comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
set : deorum sedibus. solere hostes parcere
puta remus: Ethȩc non ab alienigenis hos¬
tibus : sed a catilina & sociis cius nobilis simis
senatoribus & romanis ciuibus romanatẽ¬
pla metuebant: Sedhiui delicet ꝑditi: & pa¬
quȩ interebella gesserunt. & nus quã uictis
in deorum suorum sedib peꝑcerunt. noster
sermo discurrat : qroma nos ipsos uideamꝰ
ipsos inquam recolamꝰ : Res piciamusq
romanos : dequorum prcipua laudedictũ
est. parcere subiectis. & debellare suꝑbos:
Et quod accepta iniuria ignoscere. quã ꝑse¬
quimalebant : quando tot tantasq: urbes
ut late dominarentur. expugnatas captas¬
q cuerterunt : Legatur nobis quȩ templa
excipere solebant : ut ad ea quisquis confu¬
gis set libera retur: Anilli faciebant
& scriptores earundem rerum gestarũ
ista reticebant: Ita uero quiea quȩ lau¬
darent maxi me requirebant. ista
precla rissima. secundum ipsos pietatis
indicia preterirent: Egregius romani

Expanded text:
set, deorum sedibus solere hostes parcere set, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis ciuibus, Romana templa metuebant. Sed hi uidelicet perditi et paquae inter se bella gesserunt et nusquam uictis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos uideamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: \' Parcere subiectis et debellare superbos, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque euerterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita uero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani
Abbreviated transcription (Latin):
dicta captiuitas: Ibi possidendi. adomi¬
nantibus hostibus premebantur: huc libe¬
randi. amiserantibus ducebantur:. Postre¬
moillud iunonis templum sibi elegerat aua¬
ritia & superbia lȩuium grȩcorum. Istas
xpaibas ilicas miscđa & humilitas &iam
inmanium barbarorum : nisi fortegreciqui¬
Minilla sua uictorria templis deoꝵ cõmu¬
nium peper cerunt. Atque illo confugien¬
tes miscros uictosq troianos ferire uel
captiuare non ausi sunt: Seduqͥrgilius
poetarum morcilla mentitus est : Immoue¬
romorem hostium ciuitates euertentium
sic̃ scribit salustius nobilitate ueritatis his¬
toricus sententia sua de coniuratis in se¬
natuh abuet. commemorare non preter¬
mit tit: ut rapiuirgines. pueros diuelli
liberos a parentum caplexu. matres fa¬
milia rum patique uictoribus conlibuis s&
Fana ad domos spoliari: caȩdeminaendia fi¬
eri: post tremo armis. cadaueribus. cruore.
luctuq omnia repleri: Hicsi fanatacuis¬

Expanded text:
dicta captiuitas; ibi possidendi a domidicta captiuitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat auaritia et superbia leuium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam inmanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua uictoria templis deorunium pepercerunt adque illo confugientes miseros uictosque Troianos ferire uel captiuare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo uero morem hostium ciuitates euertentium sicut scribit Sallustius, nobilitatae ueritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, conmemorare non praetermittit: \'rapi uirgines pueros, diuelli liberos a parentum conplexu, matres familiarum pati quae uictoribus conlibuisset, fana adque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaueribus cruore adque luctu omnia conpleri\'. Hic si fana tacuis
Abbreviated transcription (Latin):
ues suos abignibus ferroq grecorum.
eos dem ipsos deos colentium: quin&iam
iunonis a sylo. custodes lecti phoenix. &
dirus ulixes. predam ad seruabant huc
undique troia gaza Incensis erepta
aditis. menseq deorum crateresq au¬
ro solidi captiuaq uestis congerit᷑. pueri
& pauide longo ordine matres stant cir¬
cum: Clectus .c̃. uidelic& locus tantȩ deȩ
sacratus : Nonunde captiuos non li¬
cer& ducere. sedubi captiuos liberet inclu¬
dere: Comparanunc a sylumillud. non
cuius lib& dĩ gregalis. uel deturba pleb:
sediouis ipsius sororis. & coniugis. & regi¬
n comnium deorum. cum memoriis nr̃orum
a płorum illuc incensis templis & diiserep¬
ta spolia portabantur: non donanda
uictis sed diuidenda uictoribus: Hiuc
autem & quod alibi adea loca ꝑtinere com¬
pertum est. cum honore et obsequio religi¬
osissimo. reportatum est : Ibi ammis sa:
hic seruata libertas : Ibi clausa : hic inter¬

