comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uerit quȩ non erant. et statim
non erant eis tempora generandi.
Qui contra spem in spem credi¬
dit. Contra spem naturȩ erat:
ut centum annorũ homo ex
muliere eque iam fessa. quȩ etiã
inuiuentute sterilis fuisset: sem̃
suũ sicut stellas cęli crederet eẽ
futurum. Ut fieret pater multa¬
rum gentium. scđm quod dictũ ẽ.
sic erit semen tuũ: qui nec unius
filii iam ꝑ se eẽ poterat pater.
Et non infirmatus fide. Querit᷑
quomodo abraham iam emortuo
corpore filios de cętura generaue¬
rit : qui de sara ante non potuit.
Idõ de sara non genuit: quia senex
erat & sterilis. In illa uero quasi
iniuuene: cursu naturȩ facile po¬
tuit generare. Non conderauit
corpus suũ emortuũ cum fere cen¬
tum annorũ ẽẽt. et emortuam
uuluam sare. Nichil nature consi¬
derat fides: quia om̃ipotentẽ no¬
uerit eẽ qui dixit. In reꝓmssione
etiã dĩ non hesitauit diffidentia.
sed confortatus ẽ fide. Hec de se.
nec de senectutis inpossibilitate.

Expanded text:
verit, quae non erant, et statim non erant eis tempora generandi. Qui contra spem in spe credidit. Contra spem naturae est: ut centum annorum homo ex muliere aeque jam fessa, quae etiam in juventute sterilis fuisset, semen suum sicut stellas coeli crederet esse futurum. Ut fieret pater multarum gentium: secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum filii jam per se esse poterat pater. Et non infirmatus est in fide. Quaeritur, quomodo Abraham, jam emortuo corpore, filios de Caetura generaverit, qui de Sara ante non potuit? Idcirco de Sara non genuit, quia et senex erat et sterilis: in illa vero quasi in juvene, cursu naturae facile potuit generare. Non consideravit corpus suum emortuum: cum fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae: Nihil naturae considerat fides, quia omnipotentem novit esse, qui dixit. In repromissione etiam Dei non haesitavit diffidentia, sed confortatus est fide. Nec de se, nec de senectutis impossibilitate,
Abbreviated transcription (Latin):
fides ex inaniri non potest. nec
ꝓmissio aboleri: non ẽ ex lege
hereditas sed ex fide. Lex enim
non donat peccata: sed damp¬
nat. Et ideo non potest omnes
gentes filios facere abrahe: quia
secđm quod om̃s sub peccato inuen¬
ti sunt. om̃s erant puniendi. Fides
aũt dimissis ꝑ grãm peccatis: om̃s
credentes filios efficit abrahe. Siue
non ẽ quod p̃uaricetur: ubi lex ñ
ẽ.Siue non ẽ quod uindicetur:
ubi lex necessaria non ẽ. Sicut¬
scriptũ ẽ. Quia patrem multarũ
gentiũ posui teante dm̃. Pater ẽ

Expanded text:
fides exinaniri non potest, nec promissio aboleri: non est ex lege haereditas, sed ex fide. Lex enim non donat peccata, sed damnat: et ideo non potest omnes gentes filios facere Abrahae: quia secundum quod omnes sub peccato inventi sunt, omnes erant utique puniendi. Fides autem, dimissis per gratiam peccatis, omnes credentes filios efficit Abrahae: sive quia non est quod praevaricetur, ubi lex non est: sive non est, quod vindicetur, ubi lex necessaria non est. Quia patrem multarum gentium posui te ante Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
gentibus credunt. filii sint ab ra¬
hȩ. dum et illis sola fides ad ui¬
sticiam reputatur: erunt ͤ et ipsi
circumcisi: sed corde: siue quia
in p̃pucio iustus fuit. ut esset
incircumcisorũ pater:. Et circun¬
cisus ustus ꝑmansit: ut circun¬
cisorum uistorũ fieret pater.
Non eñĩ ꝑ legem ꝓmissio abra¬
hȩ aut semini eius. Hic enim
legem. ipsam circuncisionem ap¬
pellat: eo quod possit om̃e pre¬
eius quod ẽ. xp̃s benedicerentur
om̃s gentes. que illi inhereditate
ãpatre sunt date : siue ut cum
eo recumbant gentes in regno ce
illi soli ut uos uultis cireumeisi
heredes sunt: non impleuit ds
ꝓmissum abrahȩ. ut pater eẽt
multarũ gentium. & si ita ẽ:
iam non uidebitur deo sine cau¬
sa credidisse. Si enĩ qui ex lege¬
peccare uolentes quam ab soluit.
ꝑsentiam cõmmaculando delicta.
Si enĩ ^ cẽci essetis: peccatum non
tio. Ideo ex fide: ut scđm grãm¬

Expanded text:
i ex gentibus credunt, filii sint Abrai ex gentibus credunt, filii sint Abrahae: dum et illis sola fides ad justitiam reputatur. Erunt ipsi circumcisi, sed corde. Sive quia in praeputio justus fuit, ut esset incircumcisorum pater: et circumcisus justus permansit, ut circumcisorum justorum fieret pater. Non enim per legem promissio Abrahae, aut semini ejus. Hic enim legem ipsam circumcisionem appellat; eo quod possit omne praeejus, quod est Christus, benedicerentur omnes gentes: quae illi in haereditatem a patre sunt datae. Sive, ut cum eo recumbant gentes in regno coeilli soli ut vos vultis, circumcisi haeredes sunt, non implevit Deus promissum Abrahae, ut pater esset multarum gentium: et, si ita est, jam videbitur Deo sine causa credidisse. Lex enim iram opepeccare volentes, quam absolvit, per scientiam cumulando delicta. Si enim caeci essetis, peccatum non tio. Ideo ex fide
Abbreviated transcription (Latin):
adiusticiam quomodo ergo repu¬
tata ẽ. incircuncisione an inpre¬
pucio: Uideamus utrum circun¬
cisio ex iusticia. an iusticia ex
circuncisione sit nata. Non in
circuncisione: sed in p̃pucio. qͥa
ante iustus quam circuncisus.
Et signũ accepit circuncisionis.
Ne dicerent. ergo suꝑflue circum¬
cisus ẽ. signum ait ẽẽ iusticie non
augmentum. Signaculum uist¬
ciȩ fidĩ: quȩ ẽ inp̃pucio. Signa¬
culum accepit illius iusticie: quã
p̃puciati fides meruit. ꝑ fecta
eñi fuit: ut signaculum mereretur.
Semꝑ enim res plena signatur: siue
ut ostenderet quam iustus et fide¬
lis eẽt: qui dolorem sibi ex manda¬
to non dubitauit inferre. non pu¬
tans suꝑfluum quod᷑ scientiarum
dño iubebatur. sicut nec parricidi¬
um credidit impium. quod fons
p̃ceꝑat pietatis. Ut sit pater om¬
nium credentium ꝑ p̃pucium:
ut reputetur et illis ad iusticiam.
et sit pat̾ curumcisionis. Non
his tantum qui sunt excircuncisi¬
one: sed et his qui sectantur ues

