comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sionem sentiat. eligat tenere ne amittat: supͣ
om̃s homines predicandus ẽ. S hoc nͥ cur¬
dam singłaris laudis esset non uli puero tri¬
bueretur qui ex genere isrł factus. ẽmanuel no¬
biscum ds̃ reconciliauit nos dõ. hominum
& dĩ homo mediator uerbum apud deum
caro apud nos: uerb ũ caro inter dm̃ & nos.
De ilo quippe ꝓpħa. dic̃. Priusquam sciat pui¬
er bonum aut malum. contempnet maliciã
ut eligat bonum. Quomͦ qͦd nescit auit con¬
tempnit aut eligit: nͥ quia hȩc duo sciuntur
aliter ꝑ prudentiam boni. alit̾ ꝑ exꝑientiã
mali: ꝑprudentiã boni malum scitur & si
non sentitur: tenetur enim bonum. ne amis¬
sione euis sentiatur malũ. Item ꝑ exꝑientiã
mali scitur bonum: qm̃ bonũ qui amiserit̃
sentit cui de bono amisso male fuerit. Pruis¬
quam sciret gͦ puer ꝑexꝑientiam aut bonũ
quo careret aut malum qͦd bom amissione
sentiret: contempsit malum ut eligeret bonũ.

Expanded text:
sionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra sionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissio eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum,
Abbreviated transcription (Latin):
bile autem bonũ. qͦd ẽ post in commutabile
bonum: melius bonum fit cum bono in com¬
mutabili adheserit amando atq seruiendo
ratiomi licet ꝓpria uoluntate. Ideo quippe &
hȩc magni boni natura ẽ: quia &. hoc accepit.
ut possit summi boni adhere naturȩ. Qd̃ si
noluerit bono se priuat. & hoc ei malum ẽ. un
de ꝑ iusticiam dĩ etiam cruciatꝰ consequitur.
Quis enim tam iniquum qͣm ut bene sit de¬
sertori bomi: Neq ullomodo fieri podest ut ita
sit: sed aliquando amissi suꝑioris boni ñ sen¬
titur malum. cum habetur qͦd amatum ẽ.
inferius bonum.S diuina iusticia ẽ. ut qͥ
uoluntate amisit qͦd amare debuit. amattat
cum dolore qͦd amauit: dum naturarũ crea¬
tor ubiq laudetur. Ad huc enim ẽ. bonum: qͦd
dolet amissum bonum. Nam nͥ aliquod bonũ
remansisset in natura. nullus bomi amissi do¬
lor esset in pena. Cui autem sine exꝑimento¬
mali placet bonũ. id÷ ut anteqͣm boni amis¬

Expanded text:
bile autem bonum, quod est post incommutabile bile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae; quod si noluerit, bono se priuade per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittat cum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amis
Abbreviated transcription (Latin):
uit. iubendo ds̃ utile facit quicquid iubere uo¬
luerit. De quo metuendum non ẽ. ne iubere
qͦdĩtile ẽ. possit: nec fieri pocest. ut uoluntas
ꝓpria non grandi ruinȩ pondere suꝑ homi¬
nem cadat. si eam uoluntati suꝑioris extollendo
preponat. Hoc erꝑtus ẽ. homo contempnens p̃¬
ceptum dĩ: et hoc exꝑimento didicit quid int̾¬
esset inter bonum & malum: bonũ scilicet
obedientiȩ. malum audem in obedientiȩ idest
uꝑbiȩ. contumatiȩ. ꝑuersȩ imitationis dei. &
noriȩ ubertatis. Hoc autem in quo ligno acci¬
dere potuit: ex ipsa re ut iam supradictum ẽ
nomen accepit. Malum enim nͥ exꝑimento ñ
sentiremꝰ: quia nullum esset si non fecissemus.
Neq enim ulla natura mali ẽ. s amissio boniħ
nomen accepit. Bonum quippe in commuta-¬
bile. ds̃ ẽ. homo autem quantum ad euis natu¬
ram in qua eum ds̃ condidit ꝑtinet. bonum
ẽ. quidẽ sed non in commutabile. ut ds̃. Muta¬