Expanded text:
ues suos ab ignibus ferroque Graecorum, ues suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam adseruabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum Crateresque auro solidi captiuaque uestis Congeritur. Pueri et pauidae longo ordine matres Stant circum. Electus est uidelicet locus tantae deae sacratus, non unde captiuos non liceret educere, sed ubi captiuos liberet includere. Conpara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis uel de turba plebis, sed Iouis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum apostolorum. Illuc incensis templis et dis erepta spolia portabantur, non donanda uictis, sed diuidenda uictoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere conpertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic seruata libertas; ibi clausa, hic inter
Abbreviated transcription (Latin):
dit: eos. cumuł sola eẽ potuerit causa pere¬
undi custodes habere uoluisse perituros
Nonitaque cũ dedus uictis illa conscribe¬
rentur atque canerentur. poetas libebat
mentiri. sed cordatos homines cogebat ue¬
ritas confiteri : Verumista oportunius alio
loco diligenter copioseq tractanda suN
Nusic quod institueram deingratis homini¬
bus dicere parum ꝑ explicem ut pos sum.
quiȩa mala que ꝓsuorũ morum ꝑuersitate
merito patiuntur. blus phemantes xp̃o in¬
putant: Quod autemillis &iam talibus
ꝓpter xp̃m parcitur : nec dignantur atten¬
dere. & eas linguas aduersus eius nomex
dementia sacrilogȩ proter uitatis exeraeN:
Quibus linguis usur pauerunt m̃dacit᷑
ipsum nomen ut uiuerent: uelquas linguas.
in locis ei sacratis me tuendo cęsserunt.
ut illuc tuti atque munitiubi ꝓptercũ inlesi
abhostibus fucrunt inde incum malediotis
ia mater populi romani sacratis in locis
deorum suorum munire non potuit ci¬

Expanded text:
dit deos; cum vel sola potuerit esse causa peredit deos; cum vel sola potuerit esse causa pereundi, custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper explicem, ut possum: qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere, et eas linguas adversus ejus nomen dementia sacrilegae protervitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent; vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter cum illaesi ab hostibus fuerunt, inde in eum maledictis ia, mater populi Romani, sacratis locis deorum suorum munire non potuit ci
Abbreviated transcription (Latin):
Nonne ita narrat. panthus othriades
archis phoebique sacerdos. sacramanu
uictos que deos paruũque Nepotem
Ipse trahit. cursuque amens adlimina
eendit: Non nedeos ipsos quosuictos
non dubitat. dicere sibi potius quã se
illis ꝑ hib& cõmendatos Cumen dr̃
sacra suosq tibi commendat troia pe¬
nates. Siigitur uirgłs tales deos. &
uictos dicit. & ut uł uicti quo modo
euaderent homini commendatos.
quȩ dementia ẽ. existimare. his tuto¬
ribus romam sapienter fuis selc
tari. Immouero uictos dios tã quã presi¬
des acde fensores colere. quid est aliud
quam tenere. non numina bona. sed omnino
mala: Quanto enim sapientius creditur
romam adistam cladem non fuis seuentu¬
ram. nisi prius illi perissent. sed illos potius
olim fuisse perituros. nisi cos quantũ potu¬
iss& roma seruas s& : Namquis noncũ ad:¬
uer teru. uideat quanta sit uanitate pre¬
sumptum non pos se uinci sub defensoribus
uictis. &ideo perisse. quia custodes ꝑdi¬

Expanded text:
nonne ita narrat: Panthus Othryades, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu uictosque deos paruumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit? Nonne deos ipsos, quos uictos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosqne tibi commendat Troia penates? Si igitur Vergilius tales deos et uictos dicit et, ut uel uicti quoquo modo euaderent, homini commendatos: quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse comtari? Immo uero uictos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius crediturRomam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent; sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos, quantum potuisset, Roma servasset? Nam quis non, cum adverterit, videat, quanta sit vanitate praesumptum, non posse vinci sub defensoribus victis, et ideo perisse, quia custodes perdi
Abbreviated transcription (Latin):
diis urbem romani seruandimse cõm̃das se
gaudebant: Onimium miserabilem errore
& nobis sufcensent cum dedus corum
talia dicimus. cumnec suscensent. aue¬
toribus suis. quos ut ediscerent mercedẽ
dederunt: Doctoresq ipsos. insuper
& salario publico & honoribus dignis si¬
mos habuerunt. Nempe apud uirgłm
quem propterea par uuli legunt. &uideli¬
c& poeta magnus. omniumq p̃claris simus.
atqueoptimus teneris ebibitus animis non
facile obliuione possit aboleri: scđm illud
Soratii. quo se mel est inbuta recens seruabit
odorem testa diu: Apud huncergo uergłm
sempe iuno inducitur infesta troianis:
ȩolouentorum regi aduersus cos irritando
dicere. Gensinimica mihi tyrrenũ naui¬
gat atuor. llium initaliam portansuiccos¬
q pocnates: Ita ncistis poenatibus uictis
rom̃ane uinceretur. prudentes cõm̃dare
debuerunt: sedhȩx iuno dicebat. uelut ira¬
ta mulier. quidloque retur ignorans
Quid aencas ipse pius totiens appellatus.

