comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
scribitur. Circumcisio quidẽ ꝓdest
si legem custodias. & infra. Quid
ergo ẽ amplius iudeo. aut quȩ utilitas
circumcisionis: Multũ ꝑ om̃em modũ.
Primũ quidẽ quia credita st̃ illis elo¬
quia dĩ. Si enĩ his qui circumcisi fue
bac responsione soluctur ut dicamuis
esse dictatam qui ex uudeis gentilibꝰq
crediderant: et hoc egisse paulũut ne
neuter populus offenderetur. quo sci¬
licet suũ utraq plebs priuilegiũ possi¬
deret. ut nec gentiles circum ciderent᷑
nec circumcisi adducerent p̃putium
Ad galathas aũt scribens alio usussit
argumento. Non eñi erãt ex circum¬
cisione sed ex gentibus qui credide¬
rant: nec poterat eis ꝓdeẽ circumcisio
qui post euangłii grãm iterũ ad le¬
galia reuerterentur elementa. In apłoꝵ
de circumcisione surgentes asseruis¬
sent eos qui exgentibus crediderant
debere circumcidi. et legem custodi¬
re moy si: seniores qui in iherosolimis

Expanded text:
scribitur: Circumcisio quidem prodest, scribitur: Circumcisio quidem prodest, si Legem custodias ; et infra: Quid ergo est amplius Judaeo; aut quae utilitas ciPrimum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei . Si enim his qui circumcisi fuerhac responsione solvetur, ut dicamus esse dictatam, qui ex Judaeis Gentibusque crediderant: et hoc egisse Paulum, ut  Al. ne neuter populus offenderetur: quo scilicet suum utraque plebs privilegium possideret: ut nec gentiles circumciderentur, nec circumcisi adducerent praeputium. Ad Galatas autem scribens alio usus sit argumento. Non enim erant ex circumcisione: sed ex gentibus qui crediderant. Nequi post Evangelii gratiam iterum ad legalia reverterentur elementa . Et in Acde circumcisione surgentes asseruissent eos qui ex Gentibus crediderant debere circumcidi, et legem custodire Moysi, seniores qui in Jerosolymis
Abbreviated transcription (Latin):
ego paulus dicouobis qm̃ si circum¬
cidamini xp̃s uobis niebil ꝓdest.
In euangło saluator ad discipłos loquitur.
qui uos audit me audit. qui uos susci¬
tum queritis eius qui inme loquitur
xp̃c: Ex quo liquido comꝓbatur hoc
quod nunc dixit. Ecce ego paulus di¬
co uobis. non quasi pauli tantũ uerba
accipienda sed dñi. Nam et cũm pri¬
ma ad corinthios p̃misisset. his autẽ
qui nupti sunt denuntio non ego
sed dñs. et statim intulisset. cȩteris au¬
tem ego precipio. ne uilis sua putaret᷑
non contemptui duceret᷑ qui ꝓpħas
unitans diceret hec dicit dñs om̃i¬
potens. Mauis aũt fiet id quod dic¬
tum ẽ. Ecce ego paulus dico uobis
qm̃ si circumcidamini xp̃s uobis ni¬
chil ꝓdest. Sicum pͥncipio copuletur
reliqua: ut audientes. non tam missi
quam mittentis auctoritate mouean¬
tur. Potest aliquis dicere. Contrariũ
ẽ hiuic loco illud quod ad romanos

Expanded text:
ego Paulus dico vobis: quoniam si circumego Paulus dico vobis: quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest. In Evangelio Salvator ad discipulos loquitur. Qui vos audit, me audit: qui vos suscintum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus ? Ex quo liquido comprobatur hoc quod nunc dicit: Ecce ego Paulus dico vobis, non quasi Pauli tantum verba accipienda, sed Domini. Nam cum et in prima ad Corinthios praemisisset: His autem qui nupti sunt denuntio, non ego, sed Dominus ; et statim intulisset: caeteris autem ego praecipio , ne vilis sua putaretur non contemptui duceretur, qui prophetas imitans diceret: Haec dicit Dominus omnipotens. Majus autem fiet id quod dictum est: Ecce ego Paulus dico vobis: quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest, si cum principio copuletur, esum Christum, et reliqua: ut audientes, non tam missi, quam mittentis auctoritate moveantur. Potest aliquis dicere: Contrarium est huic loco illud quod ad Romanos
Abbreviated transcription (Latin):
tres ur̃i portare potuerunt: Quod aũt
apposuit. nolite iterum. non quo prius le¬
gem galathȩ custodierĩt. sed quo et idola¬
triȩ ugum graue sit. quo egiptiorũ
populus oppressus adinstar plumbi in
rubrum mare mersus ẽ. iuixta quem
sensum et supra dixerat. Quomodocon¬
uertimini iterum ad infirma et egena
ȩlementa. quibus rursum seruire uul¬
tis. dies obseruantes et menses et tem¬
pora et annos: Galathȩ enĩ qui ad
pauli apłi p̃dicationem idolis dereli¬
ctis statim ad ȩuangłii transcende¬
rant grãm. non reuertebantur adle¬
gis iudaicȩ seruitutem. quam num¬
quam prius cognouerant: sed uolen¬
tes obseruare temꝑa. circumcidi car¬
ne et hostias offerre corporeas. quo¬
dammͦ in eosdem reuertebantur cul¬
tus quibus in idolatria ante seruie
non habere. Quod aũt nationes ob¬
seruant dies et menses et annos uti¬
nam nesciremus: ne nobis cum eis es¬
set unquam mixta festiuitas. Ecce

Expanded text:
tres nostri portare potuerunt ? Quod autem tres nostri portare potuerunt ? Quod autem apposuit, nolite iterum, non quo prius Legem Galatae custodierint; sed quo et idololatriae jugum grave sit, quo Aegyptiorum populus oppressus, ad instar plumbi in Rubrum mare mersus est . Juxta quem sensum et supra dixerat: Quomodo convertimini iterum ad infirma, et egena elementa; quibus rursum servire vultis, dies observantes, et menses, et tempora, et annos? Galatae enim qui ad Pauli apostoli praedicationem, idolis derelictis, statim ad Evangelii conscenderant gratiam, non revertebantur ad Legis Judaicae servitutem, quam numquam prius cognoverant: sed volentes observare tempora, circumcidi carne, et hostias offerre corporeas, quodammodo in eosdem revertebantur cultus, quibus in idololatria ante servierutium non habere. Quod autem nationes observent dies, menses, et annos, utinam nesciremus, ne  Al. nec nobis cum eis esse umquam mixta festivitas. Ecce
Abbreviated transcription (Latin):
et nolite iterum uigo seruitutis conti¬
neri.  ex hoc ostenditur quia non stẽt
qui uigo inhereat seruitutis. et quia is
qui axp̃o libertate donatus ẽ: tamdiu
fuerit sub iugo quamdui sp̃m seruitu¬
tis habuerit intimore: et legis initia
sit secutus. Quod aũt ait. state. firmã
et stabilem in xp̃o hortatur fidẽ: ut
eccła galathie fixo insaluatore ꝑmane¬
at pede. De quo et in alio loco iustus lo¬
quitur. Statuit supra petram pedes me
cumferantur om̃i uento doctrin&. et
in diuersa rapiantur. Unde et ad stan-
ni: ut stent cum eo quem stephanus ade¬
xtris patris stantem uidit in martyrio
ꝑseuerans: et qui loquutus ẽ ad mox¬
sen. tu uͦ hic sta mecũ. Iugum autem
seruitutis legem uocat. duram diffici¬
lem laboriosam: quȩ die ac nocte cul¬
tores suos graui oꝑe consumat. sicut
et petrus in actibus aplorũ. Niud temp¬
tastis inquit ponere iugum graue suꝑ
collum fratrũ: quod neq nos neq pa¬

