comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inme xp̃s. Uocatus apłs. Iam
in p̃sentiarũ ad hoc uocatus: ut es¬
set apłs. Item ostendit se ñ solum
uocatũ ad apłatus grãm: s et se¬
gregatũ in p̃dicationẽ gentiũ ut
ostendat unam ẽẽ substantiã patris
et filii et sp̃s scĩ. Segregatus: sicut
gate michi barnabam et saulũ.
ad opis quod elegi eos. In euan¬
gł̃m dĩ. e uangłm. Latine bona ad¬
nuntiatio dicit᷑. Natiuitatis scilicet
xp̃i. passionis et resurrectionis. et
incęlũ ascensionis. Quod ante ꝓ¬
miserat ꝑ ꝓpħas suos. Ostendit

Expanded text:
istus. Vocatus apostolus. Jam in praesentia ad hoc vocatus, ut esset apostolus. Item ostendit, non solum vocatum se ad apostolatus gratiam: sed et segregatum in praedicationem gentium, ut ostendat unam esse substantiam Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Segregatus. Sicut gate mihi Barnabam et Paulum in opus ad quod elegi eos. In Evangelium Dei. Evangelium, Latine bona annuntiatio, dicitur: nativitatis scilicet Christi, passionis, et resurrectionis, et in coelum ascensionis. Quod ante promiserat per prophetas suos. Ostendit
Abbreviated transcription (Latin):
non om̃ia se fecisse: addidit. qui
consentiunt facientibꝰ s et qui in
istis non consensit. quia iudicabant
huiꝰmodi: tañ idolatriȩ consentien¬
do que om̃iũ horũ caput et causa
ꝓpt̃ quod in excusabilis es õ homo
om̃is qui iudicas. In quo enĩ udi¬
Cadẽ enĩ agis. que uidicas. Omnes¬
de huiꝰ modi iudicabant: maxime
tam̃ de his. qui habent in rephenden¬
do iudiciũ. Vlldicis et domini con¬
ueniunt᷑. Naturali enĩ uidicio dig¬
nã factis ꝓfert unusquisq senten¬
tiam: om̃sq norunt et innocentiã
mereri premiũ. ⁊ maliciã habere
suppliciũ. Scimus enĩ: qm̃ iudiciũ
dĩ ẽ scđm ueritatẽ. in eos qui talia
agunt. Existimas aũt hoc õho

Expanded text:
non omnia se fecisse: addidit, qui non omnia se fecisse: addidit, qui consentiunt facientibus. Sed et qui in istis non consensit, qui judicabant hujusmodi: tamen idololatriae consentiendo, quae omnium horum caput et causa o homo omnis, qui judicas. In quo enim altEadem enim agis, quae judicas. Omnes hujusmodi, qui dijudicabant, maxime tamen hi qui habent in reprehendendo judicium judices et domini conveniuntur. Naturali enim judicio dignam factis profert unusquisque sententiam: omnesque noverunt, et innocentiam mereri praemium, et malitiam habere supplicium. Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem, in eos qui talia agunt. Existimas autem hoc, o
Abbreviated transcription (Latin):
aduitam ȩtñam. Insipientes. incom-¬
positos qui afonte sapientiȩ recesse¬
runt: necesse ẽ ut in ordinate feran¬
tur. Sine affectione. absq federe.
affectio ẽ: adimpletio caritatis.
Sine miscdia. Quomꝰ aliis poterãt
misereri. qui in se miscdes eẽ nolue¬
runt: Hec om̃ia ꝑordinẽ digesta
peccata. de illis dicunt᷑: qui derelin¬
quentes dĩn. ab eo uicissim st̃ dere¬
licti. Caueamꝰ gͦ et nos: ne quod
malũ ex his habentes. similit̃ relin¬
quamur. Qui cũ iusticiã dĩ cog¬
nouissent: non intellexerunt. qm̃
qui talia agunt digni sunt morte.
hic ostendit. qm̃ unis quisq homi¬
num scit se adõ scđm actus ꝓprios
iudicandũ. in quo et ipse alium ho
runt. tales abeo et si non inp̃senti
cam̃ futuros ẽẽ puniendos. Si eñi
intellexissent: talia utiq commnit¬
tere timuissent. Non solũ qui ea
faciunt: s et qui consentunt fa¬
cientibus ea. Ne quis diceret hic

Expanded text:
ad vitam aeternam. Insipientes, incomad vitam aeternam. Insipientes, incompositos. Qui a fonte sapientiae recesserunt, necesse est ut inordinate ferantur. Sine affectione, absque foedere. Affectio est adimpletio charitatis. Sine misericordia. Quando aliis poterant misereri, qui in se misericordes esse noluerunt? Haec omnia per ordinem digesta peccata, de illis dicuntur, qui derelinquentes Deum, ab eo vicissim sunt derelicti. Caveamus ergo et nos, ne quod malum ex his habentes, similiter relinquamur. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt: quoniam qui talia agunt, digni sunt morte. Hic ostendit quomodo unusquisque hominum sit a Deo secundum actus proprios judicandus: in quo et ipse alium homrunt tales ab eo, et si non in praesenti, tamen in futuro esse puniendos. Si enim intellexissent, utique talia committere timuissent. Non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus. Ne quis diceret, haec
Abbreviated transcription (Latin):
querit᷑. s intentio fatigatur. Dolo:
occulta malicia: blandis sermonib
adornata. Malignitate malicie uo¬
tũ uł opus: malignitas appellatur.
Susurrones murmuratores: siue nõ
infaciẽ s in aurẽ loquentes. Detra¬
ctores: dõ odibiles. Nicħ eñi tam
odibile dõ: quam idolatria: cui ꝑ
similitudinẽ eradicandi. pęna de¬
tractionis. scriptura conuingitur.
Contumeliosos qui łielociores st̃
in uerbis iniuriȩ. Suꝑbos. elatos.
inuentores maloꝵ. Qui uult suꝑ¬
gredi quod ẽ: suꝑbus dicit̾ sicut
quod erat qui eñi suꝑ alios uult
eẽ:hic infra se fiet confusus. Et
idõ sequitur inuentores malorũ:
quia semꝑ suꝑbia excogitat et
inuenit mala. sicut auctor suꝑbiȩ
pelationẽ suã inuenit sibi malii
quod ante non fuerat. Clatus aũt
dicitur. qui effertur suꝑ m̃surã su¬
am. Parentib non obedientes.
Neri parentes st̃ doctores: qui ꝑ se¬
men uerbi generant in lucẽ filios

