comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
timeant dm̃. &. simplici corde qd non intelligẽ
querant: ne cum uolunt uerbis sacrilegis cõ¬
scinde ueritatẽ. quam uidere non possunt. re¬
deat illis securis in crura. Nam illa concin¬
di non potest quȩ incominutabilis manet:
s quȩcumq plage in illam emisse fuerint.
que ꝑcutiant: maiore ictu redeunt in eos qͥ
cedere audent qd credere deberent. ut intelli¬
gere mererentur. Deinde querunt. & insultan¬
do int̾rogant unde erat ipsa aqua suꝑ quam
suꝑferebatur sp̃c dĩ. Nũquid enim suꝑius
scriptum ẽ qd ds̃ aquam fecerit: Hoc si pie
quererent: inuenirent quẽ admodũ indelli¬
gendum eẽt. Non enim aqua sic appellata
e hoc loco ut hec anobis intelligat᷑ quam ui¬
derc iam & tangere possumus. quomͦ nec t̃¬
ra quȩ inuisibilis & incomposita dicta est.
talis erat qualis ista quȩ iam uideri & tra¬
ctari potest: s illud qd̃ dictum ẽ. in princi¬
pio fecit ds celum & terram. cęli & terre no

Expanded text:
timeant Deum, et simplici corde quae non intelligunt, timeant Deum, et simplici corde quae non intelligunt, credant: ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet, sed quaecunque plagae in illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ictu redeunt in eos qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur Spiritus Dei. Nunquid enim superius scriptum est quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur quam videre jam et tangere possumus: quomodo nec terra, quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat qualis ista quae jam videri et tractari potest; sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. C
Abbreviated transcription (Latin):
conuincere. Nunc ea quȩ reprehendunt ĩ
ueteri destamento statuimus defendere qͣ¬
tum uires dñs prestare dignatur: & in eis
ostendere contra ueritate dĩ nichil ualere
manichei rep̃hendere ut dicant. aqua gͦ
erat habitaculum sp̃c di: & ipsa continebat
spm̃ dĩ. Totum conantur peruersa mente ꝑ¬
uertere: & excecantur malitia sua. Cũ enim
dicimus sol suꝑfertur suꝑ t̾ram: nũqͥd hoc
intelligi uolumus qd in terra sol habitet. &¬
terra solem contineat: Et. tam̃ non sic sp̃c
di suꝑferebat᷑ super aquã. sicut suꝑfertur
sol suꝑ t̾ram: s alio mͦ quẽ pauci intelligunt:
Non enim per spacia locoꝵ suꝑferebat᷑ aque
ille sp̃c sicut terrȩ sol suꝑfertur. sed per po¬
tentiam inuisibilis sublimitatis suȩ. Dicant
autẽ nobis isti quomͦ his reb quȩ fabrican¬
de sunt. suꝑferatur uoluntas fabri. Qd̾ si
hec humana & cotidiana non comp̃hendunt:

Expanded text:
convincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in convincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in Veteri Testamento, statuimus defendere quantum vires Dominus praestare dignatur, et in eis ostendere contra veritatem Dei nihil valere Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum Spiritus Dei, et ipsa continebat Spiritum Dei. Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, Sol superfertur super terram, nunquid hoc intelligi volumus quod in terra habitet, et terra solem contineat? et tamen non sic Spiritus Dei superferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo, quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut terrae sol superfertur, sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti quomodo his rebus quae fabricandae sunt, superferatur voluntas fabri Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ubi lux non ẽ. tenebre dicunt᷑. Hoc ido diximꝰ:
quia solent dicere: unde erant ipse denebrȩ
suꝑ abissum ante quam ds faceret lucẽ: qͥs
illas fecerat uel genuerat: Aut si nemo fece¬
rat uel genuerat eas. eterne erant tenebre. qͣsi
aliquid sint tenebre: ssi ut dictum ẽ lucis
absentia hoc nomen accepit. S quia ipsi fa¬
bulis suis decepti crediderunt ẽẽ gendem dene¬
brarum. in qua & corpora & formas. & animaᷤ
in illis corporib fuisse arbitrantur: ido pu¬
tant qd tenebiȩ aliqͥd sint. & non indelligunt
non sentiri tenebras nisi quando ñ uidemuᷤ:
sicut non sentitur silentium. nisi quando non
audimus. Sicut autẽ silentium nichil ẽ: sic
& tenebrȩ nichil sunt. Sicut audẽ isti dicunt
gendem tenebrarum contra di lucem pugnaᷤ¬
se: sic potest & alius similit̃ uanus dicere gen¬
tem silentioꝵ contra di uocem pugnasse.Ss
illas uanitates mͦ non suscepimus refellere atq̃