Expanded text:
uit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uouit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris ex- . tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum dientiae, malum autem inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. muta
Abbreviated transcription (Latin):
ab eo cuius erat illa pecunia: ideo eẽt ꝓhibito
peccatum. quia ꝓhibenti poterat ẽẽ dampno¬
sum. Cum uero illud cangitur. qͦd nec tangenti
obesset si non ꝓhiberetur. nec cuiquam alteri
quandolibet cangeretur. quare ꝓhibitum ẽ. nisi
ut ipsius ꝑ se bonum obedientiȩ. & illius ꝑ
se malum in obedientie monstraretur: Deniq
apeccante nichil aliud appetitum ẽ. nͥ non eẽ
sub dominatione dĩ: quando illud admissũ ẽ.¬
in quo ne admitteretur sola deberet iussio domi¬
nantis atcendi. Que si sola attenderetur. qͥd ali¬
ud quã di uoluntas attenderetur. quid aliud
quam dĩ uoluntas amaretur: quid aliud quam
đi uoluntas humane uoluntati p̃poneretur:
Dñs quidem cur iusserit uiderit: faciendum ẽ
a seruiente qͦd iussit: & tunc forte uidendum ẽ.
aꝓmerente cur iusserit̾. sed tamen ut causam
iussionis huius non dutius requiramꝰ. si hec
ipsa magna ẽ. humilitas hominis qͦd dõ ser¬

Expanded text:
ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum ein quo ne admitteretur sola deberet iussio dominantis attendi. quae si sola attenderetur, quid aliud quam dei uoluntas attenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit, et tunc forte uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini quod deo ser
Abbreviated transcription (Latin):
uio serpente dicere ceꝑimus: ab eo ligno qͦd ma¬
lum non erat ꝓhibitus ẽ ut ipsa ꝑse precepti
conseruatiobonũ illi esset. & transgressio malũ.
Nec potuit melius & diligentius demonstrari.
quantum malum sit sola in obȩdientia: cum
ideo reus iniquitatis factus ẽ. homo. quia eam
rem tetigit eontra ꝓhibitionem: qͣm si non pro¬
hibitus tetigisset. non utiq peccasset. Nam qͥ
dicit uerbi gr̃a noli tangere hanc herbã si forte
uenenosa ẽ. mortemq prenuntiat. si cetigerit se¬
quetur quidem mors contemptorem p̃cepti. s
etiam si nemo ꝓhibuisset atq ille detigisset in¬
chilominus utiq morereur: illa quippe res
congrua saluti uiteq eus non esset siue inde
ueceretur. siue ñ uetaretur. Item cum quisq
ꝓhibet tangi eam rem quȩ non quidem tan¬
genti s ili qui ꝓhibuit obesset. uelut si qͥs qͣm
in alienam pecuniã misisset manum ꝓhibit᷑

Expanded text:
illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod maillo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus
Abbreviated transcription (Latin):
in oꝑib bonis. quȩ p̃parauit d̃s ut in illis am¬
bulemus. Et̃ alibi cum dirisset. cum timore &
tremore urãm ipsoꝵ salutem oꝑamini: ne sibi
putarent tribuendum tanquam ipsi se facent
tustos & bonos: continio subiecit: Ds̃ enim ẽ
qui oꝑatur in uobis. Sumpsit gͦ dñs d̃s̃ homi¬
minem quẽ fec̃ & posuit eum in paradyso oꝑa¬
ri eum hoc ẽ. oꝑari ieo: & custodire eum. Et p̃¬
cepit dñs ds̃ ade dicens. Ab omĩ ligno qͦd ẽ. in
paradyso edes ad escam: de ligno autem cogno¬
scendi bonum & malum ñ manducabitis de
ulo. Qua die autem comederitis ab eo:morte
moriemini. Si aliquid mali esset lignum il¬
lud unde ꝓhibuit hominem ds̃: ex ipsius ma¬
linatura uenenatus uideretur ad mortem. Qͥa
uͦ ligna omnia in paradyso bona plantau̾at
qui fecit omnia bona ualde: nec ulla ibi na¬
tura mali erat qua nusqͣm̃ ẽ. mali ulla natura
qͥd disigentius si dñs uoluerit disserem̃. cũ de