Expanded text:
quaeritur, sed proximus fatigatur. Dolo. quaeritur, sed proximus fatigatur. Dolo. Occulta malitia, blandis sermonibus adornata. Malignitate. Malitiae votum, vel opus, malignitas appellatur. Susurrones. Murmuratores, non in faciem, sed in aurem loquentes. Detractores, Deo odibiles. Nihil est enim tam odibile Deo, quam idololatria: cui per similitudinem eradicandi poena detractionis scripta conjungitur. Contumeliosos. Qui veloces sunt in verbis injuriae. Superbos, elatos, inventores malorum. Qui vult supergredi quod est, superbus est, sicut quod est. Qui enim super alios vult esse, hic infra se fiet: et ideo sequitur inventores malorum: quia semper superbia excogitat et invenit mala, sicut auctor superbiae per elationem suam invenit sibi malum, quod ante non fuerat. Elatus autem dicitur, qui effertur super mensuras suas. Parentibus non obedientes. Veri parentes sunt, qui per semen verbi generant in lucem filios
Abbreviated transcription (Latin):
cem. masculi in masculos turpitu¬
dinẽ oꝑantes: In effrenata libido:
modũ seruare non nouit. & merce¬
dem quã oportuit erroris sui: in
semet ipsis recipientes. Sic cucur¬
rit ordo: ut qui dĩ oblici erant.
nec seipsos agnoscerent. & sieut
non ꝓbauerunt dm̃ habere in no¬
ticiam. Non nescierunt: s minime
ꝓbauerunt. Ille eni ꝓbat dm̃ ha¬
bere innoticiam: qui semꝑ illũ in
p̃senti habens. peccare non audet.
Tradidit eos ds̃ inreꝓbum sensum.
Non ꝓbando.st̃ traditi in reꝓbum
sensũ. Ut faciant ea que ñ conue¬
niunt. homini facere. Repletos
om̃i iniquitate et malicia. Iniqui¬
tatem et maliciã: pͥncipales cau
utreq pene idolatriȩ comparant᷑.
Nequitia plenos. inuidia. homici¬
dio. Pulchre inuidiã homicidio
sociauit: quia prima huiꝰ crimi¬
nis ipsa matheria ẽ. Inuidia eñi:¬
Contencione. Contencio ẽ: ubi non
racione aliquid s animi ꝑtinacia
defenditur. et ubi non tam ueritas

Expanded text:
cem masculi in masculos turpitucem masculi in masculos turpitudinem operantes. Effrenata libido modum servare non novit. Et mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Sic cucurrit ordo, ut qui Dei obliti erant, nec seipsos agnoscerent. Et sicut non probaverunt, Deum habere in notitia. Non nescierunt, sed minime probaverunt. Ille enim probat se Deum habere in notitia, qui semper illum in praesenti habens, peccare non audet. Tradidit illos Deus in reprobum sensum. Non reprobandi sunt traditi in reprobum sensum. Ut faciant ea, quae non conveniunt. Homini facere. Repletos omni iniquitate, malitia. Iniquitatem et malitiam, principales causutrique pene idololatria comparatur nequitiae. Plenos invidia, homicidiis. Pulchre invidiam homicidio sociavit: quia prima, hujus criminis ipsa materia est. ContentiContentione. Contentio est, ubi non ratione aliquid, sed animi pertinacia defenditur, et ubi jam non veritas
Abbreviated transcription (Latin):
hoc se stultis mñtiunt᷑ eẽ quod non
sunt. Ꝙ coluerunt. et seruierunt
creature: potius quã creatori. Non
solũ dilexerunt: s etiã seruierunt:
s et quicunq alicuiꝰ creature cupi¬
ditate uncitur: ipsi seruit. Aquo
enĩ quisq suꝑatus ẽ: huiꝰ ẽ et ser
uus. Qui ẽ benedictus inscła am̃.
Cui si seruissent: fieri benedicti
inscła potuissent. Qui enĩ fecerit
uoluntatẽ dñi: manet in ȩt̾nũ: si¬
cut ipse manet inȩt̾̃num. P ropt̃ea
tradidit illos ds̃ inpassiones igno¬
miniȩ. Aꝓpt̃ causas suꝑuis memora¬
tas: in his flagiciis sunt dimissi. Vi.¬
Nam feminȩ eoꝵ inmutauerunt na¬
turalẽ usũ: in eũ usũ qui ẽ contra
naturã. Omĩa ꝑuerterunt. in dm̃
turȩ seruarent: qui naturȩ dereli¬
querunt auctorẽ. Innefandoꝵ eñi¬
idoloꝵ cultura: omis mali causa est:
initiũ. et finis. Similit̾ aũt et mas¬
culi relicto naturali usu feminȩ: ex¬
arserunt in desideriis suis in inui¬

Expanded text:
o stultis mentiuntur esse, quod non sunt. Et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam creatori. Non solum dilexerunt, sed etiam servierunt: sed quicumque alicujus creaturae cupiditate vincitur, ipsi servit. A quo enim quisque superatus est, hujus et servus est. Qui est benedictus in saecula: amen. Cui si servissent, fieri benedicti in saecula potuissent. Qui enim fecerit voluntatem Dei, manet in aeternum: sicut ipse manet in aeternum. Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Propter causas superius memoratas, in his flagitiis sunt dimissi. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum, qui est contra natturae servaverunt: qui naturae dereliquerunt auctorem. Infandorum eniidolorum cultura, omnis mali causa est, initium et finis. Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃angustia sp̃s gem̃tes. Item. Huc¬
usq sermo dirigitur ad om̃s natu¬
rali obnoxios legi: in quo etiã uidei
parit continent᷑. Idcirco aũt uide¬
carnẽ delinquere dicunt. et animã
negant posse peccare. Siue anima
ꝓ toto homine dicitur: sicut in
genesi iacob cũ septuaginta ani¬
mab egiptũ introisse refertur.
Gla aut et honor et pax. om̃i
oꝑanti bonũ. Gła: contra iram.
honor: contra in dignationẽ. Et
quod supra incorruptionẽ: hic
pacẽ appellat. Iudeo pͥmũ et greco.
Quod supra animã: hic hominẽ
nominauit. Primũ aũt ꝓ quidẽ
pore: non honore. Non ẽ ꝑsonarũ
acceptio apud dm̃. Ergo nec gentes¬
quidẽ sibi de ignorantia falsa: nec
uidei de legis circumcisione priui¬
legio blandiantur. Quicunq enĩ
sine lege peccauert: sine lege et ꝑi¬
bunt. & quicunq in lege peccaue¬

Expanded text:
per angustiam spiritus gementes. Item hucper angustiam spiritus gementes. Item hucusque sermo dirigitur ad omnes naturali obnoxios legi: in quo etiam Judaei pariter continentur. Idcirco autem Judaecarnem delinquere dicunt: et animam negant posse peccare. Sive anima pro toto homine dicitur: Sicut in Genesi: Jacob cum septuaginta animabus Aegyptum introisse refertur. Gloria autem, honor, et pax omni operanti bonum. Gloria contra iram, honor contra indignationem. Et quod supra incorruptionem, hic pacem appellat. Judaeo primum et Graeco. Quod supra animam, hic hominem inominavit. Primum autem pro quidem pore, non honore. Non enim est personarum acceptio apud Deum. Ergo nec gentes sibi de ignorantia falsa, nec Judaei de legis circumcisione, et privilegio blandiantur. Quicumque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Et quicumque in lege peccave
Abbreviated transcription (Latin):
uerit usq infinẽ: hic saluus erit.
Głam et honorẽ et incorruptionẽ.
Głam: qua scĩ fulgebunt ut sol.
Honorẽ filioꝵ dĩ: quo nicħ ẽ mauis
ꝑ quẽ etiã angłos udicabunt. Incor¬
ruptionẽ: uite ꝑpetuȩ. Querentib
uitã etnã. Qui ꝑ pacientie oꝑam
querit uitã etnam: ista om̃ia conse¬
quitur. & qui habet hanc spem
ineo: scificat se. sicut et ille scẽs ẽ.
His aut qͥ ex contencione. Audi¬
ant qui sepe uicti animositate. con¬
tendunt: & timeant in consuetu¬
dine pessima ꝑmanere. ne ista om¬
nia suꝑ eos deputent᷑. Iam suꝑuis
dictũ ẽ. contenciosum hunc ẽẽ spe¬
cialit̃: qui aliquid contra consci¬
entiã suã nititur defensare. Et qͥ
non ad quiescunt ueritati: creduã
euanglice ueritati non credunt. et
consentiunt iniquitati. ut relicto
creatore deseruiant creature: inui
tia. conscientie et infructuose pe¬
nitentie: sicut scriptũ ẽ. Iunc di¬
cent int̾ se penitentiã agentes: et