Expanded text:
us. Quomodo ergo reputata est ei: in circumcisione, an in praeputio? Videamus utrum circumcisio ex justitia, an justitia ex circumcisione sit nata. Non in circumcisione, sed in praeputio. Quia ante justus quam circumcisus. Et signum accepit circumcisionis. Ne dicerent: ergo superflue circumcisus est: signum ait esse justitiae, non augmentum. Signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio. Signaculum accepit illius justitiae, quam praeputiati fides meruit. Perfecta enim fuit, ut signaculum mereretur. Semper enim res plena signatur. Sive ut ostenderet, quam justus et fidelis esset, qui dolorem sibi ex mandato Dei dubitavit inferre. Non putetis superfluum, quod ab essentiarum Domino jubebatur: sicut nec parricidium credidit impium, quod fons praeceperat pietatis. Ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut reputetur et illis ad justitiam; et sit pater circumcisionis, non his tantum, qui sunt ex circumcisione, sed et his qui sectantur vest
Abbreviated transcription (Latin):
De ipsis enĩ dicebatur. filus m̃s pͥ¬
mogenitus isrł. Ꝙ gła. et testa¬
mentũ. et legis lacio. Ueteris latio:
et noui ꝓmissio. & obsequiũ et ꝓ¬
missa. hoc ẽ. ministeriũ angłorũ
uł ꝓpħarũ. Quorũ patres. abra-¬
ham. ysaac. et iacob. Et ex quib¬

Expanded text:
De ipsis enim dicebat: Filius meus prDe ipsis enim dicebat: Filius meus primogenitus Israel. Et gloria, et testamentum, et legislatio. Veteris latio, et novi promissio. Et obsequium et promissa. Hoc est mysterium angelorum vel prophetarum. Quorum patres. Abraham, Isaac et Jacob. Ex quib
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ tristicia michi
magna ẽ. et conti¬
nius dolor cordi
meo. Contra iudeos
acturus: primũ illis satisfacit.
non se odii causa hec dicere sed
amoris. eo quod doleat illos non
credere xp̃o. ad quos quãpͥmũ
saluandos aduenerat. Quod aũt
dicit se in xp̃o dicere ueritatem.
ostendit. hominẽ baptizatũ. qui
ꝑ communicationẽ corporis et
sanguinis. xp̃i in ipso manet et
ipse in illo. quicquid uł facit uł
loquitur. in xp̃o eum loqui uel
agere cuiꝰ ẽ m̃brũ. Ꝙ quicquid
milit irrogari. Nam quod ait.
conscientiã sibi in hac parte testi¬
moniũ ꝑhibere: illũ docet uerita¬
tem discere. cuiꝰ conscientia homi¬
nibus attestat᷑. Nec eũ mndacii reũ
int̾na accusatione constituit. Itẽ.
Apłs se tristem dicit ualde ꝓfrĩb
quando ꝑsecuͭx erat. et optabat
bam enĩ: quod ipsorũ eẽnt hec om¬
nia: sed postquã cognoui ueritatẽ.
de reliqui eos quos talit̃ diligebã
et ipsi non conuertuntur. Qui st̃
isrłitȩ: quorũ adoptio filiorũ.

Expanded text:
m tristitia mihi magna est, et continuus dolor cordi meo. Contra Judaeos acturus, primum illis satisfacit, non se odii causa hoc dicere, sed amoris: eo quod doleat illos non credere Christum, ad quos primum salvandos advenerat. Quod autem dicit, se in Christo dicere veritatem: ostendit hominem baptizatum: qui per communicationem corporis et sanguinis Christi in ipso manet, et ipse in illo: quidquid, vel facit, vel loquitur in Christo, eum loqui, vel agere, cujus est membrum. Et quidquid  similiter irrogari. Nam quod ait: conscientiam sibi in hac parte testimonium perhibere: illum docet veritatem dicere, cujus conscientiam in omnibus attestatur. Nec eum mendacii reum, interna accusatione constituit. Item Apostolus se tristem dicit valde pro fratquando persecutor erat, et optabat bam quod ipsorum essent haec omnia. Sed postquam cognovi veritatem, dereliqui eos, quos taliter diligebam, et ipsi nondum convertuntur. Qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum.
Abbreviated transcription (Latin):
nem ꝑfidem dixisse credendus ẽ:
scilicet circumcisionis uł sabbati.
et cȩterorũ huiusmodi: non absq
iusticie oꝑibus. De quibus beatus
iacobus dicit. fides sine oꝑibus
mortua ẽ. Hic aũt de illo dicit.
qui ad xp̃m ueniens. sola cum
primũ credit fide saluatur Ad¬
dendo aũt oꝑib legis: ostendic
eẽ etiam gr̃ȩ opera. An iuideoꝵ
ds̃ tantũ. nonne et gentiũ: Nun¬
quid iudeos solos creauit ds̃. ut
de illis solis curam gerat: Nam
et si gentes peccauerunt: et uos.
& siuos conuertimini: et illi. Si
uobis uenit. xp̃c ex lege ꝓmissus.
mo et gentium. Pulchre modum
seruauit inuerbis. Immo dixit:
ut ostenderet magis gentes quã¬
primũ. Sed non erant circumcise
et abraham ante circum cisionẽ
iustus. Et reddit rationẽ: ne ui¬
deos excludere uideret᷑. Qm̃qui¬

Expanded text:
nem per fidem dixisse credendus est, nem per fidem dixisse credendus est, scilicet circumcisionis, vel sabbati, et caeterorum hujusmodi: non absque justitiae operibus, de quibus beatus Jacobus dicit: Fides sine operibus mortua est: hic autem de illo dicit, qui ad Christum veniens sola, cum primum credit, fide salvatur. Addendo autem, operibus legis, ostendit esse etiam gratiae opera. An Judaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? Numquid Judaeos solos Deus creavit: aut de illis solis curam gerit? Nam et gentes peccaverunt, et vos; et si vos convertimini, et illi. Si vobis venit Christus ex lege promissus, mo et gentium. Pulchre modum servavit in verbis. Immo dixit: ut ostenderet magis gentes, quamvis non erant circumcisi. Et Abraham ante circumcisionem justus. Et reddit rationem, ne Judaeos excludere videretur. Quoniam qui
Abbreviated transcription (Latin):
rit. non ex oꝑibus sed ex fide.
Ubi ẽ gͦ głatio tua: Exclusa ẽ.
baris te oꝑibus meruisse iusticiam.
Item: interrogatio uidei ẽ: et res¬
pondetur ab apło. Exclusa est.
Item uideus interrogat. ꝑ quam
legem: Factorii: id ẽ. ꝑ naturalis
oꝑa legis. Referatur ab apło.
Non. sed ꝑlegem fidei. ꝑ quam
legem: factorum: Non. sub au¬
ditur ẽ. Sed ꝑ legem fidei. Legẽ
dicit: statutum fidei terminum.
hoc ẽ nouum testamentum. Ar-¬
bitramur enim iustificari homi¬
nem ꝑ fidem: sine oꝑibus legis.
Certi sumus quod iudicamur ab¬
utuntur quidam hoc loco ad
destructionem oꝑum iusticie:
solam fidem posse sufficere affir¬
mantes. cum idem alibi dicat
apłs. Et si habuero omnẽ fidem
ita ut montes transferam. carita¬
tem aũt non habeam: nicħ mi¬
chi prodẽ. In qua caritate alio
loco legis asserit plenitudinem
contineridicens. Plenitudo legis
ẽ caritas. Sed hec eorũ sensui ui¬
dentur eẽ contraria: sine quib
oꝑibus legis apł̃s iustificari homi¬