Expanded text:
et nolite iterum jugo servitutis contiet nolite iterum jugo servitutis contineri. Et ex hoc ostenditur, quia non stet qui jugo inhaereat servitutis. Et quia is qui a Christo libertate donatus est, tamdiu fuerit sub jugo, quamdiu spiritum servitutis habuerit in timore, et Legis initia sit secutus. Quod autem ait, state, firmam et stabilem in Christo hortatur fidem, ut Ecclesiae Galatiae fixo in Salvatore permaneant pede. De quo et in alio loco justus loquitur: Statuit super petram pedes meolciet circumferantur omni vento doctrinae, et in diversa rapiantur . Unde et ad stanteni , ut stent cum eo, quem Stephanus a dextris Patris stantem vidit in martyrio perseverans , 477 et qui locutus est ad Moysen: Tu vero sta mecum . Jugum autem servitutis, Legem vocat duram, difficilem, laboriosam, quae die ac nocte cultores suos gravi opere consumit. Sicut et Petrus in Actibus apostolorum: Quid tentatis, inquit, imponere jugum grave super collum fratrum, quod neque nos, neque pa
Abbreviated transcription (Latin):
natus ẽ ꝑsequebatur sp̃italem: numquã
enĩ sp̃italis ꝑsequitur carnalẽ. sed ignos¬
cit ei quasi rusticano fratri. Scit eum
posse ꝓficere ꝑtempus. et si quando
egiptiȩ filiũ uiderit irascentem. recorda¬
bitur unius patris qui elefantes crea¬
rit et culicem: et in magna domo non
solum ẽẽ uasa aurea et argentea. sed &¬
lignea et sictilia. Itaq cum apło pau¬
lo dicamus. non sumus ancillȩ filii sed
liberȩ: et renouati in xp̃o audiamus
uerba dñi ad uideos loquentis. Si man¬
seritis in sermone meo cognoscetis ue¬
ritatem. et ueritas liberabit uos. Hac
libertate et apłs liberatos aiebat. Cũ
eñi sim liber exom̃ibus. Qui facit per¬
catum seruus peccati ẽ: ille quia se ab
om̃ibus uiciis liberum. ab om̃i concu¬
piscentia et errore sciebat se eẽ alienũ.
recte in xp̃i libertate gaudebat di¬
cens. Nonsumus ancillȩ filii sed libere.
qua libertate nos. xp̃c liberauit. State

Expanded text:
natus est, persequitur spiritualem. Numquam natus est, persequitur spiritualem. Numquam enim spiritualis persequitur carnalem; sed ignoscit ei quasi rusticano fratri: scit eum posse proficere per tempus. Et si quando Aegyptiae filium viderit irascentem, recordatur unius patris, qui lucem, boves crearit et culicem: et in magna domo, non solum esse vasa aurea et argentea; sed lignea et fictilia. Itaque cum apostolo Paulo dicamus: Non sumus ancillae filii, sed liberae ; et renovati in Christo, audiamus verba Domini ad Judaeos loquentis: Si manseritis in sermone meo, cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos . Hac libertate et Apostolus liberatus aiebat: Cum enim sim liber ex omnibus. Qui facit peccatum, servus peccati est . Ille quia se ab omnibus vitiis liberum, ab omni concupiscentia et errore sciebat alienum, recte in Christi libertate gaudebat dicens: Non sumus ancillae filii, sed liberae: qua libertate Christus nos liberavit . State,
Abbreviated transcription (Latin):
mahelem priorem eẽ desinere. sed
equalem eẽ quidẽ cũ minorẽ frẽm
acciꝑe portionẽ. Ds̃ qui liberam intus
esse et foras expelli uolebat ancillam:
sarȩ uerba confirmat. et loquitur ad
abrabam: non durum sit coram te de
puero et ancilla. Omĩa que dixerit ti
maior frat̃ ismahel. lactentem adhuc
et paruulũ ꝑsequebatur y saac. sibi
circumcisionis p̃rogatuiam. sibi pri¬
mogenita uendicans: ita et nunc scđm
sustollitur. inflatur. erigitur. Conside
et uidimus multo maiores ꝑsecutiones
quã nos etiã historiȩ doceant. auideis
in xp̃ianos. quam agentilibus concita¬
spũ nati sunt: et cum xp̃o resurgentes
ea querunt quȩ sursum sunt ñ q̃ deor¬
sum faciant quod uolunt: Cum hisma¬
hel ꝑsequatur ysaac eicietur foras cum
ancilla matre egiptia. nec accipiet he¬
reditatem quam solus qui de reꝓmissi¬
one natus ẽ consequetur. Eleganter au¬
tem et illud. quod is qui scđm carnem

Expanded text:
maelem priorem esse desinere; sed ne maelem priorem esse desinere; sed ne aequalem quidem cum minore fratre accipere portionem: Deus qui liberam intus esse, et foras expelli volebat ancillam, Sarae verba confirmat, et loquitur ad Abraham: Non durum sit coram te de puero et ancilla. Omnia quae dixerit Amajor frater Ismael lactentem adhuc et parvulum persequebatur Isaac, sibi circumcisionis praerogativam, sibi primogenita vindicans: ita et nunc secunsustollitur, inflatur, erigitur. Consideret videbimus multo majores persecutiones, quas nos etiam Historiae docent, a Judaeis in Christianos quam a gentibus concitaspiritu nati sunt; et cum Christo resurgentes, ea quaerunt quae sursum sunt, non deorsum. Faciant quod volunt: cum Ismaele persequantur Isaac: ejicientur foras cum ancilla matre Aegyptia: nec accipient haereditatem, quam solus qui de repromissione natus est, consequentur. Eleganter autem et illud, quod is qui secundum carnem
Abbreviated transcription (Latin):
hereditabit filius ancillȩ. cũ filio meo
ysaac. Et utiq simplex lusus inter
infantes expulsione et abdicatione
indignus ẽ: uerũ Apłs quasi hebre¬
us ex hebreis. et ad pedes magistri
gamalielis edoctus. qui quondã fu
silio refrenarat ex uerbis sarȩ dicen¬
tis. Non enĩ hereditabit filius ancillę
cum filio meo y saac. Intellexit lusũ
illum sim plicẽ non fuisse: sed quia
forsitan ismahel quasi maior natu
et eo temꝑe circumcisus oĩa potera
intelligere et sentire quod passus
ẽ sibi primogenita uendicabat.: Serip¬
tura iurgium paruulorũ lusum uoca¬
uit: unde et sara hȩc uerba non susti¬
nens. et consuetudinẽ sibi primoge¬
nita uindicantis ancille filii aparua
ctate non patiens. crupit in uocem.
Cice ancillam cum filio suo non eñi
hereditabit filius ancille cum filio
meo ysaac. Quod cum usum fuisset
durum abrahȩ. semꝑ enĩ primoge¬
nitis maiora debentur. non solum is¬