Expanded text:
ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Haec ideo diximus, ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Haec ideo diximus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam Deus faceret lucem, quis illas fecerat vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae, quasi aliquid sint tenebrae, sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus: sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse, sicut potest et alius similiter vanus dicere gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo nos suscipimus refellere atque
Abbreviated transcription (Latin):
mundum. Nam solis istus lumen non illu¬
minat omnẽ hominẽ. s corpus hominis. &
mortales oculos. in quib nos uincunt aquila¬
rum oculi: qui solem istum multo melius qͣ
nos dicuntur aspicere. Illud autẽ lumen ñ
irrationaliũ auium oculos pascit. s pura
corda eoꝵ qui do credunt. & ab amore uisibi¬
lium rerum & temporaliũ se ad eius p̃cepta
implenda conutunt: qd̾ omnes homines pos¬
funt si uelint: quia illud lumen omnem ho¬
minẽ illuminat uenientem in hunc mũdũ:
Ergo denebre erant suꝑ abyssum: ante quam
lux ista fieret. De qua consequent hoc loco dr̃.¬
& dixit ds fiat lux: quia ubi lux non ẽ tenebre
sunt. non quia aliquid sunt denebix s ipsa lucis
absentia tenebie dicunt᷑: sicut silentium ñ aliqͣ
res ẽ. s ubi sonus non ẽ. silentium dicitur: &
nuditas non aliqua res ẽ. s in corpore ubi de¬
gumñtum non ẽ nuditas dicitur: & inanitas
non ẽ aliquid. s locus ubi corpus non ẽ. ma¬

Expanded text:
mundum . Nam solis istius lumen non illumundum . Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta implenda convertunt. Quod omnes homines possunt si velint, quia illud lumen omnem hominem illuminat venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum antequam lux ista fieret: de qua consequenter hoc loco dEt dixit Deus, Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt; non quia aliquid sint tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas non aliqua res est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur; et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, ina
Abbreviated transcription (Latin):
fiat firmamentũ. & congregent̾ aque & ap¬
pareat arida: & cetera quȩ ꝑ ordinem in eoce
magna misteria: ut quisquis ea didicerit. om¬
nium hereticoꝵ uanitatem uel doleat quia
homines sunt: uel derideat quia suꝑbi sunt.
Sequit᷑ in eodem libro. Et tenebrȩ erant su¬
per abyssum. Quod manichei reprehendunt
dicentes. In tenebris ergo erat ds: ante quam
faceret lucem. Uere ipsi sunt in tenebris igno¬
rantiȩ: & ido non intelligunt lucem in qua
ds erat. ante quã faceret istam lucem. Non
enim norunt ist lucem. nisi quȩ carneis o¬
culis uidetur: & ido istum solem quẽ parit̾
non solum cum bestuis maiorib s etiam cũi
muscis & t̾miculis cernimus. illi sic colunt
ut particulã dicant ẽẽ lucis illius in qua
habitat᷑ s. S nos intelligamus aliam esse
licem in qua ds habitat. Ynde ẽ illud lum̃
de quo ineugłio legitur. Erat lum̃ uerum qd̃
illuminat omnẽ hominẽ uenientẽ in hunc

Expanded text:
Fiat firmamentum, et Congregentur aquae, et, ApFiat firmamentum, et Congregentur aquae, et, Appareat arida, et caetera quae in eodem magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat quia homines sunt, vel derideat quia superbi sunt. 6. Sequitur in eodem libro, Et tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei reprehendunt dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim norunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident. Et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis majoribus, sed etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam lucem esse in qua Deus habitat, unde est illud lumen de quo in Evangelio legitur, Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc
Abbreviated transcription (Latin):
quisq uellet cuius amicus non esset: omnes
eius impudentia aut stulticiam deriderent:
Non autẽ quisq efficitur amicus di: nͥ pur¬
gatissimis morib. & illo fine precepti de quo
apłs dicit: finis autẽ precepti ẽ caritas de cor¬
de puro. & conscientia bona. & fide ñ ficta:
erat inuisibilis & incomposita: sic rep̃hendt̃
manichei ut dicant. Quomͦ fecit d̾s in prin¬
cipio celum & t̾ram: si iam terra erat inuisibi¬
lis & incomposita: Itaq cum uolunt scrip¬
turas diuinas prius uituperare quã nosse:
etiã res aꝑtissimas non intelligunt. Quid
enim manifestius dici potuit quã hoc dictũ
ẽ. in principio fecit ds celum & terram. t̾ra
autẽ erat inuisibilis & incomposita:. id ẽ in
principio fecit ds celum & t̾ram. terra aut̃
ipsa q̃m fec̃ads̃ inuisibił erat⁊ inc̃posita. añꝗͣ as õiũ rer̃
formas locis & sedib suis ordinata distincti¬
one disponeret: ante quã diceret fiat lux. &

Expanded text:
quisquam vellet, cujus amicus non esset, omnes quisquam vellet, cujus amicus non esset, omnes ejus impudentiam ac stultitiam deriderent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta : erat invisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo fecit Deus in principio coelum et terram, si jam et terra erat invisibilis et incomposita? Ita, cum volunt Scripturas divinas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis et incoit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: antequam diceret, Fiat lux, et,
Abbreviated transcription (Latin):
efsent qd ipse ẽ. s ea fecit de nichilo: ut non
essent equalia. nec ei a quo facta sunt. nec filio
eius per quẽ fact̾a sunt. iustum ẽ enim: sigͦ
isti dixerint quid placuit dõ facere cȩlum &
t̾ram: respondendum ẽ eis. ut prius ium dis¬
cant uoluntatis humanȩ: qui uoluntatẽ di
nosse desiderant. Causas enim uoluntatis
di scire querunt: cum uoluntas di om̃ium
quȩ sunt ipsa sit causa. Si enim habet cau¬
sam uoluntas dĩ ẽ aliquid qd̃ ante cedat uo¬
luntatẽ qłi: qd nefas ẽ credere. Qui ergo dic̃
quare fecit ds cȩlum &e t̾ram: respondendũ e
illi: quia uoluit. Uoluntas enm di. causaẽ
celum & terra. Qui aute dicit. quare uoluit¬
ẽ uoluntas di: nicħ autẽ maius inueniri pot̃.¬
Compescat gͦ se humana temeritas: & id qd
non e non querat: ne id qđ ẽ. non inueniat.
Et si uoluntatẽ di nosse quisq desiderat. fiat
amicus do: quia si uoluntate hominis nosse

