comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uel alioꝵs quorumlibet instrum̃toꝵ. aut si
quid congruentiꝰ dici potest. ut ea quibꝰ feri¬
mur. ꝓpt̾ illud ad qͦd ferimͣ diligamus. Qͥs¬
quis gͥscript᷑as diuinas. uel quamlibet eaꝵ
partem intellȩxisse sibi uidet᷑. ita ut eo intel¬
lectu. ñ edificet istam geminam caritatem dĩ
e ꝓximi: nondum intellexit. Qͥs qͥs uero talẽ
inde sententiam d xcerit. ut huic edificandȩ
caritati sit utilis. nec tam̃ hoc dixerit. quod
ille quem legit coloco sensisse ꝓbat᷑: non ꝑni¬
ciose fallit᷑. nec omnino m̃tit᷑. In est qͥppe in
mentiente. uoluntas falsa dicendi. Et ideo
multos inuenimꝰ qui m̃tiri uelint: qͥ autem¬
fallineminem. Cum gͥ hoc sciens hõ faciat. &¬
illud nesciens patiat᷑: satis apparet in una ea¬
demq re. illum qui fallit᷑ eo qui mentitur
ẽẽ meliorem: qͣndoquidem pati meliꝰ est ini¬
quitatem qm facere. Omnis aut̃ qui mentit᷑:
iniq facit. Et si cuiquam uidet᷑ utile aliqͣndo

Expanded text:
uel aliorum quorumlibet instrumentorum aut si quid congruentius dici potest, ut ea quibus ferimur propter illud ad quod ferimur diligamus. Quisquis igitur scripturas diuinas uel quamlibet earum partem intellexisse sibi uidetur, ita ut eo intellectu non aedificet istam geminam caritatem dei et proximi, nondum intellexit. quisquis uero talem inde sententiam duxerit, ut huic aedificandae caritati sit utilis, nec tamen hoc dixerit quod ille quem legit eo loco sensisse probabitur, non perniciose fallitur nec omnino mentitur. inest quippe in mentiente uoluntas falsa dicendi, et ideo multos inuenimus, qui mentiri uelint, qfalli, neminem. Cum igitur hoc sciens homo faciat, illud nesciens patiatur, satis in una eademque re apparet illum qui fallitur, eo qui mentitur esse meliorem; quandoquidem pati melius est iniquitatem, quam facere: omnis autem qui mentitur, iniquitatem facit; et si cuiquam videtur utile aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
tia capatior. In his enim que aꝑte inscͥptunis
posita sunt. inueniunt᷑ illa omnia quȩ conti¬
nent fidem. mores q uiuendi. spem scilicet
uimus. Tum uͦ facta quadam familiaritate cũ
ipsa lingua diuinarum scpt᷑arum. in ea q̃
obscura sunt aꝑienda & discutienda ꝑgendũ
est: ut ad obscuriores locutiones illustrandas.
de manifestiorib sumant᷑ exempla: ce quedã
certarum sententiarum testimonia dubita¬
tionem incertis auferant. In quare: memoria

Expanded text:
tia capacior. In his enim quae aperte in Scripturis tia capacior. In his enim quae aperte in Scripturis posita sunt, inveniuntur illa omnia quae continent fidem, mores vivendi, spem scilicet um vero facta quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum Scripturarum, in ea quae obscura sunt aperienda et discutienda, pergendum est ut ad obscuriores locutiones illustrandas, de manifestioribus sumantur exempla, et quaedam certarum sententiarum testimonia, dubitationem certis auferant, in qua re memoria
Abbreviated transcription (Latin):
micheas. naum. asachuc. sophonias. asseꝰ.
zacharias. malachias. Deinde quatuor pro¬
phete sunt maioꝵ uoluminum.Ysaias. ihe¬
remias. Daniel. ihezechiel. His quadragin¬
ta quatuor libris testamenti uet̾is t̾minatur
auctoritas. Noui autem. quatuor libris eu
duab. ad galathas. ad ephes ios. ad phylippen¬
ses. ad thessalonicens es duab. ad colosenses.
ad timotheum duabꝰ. ad titum. ad phylemo¬
nem. ad hebreos : petri duabꝰ. tribus ioħis.
una iuoe. ce una iacobi: actib apłoꝵ libro
uoluntatem dei. Cuiꝰ oꝑis & laboris pͥma obser¬
uatio est ut diximꝰ nosse istos libros: & si ñdũ¬
ad intellectum. legendo tamen uł mandare
memoriȩ. uł omnino incognitos non habere.
Deinde illa quȩ meis aꝑtae posita sunt uel
p̃cepta uiuendi. uł regłe credendi. sollertiꝰ
diligentꝰiq inuestiganda sunt: que tanto qͥs¬
q in eis plura inuenit. quantum ẽ intelligen¬

Expanded text:
Micheas, Naum, Abacuc, Sophonias, Ageus, Micheas, Naum, Abacuc, Sophonias, Ageus, Zacharias, Malachias: deinde quatuor Prophetae sunt majorum voluminum, Isaias, Jeremias, Daniel, Ezechiel. His quadraginta quatuor libris Testamenti Veteris terminatur auctoritas: Novi autem, quatuor libris Evaduabus, ad Galatas, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Thessalonicenses duabus, ad Colossenses, ad Timotheum duabus, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos; Petri duabus; tribus Joannis; una Judae, et una Jacobi; Actibus Apostolorum libro voluntatem Dei. Cujus operis et laboris prima observatio est, ut diximad intellectum, legendo tamen vel mandare memoriae, vel omnino incognitos non habere. Deinde illa quae in eis aperte posita sunt, vel praecepta vivendi, vel regulae credendi, solertius diligentiusque investiganda sunt, quae tanto quisque plura invenit, quanto est intelligen
Abbreviated transcription (Latin):
Hec est hystoria. quȩ sibimet adnexa tempora
continet: atq ordinem rerum. Sunt alia tan¬
quam ex diũso ordine. quȩ neq huic ordini.
neq int̃ se conectunt᷑: sic̃ est iob. & tobias. &
hester. & iuoith. &e machabeoꝵ lbri duo. &
hesdre duo. Qui magis subsequi udentur
ordinatam illam hystoriam:usq ad regnoꝵ
uel paralipomenon t̾minatam. Deinde ꝓphe
In quib dauid unus liber psalmorum: ce sa¬
lomonis tres: ꝓuerbiorum. cantici canticoꝵ
&e eccłiastes. Nam illi duolibri. unus quisa¬
pientia. & aliꝰ qui eccłiasticus inscͥbitur: de
quadam similitudine salomonis ẽẽ dñr.
Nam iħs syracheos cons cͥpsisse constantissime
phibet᷑. Qui tam̃ qm̃ in auetoritate recipi
ineruerunt: int̾ ꝓpħicoᷤᷤ numerandi st̃. Re¬
liqui funt eoꝵ libri: qui propͥe ꝓpħe appel¬
lant᷑. Duodecim ꝓpharum libri singłi. qui
conexi sibimet: qm̃ nunquam seiuincti sunt
hec sunt. Os ee. iohel. amos. asdias. ionas.

