comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
oxascones ⁊ leuitas armoꝵ. ⁊ lociin quo
res gerebat᷑ situs. econtra francos ⁊ armo¬
rum gͣuitas ⁊ loci iniquitas ꝑ omnia was¬
conib reddidit impares. In quo p̃lio egi¬
harddus regie m̃se p̃positus. anshelmꝰ comes
neꝙ hoc factum ad p̃sens uindicari po¬
terat. qͥa hostis cede ꝑpetrata ita disꝑsus
ẽ. ut ne fama qͥdem remaneret ubi¬
nam gentiũ queri potuisset. Domuit
⁊ britones qͥ ad occidentem in extrema
parce qͣdam gallie suꝑ litꝰ occeani residen¬
tes. dicto obaudientes ñ erant. missa in e¬
os expeditione: qͥ ⁊ obsides dare ⁊ q̃ im¬
ꝑarent᷑ se facturos polliceri coactisun.
Ipse postea cũ exercitu italiam ing̾ssus.
ac ꝑ romã iter agens. capuam campanie
urbem accessit: atq ibi positis castris.
bellum beneuentans ni dederentur
cõminatꝰ ẽ. P̃uenit hoc dux gentis ara¬
gisus. filios suos rumoldum ⁊ grimol¬
dum cũ magna pecunia obuiam regi

Expanded text:
Wascones et levitas armorum, et loci in quo Wascones et levitas armorum, et loci in quo res gerebatur situs; e contra Francos et armorum gravitas et loci iniquitas per omnia Wasconibus reddidit impares. In quo proelio Eggihardus regiae mensae praepositus, Anselmus comes Neque hoc factum ad praesens vindicari poterat, quia hostis re perpetrata ita dispersus est, ut ne fama quidem remaneret, ubinam gentium quaeri potuisset. 10. Domuit et Brittones qui ad occidentem in extrema quadam parte Galliae super litus occeani residentes, dicto audientes non erant, missa in eos expeditione, qua et obsides dare, et quae imperarentur se facturos polliceri, coacti sunt. Ipse postea cum exercitu Italiam ingressus ac per Romam iter agens, Capuam, Campaniae urbem, accessit, atque ibi positis castris, bellum Beneventanis, ni dederentur, comminatus est. Praevenit hoc dux gentis Aragisus, filios suos, Rumoldum et Grimoldum, cum magna pecunia obviam regi
Abbreviated transcription (Latin):
finioꝵ loca p̃sidiis. hispaniar ꝗͣ. maxĩo
pot̾at belli apparatu agg̃ditur: saltuꝙ
pirenei suꝑato. omnib que adierat op¬
pidis atq castellis in deditionem acce¬
ptis. saluo ⁊ incolumi ex̾citu reu̾tit᷑.
p̾ter quod in ipso pirenei iugo wasco¬
num ꝑfidiam parumꝑ in redeundo
contigit exꝑiri. Nam cum agmine
longo ut loci ⁊ angustiarum sitꝰ ꝑmit¬
tebat porrectꝰ iret exercitus: Wasco¬
nes in sũmi montis uertice positis in
sidiis. est enim locus ex opacitate sil¬
uarum quaꝵ ibi maxima ẽ copia insi¬
diis ponendis oportunus. extremam im¬
pedim̃toꝵ partem.:⁊ eos qui nouissum
agminis incedentes. subsidio p̃cedentes
tuebantur desuꝑ incursantes. in subie¬
ctam uallem deiciunt. consertoq p̃lio
cũ eis. usq ad unũ om̃s int̾ficiunt: ac di¬
reptis impedim̃tis. noctis beneficio que
iam instabat ꝓtecti sũma cũ celi̾tate in
diu̾sa disꝑgunt᷑. Adiuuabat in hoc facto

Expanded text:
onfiniorum loca praesidiis, Hispaniam quam maximo onfiniorum loca praesidiis, Hispaniam quam maximo poterat belli apparatu adgreditur; saltuque Pyrinei superato, omnibus, quae adierat, oppidis atque castellis in deditionem acceptis, salvo et incolomi exercitu revertitur; praeter quod in ipso Pyrinei iugo Wasconicam perfidiam parumper in redeundo contigit experiri. Nam cum agmine longo, ut loci et angustiarum situs permittebat, porrectus iret exercitus, Wascones in summi montis vertice positis sidiis--est enim locus ex opacitate silvarum, quarum ibi maxima est copia, insidiis ponendis oportunus--extremam impedimentorum partem, et eos, qui novissimi agminis incedentes, subsidio praecedentes tuebantur, desuper incursantes, in subiectam vallem deiciunt, consertoque cum eis proelio, usque ad unum omnes interficiunt, ac direptis impedimentis, noctis beneficio, quae iam instabat, protecti, summa cum celeritate in diversa disperguntur. Adiuvabat in hoc facto
Abbreviated transcription (Latin):
tanta indiu̾sis t̾raꝵ partib bella contͣ
francos erorta sint. ⁊ sollertia regis ad¬
ministrata. ut m̾ito intuentib in dubi¬
um euenire possit. utrum in eo autla¬
boꝵ patientiam. aut felicitatem potius
mirari conueniat. Nam biennio añ
italicũ bellũ hoc sumpsit exordium.
& cum sine int̾missione gereret᷑. nich
tamen exhis que alicubi erant gerẽda
dimissum. aut ulla in ꝑte ab eque oꝑ¬
oso certamine cessatũ est. Ham rex
omniũ qui sua etate gentib dñabat᷑.
i prudentia maximꝰ ⁊ animi magni¬
tudine p̾stantissimꝰ. nichil in his que
uel suscipienda erant uel exeq̃nda. aut
ꝓpt̾ laborem detͤctauit. aut ꝓpt̾ ꝑicłm
ex horruiit. uerum unum quodꝙ scd̾m
suam qͣlitatem ⁊ subire ⁊ fe̾re doctꝰ. nec
in adu̾sis cedere. nec in ꝓsꝑis falso blan¬
dienti fortune assentire solebat. Cũ enĩ
assiduo ac pene continuo cũ saxonib
bello c̾taretur: dispositis ꝑ congrua ꝯ¬

Expanded text:
tanta in diversis terrarum partibus bella contra tanta in diversis terrarum partibus bella contra Francos et exorta sint et sollertia regis administrata, ut merito intuentibus in dubium venire possit, utrum in eo aut laborum patientiam aut felicitatem potius mirari conveniat. Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit exordium, et cum sine intermissione gereretur, nihil tamen ex his quae aliubi erant gerenda dimissum aut ulla in parte ab aeque operoso certamine cessatum est. Nam rex, omnium qui sua aetate gentibus dominabantur et prudentia maximus et animi magnitudine praestantissimus, nihil in his quae vel suscipienda erant vel exsequenda aut propter laborem detractavit aut propter periculum exhorruit, verum unumquodque secundum suam qualitatem et subire et ferre doctus nec in adversis cedere nec in prosperis falso blandienti fortunae adsentiri solebat. 9. Cum enim assiduo ac poene continuo cum Saxonibus bello certaretur, dispositis per congrua c
Abbreviated transcription (Latin):
da diuisione distͥbuit. eaꝙ conditione a
rege ꝓposita ⁊ ab illis suscepta. tͣctum ꝑ
tot annos bellum constat ẽẽ finitum. at
abiecto demonũ cultu. ⁊ relictis patͥis
cerimoniis. xpiane fidei atꝙ religionis
sacͣmenta susciꝑent: ⁊ francis adunati
unꝰ cum eis ppłs effic̾e̾ntur. Hoc bellolic
ꝑ multum tp̃ris spacium traheret᷑. ipse ñ
ampliꝰ cũ hoste ꝙͣ bis acie conflixit. semel¬
iuxta montem qͥ oseneggi dicitur. in lo¬
co theot. melli nominato: ⁊ it̾m apud hasa
fluuiũ :⁊ hoc uno m̃se. paucis quoq int̾¬
positis dieb. his duobȩ p̃liis hostes ad eo ꝓ¬
fligati ac deuicti sunt. ut ult̾ius regem
neq ꝓuocare. neq uenienti resistere nisi
aliqua munitione loc defensi auderent.
Puires tñ eo bello tam ex nobilitate fran¬
coꝵ quã saxonũ. ⁊ functi sũmis honori¬
b uiri consumpti sunt: tandemq anno
tcesimo.iii. finitum ẽ. cum int̾m tot ac

