comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ali quando autẽ fallacib uisis homines in
magnos mittunt᷑ errores. quos talia ꝑ peti
iustũ ẽ. uelut si quis quã uideat in somnis
qđ ȩneas uidisse apud inferos poetica
falsitate narrat᷑. & ercuiuspiã ñ sepulti ap¬
pareat imago. loquat᷑q. talia qualia refert᷑
locutus ille fuisse palinurus. & cũ euigila¬
uerit ibi corpus eius inueniat ubi iacere
in humatũ cũ somniarae audiuit. adimo¬
nitus & rogatus ut sẽpeliret inuentũ. Et
quia id uerũ eẽ. cõperit. credat ideo mor¬
tuos sẽpeliri. ut eorũ ammae ad loca
transeant unde in sepultorũ ammas in¬
ferna ꝓhiberi lege somnia uit. Nonne
ista credens. plurimũ atra mite ueritatis
ex horbitat : Sic autẽ in firmitas humana
se sẽ habet. ut cũ in somnis quisq uiderit
mortuũ. ipsius animã se uidere arbitret᷑.
Cũ autẽ uiuũ similit̃ somniauerit: ñ eius
Animã neq corpus. sed omnis similitu¬

Expanded text:
aliquando autem fallacibus uisis homines in aliquando autem fallacibus uisis homines in magnos mittuntur errores, quos talia perpeti iustum est. uelut si quisquam uideat in somnis, quod Aeneas uidisse apud inferos poetica falsitate narratur, et ei cuiuspiam non sepulti adpareat imago loquaturque talia, qualia fertur locutus illi fuisse Palinurus, et cum euigilauerit, ibi corpus eius inueniat, ubi iacere inhumatum, cum somniaret, audiuit, admonitus et rogatus, ut sepeliret inuentum, et quia id uerum esse comperit, credat ideo mortuos stranseant, unde insepultorum animas inferna prohiberi lege somniauit: nonne ista credens plurimum a tramite ueritatis exorbitat? Sic autem infirmitas humana sese habet, ut, cum in somnis quisque uiderit mortuum, ipsius animam se uidere arbitretur, cum autem uiuum similiter somniauerit, non eius animam neque corpus, sed hominis similitu
Abbreviated transcription (Latin):
Aliquid uello quentes. Siergome potest
aliquis in somnis uidere sibi aliquid qđ faco
ẽ. indicantẽ. uel etiã qđ futurũ ẽ. p̃nunciam
niet. sed utrũ dormiente me uigilet. an
uigilante me dormiat. an uno eodẽq tẽpore
iigilemus ambo siue dormiamus. quando
ille somniũ uidet & in quo me uidet. quid
mirũ si nescientes mortui nec ista sentientes
tam̃ aui uentib. uident᷑ in somnis & aliquid
dicunt qđ euigilantes uerũ eẽ . cognoscant:
Angłicis igit᷑ operationib fieri crediderĩ si ue
ꝑmittat᷑ desuꝑsiue iubeatꝰ. ut aliquid dice¬
re desepeliendis corporib. suis uideant᷑ it
somnis. cũ id penitus nesciant quorũ illa
sunt corpora. Id autẽ aliquando utiliter
fit siue ad uiuorũ qualecũq solatiũ. ad
quos ꝑtinent illi mortui quorũ apparent
imagines somniantib: siue ut his adimo¬
nitionib generi humano sepulturae cõm̃¬
detꝰ huma nitas. quae licet defunctis ñ opi¬
tulet᷑. culpanda tam̃ in religiositatt neglegit᷑.

Expanded text:
aliquid uel loquentes. si ergo me potest aliquis in somnis uidere sibi aliquid quod factum est indicantem uel etiam quod futurum est praenuntiantem, niet, sed utrum dormiente me uigilet, an uigilante me dormiat, an uno eodemque tempore uigilemus ambo siue dormiamus, quando ille somnium uidet, in quo me uidet: quid mirum, si nescientes mortui nec ista sentientes tamen a uiuentibus uidentur in somnis et aliquid dicunt, quod euigilantes uerum esse cognoscant? angelicis igitur operationibus fieri crediderim, siue permittatur desuper siue iubeatur, ut aliquid dicere de sepeliendis corporibus suis uideantur in somnis, cum id penitus nesciant, quorum illa sunt corpora. id autem aliquando utiliter fit siue ad uiuorum qualecumque solacium, ad quos pertinent illi mortui, quorum adparent imagines somniantibus, siue ut his admonitionibus generi humano sepulturae commendetur humanitas, quae, licet defunctis non opituletur, culpanda tamen inreligiositate neglegitur.
Abbreviated transcription (Latin):
Qua dispositione ꝓuidentiaedĩ
scripturae ueteris testam̃ti exhebreo ingretẽ
eloqui ũ trans late sint ut uni uersis gentib: in no¬
e auctoritate lxx int̃p̃tum
que saluo henore hebrei stili. om̃ib. sit int̃p̃tib
Quid intelligendũ sit denimuita¬

Expanded text:
Qua dispensatione prouidentiae dei scripturae ueteris testamenti ex hebraeo in graecum eloquium translatae sint, ut uniuersis gentibus innoe aucQVAE SALVO HONORE HEBBAEI STILI OMNIBVS SIT INTERPRETIBVS Quid intellegendum sit deNineuita
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ omĩa ẽ existit. & ꝑuenit usq ad ex¬
trema atq t̾rena: multus sermo ẽ. neq
nunc necessarius. Uerũ ꝓpt̃ea factũ
ia cobdepe corib cõmemorandũ arbi¬
tratus sũ. ut intelligeret᷑ si homo qui uirgal
illassic posuit. dici ñ potest creator colorũ
in agnis & in hȩdis. nec ipsȩ matrũ animȩ
quae conceptã ꝑ oculos corporis fantasiã
uarietatis seminib carne conceptis quantũ
natura passa ẽ. asꝑser̃ : multominus dici
posse ranarũ serpentiũq erratores angłos
malos ꝑ quos magipharaonis. tunc illa
fecerunt.
CREATURARŨ NATURAUŨ AUAS

Expanded text:
super omnia est, existit, et pervenit usque ad exsuper omnia est, existit, et pervenit usque ad extrema atque terrena. Multus sermo est neque nunc necessarius, verum propterea factum Jacob de pecoribus commemorandum arbitratus sum, ut intelligeretur, si homo qui virgas illas sic posuit, dici non potest creator colorum in agnis et in haedis, nec ipsae matrum animae, quae conceptam per oculos corporis phantasiam varietatis seminibus carne conceptis quantum natura passa est asperserunt, multo minus dici posse ranarum serpentiumque creatores angelos malos, per quos magi Pharaonis tunc illa fecerunt. creaturarum naturalium, quas
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia. quã nulla spacia locorum
capiunt. Et cũ sit ipsa in cõmutabilis.
nihil eorũ quae uł mutabilit̾ s̃ deserit.
qr nihil eorũ nisi ꝑ ipsã creatũ ẽ. Ut enĩ
de pe corib ñ uirga. sed pe cora nasce¬
rent᷑. fecit hoc in cõmutabilis & inuisi¬
bilis ratio sapientiae dĩ. ꝑ quã creata surł
omĩa. Ut autẽ de uarietate uirgarũ
pe corũ conceptorũ color aliquid duceret.
fecit hoc anima grauidȩ pe cudis. per
oculos affecta forinsecus te interius secũ
ꝓsuo modulo formandi regulã trahens. quã
de in tima potentia sui creatoris accepit.
Sed quanta sit uis animȩ ad afficiendã
atq mutandã materiã corporalẽ. cũ tam̃
creatrix corporis dici ñ possit. quia om̃is
causa mutabilis sensibilisq substantiae.
om̃isq modus & numerus. & pondus eius
unde efficit᷑. ut & sit natura ita. uel ita sit
ab intelligibili & in cõmutabiliuita. que