Expanded text:
essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt; nec Filio ejus per quem facta sunt; justum est enim. Si ergo isti dixerint, Quid placuit Deo facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius discant vim voluntatis humanae, qui voluntatem Dei nosse desiderant. Causas enim voluntatis Dei scire quaerunt, cum voluntas Dei omnium quae sunt, ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui ergo dicit, Quare fecit Deus coelum et terram? respondendum eilli: quia uoluit. Voluntas enim Dei causa est elum et terra. Qui autem dicit: quare uoluitest uoluntas Dei. Nihil autem maius inueniri potCompescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si voluntatem hominis nosse
Abbreviated transcription (Latin):
et̾nȩ: quam promisit non mendax ds ante
tempora et̾na. E terna enim tempora:qͥd
ante se habere  potuerunt: hoc ergo cogan¬
tur exponere: ut intelligant se ñ intellige:
cum temere uolunt reprehendere. qd diligen¬
ter querere debuerunt. Si aut̃e non dicunt
quid placuit do subito facere cęlum & t̾ram.
s tollunt inde subito: & hoc tantum dicunt.
quid placuit do facere cęlum & t̾ram. ñ enim
coeuũ dõ mundũ istum dicimus. qͥa ñ eius ȩc̃nitatis
ẽ hic mundus. cuiꝰ ȩc̃nitatis ẽ ds̃: mundũ quippe ds
fecit: & si cum ipsacreatura quã fecit deus
tempora ẽẽ ceperunt. & ido dicunt᷑ ȩderna
tempora: non tam̃ sic sunt eterna tem pora
quomꝰ et̃nus ẽ ds: quia ds ẽ ante tempora qͥ
fabricator ẽ tempoꝵ: sicut omnia quȩ fecit
ds  bona sunt ualde. s: non sic bona sunt q̃¬
modo bonus ẽ d̾s: quia ille fecit. hȩc autem
facta sunt: Non ea genuit de se ipso ut hoc

Expanded text:
aeternae, quam promisit non mendax Deus ante aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna . Aeterna enim tempora quid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo dicuntur aeterna tempora; non tamen sic sunt quomodo aeternus est Deus, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum: sicut omnia quae fecit Deus bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem facta sunt: nec ea genuit de seipso, ut hoc
Abbreviated transcription (Latin):
& si in principio demporis din fecisse cȩlum
& t̾ram credamus: debemus utiq indelligere
qd̾ ande principiũ temporis. non erat tempꝰ.
Ds enim fecit & tempora. Et ido ande quam
facere ⁊ tempora: non erant tempora. Non
ergo possumus dicere fuisse aliquod tempꝰ¬
quando as nondum alqͥd fecerat. Qnomodo
enim erat tempus qd̾ ds̃ non fecerat: cũ om̃iũ
tempoꝵ ipse sit fabricator: Et si tempus cũ
cȩlo & terra ẽẽ cepit: non potest inueniri tẽ pꝰ
quo ds nondum fecerat cȩlum & t̾ram. Cum
autẽ dicit᷑ quid ei subito placuit: sic dicitur
quasi aliqua tempora transierint. quib ds
nichil oꝑatus ẽ. Non enim transire poterat
tempus qd nondum fecerat ds: quia ñ potest
ẽẽ oꝑator dempoꝵ. nisi qui ẽ ante tempora:
Certe & ipsi manichei legunt apłm paulũ.
& laudant. & honorant: & eius epłas male ĩ¬
terpretando multos decipiunt. Dicant ergo
nobis quid dixerit apłs paulus. agnitionem
ueritatis quȩ ẽ scdm pietatem di. in sp̃e uitȩ

