comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
officio ꝑsuasit hominiut ill potiꝰ qui in eo
tantum laborauerant quantum ipse inspiciens
mirabat᷑ suȩ curationis fine fruerent᷑ adici¬
ens qd reuera nisi sectus eẽt saluus esse ñ posset¬
Sualde abhorrere asus morib: ut homini¬
b quorum artificiosissimã oꝑam. industriã.
diligentiam. mirans incicatricib eiꝰ euideret.
ꝓpter exiguum quod remansit palmam tan¬
ti laboris auferret. Redditi sunt animo eiꝰ. et
placuit ut eodem alexandrino assistente ip¬
si sinum illum ferro qui iam consensu omĩ¬
um aliter insanabilis putabat᷑ aꝑirent. Quȩ
res dilata est inconsequentẽ diem. S cum
abissent illi: ex merore nimio dñitantꝰ ẽ in
domo illa exortus dolor ut tanquam fune¬
ris planctus uix compͥmeret᷑ anobis. Alisita¬
bant eum cotidie sciuiri ep̃s tunc uralensis
beatȩ memoriȩ saturninus. et p̃sbiter gelosꝰ
ac diaconi cartaginensis eccłȩ in quib erat

Expanded text:
officio persuasit homini, ut illi potius, qui in eo officio persuasit homini, ut illi potius, qui in eo tantum laborauerant, quantum ipse inspiciens mirabatur, suae curationis fine fruerentur, adiciens, quod re uera nisi sectus esset saluus esse non posset; ualde abhorrere a suis moribus, ut hominibus, quorum artificiosissimam operam industriam diligentiam mirans in cicatricibus eius uideret, propter exiguum quod remansit palmam tanti laboris auferret. Redditi sunt animo eius, et placuit ut eodem Alexandrino adsistente ipsi sinum illum ferro, qui iam consensu omnium aliter insanabilis putabatur, aperirent. Quae res dilata est in consequentem diem. Sed cum abissent illi, ex maerore nimio domini tantus est in domo illa exortus dolor, ut tamquam funeris planctus uix conprimeretur a nobis. Visitabant eum cottidie sancti uiri. episcopus tunc Uzalensis, beatae memoriae Saturninus, et presbyter Gulosus ac diaconi Carthaginensis ecclesiae; in quibus erat
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ clausuros. Adhibuerunt et alium grande¬
uum iam medicum. satisq in illa arte lauda¬
tum. adhuc enim uiuebat ãmoniũ dico. qͥ lo¬
co inspecto idẽ qđ illi. ex eoꝵ diligentia ꝑitiaq
ꝓmisit. Citiꝰ ille factus auctoritate securus do¬
mestico suo medico qui futuram p̃dixerat aliã
sectionem faceta hilaritate uelut iam saluus
illusit. Quid plura: Tot diespostea maniter
consumpti transierunt: ut fessi atq confusi fa¬
terent᷑ eum nisi ferro nullomͦ posse sanari.
Expauit expalluit nimio timore turbatꝰ. Atq
ubi se collegit fariq potuit abire illos iussit.¬
⁊ ad se amplius non accedere. Nec aliud occur¬
rit fatigato lacrimis ⁊ illa iam necessitate con¬
stricto: nisi ut adhiberet alexandrinum qͦn¬
dam qui tunc cirurgus mirabił habebat᷑. ut
ipse faceret quod abillis fieri nolebat iratꝰ.
S postea quamuenit ille laboremq: illoꝵ inci¬
catricib sicut artifex uidit. bom uiri functus

Expanded text:
esse clausuros. Adhibuerunt et alium grandaeesse clausuros. Adhibuerunt et alium grandaeuum iam 0medicum satisque in illa arte laudatum adhuc enim uiuebat, Ammonium, qui loco inspecto idem quod illi ex eorum diligentia peritiaque promisit. Cuius ille factus auctoritate securus domestico soo medico, qui futuram praedixerat aliam sectionem, faceta hilaritate, uelut iam saluus, inlusit. Quid plura? Tot dies postea inaniter consumti transierunt, ut fessi adque confusi faterentur eum nisi ferro nullo modo posse sanari. Expauit, expalluit nimio timore turbatus, adque ubi se collegit farique potuit, abire illos iussit et ad se amplius non accedere; nec aliud occurrit fatigato lacrimis et illa iam necessitate constricto. nisi ut adhiberet Alexandrinum quendam, qui tunc chirurgus mirabilis habebatur, ut ipse faceret quod ab illis fieri nolebat iratus. Sed postea quam uenit ille laboremque illorum in cicatricibus sicut artifex uidit, boni uiri functus
Abbreviated transcription (Latin):
illa :⁊ diuturnos et acerbos dolores. S unꝰ inter
multos sinus fefellerat medicos atq ita latue¬
rat ut cum nontangerent. quem ferro aꝑire
debuerant. Deniq sanatis omnib quȩ aꝑta cu¬
rabant: iste remanserat solus cui frustra impen¬
debat᷑ labor. Quas moras ille suspectas habens.
multumq formidans ne iterum secaret᷑ qd̾ ei
p̃dixerat aliꝰ medicus. domesticus eiꝰ. quem ñ
admiserant illi ut saltem uideret cum pͥmum
sectus ẽ. quomodo id facerent iratusq illum
domo abiecerat. uixq receꝑat: erupit atq ait.
Iterum me secturi estis.⁊ ad illius quem no¬
luistis eẽ p̃sentem uerba uenturus sum: Irri¬
dere illi medicum imꝑitum metũq hominis bo¬
nis uerbis ꝓmissionibq lenire ceꝑunt. Pret̾iert̃
alii diesplurimi. nichilq ꝓficiebat omẽ qd fie¬
bat Medici tamen insua pollicitatione ꝑsiste¬
bant: non se illum sinum ferro. s medicam̃tis

Expanded text:
illa et diuturnos et acerbos dolores. Sed unus inter illa et diuturnos et acerbos dolores. Sed unus inter multos sinus fefellerat medicos adque ita latuerat, ut eum non tangerent, quem ferro aperire debuerant. Denique sanatis omnibus, quae aperta curabant, iste remanserat solus, cui frustra inpendebatur labor. Quas moras ille suspectas habens multumque formidans, ne iterum secaretur quod ei praedixerat alius medicus domesticus eius, quem non admiserant illi, ut saltem uideret, cum primum sectus est, quo modo id facerent, iratusque illum domo abiecerat uixque receperat, erupit adque ait: Iterum me secturi estis? Ad illius, quem noluistis esse praesentem, uerba uenturus sum? Inridere illi medicum inperitum metumque hominis bonis uerbis promissionibusque lenire. Praeterierunt alii dies plurimi nihilque proficiebat omne quod fiebat. Medici tamen in sua pollicitatione persistebant, non se illum sinum ferro, sed medicamentis
Abbreviated transcription (Latin):
ticiam potuit ꝑuenire: quia et grandis ẽ ciuitas
et ibi erat tunc imꝑator. et ĩmenso popło teste
res gesta est concurrente ad corpora beatoꝵ mar¬
tyrum geruasii et ꝓtasitQuȩ cum laterent et
penitus nescirent᷑ ep̃o ambrosio ꝑsomniũ reue¬
lata reꝑta sunt Ubi cecus ille depulsis ueterib
tenebris diem uidit. Apud kartaginem autem
quis nouit p̃t̃ ad modum paucissimos salutẽ q̃
facta ẽ innocentio ex aduocato uicariȩ p̃fecturȩ
uͥ nos int̾fuimꝰ. ⁊ oculis aspeximus nr̃is: uenien¬
tes enim de transinarinis me et frẽm meum ali¬
pyum. nondum qͥdẽ clericos s iam deo seruien¬
tes ut erat cum tota domo sua religiossimus ipse
susceꝑat. et apud cum tunc habitabamꝰ. Curabat᷑
amedicis fistulas quas numtrosas atq ꝑplexas
habuit inposteriore atq ima corporis parte.
lam secuerant eum. et artis suȩ cetera medica¬
mentis agebant. Passus autem fuerat insectione