Expanded text:
Sapientia, quam nulla spatia locorum Sapientia, quam nulla spatia locorum capiunt; et cum sit ipsa incommutabilis, nihil eorum quae vel commutabiliter sunt deserit, quia nihil eorum nisi per ipsam creatum est. Ut enim de pecoribus non virgae, sed pecora nascerentur, fecit hoc incommutabilis et invisibilis ratio sapientiae Dei, per quam creata sunt omnia: ut autem de varietate virgarum, pecorum conceptorum color aliquid duceret, fecit hoc anima gravidae pecudis per oculos affecta forinsecus, et interius secum pro suo modulo formandi regulam trahens, quam de intima potentia sui Creatoris accepit. Sed quanta sit vis animae ad afficiendam atque mutandam materiam corporalem cum tamen creatrix corporis dici non pcausa mutabilis sensibilisque substantiae, omnisque modus et numerus, et pondus ejus, unde efficitur ut et sit et natura ita vel ita sit, ab intelligibili et incommutabili vita, quae
Abbreviated transcription (Latin):
adhibet inqua creat omĩa. quẽ a modũ t̃rae
agi culturã. Qua ꝓpt̃ ita ñ possũ dicere
Anglos malos magicis artib: euocatos crea¬
tores fuisse ranarũ atq serpentiũ sicut
ñ possũ dicere homines malos segetis esse
creatores quã ꝑ eorũ oꝑa uidero ea ostã
Sicut nec iacob creator colorũ inpe corib
fuit. qui bibentibus in conceptũ uariatas
uirgas quas in tuerent᷑ apposuit. Sed nec
ipsȩ peccudes creatrices fuer̃ uarietatis
plis suae. quia in heserat animȩ illarũ
discolor fantasia. ex contuitu uariarũ
uirgarũ ꝑ oculos impressa. quae ñ potuit
nisi corpus qđ sic affecto spũ animabat᷑
ex cõpassione cõmixtionis afficere. unde
teneris fetuũ primordiis colore tenus
Asꝑgeret᷑. Ut enĩ sic ex semet ipsis afficiant᷑.
uel anima ex corpore. uł corpꝰ eax anima.
c̃gruentes rationes id faciunt. quae in¬
cõmutabilit̃ uiuunt in ipsa sũmadĩ

Expanded text:
adhibet in qua creat omnia, quemadmodum terrae adhibet in qua creat omnia, quemadmodum terrae agriculturam. Quapropter ita non possum dicere angelos malos magicis artibus evocaos, creatores fuisse ranarum atque serpentium, sicut non possum dicere homines malos segetis esse creatores, quam per eorum operam videro exortam. Sicut nec Jacob creator colorum in pecoribus fuit, quia, bibentibus in conceptu matribus, variatas virgas quas intuerentur apposuit. Sed nec ipsae pecudes creatrices fuerunt varietatis prolis suae, quia inhaeserat animae illarum discolor phantasia, ex contuitu variarum virgarum per oculos impressa, quae non potuit nisi corpus, quod sic affecto spiritu animabatur, ex compassione commixtionis afficere, unde teneris fetuum primordiis colore tenus aspergetur; ut enim sic ex semetipsis afficiantur, vel anima ex corpore, vel corpus ex anima, congruentes rationes id faciunt, quae incommutabiliter vivunt in ipsa summa Dei
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatẽ suã habet in iustã potestatẽ
Autẽ ñnisi iuste accipit. siue ad pęnã suã.
siue ad aliorũ. uel poenã malorũ. uel laudẽ
bonorũ. Itaq Apłs discernens interius dm̃
creantẽ. atq. for mantẽ. ab operib creaturȩ
quae amouent᷑ intrinsecus. & de agricult᷑a
similitudinẽ assumens. ait. Ego plantaui.
A pollo rigauit sed ds̃ increm̃tũ dedit.
Sicut ergo in ipsa uita nr̃a m̃tẽ iustifican¬
do formare ñ potest nisi ds̃ . p̃dicare autẽ
extrinsetus euangłiũ & homines possunt.
ñ solũ boni ꝑ ueritatẽ. sed etiã mali ꝑ occa¬
sione. Ita creationẽ rerũ in uisibilium
ds̃ interius oꝑat᷑. Ex teriores aut̃ opera¬
tiones. siue bonorũ siue malorũ. uel
Angłorũ uel hominũ. seu etiã quorũcũq
Animaliũ. scđm imperiũ suũ & ase imꝑ¬
titas distributiones potestatũ. & appeti
ciones cõmoditatũ. ita rerũ naturae

Expanded text:
uoluntatem suam habent iniustam, potestatem uoluntatem suam habent iniustam, potestatem autem non nisi iuste accipiunt siue ad suam poenam siue ad aliorum uel poenam malorum uel laudem bonorum. itaque apostolus discernens interius deum creantem atque formquae admoventur extrinsecus, et de agricultura similitudinem assumens ait: Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit . Sicut ergo in ipsa vita nostram mentem justificando formare non potest nisi Deus, praedicare autem extrinsecus euangelium et homines possunt non solum boni per ueritatem sed etiam mali per occasionem: ita creationem rerum uisibilium deus interius operatur, exteriores autem operationes siue bonorum siue malorum uel angelorum uel hominum siue etiam quorumcumque animalium secundum imperium suum et a se impertitas distritiones commoditatum, ita rerum naturae
Abbreviated transcription (Latin):
filiorũ ñ coeundo concipiunt. sed tanquã
sparsa ꝑ t̾ras ore colligunt. In uisibiliũ enĩ
seminũ creator. ipse creator t̃ om̃iũ rerũ
m quaecũq nascenda ad oculos nr̃os ex euNt.
& ex occultis seminib accipiunt ꝓgrediendi
primordia. & in crem̃ta debitȩ magnitu¬
dinis distinc tionesq formarũ ab originalib
tanquã regulis sumunt. Sicut ergo nec
parentes dicimus creatores hominũ. nec
agricolas creatores frugũ. quãuis eorũ ex¬
trinsetus adhibitis motibus ista creanda
dĩ uirtus interius oꝑet᷑: ita ñ solũ malos. sed
nec bonos angłos fas ẽ. putari creatores. si
ꝓsubtilitate sui sensus & corporis. semina
rerũ istarũ nobis ocultiora nouer̃. & ea
ꝑ c̃gruas tẽperationes elem̃torũ ꝓbent occa¬
siones. Sed necboni haec nsi quantũ ds̃
iubet. nec malihaec in iuste faciunt. nisi
quantũ iuste ipse ꝑmitat. Nã in iqͥ malicia.