Expanded text:
e. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. rieris te operibus meruisse justitiam. Item interrogatio Judaei est. Et respondetur ab Apostolo: Exclusa est. Item, Judaeus interrogat. Per quam legem? Factorum? id est, per naturalem. Opera legis refelluntur ab Apostolo. Non. Sed per legem fidei. Per quam legem? Factorum? Non, subauditur, est: sed per legem fidei. Legem, dicit statum fidei terminum, hoc est, novum Testamentum. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. Certi sumus, vel judicamus. Abutuntur quidam hoc loco ad destructionem operum justitiae, solam fidem posse sufficere affirmantes: cum tamen alibi dicat Apostolus: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam: charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest. In qua charitate, alio loco legis asserit plenitudinem contineri, dicens: Plenitudo legis est charitas. Quod si haec eorum sensui videntur esse contraria: sine quibus operibus legis Apostolus justificari homi
Abbreviated transcription (Latin):
bus dño placuerunt: qui ideo et¬
am temptati sunt. ut et ipsi se
nossent. et nos sequeremur. Creden¬
tibus in eum. qui suscitauit iħm
te crederemus. xp̃m amortuis re¬
surrexisse: quomodo ille credidit
corpus siuĩ posse ad generandum
iuuificari iam mortuũ. Qui tradi¬
tus ẽ ꝓpt̾̃ delicta nr̃a. et resurre¬
xit ꝓpt̾ iustificationem nr̃am.
Qui morte sua nr̃a peccata abo¬
leuit: et inea qualitate qua mor¬
tuus ẽ. necessario resurgens ap
mo eorũ ex oꝑibus iustificatus
sit. sed om̃s ex fide: quod exem¬
plum abrahȩ ꝓbat. cuiꝰ se filios
eẽ solos udȩi putabant. Et os¬
tensa ratione quod non genus
nec circuncisio. sed fides facit fi¬
lios abrahȩ qui ex sola primũ
fide iustificatus est. Qua ratione
conclusa: pacem eos habere hor¬
tatur. quia nemo suo merito s
om̃s ȩqualit̃ dĩ gr̃a sunt saluati.
Pacẽ habeamus ad dm̃: ꝑ dnm̃¬

Expanded text:
Domino placuit: qui ideo etiam tentatus est, ut et ipse se nosset, et nos sequeremur. Credentibus in eum, qui suscitavit Jesute crediderimus Christum a mortuis resurrexisse: quomodo ille credidit corpus suum posse ad generandum vivificari jam mortuum. Qui traditus est propter delicta nostra, et ressurrexit propter justificationem nostram. Qui morte sua, nostra peccata abolevit: et in ea qualitate, qua mortuus est, necessario resurgens appmo eorum ex operibus justificatus sit, sed omnes ex fide quod exemplo Abrahae probat: cujus se filios esse soli Judaei putabant, ostendit ratione, quod non genus, nec circumcisio, sed fides faciat filios Abrahae qui ex sola prima fide justificatus est. Qua ratione conclusa, pacem eos habere hortatur: quia nemo suo merito, sed omnes aequaliter Dei gratia sunt salvati. Pacem habeamus ad Deum per Domi
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiam. Conuertentem impium
ꝑ solam fidem iustificat ds̃: non
oꝑa bona quia non habuit. Ali¬
oquin: ꝑ impietatis oꝑa fuerat pu¬
niendus. Simul attendendũ: qͥa
non peccatorẽ dicit iustificari ꝑ
fidem: sed imnpiũ hoc est nuper
credentem asseruit. Scdin ꝓpo¬
sicum grẽ dĩ. Quo ꝓposuit. gratis
ꝑsolam fidem peccata dimutere.
Sicut et dauid dicit. beatitudinẽ
hominis. Beatitudo magna est:
sine labore legis et penitentiȩ
dñi grãm ꝓmereri: Sicut siquis
aliquam dignitatem gratis acci
ciam reputatur. ut de p̃terito ab¬
soluatur. et de p̃senti iustificetur.
et ad futura fidei oꝑa pparetur.
tenetur: et quod tegitur non
apparet. et id circo minime im¬
putatur. Quidam dicunt remit
ti ꝑbaptismũ: tegi laboribuspe¬
nitentie. non imputari ꝑ marty¬
rium. Alii aũt dicunt remissis
ꝑ baptismum peccatis: augere
caritatem in dm̃. quȩ operit
multitudinem peccatorum: Et
deinceps non sinit imputari: dũ

Expanded text:
justitiam. Convertentem impium, justitiam. Convertentem impium, per solam fidem justificat Deus, non opera bona, quae non habuit. Alioquin per impietatis opera fuerat puniendus. Simul attende, quia non peccatorem dicit justificari per fidem, sed impium: hoc est nuper credentem asseruit. Secundum propositum gratiae Dei. Qui proposuit gratis per solam fidem peccata dimittere. Sicut et David dicit beatitudinem hominis. Magna beatitudo est sine labore legis et poenitentiae, Domini gratiam promereri: sicut si quis aliquam dignitatem gratis acciptiam reputatur, ut de praeterito absolvatur: et de praesenti justificetur, et ad futura fidei opera praeparetur. tenetur, et quod tegitur, non apparet, et idcirco minime imputatur. Viti, per baptismum: tegi, laboribus poenitentiae: non imputari, per martyrium. Alii autem dicunt, remissis per baptismum peccatis, augeri charitatem in Deo, quae operit multitudinem peccatorum: et deinceps non sinit imputari, dum
Abbreviated transcription (Latin):
iustificatus ẽ. Si ex eo quod se cir¬
cuncidit iustificatus ẽ: nicħ illi
ds̃ donauit. sed ex se habuit głam.
Aliter. Si uissa ꝑfecit. apud semet¬
ipsum habet głam. non apud dm̃.
Habet głam: sed non apud dm̃.
Dicens habet głam sed non apud
din: ostendit eum ex oꝑibus suis
głam habere. et non ex dõ. Quid
ergo scriptura dicit: Credidit
abraham dõ. Tam magna fuit fi¬
des abrahe: ut et pristina ei pecca¬
ta donarent᷑. et sola ꝓ om̃i iusticia
doceret᷑ accepta Q tanto deinceps
amore flagrauit: ut suꝑ omnia
se oꝑa p̃pararet. Et reputatum ẽ
et ideo habet głam apud dm̃. se¬
cundum quod lex ꝓbauit᷑. Sed
re quod iubetur: et nisi pariue¬
rit dampnatur. Si aũt fecerit:
non habet głam. quia inutilis
adhuc seruus dicitur. qui nichil
Alit̃. Non illi gratis donatur iu¬
sticia. sed merces redditur oꝑum
pristinoꝵ. Ei uero qui non oꝑat.
credenti aũt in eum qui iustifi¬
cat impiũ: reputatur fides eus ad