Expanded text:
haereditabit filius ancillae cum filio meo haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac . Et utique simplex lusus inter infantes, expulsione et abdicatione indignus est. Verum Apostolus quasi Hebraeus ex Hebraeis, et ad pedes magistri Gamalielis edoctus: qui quondam furharisaeos concilio refrenaret, ex verbis Sarae dicentis: non enim haereditabit filius ancillae, cum filio meo Isaac, intellexit lusum illum simplicem non fuisse. Sed quia forsitan Ismael quasi major natu, et eo tempore circumcisus quo jam poterat intelligere et sentire quod passus est, sibi primogenita vindicabat, Scriptura jurgium parvulorum, lusum vocavit. Unde et Sara haec verba non sustinens, et consuetudinem sibi primogenita vindicantis ancillae filii a parva aetate non patiens, erupit in vocem: Ejice ancillam cum filio suo: Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac. Quod cum durum visum fuisset Abrahae semper enim primogenitis majora debentur non solum Is
Abbreviated transcription (Latin):
galathas quos stultos appellarat. et
incepisse dixerat sp̃u carne finire:
nunc scđm y saac filios reꝓmissionis
uocet. Dicunus itaq apłm ideo eos
appellare scđm ysaac filios reꝓmissi¬
onis. quia non penius eorũ despe¬
ret salutẽ et rursum eos ad sp̃m quo
ceꝑant estimet reuersuros. fiantq filii
liberȩ. qui si carne fuerint consum¬
Umati filii sunt ancille. Sed quomodo
tunc qui scđm carnẽ natus fuerat. ꝑ¬
sequebatur eũ qui scđ̃m sp̃m: ita et
nunc. Sed quid dicit scͥptura : Eice
ancillam et filiũ eus. Non enĩ heres
erit alius ancille cũ filio meo ẜsaac.
Itaq fr̃s non sumꝰ ancille filii. sed libe¬
re. qua libertate nos xp̃c liberauit.
Non puto inuenire nos posse ubi is¬
mahel ꝑsecutus fuerit ysaac. sed tan¬
tum illud quod cum filius egiptie
qui maior natu erat luderet cũ ysa¬
ac iudignata sit sara. et dixerit ad
abraam Cice ancillam et filiũ cuis: nõ

Expanded text:
Galatas, quos stultos appellarat, et Galatas, quos stultos appellarat, et incoepisse dixerat spiritu, carne finire, nunc secundum Isaac filios repromissionis vocet? Dicimus itaque Apostolum ideo eos appellare secundum Isaac filios repromissionis, quia non penitus eorum desperet salutem, et rursum eos ad spiritum quo eperant aestimet reversuros, fiantque filii liberae. Qui si carne fuerint consummati, filii sunt ancillae. Sed quomodo tunc qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum: ita et nunc. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae. Qua libertate Christus nos liberavit. Non puto invenire non posse ubi Ismael persecutus 475 fuerit Isaac; sed tantum illud, quod cum filius Aegyptiae, qui major natu erat, luderet cum Isaac, indignata sit Sara, et dixerit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus: Non enim
Abbreviated transcription (Latin):
rum. Hirum habuit sy nagoga legẽ
et uixta annȩ quoq ꝓpħiam fȩtosa
quondam in libris fuit. sterilis uͦ eccła
sine uiro xp̃o. sine ullo sponsi sermo¬
nis allo quio dui iacuit in deserto:
sed postquam accepit illa librũ repudii
in manus suas. et om̃ia ornamenta ui¬
ri inidoli uertit ornatum. tunc mari¬
tus priori cingulo putrescente. aliud
lumbis sius balteum. aliud de gentib
lumbare contexuit: que statim ut ẽ
gens nata simul. quando una die in
actibus apłorũ tria milia et quinq
milia hominũ crediderunt. Nec puto
necesse ẽẽ ut de multitudine. xp̃iana
et de iudeorũ paucitate dicamus. cũ
in toto mundo crucis uex illa resplen¬
deant. et iux rarus atq notabilis in
urbibus iudeus appareat. Nos autem
Apłm et similes eus scđm y saac pro¬
missionis eẽ filios nulla intelligentiȩ
difficultas ẽ: sed quia origenss hunc
locum edisserens. ita apłi posuit ex
missionis filii estis. Queritur quomͦ

Expanded text:
rum Virum habuit synagoga Legem: rum Virum habuit synagoga Legem: et juxta Annae quoque prophetiam, fetosa quondam in liberis fuit Sterilis vero Ecclesia, sine viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, diu jacuit in deserto. Sed postquam accepit illa librum repudii in manus suas, et omnia ornamenta viri in idoli vertit ornamentum: tunc maritus, priore cingulo putrescente, alium lumbis suis baltheum, aliud de gentibus lumbare contexuit: quae statim ut est gens nata simul : quando una die in Actibus apostolorum tria millia, et quinque millia hominum crediderunt Nec puto necesse esse, ut de multitudine Christiana, et de Judaeorum paucitate dicamus, cum in toto mundo crucis vexilla resplendeant: et vix rarus atque notabilis in urbibus Judaeus appareat. Nos autem,Apostolum et similes ei secundum Isaac promissionis esse filios, nulla intelligentiae difficultas est. Sed quia Origenes hunc locum edisserens, ita Apostoli posuit exeac promissionis filii estis, quaeritur quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
etiam de uno eodemq homine quam du
sequatur historiam ancillȩ eum eẽ fili¬
um: Cum aũt aꝑiente iħu scͥpturas in¬
censum fuerit cor eius et infractione
panis inspexerit eũ quẽ antea non
uidebat: tunc et ipsum sarȩ filiũ no¬
minari. Marcion et manicheus hunc
locum inquo dixit apłs quȩ quidẽ st̃
allegorica et cȩtera quȩ sequuntur de
codice suo tollere noluerunt. putantes
aduersum nos relinqui. quod scilicet
lex aliter sit intelligenda quam scͥpta
ẽ. Cum utiq etiam si allegorice quod
nos quoq fatemur. et paulus docet ac¬
cipienda sit. non ꝓuoluntate legentis
sed ꝓscribentis auctoritate sic condita
sit. ex eo ipso quod contra nos seruare
uisi sunt conterantur. Quod moy ses
rius xp̃i. et melioris dĩ asserunt p̃di¬
catorem. Scriptum ẽ eñi. Letare steri¬
lis quȩ non paris. erumpe et clama
quȩ non parturis. quia multi filii de¬
sertȩ magis quam eius quȩ habet ui¬