Expanded text:
verit usque in finem, hic salvus erit. Gloriam et honorem, et incorruptionem. Gloriam, qua sancti fulgebunt ut sol. Honorem, filiorum Dei, quo nihil est majus: per quem etiam angelos judicabunt. Incorruptionem vitae perpetuae. Quaerentibus vitam aeternam. Qui per patientiae opera quaerit vitam aeternam ista omnia consequitur. Et qui habet hanc spem, in eo sanctificat se, sicut et ille sanctus est. His autem qui sunt ex contentione. Audiant, qui saepe victi, animositate contendunt, et timeant in consuetudine pessima permanere, ne ista omnia super eos deputentur. Jam superius dictum est, contentiosum hunc esse specialiter, qui aliquid contra conscientiam suam nititur defensare. Et qui non acquiescunt veritati: credunt elicae veritati non credunt, et consentiunt iniquitati, ut relicto creatore, deserviant creaturae. Ira tia. Conscientiae et infructuosae poenitentiae, sicut scriptum est; Tunc dicent intra se poenitentiam agentes, et
Abbreviated transcription (Latin):
partẽ gentiũ loqui: dicitq dĩ irã
testimoniũ: nouerunt eni homi¬
nes: et beneficia et plagas expec¬
tare decęlo. Suꝑ om̃em impieta¬
tem et iniusticiam hominũ. Tres
eẽ uidentur impietates. Prima et
maxima indmn: quȩ aut ꝑ blasfe¬
miam aut ꝑ idolatriã admutitur.
Scda in parentes. aut inuiria aut
contemptu: sicut scribit᷑ in leuitico
Siquis dormierit cũ uxore patͥs
sui. morte morietur: ambo impi¬
etatem fecerunt. rei sunt. Tertia
in extraneũ: ut illud. Et tu remisisti
impietatẽ cordis mei. Ꝙ plura alia:
que enumerare ꝑlongum ẽ. Siue om¬
nis impietas aduersus idolorũ cultu¬
ras referenda ẽ: ut impietas una sit
adiniuriã dĩ. Inuisticia uͦ: ad om̃ia
peccata ꝑtinere uidetur. Eorũ qui¬

Expanded text:
partem gentium loqui, dicitque Dei iram partem gentium loqui, dicitque Dei iram testimonium: noverunt enim homines, et beneficia, et plagas exspectare de coelo. Super omnem impietatem, et injustitiam hominum. Tres esse videntur impietates. Prima et maxima in Deum, quae aut per blasphemiam, aut per idololatriam admittitur. Secunda, in parentes, aut injuria, aut contemptus: sicut scribitur in Levitico: Si quis dormierit cum uxore patris sui, morte moriatur: ambo impietatem fecerunt. Tertia, in extraneos, ut est illud: Et tu remisisti impietatem cordis mei. Et plura alia, quae enumerare perlongum est. Sive omnis impietas, ad diversas idolorum culturas referenda est: ut impietas quasi ad injuriam Dei, injustitia vero ad omnia peccata pertinere videatur. Eoru
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmũ saluatus ẽ: ita cȩteri ere¬
dentes saluarent᷑: siue quia illud
testam̃tũ quod ꝑ legem ds uerax
ꝓmiserat. debuerit exhiberi.
lusticia eñi dĩ. in eo reuelatur.
Ex fide infidẽ. Siue ex fide uis¬
tificatur uideus. et infide genti¬
lis: & idõ. ex. Im. posuerit. ut tau¬
tologiȩ uiciũ declinaret: ex fidẽ¬
uiuit. hoc dicit. quia sine fide
hoc ẽ sine spe retributionis bonoꝵ
oꝑm. ꝑficere uirtutes nemo potest.
sicut et ipse scribens ad bebreos do¬
cet. Sine fide aũt. impossibile ẽ
placere dõ. Credere eñi oportet ac¬
cedentẽ ad dm̃. quia ẽ: et inqui¬
rentibus se remunerator fit. iiii¬
Reuelatur eñi ira dĩ de celo. Si di¬
centibus manicheis. crudelis asserit᷑
ds ueteris testam̃ti. quãquã suꝑ qͣn
peccatores iundictam inducqt. qͦ¬
modo hoc loco ab apło dicitur. a
dõ noui testam̃ti uindictã impiis
hominib inferendam: Unde mon¬
stratur: unũ eundẽq dm̃ eẽ. noui
et ueteris testam̃ti. Item: incipit ad

Expanded text:
 salvatus est: ita caeteri credentes salvarentur. Sive quod illud Testamentum, quod per legem Deus verax promiserat, debuerat exhibere. Justitia enim Dei in eo revelatur. Ex fide in fidem. Sive quod ex fide justificatur Judaeus, et in fide gentilis. Et ideo exposuerit, ut cacologiae vitium declinaret. Sia hoc dicit: quia sine fide, hoc est, sine spe retributionis bonorum operum, perficere virtutes nemo poterit: sicut et ipse ad Hebraeos perhibens docet: Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Revelatur enim ira Dei de coelo. Si dicentibus Manichaeis, crudelis asseritur Deus veteris Testamenti, quia super peccatores vindictam inducat: quomodo hoc loco ab Apostolo dicitur a Deo novi Testamenti vindictam impiis hominibus inferendam? Unde monstratur, unum eumdemque Deum esse novi et veteris Testamenti. Item incipit ad
Abbreviated transcription (Latin):
res appellat. qui eũ ꝓpt̾ amores fe¬
dissimos in ista asserunt transfor¬
matũ. circuose illi tales imagines
consecrare. in quib libidini satisfe¬
cit. U. Propt̃ quod tradidit illos
ds in desideria cordis eoꝵ. In hoc¬
in quo ds tradidisse dicitur ꝓpri¬
is desideriis peccatores. ostendit. ñ
qđ ipse sit causa. s ꝑ longanimi¬
catem et pacientiã non inducendo
uindictã. patit᷑ eos scđm cordis sui
agere uoluntatẽ. Hoc facit. uolens
eos adpenitentiã conuerti. Item: tra¬
dere inscripturis dicitur ds̃: cum
non retinet delinquentes ꝓpt̃ ar¬
bitrii libertatẽ. sicut in psalmo di¬
citur. Et dimisit eos scdm deside¬
ria cordis eoꝵ: et reliqua. In inmun¬
diciã. quȩ ẽ in turpib ministris
idoloꝵ. Ut contumelus afficiant cor¬
pora sua. Dum sibi insacram̃tis eoꝵ
cauteria et combustiones infligunt.
Insemet ipsis. ut quasi amentes. ipsi
inse suoꝵ sint uindices delictorũ.

