥnitaᷤᷤ.
nec quasi aliquid duplum eẽ patrẽ & filium. ad siplũ
sp̃m scm̃. ubi nec tria plus aliquid ds. ꝗ unum hoꝵ.
Disputatum ẽ cẽ quomͦ possit intelligi qͦd ait hilariꝰ ep̃s.
E t̾nitas in patre. species in imagine. usus in munere.
Inseptimo. questio quȩ dilata fuerat explicat᷑: ita ut
đs qui genuit filium non solum sit pat̾ uirtutis & sa¬
tiȩ. s una uirtus & una sapientia. sic̃ unus ds. & ima
essentia. Deinde quesitum ẽ quomͦ dicant᷑ una essen¬
tia tres ꝑsonȩ. uł aquib dam grecis una eentia tres sub¬
stantiȩ. & inuentum ẽ ea locutionis necessitate dici.

Expanded text:
disputatur, ut differatur eadem quaestio diligentius retracdisputatur, ut differatur eadem quaestio diligentius retractanda, utrum a quo est genitus Christus non sit ipse sapientia, sed tantum sapientiae suae pater, an sapientia sapientiam genuerit. sed quodlibet horum esset, etiam in hoc libro apparuit trinitatis aequalitas et non deus triplex, sed trinitas, nec quasi aliquid duplum esse patrem et filium ad simplum spiritum sanctum, ubi nec tria plus aliquid sunt quam unum horum. disputatum est etiam, quomodo possit intellegi quod ait Hilarius episcopus: aeternitas in patre, species in imagine, usus in munere. in septimo quaestio, quae dilata fuerat, explicatur, ita ut deus, qui genuit filium, non solum sit pater uirtutis et satiae, sed una uirtus et una sapientia, sicut unus deus et una essentia. deinde quaesitum est, quomodo dicatur una essentia tres personae, uel a quibusdam Graecis una essentia tres substantiae, et inuentum est elocutionis necessitate dici,
Abbreviated transcription (Latin):
dentium. fiat inspectio consequentium. aut certe si fue¬
rit. cito possit qͦd exciderit. relegendo recolligi. In pͥmo
libro scđ̾m scripturas scas: unitas & equalitas summȩ illiꝰ
trinitatis ostendit᷑. In scđo & t̾cio. & quarto. eadẽ de filii
missione. & sp̃c scĩ diligent̾ questio ꝑtractata tres libros
quia ille misit hic missus ẽ. cum trinitas quȩ ꝑ omĩa equa¬
lis ẽ. parit̾ quoq in sua natura immutabilis & in uisibi¬
lis. & ubiq p̾sens & inseꝑabilit̾ oꝑetur. In quinto propt̾
eos quib idõ uidet᷑ non eandem patris & filii ẽẽ substan
diu̾sa sunt. contendunt substantias eẽ diu̾sas: demonstra¬
seruientem. Ubi si quid relatiue idest ad aliquid qͦd ipse
non ẽ cẽ extempore dicit᷑ sicuti ẽ. dñe refugium factus es
nob̾. nicħ ei accide quo mutet᷑. s omnino ipsum in nat᷑a
uł essentia sua unmutabilem ꝑmanere. In sexto quo