Expanded text:
etiam de uno eodemque homine quamdiu etiam de uno eodemque homine quamdiu sequitur historiam, ancillae eum esse filium: cum autem aperiente Jesu Scripturas, incensum fuerit cor ejus, et in fractione panis inspexerit eum quem antea non videbat : tunc et ipsum Sarae filium nominari. Marcion et Manichaeus hunc locum in quo dixit Apostolus: Quae quidem sunt allegorica, et caetera quae sequuntur, de codice suo tollere noluerunt, putantes adversum nos relinqui: quod scilicet Lex aliter sit intelligenda, quam scripta est; cum utique etiamsi allegorice quod nos quoque fatemur, et Paulus docet accipienda sit, non pro voluntate legentis, et pro scribentis auctoritate sic condita sit: et eo ipso, quod contra nos servare visi sunt, conterantur: quod Moyses rius Christi, 474 et melioris Dei asserunt praedicatorem. Scriptum est enim: laetare, sterilis, quae non paris: erumpe et clama, quae non parturis: quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet vi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑpetua possessione diuersus sit. et si¬
na in montis nom̃ temptationem so¬
net: & arabia significet occasum. et
econtrario quȩ sursum ẽ ierłm quȩ
ẽ libera materq scõrũ. Demonstret
hanc ierusalem quȩ in p̃sentiarum ẽ
deorsum eẽ et humili infimoq demer¬
sam. St̃ qui duo testamenta et aliter
intelligant. ut scripturam diuinam
tam ueterem quam nouam iuxta di¬
uersitatem sensus eorũq sententiam
qui legunt aut ancillam interp̃tent᷑
aut liberam: et eos qui adhuc littere
seruiant. et sp̃m tunoris babeant inser¬
uitutem de agar egiptia uelint eẽ
generatos. Cos aũt qui ad suꝑiora con¬
scendant et allegorice uelint sentire
re feminino: et hoc ob illam necessita
sit moy sen et cunctos ꝓpħas de ancilla
qͦslibet uͦ gentiliũ de libera intellige¬
re ꝓcreatos. Unde melius ẽẽ ut non so¬
lum de his qui in eccła sunt ꝓdiuersi¬
tate ut supra diximus incellectuũ ali¬
os seruos. alios liberos arbitrentur: sed

Expanded text:
petua possessione diversus sit, et Sina montis nomen tentationem sonet: et Arabia significet occasum: et econtrario quae sursum est Jerusalem, quae est libera materque sanctorum, demonstret hanc Jerusalem, quae in praesenti est, deorsum esse, et in humili infimoque demersam. Sunt qui duo Testamenta et aliter intelligant: ut Scripturam divinam, tam veterem quam novam, juxta diversitatem sensus eorumque senientiam qui legunt, aut ancillam interpretentur, aut liberam, et eos, qui adhuc litterae serviant, et spiritum timoris habeant in servitutem, de Agar Aegyptia velint esse generatos: eos autem qui ad superiora conscendant, et allegorice velint sentire re feminino. Et hoc ob illam necessitatsit Moysen, et cunctos prophetas de ancilla, quoslibet vero gentilium de libera intelligere procreatos. Unde melius esse, ut non solum de his qui in Ecclesia sunt, pro diversitate ut supra diximus intellectuum, alios servos, alios liberos arbitremur: sed
Abbreviated transcription (Latin):
opibus suis magis arguitur quã exor¬
natur. Ersũ ista. uidelicet ut et uob̾
et cȩteris qui forte legere uoluerint
sit responsum me non panigyricum
aut controuersiam scribere sed com¬
mentarium. id ẽ hoc habere ꝓpositũ.
non ut mea uerba laudentur. sed ut
que ab alio benedicta sunt. ita intel¬
ligantur ut dicta sunt: officii meiẽ
obscura disserere. manifesta ꝑstrin¬
gere. indubiis inmorari. Unde et
aplerisq commentarioꝵ opus ex¬
planatio nominatur: si quis elo¬
quentiam querit uł declamatio¬
nibus delectatur. babet inutraq
lingua demonstenẽ et tulliũ palemo
inquit uocationem urãm fr̃s. quia¬

Expanded text:
opibus suis magis arguitur quam oropibus suis magis arguitur quam ornatur? Quorsum ista? Videlicet ut et vobis et caeteris qui forte legere voluerint, sit responsum; me non panegyricum aut controversiam scribere, sed commentarium; id est, hoc habere propositum, non ut mea verba laudentur, sed ut quae ab alio bene dicta sunt, ita intelligantur ut dicta sunt. Officii mei est obscura disserere, manifesta perstringere, in dubiis immorari. Unde et a plerisque commentariorum opus explanatio nominatur. Si quis eloquentiam quaerit, aut declamationibus delectatur, habet in utraque lingua Demosthenem et Tullium, Polemoinquit, vocationem
Abbreviated transcription (Latin):
de dum loquimur ob repit. quasi an¬
tiqui ꝑ nebulam somnii recordamur.
Quid aũt ꝓfecerim ex lingue illius
infatigabili studio: alioꝵ uidicio de¬
relinqua. Ego quid inme amiserun
scio accedit adhuc quia ꝓpt̃ oculorũ
et tocuis corpusculi infirmitatẽ ma¬
nu mea ipse non scribo: nec labore
et diligentia compensare queo elo¬
quis tarditatem. quod de uirgilio
quoq tradunt quia libros suos inmodũ
ursorum fȩtuũ lingendo figurauerit.
quodcumq in buccam uenerit. aut si
paululũ uoluero cogitare melius ali¬
quid ꝓlaturus: tunc me tacitus ille re¬
prehendit. manũ contrabit. frontem
rugat: et se frustra ad eẽ. tocus gestu
corꝑis contestatur. Oratio aũt licet de
bone indolis ingenio sit ꝓfecta et de¬
stincta inuentionibus et ornata flore
uerboꝵ. Tamen nisi auctoris sui manu
limata fuerit et polita. non ẽ nitida
non habet mixtam cum decore graui¬
tatem: sed in modũ diuitum rusticoꝵ

Expanded text:
de dum loquimur obrepit, quasi ande dum loquimur obrepit, quasi antiqui per nebulam somnii recordamur. Quid autem profecerim ex linguae illius infatigabili studio, aliorum judicio derelinquo. Ego quid in me al., mea amiserim scio. Accedit ad hoc quia propter oculorum et totius corpusculi infirmitatem manu mea ipse non scribo, nec labore et diligentia compensare queo eloquii tarditatem; quod de Virgilio quoque tradunt, quia libros suos in modum ursorum fetuum lingendo figuraverat quodcunque in buccam venerit, aut si paululum voluero cogitare, melius aliquid prolaturus, tunc me tacitus ille reprehendit, manum contrahit, frontem rugat, et se frustra adesse toto gestu corporis contestatur. Oratio autem licet de bonae indolis ingenio sit profecta, et distincta inventionibus, et ornata flore verborum: tamen nisi auctoris sui manu limata fuerit et polita, non est nitida, non habet mixtam cum decore gravitatem, sed in modum divitum rusticorum,
Abbreviated transcription (Latin):
tenturꝰ: ut oratio rethorice artiᷤ figura¬
ta mendatio. quasi quedam meretri¬
cula ꝓcedat in publicum: non tam
eruditura populos quã fauorẽ popu¬
li quesitura: et in modum psalterii et
tibiȩ dulce canentis sensus demulceat
audientium: ut uere illud ꝓꝓbete ex e¬
chielis nr̃is temꝑib possit aptari. di¬
cente dño ad eum. Et factus ẽ eis quasi
uox citharȩ suaue canentis et bene cõ¬
posite: et audient uerba tua et non
fatient ea. Uerũ quid agam: taceam ne:
sed scriptum ẽ. Non apparebis incons¬
pectu dñi dĩ tui uacuus. Et isaias. sict̃
inhebreis tam̃ habetur uoluminibus
ingemiscit. Ue michi misero quia ta¬
am et latini eloquii uenustatem stri¬
dor lectionis hebraicȩ sordidauit. No¬
stis enĩ et ipsȩ quod plusquam quinde¬
cim anni sunt ex quo inmanus meas
nunquam tullius. nunquã maro. nun¬
quam gentiliũ literarum quilibet
auctor ascendit. et si quid forte in¬