Expanded text:
res appellat, qui cum propter amores foeres appellat, qui cum propter amores foedissimos in ista asserunt transformatum, et idcirco se illi tales imagines consecrasse, in quibus libidini satisfecit. Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum. In hoc quod Deus tradidisse dicitur propriis desideriis peccatores, ostendit non quod ipse sit causa, sed quod per longanimitatem, et patientiam non inducendo vindictam, patitur eos secundum cordis sui agere voluntatem: hoc facit volens eos ad poenitentiam converti. Item tradere in Scripturis dicitur Deus, cum non retinet delinquentes propter arbitrii libertatem: sicut in Psalmo dicit: Et dimisit eos secundum desideria cordis eorum. In immunditiam. Quae est in turpibus ministeriis idolorum. Ut contumeliis afficiant corpora sua. Dum sibi in sacramentis eorum, cauteria et combustiones infligunt. In semetipsis. Ut quasi amentes ipsi in se, suorem sint vindices delictorum.
Abbreviated transcription (Latin):
exeusabiles: Quia cũ cognouissẽt
dm̃: siue ꝑnaturã. siue ꝑ facturã
et rationẽ. Non sicut dm̃ głifica¬
uerunt. aut grãs egerunt. Pro eo
quod tales facti st̃. ut dm̃ possent
agnoscere si uellent. S euanue¬
runt incogitationib suis. Putan¬
tes se dĩ magnitudinẽ cogitacione
posse comphendere: euanuerunt
anaturali sapore. creaturas ꝓcrea¬
tore uenerando. Et obscuratũ ẽ
insipiens cor eorũ: recedentes alu¬
mine ueritatis. Dicentes eñi se eẽ
sapientes: quasi qui inuenissent.
quomͦ inusibilis ds̃ ꝑ simulachrũ ui¬
sibile coleret. Stulti facti st̃: et mu¬
tauerunt głam incorruptibilis dĩ.
insimilitudinẽ: Non intelligentes.
nullã similitudinẽ habere mortuũ.
inmortalis et incorruptibilis sempi¬
t̃ni. Imaginis corruptibilis homi¬
nis. ⁊ uolucrũ. et quadrupedũ. et
serpentiũ ñec hominis solũ: sedima¬
ginis hominis: et non hoc tantum
s etiã animaliũ: hic iouis culato¬

Expanded text:
 cognovissent Deum. Sive per naturam, sive per facturam, et rationem. Non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt. Pro eo quod tales facti sunt, ut Deum possint agnoscere, si velint. Sed evanuerunt in cogitationibus suis. Putantes se Dei magnitudinem in cogitatione posse comprehendere, evanuerunt in naturali sopore, creaturas pro creatore venerati. Et obscuratum est insipiens cor eorum. Recedentes a lumine veritatis. Dicentes enim se esse sapientes. Quasi qui invenissent quomodo invisibilis Deus, per simulacrorum visibile coleretur. Stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem. Non intelligentes nullam similitudinem habere mortale immortalis, et corruptibile sempiterni. Imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Non hominis solum, sed imaginis hominis: et non hujus tantum, sed etiam animalium. Hic Jovis culto
Abbreviated transcription (Latin):
sunt imꝑiũ. Ds eñi illis manifes¬
tauit. Uirtutis eus occulta: exhis
quȩ palam st̃ estimant᷑. Si eni ea
quȩ uident᷑ tam preclara ab eo fa¬
cta sũt. ut quidã illa dm̃ putarent.
et et̾na asserere temptarent: quan
to factorẽ sempitnũ et omĩpoten¬

Expanded text:
sunt imperium. Deus enim illis manifessunt imperium. Deus enim illis manifestavit. Virtus enim ejus occulta, ex his quae palam sunt, aestimatur. Si enim ea quae videntur, tam praeclare ab eo facta sunt, ut quidam illa deos putarent, et aeterna esse tentarent: quanto magis factorem sempiternum et om
Abbreviated transcription (Latin):
qui suꝑ om̃ia sit. idẽ. cui neq p̃¬
poni aliquid. neq possit ȩquari.
siue magnitudine. siue claritate
uł potencia: manifestum ẽ. hoc
nulli creaturȩ posse competere.
quȩ et oculis uidetur. et ratione
colligitur. et estimatione iudicat᷑.
Maior aũt om̃ib ꝑ om̃ia. nulla ẽ
creatura ei similis: quia om̃s se al¬
terutrũ uncunt. Alia eñi mag¬
nitudine. ut cęlũ ac t̾ra: alia cla¬
ritate. ut solet luna et stelle: alia
altitudine. ut mare. Ita gͦ ꝑuide¬
tur: quia nullũ ęlem̃tum sit ds̃.
Quod aũt illa facta sint. mutabi¬
non seipsa fecerint. manifestũ ẽ:
quia si se ipsa fecerunt. iam erant
antequam fierent. ut se facere pos¬
sent: Quod ualde absurdũ ẽ dici
cũ uͦ uariant. et ordines suos ꝑmu¬
tant. et alterutrũ cędunt: osten¬
dunt se ab uno auctore facta. et
non suã s dñi sui facere uolun¬
tatem. cuiꝰ transgredi non pos¬

Expanded text:
qui super omnia sit, id est, cui neque praequi super omnia sit, id est, cui neque praeponi aliquid, neque possit aequari, sive magnitudine, sive claritate, vel potentia: manifestum est, hoc nulli creaturae posse competere, quae et oculis videtur, ratione colligitur, et aestimatione judicatur. Major autem omnibus per omnia nulla est creatura: quia omnes se alterutrum vincunt. Alia enim magnitudine, ut coelum, terra. Alia claritate, ut sol, vel stella. Alia altitudine, ut mare. Ita ergo pervidetur, quia nullum elementum sit Deus. Quod autem facta sint, mutabinon seipsa fecerint, manifestum est: quia si se ipsa fecerunt, jam erant antequam fierent, ut se facere possent, quod valde absurdum est dicere. Cum vero variant, et ordines suos permutant, et alterutrum cedunt, ostendunt se ab uno auctore facta, et non suam, sed Domini sui facere voluntatem: cujus transgredi non pos
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ nominis dĩ. in iniusticia indig¬
ne macheria detinent idoloꝵ. Item:
scient̃ delinquunt: qui qͥdẽ uerita¬
te agnita iniuste agunt. Quia qđ
notũ ẽ dĩ. Ostendit. qm̃ om̃is ho¬
mo naturalem habens intellectũ.
agnoscit eẽ inse quandã substanti¬
am inuisibilẽ: quȩ diuersas in ho¬
minib artes et disciplinas oꝑatur.
Quo exemplo. inuisibilis d̾s̃ mani¬
festis ẽ hominibꝰ: ex his oꝑibus
quȩ oꝑatus ẽ et oꝑatur. Simul et
mens trinitatis demonstrat una¬
ginẽ: in quo generat insitũ sibi
uerbũ. et inseparabilem habet sibi¬
et nato uerbo sapientiã. Itẽ: quod
potest naturalit̃ scire de dõ. quod
sit. et quod iustus sit. Manifestũ
ẽ illis. in conscientiis eorũ. Om̃is
namq creatura din se nosse testa¬
tur. seq ab illo factam indicat.
cui uoluntati sibi parere necesse
sit. Si eñi ds̃ summũ et magnũ bo¬
nũ ẽ. inuisibilis. in comparabilis. in¬
comphensibilis. in estimabilis. et