Expanded text:
 si in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora, et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere, fuisse aliquod tempuquid nondum fecerat. Quomodo enim erat tempus, quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus, quod Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem dicitur, Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus quod nondum fecerat Deus, quia non potest esse operator temporam, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant, et ejus Epistolas male interpretando, multos decnobis quid dixerit apostolus Paulus: Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in spe vitae
Abbreviated transcription (Latin):
& sic ẽ factum. & fecit ds firmam̃tum: & di¬
uisit ds inter aquã quȩ ẽ suꝑ firmam̃tum.
& interaquam quȩ e sub firmamento. Et
bonum ẽ. hoc ñ memini manicheos solere
aliȩ essent supra firmam̃tum. & alic sub firma¬
mento. qm̃ mat̾iam illam dicebamus nomine
aque appellatam: credo firmam̃to cȩli matĩã
corporalẽ rerum uisibilium ab illa incorporali
rerum inuisibilium fuisse discretam. Cum enĩ
sit celum corpus pulcherrimũ. omnis inuisibi¬
lis creatura excedit etiã pulchritudinem cęli:
& ido fortasse suꝑ celum ẽe dicuntur aque in¬
uisibiles quȩ apaucis intelligunt᷑. ñ locorum
ra ẽ enim & remota asensib hominum.S quo¬
quo modo se habeat: ante qͣm intelligatur cre¬
denda ẽ. Et factum ẽ uespera. & factum est
mane dies scds. Iam hȩc om̃ia quȩ repetunt᷑.
sicut suꝑius intelligenda atq tractanda sunt:

Expanded text:
fecit Deus firmamentum, et divisit Deus inter aquam quae est super firmamentum, et inter aquam quae est sub firmamento, et bonum est. Haec non memini Manichaeos repreh aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum ra est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est vespera, et factum est mane dies secundus. Jam omnia haec quae repetuntur, sicut superius
Abbreviated transcription (Latin):
Et benedixit illa d̾s dicens. Crescite & mul¬
tiplicamini. & replete aquas maris: & uola¬
tilio multiplicent᷑ suꝑ terram. Et facta est
uesꝑa. & factum ẽ mane. dies quintus. Hȩc
solent reprehendere querentes uel potius
calumpniantes. quare animalia non solum

Expanded text:
la Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum
Abbreviated transcription (Latin):
quib hoc facit ñ ab ista inchoantur: quomͦ
in inchoationẽ noctis fact̾a ẽ: Si autẽ ꝑ in¬
choationẽ principium intelligas. & per prin¬
cipium principatum: manifestum ẽ quia ꝑ
diem sol principatum tenet. luna uͦ ꝑ noctẽ:
quia & si cetera sidera tunc apparent. illa tam̃

Expanded text:
quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ut qͥd dictum sit de siderib. & sint insigna & in
tempora. Nuinqͥd enum aunt dres illi dies sine
tẽꝑibꝰ eẽ potuer̃ aut ad tꝑ̃is spatia ñ ꝑtinent: S in signa
ꝯintꝑ̃a dictum ẽ ut phȩc sidera tempora distiN¬
guant̃ & ab hominib dinoscant᷑. quia si cur-¬
rant tempora & nullis distinguant᷑ articulis.
qui articuli ꝑ siderum cursus notant᷑ possunt
quidẽ curiere tempora atq pret̾ire. s indelligi
& discerni ab hominib ñ possunt: sicut hore
quando nubilus dies ẽ. transeunt quidem &
sua spatia peragunt: s distingui a nob̾ & nota¬
ri ñ possunt. Qd autẽ dictum ẽ. & fecit d̾s duo
luminaria. luminare maius in inchoationem
diei. & luminare minus in inchoationẽ noctis:
pro eo dictum ẽ. ac si diceretur in pͥncipatum
diei. & in principatum noctis. Non enim sol
finit. Luna uͦ aliquando media nocte uel in
fine noctis ad nos procedit. Si gͦ ilie noctes

Expanded text:
utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt. 22. Quod autem dictum est. Et fecit Deus duo luminaria; luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principatum noctis. Non enim sol finit: luna vero aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes,
Abbreviated transcription (Latin):
quousq ad oriendem rursus reũtatur. Hanc
enim morã & longitudine demporis possent
sentire homines etiã si in speluncis habitarent.
uͥ orientẽ & occidentem solem uidere ii possent:
Atq ita sentitur potuisse istã moram ficri etiam
sine sole ande quã sol factus eẽt: atq ipsam mora
in illo triduo per dies singlos computari. Hoc gͦ
respondemus. nisi nos reuocaret qd ibi dicit᷑ & fa¬
cta ẽ uespera & factum ẽ mane: qđ̵ nunc sine sol
cursu uidemus fieri ñ posse. Restat gͦ ut intelli¬
gamus in ipsa quide mora temporis ipsas distin¬
ctiones oꝑum sic appellatas: uesꝑam propt̃ trans¬
actionem consũmati oꝑis. & mane propt̃ incho¬
ationem futuri oꝑis. de similitudine scilicet hu¬
manor oꝑum: quia pleraq amane incipiunt.
& ad uesꝑam desinunt. Habent enim consuetu¬
dinem diumȩ scripture. de reb humanis ad
diuinas res uerba transferre. Deinde querunt

Expanded text:
quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos revocaret quod ibi dicitur, Et facta est vespera, et factum est mane, quod nunc sine solis cursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus humanis ad divinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt
Abbreviated transcription (Latin):
in tempora. & in dies & in annos: & sint in splen¬
dore in firmamento cȩli. sic ut luceant super
terram. Et sic ẽ factum. Et fecit ds duo lu¬
imnaria: maius & minus. Luminare maius in ĩ¬
choationẽ diei: & luminare minus in inchoatio¬
nem noctis. Et stellas. & posuit eas ds̃ infirma¬
mento cȩli sic ut luceant suꝑ t̾ram. & p̃sint diei.
& nocti: & diuidant inter diem & noctem. Et¬
uidit ds quia bonum ẽ. Et factum ẽ uespera.
& factum ẽ mane: dies quartus. Hic primo q̃¬
runt quomodo quarto die facta sunt sidera:
id ẽ sol & luna & stelle. Tres enim dies suꝑiores.
quom eẽ sine sole potuerunt: cum uideamus
nunc solis ortu & occasu diem transigi. noctem¬
uͦ fieri nobis solis absentia. cum ab alia parte
mundi ad orientem redit: Quib respondemꝰ:
potuisse fieri ut tres suꝑiores dies singłi ꝑ tãtã
moram temporis computarent̃. per quantam
moram circuit sol ex quo procedit ab oriente.