Expanded text:
titiam potuit peruenire, quia et grandis est ciuitas titiam potuit peruenire, quia et grandis est ciuitas et ibi erat tunc imperator et inmenso populo teste res gesta est concurrente ad corpora martyrum Protasii et Geruasii; quae cum laterent et penitus nescirentur, episcopo Ambrosio per somnium reuelata reperta sunt; ubi caecus ille depulsis ueteribus tenebris diem uidit. Aput Carthaginem autem quis nouit praeter admodum paucissimos salutem, quae facta est Innocentio, ex aduocato uicariae praefecturae, ubi nos interfuimus et oculis adspeximus nostris ? Venientes enim de transmarinis me et fratrem meum Alypium, nondum quidem clericos, sed iam Deo seruientes, ut erat cum tota domo sua religiosissimus, ipse susceperat, et aput eum tunc habitabamus. Curabatur a medicis fistulas, quas numerosas adque perplexas habuit in posteriore adque ima corporis parte. Iam secuerant eum et artis suae cetera medicamentis agebant. Passus autem fuerat in sectione
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ que facta sunt. ⁊ ꝓpt̃ quod credendum facta
sunt. Hȩc ut fidem facerent innotuerunt. ħ
ꝑfidem quam fecerunt multo clariꝰ inno¬
tescunt. Legunt᷑ quippe inpopłis ut credant᷑.
nec inpopłis tamen nisi credita legerent᷑. Nã
etiam nunc fiunt miracula in eiꝰ nomine.
siue ꝑsacramenta eiꝰ siue ꝑorationes ł me¬
morias scõꝵ eiꝰ: s non eadem claritate illu¬
strant᷑. tit tanta quanta illa gła diffament᷑. Ca¬
non quippe sacrarũ litterarum quẽ deffinitũ
ẽẽ oportebat: illa facit ubiq recitari. ⁊ memoriȩ
cunctoꝵ inherere popłoꝵ. Hȩc autem uͥcunq
fiunt ibisciunt᷑ uix a tota ipsa quitate. ł a quo¬
cunq cõmanentiũ loco. Nam plerunq etiã
ibi paucissimi sciunt ignorantib ceteris: maxi¬
me si magna sit ciuitas et quando alibi aliisq
narrant᷑: non tanta ea cõmendat auctoritas ut
eẽmus. qñ illuminatꝰ ẽ cecus. ad multoꝵ no¬

Expanded text:
et quae facta sunt et propter quod credendum facta et quae facta sunt et propter quod credendum facta sunt. haec ut fidem fper fidem, quam fecerunt, multo clarius innotescunt. Leguntur quippe in populis, ut credantur; nec in populis tamen nisi credita legerentur. Nam etiam nunc fiunt miracula in eius nomine, siue per sacramenta eius siue per orationes uel memorias sanctorum eius; sed non eadem claritate inlustrantur, ut tanta quanta illa gloria diffamentur. Canon quippe sacrarum litterarum, quem definitum esse oportebat, illa facit ubique recitari et memoriae cunctorum inhaerere populorum; haec autem ubicumque fiunt. ibi sciuntur uix a tota ipsa ciuitate uel quocumque commanentium loco. Nam plerumque etiam ibi paucissimi sciunt ignorantibus ceteris, maxime si magna sit ciuitas; et quando alibi aliisque narrantur, non tanta ea commendat auctoritas. utessemus, quando inluminatus est caecus, ad multorum no
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt: ut nec tunc illa miracula facta fuisse
credant᷑. Unde gͦ tanta fide xp̃s usq qͣq cantat᷑
in cȩlum cum carne sublatus: Unde temporibꝰ
eruditis. ⁊ omne qd fieri non potest respuentibꝰ
sine ullis miraculis nimiũ mirabilit̃ incredi¬
bilia credidit mundus: An forte credibilia fu¬
isse. ⁊ idõ credita eẽ dicturi sunt: Cur ipsi gͦ ñ
credunt: Breuis ẽ gͥ nrã complexio. Aut incre¬
dibił rei quȩ non uidebat᷑ alia incredibilia q̃
tamen fiebant. et uidebant᷑ fecerunt fidem:
aut certe resita credibilis ut nullis quib ꝑsua¬
deret᷑ miraculis indigeret istoꝵ nimiam redar¬
guit infidelitatem. Hoc ad refellendos uanis¬
simos dixerim. Namfacta ẽẽ multa miracula
quȩ attestarent᷑ illiuni grandi salubriq mira¬
culo quo xp̃s incelum cum carne inqua resur¬
rexit ascendit: negare non possumus. In eisdẽ
quippe ueracissimis libͥs cuncta conscripta ft̃

Expanded text:
dicunt, ut nec tunc illa miracula facta fuisse dicunt, ut nec tunc illa miracula facta fuisse credantur. unde ergo tanta fide Christus usquequaque cantatur in caelum cum carne sublatus? unde temporibus eruditis et omne, quod fieri non potest, respuentibus sine ullis miraculis nimium mirabiliter incredibilia credidit mundus? an forte credibilia fuisse et ideo credita esse dicturi sunt? cur ipsi ergo non credunt? breuis est igitur nostra complexio: aut incredibilis rei, quae non uidebatur, alia incredibilia, quae tamen fiebant et uidebantur, fecerunt fidem; aut certe res ita credibilis, ut nullis quibus persuaderetur miraculis indigeret, istorum nimiam redarguit infidelitatem. hoc ad refellendos uanissimos dixerim. nam facta esse multa miracula, quae attestarentur illi uni grandi salubrique miraculo, quo Christus in caelum cum carne, in qua resurrexit, ascendit, negare non possumus. in eisdem quippe ueracissimis libris cuncta conscripta sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsiꝰ ueritatis. ł diuinitatis ueritas et contestan¬
tia miraculoꝵ signa monstrarent. ut t̃rentibꝰ et
contradicentib tammultis. tamq magnis ꝑ¬
secutionib p̃cedens in xp̃o deinde inceteris
ad nouum scłm secutura resurrectio atq ĩmor¬
talitas carnis. ⁊ fidelissime crederet᷑ ⁊p̃dicare¬
t᷑ intrepide ⁊ ꝑ orbemt̃rȩ pullulatura fecundiꝰ
cum martyrtm sangine sereret᷑ͦ Legebant᷑
enim p̃conia p̃cedentium ꝓpħarum. concurre¬
bant ostenta uirtutum. ⁊ ꝑsuadebat᷑ ueritas
noua consuetudimi. non contͣria rationi. do¬
nec orbis t̃rȩ qui ꝑsequebat᷑ furore sequeret᷑
fide. Cur inqͥunt nunc illa miracła quȩ p̃dicaui¬
tis facta ẽẽ non fiunt᷑. Possem quidẽ dicere pͥus¬
necessaria fuisse pͥusqͣm crederet mundꝰ. ad hoc
ut crederet mundus. Quis qͥs adhuͦc ꝓdigia ut
credat requirit: magnum ẽ ipse ꝓdigiũ qui
mundo credente non credit Uerum hoc ideo