Expanded text:
Haec est historia, quae sibimet annexa tempora Haec est historia, quae sibimet annexa tempora continet, atque ordinem rerum: sunt aliae tanquam ex diverso ordine, quae neque huic ordini, neque inter se connectuntur, sicut est Job, et Tobias, et Esther, et Judith, et Machabaeorum libri duo, et Esdrae duo, qui magis subsequi videntur ordinatam illam historiam usque ad Regnorum vel Paralipomenon terminatam: deinde Prophetae, in quibus David unus liber Psalmorum; et Salomonis tres, Proverbiorum, Cantica canticorum, et Ecclesiastes. Nam illi duo libri, unus qui Sapientia, et alius qui Ecclesiasticus inscribitur, de quadam similitudine Salomonis esse dicuntur: nam Jesus Sirach eos conscripsisse constantissime perhibetur, qui tamen quoniam in auctoritatem recipi meruerunt, inter propheticos numerandi sunt. Reliqui sunt eorum libri, qui proprie Prophetae appellantur, duodecim Prophetarum libri singuli, qui cohaec sunt: Osee, Johel, Amos, Abdias, Jonas,
Abbreviated transcription (Latin):
acciꝑe meruerunt. Tenebit gͥ hc̃ modum in
scͥpturis canonicis: ut eas quȩ ab omnib acci¬
piuntur eccłus catholicis. p̃ponat eis quas
quedam ñ accipiunt. In eisuͦ quȩ ñ accipiunt᷑
ab omnib: p̃ponat eas qͣs plures grauioresq
accipiunt eis qͣs pauciores minorisq auctori¬
tatis eccłiȩ tenent. Si aut̃ alias inuenerit ã
plurib.alias agrauiorib haberi. quanquã
hoc inuenire non possit: equalis tam̃ auctori¬
tatis eas habendas puto. Totus aut̃ canon scͥp¬
turarum. in qͦ istam considationem u̾sandam
dicimꝰ. his libͥs continct᷑. Qͥnq moysi: id est
RENeSI. exooo. leuitico. numero. deut̃õnomio.
Et uno libro iħunaut. Uno iudicum. Uno li¬
bello qͥ appellat᷑ ruth: qui mag̃ ad regnorum
pͥncipium uidet᷑ ꝑtinere. Deinde quatuor reg¬
noꝵs: & duob paralipomenon. ñ consequenti¬
bus. s qͣsi a latere adiunctis. simulq ꝑgentib.

Expanded text:
accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis, ut eas quae ab omnibus accipiuntur Ecclesiis catholicis, praeponat eis quas quaedam non accipiunt: in eis vero quae non accipiuntur ab omnibus, praeponat eas quas plures gravioresque accipiunt, eis quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiae tenent. Si autem alias invenerit a pluribus, alias a gravioribus haberi, quanquam hoc facile invenire non possit, aequalis tamen auctoritatis eas habendas puto. 13. Totus autem canon Scripturarum, in quo istam considerationem versandam dicimus, his libris continetur: Quinque Moyseos, id est Genesi, Exodo, Levitico, Numeris, Deuteronomio; et uno libro Jesu Nave, uno Judicum, uno libello qui appellatur Ruth, qui magis ad Regnorum principium videtur pertinere; deinde quatuor Regnorum, et duobus Paralipomenon, non consequentibus, sed quasi a latere adjunctis simulque pergentibus.
Abbreviated transcription (Latin):
a uero. nec respectu deuitandoꝵ quoꝵ libet in¬
commodoꝵ fuoꝵ quȩ adũsant᷑ huic uitȩ. Tal
filiꝰ ascendit ad sapientiam. que ultima &
septima ẽ: quapaccatꝰ tranquillusq ꝑfruit᷑.
Initium emim sapientiȩ timor domini. Abul
rationem referamꝰ: de quo disserere quod dñs
suggesserit atq tͣctare instituimus. Erit gͥ di¬
uinarum scͥpturarum sollertissimꝰ indagator.
qui pͥmo totas legerit. notasq habuerit. &e si
nondum intellectu. iam tamen lectione. dũ¬
taxat eas quȩ appellant᷑ canonice. Nam cȩt̃as
securiꝰleget fide ueritatis instructꝰ: ne p̾occu¬
pent imbecillum animum &e ꝑiclosis m̃daci¬
is atq fantasmatib eludentes. p̃iudicent ali¬
quid contͣ sanam intelligentiam. In canoni¬
cis aut̃ scͥptis eccłiarum catholicarum quã¬
plurium auctoritatem sequat᷑: int̾ quas sa¬
ne &e illȩ sint quȩ aplicas sedes habere. & eplas

Expanded text:
a vero, nec respectu devitandorum quorumlibet ina vero, nec respectu devitandorum quorumlibet incommodorum suorum, quae adversantur huic vitae. Talis filius ascendit ad sapientiam, quae ultima et septima est, qua pacatus tranquillusque perfruitur. Initium enim sapientiae timor Domini . Ab illrationem referamus, de quo disserere quod Dominus suggesserit, atque tractare instituimus. Erit igitur divinarum Scripturarum solertissimus indagator, qui primo totas legerit, notasque habuerit, et si nondum intellectu, jam tamen lectione, duntaxat eas quae appellantur canonicae. Nam caeteras securius leget fide veritatis instructus, ne praeoccupent imbecillem animum, et periculosis mendaciis atque phantasmatibus eludentes praejudicent aliquid contra sanam intelligentiam. In canonicis autem Scripturis, Ecclesiarum catholicarum quamplurium auctoritatem sequatur; inter quas sane illae sint, quae apostolicas Sedes habere et Epistolas
Abbreviated transcription (Latin):
sibi. de appetitu inferioꝵ conceptis: sordibus.
Hic uͦ se indilectione. ꝓximi gnauit̃ exercet.
in eaq ꝑficit᷑: & spe iam plenꝰ. atq integer uiri¬
bus. cum ꝑuenerit usq ad immici dilectionẽ.
ascendit in sextum gradum. ubiiam ipsum
ocłm purgat. quo uideri ds potest. quantum
potest ab eis qͥ huic scło moriunt᷑ quantum
possunt. Nam in tantum uident: in qͣntum
moriunt᷑ huic scło. In quantum autem huic
uiuunt: ñ uident. Et ideo quamuis iam
certior & non solum tolerabilior s etiam io¬
cundior species lucis illius incipiat apparere:
cum in hac uita ꝑegͥnamur. quamuis contĩsa¬
tionem habeamꝰ in celis. In hoc aut̃ gradu ita
purgat ocłm cordis: ut ueritati nec ipsum qͥdẽ
p̃ferat aut conferat ꝓximum. Qͦ nec se ipsum:
qͥa nec illum quem diligit sic̃ se ipsum. Trit gͦ
iste sc̃s tam simplic corde atq mundato: ut
neꝙ hominib placendistudio detorqueatur

Expanded text:
sibi de appetitu inferiorum conceptis sordibus. sibi de appetitu inferiorum conceptis sordibus. Hic vero se in dilectione proximi guaviter exercet, in eaque perficitur; et spe jam plenus atque integer viribus, cum pervenerit usque ad inimici dilectionem, ascendit in sextum gradum, ubi jam ipsum oculum purgat, quo videri Deus potest, quantum potest ab iis qui huic saeculo moriuntur quantum possunt. Nam in tantum vident, in quantum moriuntur huic saeculo; in quantum autem huic vivunt, non vident. Et ideo quamvis jam certior, et non solum tolerabilior, sed etiam jucundior species lucis illius incipiat apparere; cum in hac vita peregrinamur , quamvis conversationem habeamus in coelis In hoc autem gradu ita purgat oculum cordis, ut veritati ne ipsum quidem praeferat aut conferat proximum; ergo nec seipsum, quia nec illum quem diligit sicut seipsum. Erit ergo iste sanctus tam simplici corde atque mundato, ut neque hominibus placendi studio detorqueatur
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ a tanto amore dei & tanto amore ꝓximi: qͣn¬
tum scͥpt᷑a ipsa p̃scribit. Tumuͦ ille timor quo
cogitat de iudicio dei. & illa pictas qua non
potest nis crede & cedere auctoritat scoꝵ li¬
brorum: cogit eum se ipsum iugere. Namista
scientia. bone spei hominem ñ se iactantem sed
lam̃tantẽ facit. qͦ affectu impetͣt sedulis p̃cib
consolationem diuini adiutorii. ne desꝑatione
tudinis. qͦ esurit᷑ &e sitit᷑ iusticia. hoc enim af¬
fectu. ab omni mortifera iocunditate rerum
trans euntium sese extrahit. & inde se aũtens.
conũtit ad dilectionem et̃noꝵ. incõmutabilẽ
scilicet unitatem. eandẽq trinitatem. Quam
ubi aspexit qͣntum potest in longinqua radi¬
antem. suiq aspectꝰ infirmitate sustinere se il¬
lam lucem ñ posse ꝑsenserit: in quinto gradu
hoc ẽ in consilzo miscdiȩ purgat animam tu¬
multuantem. quodam mͦ atq obstrepentem