Expanded text:
nominis Dei injustitia indignae materiae detinente dolorem. Item scientes delinquunt, qui, Dei veritate agnita, injuste agunt. Quia quod notum est Dei. Ostendit quomodo omnis homo naturalem habens intellectum, agnoscit esse insequendam substantiam invisibilem, quae diversas in omnibus artes eQuo etiam exemplo invisibilis Deus manifestatur hominibus, ex his operibus, quae operatus est, et operatur: simul et mens Trinitatis demonstrat imaginem, in qua generat insitum sibi verbum, et inseparabilem habet sibimet natum verbum sapientia. Item quod potest naturaliter scire de Deo, quod sit, et quod justus sit. Manifestum est in illis. In conscientiis eorum. Omnis namque creatura Deum se nosse testatur, et ab alio factam judicat: cujus voluntati sibi parere necesse sit. Si enim Deus summum magnum est, invisibilis, incomparabilis, incomprehensibilis, inaestimabilis: et
Abbreviated transcription (Latin):
& uobis qui rome estis ȩuangłizare.
Qui rome estis: eque sapientibus
re p̃dicationẽ crucis: quȩ creden¬
tibus dĩ uirtus ẽ insalutẽ. Item
hoc ad taxacionẽ subtilit̃ ꝑtinet
paganoꝵ: qui cũ non erubescañ
credere. dm̃ suũ iouẽ ꝓpt̃ in manẽ
libidinẽ in animalia irrationabi¬
lia et insensibilia eẽ mutatum.
nob̾ erubescendũ putant. dñm
ꝓpt̃ salutem ꝑditi hominis cre¬
dere crucifixum. cum in altero
horrendum sit dedecus. in altero
admiranda pietas atq uirtus si¬
mul et illos hereticos tangit:
ꝓsalute humani generis passioni
traderet. non intelligentes nichil
dignus creatori. quam creature sue
curare salutẽ: maxime. cũ ipse ꝑ
hoc naturȩ detrim̃tũ quasi inpas¬
sibilis sentire ñ possit. Uirtus eñi
dĩ ẽ in salutẽ. Nulla maior uir¬
tus ẽ. quã qͦd deuicta morte ho¬
mini ꝑditam reddit uitã. Omni

Expanded text:
 vobis, qui Romae estis evangelizare. Qui Romae estis: aeque insipientibus,re praedicationem crucis, quae credentibus Dei virtus est in salutem. Item hoc ad taxationem subtiliter pertinet paganorum, qui, cum non erubescant credere Deum suum Jovem propter inanem libidinem, in animalia irrationabilia, et insensibilia esse mutatum, nobis erubescendum putant, Dominum propter salutem perditi hominis credere crucifixum: cum in altero horrendum sit dedecus, in altero admiranda pietas atque virtus. Simul et illos haereticos tangit, salute humani generis passioni traderet, non intelligentes nihil dignius creatore, quam creaturae suae curare salutem: maxime cum ipse per hoc naturae detrimentum quasi impassibilis sentire non possit. Virtus enim Dei est in salutem. Nulla major virtus est, quam quae devicta morte homini
Abbreviated transcription (Latin):
ti st̃: et sp̃u oris eius om̃is uirtus
eorĩ. Quod sine int̾missione me¬
moriã ur̃i facio semꝑ inorationi¬
bus meis. Hic oftendit se om̃ia
ex dilectione dicturũ. ut liben¬
cus audiat᷑. et dat exemplũ si¬
ne int̾missione orandi. Obsecrãs.
qͣua liberatione aduos quandoq¬
aduos ꝑueniã inuoluntate dĩ. Ali¬
ter eñi ꝓsꝑum iter non habes. ni¬
si me uoluntas dĩ que omĩa no¬
uit. illuc direxerit ubi habeam
aliquem fructũ. Unde in actib
apłoꝵ legimus. eos alio ire uo¬
lentes. alio destinatos siue illud

Expanded text:
 et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis. Hic ostendit, se omnia ex dilectione dicturum, ut liberius audiatur: et dat exemplum sine intermissione orandi. Obsecrans. Qua liberatione ad vos quandoque perveniam in voluntate Dei. Aliter enim prosperum iter non habeo, nisi me voluntas Dei, quae omnia novit, illuc direxerit, ut aliquem habeam fructum. Unde in Actibus apostolorum legimus, eos alio ire volentes, alio destinatos. Sive secundum
Abbreviated transcription (Latin):
uobis. hoc ẽ non ꝓuidȩis solis.
Quia fides ura annunciatur in
uniuerso mundo. Ostendit qm̃
romanoꝵ fides om̃ibus eccłiis
cognita sit: uł certe quia eadẽ
fides quã romani tenent. in uni¬
uerso mundo ab apłis p̃dicatur.
Item prudent̃ laudat. ut ꝓuo¬
cet ad ꝓfectũ: suie quia om̃i
mundo mirũ fuit romanos ere¬
didisse: qui idoloꝵ nimia fuerũt
cultura possessi. :⁊ ut om̃iũ gen¬
tuĩ diis quas uicerunt deseruirẽt:
s et simplicit᷑ eoꝵ fidẽ laudasse
credendus ẽ: cuiꝰ nunc deuocio
demonstratur. T̃ estis eñi michi ẽ
as cui seruio in spũ meo ineuan¬
gło filii eius. Hoc ẽ. in toto corde
meo &e ꝓmpta deuocione deser

Expanded text:
vobis. Hoc est, non pro Judaeis solis. Quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. Ostendit quomodo Romanorum fides omnibus Ecclesiis cognita sit. Vel certe, quod eadem fides, quam Romani tenent, in universo mundo ab apostolis praedicetur. Item prudenter laudat, ut provocet ad profectum: Sive quia omni mundo mirum fuit Romanos credidisse, qui idolorum nimia fuerant cultura possessi, ita ut omnium gentium diis, quas vicerant, deservirent. Sed et simpliciter eorum fidem laudasse credendum est, cujus nunc devotio demonstratur. Testis enim mihi est Deus cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus. Hoc est, in toto corde meo, et prompta
Abbreviated transcription (Latin):
beneficia dĩ. et ea obtat in nobis
integra ꝑmanere: quia et gratis
nobis peccata remissa st̃. et recon¬
ciliati sumus dõ ꝑmortẽ filii eiꝰ:
commonet etiã pacificos eẽ de¬
bere: unã eandẽq gr̃am conse¬
Primũ quidẽ grãs ago dõ meo:¬

Expanded text:
nobis beneficia Dei, et optet in nobis integra permanere: quia et gratia nobis peccata dimissa sunt, et reconciliati sumus Deo per mortem filii ejus. Commonet etiam pacificos esse debere, unam eamdemque gratiam consemum quidem gratias ago Deo meo
Abbreviated transcription (Latin):
nos uenia uidicaret. quod dñm
xp̃m ꝓpħarũ semꝑ uob̃ uocibꝰ re¬
ꝓmissũ. ñ solũ susciꝑe noluistis. s
etiã morte pessima ꝑemistis: Quẽ
nos ut cognouimus. statim credi¬
dimus: cũ nobis de eo ñ fuerit an-¬
te p̃dictũ. Unde ꝓbamus: quod
idolis seruiuimus. non obstinati¬
oni m̃tis s ignorantiȩ deputandũ.
Qui enĩ agnitũ ilico sequitur:
olim utiq sequeret᷑. si ante cogno¬
uisset. Sc aũt uos de generis no¬
bilitate iactatis: quasi non moꝵ
imitacio magis quã carnalis na¬
Deniq esau et ismael cũ ex abra¬
hȩ stirpe sint: minime infiliis re-¬
putantur. His talit̃ alt̾cantibus:
apłs se mediũ int̾ponens. ita par¬
ciũ dirimit questiones: ut neu¬
trũ eoꝵ sua iusticia salutẽ meru¬
isse confirmet. ambos uͦ populos
et scienter et grauit deliquisse.
Iudeos quod ꝑ p̃uaricationẽ legis
dm̃ inhonorauerint. gentes uero
quod cũ cognitũ de creatura cre