Expanded text:
in tempora, et in dies, et in annos; et sint in splenin tempora, et in dies, et in annos; et sint in splendorem in firmamento coeli, sic ut luceant super terram. Et sic est factum. Et fecit Deus duo luminaria, majus et minus: luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, et stellas. Et posuit illas Deus in firmamento coeli, sic ut luceant super terram, et praesint diei et nocti, Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. Hic primo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente
Abbreviated transcription (Latin):
tatur hominib ut indelligant quam sit eru¬
bescendum sine fructu bonoꝵ opcrũ ẽẽ in agro
dĩ hoc ẽ in eccłia: & ut timeant ne deserat illoᷤᷤ¬
as. quia & ipsi in agris suis infructuosas ar¬
bores deserunt. nec aliquã culturam eis adhi¬
bent. Ante peccatum gͣ hominis ñẽ scriptũ
qd terra protulerit nisi herbam pabuli & li¬
gna fructuosa: post peccatum autẽ uidemꝰ
multa horrida & infructuosa de terra nasci.
ciedo propt̾ eam causam quã diximus. Sic
enim dicit᷑ ad primum hominẽ. pꝰtea quam
peccauit. Maledicta erit terra tͥ: in omnibuᷤ¬
oꝑib tuis. In tristicia & gemitu edes ex ea
om̃ib dieb uite tuȩ. Spinas & tribulos
eiciet tibi: & edes pabulum agritui. In sudo¬
re uultus tui edes panẽ tuum donec reu̾taris
in t̾ram de qua sumptus es: quia derra es a
mamento cȩli sic ut luceant suꝑ t̾ram. & diui¬
dant inter diem & noctem. & sint in signa &

Expanded text:
tatur hominibus, ut intelligant quam sit erutatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis non est scriptum, quod terra aliud protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa: post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam peccavit: Maledicta erit terra tibi in omnibuoperibus tuis, in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus uitae tuae. spinas et tribulos eiciet tibi et edes pabulum agri. in sudore uultus tui edes panem tuum, donec reuertaris in terram de qua sumptus es: quoniam terra es et t super terram, et dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et
Abbreviated transcription (Latin):
inse in similitudinem scđm genus super ter¬
ram. Et uidit d̾s quia bonum ẽ: & facta est
uespera. & factum ẽ mane. dies dertius. Hic
solent dicere. Si d̾s iussit naci de derra herbã
pabuli & lignum fructiferũ: quis iussit nasci
tantas herbas uel spinosas uel uenenosas
quȩ ad pabulum ñ ꝓficiunt. & tam multa
ligna quȩ fructum nullum ferunt: Quibus
sic respondendũ ẽ. ut nulla indignis aꝑiant᷑
mysteria: neq ostendant᷑ in qua figura fut᷑oꝵ
ista sic dict̾a sint. Eigo dicendum ẽ qd̃ ꝑ pec¬
catum hominis terra maledicta sit ut spinas
pareret: ñ ut ipsa penam sentiret que sine sen¬
su ẽ: s ut peccati humani crimen semꝑ hõĩb
ante oculos poneret. quo admonerẽt᷑ aliqͥndo
auerti a peccatis. & addi precepta conuerti:
Herbȩ autẽ uenenose ad penam uel ad exerci¬
tadionẽ mortalium creade sunt: & hoc totum
propt̾ peccatum. quia mortales pꝰ peccatum
facti sumus. Per infructuosas uͦ arbores insul¬

Expanded text:
inem, secundum suum genus super terram. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius . Hic solent dicere: Si Deus jussit nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mysteria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Herbae autem venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas vero arbores insul
Abbreviated transcription (Latin):
sit ꝑfectionem illam qua factus ad imaginem
di crat. S si dampnatio eiꝰ tantum ualet ut
tam multis pecorib imperet: quamiis enim a
multis feris propt̃ fragilitate corporis possit
occidi: a nullis tam̃ domari potest. cum ipse
tam multas & prope omnes domet.Si ergoħ
hominis dampnatio tantum ualet: quid de
regno eius cogitandum ẽ. quod ei renouato &
uberato diuina uoce promittitur: Qd autẽ¬