Expanded text:
filiorum non coeundo concipiunt, sed tanquam filiorum non coeundo concipiunt, sed tanquam sparsa per terras ore colligunt. Invisibilium enim seminum creator ipse creator est omnium rerum, quoniam quaecumque nascendo ad oculos nostros exeunt et ex occultis seminibus accipiunt progrediendi primordia et incrementa debitae magnitudinis distinctionemque formarum ab originalibus tamquam regulis sumunt. sicut ergo nec parentes dicimus creatores hominum nec agricolas creatores frugum, quamuis eorum extrinsecus adhibitis motibus ista creanda dei uirtus interius operetur: ita non solum malos sed nec bonos angelos fas est putare creatores, si pro subtilitate sui sensus et corporis semina rerum istarum nobis occultiora nouerunt et ea per congruas temperationes elementorum latentsiones. sed nec boni haec nisi quantum deus iubet, nec mali haec iniuste faciunt nisi quantum iuste ipse permittit. nam iniqui malitia
Abbreviated transcription (Latin):
iubente creatore ꝓduxit aqua natatilia
uolatilia. Terra autẽ prima germina. &
prima sui generis animalia. Neq enim
tunc in huiuscemodi fȩtus ita ꝓducta sunt.
ut in eis quae ꝓducta sunt uis illa consũpta
sit. sed plerũq desunt congruae tẽpera¬
m̃torũ occasiones quib erũpunt. & species
suas ꝑ agunt. Ecce em̃ breuissimꝰ surculus.
sem̃ est. Nã conuenient̃ mandatꝰ terrae.
arborẽ facit. Huius autẽ surculi subtiliuis
sem̃ aliquod eiꝰdẽ generis granũ ẽ. & huc
usq nobis uisibile . Iã uero huiꝰ etiã grani
sem̃. quã uis oculis uidere nequeamꝰ. ratione
quidẽ conicere possumꝰ. quia nisi talis aliqͣ¬
uis ex̃. in istis elem̃tis. ñ plerũq nascerent᷑
ex t̃ra. quae ibi seminata ñ essent. nec ani¬
malia tã multa nulla mariũ feminarũq.
cõmictione p̃cedente. siue int̾ra. si ue
in aqua. Auae tam̃ crescunt. & coeundo
alia pariunt. cũ illa nullis coeuntibus
parentibus osta sint. Et certe apes. semina

Expanded text:
iubente creatore produxit aqua prima natatilia et uolatilia, terra autem prima germina et prima sui generis animalia. neque enim tunc in huiusce modi fetus ita producta sunt, ut in eis quae producta sunt uis illa consumta sit; sed plerumque desunt congruae temperamentorum occasiones, quibus erumpant et species suas peragant. ecce enim breuissimus surculus semen est; nam conuenienter mandatus terrae arborem facit. huius autem surculi subtilius semen aliquod eiusdem generis granum est et huc usque nobis uisibile. iam uero etiam huius grani semen quamuis oculis uidere nequeamus, ratione tamen conicere possumvis esset in istis elementis, non plerumque nascerentur ex terra, quae ibi seminata non essent. Nec animalia tam multa, nulla marium feminarumque commixtione praecedente, sive in terra, sive in aqua, quae tamen crescunt, et coeundo alia pariunt, cum illa nullis coeuntibus parentibus orta sint; et certe apes semina
Abbreviated transcription (Latin):
Inquib etiã magice fallaciae curiosiores.
suꝑbioresq animas deceptas illusasque
p̃cipitans. subditũ tenet. Pollicens etiã
purgationẽ animae ꝑ eas quas teletas
Appellant. trans figurandũ se in angłm
lucis ꝑ multi formẽ machinationẽ iN

Expanded text:
in quibus etiam magicae fallaciae, curiosiores in quibus etiam magicae fallaciae, curiosiores superbioresque animas deceptas illusasque praecipitans, subditum tenet; pollicens etiam purgationem animae, per eas quas τελετάς appellant, transfigurando se in angelum lucis per multiformem machinationem in
Abbreviated transcription (Latin):
e inde id ipsũ qđ mediator ẽ. ꝑquẽ
reconciliam᷑ dõ. sic indicat. Ego inqͥt
in eis. & tu inme. ut sint c̃sũ matiinunũ.
Haec ẽ uera pax. & cũ creatore nr̃o nobis
firma cõnexio. purgatis & reconciliatis
ꝑ mediatorẽ uitae. sicut maculati &
alienati ab eo recesseramꝰ ꝑ mediatorẽ
mortis. Sicut enĩ diabolus suꝑbus hominẽ
suꝑbientẽ ꝑ duxit ad mortẽ. lta xp̃s
humilis. hominẽ oboedientẽ reduxit
ad uitã. Quia sicut ille elatus cecidit.
& deiecit consentientẽ. sic iste humili¬
atus surrexit. & ereait credentem.
Quia enĩ ñ ꝑuenerat diabolus quo ipse
ꝑ duxerat. mortẽ quippe sp̃s in impietate
gestabat. sed mortẽ carnis ñ subi erat. qr
nec indum̃tũ susceperat: magnus homini
uidebat᷑ princeps in legionibus dȩmonũ:
ꝑ quos fallaciarũ regnũ exercet sic hominẽ
ꝑelationis tẏpũ potentiae quã iusticiae
cupidiorẽ. Aut ꝑ falsã philosophiã magis
in flans aut ꝑsacra sacrilega irretiexs.

Expanded text:
einde id ipsum quod mediator est, per quem reconciliamur deo, sic indicat: ego, inquit, in eis et tu in me, ut sint consummati in unum. haec est uera pax et cum creatore nostro nobis firma conexio purgatis et reconciliatis per mediatorem uitae, sicut maculati et alienati ab eo recesseramus per mediatorem mortis. sicut enim diabolus superbus hominem superbientem perduxit ad mortem, itahumilis hominem obedientem reduxit ad vitam: quia sicut ille elatus cecidit, et dejecit consentientem; sic iste humiliatus surrexit, et erexit credentem. Quia enim non perverenat diabolus quo ipse perduxerat mortem quippe spiritus in impietate gestabat, sed mortem carnis non subierat, quia nec indumentum susceperat, magnus homini videbatur princeps in legionibus daemonum, per quos fallaciarum regnum exercet, sic hominem per elationis typhum, potentiae quam justitiae cupidiorem, aut per falsam philosophiam magis inflans; aut per sacra sacrilega irretiens,
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ex fide uiuit. & om̃e qđ ñ ẽ. ex fide pec¬
catũ ẽ. & sine fide impossibile ẽ. placere¬
dõ : nihilominus ut impleat qđ ꝓmisitds̃
in hominũ ẽ. potestate. Nisi enĩ homo faciat
qđ dõ ñ donante ad hominẽ ꝑ tinet. ñ faciet
ipse qđ donet. Hoc ẽ nisi habeat homo fidẽ
ex semet ipso. ñ implet ds̃ qđ ꝓmisit. ut oꝑa
iustitiae ñdent᷑ exdõ. hac ꝑ hoc pͣmissa sua

