comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non ex fide sed tamquam ex operibus
tumuerunt: ipso suo tumore cȩcatiof¬
fenderunt in lapidem offensionis Sic
autem dictum .ẽ. non poterant: Ubi in¬
telligendum.ẽ. qđ nolebant: quemadmo-¬
dum dictum . ẽ. de dño dõ nr̃o Sinõ cre¬
dimus ille fidelis ꝑmanet: negare se ip-¬
sum non potest De om̃i potente dictũ
.ẽ. non potest Sicut ergo qđ dñs nega¬
re se ipsum non potest lausest uolun-¬
tatis diuine: ita qđ illi credere non po-¬
terant. culpa ẽ. uoluntatis humanȩ:
Ecce dico & ego qđ tam superbe sapiunt.
ut suȩ uoluntatis uirib tantum existi¬
ment esse tribuendum: ut negent sibi
esse necessarium diuinum ad uto¬
rium ad bene uiuendum. non pos¬
sunt credere in xp̃m Non enim
aliquid poͣ sunt sillabȩ nominis
xp̃i ce sacramenta xp̃i: ubi resisti¬
credere in eum qui iustificat im¬
pium.credere in mediatorem si¬
ne quo interposito non reconcili¬¬
amur dõ. credere in saluatorem.

Expanded text:
ia enim non ex fide, sed tanquam ex operibus ia enim non ex fide, sed tanquam ex operibus tumuerunt; ipso suo tumore caecati, offenderunt in lapidem offensionis. Sic autem dictum est non poterant, ubi intelligendum est quod nolebant; quemadmodum dictum est de Domino Deo nostro, Si non credimus, ille fidelis permanet, negare seipsum non potest . De omnipotente dictum est, non potest. Sicut ergo quod Dominus negare seipsum non potest, laus est voluntatis divinae; ita quod illi non poterant credere, culpa est voluntatis humanae. 10. Ecce dico et ego, quod qui tam superbe sapiunt, ut suae voluntatis viribus tantum existiment esse tribuendum, ut negent sibi esse necessarium divinum adjutorium ad bene vivendum, non possunt credere in Christum. Non enim aliquid prosunt syllabae nominis Christi, et Sacramenta Christi, ubi resisticredere in eum qui justificat impium ; credere in Mediatorem, sine quo interposito non reconciliamur Deo; credere in Salvatorem,
Abbreviated transcription (Latin):
mur bene uiuere qđ in dĩ est potesta-¬
te: O dñe . o pater qui es in celis. ne nos
inferas in quamlibet istarum tempta¬
tionum: sed libera nos a malo: Audia-¬
mus dñm dicentem: Rogaui ꝓ te
petre ne deficiat fides tua: ne sic exis¬
timemus fidem nrãm esse. in libero ar¬
bitrio ut diuino non egeat ad uito¬
rio: Iudiamus euangelistam dicentẽ.
dedit eis potestatem filios dĩ fieri: ne
om̃mo existimemus in nr̃a potestate
esse qđ credimus Gerumtamen in u¬
troq illius beneficia cognoscamus
Nam & agendȩ sunt gr̃ȩ quia data .ẽ. po¬
testas: & orandum ne succunbat in¬
firmitas: Ipsa est fides quȩ per dilec¬
tionem oꝑatur : sicut eius mensuram
dñs cuiq partitus. ẽ. ut qui głatur
non in seipso sed in dño glorietur Non
itaq mirum. ẽ. quia non poterant crede-¬
re quoꝵ uoluntas sic suꝑba erat. ut
ignorantes dĩ iusticiam. suam uellent
constituere: sicut de illis dicit apłs

Expanded text:
mur bene vivere, quod in Dei est potestamur bene vivere, quod in Dei est potestate? O Domine, o Pater qui es in coelis, ne nos inferas in quamlibet istarum tentationum, sed libera nos a malo. Audiamus Dominum dicentem: « Rogavi pro te, Petre, ne deficiat fides tua , » ne sic existimemus fidem nostram esse in libero arbitrio, ut divino non egeat adjutorio. Audiamus et evangelistam dicentem: « Dedit eis potestatem filios Dei fieri , » ne omnino existimemus in nostra potestate non esse quod credimus. Verumtamen in utroque illius beneficia cognoscamus. Nam et agendae sunt gratiae, quia data est potestas, et orandum, ne succumbat infirmitas. Ipsa est fides, quae per dilectionem operatur, sicut ejus mensuram Dominus cuique partitus est ; ut qui gloriatur, non in seipso, sed in Domino glorietur . 9. Non itaque mirum est quia non poterant credere, quorum voluntas sic superba erat, ut ignorantes Dei justitiam, suam vellent constituere: sicut dicit de illis Apost
Abbreviated transcription (Latin):
cere: sed non potestis portare modo:
Ambulandum .ẽ. ꝓficiendum .ẽ. crescen¬
dum . ẽ: ut sint corda nr̃a capacia earũ
rerum quas capere modo non possumꝰ:
Q uod si nos ultimus dies ꝓficicentes
inuenerit: ibi discemus qđ hic non
potumus: Siquis autem istam quȩs¬
tionem liquidius &r melius nouit se
posse ce confidit exponere: absit ut
non sim paratior discere. quam doce¬
re: Tantum ne audeat quisquam
liberum arbitrium sic deferidere: ut
nobis orationem qua dicimus. ne nos
inferas in temptationem. conetur
auferre Rursus ne quisquam ne¬
get uoluntatis arbitrium. & audeat
excusare peccatum: sed audiamus
dñm & precipientem &e opitulantẽ
& iubentem. quid facere debeamus.
& ad uiuantẽ ut implere possimus
Nam & quosdam nimia suȩ uolun-¬
tatis fiducia extulit in suꝑbiam:
&e quosdam nimia suȩ uoluntatis
diffidentia deiecit in negligentiã:
lli dicunt quid rogamus dm̃ ne uin-¬
camur temptatione qđ in nr̃a esł
potestate: Isti dicunt ut quid cona¬

Expanded text:
cere, sed non potestis illa portare modo . Ambulandum est, proficiendum est, crescendum est, ut sint corda nostra capacia earum rerum quas capere modo non possumus. Quod si nos ultimus dies proficientes invenerit, ibi discemus quod hic non potuimus. 8. Si quis autem istam quaestionem liquidius et melius novit se posse et confidit exponere, absit ut non sim paratior discere quam docere. Tantum ne audeat quisquam liberum arbitrium sic defendere, ut nobis orationem qua dicimus, Ne nos inferas in tentationem, conetur auferre: rursus, ne quisquam neget voluntatis arbitrium, et audeat excusare peccatum. Sed audiamus Dominum, et praecipientem, et opitulantem; et jubentem quid facere debeamus, et adjuvantem ut implere possimus. Nam et quosdam nimia suae voluntatis fiducia extulit in superbiam; et quosdam nimia suae voluntatis diffidentia dejecit in negligentiam. Illi dicunt: Utquid rogamus Deum ne vincamur tentatione, quod in nostra est potestate? Isti dicunt: Utquid cona
Abbreviated transcription (Latin):
a patre. sp̃m ueritatis. qui a patre ꝓ.¬
cedit: ipse testimonium ꝑhibebit de
me. & uos testimoniũ ꝑhibebitis Ille.
quippe testimonium perhibens cetes¬
tes fortissimos faciens abstulit xp̃i a-¬
micis timorem: & in imicorum odium