Expanded text:
tentur: ut oratio rhetoricae artis fucatentur: ut oratio rhetoricae artis fucata mendacio, quasi quaedam meretricula procedat in publicum, non tam eruditura populos, quam favorem populi quaesitura, et in modum psalterii et tibiaudientium; ut vere illud prophetae Ezechielis nostris temporibus possit aptari, dicente Domino ad eum: Et factus es eis quasi vox citharae suave canentis et bene compositae. Et audient verba tua et non facient ea . Verum quid agam? Taceamne? Sed scriptum est: Non apparebis in conspectu Dei tui vacuus . Et Isaias sicut in Hebraeis tamen habetur voluminibus ingemiscit: Vae mihi misero, quia taam et Latini eloquii venustatem stridor lectionis Hebraicae sordidavit. Nostis enim et ipsae quod plusquam quindecim anni sunt ex quo in manus meas nunquam Tullius, nunquam Maro, nunquam gentilium litterarum quilibet auctor ascendit: et si quid forte in
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃o. Estoquis dicat bene circumci¬
sionem in xp̃o uicħ ualere monstrauit
quam sciebat aliquando ualuisse: num¬
quid et de p̃putio aliquis ambigebat
ut diceret neq p̃putium. S si considere
qui de oleastro inserti sumus in radicẽ
bone oliue et exultare contra fractos
ramos populi uideoꝵ. et dicere magis
ualere p̃putiũ in quo abraham dõ pla¬
cuit. et reputata ẽ ei fides ad iusticiã.
quã circumcisionẽ quȩ insignũ fidĩ
data ẽ. et habenti eã non ꝓfuit israhe¬
li: uidebimus etiã h inc quorundam
usurpationem cautissime nunc ex¬
ERCIUM adgala¬
chas õ paula et eusto¬
chium uolumen hoc
condimus. non igna¬
ri inbecillitatis nr̃e. et ex ilis ingenii
riuulum uix paruo strepentẽ mur¬
mure sentientes. Iam eni in eccł̃iis is¬
ta queruntur. omissaq apłorũ
simplicitate et puritate uerborũ quasi
ad atheneum et ad auditoria conue¬
nitur ut plausus circum stantiũ susci¬

Expanded text:
in Christo. Esto quis dicat: Bene circumciin Christo. Esto quis dicat: Bene circumcisionem in Christo nihil valere monstravit, quam sciebat aliquando valuisse: numquid et de praeputio aliquis ambigebat, ut diceret, neque praeputium? Sed si consideremqui de oleastro inserti sumus in radicem bonae olivae , exsultare contra fractos ramos populi Judaeorum, et dicere, magis valere praeputium, in quo Abraham Deo placuit, et reputata est ei fides ad justitiam, quam circumcisionem, quae in signum fidei data est, et habenti eam non profuit Israeli: videbimus etiam hanc quorumdam usurpationem cautissime nunc exum ad Galatas, o Paula et Eustochium, volumen hoc cudimus: non ignari imbecillitatis nostrae, et exilis ingenii rivulum, vix parvo strepentem murmure sentientes. Jam enim et in Ecclesiis ista quaeruntur: omissaque apostolicorum simplicitate et puritate verborum, quasi ad Athenaeum, et ad auditoria convenitur, ut plausus circumstantium susci
Abbreviated transcription (Latin):
rimum. manifestum ẽ oꝑationẽ fidĩ
ꝑ caritatẽ plenitudinẽ mandatorũ
omĩum continere. Quomodo autẽ
iuxta apłm iacobum fides absq oꝑ¬
ibus mortua ẽ: sic absq fide quãus
bona oꝑa sint mortua computantur.
Quuigitur in xp̃o noncredunt. et st̃
probiꝰmoribus aliquid quid magis ha¬
bent quam oꝑa uirtutum exemplũ
fidei quȩ ꝑcaritatẽ oꝑatur de euange¬
lio illa meretrix tribuat. quȩ cum in
domo pharisei accubanti dño pedes la¬
uisset lacrimis. tersisset crinibus. lauis¬
set unguento. et phariseo murmuran¬
ti dñs parabolam quinquaginta et qͥn¬
gentos denarios debentis ꝓposuisset
adiecit. ꝓpt̃ quod cibi dimutuntur
ei peccata multa quia dilexit multũ.
& ad ipsam mulierem conuersus ait.
Fides tua te saluam fecit uade in pace.
Aꝑte eñi in hoc loco demonstratum ẽ.
mulierẽ istam habuisse fidem ꝑcarita¬
tem oꝑantem. quȩ multum ualuerit

Expanded text:
rimum, manifestum est operationem fidei rimum, manifestum est operationem fidei per charitatem, plenitudinem mandatorum omnium continere. Quomodo autem juxta apostolum Jacobum, fides absque operibus mortua est : sic absque fide, quamvis bona opera sint, mortua computantur. Qui igitur in Christo non credunt, et sunt probis moribus, aliud quid magis habent quam opera virtutum? Exemplum fidei quae per charitatem operatur, de Evangelio illa meretrix tribuat, quae cum in domo Pharisaei accubanti Domino 484 pedes lavisset lacrymis, tersisset crinibus, linisset  Al. levisset unguento, et Pharisaeo murmuranti, Dominus parabolam quinquaginta et quingentos denarios debitoris proposuisset, adjecit: Propter quod dico tibi: Dimittuntur ei peccata multa, quia dilexit multum . Et ad ipsam mulierem conversus, ait: Fides tua te salvam fecit: vade in pace. Aperte enim in hoc loco demonstratum est mulierem istam habuisse fidem per charitatem operatam, quae multum valuerit
Abbreviated transcription (Latin):
dum se habere causabatur moy ses. ut
in hebreo scriptum ẽ. Ego aũt sum
p̃putium habens in labiis. Multum
utilitatis prebet et in rebus ueneriis
circumcisio cum ꝑ castitatẽ in pudici¬
cia desecatur. Igicur in xp̃o iħu nec
circumcisio ualet nec p̃putium cor¬
porale: quia in medio idẽ. inter uitia
iurtutesq sunt posita. sed fides que
ꝑcaritatẽ oꝑatur: et om̃e opus fidei¬
in caritate ponatur tota lege et pro¬
pħis ex caritate pendentib. In his
siquidẽ duob p̃ceptis diliges dñi tu¬
um et diliges ꝓximum: saluator as-¬
seruit legem ꝓpħasq consistere. Et
paulus in alio loco. & eñi non adul¬
terabis. non furaberis. non concupis¬
ces. et si quod ẽ aliud mandatum in hoc
sermone recapitulatur. Diliges ꝓxi-¬
mum cuũ sicut te. Si enĩ om̃e manda¬
tum recapitulatur in eo quod dictum
ẽ. diliges ꝓximum tuũ tanquã te.
fides aũt ꝑcaritatẽ oꝑata ualet plu¬