Expanded text:
da divisione distribuit. Eaque conditione a da divisione distribuit. Eaque conditione a rege proposita et ab illis suscepta, tractum per aliquod annos bellum constat esse finitum, ut, abiecto demonum cultu et relictis patriis cerimoniis, Christiane fidei atque religionis sacramenta perciperent et Francis adunati unus cum eis populus efficerentur. Hoc bellum licet per multum temporis spacium traheretur, ipse non amplius cum hoste quam bis acie conflixit. iuxta montem qui Osneggi dicitur in loco Theotmelli nominato et iterum apud Hasa fluvium, et hoc uno mense, paucis quoque interpositis diebus. His duobus proeliis hostes adeo profligati ac devicti sunt, ut ulterius regem neque provocare neque venienti resistere, nisi aliqua loci munitione defensi, auderent. Plures tamen eo bello tam ex nobilitate Francorum quam Saxonum et functi summis honoribus viri consumpti sunt. Tandemque anno tricesimo tertio finitum est, cum Interim tot ac
Abbreviated transcription (Latin):
ad ea ꝑu̾tenda semꝑ fuere p̃cipites. ut ñ
sit satis estimare. ad utrum hoꝵ faciliores
ueruis dicipossint. qͥppe cũ pꝰ inchoatum
cum eis bellum uix ullus annus. a .xx.actꝰ¬
sit. quo ñ ab eis huiuscemodi facta sit ꝑmu¬
tatio. S magnanimitas regis acꝑpetua tã ĩ
ad u̾sis. qͣm in ꝓsꝑis m̃tis constantia. nulla eoꝵ
mutabilitate ueluinci pot̾at. uel ab his
que agere ceꝑat defa tigari. Nam ñꝗͣ.
eos huiꝰcemodi aliqͥd ꝑpetͣntes. impu¬
ne fe̾re passus ẽ: quin aut ipse ꝑse ducto.
aut ꝑ comites suos misso ex̾citu. ꝑfidiam
ulcisceretur. ⁊ dignam ab eis penam exi¬
geret. usꝙ dũ omnib qui resist̾e solebai
ꝓfligatis. ⁊ in suam potestatem redactis.
decem milia hominum ex his qui utͣsq
ripas albis fluminis in colebant. tum uxo¬
rib ⁊ paruulis sublatos tͣnstulit. ⁊ huc at¬
q illuc ꝑ galliam ⁊ germaniam multimo¬

Expanded text:
ad eadem pervertenda semper fuere praecipites, non ad eadem pervertenda semper fuere praecipites, non sit ut satis aestimare, ad utrum horum faciliores verius diei possint; quippe cum post inchoatum cum eis bellum vix ullus annus exactsit, quo non ab eis huiuscemodi facta sit permutatio. Sed magnanimitas regis ac perpetua tam in adversis quam in prosperis mentis constantia nulla eorum mutabilitate vel vinci poterat vel ab his quae agere coeperat defatigari. Nam numquam eos huiuscemodi aliquid perpetrantes inpune ferre passus est, quin aut ipse per se ducto aut per comites suos misso exercitu perfidiam ulcisceretur et dignam ab eis penam exigeret, usque dum, omnibus qui resistere solebant profligatis et in suam potestatem redactis, decem milia hominum ex his qui utrasque ripas Albis fluminis incolebant cum uxoribus et parvulis sublatos transtulit et huc atque illuc per Galliam et Germaniam multimo
Abbreviated transcription (Latin):
maiores. uł montium iuga int̾iecta utro¬
rumꝙ agros c̾to limite dist̾minant. In qͥ¬
b cedes ⁊ rapine: ⁊incendia uicissim fieri
ñ cessabant. Quib adeo franci sunt irrita¬
ti.ut ñ iam uicissitudinem reddẽ. s aꝑtũ
contͣ eos bellum susciꝑe dignũ udica¬
rent. Susceptum ẽ gͥ adu̾sꝰ eos bellum
qd̾ magna utrimq animositate. tam̃
maiore saxonũ. quã francoꝵ damno ꝑ
continuos.xxx.iii. annos gerebatur. Po¬
t̾ãt si quidem citiꝰ finiri. si saxonũ hoc
ꝑfidia pateretur. Difficile dictu ẽ. qͦti¬
ens suꝑati ac supplices regi se dedideruis:
imꝑata facturoᷤ polliciti sunt: obsides qͥ
imꝑabantur absꝙ dilatione dederiui.
legatos qui mittebantur susceꝑunt:
aliquotiens ita domiti ⁊ emolliti ut eti¬
am cultum demonum dimitt̾e:⁊ xp̃ia¬
ne religioni se subdere uelle ꝓmitt̾ent.
S sic̃ adhec facienda aliquotiens ꝓni. sic

Expanded text:
maiores vel montium iuga interiecta utromaiores vel montium iuga interiecta utrorumque agros certo limite disterminant, in quibus caedes et rapinae et incendia vicissim fieri non cessabant. Quibus adeo Franci sunt irritati, ut non iam vicissitudinem reddere, sed apertum contra eos bellum suscipere dignum iudicarent. Susceptum est igitur adversus eos bellum, quod magna utrimque animositate, tamen maiore Saxonum quam Francorum damno, per continuos triginta tres annos gerebatur. Poterat siquidem citius finiri, si Saxonum hoc perfidia pateretur. Difficile dictu est, quoties superati ac supplices regi se dediderunt, imperata facturos polliciti sunt, obsides qui imperabantur absque dilatione dederunt, legatos qui mittebantur susceperunt, aliquoties ita domiti et emolliti, ut etiam cultum daemonum dimittere et Christianae religioni se subdere velle promitterent. Sed sicut ad haec facienda aliquoties proni, sic
Abbreviated transcription (Latin):
tes in cȩlum scopuli atq asꝑe cautes suꝑa¬
te sint. hoc loco desc̾berem. nisi uite illius
modum potius ꝙͣ. belloꝵ que gessit euen¬
tus. memorie mandare. p̃senti oꝑe anĩo
eẽt ꝓpositum. fus tñ huiꝰ bellifuit. sub¬
acta italia. ⁊ rex desidius ꝑpetuo exilio
deportatus: ⁊ filius ad algisiis italia ptilsꝰ.
⁊res a longobardoꝵ regib erepte adria¬
no romane eccłie rectori restitute. Post cuiꝰ
finem.saxonicum bellum quod quasunt̾¬
missum uidebatur repecitum ẽ: quo nullũ
neꝙ ꝓlixius. neq atrocius francoꝵꝙ ppło la¬
boriosius suscep tum ẽ. quia saxones
sic̃ om̃s fere ger maniam incolentes
nationes:⁊ natura feroces:⁊ cultui demonũ
dediti. nr̃e religioni contͣrii. neꝙ diuina neq
humanaiura. uel polluere uel tͣnsgͥdi inho¬
nestum arbitrabantur. Suberant et cause
que cotidie pacem conturbare pot̾ant. t̾-
contigui. p̃ter pauca loca in quib uł silue