Expanded text:
atre, Spiritum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me; et vos testimonium perhibebitis. » Ille quippe testimonium perhibens et testes fortissimos faciens, abstulit Christi amicis timorem, et inimicorum odium
Abbreviated transcription (Latin):
translatam: ut linguas inimicoꝵ ad xp̃i
ferre. uersa fuerat in negationem: Quid
ta de ore predicantis preciosissimȩ
ueritatis pondera procedebant: ut
ingentis multitudinis ad uersarios
interfectores xp̃i uidȩos. faceret ꝓ il¬
lo paratos mori.a quib cum illo for¬
midabat occidi Hoc fecit sp̃s sc̃s: tc̃
missus. ante ꝓmissus Ista dñs magna
atq miranda sua beneficia preuidebat.
quando dicelut Et uiderunt & oder̃
& me & patrem meum: ut ad impleatur

Expanded text:
translatam, tot linguas inimicorum converferre, versa fuerat in negationem. Quid ta de ore praedicantis pretiosissimae veritatis pondera procedebant, ut ingentis multitudinis adversarios interfectores Christi Judaeos faceret pro illo paratos mori, a quibus cum illo formidabat occidi. Hoc fecit Spiritus sanctus tunc missus, ante promissus. Ista Dominus magna atque miranda sua beneficia praevidebat, quando dicebat, « Et viderunt, et oderunt et me et Patrem meum: ut adimpleatur
Abbreviated transcription (Latin):
cepit icd .ẽ. ad petrum: ce tunc petrus
qđ etiam quilibet eorum expauisset :
expauit atq ait: Onẽ tu michi lauas
pedes: Quid ẽ tu : Quid ẽ. michi:
Cogitanda sunt pocius quam dicenda :
ne forte qđ ex his uerbis aliquatenus
dignum concipit anima. non explicet
lingua Sed respondet iħc: & dicit
ei: Quod ego facio tu nescis modo:
scies autem postea: Nec tamen ille
dñici facti altitudine exterritus per¬
mittit fieri qđ cur fieret ignorabat:
sed usq ad suos pedes humilem xp̃m
adhuc non uult uidere. non potest
sustinere Non lauabis michi inquit
pedes in ȩternum: Quid ẽ. in ȩter¬
num: Numꝗ hoc feram: numquam¬
hoc paciar: numquam sinam Hoc
quippe in ȩternum non fit: qđ nũquã
fit:. Tum saluator egrum reluctan-¬
tem de ipsius salutis periculo exter¬
rens: si non lauero te inquit non habe¬
his partem mecum: Ita dictum ẽ. si
non lauero te cum de solis pedib age¬
retur: quomodo diei alicui solet. calcas

Expanded text:
coepit, id est, ad Petrum: et tunc Petrus, coepit, id est, ad Petrum: et tunc Petrus, quod etiam quilibet eorum expavisset, expavit, atque ait, Domine, tu mihi lavas pedes? Quid est, tu? quid est, mihi? Cogitanda sunt potius quam dicenda; ne forte quod ex his verbis aliquatenus dignum concipit anima, non explicet lingua. 2. Sed respondit Jesus, et dixit ei: Quod ego facio, tu nescis modo, scies autem postea. Nec tamen ille dominici facti altitudine exterritus, permittit fieri quod cur fieret ignorabat; sed usque ad suos pedes humilem Christum adhuc non vult videre, non potest sustinere. Non lavabis mihi, inquit, pedes in aeternum. Quid est, in aeternum? Nunquam hoc feram, nunquam patiar, nunquam sinam: hoc quippe in aeternum non fit, quod nunquam fit. Tum Salvator aegrum reluctantem, de ipsius salutis periculo exterrens: Si non lavero te, inquit, non habebis partem mecum. Ita dictum est, Si non lavero te, cum de solis pedibus ageretur; quomodo dici assolet, Calcas
Abbreviated transcription (Latin):
dñs pedes discipulo
rum: uenit ad simo¬
nem petrum: Et dic̃
ei petrus Dñe tu
michi lauas pedes:
Quis enimͣ non ex pauesceret lauari sibi
pedes dĩ filio: Quamius itaq magnȩ
fuisset audaciȩ contradicere seruum
dño hominem dõ: tamen hoc petrus
facere maluit. quam perpeti ut sibi
pedes lauarentur a dño & dõ Nec pu¬
tare debemus hoc petrum int̾ ceteros
formidasse atq recusasse: cum id alii
ante ipsum libenter uel ȩquanimit᷑
sibi fieri ꝑmisissent Facilius qruippe
sic accipuntur ista uerba eangelii:
quia cum dictum esset cepit lauare
pedes discipłoꝵ &e extergere linteo
quo erat precinctus : deinde sub iunc¬
tum . ẽ. uenit ergo ad simonem petrũ.
quasi aliquib iam lauasset & post eos
uenisset ad primum Quis enim nes¬
ciat primum apłoꝵ esse beatissimum
petrum: Sed non intelligendum. ẽ.
qđ post aliquos ad illum uenerit: sed
ab illo cȩperit Quando ergo pedes apos¬
toloꝵ lauare cęp̾it: uenit ad eum a quo

Expanded text:
 pedes discipulorum Dominus, Venit ad Simonem Petrum; et dicit ei Petrus: Domine, tu mihi lavas pedes? Quis enim non expavesceret lavari sibi pedes a Dei Filio? Quamvis itaque magnae fuisset audaciae contradicere servum Domino, hominem Deo: tamen hoc Petrus facere maluit, quam perpeti ut sibi pedes lavarentur a Domino et Deo. Nec putare debemus hoc Petrum inter caeteros formidasse atque recusasse, cum id alii ante ipsum libenter vel aequanimiter sibi fieri permisissent. Facilius quippe sic accipiuntur ista verba Evangelii, quia cum dictum esset, Coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus; deinde subjunctum est, Venit ergo ad Simonem Petrum, quasi aliquibus jam lavisset, post eos venisset ad primum. Quis enim nesciat primum Apostolorum esse beatissimum Petrum? Sed non ita intelligendum est quod post aliquos ad illum venerit; sed quod ab illo coeperit. Quando ergo pedes discipulorum lavare coepit, venit ad eum a quo
Abbreviated transcription (Latin):
bat:. Dixit ergo ei iħs Sine illam
ut indie sepulture meȩ seruet il¬
lud moriturum se denunciauit:
Sed quid .ẽ. qđ sequitur. Pauperes
enim semꝑ habetis uob̃cum. me au.¬
tem non semꝑ habebitis: Intellegi¬
mus quidem pauperes semꝑ habebi¬
tis Qđ dixit uerum ẽ Quando
eccła sine pauꝑibus: me semper
non habebitis Quid sibi uulti
quo modo intelligendum. ẽ. me
autem non semper habebitis.
Nolite expauescere: uidȩ dictũ. ẽ.:
Quare ergo non dixit habes. sed ha¬
betis: quia non unus est uidas
Unus malus corpus maloꝵs signifi¬
cat : quomodo petrus corpus bo¬
eccłe. sed in bonis. Nam si in pe¬
tro non esset ȩccłȩ finnclamentũ.