Expanded text:
dum se habere causabatur Moyses, ut dum se habere causabatur Moyses, ut in Hebraico scriptum est: Ego autem sum praeputium habens in labiis. Multum utilitatis praebet, et in rebus venereis circumcisio cum per castitatem impudicitia desecatur. Igitur in Christo Jesu nec circumcisio valet, nec praeputium corporale, quia in medio, id est, inter vitia virtutesque sunt posita; 483 sed fides, quae per charitatem operatur, ut in charitate ponatur, tota Lege et Prophetis ex charitate pendentibus. In his siquidem duobus praeceptis: Diliges Deum tuum, et diliges proximum, Salvator asseruit Legem Prophetasque consistere. Et Paulus in alio loco: Etenim non adulterabis, non furaberis, non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur: Diliges proximum tuum sicut te . Si ergo omne mandatum recapitulatur in eo quod dictum est: Diliges proximum tuum tamquam te, fides autem per charitatem operata valet plu
Abbreviated transcription (Latin):
prodẽe. quam in xp̃o iħu eam non
ualere testatus ẽ. Ex eo siquidẽ tem¬
pore quo ȩuangłm intoto orbe ra¬
diauit: suꝑflua ẽ circumcisionis in¬
uiria: quȩ tunc ut cętera quoq
legis ualuit. quando et benedictio¬
nes carnales legem seruantibus spon¬
debantur. quod scilicet si implessent
eam benedicti essent inciuitate. be¬
nedicti in agro. plena haberent hor¬
rea et multa alia quȩ in repmissio¬
nibus continentur. Nos aũt in xp̃o
iħu ualere uolumus et confortari. id
c̃ inuera circumcisione et non conci¬
sione uidaica. Neq enĩ qui in aꝑto
uideus ẽ neq manifesta in carne cir¬
cumcisio sed qui in abscondito iude¬
us. et circumcisione cordis in sp̃u ñ
littera. Nicħ itaq ꝓdest in xp̃o. car¬
nis circumcisio: sed cordis et aurium
que auferet illud obꝓbriũ iudeorũ.
Ecce incircumcise aures ur̃e. et non
potestis audire. Prodẽ circumcisio
labiorũ quã uxta humilitatẽ nec¬

Expanded text:
prodesse, quam in Christo Jesu eam non prodesse, quam in Christo Jesu eam non valere testatus est, ex eo siquidem tempore quo Evangelium in toto orbe radiavit, superflua est circumcisionis injuria. Quae tunc, ut caetera quoque Legis, valuit, quando et benedictiones carnales Legem servantibus spondebantur; quod scilicet, si implessent eam, benedicti essent in civitate, benedicti in agro, plena haberent horrea, et multa alia quae in repromissionibus continentur . Nos autem in Christo Jesu valere volumus et confortari, id est, in vera circumcisione, et non in concisione Judaica. Neque enim qui in aperto Judaeus est, neque manifesta in carne circumcisio, sed in abscondito Judaeus, et circumcisio cordis in spiritu, non littera . Nihil itaque prodest in Christo carnis circumcisio, sed cordis et aurium, quae aufert illud opprobrium Judaeorum: Ecce incircumcisae aures vestrae, et non potestis audire . Prodest circumcisio labiorum, quam juxta humilitatem, nec
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit et ipse subiectus: tunc caput
subiciatur incorꝑe et sit ds̃ om̃ia in
om̃ibus: quia qui nunc ẽ ex parte
ꝑ singłos. tunc incipiet totus ẽẽ ꝑ
cunctos. Nam in xp̃o iħu neq cireum¬
cisio aliquid ualet neq p̃putiũ. sed fi¬
des quȩ ꝑcaritatem oꝑatur. His qui
in xp̃o iħn uolunt uiuere. uirtutes ap¬
petende sunt uitia fugienda: media
uͦ que inter uirtutes et uitia nec fu¬
gienda sunt nec appetenda. ut circũ¬
cisio et yputiũ et cetera his similia.
Circumcisio quidẽ ꝓdẽ si legem cus¬
todias. Quȩ idcirco utilis fuit his qui
in lege uxerunt. non quia circum¬
cisi erant. sed quia credita sunt illis
eloquia dĩ. quȩ inoꝑa uertentes a sa¬
lude extranei non fuerunt. Nec nos
moueat quod seffora tollens calculũ
filiũ circumcidit. et suffocantẽ angłi
ꝓhibuit amarito. siue aut alit in he¬
breo scriptũ refertur. quia nunc nõ
tam circumcisionẽ penitus nichil

Expanded text:
fuerit et ipse subjectus: tunc caput fuerit et ipse subjectus: tunc caput subjiciatur in corpore, et sit Deus omnia in omnibus . Quia qui nunc est ex parte, per singulos, tunc incipiet totus esse per cunctos. Nam in Christo Jesu, neque circumcisio 482 aliquid valet, neque praeputium, sed fides quae per charitatem operatur. His qui in Christo Jesu volunt vivere, virtutes appetendae sunt, vitia fugienda. media vero quae inter virtutes et vitia sunt, nec fugienda, nec appetenda, ut circumcisio et praeputium, et caetera his similia. Circumcisio quidem prodest, si Legem custodias. Quae idcirco utilis fuit his qui in Lege vixerunt, non quia circumcisi erant, sed quia credita sunt illis eloquia Dei, quae in opera vertentes, a salute extranei non fuerunt. Nec nos moveat quod a Sephora tollens caleulum, filium circumcidit, et suffocantem angelum prohibuit a marito , sive ut aliter in Hebraeo scriptum refertur, quia nunc non tam circumcisionem penitus nil
Abbreviated transcription (Latin):
grãm xp̃i et euangłm quod tenue¬
rat amittit. qui in aliquo obserua¬
tionem legis se iusti ficari putat. et
cum grãm amiserit. a xp̃i fide destru
magis intelligitur: ut id quod supra
spetialit̃ de circumcisione p̃ceꝑat
dicens. Si circumcidamini. xp̃s uobis
nicħ ꝓdẽ. nunc de tota lege genera¬
liter comp̃hendat. nicħ eos in xp̃i
oꝑe ꝓficere: qui inquacumq obser¬
uatione legis se crediderint iustifi¬
candos. Nos eñĩ sp̃u exfide spem u¬
sticiȩ expectamus sp̃m addistinctio¬
nem luterȩ posuit: spes uͦ iusticiȩ.
xp̃s intelligendus. quia ipse ẽ ueri¬
tas. patientia. spes. iusticia. om̃sq uir¬
tutes. cuiꝰ nos scđ̾m ex pectamus aduen¬
tum.: quoiuidicaturus ẽ omĩa etiã non
patientia. sed iusticia affuturus. ut
reddat unicuiq scđm oꝑa sua. Cuuis
diei p̃sentiã apłs et qui euis sunt simi¬
les expectintes aiunt. adueniat reg¬
num tuũ: ut cum filius deo patri tra¬
diderit regnum et insubiectis om̃ĩb