Expanded text:
justificatus est. Si ex eo, quod se cirjustificatus est. Si ex eo, quod se circumcidit, justificatus est, nihil illi Deus donavit, sed ex se habuit gloriam. Aliter; Si jussa perfecit, apud semetipsum habet gloriam, non apud Deum. Habet gloriam, sed non apud Deum. Dicens, habet gloriam, sed non apud Deum: ostendit eum ex operibus suis gloriam habere, et non ex Deo. Quid enim dicit Scriptura? Credidit Abraham Deo. Tam magna fuit fides Abrahae, ut et pristina ei peccata donarentur, et sola prae omni justitia doceretur accepta, et tanto deinceps amore flagravit, ut super omnia se opera praeparet. Et reputatum est Et ideo habet gloriam apud Deum, secundum quod lex probavit. Ei re, quae jubentur: et nisi paruerit, damnatur: si autem fecerit, non habet gloriam, quia inutilis adhuc servus dicitur, qui nihil Aliter: Non illis gratis donatur justitia, seu merces redditur operum pristinorum. Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: ex fide et ꝑ fidem̃. Sed usus
scripturarũ hic ẽ: ut in hisdem cau¬
sis malint mutare quam repetere
sermonẽ. sicut indaniele̾. & p̃pu¬
tium ꝑfidem. Apͣter abraham ser¬
uũ tuũ. et y saac dilectum ate.
tuimus. Non contraria sibi apłs
dicit: suꝑius asserens exclusam
eẽ umbram et typum legis. pre¬
senti ueritate. Nunc aũt infert
apꝓbare se legem: inqua ipsa te¬
stimonium ꝑhibet abraham non
ex oꝑibus legis sed ex fide iustifi¬
catum eẽ. Item. Legem gͦ quȩ cir¬
cumcidi p̃cepit. suꝑfluam uidica¬
mus: Absit. Immo stare facimus.
dum ꝓbamus uerũ eẽ quod dixit:
Legem legi. testam̃tũ testamento.
circuncisionẽ circuncisioni succes
abraham: Reuocauit illos ad ca¬
put circuncisionis: ut quod ini¬
cio constiterit. adhibeatur in toto.
Patrem nr̃m. Pater ẽ scđm c̃ar¬
nis cutuncisionem: nam fides in
mente consistit. Scđm carnem:
dicens Scđm carnẽ. ostendit tra¬
ducem carnis eẽ non animȩ.
Si eni abrabam ex oꝑibus legis

Expanded text:
est ex fide et per fidem: sed usus Scripturarum hic est, ut in iisdem causis mallent mutare, quam repetere sermonem: sicut in Daniele scriptum est: Propter Abraham servum tuum, et Isaac dilectum tuum,tuimus. Non contraria sibi Apostolus dicit, superius asserens exclusam esse umbram, et typum legis praesenti veritate: nunc autem infert approbare se legem, in quo ipse testimonium perhibet. Abraham, non ex operibus legis, sed ex fide justificatus est. Item, legem ergo, quae circumcidi praecipit, superfluam judicamus. Absit. Immo stare faciamus, dum probamus verum esse, quod dixit: legem legi, testamentum testamento, circumcisionem circumcisioni successAbraham. Revocavit illos ad caput circumcisionis: ut quod initio constituerit, adhibeatur in toto. Patrem nostrum. Patrem secundum carnis circumcisionem. Nam fides in mente consistit. Secundum carnem. Dicens secundum carnem, ostendit traducem carnis esse, non animae. Si enim Abraham ex operibus legis
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ posuit: ut qui redimi
sanguine liberandos. Propter re
dĩ sedaret. quo tandẽ punure de¬
creuerat peccatores. In sustentatio
rȩ egerłnt delinquentes: Illos uͦ
male usos pacientia dĩ. ad maiora
ꝓfecisse peccata. Unde iob ille
iustissimus sui temꝑis: ait de
peccatore. Dedit ei d̃s̃ locum pe¬
nitentie: & ille abutitur eo in

Expanded text:
omnium posuit: ut qui redimi omnium posuit: ut qui redimi sanguine liberandos. Propter rempropositum Dei sedaret: quo tandem punire decreverat peccatores. In sustentationcorrigerent delinquentes. Illos vero male usos patientia Dei in majora prolapsos esse peccata. Unde Job ille justissimus suo tempore ait de peccatore: Dedit ei Deus locum poenitentiae: et ille abutitur eo in
Abbreviated transcription (Latin):
qua creditur. xp̃o. Non enĩ est
distinctio: inter iudeum et grecũ.
Om̃s enu peccauerunt et egent
gła dĩ: quia non habent suam.
Iustificati gratis. ꝑ grãm ipsius.
Sine ulla oꝑum actione: ꝑ bap¬
tismum. quod omnibus non me¬
rentibus gratis peccata donauit.
ꝑ redemptionem quȩ ẽ in xp̃o iħu.
Qua nos redemit sanguine suo
de morte: cui ꝑ peccatum uen¬
dici fueramus. scdm ysaiam dicen¬
tem. Peccatis ur̃is uenundati estis.
Quam mortẽ xp̃c uincit: quia ñ
peccauit. Om̃s aũt rei eramus mor¬
tis: cui se ille indebite tradidit.
ut nos suo sanguine redimeret:
unde ꝓpħa p̃dixerat. Gratis ue¬
nundati estis: et sine pecunia
redimemini. Hoc ẽ. quia nichil
ꝓuobis accepistis: et xp̃i estis
sanguine redimendi. Simul illud
notandũ: quia redemit nos non
emit. quia ante ꝑnaturam ipsus
fueramus. licet simus nr̃is ab eo
alienati delictis. Tunc sane fruc¬
tuosa erit redemptio nr̃a: si pec¬
care cessamus. Quem ꝓposuit
ꝑfidem. In promptu ante oculos

Expanded text:
o. Non enim est distinctio. Inter Judaeum et Graecum. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei. Quia non habent suam. Justificati gratis per gratiam ipsius. Sine ulla operum actione per baptismum, quod omnibus non merentibus gratis peccata donavit. Per redemptionem, quae est in Christo Jesu. Qua nos redemit sanguine suo de morte: cui per peccatum venditi fueramus: secundum Isaiam dicentem: Peccatis vestris venundati estis. Quam mortem Christus vicit quia non peccavit. Omnes autem rei eramus mortis: cui se ille indebite tradidit, ut nos suo sanguine redimeret. Unde Propheta praedixerat: Gratis venundati estis, et sine pecunia redimemini. Hoc est, quia nihil pro vobis accepistis, et Christi estis sanguine redimendi. Simul illud notandum, quia redemit nos, non emit: quia ante per naturam ipsius fueramus, licet simus nostris ab eo alienati delictis. Tunc sane fructuosa erit redemptio nostra, si peccare cessemus. Quem proposuit s. In promptu ante oculos
Abbreviated transcription (Latin):
cens. qui ostendunt opus legis
scriptũ incordib suis: et nunc
dicit. ex oꝑibus legis non iustifica¬
ri omnẽ carnẽ. Carnẽ accusat:
cuiꝰ prudentia legi dĩ subiacere
non potest. Lex enĩ ostendere no¬
uit peccatum: non cam̃ ostendit
qualit debeat obseruari. Et ite¬
rum. punire noxia: non dans ue
cet quomodo debeant carnis uitia
enĩ cognicio peccati non remissio
peccatorũ: s agnicio. Ideo enim
ꝑ legem quid sit peccatum ag¬
noscitur: quia aut in obliuonẽ
uenerat lex nature . aut ante
legem littere. leuiora queq non
agnoscebantur ẽẽ peccata. id ẽ.
quȩ aliis non nocebant: ut con¬
cupiscentia. ebrietas. et cȩtera
huiusmodi. Nunc aũt sine lege
iusticia dĩ manifestata ẽ. Hoc ẽ
quod dicit: quia iusticia quȩ in
xp̃o manifestanda erat: in lege
naturali non erat cognita. lesti¬
moniaᷤ aũt legis moysi. et pro¬
pħarũ annuntiatione: p̃dicant᷑.
Item: sine lege lutere iusticia