Expanded text:
esse a tanto amore dei et tanto amore proximi, quanesse a tanto amore dei et tanto amore proximi, quantum scriptura ipsa praescribit. tum uero timor ille, quo cogitat de iudicio dei, et illa pietas, qua non potest nisi credere et cedere auctoritati sanctorum librorum, cogit eum se ipsum lugere. nam ista scientia bonae spei hominem non se iactantem, sed lamentantem facit. quo affectu impetrat sedulis precibus consolationem diuini adiutorii, ne desperatione tudinis, quo esuritur et sititur justitia. Hoc enim affectu ab omni mortifera jucunditate rerum transeuntium sese extrahit, et inde se avertens convertit ad dilectionem aeternorum, incommutabilem scilicet unitatem eamdemque Trinitatem. 11. Quam ubi aspexerit, quantum potest, in longinqua radiantem, suique aspectus infirmitate sustinere se illam lucem non posse persenserit; in quinto gradu, hoc est in consilio misericordiae, purgat animam tumultuantem quodammodo atque obstrepentem
Abbreviated transcription (Latin):
mitescere opꝰ est pietate: neq contradicere di¬
uinȩ scͥpturȩ. siue intellecte si auqͣ uitia nr̃a
ꝑcutit. siue non intellecte. quasi nos melius
saꝑe. meliꝰq p̃ciꝑe possemꝰ s cogitare potius ⁊
credere id ẽẽ meliꝰ &e ueriꝰ quod ibi scͥptum ẽ
ctiam si lateat: quam id quod nos ꝑnos ipsos
saꝑe possumus. Post istos duos gradus t¬
moris atꝙ pietatis. ad t̾cium uenit᷑ scientiȩ gͣ¬
dum: de qͦ nc̃ agere institui. Nam ineose ex̾cet
omnis diuinarum scͥpt᷑arum studios. nichil
ex totocorde. ex tota anima. ex tota mente. Ex¬
imum uͦ tanquam se ipsum: id est ut tota ꝓxi¬
misicut etiam nr̃i dilectio reftrat᷑ indm̃. De
qͥb duob p̃ceptis. cum de reb ageremꝰ: libro
suꝑiore tractauimꝰ. Necesse ẽ gͦ. ut pͥmo se qͥsq
in scͥpturis inueniat amore huiꝰ scłi hoc ẽ tem¬
poralium rerum implicatum. longe seiunctũ

Expanded text:
mitiscere opus est pietate neque contradicere dimitiscere opus est pietate neque contradicere diuinae scripturae siue intellectae, si aliqua uitia nostra percutit, siue non intellectae, quasi nos melius sapere meliusque praecipere possimus, sed cogitare potius et credere id esse melius et uerius quod ibi scriptum est, etiam si lateat, quam id quod nos per nos ipsos sapere possumus. post istos duos gradus timoris atque pietatis ad tertium uenitur scientiae gradum, de quo nunc agere institui. nam in eo se exercet omnis diuinarum scripturarum studiosus, nihil ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente, proximum uero tamquam se ipsum, id est ut tota proximi sicut etiam nostri dilectio referatur in deum. de quibus duobus praeceptis, cum de rebus ageremus, libro superiore tractauimus. necesse est ergo, ut primo se quisque in scripturis inueniat amore huius saeculi, hoc est temporalium rerum, implicatum longe seiunctum
Abbreviated transcription (Latin):
coginitio: difficile ẽ dicere. & alia questio est.
Nunc tamen nemo ambigit. & ꝑsimilitudi.¬
nes libentiꝰ queq agnosci: & cum aliqua diffi¬
cultate quesita. multo gratiꝰ inueniri. Qui
enim prors non inueniunt quod querunt:
fame laborant. Qui aut̃ non querunt. qͥa
in ꝓmptu habent. fastidio sepe marcescunt.
In utroq aut̃ languor cauendꝰ est. Magnifice
gͥ &e salubrit̃ sp̃s sc̃s ita scͥpt᷑as sc̃as modificauit.
ut locis aꝑtiorib fami occurreret. obscuriorib
aut̃ fastidia det̾geret. Nichil enim fere de ilł̃
obscuritatib eruit᷑: quodñ planissime dictũ
aubi reꝑiatur. Ante omnia gͥ opus ẽ
dei timore conũti ad cognoscendam eiꝰ uo¬
luntatem: quid nob̃ appetendum. fugiendũ¬
ꝙ p̃cipiat. Timor autem iste. cogitationem de
nr̃a mortalitate & de fut᷑a morte necesse est in¬
cutiat. & quasi clauatis carnib omnes suꝑ¬
biȩ motus ligno crucis affigat. Deinde

Expanded text:
cognitio, difficile est dicere et alia quaestio est. cognitio, difficile est dicere et alia quaestio est. nunc tamen nemo ambigit et per similitudines libentius quaeque cognosci et cum aliqua difficultate quaesita multo gratius inueniri. qui enim prorsus non inueniunt quod quaerunt, fame laborant; qui autem non quaerunt, quia in promtu habent, fastidio saepe marcescunt: in utroque autem languor cauendus est. magnifice igitur et salubriter spiritus sanctus ita scripturas sanctas modificauit, ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia detergeret. nihil enim fere de illis obscuritatibus eruetur, quod non planissime dictum alibi. reperiatur. Ante omnia igitur opus est dei timore conuerti ad cognoscendam eius uoluntatem, quid nobis appetendum fugiendumque praecipiat. timor autem iste cogitationem de nostra mortalitate et de futura morte necesse est incutiat et quasi clauatis carnibus omnes superbiae motus ligno crucis affigat. deinde
Abbreviated transcription (Latin):
delectat audientem. quam si ad eundem
sensum locum illum exponat de canticis
canticoꝵ. ubi dictum ẽ eccłiȩ. cum tanquã
pulchra quedam femina laudaret᷑. dentes
tui sicut grex detonsarum ascendens de la¬
uachro. quȩ om̃s geminos creant. & sterilis
non est in illis: Num aliud homodiscit: qͣm
cum illud planissimis uerbis sine similitudi¬
nis huiꝰ amminicło audiret: Et tamen nescio
quomͦ suauius intueor scõs. cum eos quasi
dentes eccłiȩ uideo p̃cidere ab errorib hoĩes.
atq in eiꝰ corpꝰ emollita duricia quasi demorsoᷤ
mansosq transferre. Ques etiam iocundis si¬
me agnosco detonsas. onerib scłarib tanqͣm
uellerib positis. & ascendentes de lauachro.
id est de baptismate creare om̃s geminos. duo
p̃cepta dilectionis. & nullam ẽẽ abisto sancto
fructu sterilem uideo. S quare suauius ui¬
deam. quam si nulla de diuinis libris talis
similitudo ꝓmeret᷑. cum res cadem sit. eadẽq