Expanded text:
ipsius veritatis, vel divinitatis veritas et contestanipsius veritatis, vel divinitatis veritas et contestantia miraculorum signa monstrarent, ut terrentibus et contradicentibus tam multis tamque magnis persecutionibus praecedens in Christo, deinde in caeteris ad novum saeculum secutura resurrectio, atque immortalitas carnis, et fidelissime crederetur et praedicaretur intrepide, et per orbem terrae pullulatura fecundius, cum in martyrum sanguine sereretur. Legebantur enim praeconia praecedentia prophetarum, concurrebant ostenta virtutum, et persuadebatur veritas nova consuetudini, non contraria rationi, donec orbis terrae, qui persequebatur furore, sequeretur . Cur, inquiunt, nunc illa miracula, quae praedicatis facta esse, non fiunt? possem quidem dicere necessaria fuisse, priusquam crederet mundus, ad hoc, ut crederet mundus. quisquis adhuc prodigia, ut credat, inquirit, magnum est ipse prodigium, qui mundo credente non credit. uerum hoc ideo
Abbreviated transcription (Latin):
da utiq salus sicut factum ẽ. Salus autẽ ciui¬
tatis dei talis ẽ ut cum fide ac ꝑfidem teneri
uel potius adquiri possit̾ fide autem ꝑdita.
ad eam quisq uenire non possit. Quȩ cogitatio
firmissimi ac patientissimi cordis tot ac tantoᷤ
mrẽs fecit: qualem ne unum quidẽ habuit uł
habere potuit. quando ẽ ds̃ creditꝰ romulus.¬
te cum de xp̃oloquim᷑ facere mentionẽ. Uerun
tamen cum sexcentis ferme annis ante cicero¬
nem romulus fuerit atq illa ȩtas iam fuisse
doctrinis dicatur exculta. ut quod fieri ñ po¬
test omne respueret. quantomagis post sex
centos annos ipsius tempore ciceronis.ma¬
ximeq postea subaugusto atq tẏberio eru¬
ditiorib utiq temporib. resurrectionẽ car¬
nis xp̃i atq in celos ascensionem tanquam
id qd̾ fieri non potest mens humana ferreñ
posset. eludensq ab aurib cordibq respueret
nisi eam fieri potuisse atq factam ẽc̃ diuinitas

Expanded text:
da utique salus, sicut factum est. Salus, autem ciuida utique salus, sicut factum est. Salus, autem ciuitatis Dei talis est, ut cum fide ac per fidem teneri uel potius adquiri possit; fide autem perdita ad eam quisque uenire non possit. Quae cogitatio firmissimi ac patientissimi cordis tot ac tantos martyres fecit, qualem ne unum quidem habuit uel habere potuit quando est deus creditus Romulus.te, cum de Christo loquimur, facere mentionem. Verum tamen cum sescentis ferme annis ante Ciceronem Romulus fuerit adque illa aetas iam fuisse doctrinis dicatur exculta, ut quod fieri non potest omne respueret: quantocentos annos, ipsius tempore Ciceronis maximeque postea sub Augusto atque Tiberio, eruditioribus utique temporibus, resurrectionem carnis Christi atque in coelum ascensionem, tanquam id quod fieri non potest mens humana ferre non posset, eludensque ab auribus cordibusque respueret, nisi eam fieri potuisse atque factam esse divinitas
Abbreviated transcription (Latin):
morientib ⁊ nascentibꝰ singuł sicut ꝑhennis ẽ
opacitas oleȩ ł lauri. atq hunmodi ceterarũ ar¬
bor singuloꝵ lapsu ortuq folioꝵ. Mors quippe
ut dicit ñ hominum singuloꝵ s uniuersȩ pe¬
na ẽ ciuitatis: quȩ apena plerunq singłos
uindicat. Unde merito querit᷑ utrum recte
fecerint saguntini qñuniuersam eruitatẽ su¬
am interire maluerunt. qͣm fidem frangere
qua cum ipsa romana re publica tenebant᷑: in
quo suo facto laudant᷑ ab omnib t̃renȩ rei pub¬
licȩ ciuib. S quomͦ huic disputationi possent
obedire non uideo: ubi dicit᷑ nullum suscipi¬
endum ẽẽ bellum nisi aut ꝓfide. aut ꝓsalute.
Nec dicitur si inunum simul ꝑicłm ita duoista
concurrerint ut teneri alterum sine alteriꝰ a¬
missione nonpossit: qͥd sit potiꝰ eligendum.
ꝑfecto enim saguntini si salutem eligerent: fides
eis fuerat deserenda. Si fides tenenda: amitten¬

Expanded text:
morientibus et nascentibus singulis. sicut perennis est morientibus et nascentibus singulis. sicut perennis est opacitas oleae uel lauri adque huius modi ceterarum arborum singulorum lapsu ortuque foliorum. Mors quippe, ut dicit, non hominum singulorum, sed uniuersae poena est ciuitatis, quae a poena plerumque singulos uindicat. Unde merito quaeritur, utrum recte fecerint Saguntini, quando uniuersam ciuitatem suam interire maluerunt quam fidem frangere, qua cum ipsa Romana re publica tenebantur; in quo suo facto laudantur ab omnibus terrenae rei publicae ciuibus. Sed quo modo huic disputationi possent oboedire, non uideo. ubi dicitur nullum suscipiendum esse bellum nisi aut pro fide aut pro salute, nec dicitur, si in unum simul periculum ita duo ista concurrerint, ut teneri alterum sine alterius amissione non possit, quid sit potius eligendum. Profecto enim Saguntini si salutem eligerent, fides eis fuerat deserenda: si fides tenenda, amitten
Abbreviated transcription (Latin):
te optima. nͥ aut ꝓfide aut ꝓsalute. Qͥd autem
dicat ꝓsalute uel intelligi quam salutem uelit
alio loco demonstrans: s his penis inquit quaᷤ
etiam stultissimi sentiunt egestate. exilio. uin
culis. uerberib elabunt᷑ sepe pͥuati oblata mor¬
tis celeritate. Ciuitatib autem mors ipsa pęna ẽ:
quȩ uuidet᷑ apęna singulos uindicare. Debet enĩ
constituta sic ẽẽ ciuitas: ut ȩt̃na sit. Itaq nullus
interitꝰ ẽ rei publicȩ naturał. ut homini in qͦ mors
non mͦ necessaria ẽ uerum etiam optanda ꝑsepe¬
Ciuitas atitem cum tollit᷑ delet᷑ extinguit᷑: si¬
mile ẽ quodãmꝰ ut parua magnis conferamꝰ ac
si omnis hic mundus intereat et concidat. Hoc
ideo dix̃ cicero: quia mundum non interitu¬
rum cum platonicis sentit. Constat gͦ eũ ꝓ ea sa¬
lute uoluisse bellum suscipi aciuitate: qua fit
ut maneat hic ciuitas sicut dicit ȩc̃na quãuis