Expanded text:
tes in caelum scopuli atque asperae cautes superates in caelum scopuli atque asperae cautes superatae sint, hoc loco describerem, nisi vitae illius modum potius quam bellorum, quae gessit, eventus memoriae mandare praesenti opere animo esset propositum. Finis tamen huius belli fuit subacta Italia et rex Desiderius perpetuo exilio deportatus et filius eius Adalgisus Italia pulsus et res a Langobardorum regibus ereptae Hadriano Romanae ecclesiae rectori restitutae. 7. Post cuius finem Saxonicum, quod quasi intermissum videbatur, repetitum est. Quo nullum neque prolixius neque atrocius Francorumque populo laboriosius susceptum est; quia Saxones, sicut omnes fere Germaniam incolentes nationes, et natura feroces et cultui daemonum dediti nostraeque religioni contrarii neque divina neque humana iura vel polluere vel transgredi inhonestum arbitrabantur. Suberant et causae, quae cotidie pacem conturbare poterant, tercontigui, praeter pauca loca, in quibus vel silvae
Abbreviated transcription (Latin):
litñ ⁊ labore c̾tatum. ⁊ fine constat ẽẽ com¬
pletum. Pipinꝰ quidem haistulfũ regem
paucoꝵ dierum obsidione apud ticinum
comƿulit ⁊ obsides dare. ⁊ erepta romaniᷤ
oppida ⁊ castella restituere. atq ut reddi¬
ta ñ repeterent᷑ sacram̃to fidem facere.
karolus uͦ post inchoatum a se bellum ñ
pus destitit. ꝙͣ ⁊ desid̾ium regem quem
longa obsidione fatigau̾at. in deditionẽ
susciꝑet. filiũ eiꝰ ad algisum in quẽ spes
omniũ inclinate uidebantur. ñ solum reg¬
no. s etiam italia excedere compelleret. oĩa
romanis erepta restitueret: roudgausum
foro uiliani ducatus p̃fectum res nouas mo¬
lientem oppͥm̾et. totamq italiam sue diti¬
omi subuigaret. sub acteq filium suũ pipi¬
num regem imponeret.Italiam intͣnti ꝗͣ.
difficilis alpium tͣnsitus fu̾it. qͣntoq fran¬
coꝵ labore inuia montiũ iuga.:⁊ eminen¬

Expanded text:
li tamen et labore certatum et fine constat esse conli tamen et labore certatum et fine constat esse conpletum. Pippinus siquidem Haistulfum regem paucorum dierum obsidione apud Ticenum conpulit et obsides dare et erepta Romanis oppida atque castella restituere atque, ut reddita non repeterentur, sacramento fidem facere; Karolus vero post inchoatum a se bellum non prius destitit, quam et Desiderium regem, quem longa obsidione fatigaverat, in deditionem susciperet, filium eius Adalgisum, in quem spes omnium inclinatae videbantur, non solum regno, sed etiam Italia excedere conpelleret, omnia Romanis erepta restitueret, Hruodgausum Foroiuliani ducatus praefectum res novas molientem opprimeret totamque Italiam suae ditioni subiugaret subactaeque filium suum Pippinum regem inponeret. Italiam intranti quam difficilis Alpium transitus fuerit, quantoque Francorum labore invia montium iuga et eminen
Abbreviated transcription (Latin):
aqͥtaniam relinquere. ⁊ uasconiam pe¬
tere coegit. Quẽ tñ ibi consistere ñ su¬
stinens: tͣnsmisso anne garronna. lupo
wasconũ duci ꝑ legatos mandat. ut
ꝑfugam reddat: qd̾ ni festinato faciat.
bello se eum expostulaturum. Es lupꝰ
saniori tisꝯ consilio. ñ solum hunaldũ
reddidit. s etiam se ipsum cũ ꝓuincia
cuip̃erat. eius potestati ꝑmisit. Com¬
positis in aqͥtania reb. eoq bello finito.
regni quoꝙ socio iam reb humanis ex¬
empto. rogatu ⁊ p̃cib adrian romane
urbis ep̃i exoratus. bellum contͣ longo¬
bardos suscepit. Quod pͥus qͥdem ⁊ a patre
eius stephano papa supplicante cũ magna
difficultate susceptum ẽ. qͥa qͥdam e pͥmorib
francoꝵ cũ quib cõsultare solebat. ad eo
uoluntati eius renisi funt. ut se regem de¬
serturos. domũꝙ redituros lib̾a uoce ꝓcla¬
⁊ patri belli suscipiendi sumlis ac potius
eadem causa subeẽ uideretur. haut simi¬

Expanded text:
Aquitaniam relinquere et Wasconiam peAquitaniam relinquere et Wasconiam petere coegit. Quem tamen ibi consistere non sustinens, transmisso amne Garonna, Lupo Wasconum duci per legatos mandat, ut perfugam reddat; quod ni festinato faciat, bello se eum expostulaturum. Sed Lupus saniori usus consilio non solum Hunoldum reddidit, sed etiam se ipsum cum provincia cui praeerat eius potestati permisit. 6. Conpositis in Aquitania rebus eoque bello finito, regni quoque socio iam rebus humanis exempto, rogatu et precibus Hadriani Romanae urbis episcopi exoratus bellum contra Langobardos suscepit. Quod prius quidem et a patre eius, Stephano papa supplicante, cum magna difficultate susceptum est; quia quidam e primoribus Francorum, cum quibus consultare solebat, adeo voluntati eius renisi sunt, ut se regem deserturos domumque redituros libera voce proclaet patri belli suscipiendi similis ac potius eadem causa subesse videretur, haud simi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑeẽ inuenitur. qͥ hoꝵ se dicat habere no¬
titiam. scribere in eptum iudicans. ad acc̾
et mores cet̾asq uite illius partes expli¬
candas. ac demonstrandas. omissis in cog¬
nitis tͣnsire disposui. ita tñ ut pͥmo res
gestas. ⁊ domi ⁊ foris. deinde mores ⁊ stu¬
dia eius. tum de regni administratioẽ
i fine narrando. nichil de his q̃ cogni¬
tu uł digna uł necessaria sunt p̃t̾mit¬
tam. Omniũ belloꝵ que gessit. pͥmo
aqͥtanicum a patre incboatum s ñdũ
finitum. qͥa cito ꝑagi posse uidebatur.
frẽ adhuc uiuo etiam auxiliũ ferreroga.¬
set auxilio. susceptam expeditionẽ strenu¬
issime executus. ñ pͥus incepto desistere.
aut semel suscepto labori cedere uoluit.
quã quod efficere moliebatur. ꝑseũantia
quadam ac uigitate ꝑfecto fine conclude¬
ret.Nam ⁊ hunaldum qͥ post waifarii
mortem aqͥ taniã occupare. bellumq
iam pene ꝑactum reparare temptau̾at.