Expanded text:
delectat audientem, quam si ad eundem delectat audientem, quam si ad eundem sensum locum illum exponat de Canticis canticorum, ubi dictum est ecclesiae, cum tamquam pulchra quaedam femina laudaretur: dentes tui sicut grex detonsarum, ascendens de lauacro, quae omnes geminos creant, et sterilis non est in illis? num aliud homo discit, quam cum illud planissimis uerbis sine similitudinis huius adminiculo audiret? et tamen nescio quomodo suauius intueor sanctos, cum eos quasi dentes ecclesiae uideo praecidere ab erroribus homines atque in eius corpus emollita duritia quasi demorsos mansosque transferre. oues etiam iocundissime agnosco detonsas, oneribus saecularibus tamquam uelleribus positis, et ascendentes de lauacro, id est de baptismate, creaturas omnes geminos, duo praecepta dilectionis, et nullam esseab isto sancto fructu sterilem uideo. sed quare suauius uideam, quam si nulla de diuinis libris talis similitudo promeretur, cum res eadem sit eademque
Abbreviated transcription (Latin):
tales homines locutos credimꝰ. S multis &e
multiplicib obscuritatib & ambiguitatibus
decipiunt᷑. qui temere legunt: aliud ꝓ alio
sentientes. Qbdam aut̃ locis. qͥd uel falsosus¬
picent᷑ noninueniunt: ita obscure quedam
dicta densissimam caliginem obducunt. Qd
totum ꝓuisum ẽẽ diuinitꝰ non dubito. ad edo¬
mandam labore suꝑbiam. & intellectum a fa¬
stidio remouendum: cui facile inuestigata
plerunq uilescunt. Qͥd enim ẽ ques o. quod
siquisquam dicat scõs ẽẽ homines atq ꝑfectos.
quoꝵs uita ce morib xp̃i eccł̃ia de quibuslibet
suꝑstitionib p̃cidit eos qͥ ad seueniunt. & miii¬
tatione bonoꝵ sibimet qͦdam modo incorpo¬
rat. qͥ boni fideles & uͭ dei serui deponentes one¬
ra scłi ad sc̃m baptismi lauacrum uenerunt.
atq inde ascendentes conceptione scĩ sp̃s fruc¬
tum dant geminȩ caritatis. id est dei & ꝓxi¬
mi: quid est gͦ quod si hȩc quisq dicat minꝰ

Expanded text:
tales homines locutos credimus. Sed multis et tales homines locutos credimus. Sed multis et multiplicibus obscuritatibus et ambiguitatibus decipiuntur qui temere legunt, aliud sentientes; quibusdam autem locis quid vel falso suspicentur non inveniunt, ita obscure quaedam dicta densissimam caliginem obducunt. Quod totum provisum divinitus esse non dubito, ad edomandam labore superbiam, et intellectum a fastidio revocandum, cui facile investigata plerumque vilescunt. Quid enim est, quaeso, quod si quisquam dicat sanctos esse homines atque perfectos, quorum uita et moribus Christi ecclesia de quibuslibet superstitionibus praecidit eos qui ad se ueniunt et imitatione bonorum sibimet quodam modo incorporat; qui boni fideles et uere boni serui deponentes onera saeculi ad sanctum baptismi lauacrum uenerunt atque inde 85 ascendentes conceptione sancti spiritus fructum dant geminae caritatis, id est dei et proximi — quid est ergo, quod, si haec quisquam dicat, minus
Abbreviated transcription (Latin):
nullo mͦ possem.S quia u̾berato aere statim
transeunt. nec diutiꝰmanent quam sonant.¬
instituta sunt ꝑlitt̾as signa uerboꝵs: & ita
uoces ocłis ostendunt᷑. non ꝑ se ipsas : sed ꝑ
signa quedam sua. Signa gͥ ista ñ potuert̃
communia ẽẽ omnib gentib peccato qͦdam
dissensionis humanȩ: cum ad se quisq pͥnci¬
patum rapit. Cuiꝰ suꝑbiȩ signum ẽ. erecta il¬
la turris incȩlum: ubi impii homines non
solum animos. s etiam uoces dissonas hab̃e
meruerunt. Ex quo factum ẽ: ut etiam scͥp¬
tura diuina. qua tantis morbis humanarũ
uoluptatum subuenit᷑ ab una lingua ꝓfecta.
qͦ oportune potuit ꝑ orbem t̾rarum dissemi¬
nari ꝑuarias int̾p̾tum linguas longe lateq
diffusa. innotesceret gentib ad salutem. Qm
legentes nicħ aliud appetunt. quam cogita¬
tiones uoluntatemꝙ illoꝵ a qͥb cons cͥpta ẽ
inuenire. & ꝑillas uoluntatem dei: scdm qm

Expanded text:
nullo modo possem. Sed quia uerberato aere statim nullo modo possem. Sed quia uerberato aere statim transeunt nec diutiinstituta sunt per litteras signa verborum et ita voces oculis ostenduntur, non per seipsas, sed per signa quaedam sua. Ista signa ergo non potuerunt communia esse omnibus gentibus, peccato quodam dissensionis humanae, cum ad se quisque ppatum rapit, cuius superbiae signum est erecta illa turris in caelum, ubi homines impii non solum animos sed etiam uoces dissonas habere meruerunt. Ex quo factum est, ut scriptura diuina, qua tantis morbis humanarum uoluntatium subuenitur, ab una lingua profecta,» qua opportune potuit per orbem terrarum disseminari, per uarias interpretum linguas longe lateque diffusa innotesceret gentibus ad salutem, quam legentes nihil aliud appetunt quam cogitationes uoluntatemque illorum a quibus conscripta est inuenire et per illas uoluntatem dei, secundum quam
Abbreviated transcription (Latin):
ant uoluntatem ducum. Et sunt hec oĩa qͣsi
quedam u̾ba uisibilia. Ad aures aut̃ quȩ ꝑ¬
tinent ut dixi. plura sunt: in uerbis maxiie.
Nam &e tuba. & tibia. & cythara. dant ple¬
runq non solum suauem: s etiam significan¬
tem sonum. Sed hȩc omnia signa: u̾bis com¬
parata. paucissima sunt. Uerba enim ꝓrsꝰ inter
homines. obtinuerunt pͥncipatum significan¬
di. quec̃q animo concipiunt᷑: si ea quisq ꝓ¬
dere uelit. Nam &e odore unguenti dñs quo
ꝑfusisunt pedes eiꝰ signum aliqͦd dedit: &e sa¬
cramento corporis & sanguinis sui ꝑ gustum
significauit quod uoluit. Et cum mulier
tangendo fimbriam uestim̃ti eiꝰ salua facta
est: non nicħ significauit. S innumerabił
multitudosignoꝵ. qͥb suas cogitationes ho¬
mines exerunt. in u̾bis constituta ẽ. Nam il¬
la signa omnia. quoꝵ genera breuit̃ attigi.
potui u̾bis enunciare: uerba uͦ. illis signis