Expanded text:
sit perfectionem illam qua factus est ad imaginem sit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce promittitur? CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑat. Omnia enim animalia cet̾a subiecta
sunt homini ñ propt̃ corpus. s propt̃ intelle¬
ctum. quem nos habemus. & illa non habent:
quamuis etiam corpus nr̃m sic fabricatũ sit.
ut indicet nos meliores ẽẽ quam bestias: & ꝓp¬
terea do similes. Omniũ enim animalium cor¬
pora siue quȩ in aquis. siue quȩ in terra uiuũt.
siue quȩ in acre uolitant. inclinata sunt ad trã
& ñ sunt crect̾a sicut hominis corpus: quo sig¬
nificatur etiã animum nr̃m in suꝑna sua ad:
in eterna spiritalia cixctum ce debere. Ita intelli¬
gitur ꝑ animũ. maxiie attestante etiam erecta
corporis forma. homo factus ad imaginem &
Quom̃ accepit homo potestate piscium maris.
& uolatilium cęli. & omniũ pecoꝵ & ferarum᷑ cũ
uideamus a multis feris homines occidi. & a
dicendum ẽ. quod multum errent qui post
peccatum ĩ considant hominẽ eandem perfe¬
in hui uite mortalitatẽ dampnatus ẽ: & ami¬

Expanded text:
superat. Omnia enim animalia caetera subjecta superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginem etQuomodo accepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et adicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et ami
Abbreviated transcription (Latin):
dicerunt: sicut alias & scutum & gladium. & alia
multa. Primo g̃ istis hereticis dicendum ẽ quia
impudentia de talib uerbis uet̾i testamento ca¬
lumpnient᷑: cum etiã in nouo hȩc posita uide¬
ant. aut fortasse ñ uideant. s cum litigant exe¬
centur. S tam̃ nouerint incatholica disciplina
spiritales fideles ñ credere dm̃ forma corporea de¬
finitum: & quod homo ad imaginem di factus dĩ.
scdm interiorẽ hominẽ dici. ubi ẽ ratio & in¬
tellectus. Unde ht̃ etiam potestatẽ piscium¬
maris. & uolatilium celi. & omniũ pecoꝵ & fe¬
rarum. & omnis terrȩ: & om̃ium repentium q̃
repunt suꝑ t̾ram. Cum em̃ dixisset faciamus
hominẽ ad imaginẽ & similitudinẽ nr̃am: ad¬
didit continuo. & habeat potestatem piscium
maris. & uolatilium cęli. & cȩt̾a: ut intelligẽmꝰ
ñ propt̃ corpus hominẽ factum ad imaginẽ
di s propt̃ eam potestatẽ qua omnia pecora

Expanded text:
dicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia dicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam eli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora
Abbreviated transcription (Latin):
nem nr̃am. & habeat potestatẽ piscium maris.
& uolatilium cȩli. & om̃ium pecoꝵ & ferarum.
completur dies sextus. Istam maxime questio¬
nem. solent manichei loquacit agitare & insul¬
tare nob: qd̾ hominẽ credamus factum ad ima¬
ginem & similitudinẽ đi. Attendunt enim figu¬
ram corporis nr̃i. & infelicit̾ querunt utrum
habeat as nares. & dentes & barbam. & m̃bra
etiã intĩora. & cȩt̾a que in nob̃ sunt necessaria:
indo autẽ talia ridiculum ẽ immo impium
credere: & ido negant hominẽ factum cẽ ad
imaginem & similitudinẽ di. Quib responde¬
mus membra quide ista in scripturis plerũq
nominari. cum ds insinuat᷑ audientib paruii¬
lis & hoc ñ solum in uct̃is testamenti libris. sed
etiã in noui. Nam & oculi di commemorant̃. &
aures. & labia. & dendes. Et ad dexteram di patͥs
quia scabellum ẽ pedum eiꝰ. Item ipse dicit qd̃
indigito di eiciat demonia. S omnes qui spi
ꝑista nomina s spiritalit potentias accipere di¬

Expanded text:
habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et similitudinem Dei. Attendunt enim figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad dexteram Dei Patriquia scabellum pedum ejus est . Item ipse dicit quod in digito Dei ejiciebat daemonia . Sed omnes qui spirper ista nomina, sed spirituales potentias accipere di
Abbreviated transcription (Latin):
ut dicat᷑. Qm̃ ds̃iam diuiserat suꝑius int̾ diẽ
& noctem. cum hoc quarta die syda faciant:
Sic gͦ hic dictum ẽ. diuidant inter diem & no¬
ctem: tanquã si diceretur: sic inter se diuidant
diem & noctem ut soli dies detur. nox uͦ lune
& sẏderib cęt̾is. Quȩ duo iam diuisa erant. s
nondum inter sydera: ut iam certum eẽt de sy¬
derum numero. quid ꝑdiem & qͥd per noctẽ
aquȩ reptilia animarũ uiuarum: & uolati¬
lia uolantia suꝑ t̾ram sub firmamento celi.
Et sic ẽ factum. Et fecit ds cetos magnos.
& onnniẽ animã animalium & repentium

Expanded text:
us inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem aquae repentia animarum uiuarum et uolatilia uolantia super terram per firmamentum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium repentium,
Abbreviated transcription (Latin):
ta: mat̾iȩ confusio & obscuritas nominabat᷑
et cum nominabat᷑ aqua super quã ferebat᷑
sp̃c dĩ: eadẽ rursus mat̾ia nominabat᷑. Nunc
ũ aqua ista &e terra formantur ex illa materia
quȩ ipsis nominib appellabat᷑. ante quam for¬
mas istas quas nunc uidemus acciꝑet. Sane
dicit᷑ in hebrea locutione omnẽ aquarũ con¬
gregationẽ siue salsarum siue dulcium ma-¬