Expanded text:
dentium faciat inspectio consequentium, aut certe si fecedentium faciat inspectio consequentium, aut certe si fecerit, cito possit quod exciderit relegendo recolligi. In primo libro, secundum Scripturas sanctas unitas et aequalitas summae illius Trinitatis ostenditur. In secundo et tertio, et quarto, eadem. Sed de Filii missione et Spiritus sancti diligenter quaestio pertractata tres libros quia ille misit, hic missus est: cum Trinitas quae per omnia aequalis est, pariter quoque in sua natura immutabilis, et invisibilis, et ubique praesens, inseparabiliter operetur. In quinto, propter eos quibus ideo videtur non eamdem Patris et Filii esse substantitum, quoniam diversa sunt, contendunt substantias esse diversas, demonstraseruientem; ubi si quid relatiue, id est ad aliquid quod ipse non est, etiam ex tempore dicitur, sicuti est: domine, refugium factus es nobis, nihil ei accedere quo mutetur, sed omnino ipsum in natura uel essentia sua immutabilem permanere. in sexto, quo
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: intelligunt abhis. quanto qui hec constituit fortior
ẽ. A magnitudine enim speciei & creaturȩ: cognoscibi¬
lit̾ poterit horum creator uideri. Hec de libro sapientiȩ
ꝓpterea posui: ne me fidelium quispiam frustra & ina¬
nites existim&e increatura priꝰ ꝑquasdam sui gen̾is trim¬
tates qͦdammͦ gradatim. donec admentẽ homines ꝑuem¬
rent. quesisse indicia sum mȩ illiꝰ tͥnitatis. quã querimꝰ
multa compulit dicere. quȩ cuncta simul acci¬
ꝑe nualemus. ut ad id qͦd apprehendere uolumꝰ ea cogi
tatione celeri referam᷑ : faciam quantũ dño adiuuant
potuero. ut quicqͥd in singulis uoluminib ad cognitionẽ
disputando ꝑduxi. remota disputatione breuit̾ conge¬
ram. & tamꝗͣ sub uno mentis aspectu. ñ queadmodũ res
quȩq ꝑsuasa sit: s ipsa que ꝑsuasa sunt ponã. nec tam
longe sint ap̃cedentib consequentia: ut obliuione p̾ce¬

Expanded text:
sunt, intelligant ab his quanto qui haec constituit fortior sunt, intelligant ab his quanto qui haec constituit fortior est. A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat horum Creator videri . Haec de libro Sapientiae propterea posui, ne me fidelium quispiam frustra et inaniter existimet in creatura prius per quasdam sui generis trinitates quodam modo gradatim, donec ad mentem hominis pervenirem, quaesisse indicia summae illius Trinitatis, quam quaerimus multa nos compulit dicere, quae cuncta simul aspicere non valemus, ut ad id quod apprehendere volumus, ea celeri cogitatione referamus, faciam, quantum Domino ad juvante potuero, ut quidquid in singulis voluminibus ad cognitionem 34 disputatione perduxi, remota disputatione, breviter congeram: et tanquam sub uno mentis aspectu, non quemadmodum res quaeque persuasit, sed ipsa quae persuasa sunt, ponam; ne tam longe sint a praecedentibus consequentia, ut oblivionem praece
Abbreviated transcription (Latin):
fides querit: intellectꝰ inuenit. Propt̾ qͦd ait ꝓpħa. Hisi
credideritis: ñ intelligetis. Et rursus intellect᷑: eũ quem
inuenit ad huc querit. Ds enim respexit suꝑ filios ho¬
minũ sic̃ in psalmo sacro canitur. ut uideret si est intelli¬
gens requirens dm̃. Ad hoc gͦ debae ẽẽ homo intelligens: ut
requirat dm. Satis itaq remorati fuerimus in his que d̾s fec̃.
ut ꝑ ea cognosceret᷑ ipse qui fec̃. Inuisibilia enim ei ꝑ ea q̃¬
sapientiȩ. qui dehis que uident᷑ bona. ñ potuert̾ scire eũ qͥ ẽ
neq oꝑib attendentes agnouert artificem. s aut ignẽ. aut
sp̃m̃. aut citatum aerem. aut girum stellarũ. aut uiolentã
aquam. aut luminariacęli. rectores orbis t̾rarũ deos puta¬
uerunt. Quoꝵ quidẽ sispeciẽ delectati deos putauerunt :
sciant quanto dominator eoꝵ melior ẽ. Speciei enĩ ge¬
nerator: creauit ea. Aut si uirtutẽ & oꝑationẽ eoꝵ mirati