Expanded text:
ant voluntatem ducum: et sunt haec omnia quasi ant voluntatem ducum: et sunt haec omnia quasi quaedam verba visibilia. Ad aures autem quae pertinent, ut dixi, plura sunt, in verbis maxime. Nam et tuba, et tibia, et cithara, dant plerumque non solum suavem, sed etiam significantem sonum. Sed haec omnia signa verbis comparata paucissima sunt. Verba enim prorsus inter homines obtinuerunt pdi quaecumque animo concipiuntur, si ea quisque prodere uelit. nam et odore ungenti dominus, quo perfusi sunt pedes eius, signum aliquod dedit et sacramento corporis et sanguinis sui per gustatum significauit quod uoluit, et cum mulier tangendo fimbriam uestimenti eius salua facta est, nonnihil significat. sed innumerabilis multitudo signorum, quibus suas cogitationes homines exerunt, in uerbis constituta est. nam illa signa omnia, quorum genera breuiter attigi, potui uerbis enuntiare, uerba uero illis signis
Abbreviated transcription (Latin):
conscripscrunt. Habent etiam bestiȩ quedam¬
int̃ sȩ signa. quibꝰ ꝓdunt appetitum animi
sui. Nlam ce galiꝰ gallinatiꝰ reꝑto cibo: dat signũ
uocis gallinȩ ut accurrat. Ee columbꝰ. gemitu
columbam uocat: uel ab ea uicissim uocatur.
Et multa huiꝰmodi animadũti solent: q̃utrum
sicut uult᷑ aut dolentis clamor sine uoluntate
significandum dent᷑. alia questio est. & ad rem
que nunc agi᷑ non ꝑtinet. Quam partem. ab
hoc oꝑe tanquam ñ necessariam remouemus.
nicant. quedam ꝑtinent ad ocłoꝵs sensum. ple¬
raq acd aurium: paticissima ad cȩt̾os sensus.
Namcum mnuimꝰ. non damꝰ signum. nͥ ocłis
eius quem uolumꝰ ꝑ hoc signum uoluntatis no¬
strȩ participem facere. Et quidam. motu ma¬
nuium pleraꝙ significant. Et histriones. oĩum
membroꝵs motib dant signa quedam scien¬
tibus. & cum ocłis eoꝵ quasi fabulant᷑. Et
uexilla draconesq militares: ꝑ ocłos insinu¬

Expanded text:
conscripserunt. conscripserunt. inter se signa, quibus produnt appetitum animi sui. Nam et gallus gallinaceus reperto cibo, dat signum vocis gallinae ut accurrat; et columbus gemitu columbam vocat, vel ab ea vicissim vocatur; et multa hujusmodi animadverti solent. Quae utrum, sicut vultus aut dolentis clamor, sine significasignificandum dentur, alia quaestio est, et ad rem quae agitur non pertinet: quam partem ab hoc opere tanquam non necessariam removemus. nicant, quaedam pertinent ad oculorum sensum, pleraque ad aurium, paucissima ad caeteros sensus. Nam cum innuimus, non damus signum nisi oculis ejus quem volumus per hoc signum voluntatis nostrae participem facere. Et quidam motu manuum pleraque significant: et histriones omnium membrorum motibus dant signa quaedam scientibus, et cum oculis eorum quasi fabulantur; et vexilla draconesque militares per oculos insinu
Abbreviated transcription (Latin):
tis animantis. ad hoc genꝰ ꝑtinet. E uultꝰ irati
seu tͥstis affectionem animi significat: etiã nul¬
la eiꝰ uoluntate. qͥ aut irat᷑ aut tͥstis. aut siquis
alius motꝰ animi uultu indice ꝓditur: etiam
nob̃ non id agentib ut ꝓdat᷑. S de hoc toto ge¬
nere. nunc disserere ñ est ꝓpositum. Qm̃ tñ
incidit in parcitionem nr̃am. p̃t̾iri omnino ñ
potuit. atq actenꝰ notatum eẽ suffecerit. Data¬
uͦ signasunt: que sibi queq uiuentia inuicem
dant ad demonstrandos quantum possunt
motꝰ animi sui. uł sensa aut intellecta queli¬
bet. Nec ulla causa ẽ nob̃ significandi. id ẽ sig¬
ni dandr: nisi ad deꝓmendum & tͣiciendum
in alt̾ĩus animum. id quod animo gerit qͥ sig¬
num dat. Hoꝵ gͥ signoꝵ genꝰ. quantum ad
homines attinet. considare atq tͣctare statuimꝰ:
quia ce signa diuinitꝰ data quȩ in scͥpt᷑is scĩs cõ¬
tinentur. ꝑ homines nob indicata sunt. qui ea

Expanded text:
tis animantis ad hoc genus pertinet: et vultus irati tis animantis ad hoc genus pertinet: et vultus irati seu tristis affectionem animi significat, etiam nulla ejus voluntate qui aut iratus aut tristis est; aut si quis alius motus animi vultu indice proditur, etiam nobis non id agentibus ut prodatur. Sed de hoc toto genere nunc disserere non est propositum. Quoniam tamen incidit in partitionem nostram, praeteriri omnino non potuit; atque id hactenus notatum esse suffecerit. CAPuero signa sunt, quae sibi quaeque uidentia inuicem dant ad demonstrandos, quantum possunt, motus animi sui uel sensa aut intellecta quaelibet, nec ulla causa est nobis significandi, id est signi dandi, nisi ad depromendum et traiciendum in alterius animum id quod animo gerit qui signum dat. horum igitur signorum genus, quantum ad homines attinet, considerare atque tractare statuimus, quia et signa diuinitus data, quae in scripturis sanctis continentur, per homines nobis indicata sunt, qui ea
Abbreviated transcription (Latin):
uoNiam de resꝰ cum scͥberem p̃¬
misi commonens. nequis ineis
attendet. nisi quod sunt. ñ etiam
siquid aliud pret̃ se
significant: uicissim de signis disserens hoc di¬
co. neqͥs in eis attendat quod sunt. s potiꝰ quod
signa sunt: id est quod significant. Signumẽ
enim res p̃t̃ speciem qͣm ingerit sensib. aliud
aliquid ex se faciens in cogitationem uenire. sic̃
uestigiouiso: tnsisse animalcuiꝰ uestigium est co¬
gitamus: & fumo uiso. ignem subesse cognoscimꝰ.
& uoce amimantis audita. affectionem animi cꝰ
adũtimus. Et tuba sonante. milites uł ꝓgredi
uel regredi. & siquid aliud pugna postulat o
alia data. Nat᷑alia sunt: que sine uoluntate
atq ullo appetitu significandi. p̃t̃ se aliquid
aliud ex se cognosci faciunt: sicuti ẽ fumꝰ signifi¬
cans ignem. Non enim quid uolens significa¬
re id facit: s rerum exꝑtarum animaduersio¬
ne ce notatione cognoscit᷑ ignem subeẽ. etiam
si fumuꝰ solus appareat. S & uestigium tͣnseumn¬