Expanded text:
bat. Dixit ergo ei Jesus: Sine illam, bat. Dixit ergo ei Jesus: Sine illam, ut in diem sepulturae meae servet illud. Moriturum se denuntiavit. 12. Sed quid est quod sequitur? Pauperes enim semper habebitis vobiscum, me autem non semper habebitis. Intelligimus quidem, Pauperes semper habebitis: quod dixit, verum est. Quando Ecclesia sine pauperibus? Me autem non semper habebitis, quid sibi vult? Quomodo intelligendum est, Me autem non semper habebitis? Nolite expavescere; Judae dictum est. Quare ergo non dixit, habebis; sed, habebitis? Quia non unus est Judas. Unus malus corpus malorum significat; quomodo Petrus corpus boEcclesiae, sed in bonis. Nam si in Petro non esset Ecclesiae sacramentu
Abbreviated transcription (Latin):
fideli cum infideli: Petrus accepit
ad uitam: iudas ad mortem: Quomͦ
enim ille odor bonus: sic ille erbus
bonus Sicut ergo odor bonus: ita &
cybus bonus Bonos uiuificat malos
mortificat Qui enim manducauerit
in digne: uidicium sibi manducat &
bibit: Iudicium sibi non tibi Si iuidi¬
cium sibi non tibi: tolera malum bonꝰ
ut uenias ad pręmia bonoꝵ ne mitta-¬
ris in penã maloꝵs Exemplum dñi
accipite: conuersantis in terra: Qua¬
re habuit loculos cui angłi ministra-¬
uerunt. nisi quia eccła ipsius locu¬
los suos habitura erat: Quare furẽ
admisit. nisi ut eius ȩccła fures paci¬
enter toleret: Sed ille qui consue¬
uerat de loculis peccuniam tollere.
non dubitauit accepta pecunia ip¬
sum dñm uendere Uideamus quid
ad ista  dñs respondeat: Gidete
fr̃s. non illi ait Propter furta tua
ditis ista Furem nouerat: sed pro-¬
dere nolebat. sed pocius tolerabat.
&e ad ꝑferendos malos in ȩccła nob
exemplum pacientiȩ demonstra¬

Expanded text:
fideli cum infideli? Petrus enim accepit ad vitam, Judas ad mortem. Quomodo enim ille odor bonus, sic ille cibus bonus. Sicut ergo odor bonus, ita et cibus bonus, bonos vivificat, malos mortificat. Qui enim manducaverit indigne, judicium sibi manducat et bibit : judicium sibi, non tibi. Si judicium sibi, non tibi; tolera malum bonus, ut venias ad praemia bonorum, ne mittaris in poenam malorum. 11. Exemplum Domini accipite conversantis in terra. Quare habuit loculos cui Angeli ministraverunt, nisi quia Ecclesia ipsius loculos suos habitura erat? Quare furem admisit, nisi ut ejus Ecclesia fures patienter toleret? Sed ille qui consueverat de loculis pecuniam tollere, non dubitavit accepta pecunia ipsum Dominum vendere. Videamus quid ad ista Dominus respondeat. Videte, fratres: non illi ait, Propter furta tua dicis ista. Furem noverat, nec prodebat; sed potius tolerabat, et ad perferendos malos in Ecclesia nobis exemplum patientiae demonstra
Abbreviated transcription (Latin):
forma. serui In forma uero dĩ semꝑ
fuit. semꝑ erit cdaritas: Immo non
fuit quasi iam non sit: nec erit qua¬
si nondũ sit: sed sine inicio sine fine
semꝑ est claritas Qđ ergo ait. pat̃
uenit hora clarifica filium tuum:
sit intelligendum ẽ: tamquam dixe¬
rit: Uenit hora seminandȩ humili¬
tatis: fructum non differas cdarita¬
tis Sed quid sibi uult qđ sequitur:
ut filius tuus clarificet te : Num¬
quid etiam ds̃ pater humilitatem¬
pertulit carnis. siue passionis: ex qua
illũ gͣlarificari oporteret: Quomͦ
igitur eũ clarificaturus erat filius:
cuius claritas semꝑit̾na. nec ex for¬
ma humana potuit uideri minor.

Expanded text:
forma servi; in forma vero Dei semper forma servi; in forma vero Dei semper fuit, semper erit claritas: imo non fuit quasi jam non sit, nec erit quasi nondum sit; sed sine initio, sine fine semper est claritas. Quod ergo ait, Pater, venit hora, clarifica Filium tuum; sic intelligendum est, tanquam dixerit, Venit hora seminandae humilitatis, fructum non differas claritatis. Sed quid sibi vult quod sequitur, Ut Filius tuus clarificet te? Numquid etiam Deus Pater pertulit humilitatem carnis sive passionis, ex qua illum clarificari oporteret? Quomodo igitur eum clarificaturus erat Filius, cujus claritas sempiterna nec ex forma humana potuit videri minor
Abbreviated transcription (Latin):
patris: Hȩc est clarificatio dñ nr̃i iħu
exordium Humilitas ergo eius inci-¬
pit in sermone apłi ab eo loco ubi ait.
semet ipsum exinaniuit formam serui
accipiens: & peruenit usq ad mortẽ
crucis Claritas uero eius incipit ab
tris Nam &e ipsũ nomen si inspiciant᷑
codices greci. ex qua lingua apłicȩ ȩpłe
gitur gła. ibi legitur doxa Onde uer¬
bũ diriuatũ est in greco. ut diceret᷑
doxasen : qđ interpres latinus ait
clarifica cit posset etiã glorifica di
tas poni Qd si fieret: tantumdẽ ua¬
leret. Ut autẽ non recedatur a uer¬
borum sonis: quemad modũ a clari¬
tate clarificatio: sic a gła głificatio di¬
riuatur: Ut ergo mediator dĩ & hominũ
homo xp̃c iħs resurrectione clarifi.¬
caretur uel glorificaretur: prius
humiliatus est passione Non enim
a mortuis resurrexisset : si mortuus
non fuisset Humilitas claritatis. ẽ.
meritum: claritas humilitatis est
premium Sed hoc factum est in

Expanded text:
Patris. » Haec est clarificatio Domini nostri sumpsit exordium. Humilitas ergo ejus incipit in sermone Apostoli, ab eo loco ubi ait, Semetipsum exinanivit formam servi accipiens; et pervenit usque, ad mortem crucis. Claritas vero ejus incipit ab tris . Nam et ipsum nomen, si inspiciantur codices graeci, ex qua lingua Epistolae aposgitur gloria, ibi legitur δόξα: unde verbum derivatum est in graeco ut diceretur δόξασον, quod interpres latinus ait clarifica, cum posset etiam glorifica dictas poni: quod si fieret tantumdem valeret. Ut autem non recedatur a verborum sonis, quemadmodum a claritate clarificatio, sic a gloria glorificatio derivatur. Ut ergo mediator Dei et hominum homo Christus Jesus resurrectione clarificaretur vel glorificaretur, prius humiliatus est passione: non enim a mortuis resurrexisset, si mortuus non fuisset. Humilitas, claritatis est meritum; claritas, humilitatis est praemium. Sed hoc factum est in
Abbreviated transcription (Latin):
cum patre constituit de quo sine
tempore natusest Scđm quã uerã
sanamq doctrinam: etiã paulus apłs
cum autẽ uenit inquit plenitudo
temporis misit ds̃ filiũ suũ. & deus
ꝑ ꝓpħam: Tempore accepto exaudiui
apłs Ecce nunc tempꝰ acceptabile: ec¬
ce nunc dies salutis Dicat ergo. pat̾
uenit hora : qui cũ patre disposuit om̃s
horas Tãquã dicens Pat̃ quã ꝓpt̾ ho¬
mines &e apud homines ad me clarifi¬
candum simul constituimꝰ: uenit hora:
cdarifica filiũ tuum: ut filius tuus
clarificet te Clarificatum filiũ a pa¬
tre nonnulli accipiunt in hoc: qđ ei ñ
peꝑcit in hoc sed ꝓnobis omib tradi¬
dit illum: Sed si passione clarificatus
dicitur : quantomagis resurrectione. Nã
in passione magis eius humilitas quã
claritas comm̃datur: apło teste qui
dicit Humiliauit semet ipsum factꝰ
obeliens usq ad mortem: mortẽ autẽ
crucis: Deinde sequitur: & de eius iã¬