Expanded text:
cens: Qui ostendunt opus legis cens: Qui ostendunt opus legis in cordibus suis. Et nunc dicit, ex operibus legis non justificari omnem carnem. Carnem accusat, cujus providentia legi Dei subjicere non potest. Lex enim ostendere noxit peccatum: non tamen ostendit, qualiter debeat observari: et iterum punire noxia, non dans vencet quomodo debeant carnis vitia enim cognitio peccati. Non remissio est peccati, sed cognitio. Ideo enim per legem quid sit peccatum, agnoscitur: quia aut in oblivione erat lex naturae: aut ante legem litterae, leviora quaeque non cognoscebantur esse peccata, id est, quae aliis non nocebant: ut concupiscentia, ebrietas, et caetera hujusmodi. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est. Hoc est, quod dicit: quia justitia, quae in Christo manifestanda erat, in lege naturali non erat cognita. Testimonia autem legis Moysi et Prophetarum annuntiatione praedicantur. Item sine lege litterae justitia
Abbreviated transcription (Latin):
sit. qui si timorẽ dĩ semꝑ ante oculos
habuissent. non utiq deliquissent.
Neq eñi audet seriuis dño p̃sente
peccare. Scimus aũt. qm̃ quȩcũq
lex loquitur: his qui in lege st̃
loquitur. Ne dicerent hec inp̾al¬
mo de gentibus dicta: ostendit.
quȩ in lege dicta sunt. his qui
in lege sunt loqui. Queritur sa¬
ne: quomodo uidei dixerunt dm̃
non eẽ: non utiq uerbo dixert̃:
sed oꝑe. Namꝰ qui confitentur se
nosse dm̃. factis aũt negant. gͦ
gentes hic non appellat: qui iam
de illis talia dixerat in ꝓpria cau-¬
sa. Ut om̃e os obstruatur. non
solum gentiũ sed etiam iudeorũ.
dum non habent unde głari.
oꝑibus legis non iustificabitur
om̃is caro coram illo modo non
iustificatur siue oꝑa legis circũ¬
cisionem dicit et sabbatum. et
ceteras cęrimonias. quȩ non tam
adiusticiam quam ad carnis lȩ-¬
ticiam ꝑtinebant. Item. Non con¬
traria sibi dicit apłs. suꝑus di¬

Expanded text:
sit: qui si timorem Dei semper ante oculos sit: qui si timorem Dei semper ante oculos habuissent, non utique deliquissent. Neque enim audet servus, Domino praesente, peccare. Scimus autem quoniam quaecumque lex loquitur, his qui in lege sunt, loquitur. Ne dicerent, haec in psalmo de gentibus dicta, ostendit, quae in lege dicta sunt, his qui in lege sunt, loqui. Quaeritur sane, quomodo Judaei dixerunt Deum non esse. Non utique verbo dixerunt, sed opere. Nam confitentur quidem se nosse, factis autem negant. Ergo gentes hic non appellat: qui jam de illis talia dixerat in propria causa. Ut omne os obstruatur. Non solum gentium, sed etiam Judaeorum: dum non habent unde gloriaroperibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Modo non justificatur. Sive opera legis, circumcisionem dicit, sabbatum, et caeteras caeremonias: quae non tam ad justitiam, quam ad carnis laetitiam pertinebant. Item non contraria sibi dicit Apostolus, superius di
Abbreviated transcription (Latin):
sepulchrum diligent̃ clauditur. ne
adhuc uiuentibus ex alationis suȩ
generet pestem. Linguis sius do¬
lose agebant. aliud ore ꝓmitten¬
tes: aliud corde uolutantes. Uene¬
num aspidum. Horum serpentũ:
pessimũ hoc ẽẽ uenenum. Sub
labiis eorũ. hoc ẽ incorde. Quoꝵ
os maledictione. Non ẽ unius ge¬
neris maledictio: quicquid enim
malo uoto dicitur. sine dubio ma¬
le dicitur. Et amaritudine plenũ
ẽ. Amaritudo: contraria ẽ dulce¬
des eorũ ad effundendum sangui¬
nem. Siue simplicit̃ homicidas
dicit: siue int̾ficiend̾as animas
adulando. Unde in actib apłorũ
dicit paulus. mundus sum asan
giune omĩum. Non enĩ subt̃fugi:
quominus uobis adnunciarem om¬
ne consilium dĩ. Contricio et in¬
felicitas in uiis eorũ. et uiã pacis
non cognouerunt. Conteruntur
et infelices fiunt animȩ indoctri¬
nis eoꝵ : in exemplis conuersatio¬
nis eorũ. Non ẽ timor dĩ ante
oculos eorũ. Intumnore dĩ conclu¬

Expanded text:
sepulcrum diligenter clauditur, ne sepulcrum diligenter clauditur, ne adhuc viventibus exhalatione sua generet pestem. Linguis suis dolose agebant. Aliud ore promittentes, aliud corde volentes. Venenum aspidum. Horum serpentium pessimum dicit esse venenum. Sub labiis eorum. Hoc est, in corde. Quorum os maledictione. Non est unius generis maledictio. Quidquid enim malo voto dicitur, sine dubio mala dicitur. Et amaritudine plenum est. Amaritudo contraria est dulcedes eorum ad effundendum sanguinem. Sive simpliciter homicidas dicit: sive interficientes animas adulando. Unde in Actibus Apostolorum, dicit Paulus: Mundus sum ab omni sanguine. Non enim subterfugi, quo minus vobis annuntiarem omne consilium Dei. Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt. Conteruntur et infelices fiunt animae in doctrinis eorum, vel in exemplis conversationis eorum. Non est timor Dei ante oculos eorum. In timore Dei conclu
Abbreviated transcription (Latin):
quisquã. Esabnus iste unde hoc te¬
stimonium sumptum ẽ: de insipi¬
ente loquitur. quod testimonium
to inuentus sit. Non ẽ intelligens
quiret. Siue idõ non intelligit: qͥa
non querit. Ds̃ aũt tunc requirit᷑
cum eius uoluntas inquiritur. qͥa
om̃is qui peccat non uidit eũ nec
cognouit eũ. eo quod qui peccat
dñ̃ sui non cognouerit uolunta¬
tem. Nam et uulgo nescirȩ dicitur
cuiꝰ uoluntas ignorata ẽ. Simul
inutiles facti sunt. Inutiles: ad opꝰ
quod fuerant ꝓcreati. Non ẽ qui
faciat bonũ : non ẽ usq ad unũ:
nec apostolus. Itm: si non ẽ qui fa-¬
ciat bonũ. quomodo inferuis ple¬
bem suã arguit deuorantes. ut et
inopum consilium confundentes.
plebs eñĩ dĩ non erat si bonũ non
faciebat. maxime cum iusta ibidẽ
generatio appellatur:: Hoc magis
ad psalmi exposicionẽ ꝑtinet: quã
ad apłi causã. Sepulchrum pa¬
tens ẽ guitur eorũ. Fetore doctri
ne et adulatione sua: condempnans
et int̾ficiens audientes: ideo enim