Expanded text:
peresse invenitur qui horum se dicat habere noperesse invenitur qui horum se dicat habere notitiam, scribere ineptum judicans; sed actus et mores, caeterasque vitae illius partes explicandas et demonstrandas, omissis incognitis, transire disposui: ita tamen ut primo res gestas et domi et foris, deinde mores et studia ejus, tunc de regni administratione et fine narrando, nihilque cognitu vel digna vel necessaria praetermittam omnium bellorum quae gessit. Primo Aquitanicum a patre inchoatum, sed non finitum, quia cito peragi posse videbatur, fratre adhuc vivo, etiam et auxilium ferre rogaset auxilio, susceptam expeditionem strenuissime exsecutus non prius incepto desistere aut semel suscepto labori cedere voluit, quam hoc, quod efficere moliebatur, perseverantia quadam ac iugitate perfecto fine concluderet. Nam et Hunoldum, qui post Waifarii mortem Aquitaniam occupare bellumque iam poene peractum reparare temptaverat,
Abbreviated transcription (Latin):
pars regni diuisi iuxta modum sibi ꝓpo¬
situm ab utroq reccepta est: mansitq
ista quamuis cum sũma difficultate con¬
cordia. multis ex parte karlomanni soci¬
etatem separare molientib. ad eo ut qͥ¬
dameos eciam bello cõmitt̾e sint me¬
ditati. s in hoc plus suspecti ꝙͣ ꝑiculi
fuisse. ipse rerum exitus approbauit:
cum defuncco karlomanno uxor eius¬
uxor enif ⁊ filii cum qͥbdam qͥ exopti¬
matum eiꝰ num̾o pͥmores erant. italiã
fuga petiit. ⁊ nullis existentib causis.
sp̃co mariti fr̃e. sub desidi regis longo¬
bardoꝵ patͦciniũ se cũ liberis suis con¬
tulit. Et karlomannꝰ quidem pꝰ admini¬
stratũ cõmunit̾ biennio regim̃ morbo
decessit. Karolus autẽ fre defuncto.
consensu omniũ francoꝵ rex constitus¬
tur: de cũ natiuitate atꝙ infantia. uł
etiam puericia. qͥa neꝙ scriptis usquam¬
aliquid dedaratum ẽ. neꝙ qͥsꝙͣ modo su¬

Expanded text:
pars regni divisi iuxta modum sibi propopars regni divisi iuxta modum sibi propositum ab utroque recepta est. Mansitque ista, quamvis cum summa difficultate, concordia, multis ex parte Karlomanni societatem separare molientibus, adeo ut quidam eos etiam bello committere sint meditati. Sed in hoc plus suspecti quam periculi fuisse, ipse rerum exitus approbavit, cum, defuncto Karlomanno, uxor eius et filii cum quibusdam, qui ex optimatum eius numero primores erant, Italiam fuga petiit, et nullis existentibus causis, spreto mariti fratre, sub Desiderii, regis Langobardorum, patrocinium se cum liberis suis contulit. Et Karlomannus quidem post amministratum communitor biennio regnum morbo decessit; Karolus autem, fratre defuncto, consensu omnium Francorum rex constituitur. 4. De cujus nativitate atque infancia, vel etiam pueritia, quia nealiquid declaratum est, neque quisquam modo su
Abbreviated transcription (Latin):
huiuscemodi freq̃ntiã cũ suoꝓposito
officere uidisset. relicto monte. insan¬
nium ꝓuinciam ad monast̾ium scĩ
benedicti sitũ in costro cassino secesst.¬
et ibi quod reliquũ erat temporalis uite. reli
ritatem romani pontificis ex p̃fecto pala¬
cui rex constitutꝰ. cum ꝑ annos .xu. aut eo
amplius francis solus imꝑaret. finto aqͥta¬
nico bello quod contͣ waifarium ducem
aqͥtanie ab eosusceptum. ꝑ continuos no¬
uem anuos gerebatur: apud parisiosmor¬
bo aque int̾cutis diem obiit. suꝑstitib li¬
beris karlo ⁊ karlomanno. ad quos succes¬
sio regni diuino nutu ꝑuen̾at. franci siqͥdẽ
facto sollemnit̾ gn̾ali ꝯuentu. ambos sib
reges constituunt. ea conditione p̃missa ait
totũ regni corpꝰ ex eqͦ partirent᷑. ⁊ karolꝰ
eam partem quã pat̾ eoꝵ pipinꝰ tenue¬
rat. Karlomannꝰ uͦ eam cui patruus eoꝵ
karlomannꝰ p̃erat regendi gr̃a susciꝑet.
Suscepte sunt utrimq conditiones: ⁊

Expanded text:
huiuscemodi frequentiam cum suo proposito huiuscemodi frequentiam cum suo proposito officere vidisset, relicto monte in Samnium provinciam ad monasterium sancti Benedicti situm in castro Casino secesset ibi quod reliquum erat temporalis vitae religper auctoritatem Romani pontificis ex praefecto palatii rex constitutus, cum per annos XV aut eo amplius Francis solus imperaret, finito Aquitanico bello, quod contra Waifarium ducem Aquitaniae ab eo susceptum per continuos novem annos gerebatur, apud Parisios morbo aquae intercutis diem obiit, superstitibus liberis Karlo et Karlomanno, ad quos successio regni divino nutu pervenerat. Franci siquidem facto sollemniter generali conventu ambos sibi reges constituunt, ea conditione praemissa, ut totum regni corpus ex aequo partirentur, et Karolus eam partem, quam pater eorum Pippinrat, Karlomannus vero eam, cui patruus eorum Karlomannus praeerat, regendi gratia susciperet. Susceptae sunt utrinque conditiones, et
Abbreviated transcription (Latin):
Qui honor ñ aliis a ppło dari consueu̾at.
quã his qui et claritate gen̾is. ⁊ opum
amplitudine cet̾is eminebart. Huno cũ
pipinꝰ pater karoli regis abauo ⁊ pͥarees
sibi ⁊ fratri karlomãno relictum sũma
cũ eo ꝯcordia diuisum aliquot annis ue¬
lut sub rege memorato tenuisset: frat̾
eiꝰ Rarlomannꝰ incertũ quib decausis.
tñ uidetur qd̾ amore ꝯuersationis cõtẽ¬
platiue succensus. oꝑosa temporalis reg¬
ni administratione relicta. romã se in
ocium contulit. ibiq habitu ꝑmutato.
monachꝰ factus. in monte soracte apd̾
eccłiam beati siluestri. constructo mo¬
nast̾io. cum fr̃ib secum ad bo uenienti¬
b ꝑ aliquot annos optata qͥeta ꝑfruit᷑.
S cum ex francia multinobilium ob
uota soluenda romam sollemnit̾ cõme¬
arent. et eum uelut dñm qͦndam suũ
p̃t̾re nollent: ocium qͦ marime delec¬
tabatur crebra salutatione int̾rum¬
pentes locũ mutare cõpellunt. Nam