Expanded text:
cum Patre constituit, de quo sine cum Patre constituit, de quo sine tempore natus est. Secundum quam veram sanamque doctrinam etiam Paulus apostolus: Cum autem venit, inquit, plenitudo temporis, misit Deus Filium suum ; et Deusadjuvi « Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis » . Dicat ergo, Pater, venit hora, qui cum Patre disposuit omnes horas: tanquam dicens, Pater, quam propter homines et apud homines ad me clarificandum simul constituimus, venit hora, clarifica Filium tuum, ut et Filius tuus clarificet te. 3. Clarificatum a Patre Filium nonnulli accipiunt, in hoc quod ei non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum . Sed si passione clarificatus dicitur, quanto magis resurrectione? Nam in passione magis ejus humilitas quam claritas commendatur, Apostolo teste, qui dicit, « Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis » : deinde sequitur, et de ejus
Abbreviated transcription (Latin):
Pater uenit hora clarifica filiũ tuum:¬
dñs unigenitus & coeternus patri.
in forma serurce ex forma serui. si hoc
opus esset orare silentio Sed ita se
patri exhibere uoluit precatorem.
ut meminisset hominib esse doctorẽ:
ti magistri non solum ad ipsos sermo.¬
oiatio sed etiam ꝓipsis ad patrem
oratio. discipłoꝵs esset ȩdificatio Et
si illoꝵs qui hȩc dicta aderant auditu¬
ri: ꝓfecto &r nr̃a qui fueramus conscrip¬
hora clarifica filiũ tuũ. ostendit om̃e
tempus &e quid quando faceret uł
fieri sineret ab illo esse dispositum.
qui tempori subditus non est: qm
que fuerant futura ꝑ singula tempo¬
ra: in dĩ sapientia causas efficien¬
tes habent in qua nulla sunt tempo¬
ra: Non ergo credatur hȩc hora fato
urgente uenisse : sed pociꝰ dõ ordi¬
nante: Nec en siderea necessitas
xp̃i conexuit passionem Absit enim
ut sidera cogerent mori siderũ con-¬
xp̃c quo moreretur elegit: qui etiã
tempus quo de uirgine natus est

Expanded text:
Pater, venit hora, clarifica Filium tuuminus unigenitus et coaeternus Patri, in forma servi, et ex forma servi, si hoc opus esset, orare silentio; sed ita se Patri exhibere voluit precatorem, ut meminisset se nostrum esse doctorem. ti magistri non solum ad ipsos sermocinatio, sed etiam pro ipsis ad Patrem oratio, discipulorum est aedificatio. Et si illorum qui haec dicta aderant audituri, profecto et nostra qui fueramus conscriphora, clarifica Filium tuum, ostendit omne tempus, et quid quando faceret, vel fieri sineret, ab illo esse dispositum, qui tempori subditus non est, quoniam quae futura fuerant per singula tempora, in Dei sapientia causas efficientes habent, in qua nulla sunt tempora. Non ergo credatur haec hora fato urgente venisse, sed Deo potius ordinante, nec siderea necessitas Christi connexuit passionem. Absit enim, ut sidera mori cogerent siderum conChristus quo moreretur elegit, qui etiam tempus quo de Virgine natus est
Abbreviated transcription (Latin):
tura fuera t hora illa: qua se ꝓmise¬
rat non iam in ꝓuerbi is loqruturũ
sed palam de patre annunciaturum:
Eadem quippe illiꝰ uerba: reuelante
spũ scõ intelligentib iam non erant
futura ꝓuerbia: Neq enĩ loquente
in eorum cordib spu scõ taciturus
erat unigenitus filius: qui dixit in
ea hora palam se illis annunciaturũ
esse de patre: qđ eis utiq iam intelli¬
gentib non esset ꝓuerbium Sed hoc
quoq ipsum quomodo simul loquan-
quȩ inseparabilit̾ operatur: intelligen¬
tib est uerbum. non intelligentibus
quid om̃a sit loquutus. ut in illo sci¬
licet pacem haberent. in mundo ha¬
bentes pressuram: exortatusq fuisset
ut fiderent. qm̃ ipse uicit mundũ:
eo qui erat ad illos sermone finito.
deinde ad patrem uerba direxit: &
orare iam cepit Sic enim euangelista

Expanded text:
tura fuerat illa hora, qua se promisetura fuerat illa hora, qua se promiserat non jam in proverbiis locuturum, sed palam de Patre annuntiaturum. Eadem quippe ipsius verba, revelante Spiritu sancto, intelligentibus jam non erant futura proverbia. Neque enim loquente in eorum cordibus Spiritu sancto, taciturus erat unigenitus Filius, qui dixit in ea hora palam se illis annuntiaturum esse de Patre, quod eis utique jam intelligentibus non esset proverbium. Sed hoc quoque ipsum, quomodo simul loquantuquae inseparabiliter operatur, intelligentibus est verbum, non intelligentibus quid omnia sit locutus, ut in illo scilicet pacem haberent, in mundo habentes pressuram, exhortatusque fuisset ut fiderent, quoniam ipse vicit mundum, eo qui erat ad illos sermone finito, deinde ad Patrem verba direxit, et orare jam coepit. Sic enim evangelista
Abbreviated transcription (Latin):
maxime que dixit. iam ꝓ eis moritu.¬
rus tamquam uerba nouissima: post¬
ea quam de scõ conuiuio ille qui
eum fuerat traditurus egressus est
Hanc ergo causam cõm̃dauit sermo¬
nis sui: ut in illo pacem haberent.¬
ꝓpt̃ hanc sacramentis eius inbuimur.
ꝓpter hanc mirabilib eius oꝑib & ser¬
monib erudimꝰ᷑: ꝓpt̾ hanc sp̃s eius
pignus accepimus : ꝓpt̾ hanc in eũ
quantum donat accendimur Hac
pace in pressuris om̃ib consolamur:
hac a pressuris om̃ib liberamur: ꝓpt̃
nemus: ut in hac felicit̾ sine ulla tri-¬
bulatione regnemus Merito ad eam
clausit uerba. quȩ parũ intelligen¬
tib discipłis erant ꝓuerbia: intellec¬
turis ea cum eis dedisset ꝓmissum
sp̃m scm : de quo superius ait Hȩc
loquutus sum uobis: apud uos maneis
Paraclitus autem sp̃s sc̃s quem mittet
pater in nomine meo: ille uos doce¬
bit om̃a & suggeret uobis om̃a que¬
cũq dixero uobis Hȩc nimirum fu¬