Expanded text:
te optima, nisi aut pro fide aut pro salute. Quid autem te optima, nisi aut pro fide aut pro salute. Quid autem dicat pro salute uel intellegi quam salutem uelit, alio loco demonstrans: \'Sed his poenis, inquit, quas etiam stulticulis, verberibus, elabuntur saepe privati oblata mortis celeritate, civitatibus autem mors ipsa poena est, quae videtur a poena singulos vindicare; debet enim constituta sic esse civitas, ut aeterna sit. Itaque nullus interitus est rei publicae naturalis ut hominis, in quo mors non modo necessaria est, verum etiam optanda Ciuitas autem cum tollitur, deletur, exstinguitur: simile est quodam modo, ut parua magnis conferamus, ac si omnis hic mundus intereat et concidat.\' Hoc ideo dixit Cicero, quia mundum non interiturum cum Platonicis sentit. Constat ergo eum pro ea salute uoluisse bellum suscipi a ciuitate, qua fit ut maneat hic ciuitas, sicut dicit, aeterna, quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
animis romanoꝵ si nonfieret posse putabat᷑ exi¬
stere: compellebat aliquas ciuitates positas sub
iure romano tanqͣm dm̃ colere romulũ. Axp̃o
autẽ deo non solum colendo tierũ etiam confiten
metꝰ reuocare non potuit non leuis offensionis
ammoꝵ: s ĩmensarũ uariarumq penarũ. s et
ipsiꝰ mortis quȩ plus cęteris formidat᷑ Neq tunc
ciuitas xp̃i quamuis adhuc ꝑegrinaret᷑ int̾ris
⁊ haberet tamen magnoꝵ agmina popłoꝵ. ad¬
uersus impios ꝑsecutores suos ꝓtemporali salu¬
te pugnauit: s potiꝰ ut optineret ȩt̃nam ñ re¬
pugnauit. Ligabant᷑ et includebant᷑. cedebant᷑.
torquebant᷑. urebant᷑. laniabant᷑. trucidabant᷑.
lapidabant᷑ ⁊ multiplicabant᷑. et nonerat eis ꝓ
salute pugnare nisi salutem ꝓsaluatore contẽp¬
nere. Scio in libro ciceronis.iii. nͥ fallor de re
publica disputari nullũ bellũ suscipi a ciuita¬

Expanded text:
animis Romanorum, si non fieret, posse putabatur exsianimis Romanorum, si non fieret, posse putabatur exsistere, conpellebat aliquas ciuitates positas sub iure Romano tamquam deum colere Romulum; a Christo autem Deo non solum colendo, uerum etiam confitendmetus reuocare non potuit non leuis offensionis animorum, sed inmensarum uariarumque poenarum et ipsius mortis, quae plus ceteris formidatur. Neque tunc ciuitas Christi, quamuis adhuc peregrinaretur in terris et haberet tamen magnorum agmina populorum, aduersus inpios persecutores suos pro temporali salute pugnauit; sed potius, ut obtineret aeternam, non repugnauit. Ligabantur includebantur, caedebantur torquebantur, urebantur laniabantur, trucidabantur — et multiplicabantur. Non erat eis pro salute pugnare nisi salutem pro Saluatore contemnere. Scio in libro Ciceronis tertio, nisi fallor, de re publica disputari nullum bellum suscipi a ciuita
Abbreviated transcription (Latin):
demonstrant᷑ implete. De romulo autem qͥ con¬
didit romam in eaq regnauit. audit᷑ legit᷑ue
qd̾ factum ẽ non qd antequam fieret ꝓphatum.
S qđ sit receptꝰ in deos creditum tenent litterȩ:
ñ factum docent. Nullis quippe rerũ mirabili¬
um signis: id ei uere ꝓuenisse monstrat᷑. Lupa
quippe illa nutrix quod uidet᷑ quasi magnũ
eititisse portentum: quale aut quantum ẽ ad
demonstrandum dm̃: Certe enim ⁊ si non me¬
retrix fuit lupa illa s bestia: cũ cõmune fuerit
ambob fr̃ tamen eius non habet᷑ ds̃. Quis aũt
ꝓhibitus ẽ aut romulum aut herculẽ aut alios
tales homines deos dicere. ⁊ morimaluit ꝗͣ ñ dice̾:
Aut uͦ aliqua gentium coleret int̾ dõs suos romulũ.
nisi romani nominis metꝰ cogeret: Quis porro
enumeret quammulti quantalibet seuicia cru¬
delitatis occidi quam xp̃m dm̃ negare maluert̃:
Pinde metꝰ quamlibet leuis indignationis q̃ ab

Expanded text:
demonstrantur inpletae; de Romulo autem, quia condemonstrantur inpletae; de Romulo autem, quia condidit Romam in eaque regnauit, auditur legiturue quod factum est. non quod antequam fieret prophetatum; sed quod sit receptus in deos, creditum tenent litterae, non factum docent. Nullis quippe rerum mirabilium signis id ei uere prouenisse monstratur. Lupa quippe illa nutrix, quod uidetur quasi magnum exstitisse portentum, quale aut quantum est ad demonstrandum deum? Certe enim etsi non meretrix fuit lupa illa, sed bestia. cum commune fuerit ambobus, frater tamen eius non habetur deus. Quis autem prohibitus est aut Romulum aut Herculem aut alios tales homines deos dicere et mori maluit quam non dicere? Aut uero aliqua gentium coleret inter deos suos Romulum, nisi Romani nominis metus cogeret? Quis porro numeret, quam multi quantalibet saeuitia crudelitatis occidi quam Christum Deum negare maluerunt? Proinde metus quamlibet leuis indignationis, quae ab
Abbreviated transcription (Latin):
cui seruiebant de conditore eiꝰ offenderent alit̃
cũ nominando quam roma. quȩ id non amo¬
re quidẽ huiꝰ erroris. s tamen amoris errore cre¬
diderat. Xp̃s autem quanqͣm sit cęlestis ⁊ sem¬
piterne conditor ciuitatis: non tamen eũ qm̃
ab illo condita ẽ dm̃ credidit s ideo potius ẽ
condenda quia credit. Roma conditorem su¬
um iam constructa ⁊ dedicata tanquam dm̃ co¬
luit intemplo. Hec autem ierłm conditorem
suũ dm̃ xp̃m ut construi posset et dedicari. po¬
suit infidei fundamento. Iua illum amando
ẽẽ dm̃ credidit: ista istum dm̃ ẽẽ credendo ama¬
uit. Sicut gͦ p̃cessit unde amaret illa. ⁊ de ama¬
to iam libent̾ etiam falsum bonum crederet:
ita p̃cessit unde ista crederet ut recta fide non
temere qd̾ falsum s qͦd uerum erat amaret. Ex¬
ceptis enim tot ⁊ tantis miraculis quȩ ꝑsua
apatrib adhuc creduntur implende. s iam