Expanded text:
Qui honor non aliis a populo dari consueverat Qui honor non aliis a populo dari consueverat quam his qui et claritate generis et opum amplitudine ceteris eminebant. Hunc cum Pippinus pater Karoli regis ab avo et patre sibi et fratri Karlomanno relictum, summa cum eo concordia divisum, aliquot annis velut sub rege memorato tenuisset, frater eius Karlomannus – incertum quibus de causis, tamen videtur quod amore conversationis contemplativae succensus –, operosa temporalis regni administratione relicta, Romam se in otium contulit, ibique habitu permutato monachus factus in monte Soracte apud ecclesiam beati Silvestri constructo monasterio cum fratribus secum ad hoc venientibus per aliquot annos optata quiete perfruitur. Sed cum ex Francia multi nobilium ob vota solvenda Romam sollemniter commearent et eum velut dominum quondam suum praeterire nollent, otium, quo maxime delectabatur, crebra salutatione interrumpentes locum mutare conpellunt: nam
Abbreviated transcription (Latin):
famulos sͥ necessaria ministnͣtes. atꝙ
obseqͥum ex hibentes. pauce numosita¬
tis habebat. Quocũq eundũ. carpento
ibat. qd̃ bub uinctis ⁊ bubulco rustico
more agente trabebatur. Sic ad palati.¬
um. sic ad publicum ppłi sui conuentũ
qͥ annuatim obregni utilitatem cele¬
brabatur ire. sic domũ redire solebat.
Ad regni amministrationẽ ⁊ omnia q̃
uel domi. ł foris agenda. ac disponen¬
da erant. p̃fectꝰ aule ꝓcurabat. Quo
officio tum cum hildricꝰ deponebatur. pipi-¬
nus pat̾ karoli regis. iam uelut hereditario
sungebat᷑. Nam pat̾ eius karolus qui tiran¬
nos ꝑ totam frantiam dñatũ sibi uendican¬
tes opp̃ssit. ⁊ sarracenos galliam occupare
temptantes duol magnis p̃liis. uno in a¬
qͥtana apud pictauium ciuitatem. alt̾o
iurta narbonam apud pirram fluuiũ
ita deuicit. ut in hispaniam eosredire
compelleret. eundem magistratũ a patͤ
pipino sͥ dimissũ. eg̾gie administrauit.

Expanded text:
famulos sibi necessaria ministrantes atque famulos sibi necessaria ministrantes atque obsequium exhibentes paucae numerositatis habebat. Quocumque eundum erat, carpento ibat, quod bubus iunctis et bubulco rustico more agente trahebatur: sic ad palatium, sic ad publicum populi sui conventum, qui annuatim ob regni utilitatem celebrabatur, ire, sic domum redire solebat. At regni administrationem et omnia quae vel domi vel foris agenda ac disponenda erant praefectus aulae procurabat. Quo officio tum, cum Hildricus deponebatur, Pippinus pater Karoli regis iam velut hereditario fungebatur. Nam pater eius Karolus, qui tyrannos per totam Franciam dominatum sibi vindicantes oppressit et Sarracenos Galliam occupare temptantes duobus magnis proeliis, uno in Aquitania apud Pictavium civitatem, altero iuxta Narbonam apud Birram fluvium, ita devicit ut in Hispaniam eos redire conpelleret, eundem magistratum a patre Pippino sibi dimissum egregie administravit.
Abbreviated transcription (Latin):
qua franci reges sibi crea¬
re solitierant usq in hildricũ regem qui
nissu stephani romani pontificis depositꝰ
ac detonsus. atq in monast̾ium trusus
est. durasse putatur. Que licet in illo fi¬
nita possit uideri. tam̃ iam dudũ nulliꝰ
uigoris erat. nec qͥcꝗͣ. in se clarum p̃t̾ in a¬
ne regis uocabulũ p̃ferebat. Nam et o¬
pes ⁊ potentia regni penes palacii p̃fectos
qͥ maiores domꝰ dicebant᷑. ⁊ ad quos sũma
imꝑii ꝑtinebat. tenebantur: neq regi a¬
liud relinquebat᷑. quã ut regio tm̃ noĩe
contentꝰ. crine ꝓfuso. barba sũmissa. soho
resideret. ac sp̃em dñantis effing̾et. lega¬
tos undecunq uenientes audiret. eisq
abeuntib responsa que erat dociꝰ. uel
etiam iussꝰ. ex sua uelut potestate red¬
deret. cũ p̃t̾ inutile regis nom̃. ⁊ p̃cariũ
uite stipendium. qd ei p̃fectꝰ aule ꝓ ut
uidebatur exhibebat. nicħ aliud ꝓpͥi
possideret. quã unam ⁊ eam ꝑ parui
reditus uillam. in qua domũ. ⁊ ex qua

Expanded text:
qua Franci reges sibi creare soliti erant, usque in Hildricum regem, qui iussu Stephani Romani pontificis depositus ac detonsus atque in monasterium trusus est, durasse putatur. Quae licet in illo finita possit videri, tamen iam dudum nullius vigoris erat, nec quicquam in se clarum praeter inane regis vocabulum praeferebat. Nam et opes et potentia regni penes palatii praefectos, qui maiores domus dicebantur et ad quos summa imperii pertinebat, tenebantur. Neque regi aliud relinquebatur, quam ut, regio tantum nomine contentus, crine profuso, barba summissa, solio resideret ac speciem dominantis effingeret, legatos undecumque venientes audiret eisque abeuntibus responsa, quae erat edoctus vel etiam iussus, ex sua velut potestate redderet; cum praeter inutile regis nomen et precarium vitae stipendium, quod ei praefectus aulae prout videbatur exhibebat, nihil aliud proprii possideret quam unam et eam praeparvi reditus villam, in qua domum et ex qua
Abbreviated transcription (Latin):
ne ⁊ ponderis gͣuitudine multum ex¬
cellit. que tͥbus orbib connexa. totius
mundi descͥptionem subtili ac minuta
figuratione complectit᷑. ⁊ auream illam
que quarta eẽ dicta ẽ. in t̾cie illius ⁊ int̾
heredes suos atq in helemosinam di¬
uidende partis augm̃tum eẽ constituit.
Hanc constitutionem atꝙ ordinationẽ
coram ep̃is. albatib. comitibeq. qui tunc
p̃sentes eẽ potuerunt. qͦꝵ hic nomina¬
descripsimus fecit atq constituit: epĩ
arius. bernu inus. Lannadus Ioħes.
theotulsus. Iesse. hecto. & altgaudus:
abbates. fridegisus. ad alwigus. engil¬
bertus. lemino. comites. Walecho.
mechinheri. otolfus. stephanus. un ro¬
cus. burchardus. meginhardus. haz¬
zo. Richu .mꝰ. etto. erchengarius. gerol¬
dus. bero. hildigerus. richolfus. hec
omnia filius eius ludoxicus qui ei diui
na iussione successit inspecto eodem
breuiario. quã celerrime pot̾at post
obitum eius summa deuotione adim¬

Expanded text:
ne et ponderis gravitate multum exne et ponderis gravitate multum excellit, quae ex tribus orbibus conexa totius mundi descriptionem subtili ac minuta figuratione conplectitur, et auream illam, quae quarta esse dicta est, m tertiae illius et inter heredes suos atque in eleimosinam dividendae partis augmento esse constituit. Hanc constitutionem atque ordinationem coram episcopis, abbatibus comitibusque, qui tunc praesentes esse potuerunt, qdescripta sunt, fecit atque constituit. Episcopi. arius , Bernoin , Laidradus , Iohannes , Theodulfus , Iesse, Heito , Waltgaudus . Abbates: Fredugisus , Adalung , Engelbertus , Irmino . Comites: Walacho , Meginherus, Otulfus, Stephanus, Unruochus, Burchardus, Meginhardus, Hatto, Rihwinus, Edo. Ercangarius, Geroldus, Bero, Hildigerus, Rocculfus. » Haec omnia filius eius Hluduicus, qui divina ei iussione successit, inspecto eodem breviario, quam celerrime poterat, post obitum eius summa cum devotione adim
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt neq ulla diuisione scm deretur or¬
dinauit. Si qua autem inuenirent᷑ aut
uasa. aut libri. aut alia ornam̃ta que
liquido constaret. eidem capelle ab eo
collata ñ fuisse. hec qui habere uellet.
dato iuste estimationis p̃cio emeret
i haberet. similiter et de libris quoꝵ
magnam in biblioteca sua copiam con¬
g̾gauit. statuit ut ab eis qui eos habere
uellent iusto p̃cio fussent redempti:
p̃ciumq in pauꝑes erogatum. Inter
cet̾os thesauros atq pecuniam tres m̃¬
sas argenteas ⁊ auream unam p̃cipue
magnitudinis ⁊ ponderis eẽ constat:
de quib statuit atq decreuit. ut una
ex his que forma quadrangula descri¬
ptioneni constantinopolitane ciuitatis
continet int̾ cet̾a donaria que ad hoc
deputata sunt. romam ad basilicam beati
petri apłi deferatur. ⁊ altera que forma
rotunda romane urbis effigie figurata
est. episcopio rauennatis eccłie confera¬
tur. t̾ciam que cet̾is ⁊ oꝑis pulchritudi¬