Expanded text:
maxime quae dixit jam pro eis moriturus, tanquam verba novissima, posteaquam de convivio sancto ille, qui eum fuerat traditurus, egressus est. Hanc enim causam commendavit sermonis sui, ut in illo pacem haberentpter hanc Sacramentis ejus imbuimur, propter hanc mirabilibus ejus operibus et sermonibus erudimur, propter hanc Spiritus ejus pignus accepimus, propter hanc in eum quantum donat accendimur: hac pace in pressuris omnibus consolamur, hac a pressuris omnibus liberamur: propter nemus, ut in hac feliciter sine ulla tribulatione regnemus. Merito ad eam clausit verba, quae parum intelligentibus discipulis erant proverbia; intellecturis ea quando eis dedisset promissum Spiritum sanctum, de quo superius ait: « Haec locutus sum vobis, apud vos manens. Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecumque dixero vobis » . Haec nimirum fu
Abbreviated transcription (Latin):
ATE ISTA
quȩ nunc sumus
ad iuuante dño
tractaturi: dixe¬
rat iħs Hȩc lo¬
quutussũ uobis:
ut in me pacem
habeatis. Quȩ
non recentidra paulo suꝑius ab eo dic¬
ta. seth om̃a debemus accipere. siue quȩ̨¬
cumq illis loquutus ẽ. ex quo eos cepit
habere discipłos: siue certe ex quo pꝰ
cȩnam exorsus est hunc ad mirabilem
ꝓlixumq sermonem: Ialẽ qrippe com¬
memorauit causam cur sit eis loquutꝰ
ut ad eum finem rectissime referantur
uł om̃a quȩ loquutus ẽ. eis: uł ea

Expanded text:
te ista, quae nunc sumus, adjuvante Domino, tractaturi, dixerat Jesus: Haec locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis: quae non recentiora paulo superius ab eo dicta, sed omnia debemus accipere, sive quaecunque illis locutus est, ex quo eos coepit habere discipulos, sive certe, ex quo post coenam exorsus est hunc admirabilem prolixumque sermonem. Talem quippe commemoravit causam, cur eis sit locutus, ut ad eum finem rectissime referantur, vel omnia quae locutus est eis, vel ea
Abbreviated transcription (Latin):
dñm ad sinum patris nec relicturũ eos.
unde nec recessit cum uenisset ad eos.
quomodo iam fuerant sequuturi: cum
esse nemo possit. in illa felicitate nisi
perfectus in caritate: Idõq docens
quo modo idonei esse possint ꝑgere quo
ille antecedebat: mandatũ inquit no-¬
uum do uobis ut diligatis inuicem
Hi sunt gressus: quib sequendus ẽ. xp̃s:
Sed de his sermo uberior: in aliud tẽpꝰ
NOUUR DO UOBIS OT DILISATIS INUICẼ SICͣ

Expanded text:
Dominum ad sinum Patris, nec relicturum Dominum ad sinum Patris, nec relicturum unde nec recessit cum venisset ad eos, quomodo jam fuerant secuturi; cum esse nemo possit in illa felicitate nisi perfectus in charitate? Ideoque docens quomodo idonei esse possint pergere quo ille antecedebat, Mandatum, inquit, novum do vobis, ut diligatis invicem . Hi sunt gressus quibus sequendus est Christus: sed de his sermo uberior in aliud tempus novum do vob
Abbreviated transcription (Latin):
xisset ille. dñe quo uadis: respondit ei
Quo ego uado non potes me modo sequi:
Sequeris aut̃ postea Sed hoc quid sit:
non negligent̃ est p̃tereundũ: Quoenĩ
sequi tunc non poterant discipłi dñm.
sed postea poterant: Si dixerimus ad
mortẽ : homini nato qđ inuenitur tẽpꝰ
quo ad moriendũ non sit idoneus quando¬
quidẽ talis ẽ. in corpore corruptibili homi¬
num sors: ut non sit in ed facilior uita
quam mors: Non igitur adhuc minus
idonei erant sequi dnm ad mortem: sed
minus ictonei erant sequi dñm ad uitam.
quȩ non habet mortem: Illo quippe ibat
dñs: ut surgens a mortuis iam non morere¬
tur. & morsei ultra non dñaretur Mori¬
turum quippe dñm ꝓ iusticia. quomo¬
do iam fuerant sequuturi. ad huc marti¬
rio non maturi: Aut iturum dñm ad
immortalitatẽ carnis quomodo iam fue¬
rant sequuturi quando libet morituri
sed in fine scłi resurrecturi: Aut iturũ

Expanded text:
xisset ille: Domine, quo vadis? respondit ei: xisset ille: Domine, quo vadis? respondit ei: Quo ego vado, non potes me modo sequi, sequeris autem postea. Sed hoc quid sit non negligenter est praetereundum. Quo enim sequi tunc non poterant discipuli Dominum, sed postea poterant? Si dixerimus ad mortem, homini nato quod invenitur tempus quo ad moriendum non sit idoneus, quandoquidem talis est in corpore corruptibili hominum sors, ut non sit ea facilior vita quam mors? Non igitur adhuc minus idonei erant sequi Dominum ad mortem, sed minus idonei erant sequi Dominum ad vitam quae non habet mortem. Illo quippe ibat Dominus, ut resurgens a mortuis jam non moreretur, et mors ei ultra non dominaretur . Moriturum quippe Dominum pro justitia, quomodo jam fuerant secuturi, adhuc martyrio non maturi? aut iterum Dominum ad immortalitatem carnis quomodo jam fuerant secuti quandolibet morituri, sed in saeculi fine resurrecturi? Aut iterum
Abbreviated transcription (Latin):
tib tangentib colloquentib Quid ẽ
ergo cum adhuc esse uobiscũ : nisi cum
adhuc essem in carne mortali. in qua
estis & uos: tunc enim in eadẽ carne qui¬
dẽ resuscitatus erat: sed cum illis in eadẽ
mortalitate iam non erat Qua ꝓpt̃ sic̃
ibi iam immortalitate carnis indutus
ueraciter ait. cum adhuc essem uobiscũ:
ubi nichil aliud intelligere possumus ni¬
si cũ adhuc essem in carnis mortalitate
uobiscum: ita ce hic non absurde dixisse
intelligitur. adhuo modicũ uobiscũ sum
tamquã diceret. adhuc modicum sicut
uos estis. mortalis sum ego Ergo sequen¬
tia iuideamus Quęretis me. cesicut dixi
iudeis. quo ego uado uos non potestis
uenire  Et uobis dico modo: Hoc ẽ. mͦ
non potestis: Iudeis autẽ cum hec dice¬
ret: non addidit modo: Isti itaq ueni¬
re non poterant tunc. quo ille ibat: sed
poterant postea Nam hoc apło petro
aꝑtissime paulo post ait: Cum enim di