Expanded text:
enim ex fide vivit, et omne quod non est ex fide pecenim ex fide vivit, et omne quod non est ex fide peccatum est, et: sine fide impossibile est placere — nihilominus, ut impleat quod promisit deus, in hominum est potestate. nisi enim homo faciat quod deo non donante ad hominem pertinet, non faciet ipse quod donet, hoc est: nisi habeat homo fidem ex semet ipso, non implet deus quod promisit, ut opera iustitiae dentur ex deo. ac per hoc, ut promissa sua
Abbreviated transcription (Latin):
bona quae ꝑtinent ad colendũ dm̃. ipse facit
ut illi faciant quae p̃cipit. ñ illi faciunt ut
ille faciat qđ ꝓmisit. Alio quin ut dĩ ꝓmissa
cõpleant᷑ ñ indĩ sed in hominũ ẽ. potestate
& qđ ad ñõ ꝓmissũ ẽ. ab ipsis reddit᷑ abrahat.
Non autẽ sic credidit abrahã. sed credidit
dans gratiã dõ. qm̃ quae ꝓmisit potensẽ.¬
&e facere. Nonait p̃dicere. ñ ait p̃scire¬
Q ã & aliena facta. potens ẽ. p̃dicere atq
p̃scire. sed ait potens ẽ. & facere. Ac ꝑhoc
facta ñ aliena sed sua. Anforte oꝑabona
gentiũ ds̃ ꝓmisit abra hae insemine ipsius.
ut hoc ꝓmiteret qđ ipse facit. Non autẽ
ꝓmisit fidẽ gentiũ. quã sibi homines faciunit
sed ut ꝑmitteret qđ ipse facit. illã p̃sciuit
homines eẽ. facturos. Non quidẽ sic apłs
loquit᷑. Filios quippe ds̃ ꝓmisit abra hae. qui
fidei eius uestigia sectarent᷑. qđ aꝑtissi me

Expanded text:
bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit ut illi faciant quae praecepit, non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit; alioquin ut Dei promissa compleantur, non in Dei, sed in hominum est potestate: et quod a Deo promissum est, ab ipsis redditur Abrahae. Non autem sic credidit, Abraham, sed credidit dans gloriam Deo, quoniam quae promisit potens est facere: non ait praedicere, non ait praescire, nam et aliena facta potest praedicere atque praescire, sed ait, Potens est et facere, ac per hoc facta non aliena, sed sua. An forte opera bona gentium Deus promisit Abrahae in semine ipsius, ut hoc promitteret quod ipse facit; non autem promisit fidem gentium quam sibi homines faciunt, sed ut promitteret quod ipse facit, illam praescivit homines esse facturos? Non quidem sic Apostolus loquitur: Filios quippe Deus promisit Abrahae qui fidei ejus vestigia sectarentur, quod apertissime
Abbreviated transcription (Latin):
raedestinatio ẽ. quae sine p̃scientia ñ potest
eẽ : potest autẽ eẽ. sine p̃destinatione p̃sci¬
entia. Predestinatione quippe ds ea p̃sciuit
quae erat ipse facturus. Unde dictũ ẽ. fecit
quae futura sunt. Prescire autẽ potens est
etiã quae ipse ñ facit. sicut quaecũq peccata.
Quia & si sunt quaedã quae ita peccata sunt ut
pęnȩ sint etiã peccatorũ. unde dictũ est
tra didit illos ds̃ in repbã m̃tẽ. ut faciant
quae ñ conueniunt: ñ ibi peccatũ dĩ est sed
iudiciũ. Quocirca p̃destinatiodĩ quae in
bono ẽ i gratie ẽ ut dixi p̃paratio. Grã uero ẽ.
ipsius p̃destinationis effectus. Quando ergo
ꝓmisit ds̃ abrahae in semine eius fidẽ gentiũ
dicens patrẽ multarũ gentiũ posuite.
unde dicit apłs. Ideo ex fide. ut scđm grãm
firma sit ꝓmissio. om̃i semini ñ de nr̃ae uolun¬
tatis potestate. sedde sua p̃destinatiorae
ꝓmisit. Pro misit enĩ qđ ipse facturus fuerat.
ñ qđ homines. Quia & si faciunt homines

Expanded text:
a non potest esse. potest autem esse sine praedestinatione praescientia. praedestinatione quippe deus ea praesciuit quae fuerat ipse facturus; unde dictum est: fecit quae futura. sunt. praescire autem potens est etiam quae ipse non facit, sicut quaecumque peccata, quia, etsi sunt quaedam, quae ita peccata sunt, ut poenae sint etiam peccatorum — unde dictum est: tradidit illos deus in reprobum sensum, ut fea quae non conveniunt , » non ibi peccatum Dei est, sed judicium. Quocirca praedestinatio Dei, quae in bono est, gratiae est praeparatio. Gratia vero est ipsius praedestinationis effectus. Quando ergo promisit Deus Abrahae in semine ejus fidem gentium, dicens: Patrem multarum gentium posui te; unde dicit Apostolus, Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini; non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit: promisit enim quod ipse facturus fuerat, non quod homines, quia etsi faciunt homines
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ipso signo eos inuenit. nec occidit. id ẽ.
ñ effecit ut ñsint uidei certo quodã & ꝓprio
suae obseruationis signo. aceterarũ gentiũ
cõmumone discreti. nisi quicũq. eorũ ad
xp̃m transierint. ut iã ñ inueniat᷑ caia.
nec exeat a facie dĩ. nec habitet int̃ra naim
ds̃ rogat᷑ in psalmo. Nededoris in motũ
pedes meos. & manus peccatorũ ñ moueat
e. Qd̃ diuersis mopis Possit in

Expanded text:
cum ipso signo eos inuenit nec occidit, id est cum ipso signo eos inuenit nec occidit, id est non efficit ut non sint Iudaei, certo quodam et proprio suae obseruationis signo a ceterarum gentium communione discreti, nisi quicumque eorum ad Christum transierint, ut iam non inueniatur Cain nec exeat a facie dei nec habitet in terra Namdeus rogatur in psalmo: ne dederis in motum pedes meos, et: manus peccatorum non moueat me. XLVI. QVOD DIVERSIS MODIS POSSIT IN
Abbreviated transcription (Latin):
N onsic inquit. Om̃is qui occiderit ca in.
septẽ uindictas ex oluet. Idẽ. non sic
quo modo dicis: ñ corporali morte in teri-¬
bit genus impiũ carnaliũ iudaorũ.
ui cũq enĩ eos ita ꝑdiderit. septẽ uindictas
ex oluet. idẽ. auferet ab eis septẽ uindic¬
tas quib. alligati sunt ꝓpt̃ reatũ occisi xp̃i.
ut hoc toto tẽpore qđ septenario dierũ
numero uoluit᷑. magis quia ñ interit
gens iudea. satis appareat fidelib xp̃ianis
cain signũ. ne eũ occidat omis qui inuene¬
rit. Hoc reuera multũ mirabile ẽ quẽ¬
ad modũ om̃s gentes quae a romanis sub¬
iugatȩs. in ritũ romanorũ sacrorũ tran¬
sierint. eaq sacrilegia obseruanda & cele
branda susceperint. Gens autẽ iudaa siue
sub paganis regib siue sub xp̃ianis. non
amiserit signũ legis suae. quo aceteris
gentib popłisq distinguit᷑: Et om̃is im¬
perator uel rex qui eos in regnosuo inuenit.