Expanded text:
uoniam de rebus cum scriberem, praemisi commonens ne quis in eis attenderet nisi quod sunt, non etiam si quid aliud praeter se significant; vicissim de signis disserens hoc dico, ne quis in eis attendat quod sunt, sed potius quod signa sunt, id est, quod significant. Signum est enim res, praeter speciem quam ingerit sensibus, aliud aliquid ex se faciens in cogitationem venire: sicut vestigio viso, transisse animal cujus vestigium est, cogitamus; et fumo viso, ignem subesse cognoscimus; et voce animantis audita, affectionem animi ejus advertimus; et tuba sonante, milites vel progredi se, vel regredi, et si quid aliud pugna postulat, oalia data. Naturalia sunt, quae sine voluntate atque ullo appetitu significandi, praeter se aliquid aliud ex se cognosci faciunt, sicuti est fumus significans ignem. Non enim volens significare id facit, sed rerum expertarum animadversione et notatione cognoscitur ignem subesse, etiam si fumus solus appareat. Sed et vestigium transeun
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpͥum illiꝰ hominis sacramentum: & putant
hoc solum plꝰ eum habuisse int̃ eȩt̃os beatissi¬
mos. quod de uirgine natꝰ est. Qͦd ipsum si
bene consident: fortassis credent. ideo illũ
hoc p̃cet̾is meruisse. quod aliquid ꝓpͥum
p̃t̃ cęteros habet etiam ipsa subiectio. Aliud
ẽ enim sapientem tantũ fieri ꝑ sapientiam
di: & aliud ẽ ipsam ꝑsonam sustinere sapi¬
entiȩ di. Quamiuis enim eadem nat᷑a sit
corporis eccliȩ : multum tam̃ distare inter
caput &e membra cȩt̾a qͥs non intelligat:
Si enim eccłie caput ẽ homoille cuiꝰ suscep¬
tione ũbum caro factum ẽ. & habitauit in no¬
bis: m̃bra cȩt̾a sunt om̃s scĩ. quib ꝑficit᷑ & com¬

Expanded text:
proprium illius hominis sacramentum et putant proprium illius hominis sacramentum et putant hoc solum eum plus habuisse inter ceteros beatissimos, quod de uirgine natus est. quod ipsum si bene considerent, fortassis credant ideo illum hoc praeter ceteros meruisse, quod aliquid proprium praeter ceteros habet etiam ista susceptio. aliud est enim sapientem tantum fieri per sapientiam dei et aliud est ipsam personam sustinere sapientiae dei. quamuis enim eadem natura sit corporis ecclesiae, multum tamen distare inter caput et membra cetera quis non intellegat? si enim caput ecclesiae est homo ille, cuius susceptione uerbum caro factum est, et habitauit in nobis, membra cetera sunt omnes sancti, quib
Abbreviated transcription (Latin):
satione susceptus est. audent dicere ñ habuis¬
se hominis m̃tem. ssolam animam &e corpus
Hoc c̃ dicere. ñ fuit homo: s m̃bra corporis
habebat humani. Animam enim ce corpus
habent & bestie: s rationem ñ habent. q̃ m̃tis
est ꝓpͥa. S si execrandi sunt illi qͥ cum negant
humanum corpꝰ habuiss e quod ẽ infirmum
in homine: miror qͦd isti ñ erubescunt. qͥ hoc
cum negant habuisse qͦd ẽ optimum in hoĩe.
Multum enim lugenda ẽ mens humana:
si uincat᷑ a corpore suo. Si quidem in illo ho¬
mine ñ reformata ẽ: in quo ipsum humanũ
corpꝰiam dignitatem formȩ cȩlestis accipit.
Sed absit ut hoc credamꝰ quod fuixit temera¬
ria cȩcitas: & suꝑba loquacitas. ¶Ncc cos
audiamꝰ quisic dicunt ab illa ec̾na sapien¬
tia susceptum ẽẽ hominem qͥ de uirgine na¬
tus est. qͦm & alii homines ab ȩa sapientes fi¬
unt. qͥ ꝑfecte sapientes sunt. Nesciunt enim

Expanded text:
satione susceptus est, audent dicere non habuissatione susceptus est, audent dicere non habuisse hominis mentem, sed solam animam et corpus. hoc est dicere: non fuit homo, sed membra corporis habebat humana. animam enim et corpus habent et bestiae, sed rationem non habent, quae mentis est propria. sed si exsecrandi sunt illi, qui eum negant humanum corpus habuisse, quod est infimum in homine, miror, quod isti non erubescunt, qui hoc eum negant habuisse, quod est optimum in homine. multum enim lugenda est mens humana, si uincitur a corpore suo: si quidem in illo homine non reformata est, in quo ipsum corpus humanum iam dignitatem formae caelestis accepit. sed absit, ut hoc credamus, quod confinxit temeraria caecitas et superba loquacitas. Nec eos audiamus, qui sic dicunt ab illa aeterna sapientia susceptum esse hominem, qui de uirgine natus est, quomodo et alii homines ab ea sapientes fiunt, qui perfecte sapientes sunt. nesciunt enim
Abbreviated transcription (Latin):
ram: inquinari omnino ñ possit. Et tamen p̃.¬
dicant istum solem uisibilem radios suos per
omnes feces sordesq corpoꝵ spargere: & eosmũ¬
dos & sinceros ubiq seruare. Sigͦ uis ibilia
munda uisibilib immundis contingi posst̃
&e ñ inquinari: quantomag̃ inuisibilis &e in¬
commutabilis ueritas. ꝑ sp̃m animam. &e ꝑ
animam corpꝰ suscipiens. toto homine assump¬
to ab omnibꝰ eum infirmitatib nulla sua conta¬
minatione lib̾auit: Itaq magnas padiuntur
angustias: & cum timent qͦd fieri non potest.
ne humana carne ueritas inquinet᷑: ueritatẽ
dict eẽ mentitam. Et cum ille p̃ceꝑit dicens.
sit in ore ur̃o est. est. non. non. & apłs clamet¬
et non erat in illo est. & non. s est millo erat:
isti totum corpꝰ eius falsam carnem fuisse con¬
tendunt. ut non sibi uideant᷑ imitari xp̃m. siñ
suis auditorib mentiant᷑. Mec eos audiamꝰ
qui trinitatem quidem in una sub̃a confiten

Expanded text:
ram inquinari omnino non possit, et tamen praram inquinari omnino non possit, et tamen praedicant istum uisibilem solem radios suos per omnes feces et sordes corporum spargere et eos mundos et sinceros ubique seruare. si ergo uisibilia munda uisibilibus inmundis contingi possunt et non inquinari, quanto magis inuisibilis et incommutabilis ueritas per spiritum animam et per animam corpus suscipiens toto homine adsumpto ab omnibus eum infirmitatibus nulla sua contaminatione liberauit! itaque magnas patiuntur angustias et, cum timent, quod fieri non potest, ne humana carne ueritas inquinetur, ueritatem dicunt esse mentitam. et cum ille praeceperit dicens: sit in ore uestro: est, est; non, non, et apostolus clamet: non erat in illo est et non, sed est in illo erat, isti totum corpus eius falsam carnem fuisse contendunt, ut non sibi uideantur imitari Christum, si non suis auditoribus mentiantur. Nec eos audiamus, qui trinitatem quidem in una aeterna substan
Abbreviated transcription (Latin):
tare ñ cessant: habentes animas carnis affecti¬
bus diffluentes. tanqͣm ligna humore sagina¬
ta. In quib ignis mouet fumum: ae habere lu¬
cidas flamnias ñ potest. Et hoc quidem de oĩ¬
bus hereticis rectissime dici potest. Credentes
gͦ incommutabilem trinitatem: credamꝰ etiã
dispensationem temporalem. ꝓ salute gencris
ita iustum. ut dignꝰ sit appellari filius di. Et hos
enim catholica disciplina misit foras: quia ua¬
ne głe cupiditate decepti. contentiose disputare
uoluerunt. antequam intelligerent quid sit
dei uirtꝰ &e dei sapientia:. Et in pͥncipio erat u̾bũ¬
ꝑ quod facta sunt omnia: & qͦmͦ uerbum caro fa¬
ctum est & habitauit in nobis. ¶Hec eos audi¬
amus qͥ nonuerum hominem suscepisse dict̃
filium dei. neq natum cẽ de femina: s falsam
carnem &e imaginem simulatam corporis hu¬
mani ostendisse uidentib. Nesciunt enĩ qͦmͦ
substantia dei administrans uniũsam creatu¬