Expanded text:
dis Urbem Romani seruandam se commisisse dis Urbem Romani seruandam se commisisse gaudebant!s o nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de dis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent mercedem dederunt doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe aput Vergilium, quem propterea paruuli legunt, ut uidelicet poeta magnus omniumque praeclarissimus adque optimus teneris ebibitus animis non facile obliuione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens sernabit odorem Testa diu - aput hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo uentorum regi aduersus eos inritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum nauigat aequor Ilium in Italiam portans uictosque penates. Itane istis penatibus uictis Romam, ne uinceretur. prudentes commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat uelut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus,
Abbreviated transcription (Latin):
aliquem ducem barbarum p̃cepisse ui
rupto oppido nullus feriretur. qua iniuo
uel in illo teplo fuiss& inuentus Non ne
uidit aȩneas priamum peraras sanguine
foedantem quosipse sacrauerat ignes:
Nonne diomedes & ulixes cȩsis summo
custodib: arcis. corripuere sacram effigi¬
em. manibusq cruentis uirgineas ausi
diuȩ contingere uittas: Nec tam̃ quod
sequitur uerum .ẽ. ex illo fluere a cretro
sublapsã referri speiadanaum. Postea qͥp¬
pe uicerunt: postea troiam ferro ignib
delerunt. Postea confugientem ad
aras priamum obtruncauerunt. Nec ideo
trota perit : quia miner nã perdidit
Quid enim prius ipsã minerua ꝑdiderat
ut peniret: anforte custodes suos: hoc
sane uerum . ẽ. Illis quippe interemptis
potuit auferri neque enim homines
sua simula chro sed simula chrum abhominib¬
seruabatur. Quomodo ergo colebatur.
ut patriam custo dir& & ciues. quȩ suos
nonualuit custodire cus todes: eccequalib

Expanded text:
aliquem ducem Barbarorum praecepisse, ut aliquem ducem Barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo uel illo templo fuisset inuentus. Nonne uidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignes? Nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi diuae contingere uittas? Nec tamen quod sequitur uerum est: Ex illo fluere ac retro sublabsa referri Spes Danaum. Postea quippe uicerunt, postea Troiam ferro ignibusque dele. uerunt, postea confugientem ad aram Priamum obtruncauerunt. Nec ideo Troia periit, quia Mineruam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerua perdiderat, ut periret? an forte custodes suos? Hoc sane uerum est; illis quippe interemtis potuit auferri. Neque enim homines a simulacservabatur. Quomodo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes? CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
electis. preter bellorũ morẽ trucules tibarpoia¬
bari peꝑcerunt. hoc tribuere temporib e c¬
xpianis : Hinc dõ agere gratias. hincad
cius nom ueraciter curre᷑: ut effugiant
poenas ignis &erni : Quod nom̃ multieoꝵ
mendaciter usurparunt : ut effugerent
pocnas presentis exitii : Nam quos uideso
petulanter & procaciter insultare seruis
xp̃i : sunt in cis plurimi quiillũ interitum
clademq non euasis sent. nisi seruos xpĩ se
es se finxissent . & nunc ingrata suꝑbia atq
impussima insania eius nomini resistunt cor¬
de puerso ut sempiternis tenebris punia ret᷑
Ad quod nomen : ore uel subdolo confug̃
ut tempbrali luce fruerentur : lot bell¬
gesta conscripta sunt: uelame conditꝰ
romam uel ab eius exortu & imperiola
& proferant. sic abalienigenis aliquamꝰ
captam ec̃ ciuitatem : ut hostes quicepe¬
rant parcerent cis. quos ad deorũ suorũ¬
teri pla xonfagis se eompererant : a.

Expanded text:
electis praeter bellorum morem truculenti barelectis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen ueraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos uides petulanter et procaciter insultare seruis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non euasissent, nisi seruos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia adque inpiissima insania eius nomini resistunt corde peruerso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore uel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur. CAPUT gesta conscripta sunt uel ante conditam Romam uel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic ab alienigenis aliquam captam esse ciuitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent templa confugisse compererant; aut
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi alibi truces. atque hostilimore se¬
uientes: postea quam adloca illa uenie¬
bant ubi fuerat inter dictum qđ alibibell
iure licuis set. tota feriendi refit.
inmanitas
utt& captiuandi cupidi¬
tas frangebatur. Sic euaserunt multi¬
qui nunc xpĩanis temporibus detrahunt. d¬
& mala que illa ciuitas ꝑtulit xp̃o in tepi¬
putant : Bona uero que in eis ut uiuerq.
ꝓpter xp̃i honorem fac ta sunt nonim¬
putant xp̃o nr̃o sed fato suo: cũ potius
deberent siquidrecti saperent. illa quȩ ab
hostibus aspera & dura ꝑpessi sunt. illi
corruptos hominum mores bellis emen:¬
dare. atq: conterere : Itemq uitam
mortalium. iustam atque laudabilem
talibus adflictionibus exercere: ꝓbatã
Quel in meliora trans ferre. uel in
his adhuc terris propterusus alios detine¬
re : Illud uero quod incis uł ubicũq ꝓpter
xpĩ nomen uł in locis xpĩnomini dicatis¬
simis & amplissimis. ac prolargiore mi¬
sericordia ad capatitatẽ multitudinis.