Expanded text:
in operibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis amin operibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de
Abbreviated transcription (Latin):
lucidus s fit. qui si factus esset non autem fie¬
ret. etiam absente lumine lucidus maneret: sie ħo
dõ sibi presente illuminatur. absente aucem con¬
tinuo tenebratur: a quo non locoꝵ interuallis.
s uoluntatis auersione disceditur. Iue itaq o¬
ꝑetur hominem bonum atq custodiat: qui in¬
commutabiliter bonus ẽ. S̾emꝑ ab illo fierisẽ¬
perq ꝑfici debemus inherentes ei. & in ea conu̾¬
sione que ad illum ẽ. ꝑmanentes de quo dicit᷑.
mͥ autem adherere dõbonum ẽ. & cui dicit᷑. for¬
titudinem meã adte custodiã: ipsius enim sumͦ
figmentum. non tantum adhoc ut homines
simꝰ. sed adhoc ut etiam boni simus. Nam & apls
cum fidelib ab impietate conuersis grãm qua
salui facti sumꝰ commendaret: gr̃a enim inquit
salui facti estis ꝑ fidem: & hoc non ex uobis s
dĩ donum ẽ non exoꝑib. ne forte quis ertollat᷑:
ipsius enim sumꝰ figmentum creati in xp̃o iħu.

Expanded text:
lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fielucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Iesu
Abbreviated transcription (Latin):
medico sanari & abire: quia medicus corporis
oparius fuit. extrinsecus seruiens naturȩ incͥu¬
secus oꝑanti sub dõ: qui oꝑatur omnem salu¬
tem gemino illo oꝑe ꝓuidentiȩ de quo supͣ
locuti sumus. Non ergo ita se debet homo ad
dm conuertere. ut cum ab eo factus fuerit iu¬
stus. abscedat. sed ita ut ab illo semꝑ fiat. Eõ
quippe ipso cũ ab illo non discedit. eius sibi
prȩsentia iustificatur & illuminatur. & bea¬
tificatur: oꝑante & eustodiente dõ dum obe¬
diente subiectoq dominatur. Neq enim ut
dicebamus sicut oꝑatur homo terram. ut
culta atq fecunda sit. qui eum fuerit opat̾
abscedit relinquens eam uel aratam. uł satã.
uel urrigatam. uel si quid aliuo manente oꝑe
qͦd factum ẽ. cum oꝑator abscesserit: ita d̃s̃ oꝑa¬
tur hominem ustum id÷ iustificando eum.
ut si abscesserit maneat abscedente qͦd fecit. s
potius sicut aer presente lumine ñ factus est

Expanded text:
medico sanari et abire, quia medicus corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ. illi sed nobis utilis. Ille quippe nr̃a serui¬
tute non indiget. nosuͦ dominatione illius in¬
digemus. ut oꝑaretur & custodiret nos. Et ido
uerus solus ẽ. dñs: quia non illi ad suam. sed
ad nr̃am utilitatem salutemq seruimus. Nã
si nobis indigeret eo ipso non uerus dñs esset:
cum ꝑ nos eius adiuuaretur. necessitas. sub
qua & ipse seruiret. Merito ille in psalmo. diri
tilitatem nrãm salutemq seruire. tan quã ali¬
ud aliquid ab illo expectemus qͣm cum ipsũ:
qui summa utilitas & salus nr̃a ẽ Sic enim
eum gratis scdm illam uocem diligimꝰ: michi
autem adherere dõ bonum ẽ. Neq enim tale
aliquid ẽ. homo̾. ut fact̾us. deserente qui fecit.
possit aliquid agere bene tanquã ex se ipsõ.s
tota eius actio bona ẽ. ad eum conuerti a qͦ
factus ẽ & ab eo iustus. pius. sapiens. beatꝰq
semꝑ fieri: non fieri & recedere. sicut a corporis

Expanded text:
non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruinon est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi,tilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis
Abbreviated transcription (Latin):
quo ita cęptus ẽ. in principio fecit d̃s̃ cȩlum
& terrã. usq ad hunc locum nusqͣm positũ¬
tueret eumq ꝑpreceptum oꝑaretur & custo¬
diret. ita scriptura locuta ẽ: & sumpsit dñs
ds̃ hominem quem fecit. & posuit eum in pa¬
radyso oꝑari eum & custodire: non qͦd supͣ
dict̾arum creaturarum dñs non esset ds̃. sed
quia hoc nec ꝓpter angłos. nec ꝓpt̃ alia quȩ
creata sunt. sed ꝓpter hominem scribebatur.
ao cum admonendum quantum ci erpediat
dienter uiuere. quã licentiose abuti ꝓpria po¬
testate: nusquã hoc prius ponere uoluit. nͥ ubi
puentũ ẽ ad eum in paradyso collocandũ. oꝑan¬
dñ. ⁊ custodiendũ. ut non diceret sicut cet̾a omĩa
suꝑius.⁊ sumpsit ds̃ hominẽ quẽ fecit. s dic̾et
⁊ sũpsit dñs ds̃ hoĩem qͤ fec̃ ⁊ posuit eũ in parady¬
so oꝑari eum ut iustus esset. & custodire: ut
tucus esset: ipsa utiq dominatione sua quȩ