Expanded text:
cui serviebant, de conditore ejus offenderent, aliter cui serviebant, de conditore ejus offenderent, aliter eum nominando quam Roma; quae id non amore quidem hujus erroris, sed tamen amoris errore crediderat. Christus autem quanquam sit coelestis et sempiternae conditor ciuitatis, non tamen eum, quoniam ab illo condita est, Deum credidit, sed ideo potius est condenda, quia credidit. Roma conditorem suum iam constructa et dedicata tamquam deum coluit in templo; haec autem Hierusalem conditorem suum Deum Christum, ut construi posset et dedicari, posuit in fidei fundamento. Illa illum amando esse deum credidit, ista istum Deum esse credendo amauit. Sicut ergo praecessit unde amaret illa et de amato iam libenter etiam falsum bonum crederet: ita praecessit unde ista crederet, ut recta fide non temere -quod falsum, sed quod uerum erat amaret. Exceptis enim tot et tantis miraculis, quae persuasa patribus adhuc creduntur inplendae, sed iam
Abbreviated transcription (Latin):
sis cruditis ad fingendum uix quicqͣm eẽt loci.
Antiquitas enim recepit fabulas fictas etiam
nonnunquam incondite. Hȩc ȩtas autẽ iam
exculta p̃sertim eludensomẽ qđ fieri ñ potest¬
respuit. Unus enumero doctissimoꝵ hominũ.
idẽq eloquentissimꝰ om̃ĩum marcꝰ tulliꝰ cicero
ꝓpterca dixit diuinitatẽ romuli mirabilit̃ cre¬
ditam: qđ crudita iam tempora fuerunt quȩ̨
falsitatem non reciꝑent fabularum. Quis autẽ
romulũ dm̃ nisi roma credidit atq id paruia
et insipiens: Tum dunde posttris seruare fue¬
rat necesse quod acceꝑant a maiorib. ut cũ ista
suꝑstitione in lacte quodãmͦ matris ebibita cres¬
ceret ciuitas. atq ad tam magnum ꝑueniret ĩ¬
ꝑium. ut ex eiꝰ fastigio uelut ex altiore qͦdam lo¬
co alias quoq gentes quib dominaret᷑. hac sua
opinione ꝑfunderet: ut non quidẽ crederent¬
ctiã s tam̃ dicerent dm̃ romulum ne quitatem

Expanded text:
sis eruditis ad fingendum uix quicquam esset loci. sis eruditis ad fingendum uix quicquam esset loci. antiquitas enim recepit fabulas fictas etiam nonnumquam incondite; haec aetas autem iam exculta prespuit . Unus e numero doctissimorum hominum, idemque eloquentissimus omnium M. Tullius Cicero, propterea dicit divinitatem Romuli mirabiliter creditam, quod erudita jam tempora fuerunt, quae falsitatem non reciperent fabularum. Quis autem Romulum deum nisi Roma credidit, atque id parva et incipiens? Tum deinde posteris servare fuerat necesse quod acceperant a majoribus, ut cum ista superstitione in lacte quodammodo matris ebibita cresceret civitas, atque ad tam magnum perveniret imperium, ut ex ejus fastigio velut ex altiore quodam loco alias quoque gentes, quibus dominaretur, hac sua opinione perfunderet; ut non quidem crederent, sed tamen dicerent deum Romulum, ne civitatem,
Abbreviated transcription (Latin):
atq ascensionem p̃dicantib xp̃i. etiam ista
miracula facta ẽẽ noncredunt: hoc nobis u¬
num grande miraculum sufficit qd eam t̃ra¬
rum orbis sine ullis miraculis credidit. Reco¬
lamꝰ etiam hoc loco illud qđ de romuli credi¬
ta diuinitate tulliꝰ ad mirat᷑. Uerba eiꝰ ut scrip¬
ta sunt inscram. Magis ẽ inquit in romulo
ad mirandum. qd ceteri quidu ex hominib
facti ẽc̃ dicunt᷑ minꝰ eruditis hominũ scłis fue¬
runt. ut fingendi qͥdẽ ꝓcliuis eẽt ratio cũ
imꝑiti facile ad credendum impellerent᷑. ro¬
muli autem ȩcatem minꝰ his sercentis annis
iam inueteratis litteris atq doctrinis. omĩ¬
umq illo antiquo er inculta hominũ uita
errore sublato fuisse cernimꝰ. Et paulopost
de eodẽ romulo ita loquit᷑ qd ad hunc ꝑ¬
tinet sensum. Ex quo intelligi potest inqͥt ꝑmł¬
tos annos ante homerum fuisse quam romu¬
lum: ut iam doctis hominib ac temporib ip¬

Expanded text:
atque ascensionem praedicantibus Christi, etiam ista atque ascensionem praedicantibus Christi, etiam ista miracula facta esse non credunt, hoc nobis unum grande miraculum sufficit, quod eam terrarum orbis sine ullis miraculis credidit. Recolamus etiam hoc loco illud quod de Romuli credita diuinitate Tullius admiratur. uerba eius ut scripta sunt inseram. "magis est" inquit "in Romulo admirandum, quod ceteri, qui dei ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut fingendi procliuis esset ratio, cum imperiti facile ad credendum impellerentur, Romuli autem aetatem minus his sescentis annis iam inueteratis litteris atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum uita errore sublato fuisse cernimus." et paulo post de eodem Romulo ita loquitur, quod ad hunc pertinet sensum: "ex quo intellegi potest" inquit "permultis annis ante Homerum fuisse quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ip
Abbreviated transcription (Latin):
bant. Homines qͥppe quos unius uelut mul¬
tum duarum linguarum fuisse nouerant: re¬
pente linguis omĩum gentium loquentes mi¬
rabilit̃ audiebant. Claudum ab uberib matͥs.
ad eoꝵ ũbum in xp̃i nomine post .xl. annos in¬
columẽ constitisse. sudaria de corporib eor ab¬
lata sanandis ꝑfuisse languentib. inuia qͣ fue¬
rant transituri positos in ordine innumerabiles
morbis uarus laborantes. ut ambulantiũ suꝑ
eos umbra transiret. continuo salutẽ solere reci¬
pere:⁊alia multa stupenda in xͥ nomine ꝑeos
facta. postremo etiam mortuos resurrexisse cer¬
nebant. Quȩ si ut legunt᷑ gesta ẽẽ concedunt:
ecce tot incredibilia trib illis incredibilibus
addimus. ⁊ ut credatur unum incredibile
qd de carnis resurrectione atq in celũ ascen¬
sione dicit᷑ multoꝵ incredibiliũ testimonia
tanta congerimꝰ. ⁊ nondũ ad credendum hor¬
renda duritia incredulos flectimus.

Expanded text:
runt. homines quippe, quos unius uel, ut mulrunt. homines quippe, quos unius uel, ut multum, duarum linguarum fuisse nouerant, repente linguis omnium gentium loquentes mirabiliter audiebant. claudum ab uberibus matris ad eorum uerbum in Christi nomine post XL annos incolumem constitisse, sudaria de corporibus eorum ablata sanandis profuisse languentibus, in uia, qua fuerant transituri, positos in ordine innumerabiles morbis uariis laborantes, ut ambulantium super eos umbra transiret, continuo salutem solere recipere et alia multa stupenda in Christi nomine per eos facta, postremo etiam mortuos resurrexisse cernebant. quae si, ut leguntur, gesta esse concedunt, ecce tot incredibilia tribus illis incredibilibus addimus et, ut credatur unum incredibile, quod de carnis resurrectione atque in caelum ascensione dicitur, multorum incredibilium testimonia tanta congerimus et nondum ad credendum horrenda duritia incredulos flectimus.
Abbreviated transcription (Latin):
isse. Horũtrium incredibiliũ pͥmũ nolunt isti
ueniunt uñ sit factum. si ñ credunt tercium.
dicat᷑ ⁊ credit᷑. Si credibilis non ẽ. unde toto
terrarum orbe iam credita ẽ: Si multinobi¬
les. sublimes. docti eam se uidisse dixerunt.
⁊ quod uiderunt diffamare curarunt: eis
mundum credidisse non mirum ẽ. s istos
adhuc credere nolle ꝑdurum ẽ. Si autem ut
uerum ẽ paucis. obscuris. minimis. in doctis.
eam se uidisse dicentib. ⁊ scribentib credidit
mundus: cur pauei obstinatissimi qui reman¬
serunt ipsi mundo iam credenti adhuc us¬
q non credunt: Qui ꝓpterea numero eri¬
guo ignobilium. infimoꝵ. imꝑitoꝵ hominũ cre¬
nanq ꝑsuadentium quȩ dicebant: mira fue¬
runt facta non ũba. Qui enim xp̃m in carne
resurrerisse et cum illa incȩlum ascendisse ñ
uiderant: id se uidisse narrantib ñ loquenti¬
b tantũ. s etiam mirifica facientib signa crede¬