Expanded text:
que hostili more saeuientes posteaquam ad loca illa ueniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, tota feriendi refrenabatur inmanitas et captiuandi cupiditas frangebatur. Sic euaserunt multiqui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa ciuitas pertulit, Christo inputant; bona uero, quae in eos ut uiuerent propter Christi honorem facta sunt. non inputant Christo nostro sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi corruptos hominum mores bellis emendare adque conterere itemque uitam mortalium iustam adque laudabilem talibus adflictionibus exercere probatamque uel in meliora transferre uel in his adhuc terris propter usus alios detinere: illud uero, quod eis uel ubicumque propter Christi nomen uel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis
Abbreviated transcription (Latin):
T LIBER
LORIO SISIIBAM CIUI¬
TITIM DI. SIUE INHOC TEEORU
Acur su cuminter impios peregri¬
natur xfide uiuens. siue in illa stabili¬
tate iedis yternȩ. quamnunc expectat
ꝑpatientiam quo adusq: iustitia con¬
uertitur iniudicium deinceps ad ep¬
tura ꝑ excellentiam uictoriam ultimĩ
& pacem ꝑ fectam: hoc opere ate ins¬
tituto. & mea promissione debito defex¬
dere aduersus cos qui conditori eius de¬
os suos preferunt. filicarissimȩ mar¬
celline sus cepi : Magnum opus & ardu¬
um sed ds̃ adiutor noster est. Nam scio
quibus uirib opus sit. ut ꝑ sua de atur
suꝑbi s. quanta sit uirtus humilitatis:
qua fit ut om̃i terrena ca cumina tẽpo¬
rali mobilitate nutantia. nonuma no
u surpato fastu. sed diuina gratia dona¬
ta cel situdo trans cendat: R ex enim
& conditor ciuitatis huius. dequalo qͥ
instituimus : inscriptura populi sui
sententiã diuinȩ legis a peruit qua
dictum est. Ds̃ suꝑbis resistit. humilib
autem dat gratiam . Hocuero qđ dĩ. ẽ.

Expanded text:
 LIBER loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea ad te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod Dei est,
Abbreviated transcription (Latin):
inimici : aduersus quos defendenda . ẽ.
dĩ ciuitas. Quorum tam multicorrepito
impietatis errore: ciues in ea fiunt
satis idonei. Mul tiuero in eam tantis ex¬
ardescunt ignibus odiorum tamq ma¬
nifestis bene ficiis redemptoris eius in

Expanded text:
inimici, aduersus quos defendenda est Dei ciuitas, quorum tamen multi correcto inpietatis errore ciues in ea fiunt satis idonei; multi uero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis ben
Abbreviated transcription (Latin):
maotyrum loca & basilicȩ apłorum quȩ
in illa uastatione urbis ad se confugien¬
tes suos alienosq recepeunt: Hucusq
cruentus seuiebat inimicus: ibi accipio¬
bat lamitem trucidatoris furor. Illo du¬
cebantur amiserantib: hostib: quibus
&um extraipsa loca pepercerant. nein
cos incurrerent quisimilem misericor

Expanded text:
orum, quae in illa uastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt. Huc usque cruentus saeuiebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericor
Abbreviated transcription (Latin):
q: uirgłs : non illis artib: adhonores &
gloriã. sed dolis atque fallatus ambie¬
bitio quã auariaia animohominũ ex¬
ercebat Quod tam̃ uitiũ: ꝓpi us uirtu
trat : Namgłam honorẽ imperiũ. bonꝰ
&ignauus equȩ sibi exoptant: sed ille in¬
qua uiauera nititur: huic quia boneartes
desunt dolis atq fallatiis contendit :¬

Expanded text:
que Virgilius, non illis artibus ad honores et que Virgilius, non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis atque fallaciis ambiebitio quam avaritia animos hominum exercebat, quod tamen vitium propius virtutem erat. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant; sed ille vera via nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit
Abbreviated transcription (Latin):
minationẽ post libtatẽ. sic habuis se
roma nos: ut in eorũ magnis laudib: po¬
neretur : Hinc .ẽ. &illud eius de poete :
quod cũartib aliarum gentiũ eas ipsas
proprias romanorum artes regnandi atq
imperandi & subigendi. acdebellandi
populos ante poner& ait : Excudentalii
spirantia. mollius a era : Credo equidẽ
uiuos ducent demarmore uultus. Ora¬
bunt causas melius cęlique meatus
Describent radio et surgentia sidera
dicent: turegere imperio populos ro¬
mane mem̃to: Hae tibi erunt artes pa¬
ciq inponere mores: parcere subi ectis.
& debellare suꝑbos. Has artes illitanto
peritius. exercebant : quanto minꝰ seuo¬
luptatib dabant. et eneruationi animi
& corporis. in concupiscendis & augen¬
dis diuitus. & ꝑ illas morib: corrũpendis.
rapiendo miseris. ciuib largiendo scȩni¬
cis turpib Vndequitales &iã morum
labe superabant. atque abundabant.
quando scribebat ista salustius canebat¬

Expanded text:
minationem post libertatem sic habuisse minationem post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae, quod, cum artibus aliarum gentiproprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait, Excudent alii spirantia mollius aera: Credo equidem, vivos ducent de marmore vultus: Orabunt causas melius; coelique meatus Describent radio, et surgentia sidera dicent. Tu regere imperio populos, Romane, memento. Hae tibi erunt artes, pacique imponere morem, Parcere subjectis, et debellare superbos. 3. Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se voluptatibus dabant, et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis, et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris civibus, largiendo scenicis turpibus. Unde qui tales jam morum labes superabant atque abundabant, quando scribebat ista Sallustius, canebat
Abbreviated transcription (Latin):
utriusq testimoniũ: &iã po&a insignis illoꝵ
Indequippeait Nec nontar quinuĩ eiectũ
porsenna iubebat accipere ingentiq urbe
obsidione p̃mebat aneadȩ inferrum. ꝓlib¬
tate ruebant. Tuncitaq magnum illis fuit.
aut foruter emori. autliberos uiuere. Sed
cum. eet. ad epta libtas : tanta cupido gloriȩ
incesserat. ut parum. e&. sola lib̾tas nisiet
dominatio quereretur. dum ꝓmagno habe¬
retur. qđ uelut loquente. ioue. idẽ po& adt̃
Quinaspera uino. quemare nunc terrasq:
metu cęlũq fat̃igat: consilia in melius re¬
fe r& mecuq fouebit romanos rerũ do¬
minos. gentemq togatã. sic placituuenit
Uonet lustris labentib &as: cumdomus
assaraci pthiã clarasq micenas. seruitio
p̃m& acuictis dominabitur argis : quȩ
quidem uirgłs iouem inducens. ta quã
futura p̃di centẽ: ipseiam facta recole¬
bat cernebatq: p̾sentia Uerum ꝓpterea
cõmemorare illa uolui. ut ostenderẽ do¬