Expanded text:
quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positutueret, eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita Scriptura locuta est, Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum Dominus non esset Deus; sed quia hoc nec propter Angelos, nec propter alia quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum quantum ei expediat dienter vivere, quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere voluit, nisi ubi perventum est ad eum in paradiso collocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et caetera omnia superius, Et sumpsit Deus hominem quem fet sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ suꝑbiam non abscedat. hoc ẽ enim apostara¬
re adeo. qͦd in itium suꝑbiȩ scriptura dicit. In¬
itium inquit suꝑbiȩ hominis apostatare adõ.
Quia gͦ ds̃ ẽ in commutabile bonum. homo
autem & scđm animam & scđm corpꝰ muta¬
bilis res ẽ. nisi ad incommutabile bonum
qͦd ds̃ ẽ conuersus substiterit: formari ut
uistus beatusq sit non potest. Ac ꝑ hoc ds̃
idem qui cieat hominem ut homo sit ipse
oꝑatur hominem atq custodit. ut etiã bonꝰ
beatusq sit. Qua ꝓpter qua locutione dicit᷑
homo oꝑari terram.quȩ iam terra erat ut or¬
nata atq fecunda sit. ea locutione dicitur ds̃
oꝑan hominem. qui iam homo erat. ut pius
sapiensq sit: eumq custodire: qͦd homo sua
potestate in se quam illius supra se deledat.
dominationẽq eius contempnens tutus eẽ
non posset. Proinde nullom uacare arbitror.
sed nos aliquid & magnum aliquid admo¬
nere: qͦd ab ipso diuini libri huius exordio ex

Expanded text:
per superbiam non abscedat; hoc est enim apostataper superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex
Abbreviated transcription (Latin):
inde intellectum ande ocłos cur pretermitamꝰ:
Positus ẽ. quippe homo in paradyso ut oꝑaret᷑
eundem paradẏsum. sicut supra disputatum
ẽ. ꝑ agriculturam non laboriosam sed delicio¬
sam. & mentem prudentis magna atq utilia
commonentem: custo diret audem eundẽ pa¬
radẏsum ipsi sibi. ne aliquid admitteret qͣre
inde mereretur expelli. Deniq accepit & pre¬
ceptum ut sit ꝑ qͦd sib custodiat paradysum:
id÷ quo conseruato non inde piciatur. Recde
enim quisq dicit᷑ non custodisse rem suã qui
sic egit ut amitteret eam: etiã si alteri salua
sit qui eam uel inuenit uel acciꝑe meruit.
Est alius inhis uerbis sensus quem puto non
immerito preponendum: ut ipsum hominẽ
oꝑaretur ds̃ & custodiret. Sicut enim oꝑat᷑
homo terram non ut eam faciat ẽẽ terram.
sed ut cultam atq fructuosam: sic ds̃ homi¬
nem multomagis quẽ ipse creauit ut homo
sit eũ ipse oꝑatur ut iustus sit: si homo ab illo

Expanded text:
inde intellectum ante oculos cur praetermittimus? inde intellectum ante oculos cur praetermittimus? Positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eumdem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam, et mentem prudentis magna atque utilia commonentem: custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquinde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
ut sumpto precepto obedientiȩ fructum non
spinas inobedientiȩ redderet: Deniq qm si¬
militudinem a se culti paradysi in se ipso cu¬
stodire subditus noluit: similem sibi agrum
turã: custodire autẽ non aduersus imꝓbos aut ñ¬
micos qui nulli erant. sed fortassis aduersus
bestias. Quomͦ istud aut quare: Num quid
enim bestiȩ iam in homine seuiebant: qͦd nisi
peccato non fieret: Ipse quippe bestiis om¬
nib ad se adductis sicut post commemorat᷑
nomina imposuit: ipse etiam serto die lege
uerbi dĩ cum omnib communes cibos accep̃.
Aut si erat iam qͦd timeretur in bestiis: quo¬
nam pacto posset unus homo illum munire
paradẏsum: Neq enim eriguus locus erat:
quem tantus fons irrigabat. Custodire qͥppe
ille deberet siposset paradysum. tali & tanta
materia communire: ut eum serpens ñ pos¬
Set intrare. S mirum si priusquam commu¬
niret: om̃s serpentes inde posset excluderẽ. Pro¬