Expanded text:
risti, et Evangelium quod tenuerat, amittit, qui in aliqua observatione Legis se justificari putat: et cum gratiam amiserit, a Christi fide destituimagis intelligitur, ut id quod supra specialiter de circumcisione praeceperat, dicens: si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest, nunc de tota Lege generaliter comprehendat, nihil eos in Christi opere proficere, qui in quacumque observatione Legis se crediderint justificandos. Nos enim spiritu ex fide, spem justitiae exspectamus. Spiritum, ad distinctionem litterae posuit. Spes vero justitiae, Christus intelligendus: quia ipse est veritas, patientia, spes, justitia, omnesque virtutes, cujus nos secundum exspectamus adventum, quod judicaturus est omnia, et jam non patientia, sed justitia affuturus, ut reddat unicuique secundum opera sua. Cujus Dei praesentiam apostolus, et qui ei sunt similes exspectantes, aiunt: Adveniat regnum tuum , ut cum Filius Deo et Patri tradiderit regnum, et in subjectis omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
inbonam siue in malam partẽ nec
ds̃ nec diabolus incausa ẽ. quia ꝑ¬
suasio nr̃a non ẽ ex eo qui uoca¬
uit nos. sed ex nobis qui uł consen¬
timus uł non consentimus uocan¬
ti. Alit̃ ꝑ suasio hȩc quam nunc se¬
quimini non ẽ ex dõ qui inprin-¬
cipio uos uocauit. sed ex his qui
uos postea turbauerunt. Modicũ
ferm̃tũ totam consꝑsionem fermen¬
tat. male in nr̃is codicib habetur
modicũ ferm̃tũ totam massam cor¬
rumpit. et sensum potuis int̃pres
suũ quam uerba apłi transtulit. Hac
aũt ipsa sententia paulus et ad corin¬
thios utitur. ubi p̃cipit eum qui uxo¬
rem patris sui habebat tolli de medio
et tradi penitentiȩ in interitũ et ue-¬
xationem carnis ꝑ ieiunia et egrota¬
głatio ur̃a. Nescitis quia modicum
fermentũ totam massam corrumpit.

Expanded text:
in bonam, sive in malam partem, nec in bonam, sive in malam partem, nec Deus, nec diabolus in causa est, quia persuasio nostra non est ex eo qui vocavit nos, sed ex nobis, qui vel consentimus, vel non consentimus vocanti. Aliter: Persuasio haec quam nunc sequimini, non est ex Deo, qui in principio vos vocavit, sed ex his qui vos postea turbaverunt. Modicum fermentum totam conspersionem fermentat. Male in nostris codicibus habetur: Modicum fermentum totam massam corrumpit, et sensum potius interpres suum, quam verba Apostoli transtulit. 489 Hac autem ipsa sententia Paulus et ad Corinthios utitur: ubi praecepit eum qui uxorem patris sui habebat, tolli de medio, et tradi poenitentiae in interitum et vexationem carnis per jejunia et aegrotagloriatio vestra. Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit ?
Abbreviated transcription (Latin):
ctũ paulatĩ obsimilitudinẽ ex deo.
inerebͥuisse pro eo qd̾ ẽ ex eo. S nec sie
potest stare sensus. ut qͦs mͦ acctisaueãt
quare ñ obedierint ueritati. ostendens
in eoꝵ arbitrio positũ ł obedire ł ñ obe¬
dire. nẽ econtiario asserat ꝑsuasionẽ
e obed¬
entiam eoꝵ. non tam ex ipsis eẽ qui uo¬
centur quam ex eo qui uocet. Melius
igitur et uerius sic legitur. ꝑ suasio
ur̃a non ẽ ex eo qui uocauit uos. Ali¬
ud quippe dĩ opus ẽ aliud hominũ.
dĩ opus ẽ uocare. hominũ. uł crede¬
re uł non credere et sicubi de scrip¬
turis liberum hominis affirmatur
arbitrium. ut ibi. Si uolueritis et
audieritis me. et iterũ: et nunc isrł.
quid petit ate dñs ds̃ tiius. Ex hoc
loco uł maxime comꝓbatur. Nerũ
simpliciores quiq putante se defer¬
re deo. ut ꝑsuasio quoq nr̃a in eius
sit potestate. abstulerunt partem
orationis. on: et sensum contra¬
rium apło reddiderunt. Siue ergo

Expanded text:
ctum, paulatim ob similitudinem, ex Deo, ctum, paulatim ob similitudinem, ex Deo, increbuisse, pro eo quod est, ex eo. Sed nec sic potest stare sensus, ut quos modo accusaverat quare non obedierint veritati, ostendens in eorum arbitrio positum, vel obedire, vel non obedire, nunc econtrario asserat persuasionem et obedientiam eorum, non tam ex ipsis esse qui vocentur, quam ex eo qui vocet. Melius igitur et verius sic legitur: Persuasio vestra non est ex eo qui vocavit vos. Aliud quippe Dei opus est, aliud hominum. Dei opus est, vocare: hominum, vel credere, vel non credere. Et sicubi de scripturis liberum hominis affirmatur arbitrium ut ibi: Si volueritis et audieritis me . Et iterum: Et nunc, Israel, quid petit a te Dominus Deus tuus , et ex hoc loco vel maxime comprobatur. Verum simpliciores quique putantes se deferre Deo, ut persuasio quoque nostra in ejus sit potestate, abstulerunt partem orationis non et sensum contrarium Apostolo reddidere. Sive ergo
Abbreviated transcription (Latin):
terp̃tatus ẽ. non credere ueritati. Qd
quidẽ nos inuetustis codicibus non
haberi insuo loco adnotaiumus: licet
et greca exemplaria hoc errore confu¬
sa sint sensus aũt iste ẽ. Ad orabatis
patrẽ in spũ et ueritate. et de plen¬
tudine xp̃i accipientes. sciebatis
quia lex data ẽ tantũ populo ꝑmor¬
sen. et non etiã facta: gr̃a aũt et ue¬
ritas non solum data sed et facta per
ib̾m xp̃m. Cum igitur iam bene cur¬
reretis ueritate magis quam imagini¬
bus seruientes. a quo p̃pediti docto¬
re ꝑuerso umbram legis sequimini:
et ȩuangłii reliquistis ueritatẽ. Se¬
quitur. Nemini consenseritis: sed
quia nec ingrecis libris nec inbis qui
in apłm commentati sũt hoc scriptũ
uuienimus P retereundũ uidetur ꝑ¬
suasio ur̃a non ẽ ex eo qui uocauit
uos. In latinis codieib ita scriptũ repꝑi
Esuasio ur̃a ex deo ẽ qui uocauit uos.
Qd̃ quidem puto exeo fuisse & ñ intelle¬

Expanded text:
terpretatus est, non credere veritati. Quod terpretatus est, non credere veritati. Quod quidem nos, in vetustis codicibus non haberi, in suo loco annotavimus: licet et Graeca exemplaria hoc errore confusa sint. Sensus autem iste: Adorabatis Patrem in spiritu et veritate, et de plenitudine Christi accipientes, sciebatis, quia Lex data est tantum populo per Moysen, et non etiam facta. Gratia autem et veritas non solum data, sed et facta per Jesum Christum. Cum igitur tam bene curreretis, veritati magis quam imaginibus servientes, a quo praepediti doctore perverso, umbram Legis sequimini, et Evangelii relinquitis veritatem? Sequitur. Nemini consenseritis. Sed quia nec in Graecis libris, nec in his qui in Apostolum commentati sunt, hoc scriptum invenimus, praetereundum videtur. Persuasio vestra non est ex eo qui vocavit vos. In Latinis codicibus ita scriptum reperi: Persuasio vestra ex Deo est, qui vocavit vos. Quod quidem puto, ex eo, fuisse, et non intelle
Abbreviated transcription (Latin):
et hunc erucitixum. Et ne forsitan
putaretur hȩc dicens eẽ insipientie pre¬
dicator. mente presaga quod opponi po¬
terat euertit. Sed loquitur inquit dĩ
sapientiam inmisterio que abscondi¬
ta ẽ: quam nemo pͥncipum huiꝰ scłi
cognouit. Quotus quisq nunc aristo¬
tilem legit. quanti platonis uł libros
nouere uł nomen. uix in angłis ocio¬
si eos senes recolunt: rustica nos uero
et piscatores nr̃os totus orbis loquitur.
uniuersus mundus sonat. Itaq sermo
uerba inquam non sensus. Ceterum
exponendis epłis eorũ habere sp̃m
quẽ illi indictando habuerunt: tc̃
ta in scłi litteratis arrogantia et ua¬
nitas fuit. Breuiter uobis meȩ men¬
tis fatear archanũ: qui ꝑme intel¬
lecturus ẽ apłm. nolo ut mea scrip¬
ta difficulter intelligat: et ad inter¬
p̃tem cognoscendum alium querat
interp̃tem. Sed iam tempus ẽ ut
reliqua ꝑsequamur. Currebatis be¬
ne quis uos impediuit ueritati non
obedire: Id quod nunc latinus po