Expanded text:
utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente Ioue idem poeta dicit: Quin aspera Iuno, Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, Consilia in melius referet mecumque fouebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Seruitio premet ac uictis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem do
Abbreviated transcription (Latin):
pido gloriȩ incesserat: Istaergo laudis
Auiditas & cupidogloriȩ multa illa miran¬
da fecit. laudabilia scilic&. atq gloriosa
scđm hominum ex aͥstimationẽ: Laudat idẽ
salustius tẽporib suis. magnos et p̃claros
uiros marcũ atonẽ. & gaium. cȩsarem :
dicens. qđ diures publica non habuit quẽ¬
quã uirtute magnũ ssed sua memoria fuis¬
scillos duos ingenti uirtute diuersis mo¬
rib In laudib aut̃ cȩsaris posuit : qđ sibi
magnũ imperiũ exercitũ. bellũ nouũ exop¬
tabat. ubi uirtus enites cere posset:
Itt fiebat inuotis uirorum uirtute magnoꝵ
ut exercitar& inbellũ miseras gentes. & fla¬
gello agitar& bellona sanguineo. ut mani¬
feste ibi uirtus corum enites cer&. Hocilla
ꝓfecto laudis auditas. & gloriȩ cupido faci¬
ebats: amor itaq primitꝰ libtatis. post &iã
dominationis & cupiditas laudis etgloriȩ
multa magna fecerunt. Sed reddit eis.

Expanded text:
pido gloriae incesserat. Ista ergo laudis pido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit, laudabilia scilicet adque gloriosa secundum hominum existimationem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute, diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Reddit eis
Abbreviated transcription (Latin):
runt: ꝓpter hanc uiuere uoluerunt
prohac & mori non dubitauer. ceteras cupi¬
ditates. huius. unius ingenticupiditate
presserunt. Ips umdenique patriam suam
qm̃ seruire uidebatur ingloriđm. domi¬
nariuero atqueimperare gloriosum : pͥ¬
us omnistudio liberam. deindedominam
.eẽ concupiuer̃. Hinc . ẽ. quod regalem
dominationẽ nonferentes : annua impe¬
ra. binosq imperatores sibi fecerunt
Qui consules appellati sunt. a consulen¬
do. non reges autdomini a regnando atq:
dominando. cumet reges utique a regnan¬
dodicti melius uidetint᷑. ut regnũ a regib
Reges autẽ utdictũ .e. arogendo: sed fas¬
tus regius non disciplina putata .ẽ. regen¬
lis uł beniuolentia consulentis: sed suꝑbia
dominantis Expulso itaq regetirqͥnio
& comsulib inscitutis: sequutũ .ẽ. quodide
tiusctor in romanoꝵ laudib posuit. quod
ciuitas incredibile memoratu . ẽ. adepta
libtate. quantũ breui creuerit. tantã cu¬

Expanded text:
runt, propter hanc uiuere uoluerunt, runt, propter hanc uiuere uoluerunt, pro hac emori non dubitauerunt; ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando adque dominando\'; cum et reges utique a regendo dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina putata est regentis uel beneuolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio t consulibus institutis secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum breui creuerit; tanta cu
Abbreviated transcription (Latin):
obcausam ds̃ uerus adaugendum imperiũ
adiuua re dignatus. ẽ: in cuius potestate
sunt &iam regna terrena. Quod autẽm
ut absolutius disserere possemus. ad hoc
ꝑtinentem & superiorem librum conscrip¬
simus. qđ in hacre potestas. nulla sit eoꝵ
deorum. quos &iam reb nugatoriis colen:¬
dos putar. & p̃sentis uoluminis partes
superiores. quas hdcusq ꝑ duxim defati
questione tollent. nequis quã cuiiã ꝑ sua¬
sum. e& non illoꝵ dõꝵ cultu romanũ im¬
perium ꝓpagatũ atq seruatum. nescio
cui fato potius id tribuer& : quã dĩ sumi
potentis simȩ uoluntati: Ueteres igitur pͣi¬
miq romani quantũ eoꝵ docet & cõm̃dat
historia. quãuis ut aliȩ gentes excepta
una populi hȩbreoꝵ deos falsos colerent.
& non dõ uictimas sed demoniis immola¬
rent : tamenlaudis auidipecuniȩ libera¬
les erant. gloriã ingentẽ: diuitia s hones¬
tatis uolebant. Hanc ardentis simedilexe¬