Expanded text:
ut sumpto praecepto obedientiae fructum, non ut sumpto praecepto obedientiae fructum, non spinas inobedientiae redderet? Denique quoniam similitudinem a se culti paradisi in seipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum turam; custodire autem non adversus improbos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis adversus bestias. Quomodo istud? aut quare? Numquid enim bestiae jam in hominem saeviebant, quod nisi peccato non fieret? Ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina imposuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. 22. Pro
Abbreviated transcription (Latin):
cepit dñs ds̃ hominem quẽ fecit & posuit
eum in
paradiso oꝑari eum ⁊ custodire:
sed utrũ
ipsum hominem posuit
oꝑari. hoc enĩ sensit qui interpre¬
an eundem para¬
dẏsum oꝑari. id÷ ut homo paradysum oꝑa¬
retur ambigue sonat: & uidetur magis exige
locutio. ut non dicatur oꝑaretur paradysum
sed in paradyso. Uerumtamen ne forte sic dic¬
tum sit ut oꝑaretur paradysum. sicut suꝑiꝰ
dictum ẽ. non erat homo qui oꝑaretur terrã.
eadem quippe locutio ẽ. opari terram que
o pari paracysi: ambiguã sententiã adutrũq trac¬
temus. Si enĩ non est necesse ut accipiamus ꝑady¬
sum eustodire. sed in paradyso. quidꝰ ¶ i parady¬
so custo dire: Nam quid oꝑari in paradẏso:
iam ut uisum ẽ. disseruimus. An ut qͦd opare¬
tur in terra ꝑ agriculturam. in se ipso custodi¬
ret ꝑ disciplinam: id÷ ut sicut ei ager obtem¬
peraret colenti se. ita & ipse p̃cipienti dño suo.

Expanded text:
cepit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit cepit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. Sed utrum ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpran eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eaoperari paradisum; ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. Si enim non est necesse ut accipiamus, Paradisum custodire, sed, in paradiso; quid ergo in paradiso custodire? Nam quid operari in paradiso, jam ut visum est disseruimus. An ut quod operaretur in terra per agriculturam, in seipso custodiret per disciplinam; id est, ut sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti Domino suo,
Abbreviated transcription (Latin):
rem humor inutilis hoc ad corpꝰ uictus exicia¬
bilis: hoc ad animam ꝑsuasio iniquitatis. Us̃
itaq suꝑ omnia qui condidit omnia. et re¬
git omnia. om̃s naturas bonus creat: om̃s
uoluntates iustus ordinat. Quid gͦ ab borret
a uero. si credamus hominẽ ita in paradyso
constitutum ut oꝑaretur agriculturã. non la¬
bore seruili. sed honesta animi uoluptate:Qd
cnim hoc oꝑe innocentius uacantib. & quid
plenius magna consideratione prudentib:
Ut custodiret autem. Quid: An ipsum para¬
dẏsum. contra quem nullus certe uicinus
metuebatur inuasor. nullus liminis ꝑturba¬
tor: nullus fur nullus aggressor: Quomͦ gͦ
intellecturi sumus corꝑalem paradẏsum po¬
tuisse ab homine corporaliter custodiri: Sed
neq scriptura dixit ut oꝑaretur & custodiret
paradẏsum. Dirit autem ut oꝑaretur & custo¬
diret: quamquam si de greco diligentius ad
uerbum exprimatur. ita scriptum ẽ. Et ac¬

Expanded text:
rem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiarem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de grverbum exprimatur, ita scriptum est, Et ac
Abbreviated transcription (Latin):
staari artes exerceri. et queq alia siue in suꝑ¬
na societate aguntur siue in hac terrena atq
mortali. ita ut bonis consulatur & ꝑ nescien¬
tes malos: inq: ipso homine eandem geminã
ꝓuidentiȩ uigere potentiam: primo gͥ corpꝰ
naturalem scilicet eo motui quo fit. qͦ crescit.
quo senescit: uoluntariam uero. quo illi ad
uict̾um tegumentum curationẽq consulit᷑
Similiter erga animã naturaliter agitur. ut
uiuat. ut sentiat: uoluntariȩ uͦ ut discat. ut con¬
sentiat. Sicut autem in arbore id agit agri¬
cultura forinsecus. ut illud ꝓficiat qđ geritur
intrinsecus: sic in homine scđm eorpꝰ. ei qͦd in¬
trinsecus agit natura. seruit extrinsecus medi¬
cina. Itemq scdm animam ut natura beati¬
ficetur intrinsecus: doctrina ministratur ex¬
trinsecus. Qđ autem ad arborem colendi ne¬
gligentia. hoc ad corpꝰ medendi in curia: hoc
ad animam discendi segnitia. Et qͦd ad arbo¬