Expanded text:
tibus, tangentibus, colloquentibus. Quid est tibus, tangentibus, colloquentibus. Quid est ergo, cum adhuc essem vobiscum, nisi, cum adhuc essem in carne mortali, in qua estis et vos? Tunc enim quidem in eadem carne resuscitatus erat; sed cum illis in eadem mortalitate jam non erat. Quapropter sicut ibi jam immortalitate carnis indutus veraciter ait, cum adhuc essem vobiscum; ubi nihil aliud intelligere possumus, nisi, cum adhuc essem in carnis mortalitate vobiscum: ita et hic non absurde dixisse intelligitur, Adhuc modicum vobiscum sum, tanquam diceret, adhuc modicum sicut vos estis, mortalis sum ego. Ergo sequentia videamus. 4. Quaeretis me, et sicut dixi Judaeis, quo ego vado, vos non potestis venire, et vobnon potestis. Judaeis autem cum diceret, non addidit, modo. Ut aure non poterant tunc quo ille ibat, sed poterant postea: nam hoc apostolo Petro apertissime paulo po
Abbreviated transcription (Latin):
uado uos non potestis uenire. Nũquid¬
post consummationem scłi. quo
uadit uenire non po terͣnt: Et ubi
est qđ aliquanto post in ipso sermone
dicturus ẽ: pat̾ uolo ubi ego sum &e ipsi
sint mecum: Non ergo de illa sua cũ suis
presentia qua cum illis est usq ad con¬
sumationẽ scłi. nunc loquitus ẽ. ubi ait.
adhuc modicũ uobiscũ sũ: sed uel de
infirmitate mortali qua cũ illis erat usq
ad passionẽ suã : aut de presentia corpo¬
rali qua cum illis futurus erat usq ad
ascensionẽ suam Qđ libet hoꝵs quiseli-¬
gat : cum fide non litigat Ne cui autẽ
uideatur ab orrere iste sensus auero. quo
dicimus dñm mortalis carnis cõmunionẽ
in qua cum discipłis usq ad passionẽ fuit
significare potuisse dicendo. ad huc mo¬
dicũ uobiscũ sum: apud aliũ quoq euange¬
listam. post resurrectionẽ uerba eius at¬
cum adhuc essem uobistũ : quasi tunc non
esset cum ipsis. simul assistentib uiden¬

Expanded text:
s non potestis venire. Numquidost consummationem saeculi, quo ipse vadit, venire non poterunt? Et ubi est quod aliquanto post in hoc ipso sermone dicturus est: Pater, volo ut ubi ego sum, et ipsi sint mecum ? Non ergo de illa sua cum suis praesentia, qua cum illis est usque ad consummationem saeculi, nunc locutus est, ubi ait, Adhuc modicum vobiscum sum: sed vel de infirmitate mortali, qua cum illis erat usque ad passionem suam; aut de praesentia corporali, qua cum illis futurus erat usque ad ascensionem suam. Quodlibet horum quis eligat, cum fide non litigat. 3. Ne cui autem videatur abhorrere iste sensus a vero, quo dicimus Dominum mortalis carnis communionem, in qua cum discipulis usque ad passionem fuit, significare potuisse dicendo, Adhuc modicum vobiscum sum; apud alium quoque evangelistam post resurrectionem verba ejus atcum adhuc essem vobiscum : quasi tunc non erat cum ipsis simul assistentibus, viden
Abbreviated transcription (Latin):
o ascensurus ad cęlos: sed adhuc modicũ
uobiscum sum Sicutꝰ scriptũ ẽ. in actib
apłoꝵ. fecit cum eis post resurrectionem
quadraginta dies: intrans & exiens. man-¬
ducans & bibens: non quidẽ habens esu.¬
riendi ac sitiendi egestatẽ: sed usq ad
ista carnis insinuans ueritatẽ: quȩ ciban¬
di ac potandi iam non habebat necessita¬
tẽ: sed potestatem: Hos ergo .xl. dies sig-¬
nificauit dicendo. adhuc modicũ uobcũ
sum: an aliquid aliud: Potest enim &e sic
intelligi adhuc modicum uobiscũ sum.
adhuo sicut uos in hac infirmitate carnis
etiã ipse sum: donec scilicet moreretur
ac resurgeret. quia postea quam resur¬
sed non cum illis fuit consortio infirmi¬
tatis humanȩ Est &e alia diuina p̾sentia
sensib ignota mortalibus: de qua idẽ ait:
Ecce egd uob̾cum sum: usq ad comsũmatio¬
nem scłi Hoc certe non . ẽ. adhuc modi¬¬
cum uob̾cum sum Non enim modicum

Expanded text:
o ascensurus in coelum, sed adhuc modicum o ascensurus in coelum, sed adhuc modicum vobiscum sum. Sicut enim scriptum est in Actibus Apostolorum, fecit cum eis post resurrectionem quadraginta dies intrans et exiens, manducans et bibens : non quidem habens esuriendi ac sitiendi egestatem, sed usque ad ista carnis insinuans veritatem, quae cibandi ac potandi jam non habebat necessitatem, sed potestatem. Hos ergo quadraginta dies significavit dicendo, Adhuc modicum vobiscum sum, an aliquid aliud? Potest enim et sic inadhuc sicut vos in hac infirmitate carnis etiam ipse sum, donec scilicet moreretur, ac resurgeret, quia posteaquam resursed non cum illis fuit consortio infirmitatis humanae. Est et alia divina praesentia sensibus ignota mortalibus, de qua item dicit: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi . Hoc certe non est Adhuc modicum vobiscum sum: non enim modicum
Abbreviated transcription (Latin):
BUERT ENDA
est carissimi dñicoꝵs uer¬
boꝵs ortlinata conęxio:
Cum enim suꝑius dixis¬
set. postea quam uidas
egressus. ẽ. ce ab illa scoꝵ
tiã corporali conuer¬
satione se uinctus . ẽ.
nunc clarificatus ẽ. filius hominis. &e ds̃
darificatus. ẽ. in eo: qđ siue futurũ regnũ
significans dixit. quando mali separabunt᷑
Sabonis. siue qđ eius resurrectio tune fu¬
tura e̾et. id .ẽ. differenda non. eẽt. sicut
in finẽ scłi nr̃a differtur: ac deinde ad di¬
disset. sids̃ clarificatus ẽ. in eo &eds̃ clarifi¬
cabit eum in semet ipso. &e continuo clari¬
ficabit eum: qđ sine ulla anbiguitate
de sua resurrectione continuo futura
testatur: adiecit ceait: F ilioli: adhuc
modicũ uobiscũ sũ: Ne putarent ergo qđ
sic eum clarificaturus. eẽt. ds̃. ut non eis
conumgeretur ulterius ea conuersatione
qua in t̾ra .ẽ: ait: Ad huc modicum uob̾cũ¬
sum: Iamꝗ diceret: Cont̾muo quidẽ resur¬
rectione clarificabor: non tamen continu¬

Expanded text:
ertenda est, charissimi, dominicorum verborum ordinata connexio. Cum enim superius dixisset, posteaquam Judas egressus est, et ab illa sanctorum etiam corporali conversatione sejunctus est, Nunc clarificatus est Filius hominis, et Deus clarificatus est in eo: quod sive futurum regnum significans dixit, quando mali separabuntur a bonis, sive quod ejus resurrectio tunc futura esset, id est, differenda non esset, sicut in finem saeculi nostra differtur: ac deinde addidisset, Si Deus clarificatus est in eo, et Deus clarificabit eum in semetipso, et continuo clarificabit eum, quod sine ulla ambiguitate de sua resurrectione continuo futura testatus est: adjecit, atque ait, Filioli, adhuc modicum vobiscum sum. Ne putarent ergo quod sic eum clarificaturus esset Deus, ut non eis conjungeretur ulterius ea conversatione qua in terra est; Adhuc modicum, inquuam diceret, Continuo quidem resurrectione clarificabor; non tamen continu
Abbreviated transcription (Latin):
non a scõ sp̃ũ de hoc iudicio mundus
arguitur. quando in scõ sp̃ũ hȩc apłs
xp̃m: ne arguantur de peccato infide¬
litatis suȩ. quo peccata om̃a detinent᷑:
Transeant in numerum fidelium: ne ar
guantur de iusticia eorum. quos iusti.¬
ficatos non imitantur Caueant futurũ
iudicium: ne cum mundi principe ui¬
dicentur. quem udicatum imitantur:
Et enim ne sibi exsistimet parci suꝑbia
dura mortalium: de suꝑborũ supplicio
terrenda est angelors:¬