Expanded text:
Non sic, inquit, omnis qui occiderit Cain Non sic, inquit, omnis qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet, id est non sic quomodo dicis, non corporali morte interibit genus impium carnalium Judaeorum: quicunque enim eos ita perdiderit, septem vindictas exsolvet, id est, auferet ab eis septem vindictas quibus alligati sunt propter reatum occisi Christi, ut hoc toto tempore quod septenario dierum numero volvitur, magis quia non interit gens Judaea, satis appareat fidelibus ChristiaCain signum, ne eum occidat omnis qui invenerit. Hoc revera multum mirabile est quemadmodum omnes gentes quae a Romanis subjugatae sunt in ritum Romanorum sacrorum transierint, eaque sbranda susceperint, gens autem Iudaea siue sub paganis regibus siue sub christianis non amiserit signum legis suae, quo a ceteris gentibus populisque distinguitur; et omnis imperator uel rex, qui eos in regno suo inuenit,
Abbreviated transcription (Latin):
Nunc ecce quis ñ uideat. quis ñ agnoscat in
tota t̃ra qua cũq disꝑsus ẽ. ille popłs quomͦ
gemat merore amissi regni. & tremat
timore sub innumerabilib. popłis xp̃ianis.
deoq respondit cain. & dixit. Maior est
causa mea. Si eicisme hodie a facie t̃ra.
& a facie tua abscondar. & ero gemens &
tremens suꝑ t̃rã. Et erit om̃is qui inuene¬
rit me. occidet me. Uere inde gemit &¬
tremit. ne regno etiã t̃renoꝑdito ista
uisibili morte occidat᷑. Hanc dicit maiorẽ
causã. quã illã qđ ei t̃ra ñdat uirtutẽ
suã. ne spiritalit̃ moriat᷑. Carnalit̃ enĩ
sapit & abscondi a facie dĩ. id ẽ. iratũ hab̾e
dm̃ graue ñ putat. ne si inueniat̾ & occi¬
dat᷑ Carnalit̃ enĩ sapit. tãquã operans
t̃rã. cuius uirtutẽ ñ accipit. Sapere
autẽ scđm carnẽ. mors ẽ. Quã ille non
intelligens. a misso regemit. & corporalẽ
mortẽ tremit. Sed quid ei respondic ds̃:

Expanded text:
Nunc ecce quis non uideat, quis non agnoscat in Nunc ecce quis non uideat, quis non agnoscat in tota terra, quacumque dispersus est ille populus, quomodo gemat maerore amissi regni et tremat timore sub innumerabilibus populis christianis? ideoque respondit Cain et dixit: maior est causa mea; si eicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero gemens et tremens super terram, et erit, omnis, qui inuenerit me, occidet me. uere inde gemit et tremit, ne regno etiam terreno perdito ista uisibili morte occidatur. hanc dicit maiorem causam quam illam, quod ei terra non dat uirtutem suam, ne spiritaliter moriatur. carnaliter enim sapie non putat, nisi ne inveniatur et occidatur. Carnaliter enim sapit tanquam operans terram cujus virtutem non accipit. Sapere autem secundum carnem mors est, quam ille non intelligens, amisso regno gemit, et corporalem mortem tremit. Sed quid ei respondit Deus?
Abbreviated transcription (Latin):
m̃torũ fidelib ad bibendũ eius sanguinẽ
ore aꝑto in confessione transeuntibus.
Propt̾ea popłs ille sicut ca in adhuc operat᷑
t̃rã. adhuc exercet operationẽ legis carna¬
lit̃. quae ñeidat uirtutẽ suã. quia in ea
operati sunt salutẽ nrãm. crucifigendo xp̃m
qui mortuus ẽ. ꝓpt̃ delicta nr̃a. Neceis
dedit eadẽ t̃ra uirtutẽ suã quia non
iustificati sunt uirtute resurrectionis
eius. qui resurrexit ꝓpt̃ iustificationẽ
nram. Quia & si crũcificus ẽ in infirmi¬
tate. sed uiuit ex uirtute dĩ. sicut dicit
Apłs. Haec ergo ẽ. uirtus t̃rae illius. quã
ñ ostendit impiis & incredulis. Unde nec
resurgens eis aquib erat crucifixus
apparuit. tã quã cain operanti terram.
ut granũ illud seminaret᷑. ñ ostendens
eadẽ t̃ra fructũ uirtutis suae. qm̃ cũ
operaberis inquit t̾rã ñ ad iciet uirtutẽ
suã daretibi. gemens & tremens eris int̾ra.

Expanded text:
mentorum fidelibus ad bibendum eius. sanguinem mentorum fidelibus ad bibendum eius. sanguinem ore aperto in confessione transeuntibus. propterea populus ille sicut Cain adhuc operatur terram, adhuc exercet operationem legis carnaliter, quae non ei dat uirtutem suam, quia in ea operati sunt salutem nostram crucifigendo Christum, qui mortuus est propter delicta nostra. nec eis dedit eadem terra uirtutem suam, quia non iustificati sunt uirtute resurrectionis eius, qui resurrexit propter iustificationem nostram; quia etsi crucifixus est ex infirmitate, sed uiuit in uirtute apostolus. haec ergo est uirtus terrae illius, quam non ostendit impiis et incredulis. unde nec resurgens eis a qui bus erat crucifixus apparuit, tamquam Cain operanti terram, ut granum illud seminaretur, non ostendens eadem terra fructum uirtutis suae: quoniam operaberis, inquit, terram et non adiciet uirtutem suam dare tibi; gemens et tremens eris in terra.
Abbreviated transcription (Latin):
sed ait qm̃ operaberis t̾rã. & ñ adiciet
uirtutẽ suã daretibi. Unde ñ ẽ. necesse
eandẽ t̃rã intelligere operari ca in quae
as peruitos accipere sanguinẽ frĩs de
manueius. Sed ideo maledictus intelli¬
git᷑ ab hac t̃ra qm̃ operat᷑ t̃rã quae non
adiciet uirtuit̃ suã dare illi. Id est ideo
operat᷑ t̃ renã circũ cisionẽ t̃renum
sabbatũ : t̃renũ azimũ t̃renũ pascha.
Quae om̃is t̃rena operatio. habet occultã
uirtutẽ intelligendae grã xp̃i. quae non
dat᷑ iudais in impietate & in fidelitate ꝑse¬
uerantib qi nouo testam̃to reuelata est. &
ñ transeuntib ad dñm ñ eis aufert᷑ uela m̃
qđ inlectione ueteris testam̃ti manet.
quia in solo xp̃o euacuat᷑. ñ ipsa lectio
ueteris testam̃ti quae habet absconditã
uirtutẽ . sed uelam̃ quo abscondit᷑. Vnde
xp̃o incruce passõ uelũ tẽpli conscissũ est.
ut ꝑ xp̃i passionẽ reuelent᷑ secreta sacra¬