Expanded text:
strari, artes exerceri et quaeque alia siue in supstrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arbo
Abbreviated transcription (Latin):
Quia & illud oꝑis qͦd accidit extrinsecus. ꝑ il¬
lum accedit quem nichilominus creauit. &¬
quem regit atq ordinat inuisibiliter deus.
Hinc iam in ipsum mundũ uelut in qͣndã
magnam arborem rerum. ocłs cogitationis
attollitur: atq in ipso qͦ gemina oꝑatio
ꝓuidentię reꝑitur: partim naturalis. par¬
tim uoluntaria: Nam naturalis quidẽ ꝑ oc¬
cultam dĩ administrationem qua etiam li¬
gnism & herbis dat incrementum: uolun¬
tatia uero ꝑ angłorum oꝑa & hominum
scd̃m illam primã cęlestia suꝑius ordina¬
ri. inferuisq terrestria. luminaria. sideraq
fulgere: diei noctisq uicesqagitari: aquis der¬
ram fundatam interlui. atq circumlui: ae¬
rem altius suꝑfundi: arbusta & animalia
concipi & nasci. crescere. senescere. occidere:
& quicquid aliud in reb interiori naturaliq
motu geritur. In hac autem altera signa dari.
doceri. & disci. agros coli. societates admini¬

Expanded text:
quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per ilquia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates admini
Abbreviated transcription (Latin):
enim erat laboris afflictio sed exhilaratio uo¬
iuntatis: cum ea quȩ ds̃ creauerat. humani
oꝑis adiutorio lȩtiuis feraciusq ꝓuenirent:
Unde creator ipse ubenus laudaretur. qͥ animȩ
in corꝑe animali constitute rationem dedisset
opandi ac facultatem: quantum animo uo¬
lenti satis esset᷑. ñ quantum inuitum indigen¬
tia corꝑis cogeret. Qd̃ enim maius mirabiliꝰq
spectaculum ẽ aut ubi magis cum rerũ nat᷑a
humana ratio quodãmͦ loqui potest. qͣm cũ
positis seminib. plantatis surculis. translatis
arbusculis. insitis malleolis. tanquã interro¬
gatur queq uis radicis & germinis. qͥd pos¬
sit quid ue non possit: unde possit. unde non
possit: quid in ea ualeat numeroꝵ inuisibilis
interiorq potentia. quid extrinsecus adhibi¬
ta diligentiał inq ipsa consideratione ꝑspi¬
cere. quia neq qui plantat ẽ aliquid. neq
qui rigat. scd qui incrementum dat deus:

Expanded text:
enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoenim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus,
Abbreviated transcription (Latin):
custodiret. Et precepit dñs ds̃ a de dicens: ab
om̃i ligno qͦd ẽ in paradyso esea edes: de ligno
audem cognoscendi bonum et malũ non man¬
ducabitis de illo. Qua die autem ederitis ab
eo: morte moriemini. Cum suꝑiꝰ breuit dixe¬
nit deum plantasse paradysum. & constituis¬
se ibi hominem quẽ finrerat: recapitulauit
ut narraret quomͦ sit paradysus constitutus
Nunc gͦ &. illud iecapitulando commemorauit:
quomͦ ibi disposuerit hominem quem fecit.
Uideamus itaq qͥd sit qͦd dictum ẽ: ut oꝑaret᷑
& custodiret. Quid oꝑaretur. uel quid custodi¬
ret : Dunquid forte agriculturam dñs uolt¬
it oꝑari primum hominem: An non ẽ. credi¬
bile qͦd eum ante peccatum dampnauerit
ad laborem: Ita sane arbitraremur:nisi uide¬
remus cum tanta uoluptate animi agricolan
quosdam. ut eis magna pena sit inde ad ali¬
ud auocari quicqͥd gͦ deliciarum habeat agri¬
cultura: tunc utiq longe amplius erat. qͣndo
nichil accidebat aduersi. uel terra uel cęlo. Ñ