Expanded text:
nos veniae judicaret quod Domnos veniae judicaret quod Domocibus repromissum, non solum suscipere noluistis, sed etiam morte pessima peremistis: quem nos ut cognovimus, statim credidimus, cum nobis de eo non fuerit ante praedicatum. Unde probatur quod si idolis servivimus, non obstinationi mentis, sed ignorantiae deputandum. Qui enim agnitum illico sequimur, olim utique sequeremur, si ante cognovissemus. Sic autem vos de generis nobilitate jactatis, quasi non morum imitatio magis quam carnalis naDenique Esau et Ismael, cum ex Abrahae stirpe sint, minime in filios reputantur. His taliter altercantibus Apostolus se medium interponens, ita partium dirimit quaestiones, ut neutrum eorum sua justitia salutem meruisse ostendat; ambos vero populos et sciente et graviter deliquisse: Judaeos, quod per praevaricationem legis Deum inhonoraverint, gentes vero, quod
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑ clem̃tia. uoluit uos ad
nr̃am imitationẽ admitere:
Gentes etiã: econtrario responde¬
bant. Quanto erga uos maiora
beneficia dĩ narraueritis: tanto¬
maioris uos criminis reos eẽ
monstrabitis. Semꝑ enĩ his om¬
nibus extitistis ingrati. Nam ip
sis pedibꝰ quib aridũ mare tran¬
sistis: ludebatis ante idola que
fecistis et ipso ore qͦ paulo ante
ob necẽ aduersarii dño cantaue¬
ratis: simulachra uobis popos¬
eistis. illis oculis ueneranda. qui¬
bus dm̃ innube uł igne conspi¬
cere solebatis: manna qͦq uob
fastidio fuit. et semꝑ in deserto
contra dñm murmurastis: ad
egiptum unde uos manu ualida eie¬
cerat. redire uolentes. Quid plura:
Ita patres ur̃i crebra ꝓuocatione
din irritauerunt. ut om̃s in here¬
mo morerentur: nec plus ex senib
eorũ quã duo homines t̾rã repro¬
missionis intrarent. S quid antiqͣ
replicamus. cũ etiã si illa minime
fecissetis. de hoc solo uos nemo dig¬

Expanded text:
semper clementia voluit vos ad semper clementia voluit vos ad nostram imitationem admittere. Gentes etiam e contrario respondebant: Quanto majora erga vos Dei beneficia narramajoris vos criminis reos esse monstrabitis. Semper enim his omnibus extsis pedibus quibus aridum mare transistis, ludebatis ante idola quae fecistis; et ipso ore quo paulo ante ob necem adversarii Domino cantaveratis, simulacra vobis fieri poposcistis. Illis oculis veneranda quibus Domini in nube et igne conspicere solebatis. Manna quoque vobis fastidio fuit, et semper in deserto contra Dominum murmurastis, ad Aegyptum, unde vos manu valida ejecerat, redire cupientes. Quid plura? ita Patres vestri creba provocatione Dominum irritaverunt, ut omnes in eremo morerentur, nec plures ex senioribus eorum quam duo homines terram promissionis intrarent. Sed quid antiqua replicamus, cum etiam, si illa minime fecissetis, de hoc solo vos nemo dig
Abbreviated transcription (Latin):
Nomani ex iudeis gentibꝰq
crediderunt. Hi suꝑba con¬
tentione: uolebant se al¬
terutrum suꝑponere.
Nam udei dicebant. Nos sumus
populus dĩ: quos ab mitio dile¬
xit & fouit. nos circumcisi ex
genere abraham ex stirpe sc̃a
descendimus. et notus tantum
Nobis manna pluit dñs in de
serto: et quasi filiis suis cele¬
ste pabulũ ministrauit. Nos
die noctuq in columpna nu¬
bis ignisq p̃cessit: ut nobis
ininiuo iter ostenderet: atq
ut cȩtera eius circa nos inm̃sa
beneficia taceamus: nos soli
digni fuimus dĩ legem acci¬
ꝑe. et uocẽ dĩ loquentis au¬
dire. eusq cognoscere uolun¬
tatem: inqua lege nobis ꝓmis¬
uenisse sͤ testatus ẽ dicens. Non
ueni nisi ad oues domus isrł.
nes quã homines appellau̾it.
Equũ ne gͦ ẽ. ut hodie idola de¬
serentes quib ab initio deserui¬
stis. nobis comparemini. et non
potuis in ꝓselitorũ loco ex legis
auctoritate et consuetudine de¬
putemini: Et hoc ipsũ non me¬
rebamini. nisi quia larga dei

Expanded text:
qui ex Judaeis gentilibusque crediderunt, hi superba contentione volebant se alterutrum superponere. Nam Judaei dicebant: Nos sumus populus Dei, quos ab initio dilexit et fovit; nos circumcisi ex genere Abraham, ex stirpe sancta descendimus, et notus retro anobis manna pluit Dominus in dserto, et quasi filiis suis coeleste pabulum ministravit. Nos die noctuque in columna nubis ignisque praecessit, ut nobis in invio iter ostenderet. Atque, ut caetera ejus circa nos immensa beneficia taceamus, nos soli digni fuimus Dei legem accipere, et vocem Dei loquentis audire, ejusque cognoscere voluntatem. In qua lege nobis promisvenisse testatus est, dicens: Non veni nisi ad oves ququam homines appellaverit. Aequum ne ergo est ut hodie idola deserentes, qui bus ab initio deservistis, nobis comparemini, et non potius in proselytorum loco ex legis auctoritate et consuetudine deputemini; et hoc ipsum non merebamini, nisi quia larga Dei
Abbreviated transcription (Latin):
gr̃am et apłatum. Gram. ꝑbap¬
tismũ: apłatũ. quando ab sp̃u
scõ directus ẽ. Apłs eni grece:
latine missus dicitur. Alit̃ recto
ordine: accepta grã. honorẽ apła¬
tus merusse se dicit. Ad obedi¬
endũ fidĩ. Ostendit ȩuangłi i gra¬
ciam obedientib p̃dicandam.
apłatum accepit: ut iam non le¬
gi s fidĩ obedirent. d nomine eiꝰ.
Uice nominis eiꝰ fungimur: ut
ipse ait. Sicut misit me pat̃. et
ego muto uos. Ꝙ iterũ. Qui uos
recipit. me recipit. In quibus estis
id ẽ romanis: apłatum accepi.
Om̃ib qui st̃ romȩ dilectis dĩ:

Expanded text:
am et apostolatum. Gratiam in baptismo: apostolatum, quando a Spiritu sancto directus est. Apostolus enim Graece, Latine missus dicitur. Item recto ordine, accepta gratia, honorem apostolatus meruisse se dicit. Ad obediendum fidei. Ostendit Evangelii gratiam obedientibus praedicandam. olatum accepit, ut jam non Legi, sed fidei obedirent. Pro nomine ejus. Vice nominis ejus fungimur ut ipse ait: sicut misit me Pater, et ego mitto vos. Et iterum: Qui vos recipit, me recipit. In quibus estis id est, Romanis apostolatum accepimus. Omnibus qui sunt Romae
Abbreviated transcription (Latin):
Ut aliquẽ fructũ habeam inuobis.
Mercedẽ laboris sui: nominat fruc¬
tum. Sicut et in cȩteris gentibus.
sub auditur habeo. Grecis ac bar¬
baris. sapientib ⁊ insipientib: debi¬
tor sum. Sapientes. grecos philoso¬
phos. barbaros. insipientes appellat.
Ita. quod inme ꝓmptũ ẽ. hoc ẽ. para¬