Expanded text:
esset, neque ulla divisione scinderetur, oresset, neque ulla divisione scinderetur, ordinavit. Si qua autem invenirentur aut vasa aut libri aut alia ornamenta, quae liquido constaret eidem capellae ab eo conlata non fuisse, haec qui habere vellet, dato iustae aestimationis praetio, emeret et haberet. Simimagnam in bibliotheca sua copiam congregavit, statuit, ut ab his qui eos habere vellent iusto pretio fuissent redempti, pretiumque in pauperibus erogatum. Inter ceteros thesauros atque pecuniam tres mensas argenteas et auream unam praecipuae magnitudinis et ponderis esse constat. De quibus statuit atque decrevit, ut una ex his, quae forma quadrangula descriptionem urbis Constantinopolitanae continet, inter cetera donaria, quae ad hoc deputata sunt, Romam ad basilicam beati Petri apostoli deferatur, et alter a, quae forma rotunda Romanae urbis effigie figurata est, episcopio Ravennatis ecclesiae conferatur. Tertiam, quae ceteris et operis pulchritudi
Abbreviated transcription (Latin):
retur. alt̾a uͦ a filiis ac filiats filioꝵ
eos partitione duuderetur : t̾cia uͦ cõ¬
sueto xp̃ians more in usum pauꝑum
fiusset erogata: quarta similimodono¬
mine elemosine in seruoꝵ ⁊ ancillaꝵ
usib palatii famulantium. sustenta¬
tionem distributa ueniret. Ad hanc
t̾riam totius sũme portionem que simi¬
lit̾ ut cet̾e ex auro argento constat.
adiungi uoluit omnia ex ere ⁊ ferro.
aliis ꝙ metallis uasa atq utensilia cũ
armis ⁊ uestib alioꝙ aut p̃cioso. aut
uili ad uarios usus facto suppellectili.
ut sunt cortine. stragula. tapecia. fil¬
tra. coria. sagmata. ⁊ quicqͥd in camera
atq uestiario eius eo die fuisset inuen¬
tum ut ex hoc maiores illius partis diui¬
siones fierent. ⁊ erogatio elemosine ad
plures ꝑuenire potuisset. Capellam idẽ.
eccłiasticum minist̾ium tam quod ipse
fect atq cong̾gauit. quã quod ad eum
ex pat̾na heditate ꝑuenit ut integrum

Expanded text:
retur, altera a filiis ac filiabus suis, retur, altera a filiis ac filiabus suis, eos partitione divideretur; tertia vero consueto christianis more in usum pauperum fuisset erogata; quarta simili modo nomine elemosinae in servorum et ancillarum usibus palatii famulantium sustentationem distributa veniret. Ad hanc tertiam totius summae portionem, quae similiter ut ceterae ex auro et argento constat, adiungi voluit omnia ex aere et ferro aliisque metallis vasa atque utensilia cum armis et vestibus alioque, aut pretioso aut vili, ad varios usus facto suppellectili, ut sunt cortinae, stragula, tapetia, filtra , coria, sagmata, et quicquid in camera atque vestiario eius eo die fuisset inventum, ut ex hoc maiores illius partis divisiones fierent, et erogatio elemosinae ad plures pervenire potuisset. Capellam, id est aecclesiasticum ministerium, tum id quod ipse fecit atque congregavit, quam quod ad eum ex paterna hereditate pervenit, ut integrum
Abbreviated transcription (Latin):
in suo repositorio cum suꝑscriptione
ciuitatis ad quam ad quam ꝑferen¬
da est. recondita iacet. Nomina metro¬
poleoꝵ ad quas eadem elemosina si¬
ue largitio facienda est. Hec sunt. roma.
rauenna. mediolanũ. fõrũ uilii. gͣdus
colonia. magoncia. uiuariũ. que ⁊ sal¬
⁊ burc. treueris. senones. uesuntium
lugdunum. rotomagꝰ. remis. arelas.u
enna. Darantasia. ebredunum. burde¬
gala. turones. bituniges. Unius autem
partis quam integram reseruariuoluit.
talif ẽ ratio ut illis duab insuꝑdictas
diuisiones distributis. ⁊ subsigillores¬
ditis. hec t̾cia in usu cotidiano uersare¬
tur uelut res quam nulla uoti obli¬
gatione a dño possidentis aliena tam
uel ille mansisset in corpore uelusum
eius sͥ necessarium udicaret. post obi¬
tum suum uͦ aut uoluntarrã scłariũ
carentiam rerum eadem pars quatuo
subdiuisionib secaretur. ⁊ una quidẽ
eaꝵ supͣ dictis xx⁊ iͦni partib adde¬

Expanded text:
in suo repositorio cum superscriptione in suo repositorio cum superscriptione civitatis ad quam perferenda est, recondita iacet. Nomina metropoleorum, ad quas eadem elemosina sive largitio facienda est, haec sunt: Roma, Ravenna, Mediolanum, Forum Iulii, Gradus, Colonia, Mogontiacus, Iuvavum quae et Salzburg, Treveris, Senones, Vesontio, Lugdunum, Rotomagus, Remis, Arelas, Vienna, Darantasia, Ebrodunum, Burdigala, Turones, Bituriges. Unius autem partis quam integram reservari voluit, talis est ratio, ut illis duabus in supradictas divisiones distributis et sub sigillo reconditis, haec tertia in usu cotidiano versaretur, velut res quam nulla voti obligatione a dominio possidentis alienatam vel ille mansisset in corpore, vel usum eius sibi necessarium indicaret. Post obitum vero suum aut voluntariam saecularium rerum carentiam, eadem pars quatuor subdivisionibus secaretur, et una quidem earum supradictis 20 et unae partibus adde
Abbreviated transcription (Latin):
regio in illo ut dictum est die in ca¬
mera eius pot̾at inueniri: pͥmo qͥdẽ
trina diuisione partitus ẽ. deinde
easdem partes subdiuidendo de dua¬
b partib.xx. ⁊ unam partem feqt.
t̾ciam integram reseruauiori duaꝵ
quidem partium in xx. ⁊ unam par¬
tem facta diuisio tali diffinitione con¬
sistit ut quya in regno illius metro¬
politane ciuitates xxxiuna ẽẽ nos¬
cuntur. unaqueq illarum partiũ
ad unam quamq metropolun ꝑ¬
manus here dum ⁊ amicoꝵ suoꝵ
elemosine nomine ꝑuieniat: ⁊ archi¬
ep̃s qui tunc illits eccłie rector ext¬
terit. partem quam ad suam eccłiam
data est suscipiens cum suis suffraga.¬
neis partiatur eo scilicet mõdo ut t̾cia
pars sue sit eccłie. due uͦ partes inter
suffraganeos diuidantur. Harum diui¬
sionum que ex duab primis partib
facte sunt. ⁊ iuxta metropoleoꝵ ciuita¬
tum numero.xx.i una esse noscunt᷑
Unaqueꝙ ab alt̾a sequestrata semotũ