Expanded text:
et hunc crucifixum . Et ne forsitan putaretur, haec dicens, esse insipientiae praedicator, mente praesaga, quod opponi poterat, evertit. Sed loquimur, inquit, Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est: quam nemo principum hujus saeculi cognovit. Quotusquisque nunc Aristotelem legit? quanti Platonis vel libros novere, vel nomen? Vix in angulis otiosi eos senes recolunt. Rusticanos vero et piscatores nostros totus orbis loquitur, universus mundus sonat. Itaque sermoandenda sunt. Verba, inquam, non sensus. Caeterum exponendis Epistolis eorum habere spiritum, quem illi in dictando habuerunt: tuncta in saeculi litteratis arrogantia et vanitas fuit. Breviter vobis meae mentis fateor arcanum: Qui per me intellecturus est Apostolum, nolo ut mea scripta difficulter intelligat, et ad interpretem cognoscendum, alium quaerat interpretem. Sed jam tempus est, ut reliqua persequamur. Currebatis bene, quis vos impedivit veritati non obedire? Id quod nunc Latinus pos
Abbreviated transcription (Latin):
les: sed que stulta sunt huiꝰ mundi
elegit ds̃ ut confundat sapientes & in¬
firma mundi elegit ut confundat fortia.
uarietate. ꝯstantia. ñ cognoue̾at mundꝰ
ꝑsapientiã dm̃ placinit dõ ꝑstultitiã
p̾dicatiõĩs saluos facẽ credentes. ñ in
xp̃i. Ubi enĩ scriba. ubi gr̃amaticus
ubi causarũ naturalium scrutatores. ⁊¬
Nec in ꝑsuasibilibus sapientiȩ uerbis.
sed in oftensione uirtutis et sp̃s. ut
fides credentium non eẽt in sapientia
hominum sed inuirtute dĩ. Quam¬
obrem et ipse apłs ad eosdẽ coruichi¬
os loquebatur: et ego ueniens ad
uos fr̃s. ueni non ꝑsublimitatẽ ser¬

Expanded text:
a sunt hujus mundi elegit Deus, ut confundat sapientes: et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; varietate, constantia, non cognoverat mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicatiChristi. Ubi enim scriba, ubi grammaticus, ubi causarum naturalium scrutatores? Nec in persuasibilibus sapientiae verbis, sed in ostensione virtutis et spiritus, ut fides credentium non esset in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Quamobrem et ipse Apostolus ad eosdem Corinthios loquebatur. Et ego veniens ad vos, fratres, veni non per subtilitatem
Abbreviated transcription (Latin):
ad eum scribere cui uniuersa
concessa sunt uicia. ait os eius
pateat ad cȩlestem pa¬
nem.
Deinde ad conti¬
nentem
autem pro eo qui respondeat
testimonio suo. necnon eum cui
specialiter epistola dedicatur
salutari ab ubertate crescente et
eo qui factus ẽ ꝑmandata subli¬
mior: illoq qui ꝑ maiora oꝑa in
montem usq succreuerit. ab eo
quoq qui posuit custodiã ori
suo et ostium munitum labiis
suis. Qui id circo forsitan tacu¬
it: quia ad modicum apostolũ
dereliquerat: & ad extremum ab
eo qui ꝑ se ipse consurgens. coti¬
die augeatur: processusq habe¬
at. dum euangło eius orbis un¬
pleatur. et tociens crescit quoci¬

Expanded text:
ad eum scribere, cui universa ad eum scribere, cui universa concessa sint vitia et os ejus pateat ad coelestem panem. Deinde ad continentem,autem pro eo qui restestimonio suo, necnon eum, cui specialiter Epistola dedicatur, salutari ab ubertate crescente. Et eo, qui factus sit per mandata sublimior, illoque, qui per majora opera in montem usque succreverit, ab eo quoque, qui posuit custodiam ori suo, et ostium munitum labiis suis: qui idcirco forsitan tacuit, quia ad modicum Apostolum dereliquerat. Et ad extremum ab eo, qui per se ipse consurgens quotidie augeatur, processusque habeat, dum Evangelio ejus orbis impletur, qui toties crescit quoti
Abbreviated transcription (Latin):
loco. Misi in quit cum illo fratre.
cuiꝰ laus ẽ in euangło ꝑom̃s ȩccłas.¬
Cuiꝰ liber quociẽscumq legitur
in eccłiis: tociẽs eius medicina ñ
nis cͥapite numeratur populus
isrł dicente scriptura scđm capita
eorũ: ita in toto quidẽ homine et
parte id ẽ. sp̃u ꝑ sinec dochen de
toto homine dicitur. gratia dñi
hominem spiritalem. ut et caro
spui seruiat. et anima non uin¬
catur acarne: et redacta simul
in substantiam sp̃italem adhe¬
reant dño: quia qui adheret
bilis. timotheus beneficus. phile¬
mon mire donatus. siue os panis
ab ore non ab osse. Appia conti¬
nens aut libertas. archippus lon¬
gitudo oꝑis. onesimus respondens.
epaphras frugifer et uidens. siue
succrescens. Marcus sublimis man¬
dato. aristarcus mons oꝑis am¬
plioris. demas silens. lucas ipse
consurgens. Quȩ nomina si uix¬
ta int̃precationẽ suã uolueris in¬
telligere: non ẽ difficile admira¬
bilem atq beneficum precipue

Expanded text:
loco: Misi, inquit, cum illo fratrem, loco: Misi, inquit, cum illo fratrem, cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesus liber quotiescumque legitur in Ecclesiis, toties ejus medicina non cnis capite, numeratur populus Israel, dicente Scriptura, secundum capita 764 eorum : ita in toto quidem homine, etparte, id est, spiritu, per synecdochen de toto homine dicitur: Gratia Dominhominem spiritualem: ut et caro spiritui serviat, et anima non vincatur a carne et redacta simul in substantiam spiritualem, adhaereat Domino; quia qui adhaeretbilis. Timotheus, beneficus. Philemon, mire donatus, sive os panis, ab ore, non ab osse. Apphia, continens, aut libertas. Archippus, longitudo operis. Onesimus, respondens. Epaphras, frugifer, et videns, sive succrescens. Marcus, sublimis mandato. Aristarchus, mons operis amplioris. Demas, silens. Lucas, ipse consurgens. Quae si nomina juxta interpretationem suam volueritis intelligere, non est difficile admirabilem atque beneficum praecipue