Expanded text:
Ut aliquem fructum habeam in vobis. Ut aliquem fructum habeam in vobis. Mercedem laboris sui nominat fructum, Sicut et in caeteris gentibus. Subauditur, habeo. Graecis ac Barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum. Sapientes; Graecos philosophos; Barbaros, insipientes appellat. Itaque quod in me promptum est, et
Abbreviated transcription (Latin):
endi aduos. Demonstrat cuncta
quȩ agebat se exdĩ agere uolun¬
tate. Desidero eñi uidere uos. Hic
ostendit quomͦ eos suꝑus lauda¬
uerit: qui ad confirmandũ aliqͥd
gr̃e indigent sp̃italis. Ut aliquid
p̃dicatione fidem tenentes: confir¬
mare se uelle paulus dicit. Non
quo minus accepissent apetro. s
ut duob apłis testantib atq doc¬
torib. eorũ roboraretur fides. Id ẽ.
simul consolari in uob̾: ꝑ eam que
inuicẽ ẽ fidem ur̃am atq meam:
Ut ꝑ cominunẽ fidẽ inuicem con
uicem gratulemur. Nolo eñĩ uos .in.¬
ignorare fr̃s: quia sepe ꝓposui
uenire aduos. ꝑ commeantes enim
fr̃s audire potiustis. Et ꝓhibitus sũ
usq adhuc. Ostendit se occupatũ
necessitate ȩuangłii p̃dicandi: ro¬
mam adhuc ire non posse. Item:
ꝓhibitus hic. occupatus accipitur.
dum aliis ꝓuinciis p̃dicaret. sicut
ipse exponit infine epłe suȩ. di¬
cens ł pt̾ quod et impediebar plu¬
rimum uenire aduos. Uł quomͦ alio¬

Expanded text:
endi ad vos. Demonstrat se cuncta quae agebat, ex Dei gerere voluntate. Desidero enim videre vos. Hic ostendit, quomodo eos superius laudaverat, qui ad confirmandum aliquid gratiae indigent spiritualis. Ut aliquid praedicatione fidem tenentes confirmare se velle Paulus dicit: non quo minus accepissent a Petro: sed ut duobus apostolis testibus atque doctoribus, eorum roboretur fides. Id est simul consolari in vobis per eam, quae invicem est fides vestra atque mea. Ut per communem fidem invi Spiritus invicem gratulemur. Nolo enim vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire ad vos. Per commeantes enim res audire potuistis. Et prohibitus sum usque adhuc. Ostendit se occupatum necessitate Evangelii praedicandi, Romam adhuc ire non posse. Item prohibitus hic occupatus accipitur: dum aliis provinciis praedicaverit: sicut ipse exponit in fine Epistolae suae, dicens: Propter quod et impediebar plurimum venire ad vos. Ut ali
Abbreviated transcription (Latin):
miserunt eẽ uenturũ. Inscriptu¬
ris sc̃is. Ipsos asserit dĩ ꝓpħas eẽ.
et illas scripturas sc̃as. quȩ de xp̃o
ante cecinerunt. Herũ totus hic
locus contra manicheos facit.
carnẽ ex dauid stirpe. id ẽ de
maria iurgine sit natus. scd̃m
Multi filii gra. hic natura: cuiꝰ etiã
in carne natiuitas dissimilis ceteris

Expanded text:
romiserant esse venturum. In Scripturis sanctis. Ipsos asserit Dei prophetas esse: et illas Scripturas sanctas de Christo ante cecinerunt. Verum totus hic locus contra Manichcarnem ex David stirpe, id est, Maria virgine sit creatus, secundum Multi filii gratia, hic natura; cujus etiam in carnem nativitas dissimilis caeteris
Abbreviated transcription (Latin):
aulus. Querimus qua¬
re paulus scribat: eu
saulus ante sit uoca¬
tus. Quod ex more
scorũ fecisse credendꝰ
ẽ qui inuirtutib ꝓficiendĩs
mutato nomine sunt uocati.
ut abraham et sara et cȩphas.
ꝓfectu &e increm̃to meritoꝵ mu¬
tata st̃ nomina: ita et paulus in
gr̃a ꝓficiens. nom̃ sibi ipse muta¬
cepit: ut exemplũ nobis humi¬
litatis ostenderet: quasi imita¬
tor eius qͥ exinanunt seipsum
formã serui accipiens. et humi¬
liauit seipsũ factus obediens usq
admortẽ ꝓpt̃ quod et d̃s illum
ex altauit: ita hic ꝑfidelem pri¬

Expanded text:
aulus. Quaerimus quare Paulus scribat, cum Saulus antea sit vocatus? Quod ex more sanctorum fecisse credendum est, qui in virtutibus proficientes, mutato nomine sunt vocati, ut Abraham, et Sara, et Cephas. profectu et incremento meritorum mutata sunt nomina: ita et Paulus in gratia proficiens, nomen sibi ipse mutacoepit, exemplum nobis humilitatis ostendens: quasi imitator ejus, qui exinanivit seipsum, formam servi accipiens, et humiliavit seipsum, factus obediens usque ad mortem: propter quod, et Deus illum exaltavit. Et hic per fidele
Abbreviated transcription (Latin):
trie seruitute edocae adquisitos.
Nam et duas tabulas lapideas
duorĩ testam̃torũ siguram ha¬
buisse: uiri eruditissimi tradi¬
derunt. Epistolã sane quȩ ad
hebreos scribitur: quidam pau¬
li non cẽ affirmant. eo quod
non sit eius nomine titulata. et
ꝓpt̃ sermonis stiliq distantiam.
sed aut barnabȩ iuxta tertulli¬
anum. aut luce uixta quosdam.
uł certe clementis discipuli apo
post apłos ordinati. Quibꝰ res¬
pondendũ ẽ. si ꝓpt̾ea pauli ñ
erit. quia eius non habet nom̃¬
gͦ nec alicu ius erit. quia nulliꝰ
nomine titulatur. Quod si ab¬
surdum ẽ: ipsuis magis ẽẽ cre¬
denda ẽ. quȩ tanto doctrinȩ
suȩ fulget ȩloquio. Sed qm̃
apud hebreoꝵ ecclas quasi des¬
tructor legis falsa suspicione
habebat᷑: uoluit tacito nomine
de figuris legis et ueritate xp̃i
reddere rationem. ne odiũ no¬
minis fronte prelati. utilitatẽ
excluderet lectionis. Non ẽ
sane mirũ. si eloquentior uide¬