Expanded text:
sed ait, Quoniam operaberis terram, et non adjiciet sed ait, Quoniam operaberis terram, et non adjiciet virtutem suam dare tibi. Unde non est necesse eamdem terram intelligere operari Cain, quae aperuit os accipere sanguinem fratris de manu ejus: sed ideo maledictus intelligitur ab hac terra, quoniam operatur terram, quae non adjiciet virtutem suam dare illi; id est, ideooperatur terrenam circumcisionem, terrenum sabbatum, terrenum azymum, terrenum pascha: quae omnis terrena operatio habet occultam virtutem intelligendae gratiae Christi, quae non datur Judaeis in impietate et infidelitate perseuerantibus, quia nouo testamento reuelata est; et non transeuntibus ad dominum non eis aufertur uelamen, quod in lectione neteris testamenti manet, quia in solo Christo euacuatur, non ipsa lectio neteris testamenti, quae habet absconditam uirtutem, sed uelamen, quo absconditur. unde Christo in cruce passo uelum templi conscissum est, ut per Christi passionem reuelentur secreta sacra
Abbreviated transcription (Latin):
qui ẽ.forma futuri. ut illud. Relinquet
homo patrẽ & matrẽ : & adherebit uxori
suae & erunt duo in carne una. Sacram̃tũ
hoc inquit magnũ est. Ego autẽ dico. in
modo reliquisse patrẽ. qui cũ in forma dĩ eã.
ñ rapinã arbitratus ẽ. eẽ se equalẽ dõ sed
semet ipsũ ex ina niuit formã serui accipiens
eliquisse etiã matrẽ sinagogã iudȩorũ. ueteri
testam̃to carnalit̃ inherentẽ. & adhesisse
uxori suae scaẽ ecłe . ut pace noui testam̃ti
essent duo in carne una. Quia cũ sit ds̃ apud
patrẽ ꝑ quẽ facti sumus factus ẽ. ꝑ carnẽ
particeps nr̃i ut illius capitis corpus eẽ. possimꝰ.
FIGURAUERINT. ET QUI OCCIDERIT CAIN
SEPTẼ UINDICTAS EXSOIUET.UELUE
SIONOAÕ POSUITDS̃ INCAIN EX CODẼ
LPRO CORTRA FAUS TŨ .XII.
maledicto funt legis. Deinde cũ dixis
set. maledictus tu a t̾ra. quae aperuit
ossuũ accipere sanguinẽ frĩs tui de
manu tua : ñ dixit qm̃ operaberis cã

Expanded text:
qui est forma futuri, ut illud, Relinquet qui est forma futuri, ut illud, Relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Sacramentum hoc, inquit, magnum est; ego autem dico in modo reliquisse Patrem, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, reliquisse etiam matrem synagogam Judaeorum Veteri Testamento carnaliter inhaerentem, et adhaesisse uxori suae sanctae Ecclesiae: ut pace Novi Testamenti essent duo in carne una. Quia cum sit Deus apud Patrem per quem facti sumus, factus est per carnem particeps nostri, ut illius capitis corpus esse possemus.figuraverint, et qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet; vel de signo quod posuit Deus in Cain; ex eodem libro XII contra Faustmaiore natu: occiditur Christus, caput populi minoris natu, a populo Iudaeorum maiore natu; ille in de manu tua; non dixit, Quoniam operaberis eam;
Abbreviated transcription (Latin):
Tertia ab abrahã usq ad dauid. Quarta a
dauid. usq ad trans migrationẽ in babslo¬
donec ex celsus ueniat adiudiciũ. Septimo
uero intelligit᷑ in requie scõrũ. ñ in hac uita
sed in alia. ubi uidit requiescentẽ pauperẽ
diues ille cũ apud inferos torqueret᷑. ubi ñ fit
uespera. qr nullus ibi rerũ defectus ẽ. Sexto
die: ingenesi format᷑ homo ad imaginẽ dĩ.
sexta aetate scłi manifestat᷑ reformationrã.
in nouitate m̃tis scđm i maginẽ eius quicre¬
auit nos. sicut dicit apłs. Fit uiro dormienti
coniux delatere. fit x p̃o morienti ȩcła
de sacram̃to sanguinis qui delatere mortui
ꝓfluocit. Uocat᷑ eua uita mat̃ uiuorũ. quae
de uiri sui latere factaẽ. & dicit dñs in
euangłio. Siquis ñ manducauerit carnẽ
meã. & biberit sanguinẽ meũ. ñ habebit
in se uitã. Et omĩa quae illic intelligunt᷑
in malis. Neq enĩ frastra dixit apłs adã

Expanded text:
tertia ab Abraham usque ad Dauid, quarta a tertia ab Abraham usque ad Dauid, quarta a Dauid usque ad transmigrationem in Babylodonec excelsus ueniat ad iudicium. septima uero intellegitur in requie sanctorum non in hac uita, sed in alia, ubi uidit requiescentem pauperem diues ille, cum apud inferos torqueretur, ubi non fit uespera, quia nullus ibi rerum defectus est. sexto die in Genesi formatur homo ad imaginem dei: sexta aetate saeculi manifestatur reformatio nostra in nouitate mentis secundum imaginem eius qui creauit nos, sicut dicit apostolus. fit uiro dormienti coniunx de latere: fit Christo morienti ecclesia de sacramento sanguinis, qui de latere mortui profluxit. uocatur Eua uita, mater uiuorum, quae de uiri sui latere facta est: et dicit dominus in euangelio: si quis non manducauerit carnem meam et biberit sanguinem meum, non hin se vitam, et omnia quae illic intelliguntur, stianis sive in malis. Neque enim frustra dixit Apostolus: Adam
Abbreviated transcription (Latin):
regni caelorũ. ubi & ipsũ corpus ꝑ illã mutati¬
onẽ in suo quodã genere spiritale erit. quod
modo animale ẽ Seminat᷑ enĩ corpus animale:
sicut ad chorintios idẽ dicit . resurget corpus
spiritale. Siergo neminẽ eorũ iã nouerat
ñ eẽ. in carne qr ñ erant in spe rerũ carna¬
liũ. quã uis adhuc corruptibilẽ carnem
mortalẽq portarent : quanto ex pressius
de xp̃o diceret qđ eũ iã ñ nouerat scđm carnẽ
in cuius corpore etiã re ipsa iã ꝑfectũ erat
qđ illi inspe ꝓmissum tenebant. Luii.
DESEA DIEBUS INOLNESI.ETSEX
AETATIBUE UEL DECORIUOEFACTA
EX UIRILA TERE DORMIENTIS EX
LIPRO CONTRA FAUSTŨ .XII.¬
ex diebus ingenesi c̃sũ mauit ds̃ omiã opera
sua & septimo requieuit. Sex etatibus
humanũ genus in hoc scło ꝑsuccessiones
tẽporũ dĩ opera in signiunt. Quarũ prima e
Ab adã. usq ad noe. Scđa a noe usq ad abral

Expanded text:
regni caelorum, ubi et ipsum corpus per illam mutatiregni caelorum, ubi et ipsum corpus per illam mutationem in suo quodam genere spiritale erit, quod modo animale est. seminatur enim corpus animale, sicut ad Corinthios idem dicit, resurget corpus spiritale. si ergo neminem eorum iam nouerat non esse in carne, quia non erant in spe rerum carnalium, quamuis adhuc corruptibilem carnem mortalemque portarent., quanto expressius de Christo diceret, quod eum iam non nouerat secundum carnem, in cuius corpore etiam re ipsa iam perfectum quod illi in spe promissum tenebant? CAPUT LVII. De sex diebus in Genesi et sex aetatibus, vel de conjuge facta ex viri latere dormientis, ex libro XII contra Faustum. Sex diebus in Genesi consummavit Deus omnia opera sua, et septimo requievit. Sex aetatibus humanum genus in hoc saeculo per successiones temporum Dei opera insigniunt. Quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham;
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc futurũ sequit᷑ & dicit. Ut ostenderet
in suꝑuenientib scłis suꝑ habundantes
diuitias gr̃ae suae inueritate suꝑ nos in xp̃o
iħu. Hinc ẽ & illud. Cũ enĩ essemus in car¬
ne . passiones peccatorũ quae ꝑ legẽ sunt opera¬
bant᷑ in m̃bris nr̃is. ut fructũ ferrent
mora. Ita enĩ dixit. cũ essemus in carne.
quasi iã ñ eãẽ in carne. Qđ ita intelligit᷑.
Cũ essemus inspererũ carnaliũ. quandolex
quae impleri ñ potest nisi ꝑcaritatẽ spiri¬
habundaret delictũ. ut postea reuelato
nouo testam̃to ꝑ indulgentiã suꝑhabuni¬
daret grã. Hinc similit̃ alibi dicitꝰ. ui
auit̃ in carne sunt. dõ placere ñ possunt.
Et ne putaret quis quã eos dictos. qui ñdũ mortiu
sunt. statĩ subiecit. Uos autẽ ñ estis in carne.
sed inspũ. Idẽ qui in spe carnaliũ bonorũ s̃
placere dõ non possunt. Uos autẽ ñ estis
inspe carnaliũ sed in spẽ spiritaliũ. id est