Expanded text:
isse. Horum trium incredibilium primum nolunt isti isse. Horum trium incredibilium primum nolunt isti inveniunt unde sit factum, si non credunt tertium. dicatur et creditur. si credibilis non est, unde toto terrarum orbe iam credita est? si multi, nobiles, sublimes, docti eam se uidisse dixerunt et quod uiderunt diffamare curarunt, eis mundum credidisse non mirum est, sed istos adhuc credere nolle perdurum est; si autem, ut uerum est, obscuris, paucis, minimis, indoctis eam se uidisse dicentibus et scribentibus credidit mundus, cur pauci obstinatissimi, qui remanserunt, ipsi mundo iam credenti adhuc usque non credunt ? qui propterea numero exiguo ignobilium, infimorum, imperitorum hominum crenamque persuadentium, quae dicebant, mira fuerunt facta, non uerba. qui enim Christum in carne resurrexisse et cum illa in caelum ascendisse non uiderant, id se uidisse narrantibus, non loquentibus tantum sed etiam mirifica facientibus signa credide
Abbreviated transcription (Latin):
trunq incredibile quoꝵ uidemꝰ unum. alte¬
rum credimus. in eisdẽ litteris p̾dictum sit
ꝑquas credidit mundus:
liberalib disciplinis. ⁊ omĩno quantũ ad istor
doctrinas attinet impolitos. nonꝑlitos gͣm¬
matica non armatos dialectica non rethorica
inflatos piscatores xp̃s cum retib fidei ad ma¬
re huiꝰ scłi paucissimos misit: atq ita ⁊ ex omĩ
genere tam multos pisces.⁊ tanto mirabiliores
quanto rariores etiam ipsos philosophos cepit
Duob ilł incredibilib siplacet immo qr pla¬
cere debet: addamus hoc tercium. Iamgͦ tria
sunt incredibilia quȩ tamen facta sunt Incre¬
dibile ẽ xp̃m resurrerisse in carne: ⁊in celũ ascendisse
cũ carne Incredibile ẽ mundũremtam incredibi¬
lem credidisse. Incredibile ẽ hommes ignobiles
infimos paucissimos. imꝑitos. rẽtam incredibilẽ tã
efficacit̃ mundo ⁊ in illo etiã doctis ꝑsuadẽ potu¬

Expanded text:
trumque incredibile, quorum uidemus unum, altetrumque incredibile, quorum uidemus unum, alterum credimus, in eisdem litteris praedictum sit, per quas credidit mundus? liberalibus disciplinis, et omnino quantum ad saeculi doctrinas pertinet impolitos, non peritos gmatica, non armatos dialectica, non rhetorica inflatos, piscatores Christus cum retibus fidei, ad mare hujus saeculi paucissimos misit. Atque ita ex omni genere tam multos pisces, et tanto mirabiliores quanto rariores, etiam ipsos philosophos cepit. Duobus illis incredibilibus, si placet, imo quia placere debet, addamus hoc tertium. Jam ergo tria sunt incredibilia, quae tamen facta sunt. Incredibile est Christum resurrexisse in carne, et in coelum ascendisse cum carne; incredibile est mundum rem tam incredibilem credidisse; incredibile est homines ignobiles, infimos, paucissimos, imperitos, rem tam incredibilem tam efficaciter mundo, et in illo etiam doctis, persuadere potu
Abbreviated transcription (Latin):
co pulare. S hoc incredibile fuerit aliqͣndo.
trenum xp̃i corpus incęlum. resurrectio¬
nem carnis. ⁊ ascensionem insuꝑnas sedes:
paucissimis remanentib atq stupentibꝰ ł do¬
ctis uel indocłis. iam crediderunt ⁊ docti et in¬
docti. Sirem: credibilem crediderunt: ui¬
deant quamsint stolidi qui ñ credidint. Si aũt
res incredibilis credita ẽ: etiam hoc utiq incre¬
dibile ẽ. sic creditum eẽ qd incredibile ẽ. Hȩc
ꝗͥ duo incredibilia resurrectionem scilicet nr̃i
corporis inȩternum et rem tam incredibilẽ
mundum esse crediturum: idẽ ds̃ anteqͣm ł
unum hoꝵ fieret ambo futura eẽ p̃dix̃ unũ
duum incredibilium iam factum eẽ uidemꝰ:
ut qd erat incredibile credẽt mundꝰ. Cur id
qd̾ reliquum ẽ desꝑat᷑ut etiamhoc ueniat qd
incredibile credidit mundꝰ. sicut iam uenit
qd̾ similiter incredibile fuit ut remtam in¬
credibilem crederet mundꝰ qͣndoqͥdẽ hoc u¬

Expanded text:
copulare. sed hoc incredibile fuerit aliquando.copulare. sed hoc incredibile fuerit aliquando.terrenum Christi corpus in caelum, resurrectionem carnis et ascensionem in supernas sedes paucissimis remanentibus atque stupentibus uel doctis uel indoctis iam crediderunt et docti et indocti. si rem credibilem crediderunt, uideant quam sint stolidi qui non credunt. si autem res incredibilis credita est, etiam hoc utique incredibile est, sic creditum esse quod incredibile est. haec igitur duo incredibilia, resurrectionem scilicet nostri corporis in aeternum et rem tam incredibilem mundum esse crediturum, idem deus, antequam uel unum horum fieret, ambo futura esse praedixit. unum duorum incredibilium iam factum uidemus, ut quod erat incredibile crederet mundus: cur id quod reliquum est desperatur, ut etiam hoc ueniat quod incredibile credidit mundus, sicut iam uenit quod similiter incredibile fuit, ut rem tam incredibilem crederet mundus, quando quidem hoc u
Abbreviated transcription (Latin):
pore melius apud se tenere ut sensum haberet
iuttam. et eam sentientem atq uiuentem de di¬
gnabit᷑ celum suscipere aut susceptam non po¬
terit sustinere cum de re sentiat et uiuat ista me¬
liore quam ẽ corpꝰ omne cȩleste: S ideo nunc
non fit: quia nondum ẽ tempus quo id fieri
uoluit qui hoc qd uidendo iam uluit multo
mirabilius quam illud qd̃ abistis ñ credit᷑ fecit
Cur gͦ enĩ ñ uehementiꝰ ad miram᷑ in corporeos
animos celesti corpore potiores t̃renis illigari
corporib quam corpora licet t̾rena scdib quã¬
uis celestib tamen corporeis sublimari: nͥ qͥa
hoc uidere consueuimꝰ et hoc sumꝰ. illud uͦ ñdũ
sumꝰ nec aliquando adhuc uidimꝰ: Nam pro¬
fecto sobria ratione consulta mirabilioris eẽ
diuini oꝑis reꝑit᷑ incorporalib corporalia qͦ¬
dãmͦ atcexere: quam licet diuersa quia illa ce¬
lestia ista terrestria tamen corpora ⁊ corpora