Expanded text:
non a sancto Spiritu de hoc judicio mundus non a sancto Spiritu de hoc judicio mundus arChristum, ne arguantur de peccato infidelitatis suae, quo peccata omnia detinentur: trguantur de justitia eorum, quos justificatos non imitantur. Caveant futurum judicium, ne cum mundi principe judicentur, quem judicatum imitantur. Etenim ne sibi existimet parci superbia dura mortalium, de superborum supplicio terrenda est angelor
Abbreviated transcription (Latin):
nit filius hominis ut iuidicet mundũ:
sed ut saluetur mundus ꝑ ipsum: Mun¬
dus eo iudicante damnatur: mundus
eo subueniente saluatur : qm̃ sicut arbor
folus & pomis. sicut area paleis & fru-¬
mentis: ita infidelib & fidelib plenꝰ
est mundus: Princeps ergo mundi
hiuus. hoc est princeps tenebrarum
harum. id .ẽ. infidelium de quib erui¬
tur mundus. quib: dicitur. fuistis ali¬
quando tenebrȩ nuncautem lux in dño:
princeps mundi hiuus de quo alibi dix̃.
nunc princeps mundi huiꝰ missus est
foras. utiq uidicatus est: qm̃ uidicio
ignis ȩterni inreuocabiliter destinatus
est Et de hoc itaq uidicio quo prin¬
ceps udicatus ẽ. mundi. arguitur a scõ
sp̃u mundus: qm̃ cum suo principe ui¬
dicatur: quem suꝑb atq impius inuta¬
tur: Sienim ds̃ sicut dicit apłs petrus.
peccantib angłis non peꝑcit. sed carce¬
rib caliginis inferi retrudens. tradidit
in iudicio puniendos seruari: quomodo

Expanded text:
nit Filius hominis ut judicet mundum, nit Filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum . Mundus eo judicante damnatur, mundus eo subveniente salvatur: quoniam sicut arbor foliis et pomis, sicut area paleis et frumentis, ita infidelibus et fidelibus plenus est mundus. Princeps ergo mundi hujus, hoc est, princeps tenebrarum harum, id est, infidelium, de quibus eruitur mundus, de quibus dicitur: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino , princeps mundi hujus, de quo alibi dixit: Nunc princeps mundi hujus missus est foras , utique judicatus est, quoniam judicio ignis aeterni irrevocabiliter destinatus est. De hoc itaque judicio, quo princeps judicatus est mundi, arguitur a sancto Spiritu mundus, quoniam cum suo principe judicatur, quem superbus atque impius imitatur. Si enim Deus, sicut dicit apostolus Petrus, peccantibus angelis non pepercit, sed carceribus caliginis inferi retrudens tradidit in judicio puniendos servari , quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
Non uidebitis humilem: sed excelsum Nõ
Non uidebitis iuidicandum: sed uidicato.¬
rem Et de hac fide ur̃a id est iusticia
ur̃a: arguet sp̃s sc̃s incredulum mundũ:
Arguet etiam de uidicio: quia princeps
huius mundi uid icatus est Quis est
iste nisi de quo ait alio loco: ecce uenit
princeps mundi & in me nichil inueni¬
et. id est nichil uiris sui: nichil qđ ad eũ
ꝑtineat: nullum scilicet om̃ino peccatũ:
Per hoc enim est diabolus princeps mun-¬
om̃ium quȩ in eis sunt est diabolus
princeps: qua significatione intelligi¬
tur mundus. ubi dictum . ẽ. & mundus
ꝑeum factus est: sed mundi est diabo¬
lus princeps: de quo mundo ibi conti-
nuo subiungit. atq ait: Et mundus
eũ non cognouit Hoc ẽ. homines infi¬
deles: quib toto orbe terrarum plenus
est mundus Int̾ quos gemit fidelis mun¬
dus: quem de mundo elegit ꝑ quẽ factꝰ
est mundus De quo ipse dicit: Non ue.¬

Expanded text:
scum modo; non videbitis humilem, sed excelsum; non scum modo; non videbitis humilem, sed excelsum; non Non videbitis judicandum, sed judicaturum; et hac fide vestra, id est, justitia vestra, arguet Spiritus sanctus incredulum mundum. Arguet etiam de judicio, quia princeps hujus mundi judicatus est. Quis est iste, nisi de quo ait alio loco, Ecce venit princeps mundi, et in me nihil inveniet ; id est, nihil juris sui, nihil quod ad eum pertineat, nullum scilicet omnino peccatum? Per hoc enim est diabolus princeps munomnium quae in eis sunt, est diabolus princeps, qua significatione intelligitur mundus, ubi dictum est, Et mundus per eum factus est: sed mundi est diabolus pnuo subjungit atque ait: Et mundus eum non cognovit, hoc est, homines infideles, quibus toto orbe terrarum plenus est mundus: inter quos gemit fidelis mundus, quem de mundo elegit, per quem factus est mundus: de quo ipse dicit: Non ve
Abbreviated transcription (Latin):
paulũ apłm non fuisse iustum confiten¬
tem se uidisse xp̃m. post ascensionem eiꝰ
in cęlum: de quo utiq iam tempore di¬
xerat. iam non uidebitis me: Nũquid
scđm hanc uisticiam ustus non erat be¬
atissimus stephanus. qui cũ lapidaretur
ait: et ce uideo cęlos aꝑtos. & filiũ homi¬
nis stantem ad dexteram dĩ : Quid er¬
go est ad patrem uado &e iam non uide¬
bitis me. nisi quomodo sum cum uobis¬
cum sum: Iunc enim adhuc erat mor¬
talis. in similitudine carnis peccati: qui
esurire poterat: ac sitire: fatigari atq
dormire: Hunc ergo xp̃m id ẽ. talem
xp̃m: cum transisset de hoc mundo ad
patrem. iam non erant uisuri Et ipsa ẽ.
iusticia fidĩ: de qua dicit apłs Et si no
iam non nouimus Erit itaq inquid
ur̃a iusticia: qua mundus arguetur. quia
uado ad patrem & iam non uidebitis me:
qm̃ in eum quem non uidebitis credetis
in me. & quando me uidebitis qđ tunc
ero. non uidebitis me qđ sum modo