Expanded text:
triae servitute edocet acquisitos. triae servitute edocet acquisitos. Nam et duas tabulas lapideas, duorum testamentorum figuram habuisse viri eruditissimi tradiderunt. Epistolam sane quae ad Hebraeos scribitur, quidam Pauli non esse affirmant, eo quod non sit ejus nomine titulata, et propter sermonis stylique distantiam: sed aut Barnabae, juxta Tertullianum; aut Lucae, juxta quosdam; vel certe Clementis, disiae ordinati. Quibus respondendum est: Si propterea Pauli non erit, quia ejus non habet nomen, nec alicujus erit, quia nullius nomine titulatur. Quod si absurdum est, ipsius esse magis credenda est quae tanto doctrinae suae fulgeapud Hebraeorum Ecclesias quasi destructor legis falsa suspicione habebatur, voluit tacito nomine de figuris legis et veritate Christi reddere rationem, ne odium nominis in fronte praetitulati, utilitatem excluderet lectionis. Non est sane mirum si eloquentior vide
Abbreviated transcription (Latin):
eium post euangłia quȩ supple-¬
mentum legis sunt. et inquib
nobis exempla & precepta ui¬
uendi plenissime digesta sunt:
suoluerit apłs has epistolas ad
singłas eccłas designari. Hac
aũt causa factum uidetur:
ut scilicet in initio nascentis
eccłȩ nouis causis existentibꝰ¬
et presentia atq orientia re¬
secaret uitia. & post futuras exclu¬
deret questiones. exemplo ꝓpha¬
rum: qui post editam legem
moysi in qua omĩa dĩ mandata
legebantur. nichilominus tamen
rediuua semꝑ populi compresse
non ampluis quam decem episto¬
las ad eccłas scripserit: decem sc̃
eñi. cum illa quȩ dicitur ad hebre¬
os. Nam reliquȩ quatuor: ad dis¬
cipulos speciales sunt porrecte:
ut ostenderet nouũ non discre¬
pare aueteri testamento. et se
contra legem non facere moysi:
ad numerũ pͥmorũ decalogi man¬
datorũ: suas epistolas ordinauit.¬
& quot ille preceptis apharao¬
ne instituit liberatos: totidem
hic ȩpistolis adiaboli & idola¬

Expanded text:
e post Evangelia, quae supplementum legis sunt, et in quibus nobis exempla et praecepta vivendi plenissime digesta sunt, voluerit Apostolus has Epistolas ad singulas Ecclesias destinare? Hac autem causa factum videtur, ut scilicet initia nascentis Ecclesiae novis causis existentibt praesentia atque orientia resecaret vitia: et post futuras excluderet quaestiones exemplo prophetarum, qui post editam Legem Moysi, in qua omnia Dei mandata legebantur, nihilominus tamenrediviva semper populi compressernon amplius quam decem Epistolas ad Ecclesias scripserit. Decem sunt enim, cum ea quae dicitur ad Hebraeos; nam reliquae quatuor ad discipulos specialiter sunt porrectae. Ut ostenderet Novum non discrepare a Veteri Testamento, et se contra legem non facere Moysi, ad numerum primorum Decalogi mandatorum suas Epistolas destinavit; et quot ille praeceptis a Pharaone instituit liberatos, totidem hic Epistolis a diaboli et idolola
Abbreviated transcription (Latin):
lathe iam nulliuis criminis ar-¬
guuntur: nisi hoc tantũ quod
callidissimis pseudo apłis credi¬
derunt. Ephesii sane nulla repre¬
hensione: sed multa laude sunt
digni. quia fidẽ aplicam serua¬
uerunt. Philippenses etiã multo
magis collaudant᷑: qui nec audi¬
re quidẽ falsos apłos uoluerunt.
Thessalonicenses nicħominus in
duab epłis om̃i laude ꝓsequit᷑
eo quod non solum fidem in con
erint constantes inuenti. Colo
apło uisi corporalit non fuissẽt.
hac laude digni haberentur.
& si corpore inquit absenssũ:
s sp̃u uobiscũ sum. gaudens et

Expanded text:
latae vero jam nullius criminis arlatae vero jam nullius criminis arguuntur, nisi hujus tantum quod callidissimis pseudoapostolis crediderunt. Ephesii sane nulla reprehensione, sed multa laude sunt digni, quia fidem apostolicam servaverunt. Philippenses etiam multo magis collaudantur, qui nec audire quidem falsos apostolos voluerunt. Thessalonicenses nihilominus in duabus epistolis omni laude prosequitur, eo quod non solum fidem inconcuerint constantes inventi II ThApostolo visi corporaliter non fuissent, hac laude digni haberentur: Etsi corpore, inquit, absens sum, sed spiritu vobiscum sum, gaudens et
Abbreviated transcription (Latin):
p̃destinatus: ut prior om̃ibus
incorruptibilitatis uirtute surgeret.
et uiã resurrectionis dĩ filiis aꝑiret
De quib ipse dicit. quia filii dĩ st̃:
cũ sint filii resurrectionis. Hic tem¬

Expanded text:
praedestinatus, ut prior omnibus incorruptibilitatis virtute surgeret, et viam resurrectionis Dei filiis aperiret. De quibus ipse dicit: Quia filii Dei, cum sint filii resurrectionis. Ex re
Abbreviated transcription (Latin):
carnẽ factus ẽ: scđ̾m uerbi utiq
substantiã factus non ẽ. Qui pre¬
destinatus ẽ filius dĩ inuirtute.
Dicendo in iurtute: ostendit non
solite humane naturȩ ẽẽ concep¬
tum: s absq uirili semine ex

Expanded text:
arnem factus est, secundum Verbi utique substantiam factus non est. Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute. Dicendo in virtute, ostendit non solitum humanae naturae esse conceptum, sed absque virili semine ex
Abbreviated transcription (Latin):
homines in condennationem. sic et
per unius iusticiam in omnes homi¬
nes u iustificationem uit. Hoc. ẽ.
sicut per unius delictum om̃s con¬
dennationem meruerunt similiter
peccantes: ita et iusticia unius om̃s
iustificabuntur credentes. Si qui
autem cõdennationeihanc genera¬
lẽ esse putant: similimͦ ⁊ itificationẽ general
accipient sed non est uerum: quia
non om̃s credunt. Sicut enim per
inbedientiam unius hominis pec¬
catores constituti sunt plurimi: ita
ꝙ punius obedientiam uisti consti¬
tuentur multi. Quos supra om̃s
dixit hic plures & muldos signifi¬
cai. ꝑ lures enim delictum ade se¬
cuti sunt preuaricando non om̃s.
omĩs. Non ergo in eos regnauit mors
qui non ꝑeccauerunt in similitudi¬
ne preuaricationis adȩ. Lex aũt
sub intrauit ut abundaret delictũ.
Potest dici e contra. Non ergo opor
tuit darilegem: ne peccata in cresce¬
rent. Sienim ante legem minus pec¬
catũ erat: non opus fuit lex. Pla¬

Expanded text:
homines in condemnationem, sic et homines in condemnationem, sic et per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae: hoc est, sicut per unius delictum omnes condemnationem meruerunt similiter peccantes, ita et in justitia unius omnes justificabuntur credentes. Si qui 58 autem condemnationem hanc generalem esse putant, simili modo et justificationem generalem accipient. Sed non est verum, quia non omnes credunt. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt plures: ita et per unius obedientiam justi constituentur multi. Quos supra omnes dixit, hic plures et multos significat; plures enim delictum Adae secuti sunt praevaricando, non omnessti, non omnes. Non ergo in eos regnavit mors, qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae. Lex autem subintravit, ut abundaret delictum. Ptuit dari legem, ne peccata increscerent: si enim ante legem minus peccatum est, non opus fuit lege. Pla