Expanded text:
pore melius apud se tenere, ut sensum haberet pore melius apud se tenere, ut sensum haberet et uitam, et eam sentientem atque uiuentem dedignabitur caelum suscipere aut susceptam non poterit sustinere, cum de re sentiat et uiuat ista meliore, quam est corpus omne caeleste? sed ideo nunc non fit, quia nondum est tempus, quo id fieri uoluit, qui hoc quod uidendo iam uiluit multo mirabilius quam illud quod ab istis non creditur fecit. cur enim non uehementius admiramur incorporeos animos caelesti corpore potiores terrenis inligari corporibus quam corpora licet terrena sedibus quamuis caelestibus, tamen corporeis sublimari, nisi quia hoc uidere consueuimus et hoc sumus, illud uero nondum sumus nec aliquando adhuc uidimus? nam profecto sobria ratione consulta mirabilioris esse diuini operis reperitur incorporalibus corporalia quodam modo attexere quam licet diuersa, quia illa caelestia, ista terrestria, tamen corpora et corpora
Abbreviated transcription (Latin):
st̃ in celum elata. Neq enimnatura pateret᷑ ut
id qd̾ eẽt et̾ra nisi intr̃a maneret Hec ẽ magna
ratio sapientium. quoꝵ dñs nouit cogitatioẽs
qm̃uanȩ sunt. Sienim animȩ tantũmꝰ essemꝰ idẽ
sine ullo corpore sp̃s. ⁊ in cȩlohabitantes trena
ammalia nesciremꝰ. nob̃q futurum eẽ diceret᷑ ut
trenis corporib animandis quodamuincło mira¬
bili necterem᷑: non ne multo fortiꝰ argumentare¬
m᷑ id credere recusantes ⁊ diccremꝰ naturam ñ pa¬
tiut res in corporea ligamento corporeo uinciret᷑:
Et tamen plena ẽ t̃ra uegetantib animab hec
membra t̃rena. miro modo sibi conera atq im¬
plicita. Cur gͦ eodem uolente deo quifec̃ hoc a¬
nimal non poterit trenum corpꝰ incelestȩ corpꝰ
attolli. si animꝰ om̃i ac ꝑhoc etiam celesti corpore
p̃stabilior. treno corpori potuit illigari: Ant̃¬
rena particula tam exigua potuit aliqͥd cȩlesti cor¬

Expanded text:
"sunt in caelum elata; neque enim natura pateretur, ut "sunt in caelum elata; neque enim natura pateretur, ut id quod esset e terra nisi in terra maneret." haec est magna ratio sapientium, quorum dominus nouit cogitationes, quoniam uanae sunt. si enim animae tantummodo essemus, id est sine ullo corpore spiritus, et in caelo habitantes terrena animalia nesciremus nobisque futurum esse diceretur, ut terrenis corporibus animandis quodam uinculo mirabili necteremur: nonne multo fortius argumentaremur id credere recusantes et diceremus naturam non pati, ut res incorporea ligamento corporeo uinciretur? et tamen plena est terra uegetantibus animis haec membra terrena miro sibi modo conexa et implicata. cur ergo eodem uolente deo, qui fecit hoc animal, non poterit terrenum corpus in caeleste corpus attolli, si animus omni ac per hoc etiam caelesti corpore praestabilior terreno corpori potuit inligari? an terrena particula tam exigua potuit aliquid caelesti cor
Abbreviated transcription (Latin):
entium int̾rȩ puluere siue ut quidam int̃pre¬
tati sunt aggere exurgent: hi inuitam ȩc̃nam.
⁊ him opꝑbrium ⁊ confusionem ȩt̃nam. Et alio
piternum. et alia quȩ adhoc ꝑtinentia in li¬
broxx. posui siue quȩ ñposui. ettamen in eis¬
dem litteris scripta sunt. Uenient et hȩc. sic̃
ista uenerunt quȩ mereduli ñ putabant esse
uentura. Idem quippe ds̃ utraq ꝓmisit utraq
uentura eẽ p̃dixit: quemꝑhorrescunt numina
paganorum teste etiam porphirio nobilissimo
philosopho paganorum. S uidelicet homi¬
nes docti atq sapientes contra iuim tante aucto¬
ritatis quȩ omnia genera hominũ sicut tanto
ante p̃dirit in hoc credendum sperandumq
conuertit: acute sibi argumentari uident᷑ ad¬
uersus corpoꝵ resurrectionem idicere. qd̾ in .iiͦi.
de re publica libro a cicerone cõmemoratũ ẽ.
Nam cũ herculem ⁊ romulum exhominibꝰ dc̃s
ẽẽ factos asseueraret: quorum ñ corpora in qͥt

Expanded text:
entium in terrae puluere — siue, ut quidam interpreentium in terrae puluere — siue, ut quidam interpretati sunt, aggere — exsurgent, hi in uitam aeternam et hi in opprobrium et in confusionem aeternam. et alio piternum; et alia, quae ad hoc pertinentia in libro uicesimo posui, sine quae non posui et tamen in eisdem litteris scripta sunt, uenient et haec, sicut ista uenerunt, quae increduli non putabant esse uentura. idem quippe deus utraque promisit, utraque uentura esse praedixit, quem perhorrescunt nomina paganorum etiam teste Porphyrio, nobilissimo philosopho paganorum. CXLV. nes docti atque sapientes contra uim tantae auctoritatis, quae omnia genera hominum, sicut tanto ante praedixit, in hoc credendum sperandumque conuertit, acute sibi argumentari uidentur aduersus corporum resurrectionem et dicere quod in tertio de republica libro a Cicerone commemoratum est. nam cum Herculem et Romulum ex hominibus deos esse factos asseueraret: "quorum non corpora" inquit
Abbreviated transcription (Latin):
etiam futura iam fecit Uerum antequam ueni¬
at tempus quouoluit ut fieret qd̾ ante tem¬
pora uniuersa p̃sciuit atq disposuit: dicimꝰ
fiet quando ds̃ uoluerit. Si autem ñ solum
tempꝰ qđ futurum ẽ uerũ etiam utrum futu¬
rum sit ignoramꝰ. dicimꝰ fiet si ds̃ uoluerit Non
quia ds̃ nouam uoluntatẽ quam ñ habuit tẽ
habebit: s quia id qd ex eternitate in eiꝰ immu¬
tabili p̃paratum ẽ uoluntate tunc erit. Quappt̃¬
demꝰ iam impleri qd ꝓmisit abrahȩ dicens. in
semine tuobenedicent᷑ om̃s gentes: ita qd ei¬
Resurgent quierant inmonumentis. Et qd
ait erit cȩlum nouum ⁊ t̾ra noua ⁊ ñ erunt
memores pͥoꝵ nec ascendent in cor ipsoꝵ: s le¬
ticiam ⁊ ccultationem inuenient in ea. Ecce
ego faciam ierłm exultationem. ⁊ppłm meũ
lȩticiam: ⁊ exultabo in ierłm et letabor in ppło
tempore illo saluabit᷑ popłs tuus omĩs qͥ in¬
uentꝰ fuerit scriptus in libro. ⁊ multi dormi¬