Expanded text:
uram: Et praecepit Dominus Deus Adae dicens: Ab omni ligno quod est in paradiso esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non
Abbreviated transcription (Latin):
posse ad litteram qͦd ex uno paradysi flumi¬
ne diuiduntur: cũ potius credendum sit. qm̃
locus ipse paradysi a cognitione hominum est
remotissimꝰ inde quatuor aquarum partes di¬
uidi sic̃ fidelissima scriptura testatur. S ea
flumina quoꝵ fontes noti ẽẽ dicuntur alicu¬
bi isse sub terras. & post trac̾tus ꝓlixarum re¬
gionum locis aliis erupisse. ubi tanqͣm in suiᷤ
fontib noti ẽẽ ꝑhibentur. Nam hoc solere ñ¬
nullas aquas facere quis ignorat: S ibi hoc
scitur. ubi non dui sub terris currunt. Exibat¬
gͦ flumen de edem id÷ de loco deliciarum &
irrigabat paradysum: id÷ ligna omĩa puleͣ
atq fructuosa quȩ omnẽ terrã regionis uliꝰ
opacabant. Et sumpsit ds̃ hominẽ quẽ fecit:

Expanded text:
posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumiposse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et irrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opac
Abbreviated transcription (Latin):
rantur & eẽ. et aliquid etiam figurare: ñ quia
non posset parabola locutionis assumere ali¬
de illo dñs loquitur qui descendebat abierłm
iniherico & incidit in latrones. Quis ñ sentiat
&plane uideat ẽẽ parabolam. locutionemq
illiam totam esse figuratam: Uerum duȩ citi¬
tates quȩ ibi nominatę sunt: hodieq in locis p¬
priis demonstrantur. S hoc mͦ acciꝑem & qͣ
tuor hec flumina: si cętera quȩ de paradyso nar¬
rantur. non ꝓpriȩ. s figurate
acciꝑe
ulla necessitas cogeret. At
nunc cũ
primitus ꝓpriȩ res
ipsas in¬
telligere rationul la ꝓhibeat. cur non
potius auctoritatem scripture simpliciter sequi¬
mur in narratione rerum gestarum. res uere ge¬
stas prius intelligentes: cunc demum quicqͥd
aliud significant ꝑscnitantes: An eo mouebi¬
mur qͦd de his fluminib dicitur. alioꝵ ẽẽ fon¬
des notos. alioꝵ eẽ ꝓrsus incognitos. & ideo ñ

Expanded text:
rantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia rantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere alide illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non
Abbreviated transcription (Latin):
m scđo gyon: hoc ẽ. qͦd circuit totã terrã ethio¬
piam. Flumen autem terciũ tẏgris. hoc ẽ. qͦd
fluit contra assyrios. Flumen autem qͣrtum:
eufrates. De his fluminib qͥd amplius satagã
confirmare qͦd uera sint flumina nec figurate
dict̾a quȩ non sint qͣsi tantumm᷑ aliqͥd nomi¬
na ipsa significent cum & regionib ꝑ qͣs flu¬
unt notissima sint. & omnib fere gentib dif¬
famata. quin immo exhis. qm̃ constat ea ꝓrsꝰ
eẽ. nam duob eorum nomina uetustas muta¬
uit. sicut tẏberis dicitur fluuius qui prius al¬
bula uocabatur. Gyon quippe ipse ẽ. qui nũc
dicitur nilus. phẏson alit̃ ille dicebatur quem
nunc gangen appellant. duo uͦ cetera tygris
& eufrates. antiqua etiã nomina tenuerunt.
nos ammoneri oportet cȩtera qͦ prunit᷑ ad ꝓ¬
prietatem littere acciꝑe. non in eis figuratã
locutionem putare. sed resipsas quȩ ita nar¬

Expanded text:
ni secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethioni secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita nar
Abbreviated transcription (Latin):
uelle uti:cuius uicii nomen ẽ.inobedientia.
Non esset ergo unde se homo dñm habere cogi¬
taret atq sentiret: nͥ ei aliquid iuberetur. Arbor
itaq illa non erat mala: s appellata ẽ. scientic
dinoscendi bonũ&e. malirqͥa si post ꝓhibitionẽ
ex illa homo ederet. in illa erat precepti fut᷑a
transgressio: in qua homo ꝑ exꝑimentũ pene
disceret. quid interesset inter obedientie bonũ
& inobedientie malum. Proinde & hoc non in
figura dic̾tum sed uere quoddã lignum acci¬
piendum ẽ: cui non de fructu uel pomo qd̃ in¬
eodem nasceretur: sed ex ipsa re nom̃ imposi¬
tum ẽ: que illo contra uetitum tacto fuerat
secutura: Fiumen autem exiit de eden qͦd
irrigabat paradẏsum: & inde diuisum ẽ. in
quatuor partes. Erhis uni nomen ẽ. physon
hoc c̃. qͦd cireuit totã terram eugilat ubi ẽ. aurũ:¬
tem aurum autem terrȩ illius bonum: & ibi ẽ.
carbunculus & lapis prassinus. E nom̃ flumi