Expanded text:
tare non cessant, habentes animas carnis affectitare non cessant, habentes animas carnis affectibus diffluentes tamquam ligna umore saginata, in quibus ignis fumum solum uomit et habere flammas lucidas non potest. et hoc quidem de omnibus haereticis rectissime dici potest. Credentes ergo incom.mutabilem trinitatem credamus etiam dispensationem temporalem pro salute generis ita iustum, ut dignus sit appellari filius dei. et hos enim catholica disciplina misit foras, quia uanae gloriae cupiditate decepti contentiose disputare uoluerunt, antequam intellegerent, quid sit dei uirtus et dei sapientia et in principio uerbum, per quod facta sunt omnia, et quomodo uerbum caro factum est et habitauit in nobis. Nec eos audiamus, qui non uerum hominem suscepisse dicunt filium dei neque natum esse de femina, sed falsam carnem et imaginem simulatam corporis humani ostendisse uidentibus. nesciunt enim, quomodo substantia dei administrans uniuersam creatu
Abbreviated transcription (Latin):
lunt credere. Mec eos audiamꝰ qui patrem
solum. uerum dm̃ &e sempiternum cẽ dicunt.
fuium autem ñ de se ipso genitum. s ab ipso fa¬
ctum de nichilo: & fusse tempꝰ quando non
erat. s tamen pͥmum locum tenere in omni
filium. & ipsum factum eẽ post filium: & hoꝵ
trium diu̾sas ẽẽ sub̃as. tanquam aurum &
argentum & eramentum. Nesciunt enim qͥd
loquant᷑: & de his rebꝰ quas ꝑ ocłos carneos ui-¬
dere consueuer̃t. uanas imagines ad disputa¬
tiones suas tͣnsferunt. Qͥa reuera magnum ẽ
mente conspicere generationem. quȩ non fit
ex aliquo tempore s et̃na est: & ipsam caritatẽ
ce scĩtatem qͥ generator ce generat᷑ ineffabilit
sibi copulantur. Magnum ce difficile ẽ hec
mente conspicere: etiam si pacata & tͣnquilla
sit. Non potest gͦ fieriut uii hec uideant qui
t̾renas generationes nimis intuent᷑: & ad istas
tenebras addunt adhuc fumum. quem sibi
contentionib & certaminib cotidianis exci¬

Expanded text:
lunt credere. Nec eos audiamus, qui patrem lunt credere. Nec eos audiamus, qui patrem solum uerum deum et sempiternum esse dicunt, filium autem non de ipso genitum, sed ab ipso factum de nihilo, et fuisse tempus, quando non erat, sed tamen primum locum tenere in omni filium et ipsum factum esse post filium; et horum trium diuersas esse substantias, tamquam aurum et argentum et aeramentum. nesciunt enim, quid loquantur, et de his rebus, quas per oculos carneos uidere consueuerunt, uanas imagines ad disputationes suas transferunt, quia reuera magnum est mente conspicere generationem, quae non fit ex aliquo tempore, sed aeterna est, et ipsam caritatem et sanctitatem, qua generator et generatus ineffabiliter sibi copulantur. magnum et difficile est haec mente conspicere, etiamsi pacata et tranquilla sit. non potest ergo fieri, ut illi haec uideant, qui terrenas generationes nimis intuentur, et ad istas tenebras addunt adhuc fumum, quem sibi contentionibus et certaminibus cotidianis exci
Abbreviated transcription (Latin):
nalib nondum possunt: & temporalia p̾t̾ita &
fut᷑a. quȩ ꝓ salute hominum gessit. & gestura
ẽ et̃nitas diuine ꝓuidentie. Credamꝰ gͦ in patrẽ
tabilia: id est unꝰ ds. uniꝰ substantiȩ trinitas et̃¬
na: ds ex quo omnia. ꝑ quem omnia. in qͦ omĩa¬
¶ Mec cos audiamꝰ qui dicunt patrem tm̃modo
eẽ. nec hab̃e filium. nec ẽẽ cum eo sp̃m sanctum:
s ipsum patrem aliqͣndo appellari filium. ali¬
quando sp̃m sc̃m. Nesciunt enim pͥncipium ex
quosunt omnia. & imaginem eiꝰ ꝑ quam for¬
mantur omnia: & sanctitatem eius in qua
ordinantur omnia. ¶Nec eos audiamus qͥ
indignant᷑ & stomachant᷑. quia ñ tres deos co¬
lendos dicimꝰ. Nesciunt enim quid sit una cadq
lent uidere corporalit̃ uel animalia tͥa. uel qͥc̃q
corpora tͥa locissuis ẽẽ separata: sic putant in¬
telligendam sub̃am dei ÷ & multum errant:
qm suꝑbi sunt. & ñ possunt discere. quia no¬

Expanded text:
nalibus nondum possunt, et temporalia praeterita et nalibus nondum possunt, et temporalia praeterita et futura, quae pro salute hominum gessit et gestura est aeternitas diuinae prouidentiae. credamus ergo in patrem  substantiae trinitas aeterna, deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Nec eos audiamus, qui dicunt patrem tantummodo esse nec habere filium nec esse cum eo spiritum sanctum, sed ipsum patrem aliquando appellari filium, aliquando spiritum sanctum. nesciunt enim principium, ex quo sunt omnia, et imaginem eius, per quam formantur omnia, et sanctitatem eius, in qua ordinantur omnia. Nec eos audiamus, qui indignantur et stomachantur, quia non tres deos colendos dicimus. nesciunt enim, quid sit una eademqlent uidere corporaliter uel animalia tria uel quaecumque corpora tria locis suis esse separata. sic putant intellegendam substantiam dei et multum errant, quoniam superbi sunt, et non possunt discere, quia no
Abbreviated transcription (Latin):
spes nr̃a firmat᷑. &e nutrit᷑ caritas: ce lucere
incipit. quod antea tantummꝰ credebat᷑. Cum
enim cognitio & actio beatum hominem faci¬
ant: sic̃ incognitione cauendꝰ est error. sic in
actione cauenda ẽ nequicia. Errat aut̃ qͥsqͥs
putat ueritatem se posse cognoscere: cum ad¬
huc nequit̃ uiuat. Nequicia ẽ autẽ mundũ
istum diligere. & ea quȩ nas cunt᷑ & tͣnseunt
ꝓmagno habe. & eaconcupiscere. & ꝓhis la
borare ut acquirant᷑: &e lȩtari cum abunda¬
uerint. & timere ne ꝑeant. & contristari cum
ꝑeunt. Taus uita ñ potest illam puram & sin¬
ceram e incommutabuem uidẽ ueritatem¬
& inherere illi: & in ȩt̾num iam ñ moueri.
Itaq pͥusquam mens nr̃a purget᷑: debemus cre¬
dere. quod intelligere nondum ualemꝰ. Qm̃
uerissime dictum ẽ ꝑ ꝓpħam: nisi credideritis
ñ intelligetis. fides in eccłia breuissime tͣditur.
in qua commendant᷑ et̾na quȩ intelligia car¬