Expanded text:
regio in illa, ut dictum est, die in caregio in illa, ut dictum est, die in camera eius poterat inveniri, primo quidem trina divisione partitus est. Deinde easdem partes subdividendo de duabus partibus XX et unam partem fecit, tertiam integram reservavit. Et duarum quidem partium in XX et unam partem facta divisio tali ratione consistit, ut, quia in regno illius metropolitanae civitates XX et una esse noscuntur, unaquaeque illarum partium ad unamquamque metropolim manus heredum et amicorum suorum elemosinae nomine perveniat, et archiepiscopus qui tunc illius aecclesiae rector exstiterit, partem quae ad suam aecclesiam data est suscipiens, cum suis suffraganeis partiatur, eo scilicet modo, ut pars tertia suae sit aecclesiae, duae vero partes inter suffraganeos dividantur. Harum divisionum, quae ex duabus primis partibus factae sunt, et iuxta metropoleorum civitatum numerum 20 et una esse noscuntur, unaquaeque ab altera sequestrata, semotim
Abbreviated transcription (Latin):
his que diuiserat fieri uellet breurario
comp̃hendit cuiꝰ ratio ac textus talis ẽ.
que facta est a gloriosissimo atq pus
simo dño karolo imꝑatore augusto. An
xl.iiͦi. uin ytalia.xxͦx.iiͦ. imꝑii autem.
xiͦ. indictone .iiii. quam pia ⁊ prudenti
consideratione facere decreuit. ⁊ dño
annuente ꝑfecit de thesauris suis atꝙ
pecunia que in illa die in camera eius
inuenta est. in qua illud p̃cipue p̾ca¬
uere uoluit. ut ñ solum elemosinaꝵ
largitio que sollemniter apud xp̃i¬
anos de possessionib eoꝵ agitur. ꝑ
se quoꝙ: de sua pecunia ordine atq
rõne ꝑficeretur. sed etiam ut here¬
des sui omni ambiguitate remota.
quod ad se ꝑtinere deberet. liqui¬
do cognoscere.: ⁊ sine lite atq conten¬
tione sua int̾ se competenti partitio¬
ne diuidere. potuissent. Hac gͥ inten¬
tione atq ꝓposito omnem substanti¬
am atq suppellectilem suam. que in
auro ⁊ argento geminisq ⁊ ornatu

Expanded text:
his quae diviserat fieri vellet, breviario his quae diviserat fieri vellet, breviario conprehendit; cuius ratio ac textus talis est:quae facta est a gloriosissimo atque simo domno Karolo imperatore augusto annoXLoIIIo et in Italia XXX°VIo, imperii autem XIo, indictione IIII, quam pia et prudenti consideratione facere decrevit et Domino annuente perfecit de thesauris suis atque pecunia, quae in illa die in camera eius inventa est. In qua illud praecipue praecavere voluit, ut non solum eleimosinarum largitio, quae sollemniter apud Christianos de possessionibus eorum agitur, pro se quoque de sua pecunia ordine atque ratione perficeretur, sed etiam ut heredes sui omni ambiguitate remota, quid ad se pertinere deberet, liquido cognoscere et sine lite atque contentione sua inter se conpetenti partitione dividere potuissent. Hac igitur intentione atque proposito omnem substantiam atque suppellectilem suam, quae in auro et argento gemmisque et ornatu
Abbreviated transcription (Latin):
in eadem basilica in margine corone
que int̾ suꝑiores ⁊ infi̾ores arcꝰ. int̾orẽ
edis partem ambiebat epigramina sy¬
nopide scriptum. continens quis auc¬
tor eẽt eiusdem templi cuius in ex¬
tremo uersu legebatur karolus prin-¬
ceps. Notandum ẽ a quibdam eodem
quo decessit anno paucis ante mortem
m̃sib. eas que princeps ex pͥmebant
litt̾as ita eẽ deletas. ut penitꝰ ñ appa¬
rerent. S suꝑior omnia sic aut dis¬
simulauit aut sp̃uit. ac finichil hoꝵ
ad res suas quolibet modo ꝑtineret.
Testam̃ta facere instituit. quib fili¬
as. ⁊ ex concubinis liberos ex aliqua
parte sibi heredes faceret. sed tarde
inchoata ꝑfici ñ poterant. Diuisionẽ
tam̃ thesauroꝵ ⁊ pecunie ac uestium.
alieq suppellectilis coram amicis ⁊ muni¬
stris suis annis tribus ante quam dece¬
deret fecit. contestatus eos. ut post obi¬
tum suum a se facta distributio ꝑ illoꝵ
suffragium rata ꝑmaneret. quĩdq ex

Expanded text:
in eadem basilica in margine coronae, in eadem basilica in margine coronae, quae inter superiores et inferiores arcus interiorem aedis partem ambiebat, epigramma sinopide scriptum, continens, quis auctor esset eiusdem templi, cuius in extremo versu legebatur: KAROLUS PRINCEPS. Notatum est a quibusdam eodem, quo decessit, anno paucis ante mortem mensibus eas, quae PRINCEPS exprimebant, litteras ita esse deletas, ut penitus non apparerent. Sed superiora omnia sic aut dissimulavit aut sprevit, acsi nihil horum ad res suas quolibet modo pertineret. 33. Testamenta facere instituit, quibus filias et ex concubinis liberos ex aliqua parte sibi heredes faceret, sed tarde inchoata perfici non poterant. Divisionem tamen thesaurorum et pecuniae ac vestium aliaeque suppellectilis coram amicis et ministris suis annis tribus, antequam decederet, fecit, contestatus eos, ut post obitum suum a se facta distributio per illorum suffragium rata permaneret. Quidque ex
Abbreviated transcription (Latin):
regem danoꝵ ageret: quadam die cũ
ante ex ortum solis castris eg̾sus it̾ age¬
re ceyisset. uidit repente celitus de¬
lapsam cum ingenti lumine facem a
dextera in simstram ꝑ serenũ aera tͣns¬
currere: cunctisq hoc signũ quid
portenderet ad mirantib subito equꝰ
quẽ sẽdebat capite deorsum merso
decidit eumq gͣuit̾ ad t̾ram elisit utt
fibula sagi rupta. balteo ꝙ gladii dis¬
sipato a festinantib qui ad erant mi¬
nistris exarmatus sine adiinicło
leuaretur iaculum etiam qd tũ forte
manu tenebat ita elapsum ẽ. ut .xx.
uł eo amplius pedum spacio longe ia¬
ceret. Accessit ad hoc crebre aquensis
palatii tremor.un domib ubi conu̾sa¬
batur assidiuuis laq̾arioꝵ crepitꝰ tacta
etiam de celo in qua postea sepultus ẽ
basilica: malumq aureum quo tecti
culm̃ erat ornatum. ictu fulminis dis¬
sipatum ⁊ supra domũ pontificis que
basilice contigua erat ꝓiectũ est. Erat