Expanded text:
ta, materiae confusio et obscuritas nominabatur; ta, materiae confusio et obscuritas nominabatur; et quod nominabatur aqua super quam ferebatur Spiritus Dei, eadem rursus materia nominabatur. Nunc vero aqua ista et terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum sive dulcium, ma
Abbreviated transcription (Latin):
lo in congregationẽ unam: & appareat arida:
& sic ẽ factum. Et congregata ẽ aqua quȩ erar
sub cęlo in congregationẽ unam: & apparuit a¬
rida. Et uocauit ds aridam t̾ram: & congre¬
gationem aquȩ uocaiit mare.Et uidit ds qr
bonum ẽ. In isto loco manichei dicunt.Si
totum aquis plenum erat: quomͦ poterant a¬
quȩ congregari in unum: S iam ut suꝑius
dictum ẽ: nomine aquarum matiam illam
appellata ẽsuꝑ quam ferebatur sp̃c di. unde erat
ds omnia formaturus. Nunc uͦ cum dr̃ congre¬
getur aqua quȩ ẽ sub cȩlo in congregationem
unã ħ dicitur: ut illa mat̾ia corporalis formetur
in eam spetiem quã habent aque iste uisibiles.
Ipsa enim congregatio in unum: ipsa ẽ aqͣrũ
Omnis enim forma ad unitatis reguiã cogitur:
Et qd dicitur appareat arida: quid aliud in
telligendum ẽ dici. nisi ut illa mat̾ies accipi¬
at uisibilem formam. quã nunc ht̃ t̾ra ista
quam uidemus & tangimus : Suꝑius ergo
qd̾ nominabat᷑ terra inuisibilis & incomposi¬

Expanded text:
t arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. itotum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed jam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam ferebatur Spiritus Dei, unde erat Deus omnia formaturus. Nunc vero cum dicitur, Congregetur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam; hoc dicitur ut illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae visibiles. Ipsa enim congregatio in unum, ipsa est aquaruOmnis enim forma ad unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam runc habet terra ista quam videmus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur terra invisibilis et incomposi
Abbreviated transcription (Latin):
sa deinde ratio anĩaduertit eosdem oris sonos
quib loqueremur. et quos litteris iam signa¬
uerat alios ẽẽ. qui moderato uarie biatu. quasi
enodati acsimplices faucib sine ulla collisione
defluerent: alios diu̾so pressu oris.tenere tamen
aliquem sonum. Extremos autẽ. qui nisi ad¬
iunctis sͥ primis. erumꝑe ñ ualerent. Itaq lit¬
teras hoc ordine quo exposite sunt: uocales.se¬
miuocales. & mutas nominauit. Deinde sillabas
notauit. Deinde uerba in octo genera formasq
digesta sunt. Om̃sq illoꝵ motus. integritas.iun¬
ctura: ꝑite subtiliterq distincta s̃. Inde iam nu¬
meroꝵ & dimensionis ñ im memor: adiecit an¬
mũ in ipsas uocum et sillabarũ uarias moras.
atq inde spacia temꝑis alia dupla. alia sĩpla
ẽẽ comꝑit. quib longe breuesq sillabe tenderen¬
tur. Notauit etiã ista: & in regłas certas dispo

Expanded text:
sa deinde ratio animaduertit eosdem oris sonos, sa deinde ratio animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos litteris iam signauerat, alios esse, qui moderato uarie hiatu quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla conlisione defluerent, alios diuerso pressu oris, tenere tamen aliquem sonum, extremos autem, qui nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt, uocales semiuocales et mutas nominauit; deinde syllabas notauit. deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt omnisque illorum motus integritas iunctura perite subtiliterque distincta sunt. inde iam numerorum et dimensionis non inmemor adiecit animum in ipsas uocum et syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla, alia simpla esse conperit, quibus longae breuesque syllabae tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas dispo
Abbreviated transcription (Latin):
quoda uinculo in eoꝵ societatem astringebat᷑.
cum quib illierat ratio ipsa cõmunis: nec homi¬
ni homo firmissime sociari posset. nisi colloque¬
rentur. atq ita sibi m̃tes suas cogitationesq qͣsi
refunderent: uidit eẽ imponenda reb uocabula.
id ẽ significantes quosdã sonos: ut qm sentire
animos suos ñ poterant: ad eos sibi copulando sen¬
su quasi interp̃te uterentur.S audiri absenti¬
um u̾ba ñ poterant. Ergo illa ratio peꝑit litte¬
ras. notatis om̃ib oris ac linguȩ soms atq discre¬
tis. Nicħ autem hors facere poterat:si multitu¬
do rerum sine quodam defixo t̃mino infinite
patere uideretur. Ergo utilitas numerandi
magna necessitate animadũsa ẽ: quib duobꝰ
reꝑtis. nata est illa librariorũ & calculonum
ꝓfessio. uelut quedã grãmaticȩ artis infantia quã
uarro litterationem uocat: grece autẽ quomo¬
do appelletur. ñ satis in presentia recolo. ꝓ gres¬