Expanded text:
uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen estPhison, hoc est quod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae carbunculus et lapis prassinus. meri
Abbreviated transcription (Latin):
uere hominem uel de latere uiri mulierem ma¬
us ibi miraculum fecit: qͣm qͦd hic mortuos
suscitauit. Sequitur ut uideamꝰ de ligno sci¬
entiȩ dinoscendi bonum & malũ. Prorsus &
hoc lignum erat. uisibile & corporale: sic̃ ar¬
bores cetere. Qͦd gͦ lignum esset non ẽ. dubi¬
tandũ: s cur hoc nom̃ acceꝑit. requirendũ.
Michi autem etiam atq etiam consideranti
dici non potest. qͣntum placeat illa sententia
ñ fuisse illam arborem cibo noxiam:Neq enĩ
qui fecerat omnia bona ualde. in paradyso
instituerit aliquid mali: sed malũ fuisse ho¬
mini transgressionẽ p̃cepti. Oportebat autem
ut homo sub dño dõ positus alicunde ꝓhibe¬
retur. ut ei ꝓmerendi dnm suũ uirtus eẽt ip̃a
obedientia: qͣm possũ uerissime dicere. solam
ẽẽ uirtutem om̃i creature rationali agenti
sub dĩ potestate. primũq esse & marimũ
uitium tumoris ad riunam. sua potestate

Expanded text:
uere hominem uel de latere uiri mulierem maiuere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate
Abbreviated transcription (Latin):
se. non uideo. Illud qͦ addo.quamquam corpo¬
ralem cibum̃. tamen illam talem arborẽ pre¬
stitisse. quo corpus hominis sanitate stabili fir¬
maretur: non sicut ex alio ciboͬ sed nonnulla
inspiratione salubritatis occulta. ꝓfec̾to enĩ
licet usitatus panis: aliquid tamen ampliꝰ
habuit. cuius una colliride hominem d̃s̃ ab
indigentia famis dierum quadraginta spacio
uindicauit. An forte credere dubitabimꝰ. ꝑ alicuĩ
arboris cibum cuiusdam altioris significatio¬
nis gr̃a. homini dm̃i prestitisse ne corpus eius
uel infirmitate uel ȩtate in deterius mutaret᷑
aut in oecasũ etiã laberet᷑. qui ipsi cibo huma¬
no prestitit tam mirabilem statũ. ut in ficti¬
lib uasculis farma & oleum. deficientes refi¬
ceret neᷤ deficeret: Iam hoc de genere conten¬
tiosoꝵ quisqͣm existat: & dicat dm̃ in derris
nr̃is miracula talia facere debuisse. in parady¬
so autem ñ debuisse. Quasi uͦ non uł de pul¬

Expanded text:
se non uideo. Illud quoque addo quamquam corpose non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de pul
Abbreviated transcription (Latin):
nec dubito nec dubitari a quoqͣm puto. Potuis¬
se autem ꝑ lignum id÷ ꝑ corpoream creaturã
tanquam sacramento quodam significari
sapientiã in paradyso corporali. ille credendũ ñ
existimat: qui uel tam multa inscripturis rerũ
spiritalium corporalia sacramenta non uidet:
uel hominẽ primum cũ eiusmodi aliquo sacͣ¬
mento uiuere non debuisse contendit: cũ apls
dicat etiam hoc qđ de muliere dixit qͣm con¬
stat ei fact̾am eẽ de latere. ꝓpterea relinquet
homo patrem & matrem & adherebit uxori sux̧.
& erunt duo in carne una: sacramentum ma¬
gnum esse in xp̃o & in ȩccłia. Mirum ẽ. autẽ
& uix ferendum quemadmodum uelint ho¬
mines paradysum figurate dictum: & nolint
etiam figurate factum. Qd̃ si concedunt sicut
de agar & sara. sic̃ de ismahel & ysaac. hȩc qͦ
& facta et tamen etiã figurata: cur non ad¬
mittant etiam lignum uitȩ & uere aliquod
lignum fuisse. et tamen sapientiam figuras¬

Expanded text:
nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisnec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, sacramentum hoc magnum esse in Christo et in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figuras