Expanded text:
adhuc futurum, sequitur et dicit: ut ostenderet adhuc futurum, sequitur et dicit: ut ostenderet in superuenientibus saeculis superabundantes diuitias gratiae suae in ueritate super nos in Christo Iesu. hinc est etillud: cum enim essemus in carne, passiones peccatorum, quae per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructum ferrent morti. ita enim dixit: cum essemus in carne, quasi iam non essent in carne. quod ita intellegitur: cum essemus in spe rerum carnalium, quando lex, quae impleri non potest nisi per caritatem spiriabundaret delictum, ut postea reuelato nouo testamento per indulgentiam superabundaret gratia. hinc similiter alibi dicit: qui autem in carne sunt, deo placere non possunt. et ne putaret quisquam eos dictos, qui nondum mortui sunt, statim subiecit: uos autem non estis in carne, sed in spiritu; id est: qui in spe carnalium bonorum sunt, deo placere non possunt; uos autem non estis in spe carnalium, sed in spe spiritalium, id est
Abbreviated transcription (Latin):
scđm carnẽ. quia illius gr̃a sicut idem ad
ephesios dicit sumus salui facti. Nã & ipse
locus huic sententiae aitestat᷑. Ds̃ autem
con uiuificauit nos xp̃o. hoc dixit ad chorintios
ut qui uiuunt iã ñ sibi uiuant. sed ei qui ꝓ ipsis
mor tuus est & resurrexit. Et qđ hic dicit.
cuius grã sumus salui facti. iã uelut ꝑfectũ
sit loquit᷑ qđ in spe tenet. Nã qđ ante paulo
cõmemoraui: aꝑtissime alibi dicit. Spe enĩ
salui facti sumus. Ideoq & hic sequit᷑. & tã quã
ꝑfectũ enumerat. qđ futurũ est. Et si mul
inquit excitauit: & simul sedere fecit in cales¬
tib in xp̃o iħu. Ceste enĩ in caelestibus xp̃s
iã sedet. ñdũ autẽ nos. Sed quia spe certa
qđ futurũ ẽ iã tenemus simul sedere nos
dixcit incalestib: ñdũ in nobis sediã in illo.
Nãque neputares iã nunc eẽ ꝑfectũ. qđ in spe
ita dicit᷑ tãquã ꝑfectũ sit. atq ut intelligas

Expanded text:
secundum carnem, quia illius gratia, sicut idem ad secundum carnem, quia illius gratia, sicut idem ad Ephesios dicit, sumussalui facti. nam et ipse locus huic sententiae sic attestatur: deus autem, conuiuificauit nos Christo, hoc dixit ad Corinthios: ut qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. et quod hic dicit: cuius gratia sumus salui facti, iam uelut perfectum sit loquitur quod in spe tenet; nam quod paulo ante commemoraui, apertissime alibi dicit: spe enim salui facti sumus. ideoque et hic sequitur et tamquam perfectum enumerat quod futurum est: et simul, inquit, excitauit et simul sedere fecit in caelestibus in Christo Iesu. certe enim in caelestibus Christus iam sedet, nondum autem nos; sed quia spe certa quod futurum est iam tenemus, simul sedere nos dixit in caelestibus, nondum in nobis, sed iam in illo. namque ne putares iam nunc esse perfectum quod in spe ita dicitur, tamquam perfectum sit, atque ut intellegas
Abbreviated transcription (Latin):
sierunt. ecce facta sunt noua. Omĩa autẽ
ex dẽ qui reconciliauit nos sibi ꝑ xp̃m. Omĩs
ergo noua creatura. idẽ. popłs in nouatus
ꝑ fidẽ. ut habeat interĩ inspe. qđ in re postea
ꝑficiat᷑: In xp̃o habet etiã qđ in se sperat.
Itaq nunc uetera transierunt. & scđm spem
quia modo iã non ẽ. tẽpus uetrris testam̃ti.
quo tẽ porale atq. carnale regnũ expectet᷑
adõ & facta sunt omĩa noua. scđm eandem
spem. ut regnũ caelorũ ubi nulla erit mors
atq corruptio ꝓmissũ teneamus. In resur¬
rectione autẽ mortuorũ ñ iã scđm spem. sed
scđm rem. Et uetera transierunt. cũ inimi¬
ca nouissima destruet᷑ mors. Et fuaent om̃ia
noua. cũ corraptibile hoc induerit in cor¬
ruptionẽ. & mortale hoc induerit immorta
iã non nouerat paulus scđm carnẽ. Eorũ
uero ꝑquib mortuus ẽ. & resurrexit. non
scđm rem. sed scđm spem: Neminẽ nouerat

Expanded text:
sierunt, ecce facta sunt omnia noua; omnia autem sierunt, ecce facta sunt omnia noua; omnia autem ex deo, qui reconciliauit nos sibi per Christum. omnis ergo noua creatura — id est populus innouatus per fidem, ut habeat interim in, spe, quod in re postea perficiatur — in Christo habet iam quod in se sperat. itaque nunc uetera transierunt secundum spem, quia modo iam non est tempus ueteris testamenti quo temporale atque carnale regnum expectetur a deo; et facta sunt omnia noua secundum eandem spem, ut regnum caelorum, ubi nulla erit mors atque corruptio, promissum teneamus. in resurrectione autem mortuorum non iam secundum spem, sed secundum rem et uetera transibunt, cum inimica nouissima destruetur mors; et fient omnia noua, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem et mortaliam non nouerat Paulus secundum carnem. eorum uero pro quibus mortuus est et resurrexit, non secundum rem, sed secundum spem neminem nouerat
Abbreviated transcription (Latin):
& resurrexit. Itaq nos a modo neminẽ noui mꝰ
cuiuis appareret ꝓpt̃ resurrectionẽ xp̃ĩ hoc
dixisse apłm. quando quidẽ ista uerba illud
p̃cessit. ut qui uiuunt iã ñsibi uiuant. sed ei
qui ꝑipsis mortuus ẽ & resurrexit. Quid ẽ
enĩ aliud ñsibi sed illi uiuant. nisi ut nor
scđm carnẽ uiuant. in spe t̃rȩnorũ & corrup¬
tibiliũ bonorũ. sed scđm spm in spe resurrec¬
tionis quaiã ex ipsis in xp̃o facta ẽ. Itaq eorũ¬
ꝓquib xp̃s mortuus ẽ & resurrexit. & quia
iã ñ sibi sed illi uiuant. Neminẽ scđm carnẽ
apłs nouerat. ꝓpt̃ spem futurae immortalitatis
in cuius ex pectatione uiuebat. quȩ in xp̃o
iã non spes sed res erat. Quẽ & si nouerat scđm
carnẽ cũ adhuc moriturus eõẽ. iã tam̃ ñ noue¬
rat. qr eũ resurrexisse iã nouerat. & ultra ei
mortẽ ñ dominaturã & quia om̃s in illo. &¬
si ñdũ re. iã tam̃ spe. hoc sumus. sequit᷑ & dicit.
Siqua igit᷑ in xp̃o noua creatura. uetera tran¬