Expanded text:
ob causam Deus uerus ad augendum imperium ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Quod autem ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque seruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime dilexe
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is species om̃is ordo aquo .ẽ. m̃sura
numerꝰ ponđ. a quo .ẽ. quic qͥd naturalit̃ . ẽ.
cuius cũq generis. ẽ. cuius lib& ȩstimati¬
onis. ẽ. a quo sunt semina formarũ forma
seminũ motus seminũ. atque formarumi
quidedit & carni originẽ: pulchritudinẽ.
ualitudinẽ: ꝓpagationis fecunditatem.
membroꝵ dispositionẽ: salutẽ concordiȩ
qui& animȩ inrationabili dedit menori¬
am. sensum. appetitũ . rationali autem
in suꝑ mentem. intellegentiam. uoluntatẽ.
qui non solum cęlum & terram. nec solum
angelum & hominem. sed nec exigui &
contẽptibilis animantis uiscera. nec auis
pennulam. nec herbȩ flosculum. nec arbo
ris folium sinesuarum partium conueni¬
entia. & quadamueluti pace dereliquid:
nullo modo .e. credend regna hominum
eorum dominationes. & seruitutes. a suȩ
ꝓuidentiȩ legib alienas. eẽ. uoluisse: pro¬
inde uidetimꝰ quos romanoꝵ mores & quã

Expanded text:
omnis species, omnis ordo, a quo est mensura, omnis species, omnis ordo, a quo est mensura, numerus, pondus, a quo est quidquid naturaliter est, cujuscunque generis est, cujuslibet aestimationis est; a quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum atque formarum; qui dedit et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem, concordiam; qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum. appetitum; rationali autem insuper mentem, intelligentiam, voluntatem, qui non solum coelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera, nec avis pennulam, nec herbris folium sine suarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas esse uoluisse. ores et quam
Abbreviated transcription (Latin):
conces surum. ec̃. p̃sciuit. & iustep̃mia
bonis factis & peccatis supplicia consti¬
tuta sunt. Neque enim ideo peccat homo
quiad s̃ illum peccaturũ. eẽ. p̃sciuit: im¬
moideo nondubitat᷑ ipsum peccare cum
peccat. qui aille cuius p̃scientia falli
non potest. non fatum non fortuna. ñ
aliquid aliud: sed ipsũ peccaturũ. eẽ. p̃¬
sciuit : quisinolit utiq ñpeccat: Sed si
peccarenoluerit: &iam hocille p̃sciũ¬
Ds̃ itaq: sumꝰ &uerus cum uerbo suo &
omnis corporis. cuius sunt participa
tione felices. quicũq sunt ueritatenon
uanitate felices. qui fecit hominẽ ratio¬
nale animal exanima & corpore. qui eũ
peccantẽ nec inpunitũ. eẽ. ꝑmisit. nec si¬
nemiscđã dereliquid: quibonis & malis
.eentiam &iam cum lapidib uitã semina¬
lem &iam cum arborib: uitã sensualen.
&iam cũ pecorib. uitã intellectualẽ. cum
solis angłis dedit : A quo ẽ. om̃is modus

Expanded text:
concessurum esse praesciuit, et iuste praemia concessurum esse praesciuit, et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum peccaturum esse praesciuit; immo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praesciuit. Qui si nolit, utique non peccat; sed si peccare noluerit, etiam hoc ille praescius itaque summus et uerus cum Uerbo suo etomnis corporis, cuius sunt particitione felices, quicunque sunt veritate, non vanitate felices, qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore, qui eum peccantem nec impunitum esse permisit, nec sine misericordia dereliquit, qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus, vitam seminalem etiam cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecoribus, vitam intellectualem cum solis angelis, dedit; a quo est omnis modus,
Abbreviated transcription (Latin):
.eet̃. in nr̃a uoluntate: non enim qui hoc
presciuit : niħ p̃sciuit : Porro sullequi pre¬
sciuit quid futurũ e&. in nr̃a uoluntate :
nonutiq niħ. sed aliquid p̃sciuit. Profecto
& illo p̃sciente ẽ. aliquid in nr̃a uoluntate :
quo circa nullomodo cogim̾. autretenta p̃¬
scientiadĩ tollere uoluntatis arbitrium.
aut retento uoluntatis arbitrio dm̃ quod
ne fas. ẽ. negare p̾sciũ futuroꝵ Sedu¬
trũq amplectim᷑ : utrũq: fideliter &uera¬
citer confitem᷑. Illud ut benecredamꝰ. hoc
utbene uiuamꝰ. Maleaut̃ uiuit: sidedõ
non benecredit̃: Vndeabsit a nob eius nega¬
re p̃scientiam : ut libere uelimꝰ quoa diu¬
uante sum liberi ułerim: Proinde non frus¬
tra sunt leges obiurgationes. exortationes
laudes etuituperationes: quia & ipsas
futuras. eẽ. p̃sciuit. &ualent plurimum
quantũeas ualituras. eẽ p̃sciuit & p̃ces
ualent adea inpetranda quȩ se p̃cantib