Expanded text:
imo. Psalmus iste, unde hoc testimonium sumptum est, de insipiente loquitur: quod testimonium to inventus sit. Non est intelligens, quirit: seu ideo non intelligit, quia non quaerit. Deus autem tunc requiritur, cum ejus voluntas inquiritur: quia omnis qui peccat, non vidit eum, nec cognovit eum, eo quod, qui peccat, Domini sui non cognoscit voluntatem. Nam et vulgo nescire dicitur, cujus voluntas ignorata est. Simul inutiles facti sunt. Inutiles ad opus ad quod fuerunt procreati. Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Nec Apostolus. Item si non est, qui faciat bonum, quomodo inferius plebem suam arguit devorantes, et inopum consilium confundentes? Plebs enim Dei non erat, si bonum non faciebat: maxime cum justa ibidem generatio appelletur. Hoc magis ad psalmi expositionem pertinet, quam ad Apostoli causam. Sepulcrum patens est guttur eorum. Fetore doctrinae suae, et adulatione contaminans, et interficiens audientes. Ideo enim
Abbreviated transcription (Latin):
Quoꝵ dampnatio iusta ẽ. Quid
iustius. quam ut hanc pęnã sentiãt
quã nos negare m̃titi sunt. qui ni¬
chil magis quã iustũ dĩ iudiciũ
p̃dicamus: Quid gͥ: Precellimꝰ
eos: Nequaquã. Causati enĩ su¬
mus uideos et grecos. om̃s sub pec
cato eẽ. Nos ex udeis: nullã un¬
de maiores simus inuenio causã.
Hoc enĩ inuestigauit ratio. sub
peccato eẽ et iudeos et grecos:
quod non ratione sola colligiooꝰ.
sed etiã de uideis testimoniũ con¬
ꝓbamꝰ. Item: hoc ostendit: qm̃ ui
dei licet legem et ꝓpħas haberẽt.
nichil tam̃ amplius quã gentes
habeant: quia om̃s similit̾ pecca¬
uerunt et egent gła dĩ. Inpsło.xiii

Expanded text:
Quorum damnatio justa est. Quid Quorum damnatio justa est. Quid justius, quam ut hanc poenam sentiant, quam nos negare mentiti sunt: qui nihil magis, quam justum Dei judicium praedicamus. Quid ergo, praecellimus eos? Nequaquam. Causati enim sumus, Judaeos etcato esse. Nos ex Judaeis nullam, unde majores simus, invenio causam. Hoc enim investigavit ratio, sub peccato esse, et Judaeos et Graecos, quod non ratione sola colligimus, sed etiam de Judaeis testimonio comprobamus. Item hoc ostendit: quomodo Judaei licet Legem et Prophetas haberent, nihil tamen amplius, quam gentes habebant: quia omnes similiter peccaverunt, et egent
Abbreviated transcription (Latin):
quid iniquus ds̃: Iniquũ ẽ: siin
illos uindicat. qui idõ peccauerũt
ut ille iustior appareret. Item: ñ
quod nr̃a iniquitas addat iusticiã
dõ: sed in temꝑe quando inuidici¬
um cũ dõ ueniemus. non obser¬
uantes p̃cepta eus ꝓmissionum
retributione fraudamur. Unde os¬
tenditur ds uerax: quia quȩ ꝓ¬
musit scĩs. peccatorib non dat.
inusticiã : si scđm te humana ini
Quid adhuc et ego. hoc ẽ insu¬
ꝑ iudicor. ego Quicunq menti¬
or homo: qui cum laudare de¬
beren si meo m̃dacio dĩ ueritas
comꝓbat᷑. Tanquam peccator
uidicor: et non sicut blasfemamur:
et sicut auint nos quidam dicere.
Ut qui me ita iuidicat quasi pec¬
cantem. et non sicut quidã nos
auint dicere. quod quanto maio¬
ra mala fecerimꝰ. tanto maiora bo¬
na recipiamꝰ. Faciamꝰ mala ut ue¬
niant nobis bona: hoc fortasse
ideo putabant. quia non intelle¬
xerunt quod qui dicebat. ubi abun¬
dauit peccatũ. suꝑ abundauit gr̃a.

Expanded text:
quid iniquus est Deus? Iniquum est, si in quid iniquus est Deus? Iniquum est, si in illis vindicat, qui ideo peccaverunt, ut illis justior appareret. Item non quod nostra iniquitas addat justitiam Deo, sed in tempore, quando in judicium cum Deo venimus, non observantes praecepta ejus, promissionum retributionem fraudamus. Unde ostenditur Deus verax; quia quae promisit sanctis, peccatoribus non dat. justiQuid adhuc et ego. Hoc est, insuper judicor ego quicumque mentior homo, qui laudari deberem, si meo mendacio, Dei veritas comprobatur. Tamquam peccator judicor? Et non sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere. Ut qui me ita judicat, qua peccantem, et non sicut quidam nos aiunt dicere: quod quanto majora mala fecerimus, tanto majora bona recipiamus. Faciamus mala, ut veniant bona. Hoc fortassis ideo putabant: quia non intellexerunt, quod quidam dicebat: Ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia.
Abbreviated transcription (Latin):
Quid enĩ si quidam illoꝵ non ere¬
diderunt. nunquid incredulitas
eorũ fidem dĩ euacuauit: Absit.
F idem ꝓmissorũ: cum dictum ẽ¬
abrahȩ. quia insemine tuo bene¬
aũt homo mendax. Hic om̃is ꝓ
ma xima parte dicit. sicut. om̃s
sua querunt: et. om̃s me dereli¬
nium ita posuit Paduersa. quasi
ui: ut tu iustus appareas me ui¬
dicando. Sed uerus sensus sic se
habet quia ꝓmiserat se ds̃ sine
ꝑsonarũ acceptione in peccantib
uindicare. et quidã eius pacien¬
tiam m̃daciũ iudicabant: iuncit
cũ udicauerit. quando eorũ fac¬
ta punit. inquibus nemo puta¬
uerat uindicare. Aliter. basti te
de hominib curam habere: qui
ꝑ ꝓpħam mea abscondita reue¬
lasti. et uicisti eos qui te ineuri¬
osum humanorũ actuũ ẽẽ confin¬
gunt. Huc usq obiectio cucurrit. Iam
incipit apostolus respondere. Uiii.¬
Si aũt iniquitas nr̃a iusticiam dĩ
commendat. quid dicemus : Nun¬