Expanded text:
regem Danorum, ageret, quadam die, cum regem Danorum, ageret, quadam die, cum ante exortum solis castris egressus, iter agere coepisset, vidit repente delapsam caelitus cum ingenti lumine facem a dextra in sinistram per serenum aera transcurrere, cunctisque hoc signum, quid portenderet, admirantibus, subito equus quem sedebat, capite deorsum merso decidit, eumque tam graviter ad terram elisit, ut fibula sagi rupta balteoque gladii dissipato, a festinantibus qui aderant ministris exarmatus, non sine amminiculo, levaretur. Iaculum etiam quod tunc forte manu tenebat, ita elapsum est, ut viginti vel eo amplius pedum spacio longe iaceret. Accepalatii tremor et in domibus, ubi conversabatur, assiduus laqueariorum crepitus. Tacta etiam de caelo, in qua postea sepultus est, basilica, malumque aureum, quo tecti culmen erat ornatum, ictu fulminis dissipatum et supra domum pontificis, quae basilicae contigua erat, proiectum est. Erat
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑatoris: qui regnum francoꝵ nobilit̾
ampliauit. ⁊ ꝑ annos xxl.uͭii. felicit̾ rex̃.
Decessit septuagenar ius. anno. D.ccc.
xiiii. indictione. ui.u. kał. feb̃r. App̾ro¬
pinqͣntis finis complura fuere ꝓdigia.
ut ñ solum alii. sed etiam ipse hoc mmi¬
nitari sentiret: ꝑ tres continuos uite¬
ꝙ t̾mino ꝓximos an nos ⁊ solis ⁊ lunce
creberrima defectio:⁊ in sole macula
quedam atri coloris septem dierum spa¬
cio uisa est: Porticus quam int̾ basilicã
⁊ regiam oꝑosa mole construxerat. die
ascensionis dñ subita riuna usq ad fun¬
dam̃ta collapsa est. Item pons reni apud
magonciam quẽ ipse ꝑ decem annos
ingenti labore ⁊ oꝑe mirabili de ligno
ita construxit. ut ꝑhennit̾ durare pos¬
se uideretur. ita trib horis fortuitum
cendio conflagrauit. ut p̃ter quod aqͣ
tangebat ne una quidem hastula rema¬
neret. Ipse quoq cum ultimam in sax¬
omam expedditionem contͣ godefridũ

Expanded text:
PERATORIS. QUI REGNUM FRANCORUM NOBILITER PERATORIS. QUI REGNUM FRANCORUM NOBILITER AMPLIAVIT ET PER ANNOS XLVII. FELICITER REXIT. DECESSIT SEPTUAGENARIUS. ANNO DOMINI DCCCo. XIIIIo. INDITIONE VII. V. KAL. FEBR. 32. Appropinquantis finis complura fuere praesagia , ut non solum alii, sed etiam ipse hoc minitari sentiret. Per tres continuos vitaeque termino proximos annos et solis et lunae creberrima defectio, et in sole macula quaedam atri coloris septem dierum spatio visa. Porticus, quam inter basilicam et regiam operosa mole construxerat, die ascensionis Domini subita ruina usque ad fundamenta conlapsa. Item pons Hreni apud Magontiacum, quem ipse per decem annos ingenti labore et opere mirabili de ligno ita construxit, ut perhenniter durare posse videretur, ita tribus horis fortuitu incendio conflagravit, ut, praeter quod aqua tegebatur, ne una quidem hastula ex eo remaneret. Ipse quoque cum ultimam in Saxoniam expeditionem contra Godofridum,
Abbreviated transcription (Latin):
nentiam sibi indixit. arbitratus hac
continentia morbum posse depelli. uł
certe mitigari. S accedente ad febrem
lateris dolore. quem greci pleures dicunt.
illoꝙ adhuc inediam retinente. neq cor¬
pus aliter quamrarissimo potu susten¬
tante. septimo postꝗͣ. decubuit die. sac
cõmumione ꝑcepta decessit. anno etatis
sue septuagesimo scd̾o. ⁊ ex quo regnare
⁊ maximo totius ppłi luctu eccłie illatũ
atꝙ humatũ est. Dubitatum ẽ pͥmo uͥ
reponi deberet: eo quod ipse uiuus de
hoc nichil p̃cepisset. Tandem omnium
animis consedit nusqͣm cum honestius
tumulari posse. qͣm in ea basilica quam
⁊ ob honorem scẽ ⁊ et̾ne uirginis gem¬
tricis eius ꝓprio sumptu i eõdem uico
construxit. In hac sepultus ẽ eadem
die qua defunctꝰ eft. arcusq supratu¬
mulum deauratꝰ. cum imagine et ti¬
tulo e struitus. Ttculus ille hoc modo
descriptꝰ est. Sub hoc conditorio situm
est corpꝰ karoli magni atq orthodoxi im¬

Expanded text:
nentiam indixit, arbitratus hac nentiam indixit, arbitratus hac continentia morbum posse depelli vel certe mitigari. Sed accedente ad febrem lateris dolore, quem Greci pleuresin dicunt, illoque adhuc inediam retinente neque corpus aliter quam rarissimo potu sustentante, septimo postquam decubuit die, sacra communione percepta, decessit, anno aetatis suae septuagesimo secundo et ex quo regnare et maximo totius populi luctu ecclesiae inlatum atque humatum est. Dubitatum est primo ubi reponi deberet, eo quod ipse vivus de hoc nihil praecepisset; tandem omnium animis sedit nusquam eum honestius tumulari posse quam in ea basilica quam  ob honorem sanctae et aeternae Virginis, genitricis eius, proprio sumptu in eodem vico construxit. In hac sepultus est, eadem die qua defunctus est, arcusque supra tumulum deauratus cum imagine et titulo exstructus. Titulus ille hoc modo descriptus est: SUB HOC CONDITORIO SITUM EST CORPUS KAROLI MAGNI ATQUE ORTHODOXI IM
Abbreviated transcription (Latin):
tum ad se ludoxicum filiũ aqͥ tanie re¬
gem. qui solus filioꝵ hildegarde suꝑe¬
rat. cong̾gatis sollemint̾ de coto reg¬
no francoꝵ pͥmorib. cunctoꝵ consilio ꝯ¬
sortem sibi totius regni ⁊ imꝑialis noĩs
heredem constituit: imposito ꝙ capiti
eius diademate. imꝑatorem ⁊ augustũ
iussit appellari. Susceptũ est hoc eius cõ¬
silium ab omnib qui aderant magno
cum fauore: nam arunitꝰ ei ꝓpt̾ regni
utilitatem uidebatur inspiratum. aux̃¬
ꝙ maiestatem eius hoc factum.⁊ extͥis
nationib ñ minimũ t̾rorris incussit.
Dimisso deinde in aquitaniã filio. ipse
more solito quãuis senectute confectus.
ñ longe a regia aquensi uenatum ꝓfi¬
ciscitur. exactoꝙ in huiusce modi nego¬
cio quod reliquum erat autunm. circa
kalendas nouembres aqͥs gͣni reit̾citur.
Cumq ibi hyemaret: mense ianuario
ualida febre correptus decubuit. Qui
statim ut in febrib solebat. cibi absti¬

Expanded text:
tum ad se Hludowicum filium, Aquitaniae retum ad se Hludowicum filium, Aquitaniae regem, qui solus filiorum Hildigardae supererat, congregatis sollemniter de toto regno Francorum primoribus, cunctorum consilio consortem sibi totius regni et imperialis nominis heredem constituit, inpositoque capiti eius diademate imperatorem et augustum iussit appellari. Susceptum est hoc eius consilium ab omnibus qui aderant magno cum favore – nam divinitus ei propter regni utilitatem videbatur inspiratum –, auxitque maiestatem eius hoc factum et exteris nationibus non minimum terroris incussit. Dimisso deinde in Aquitaniam filio, ipse more solito, quamvis senectute confectus, non longe a regia Aquensi venatum proficiscitur, exactoque in huiuscemodi negotio quod reliquum erat autumni, circa Kalendas Novembris Aquasgrani revertitur. Cumque ibi hiemaret, mense Ianuario febre valida correptus decubuit. Qui statim, ut in febribus solebat, cibi sibi absti