Expanded text:
esset in nostra uoluntate. Non enim, qui hoc esset in nostra uoluntate. Non enim, qui hoc praesciuit, nihil praesciuit. Porro si ille, qui praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate, non utique nihil, sed aliquid praesciuit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra uoluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis arbitrio Deum quod nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamus; hoc, ut bene uiuamus. Male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus
Abbreviated transcription (Latin):
utique potestatis: rate quippeom̃psdr̃
quod non uult: Quod ei si acciderit: neqͣ
uelimꝰ arbitrio: Etuerũ ꝓculdubio dicimꝰ:
& nonideo ipsum liberum ar bitrium ne¬
ces sitati subicimꝰ quedimit lib̾tatem :
Sunt igitur nr̃e uoluntates: & ipse faci¬
unt quicquid uolendo facim. quod ñ fie¬
r& sinollem: Quic quid aut̃ alioꝵ homi¬
num uoluntateri nolens quisq patitur
&iamsicuoluntas ual&. &sinonillius
tamen hominis uoluntas: sed potestas dĩ:
Namsiuoluntas tantum e& nec poss&
qđ uell& . potentiore uoluntate inpedi¬
retur. Nec sic tam̃ uoluntas. nisi uoluntas
.c&: nec alterius sed eius. && qui uell&
& si nomposset implere qđ ull& Vnde
quicquid p̃ter suam uoluntatẽ patitur
homo: non deb& tribuere humanis ułan¬
gelicis. uł cuius quã creatisp̃s uoluntatib
sedeius potius quidat potestatẽ uolen¬
tib Nonergo ꝓpterea niħ . ẽ. in nrã uo¬
luntate quia ds̃ presciuit quid futurum

Expanded text:
utique potestatis. Recte quippe omnipoteutique potestatis. Recte quippe omnipotequod non uult; quod ei si accideret, nequauelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo propterea nihil est in nostra uoluntate, quia Deus praesciuit quid futurum
Abbreviated transcription (Latin):
nc̃ uoluntates: neuidelicet ñ eent̃. libere
si subderentur neces sitati. Si enim necessitas
nr̃a illa dicenda . ẽ. quȩ non .ẽ. innostra po¬
testate. sed&ia sinolim efficit quod potest.
sicut neces sitas mortis. manifestũ . ẽ. uolun¬
tates nr̃as quib recte uł ꝑperã uiuitur.
subtali neces sitate non. eẽ. multa enim fa¬
cunus: quaȩ si nblem nonutiq faceremus.
quo primitus ꝑtin& ipsumulle : Namsiuo¬
lumus : e. sinolumꝰ non .ẽ. Non enim uelle¬
mus. sinollem. Siautemilla definitur. eẽ
necessitas. scđm quã dicimꝰ: neces se. ẽ.
utita sit aliquid uelita fiat: nescio cureĩ
timeamꝰ. nen ob libtatẽ auferat uolunta
tis : Nequeenim & uitãdĩ. & prescientiã
dĩ. sub necessitate ponim. sidicam neces
se.ẽ. semꝑ dm̃ uiuere & cuncta p̾scire:
sicut nec potes tas cius. minuit᷑ cum dr̃
mori falliq nonposse : Sienim hoc non
potest: ut potius siposset . minoris. e&

Expanded text:
iam nostras uoluntates, ne uidelicet non essent liberae, iam nostras uoluntates, ne uidelicet non essent liberae, si subderentur necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est, quae non est in nostra potestate, sed etiam si nolimus efficit quod potest, sicut est necessitas mortis: manifestum est uoluntates nostras, quibus recte uel perperam uiuitur, sub tali necessitate non esse. Multa enim facimus, quae si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur esse necessitas, secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid uel ita fiat, nescio quur eam timeamus, ne nobis libertatem auferat uolutis: neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessse esse Deum semper uiuere et cuncta praescire; sicut nec potestas eius minuitur, cum dicitur mori fallique non posse. Sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minoris esset
Abbreviated transcription (Latin):
notissimũ: pluscum quã stoici detestamur
Autenim. eẽ dm̃negat. quod quide inducta
alterius ꝑsona in libris dedoꝵ natura facere
molitus. ẽ aut si eẽ. confitetur dm̃ quẽ negat
presciũ futurorum. &iam si niħ dicit aliud
uti queds̃: Qua propter & uoluntates nr̃ȩ
tantum ualent : quantũ ds eas ualere uoluit
atquep̃sciuit Et ideo quicquid ualent. cer¬
tis sime ualent: et quod facturȩ sunt. ipse
omnino factures. quia ualituras atque fac¬
turas ille p̃sciuit. cuius p̃scientia falli non
potest: Qua propt̃ simihi fatinom̃ alicuire
adhibendum placer& : magis dicerẽ fatũ ut
infirmiorem potentiorͦis uoluntatẽ que cum
hab& inpotestate. quamillo causa rum ordine
quem nonusitato sed suomore stoici fatũ appel¬
lant. arbitrium nr̃ȩ uoluntatis auferri.
formidando stoici labor auer̃. causas rerum¬
ita distinguere : ut quasdam subtraherent
neces sitati ques dam subderent: atqueinhis