Expanded text:
Quid enim, si quidam illorum non creQuid enim, si quidam illorum non crediderunt? Numquid incredulitas illorum fidem Dei evacuavit? Absit. Fidem promissorum, cum sit dictum Abrahae: Quia in semine tuo beneautem homo mendax. Hic omnis, pro maxima parte dicit, sicut: Omnes sua quaerunt. Et omnes me derelinium ita posuit pars adversa, quasi vi, ut tu justus appareas, me judicando. Sed verus sensus sic se habet: quia promiserat se Deus sine personarum acceptione in peccantibus vindicare: et quidam ejus patientiam mendacium judicabant, vincit cum judicaverit, quando eorum facta puniet: in quibus nemo putaverit vindicari. Aliter: Probasti te curam de hominibus habere, qui per Prophetam mea abscondita revelasti, et vicisti eos, qui te incuriosum humanorum actuum esse confingunt. Hucusque objectio cucurrit: jam incipit Apostolus respondere. Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Num
Abbreviated transcription (Latin):
solus uideat ds̃. III Quid gͦ am¬
plius ẽ uideo. aut que ucilitas cir¬
cũncisionis: Multũ ꝑ omnẽ modũ.
Exꝑsona iudei int̾rogantis dicitur:
nem modũ. Ideo aũt multũ int̾est.
non quia circuncisionẽ in carne
acceꝑunt: sed quia credita sunt
illis eloquia dñi. Item reddit ratio¬
nem quod lex contempta non pro¬
sit. et quod carnalis circumcisio¬
nis p̾rogatuia. nullis oꝑib fulta.
sit uana. Int̾rogat quid ampluis
habeat uideus: ex cuiꝰ ꝑsona res¬
pondetur. multũ ꝑ om̃em modũ.
Nam si ipsius sensus ẽ. multũ ꝑom
nem modũ. et om̃is homo m̃dax.
quomodo postea contra uenit di¬
cens. si aũt iniquitas nr̃a iusticiã
dĩ commendat. quid dicemus:
Nunquid iniquus ẽ ds̃: Absit:
et cȩtera. Postremo quomodo u¬
deos nichil ampluis habere confir¬
mat. si hic multũ habere comme¬
morat: Primũ quidẽ. quia credi¬
ta sunt illis eloquia dĩ. Hoc estis
dicturi. Primũ quod credita sunt
illis ȩloquia dĩ. et gentib nulla.

Expanded text:
id ergo amplius est Judaeo: aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Ex persona Judaei interrogantis, dicitur, nem modum. Ideo autem multum interest: non quia circumcisionem in carne acceperunt, sed quia credita sunt illis eloquia Dei. Item reddit rationem, quod lex contempta non prosit, et quod carnalis circumcisionis praerogativa, nullis operibus fulta, sit vana. Interrogat, quid amplius habeat Judaeus. Ex cujus persona respondetur: Multum per omnem modum. Nam si ipsius sensus est: multum per omnem modum, et omnis homo mendax: quomodo postea contravenit, dicens: Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Numquid iniquus Deus? Absit, etc. Postremo, quomodo Judaeos nihil amplius habere confirmat, si hic multum habere commemorat? Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei. Hoc estis dicturi: primum, quod credita sunt illis eloquia Dei, et gentibus nulla.
Abbreviated transcription (Latin):
gerens iħu naue. cui popłm scdo
bit quod ex natura ẽ p̃pucium.
legem consummans. te: qui ꝑlit¬
teram et circumcisionẽ p̃uarica¬
tor legis sis. Siue dum litterȩ cir
quod lex dixit: hoc ẽ ut . xp̃m
credens. ueram circumcisionem
acciꝑes. Non enĩ qui in manife-¬
sto iuideus ẽ: neq que mani feste
in carne circuncisio: sed qui in
abscondito uideus. ipse ẽ uerus.
Omĩa enĩ que antea circa exteri¬
orem hominẽ gerebantur: figurã
interioris habebant. Et circunci¬
sio cordis. ẽ De qua scriptũ ẽ in le
ge: In nouissimis dieb cucum eidet
ds̃ cor tuũ: et cor seminis tui: ad

Expanded text:
gerens Iesu Naue populum secundo gerens Iesu Naue populum secundo bit, quod ex natura est praeputium, legem consummans, te, qui teram et circumcisionem praevaricator legis es. Sive dum litterae circquod lex dicit: hoc est, ut Christo credens, veram circumcisionem acceperis. Non enim, qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto in carne est circumcisio: sed qui in abscondito Judaeus est. Ipse est verus. Omnia enim, quae antea circa exteriorem hominem gerebantur, figuram interioris habebant. Et circumcisio cordis. De qua scriptum in ge: In novissimis diebus circumcidet Deus cor tuum, et seminis tui, ad
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut exemplo in obedientiȩ
ade peccauerunt multi: ita et
xp̃i obedientia iustificantur mul¬
ti. Grande ergo crimen inobedi¬
entia ẽ. quod tantos occidit.
Lex aũt subintrauit: ut abun¬
daret delictum. Ne dicerent. sed
nobis lex peccatũ dimisit: non
inquit uenit dimittere sed mon¬
strare delicta. & dum scienter
peccatur: cȩpit abundare delic¬
tum. quasi si diceret ut udeo
lex peccatũ non abstulit. sed
adiecit: non tamen suo uicio: sed
illoꝵ. Subintrauit aũt. hoc ẽ subi¬
to intrauit: Ita contigit: ut abun¬
daret delictum. Ubi aũt abunda¬
uit delictum: suꝑ abundauit gr̃a.
Sicut ait saluator. cui plus dunit¬
ticur. ampluis diligit: manifestata
tur gratiȩ magnitudo E ꝑ in¬
debitum caritatis.
Manifestantur beneficia: cum
ccontrario indignorũ meritis com¬
parantur. Mors eiũ ꝑ adam reg¬

Expanded text:
Sicut exemplo inobedientiae Sicut exemplo inobedientiae Adae peccaverunt multi, ita et Christi obedientiae justificantur multi. Grande ergo crimen inobedientiae est, quod tantos occidit. Lex autem subintravit, ut abundaret peccatum. Ne dicerent Judaei: Sed nobis lex peccatum dimisit: non, inquit, venit dimittere, sed demonstrare delicta. Et dum scienter peccatur, coepit abundare delictum: quasi si diceret: ut video, lex peccatum non abstulit, sed adjecit: non tamen suo vitio, sed illorum; subintravit, hoc est, subito intravit, et ita contingit ut abundaret delictum. Ubi autem abundavit delictum, superabundavit et gratia. Sicut ait Salvator: Cui plus dimittitur, amplius diligit. Manifestata tur gratiae magnitudo, et redebitum charitatis.Manifestantur beneficia dum econtrario indignorum meritis comparantur: mors enim per Adam reg
Abbreviated transcription (Latin):
iħm xp̃m. Quã multa peccata
dimisit. et abundantiam dona¬
tionis sp̃s scĩ. quia multa sunt
dona. Ipsa eñi iusticia donatur
ꝑbaptismũ: non ex merito pos¬
sidetur. Igitur sicut ꝑunuis de¬
lictum in om̃s homines incon-¬
dempnationẽ : sic et ꝑ unius ui¬
sticiam in om̃s homines iniusti¬
ficationem uite. Mors regna¬
uit: sub auditur. ita et ꝑiustifi¬
cationem gra regnabit. Iam su¬
ꝑius dixit: nunquid iniquus ds̃
qui infert iram: Et adiecit. Ab¬
sit. Quomodo potest modo uni¬
us delictum ade om̃s homines
condempnare. cum nec unius
xp̃i iusticia om̃s homines iusti¬
ficati sint : Om̃s enĩ dicens: nõ
generalit̃ dicit. sed unius cuiꝰq
partis significat multitudinẽ.
Alioquin sinueniuntur om̃s ho¬
mines iustificati in xp̃o. sicut
et in adam condempnati. non
erit ultra qui puniatur. Sicut
enĩ ꝑ inobedientiam unuis ho¬
minis peccatores constrauti sunt
multi: ita et ꝑ unuis obedicio¬
nem usti consticuuntur multi.