Expanded text:
quodam uinculo in eorum societate adstringebatur, quodam uinculo in eorum societate adstringebatur, cum quibus illi erat ratio ipsa communis — nec homini homo firmissime sociari posset, nisi conloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi refunderent — uidit esse inponenda rebus uocabula, id est significantes quosdam sonos, ut, quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed audiri absentium uerba non poterant; ergo illa ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihil autem horum facere poterat, si multitudo rerum sine quodam defixo termino infinito patere uideretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio uelut quaedam grammaticae infantia, quam Uarro litterationem uocat; Graece autem quomodo appelletur, non satis in praesentia recolo. Progres
Abbreviated transcription (Latin):
facilus adũtitur. Nam quicquid iocunde sonat:
illum ipsum aucditũ libet atꝙ illicit. Quolaui
ꝑ eundem sonũ bene significatur. nuuncio quiđ
aurium. s ad solam mentẽ refertur. Itaq cum
audimꝰ ilos uersus. quid tantũ occeano ꝓperent
se tinguere soles hiberm. uł que tardis mora
noctib obstet. aliter metra laudamus: aliterq
sententiam. Hec sub eodem intellectu dicimus
rationabiliter sonat: & rationabiliter dictum ẽ.
Ergo iam tria genera sunt rerum: inquib illud
rationabile apparet. Unum est in factis ad ali-¬
quem finem relatis. alterum indicendo: tercium
in delectando. Primum nos ad monet nicħ teme¬
re facere: scđm recte docere: ultimũ beate contem¬
plari. In morib ẽ illud suꝑius: hec autẽ duo indi¬
sciplinis. de quib nc̃ agimꝰ. Namq illud quod
in nob est rationale id ẽ quod ratione utitur. et
rationabilia uł facit uł sequitur. quia naturali

Expanded text:
facilius aduertitur; nam quidquid iucunde sonat, facilius aduertitur; nam quidquid iucunde sonat, illud ipsum auditum libet atque inlicit; quod autem per eundem sonum bene significatur, nuntio quidem aurium sed ad solam mentem refertur. itaque cum audimus illos uersus: quid tantum Oceano properent se tinguere soles hiberni uel quae tardis mora noctibus obstet, aliter metra laudamus aliterque sententiam nec sub eodem intellectu dicimus: \'rationabiliter sonat\' et \'rationabiliter dictum est\'. Ergo iam tria genera sunt rerum, in quibus illud rationabile apparet, unum est in factis ad aliquem finem relatis, alterum in discendo, tertium in delectando. primum nos admonet nihil temere facere, secundum recte docere, ultimum beate contemplari; in moribus est illud superius, haec autem duo in disciplinis, de quibus nunc agimus. namque illud, quod in nobis est rationale, id est quod ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia naturali
Abbreviated transcription (Latin):
item dicimꝰ eẽ rationẽ ad uoluptatẽ auriũ ꝑtinen¬
tem. quis non seutiat dimensionem ẽe totius bu¬
uis suauitatis opificem: S bystrione saltante
cum bene spectantib gestus illi om̃s signa sut
rerum. quãuis membroꝵ numerosus quid̃a mo¬
tus oculos eadem illa dimensione delcctit. dici¬
cur tam rationabilis illa salutatio qel bene aliqd
significet &e ostencdat. excepta sensuũ uoluptate
Nonenĩ si pennatã uenerem faciat. & cupilinẽ
palliatum. quãuis id mira menbroꝵ mot iotie
atq collocatione depingat. ocłos uidetur offen¬
dere. s ꝑ oculos animũ. cui signa rerum illa mon¬
strantur. Nam oculi offendentur. siñ pulchie
moueretur. Hoc enĩ ꝑtinebat ad sensum inquo
anima eo ipso qđ mixta ẽ corꝑi ꝑcipit uoluptatẽ.
Alud gͦ sensus. aliud ꝑsensum. Nam sensu muil¬
cet pulcher motus. ꝑsensum autem animũ solũ
pulchra in motu significatio. Hoc etiam maurib

Expanded text:
item dicimus esse rationem ad uoluptatem aurium pertinenitem dicimus esse rationem ad uoluptatem aurium pertinentem, quis non sentiat dimensionem esse totius huius suauitatis opificem? sed histrione saltante cum bene spectantibus gestus illi omnes signa sint rerum, quamuis membrorum numerosus quidam motus oculos eadem illa dimensione delectet, dicitur tamen rationabilis illa saltatio, quod bene aliquid significet et ostendat excepta sensuum uoluptate. non enim, si pinnatam Uenerem faciat et Cupidinem palliatum, quamuis id mira membrorum motione atque conlocatione depingat, oculos aidetur offendere sed per oculos animum, cui signa rerum illa monstrantur; nam oculi offenderentur, si non pulchre moueretur. hoc enim pertinebat ad sensum, in quo anima eo ipso, quod mixta est corpori. percipit uoluptatem. aliud ergo sensus, aliud per sensum; nam sensum mulcet pulcher motus, per sensum autem animum solum pulchra in motu significatio. hoc etiam in auribus