Expanded text:
notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, utique Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum Deus eas ualere uoluit adque praesciuit; et ideo quidquid ualent, certissime ualent, et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris uoluntatem, qui eum usitato in potestate, quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo more Stoici fatum appellant, arbitrium nostrae uoluntatis auferri. formidando Stoici laborauerunt causas rerum distinguere ita, ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent, adque in his,
Abbreviated transcription (Latin):
sed omnia maxime dĩ uoluntati subdita s.
cui &iã uoluntates om̃s subiciunt᷑. quia non
habent potestatẽ nisi quã ille concedit
Causa itaq rerũ quȩ facit nec fit ds̃ .ẽ. aliȩ
uero causȩ. & faciunt & fiunt: sicut sunt
om̃s creatisp̃s. ma xime rationales. Cor¬
porales autẽ causȩ: quȩ magis fiunt quam
faciunt: non sunt inter causas efficientes
annu merandȩ. qm̃ hoc possunt. quod exip¬
sis faciunt spĩtuũ uoluntates. Quomodo
igitur ordocausarũ. quip̃ scienti certꝰ. ẽdõ
id efficit. ut niħ sit in nr̃a uoluntate.
cumin ipso causa rum ordine magnum habeant
locum nrȩ uoluntates. contendat ergocicero
cumeis quihunc causarum ordinẽ dicunt. eẽ.
fatalem. uel potius ipsum fatinomine appel¬
lant quod nos abhorrem precipuę ꝓpter
uocabulum. quod non inreuera consueuit
intellogi. Quoduero negat or dinẽ omniũ
causarũ. eẽ. certissimum. & di prȩscientia e

Expanded text:
sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, cui etiam uoluntates omnes subiciuntur, quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus est; aliae uero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Corporales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae
Abbreviated transcription (Latin):
quos angłos dĩdicim. scumaloꝵ quosan¬
gelos diabolosuel&iam dȩmones appel¬
lam sic& hominum scilic& & bonorũ¬
& maloꝵ Acꝑ hoc colligitur. non. eẽ.
causas efficientes hominum que fiunt:
nisi uoluntarias. illius naturȩ scilic&. quȩ
sp̃s uitȩ .ẽ. Nam &er̃ iste seuuent᷑ dr̃¬
uitȩ quiuiuificat omnia creatorq est
omnis corporis: & omis creati sp̃sipse ẽ.¬
ds̃. Sp̃s utiq noncreat᷑ꝰ in eius uoluntate
sũma potestas. ẽ. quecreatoꝵ spĩtuum bo¬
nas uoluntates adiuuat malas iudicat :
om̃s ordinat Et quib dam tribuit potesta¬
tes. quib: damnontribuit Sicut enimom¬
nium naturarum creator: ita omniũ potes¬
tatũ dator. nonuoluntatũ Malequippe
uoluntates. ab illo non sunt: qm̃ contranatu¬
rã sunt quȩ ab illo. ẽ: Corpora igitur magis
subiacent uoluntatib quȩ dam nr̃is. id ẽ
omnium animantiũ mortaliũ & magis ho¬
minum quã bestiarũ: quȩdã uero angloꝵ.

Expanded text:
quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos anquos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli uel etiam daemones appellamus: sic et hominum. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi uoluntarias, illius naturae scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer iste seu uentus dvitae qui vivificat omnia, creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus, Deus, spiritus utique non creatus. In eius uoluntate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae quippe uoluntates ab illo non sunt, quoniam contra naturam sunt, quae ab illo est. Corpora igitur magis subiacent uoluntatibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angelorum;
Abbreviated transcription (Latin):
quodidem cicero concedit. niħ fieri si
causa efficiens non p̃cedat: satis .ẽ. ad eũ
in hac quȩstione redarguendum Quid
enim eum adiuuat. quoddt̃. nihil quidẽ
fierisine causa: sed omnem causam. eẽ fa¬
talem quia .ẽ. causa: fortũita : ẽ. natura¬
lis .ẽ. uoluntaria: sufficit : quia omneqđ
fit. nonnisi causa p̃cedente fieri confitetur
Nosenim eas causas quedicuntur fortũĩte
unđ &iam fortuna nom accepit : non . eẽ. di¬
cimꝰ nullas. sedlatentes. easq tribuim. uł dĩ
ueri ułquoꝵ lib& sp̃ituũ uoluntati. ipsasq:
naturales. nequaquã ab illius uoluntatr
seuingimꝰ qui ẽ. auctor omis. conditorq
naturȩ Iamuero cause uoluntariȩ: aut
dĩ sunt autangeloꝵ. aut hominũ. aut quo¬
rũq animalium : sitam̃ uoluntates appel¬
landȩ sunt animarum rationis exꝑtium
mot᷑ illi. quib aliqua faciunt. scđm natura
suam. cum quid uł appetunt uł eũit̾ant:
Angłoꝵ aut̃ uoluntates dico seubonoꝵ

Expanded text:
quod idem Cicero concedit, nihil fieri si quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione redarguendum. Quid enim eum adiuuat, quod dicit nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem, quia est causa fortuita, est naturalis, est uoluntaria? Sufficit, quia omne, quod fit, non nisi causa praecedente fieri con- fitetur. Nos enim eas causas, quae dicuntur fortuitae, unde etiam fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas, sed latentes, easque tribuimus uel Dei ueri uel quorumlibet spirituum uoluntati, ipsasque naturales nequaquam ab illius uoluntate seiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae. Iam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut angelorum ant hominum aut quorumque animalium, si tamen uoluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi, quibus aliqua faciunt secundum naturam suam, cum quid uel adpetunt uel euitant. Angelorum autem uoluntates dico seu bonorum,