Expanded text:
Fides quaerit, intellectus invenit: propter quod ait propheta, Nisi Fides quaerit, intellectus invenit: propter quod ait propheta, Nisi credideritis, non intelligetis . Et rursus intellectus eum quem invenit adhuc quaerit: Deus enim respexit super filios hominum, sicut in Psalmo sacro canitur, ut videret si est intelligens, aut requirens Deum . Ad hoc ergo debet homo esse intelligens, ut requirat Deum. 3. Satis itaque remorati fuerimus in iis quae Deus fecit, ut per ea cognosceretur ipse qui fecit: Invisibilia enim ejus, a crpotuerunt scire eum qui est, neque operibus attendentes agnoverunt artificem; sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut violentiam aquarum, aut luminaria coeli, rectores orbis terrarum deos putaverunt: quorum quidem si specie delectati haec deos putaverunt, sciant quanto Dominator eorum melior est. Speciei enim generator ea creavit. Aut si virtutem et operationem eorum mirati
Abbreviated transcription (Latin):
uobis. derelinquat impiꝰ uiã suã. & uir iniquus cogitati¬
ones suas. Si gͦ quesitus inueniri pot̾. cur dictũ ẽ querite
faciẽ eiꝰ semꝑ: An & inuentus forte querendꝰ ẽ : Sic enĩ
sunt incomp̾hensibilia requirenda. Hec se ex istimet
nicħ inuenisse: qui ꝗͣ sit incomp̾hensibile qͦd quere¬
bat potuerit inuenire. Cur gͦ sic querit. si in comp̃hen¬
sibile comp̃hendit ẽẽ qͦd querit. nͥ quia cessandũ ñ est.
ꝗͣdiu in ipsa incomp̾hensibiliũ rerum inqͥsitione ꝓficit᷑.¬
& melior meliorq sit querens tam magnũ bonũ. qͦd & in¬
ueniendũ querit᷑ & querendũ inuenit᷑: Nam & querit᷑
ut inueniatur dulcius: & inuenit᷑ ut querat᷑ auidius.
Scđm hoc accipi pot̾: qͦd diccum ẽ in libro eccłastico dic̾e
sapientiã. Qͥ me manducant adhuc esurient: & qui bi¬
bunt me adhuc sitient. Manducant enĩ &e bibunt: qͥa
inueniunt. Et qr esuriunt ac sitiunt: adhuc querunt

Expanded text:
us cogitationes suas . Si ergo quaesitus inveniri potest, cur dictum est, Quaerite faciem ejus semper? An et inventus forte quaerendus est? Sic enim sunt incomprehensibilia requirenda, ne se existimet nihil invenisse, qui quam sit incomprehensibile quod quaerebat, potuerit invenire. Cur ergo sic quaerit, si incomprehensible comprehendit esse quod quaerit, nisi quia cessandum non est, quamdiu in ipsa incomprehensibilium rerum inquisitione proficitur, et melior meliorque fit quaerens tam magnum bonum, quod et inveniendum quaeritur, et quaerendum invenitur? Nam et quaeritur ut inveniatur dulcius, et invenitur ut quaeratur avidius. Secundum hoc accipi potest, quod dictum est in libro Ecclesiastico dicere sapientiam: Qui me manducant, adhuc esurient; et qui bibunt me, adhuc sitient . Manducant enim et bibunt, quia inveniunt; et quia esuriunt ac sitiunt, adhuc quaerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ac ꝑ hoc cẽ de qua loquimur rationali & intellectuali q̃
hominis mens ẽ. ad eius qui eũ fec̃ imaginẽ facta. Iuã
autẽ cȩteris natura p̾stantior d̾s c̃. & qͥdem ñ longe posit̾
ab uno quoq nr̃m: sic̃ apłs dic̃ adiungens. in illo enim
corporeo mundo possae intelligi. Nam & in illo scđm corpꝰ
uiuimꝰ: & mouem᷑. & sumus. Unde scđm m̃tẽ quȩ facta ẽ.
ad ei imaginẽ debae hoc accipi. excellentiore qͦdam eodẽq
ñ insibili. s intelligibili mͦ. Nã quid ñ ẽ inipso de qͦdiuine

Expanded text:
ac per hoc hac etiam de qua loquimur, rationali et intellectuali, quae ac per hoc hac etiam de qua loquimur, rationali et intellectuali, quae hominis mens est, ad ejus qui eam fecit imaginem facta. Illa autem caeteris nostrum, sicut Apostolus dicit; adjungens, In illo enim corporeo mundo posset intelligi. Nam et in illo secundum corpus vivimus, movemur, et sumus. Unde secundum mentem quae facta est ad ejus imaginem, debet hoc accipi, excellentiore quodam, eodemque non visibili, sed intelligibili modo. Nam quid non est in ipso, de quo divine