Expanded text:
Paulum apostolum non fuisse justum, confitenPaulum apostolum non fuisse justum, confitentem se vidisse Christum post ascensionem ejus in coelum , de quo utique jam tempore dixerat: Jam non vidsecundum hanc justitiam justus non erat gloriosissimus Stephanus, qui cum lapidaretur, ait: Ecce video coelum apertum, et Filium hominis stantem ad dexteram Dei ? Quid ergo est, Ad Patrem vado, et jam non videbitis me; nisi, quomodo sum, cum vobiscum sum? Tunc enim adhuc erat mortalis in similitudine carnis peccati , qui esurire poterat ac sitire, fatigari atque dormire: hunc ergo Christum, id est talem Christum, cum transisset de hoc mundo ad Patrem, non erant jam visuri; et ipsa est justitia fidei, de qua dicit Apostolus, Etsijam non novimus . Erit itaque, inquit, vestra justitia, qua mundus arguetur, quia vado ad Patrem, et jam non videbitis me: quoniam in eum quem non videbitis credetis in me: et quando me videbitis, quod tunc ero, non videbitis me quod sum vobi
Abbreviated transcription (Latin):
enim qui non uident &e credunt Nam
& qui uiderunt xp̃m. non idõ lauda¬
ta est fides eorum. quia credebant
qđ uidebant : id est filium hominis: sed
quia credebant qđ non uidebant: id .ẽ.
filium dĩ: Cum uero &e ipsa forma ser¬
ui subtracta eorum esset aspectib
tum uero ex om̃i parte impletũ est.
uistus ex fide uiuit Est enim fides
sicut in epistola quȩ ad hebreos defini-¬
tur sperandorũ substantia. conui ctio
rerum quȩ non uidentur Sed quid . ẽ.
iam non uidebitis me: Non enim ait
ad patrem uado ce non uidebitis me.
ut temporis interuallum quo non ui-¬
debitur significasse intelligeretur. siue
breue siue longum. tamen utiq ter¬
minatum : sed dicendo iam non uidebi¬
tis me uelut numquam eos de cetero
uisuros xp̃m ueritas ꝓnunciauit:
Hȩccine iusticia est numquam xp̃m uide¬
re. & in eum tamen credere: cum ꝓpt̃¬
ea laudetur fides ex qua ustus uiuit.
hanc iusticiam numquid dicturi sumus

Expanded text:
enim qui non videbunt, et credent . Nam enim qui non videbunt, et credent . Nam et qui viderunt Christum, non eo laudata est fides eorum, quia credebant quod videbant, id est, Filium hominis; sed quia credebant, quod non videbant, id est, Filium Dei. Cum ergo et ipsa forma servi subtracta eorum esset aspectibus, tum vero ex omni parte impletum est: Justus ex fide vivit . Est enim fides, sicut in Epistola, quae ad Hebraeos est, definitur, sperantium substantia, convictio rerum, quae non videntur. Sed quid est: Jam non videbitis me? Non enim ait: Ad Patrem vado, et non videbitis me, ut temporis intervallum, quo non videbitur, significasse intelligeretur, sive breve, sive longum, tamen utique terminatum; sed dicendo Jam non videbitis, velut nunquam eos de caetero visuros Christum Veritas pronuntiavit. Haec injustitia est, nunquam Christum videre, et in eum tamen credere? cum propterea laudetur fides, ex qua justus vivit, ndum justitiam, nunquid dicturi sumus
Abbreviated transcription (Latin):
credunt: Ipsa quippe fidelium con-¬
paratio : infidelium est uituperatio:
Hoc &e ipsa expositio satis indicat: Go-¬
lens enim aperire quid dixerit: de
iusticia uero inquit quia ad patrem
uado. ce iam non uidebitis me Non
ait ce iam non uidebunt. de quibus
dixerat quia non credunt in me: sed
peccatum qui uocaret exponens: de
illis loquutus est dicens. quia non cre¬
dunt in me: exponens autem quam
diceret uisticiam de qua mundus
arguitur: ad ipsos quib loquebatur
se conuertit. atq ait: Quia ad patrem
uado: et iam non uidebitis me Qua¬
ꝓpter mundus de peccato quidem
suo de iusticia uero arguitur aliena:
sicut arguuntur de lumine tenebre
Om̃a enim quȩ arguuntur ait apłs: a
per se ipsum. uerumetiãm ex bono
potest eorum apparere qui credunt:
Et qm̃nista uox infidelium esse con¬
sueuit: quomodo credimus qđ non
uidemus: idõ credentium iusticiam¬
sic oportuit diffiniri: quia ad patrẽ
uado. & iam non uidebitis me Beati

Expanded text:
credunt. Ipsa quippe fidelium comcredunt. Ipsa quippe fidelium comparatio, infidelium est vituperatio. Hoc et ipsa expositio satis indicat. Volens enim aperire quid dixerit: De justitia vero, inquit, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me. Non ait, Et jam non videbunt me, de quibus dixerat, Quia non credunt in me; sed peccatum quid vocaret, exponens, de illis locutus est, dicens: Quia non credunt in me. Exponens autem, quam diceret justitiam, de qua dixit, mundus arguitur, ad ipsos, quibus loquebatur, se convertit, atque ait: Quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me. Quapropter mundus de peccato quidem suo, de justitia vero arguitur aliena: sicut arguuntur de lumine tenebrae. Omnia enim quae arguuntur, ait Apostolus, a per seipsum, verum etiam ex bono potest eorum apparere, qui credunt. Et quoniam ista vox infidelium esse consuevit: Quomodo credemus, quod non videmus? Ideo credentium justitiamsic oportuit definiri, Quia ad patrem vado, et jam non videbitis me. Beati
Abbreviated transcription (Latin):
quid enim si arguendus est pecca.¬
tor ꝓpterea quia peccator est. ar
guendum qusquã putabit & uistũ
ꝓpterea quia iustus est: Absit: Nã
& si aliquando uistus arguitur :
idõ recte arguitur quia sicut scrip¬
tum est. non est iustus in terra qui
faciat bonum & non peccet Quo¬
circa etiam cum ustus arguitur. de
peccato arguitur non de iusticia:
qm̃ &e in illo qđ legimus diuinitus
dictum. noli efficiꝰ iustus multum:
non est notata iusticia sapientis. sed
suꝑbia presumentis Qui ergo fit
multum uistus: ipso nimio fit in¬
uistus Multum enim se facit iustũ.
qui dicit se non habere peccatum.
aut qui se putat non grã dĩ sed sua
uoluntate sufficiente effici uistum.
Nec recte uiuendo iustus est: sed po-¬
cius inflatus putando se esse qđ ñ
est: Quo pacto igitur mundus ar¬
guendus . ẽ. de iusticia: nisi de iusti¬
cia credentium: Arguitur itaq de
peccato. quia in xp̃m non credit.
&e arguitur de usticia eorum qui

Expanded text:
quid enim si arguendus est peccaquid enim si arguendus est peccator propterea quia pecguendum quisquam putabit et justum propterea quia justus est? Absit; nam et si aliquando justus arguitur, ideo recte arguitur, quia, sicut scriptum est: Non est justus in terra qui faciat bonum, et non peccet . Quocirca etiam cum justus arguitur, de peccato arguitur, non de justitia, quoniam et in illo quod legimus divinitus dictum: Noli effici justus multum , non est notata justitia sapientis, sed superbia praesumentis. Qui ergo fit justus multum, ipso nimio fit injustus. Multum enim se facit justum, qui dicit se non habere peccatum, aut qui se putat non gratia, sed sua voluntate sufficiente, effici justum. Nec recte videndo justus est, sed potius inflatus, putando se esse quod non est. Quo pacto igitur mundus arguendus est de justitia, nisi de justitia credentium? Arguitur namque de peccato, quia in Christum non credit; et arguitur de justitia eorum qui