Expanded text:
rexit. itaque nos amodo neminem nouimus cuiuis apparet propter resurrectionem Christi hoc dixisse apostolum, quando quidem ista uerba illud praecessit: ut qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. quid est enim aliud: non sibi, sed illi uiuant, nisi ut non secundum carnem uiuant in spe terrenorum et corruptibilium bonorum, sed secundum spiritum in spe resurrectionis, quae iam ex ipsis in Christo facta est? itaque eorurtuus est et resurrexit et qui iam non sibi, sed illi uiuunt, neminem secundum carnem apostolus nouerat propter spem futurae immortalitatis, in cuius expectatione bene uiuebant; quae in Christo non iam spes, sed res erat. quem etsi nouerat secundum carnem, cum adhuc moriturus esset, iam tamen non nouerat, quia eum resurrexisse nouerat et ultra ei mortem non dominaturam. et quia omnes in illo, etsi nondum re, iam tamen spe hoc sumus, sequitur et dicit: si qua igitur in Christo, nona creatura; netera tran
Abbreviated transcription (Latin):
quia spes nobis in xp̃o ẽ. quia in illo iam
cõpletũ ẽ qđ nobis ꝓmissũ speramus Ille
quippe iã resurrexit. & mors ei ultra non
dominabit᷑ quẽ & si noueramus scđm¬
carnẽ cũ ad huc moriturus eã : in erat qͥppe
in eius corpore illa mortalitas. quã ꝓprie
carnẽ appellat apłs: sed iã nunc ñ nouimus
Illud enĩ eius mortale. iã induit immorta¬
litatẽ unde scđm pristinã mortalita tem
iã caro appellari ñ possit. Itaq. ipsius loci
contextionẽ. ubi haec sententia ẽ. de qua
ista calũ pniant᷑ consideremus. ut hoc qđ
dico magis eluceat. Caritas inquit xpĩ
cõpellit nos iudicantes hoc qm̃ unus pro
om̃ib mortuus ẽ. Ergo om̃s mortui sunt.¬

Expanded text:
quia spes nobis in Christo est, quia in illo iam quia spes nobis in Christo est, quia in illo iam completum est, quod nobis promissum speramus. ille quippe iam resurrexit et mors ei ultra non dominabitcarnem, cum adhuc moriturus esset — inerat quippe in eius corpore illa mortalitas, quam proprie carnem appellat apostolus — sed iam nunc non nouimus; illud enim eius mortale iam induit immortalitatem, unde secundum pristinam mortalitatem iam caro appellari non possit. Itaque ipsius loci contextionem, ubi haec sententia est, de qua isti calumniantur, consideremus, ut hoc quod dico magis eluceat. caritas, inquit, Christi compellit nos indicantes hoc, quoniam unus pro omnibus mortuus est; ergo omnes mortui sunt
Abbreviated transcription (Latin):
resurreximus sicut xp̃s. sed tam̃ scđm spem
quae nobis in illo ẽ. iã nos cũ illo resurrexisse
testatus ẽ. Unde etiã dicit. Scđm su am
miscđiã saluos tlios fecit ꝑ lauacrum
regenerationis. Quis autẽ ñ intelligat
in lauachro regenerationis spem nobis
datã salutis future iã ñ salutẽ ipsã quae
ꝓmitti t. & tam̃ quia certa spes est. tã quã
iã data eãẽ. eadẽ salus. saluos nos inquit
fecit. Alio quippe loco dilucidissime dicit.
nos in nobis ipsis in gemiscimus. adoptionẽ
ex pectantes redẽptionẽ corporis nr̃i.
Spe enĩ salui facti sumus. Spes autẽ quae
uidet᷑. non ẽ spes. Qđ enĩ uidet quis. quid
sperat : Si autẽ qđ ñ uidemus speramus
ꝑpatientiã ex pectamus. Sicut ergo hic
ñ dixit salui facturi sumus. sed a modo
iã salui facti sumus. ñdũ tam̃ in re sed
in spe . Spe enĩ inquit. salui facti sumus
Sic & ibi dictũ ẽ. a modo neminẽ nouimus
scđm carnẽ : ñdũ in re. sed in spe. intelligit᷑

Expanded text:
resurreximus sicut Christus, sed tamen secundum spem, quae nobis in illo est, iam nos cum illo resurrexisse testatus est. unde etiam dicit: secundum suam misericordiam saluos nos fecit per lauacrum regenerationis. quis autem non intellegat in lauacro regenerationis spem nobis datam salutis futurae, non iam salutem ipsam, quae promittitur? et tamen quia certa spes est, tamquam iam data esset eadem salus, saluos nos, inquit, fecit. alio quippe loco dilucidissime dicit: nos in nobis ipsis ingemescimus adoptionem expectantes, redemptionem corporis nostri. spe enim salui facti sumus, spes auetur. non est spes; quod enim uidet quis, quid sperat? si autem quod non uidemus, speramus, per patientiam expectamus. sicut ergo hic non dixit: salui futuri sumus, sed: amodo iam salui facti sumus, nondum tamen in re, sed in spe — spe enim, inquit, salui facti sumus — sic et ibi dictum est: amodo neminem nouimus secundum carnem, nondum in re, sed in spe intellegetur,
Abbreviated transcription (Latin):
illius tẽporis erant. & in malis peioribus
quã sunt ethnici. quando quidẽ in malicia
sodomitis p̃latisunt & tam̃ illa sacram̃ ta
erant in utrisq integra atq diuina. Nã
& ipsi gentiles siquid diuinũ & rectũ in
doctrinis suis habere potuerunt. ñ imꝓ¬
bauerunt sc̃ĩ nr̃i. quã uis illi ꝑsuas suꝑstiti¬
ones & idolatriã & suꝑbiã. cȩterosq ꝑditos
mores detestandi essent. & nisi corrigerent᷑
diuino iudicio puniendi Nã & paulus a płs
apud athenienses cũ dedõ quaedc̃ diceret.
ꝑ hibuit testimonũ qđ quidã eorũ tale aliquid
dixerint. qđ utiq si ad xp̃m uenirent agnos¬
ceret᷑ in eis ñ imꝓbaret᷑. Et sc̃s ciprianus
talibus ad cosdẽ ethnicos utit᷑ pestibus qã

Expanded text:
illius temporis erant et in malis peioribus illius temporis erant et in malis peioribus quam sunt ethnici, quandoquidem in malitia Sodomitis praelati sunt, et tamen illa sacramenta erant in utrisque integra adque diuina. Nam et ipsi gentiles si quid diuinum et rectum in doctrinis suis habere potuerunt, non inprobauerunt sancti nostri, quamuis illi per suas superstitiones et idolatriam et superbiam ceterosque perditos mores detestandi essent et, nisi corrigerentur, diuino iudicio puniendi. nam et Paulus apostolus . aput Athenienses, cum de deo quaedam diceret, perhibuit testimonium, quod quidam eorum tadixerint: quod utique, si ad Christum venirent, agnosceretur in eis, non improbaretur. Et sanctus Cyprianus talibus adversus eosdem ethnicos utitur testibus: na