Expanded text:
istum. Quare multa peccata dimisit, abundantia donationis Spiritus sancti, quia multa sunt dona. Ipsa enim justitia donatur per baptismum, non ex merito possidetur. Igitur sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem: sic et per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae. Mors regnavit: subauditur, ita et per justificationem gratia regnavit. Itemque superius dicit: Numquid iniquus Deus, qui infert iram? Et adjecit: Absit; quomodo potest unius delicto Adae, omnes homines condemnare? cum nec unius Christi justitia, omnes homines justificati sunt? Omnes autem dicens, non generaliter dicit, sed uniuscujusque partis significat multitudinem. Alioquin inveniuntur omnes homines justificati in Christo, sicut et in Adam condemnati: et non erit ultra, qui puniatur. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi: ita et per unius obedinem justi constituentur multi.
Abbreviated transcription (Latin):
centũ et̾nitatẽ putamꝰ. Ille autẽ
apud quẽ mille anni ꝓ uno st̃ die
centũ annos unuis hore suȩ spatio
non coequat. quia ꝓpt̾ hoc par¬
uũ ẽ apud eũ. cũ etiã homines so¬
dens eger ad uulnera maiora ute
ris remedio ipso. quia uixta sen¬
tentiã beati iob penitentie loco ab¬
uteris in suꝑbiã. Unde non agnita
pietas mauis tibi iudiciũ parcat.
ut uindictam sentiat. qui miscdiã
sentire contempsit. Item. Ome enĩ
cor quod non sentit: induratur.
Hoc eni mͦ. indurauit ds̃ cor pha¬
raonis. Thesaurizas tibi iram in
diȩ irȩ. et reuelationis iusti udiciidĩ.
qui reddet unicuiq scđ̾m oꝑa sua.
Indie uidicii iram tibi suꝑ iram ip¬
se condis: qui die definito. et cer¬
to tempore apparebit. His quidẽ
qui scđm patientiã boni oꝑis. Bo¬
ni oꝑis merces ꝑ pacientiã expecta¬
tur: quia in p̃senti uita ñ redditur.

Expanded text:
centum aeternitatem putamus. Ille autem, centum aeternitatem putamus. Ille autem, apud quem mille anni pro uno sunt die, centum annos unius horae suae spatio non coaequat; quapropter hoc parvum est apud eum: cum etiam homines sodens aeger, ad vulnera major abuteris ipso remedio: quia juxta sententiam beati Job, poenitentiae loco abuteris in superbiam. Unde non agnita pietas majus tibi judicium parat: ut vindictam sentiat, qui misericordiam sentire contempsit. Iterum, omne enim cor, quod non sentit, induratur. Hoc enim modo iuduravit Deus cor Pharaonis. Thesaurizas tibi iram in die irae, et revelationis justi judicii Dei: qui reddit unicuique secundum opera ejus. In diem judicii, iram tibi super iram ipse condis: qui die definito, et certo tempore apparebit. His quidem qui secundum patientiam boni operis. Boni operis merces per patientiam exspectatur: quia in praesenti vita
Abbreviated transcription (Latin):
nitatis intuens. putas iam non eẽ
iudiciũ : Audi immo scripture sen¬
tenciã. Non tardat dñs ꝓmissis: sed
pacient̃ agit ꝓpt̾ uos. nolens aliquẽ
ꝑire. s om̃s ad penitentiã conuer-¬
ti. Bonus ẽ ex pectando: ustus ẽ
puniendo. Unde ammonet ꝓpħ̃a:
ne tardes conuerti ad dnm̃: neq
differas de die indiẽ. Subito uenit
ira eius: et in tempore iundictȩ te. disꝑdet
& iterũ. Ne dixeris. peccaui. et qͥd
accidit michi triste: Est eñĩ altis¬
simus. patiens redditor. Multũ se
homines ꝑ patientiã dĩ seduicunt: qͥa
non uult statim punire peccantes:
putat᷑ aũt aut res humanas mini¬
me curare. aut culpas indulgere.
quia differt. Pleriq etiã contra
se calumpniant᷑. cur in p̃senti non
reddat: non intelligentes quod si
ita fieret. nullus pene hominum
remansisset. nec unquã de iniustis
fierent iusti. Idõ hominib uidetur
ds̃ diu expectare peccantes. quia
is cũ pauaemporis simꝰ aniges

Expanded text:
nitatis intuens, putas jam non esse nitatis intuens, putas jam non esse judicium? Audi Scripturae sententiam: Non tardat Dominus promissis, sed patienter agit propter vos nolens aliquem perire, sed omnes ad poenitentiam converti. Bonus est exspectando, justus est puniendo. Unde admonet Propheta: Ne tardes converti ad Dominum, neque differas de die in diem: subito venit ira ejus, et in tempore vindictae disperdet te. Et iterum: Ne dixeris: Peccavi, et quid accidit mihi triste? est enim Altissimus patiens redditor. Multi se homines per patientiam Dei seducunt: qui nonvult statim punire peccantes: putatur enim aut res humanas minime curare, aut culpas indulgere, quia differt. Plerique etiam contra se calumniantur, cur in praesenti non reddit: non intelligentes, quod si ita fieret, nullus pene hominum remaneret: nec umquam de injustis fierent justi. Ideo autem hominibus videtur Deus diu exspectare peccantes: quia nos cum parvi temporis simus, annos
Abbreviated transcription (Latin):
quo udicabuntur huiꝰmodi. qui
condempnare in aliis potuerunt:
que ipsi commitere non timuert.
Si enĩ tu peccator peccatorẽ tibi
similẽ uidicas. quantomagis ds̃ ui¬
stus te uidicabit inuistũ. ne illi
mala placere et displicere bona
forsitan uideant᷑: Quippe. quem
sine ꝑsonarũ acceptione.nec ami¬
cis suis nec angłis legimus peꝑcis¬
se peccantibꝰ. Humanum aũt iudi¬
cium: multis modis corrumpitur
amore. timore. auaricia. sepe uidicii
integritas uolat᷑: et contra usticie
regulam intdum miscđia inclinatur.
An diuitias bonitatis euis et pacien¬
tiȩ et longanimitatis contempnis:
Ignoras qm̃ benignitas dĩ ad peni¬
tentiã te adducit: Hic aꝑte mon¬
stratur: quare peccatori desideria
cordis sui dimiserit ds̃. et cũ pos¬
sit ꝓhibere peccantẽ. uł inferre
uindictam. mauult conuerti ad pe¬
nitentiã. Item nunquid ꝓptea tibi
de inpunitate blandiris. quia ds̃
in p̃senti non reddit: & longitudi¬
nem temporis. et abundantiã bo¬

Expanded text:
quo judicabantur hujusmodi, qui non condemnare in aliis potuerunt, quae ipsi committere non timuerunt. Si enim tu, peccator, peccatorem tibi similem judicas, quanto magis Deus justus te judicabit injustum! ne illi mala placere, et displicere bona forsitan videantur: quippe quem sine personarum acceptione, nec amicis suis, nec angelis legimus peperse peccantibus. Humanum autem judicium multis modis corrumpitur. Amore, odio, timore, avaritia saepe judicii integritas violatur: et contra justitiae regulam interdum misericordia inclinatur. An divitias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Hic aperte monstratur quare peccatori desideria cordis sui dimiserit Deus: et cum possit prohibere peccantem, vel inferre vindictam, mavult converti ad poenitentiam. Item numquid propterea tibi de impunitate blandiris, quia Deus in praesenti non reddit: et tu longitudinem temporis, et abundantiam bo