Expanded text:
spes nostra firmatur et nutritur caritas et lucere spes nostra firmatur et nutritur caritas et lucere incipit, quod antea tantummodo credebatur. cum enim cognitio et actio beatum hominem faciant, sicut in cognitione cauendus est error, sic in actione cauenda est nequitia. errat autem quisquis putat ueritatem se posse cognoscere, cum adhuc nequiter uiuat. nequitia est autem mundum istum diligere et ea, quae nascuntur et transeunt, pro magno habere et ea concupiscere borare, ut acquirantur; et laetari, cum abundaverint; et timere, ne pereant; et contristari, cum pereunt. Talis vita non potest puram illam et sinceram et incommutabilem uidere ueritatemt inhaerere illi et in aeternum iam non moueri. itaque priusquam mens nostra purgetur, debemus credere quod intellegere nondum ualemus, quoniam uerissime dictum est per prophetam: nisi credideritis, non intellegetis. Fides in ecclesia breuissime traditur, in qua commendantur aeterna, quae intellegi a car
Abbreviated transcription (Latin):
sua querunt in ȩccłia quamuis uideant᷑ catho¬
lici. aut ex ipso xp̃i nomine głam querentes
herctici. aut peccatum impietatis sue defende
cupientes uidei. aut curiositatem uanȩ licen¬
tiȩ ꝑdẽ timentes pagani. S ecclia catholica
ꝑ totum orbem longe lateq diffusa. impetus
eoꝵs prioribꝰ temporib frangens. mag̃ magisq
roborata ẽ: ñ resistendo s ꝑferendo. Nunc uͦ
insidiosas eoꝵ questiones fide irridet: dili¬
gentia discutit: intelligentia dissoluit. Cri¬
minatores palearum suarum ñ curat: quia
tempꝰ messis & tempꝰ palearum. & tempꝰhor¬
reoꝵ caute diligent̃q distinguit. Crimina¬
tores aut̃ frum̃ti sui aut errantes corrigit:
aut inuidentes int̾ spinas &e ⁊rzania compu.¬
tat. Subiciamꝰ gͦ animam deo: si uolumꝰ ser¬
uituti subicere corpꝰ nr̃m. & de diabolo tri¬
umphare. fides ẽ pͥma quȩ subiugat animã
deo: deinde p̃cepta uiuendi. Qͥb custoditis.

Expanded text:
sua quaerunt in ecclesia, quamuis uideantur cathosua quaerunt in ecclesia, quamuis uideantur catholici, aut ex ipso Christi nomine gloriam quaerentes haeretici aut peccatum inpietatis suae defendere cupientes iudaei aut curiositatem uanae licentiae perdere timentes pagani. sed ecclesia catholica per totum orbem longe lateque diffusa inpetus eorum prioribus temporibus frangens magis magisque roborata est non resistendo, sed perferendo. nunc uero insidiosas eorum quaestiones fide inridet, diligentia discutit, intellegentia dissoluit; criminatores palearum suarum non curat, quia tempus messis et tempus arearum et tempus horreorum caute diligenterque distinguit; criminatores autem frumenti sui aut errantes corrigit aut inuidentes inter spinas et zizania conputat. Subiciamus ergo animam deo, si uolumus seruituti subicere corpus nostrum et de diabolo triumphare. fides est prima, quae subiugat animam deo; deinde praecepta uiuendi, quibus custoditis
Abbreviated transcription (Latin):
tem. Qs iamse extollat cont̃ filium der: Qͥs
de se desꝑet. ꝓ quo tam humilis uoluit ec̃ filiꝰ
dei: Qͥs beatam uitam ẽẽ arbitret᷑ in his. quȩ
contemnenda ẽẽ docuit fiuliꝰ dei: Quib adu̾¬
sitatibus cedat. qͥ naturam hominis tantis ꝑ-¬
secutionib custoditam credit infilio dei: Qͥs
sibi cẽ clausum ad regnum gloꝵs it̾ putit: qͥ
cognoscit publicanos ce merctͥces imitatos ẽẽ
filium der: Q ua pu̾sitate non careat. qͥ facłta
de bicta intuet᷑ &e diligit ce sectat᷑ illius homi¬
nis in qͦ se nobis ad exemplum uitȩ p̾buit fi¬
lius dei: Itaq iam &e mascłi &e feminȩ. & oĩs
ctas. & omnis huiꝰ scłi dignitas. ad spemuite et̃¬
nȩ cõmota est. Auii neglectis temporalibus
bonis conuolant ad diuina: alii cedunt uir
tutib coꝵs qui hȩc faciunt: & laudant quod
imitari ñ audent. Pauci aut̃ adhuc mur¬
murant ce mani liuore torquent᷑: qui aut

Expanded text:
tem! quis iam se extollat contra filium dei? quis tem! quis iam se extollat contra filium dei? quis de se desperet, pro quo tam humilis esse uoluit filius dei? quis beatam uitam esse arbitretur in his, quae contemnenda esse docuit filius dei? quibus aduersitatibus cedat, qui naturam hominis tantis persecutionibus custoditam credit in filio dei? quis sibi esse clausum regnum caelorum putet, qui cognoscit publicanos et meretrices imitatos esse filium dei? qua peruersitate non careat, qui facta et dicta intuetur et diligit et sectatur illius hominis, in quo se nobis ad exemplum uitae praebuit filius dei? Itaque iam et masculi et feminae et omnis aetas et omnis huius saeculi dignitas ad spem uitae aeternae commota est. alii neglectis temporalibus bonis conuolant ad diuina; alii cedunt eorum uirtutibus, qui haec faciunt, et laudant, quod imitari non audent; pauci autem adhuc murmurant et inani liuore torquentur, aut qui
Abbreviated transcription (Latin):
& mortem: quia si nocerent homini. ñ ea pat̾et᷑
homo quem suscepit filiꝰ dei. Nec omnis horta¬
tio quȩ iam ubiq p̾dicat᷑. ubiq uencratur.
quȩ omnem obȩdientem animam sanat. ñ
cẽt in reb humanis: siñ c̃ent facta illa omnia
quȩ stultissimis displicent. Quem dignabit᷑
imitari uiciosa iactantia ut ad uirtutem ꝑcipi¬
endam possit adduq: si erubescit imitari eũ
de qͦ dictum ẽ antequam nascerct᷑ quod filiꝰ
altissimi uocabit᷑. & ꝑ om̃s iam gentes quod ne¬
gare nemopotest filiꝰ altissimi uocat᷑: Si mul¬
tum de nob̃sentimꝰ: dignemur imitari eum qͥ
filius altissimi uocat᷑. Si parum de nob̃ sentimꝰ:
audeamꝰ imitari piscatores &e publicanos qͥ eum
imitat sunt. Omedicinam omnib consulen¬
tem. omnia tumentia compͥmentem. omnia
tabescentia reficientem: omnia suꝑflua res e¬
cantem. omnia necessaria custodientem. oĩa
ꝑdita reparantem: omnia deprauata corrigen¬

Expanded text:
et mortem, quia, si nocerent homini, non ea pateretur et mortem, quia, si nocerent homini, non ea pateretur homo, quem suscepit filius dei. haec omnis hortatio, quae iam ubique praedicatur, ubique ueneratur, quae omnem oboedientem animam sanat, non esset in rebus humanis, si non essent facta illa omnia, quae stultissimis displicent. quem dignatur imitari uitiosa iactantia, ut ad uirtutem percipiendam possit adduci, si erubescit imitari eum, de quo dictum est, antequam nasceretur, quod filius altissimi uocabitur, et per omnes iam gentes, quod negare nemo potest, filius altissimi uocatur? si multum de nobis sentimus, dignemur imitari eum, qui filius altissimi uocatur; si parum de nobis sentimus, audeamus imitari piscatores et publicanos, qui eum imitati sunt. o medicinam omnibus consulentem, omnia tumentia comprimentem, omnia tabescentia reficientem, omnia superflua resecantem, omnia necessaria custodientem, omnia perdita reparantem, omnia deprauata corrigen