Expanded text:
etiam futura iam fecit. uerum antequam uenietiam futura iam fecit. uerum antequam ueniat tempus, quo uoluit, ut fieret quod ante tempora uniuersa praesciuit atque disposuit., dicimus: "fiet quando deus uoluerit; si autem non solum tempus, quo futurum est, uerum etiam utrum futurum sit ignoramus, dicimus: „fiet, si deus uoluerit"; non quia deus nouam uoluntatem, quam non habuit, tunc habebit, sed quia id quod ex aeternitate in eius immutabili praeparatum est uoluntate tunc erit. ITdemus impleri quod promisit Abrahae dicens: in semine tuo benedicentur omnes gentes, ita quod ei prophetam: resurgent qui erant in monumentis, et quod ait: erit caelum nouum et terra noua, et non erunt memores priorum nec ascendet in cor ipsorum, sed laetitiam et exsultationem inuenient in ea. ecce ego faciam Hierusalem exsultationem et populum meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et laetabor in populo tempore illo saluabitur populus tuus omnis, qui inuentus fuerit scriptus in libro, et multi dormi
Abbreviated transcription (Latin):
cognitia deo fasẽ ut credamus qd eos tunc co¬
gnouerit ds̃ p̃cognitos ante constitutionẽm
mundi: S tunc cognouisse dictus ẽ. qd tunc
ut cognosceret᷑ effecit De his locutionũ mo¬
dis. iam insuꝑiorib libris memini disputa¬
tum. Scdm hanc gͦ uoluntatem qua dm̃ uel¬
le dicimꝰ qd̾ alios efficit uelle diamꝰ qd alies
uuit nec facit. Multa enim uolunt fieri scĩ ciꝰ
ab illo inspirata scã uoluntate nec fiunt. sicut
orant ꝓ quibꝰ̾dam pie scẽq et qđ orant ñ fac̃:
cum ip̃se ineis hanc orandi uoluntatẽ scõ spu
suo fecerit. Ac ꝑhoc quando scđm dm̃ uolunt
et orant scĩ ut quisq sit saluus: possumꝰ illo
mͦ locutionis dicere uult ds̃ ⁊ non facit. ut ip¬
sum dicamus uelle qui ut uelint isti facit.
Scdm uͦ illam uoluntatem suam quȩ cũ eiꝰ
p̃scientia sempiterna ẽ: ꝓfecto incȩlo et int̾ra oĩa
quȩcunq uoluit ñ solum p̃terita uel p̃sentia s

Expanded text:
cogniti a Deo, fas est ut credamus, quod eos tunc cocogniti a Deo, fas est ut credamus, quod eos tunc cognouerit Deus praecognitos ante constitutionem mundi; sed tunc cognouisse dictus est, quod tunc ut cognosceretur effecit. De his locutionum modis iam et in superioribus libris memini disputatum. Secundum hanc ergo uoluntatem, qua Deum uelle dicimus quod alios efficit uelle, quibus uult nec facit. multa enim uolunt fieri sancti eius ab illo inspirata sancta uoluntate nec fiunt; sicut orant pro quibusdam pie sancteque, et quod orant non facit, cum ipse in eis hanc orandi uoluntatem sancto spiritu suo fecerit. ac per hoc. quando secundum deum uolunt et orant sancti, ut quisque sit saluus, possumus illo modo locutionis dicere: "uult deus et non facit", ut ipsum dicamus uelle, qui ut uelint isti facit. secundum illam uero uoluntatem suam, quae cum eius praescientia sempiterna est, profecto in caelo et in terra omnia quaecumque uoluit non solum praeterita uel praesentia sed
Abbreviated transcription (Latin):
ueniunt. sic̃ mutat᷑ sol oculis sauciatis. ⁊ asꝑ qͦ¬
dãmͦꝰ exmiti. ⁊ ex delectabili molestꝰ efficit᷑. cũ
ipse apud se ipsummaneat idẽ qui fuit. Dicit᷑
etiam uoluntas dei quam facit incordibꝰ obe¬
dientium mandatis eiꝰ de qua dicit apłs ds̃¬
enim ẽ quioꝑat᷑ in uobis ⁊ uelle: sicut iustici.
dei ñ solum qua ipse iustꝰ eẽ dicit᷑. s illa etiã
quam in homine qui ab illo iustificat᷑ facit.
Sic et lex eiꝰ uocat᷑ quȩ potiꝰ ẽ hominũ: s ab
illo data hominib. Namutiq homines erant
quib ait iħs. In lege ur̃a scriptum ẽ: cũ alio lo¬
colegamus lex dei cius incorde eiꝰ. Scđm hanc
uoluntatem quam ds̃ oꝑat᷑. in hominib etiã
uelle dicit᷑ quod nom ipse uult s suos id uolen¬
tes facit: sicut dicit᷑ cognouisse quod ut cogno¬
sceret᷑ fecit a quib ignorabat᷑ Neq enim dicen¬
te apło nunc autem cognoscentes dm̃ immo

Expanded text:
veniunt: sicut mutatur sol oculis sauciatis, et asper quveniunt: sicut mutatur sol oculis sauciatis, et asper quodammodo ex miti et ex delectabili molestus efficitur, cum ipse apud seipsum maneat idem qui fuit. Dicitur etiam voluntas Dei, quam facit in cordibus obedientium mandatis ejus, de qua dicit Apos in nobis, et velle; sicut justitia Dei, non solum quia ipse justus est dicitur, sed illa etiam quam homo in homine, qui ab illo justificatur facit: sic et lex ejus vocatur, quae potius est hominum, sed ab ipso data hominibus; nam utique homines erant quibus ait Jesus: In lege vestra scriptum est, cum alio loco legamus: Lex Dei ejus in corde ipsius: secundum uoluntatem quam Deus operatur in hominibus, etiam uelle dicitur, quod non ipse uult, sed suos id uolentes facit; sicut dicitur cognouisse, quod ut cognosceretur fecit, a quibus ignorabatur. Neque enim dicente apostolo: Nunc autem cognoscentes Deum, immo
Abbreviated transcription (Latin):
hereret auctori: miseria similit̃ si eum desereret
secutura. qualis naturȩ huiꝰmodi conueniret
Quẽ similit cum p̃uaricatione legis dĩ ꝑ dei de¬
sertionem peccaturum ẽẽ p̃sciret: nec illi ad¬
emit arbitrii liberi potestatem. simul p̃uidens
quid boni de malo eiꝰ eẽt ipse facturus: qͥ de
mortali ꝓgenie merito iusteq damnata tan¬
tũ popłm grã sua collegit ut inde suppleat ct
instauret partem quȩ lapsa ẽ angłoꝵ: ac sie illa
dilecta et suꝑna ciuitas. non fraudet᷑ suoꝵ nu¬
luntatem dei: s tante ẽ ille sapientiȩ tan¬
teq uirtutis ut ieos exitꝰ siue fines quosbo
nos ⁊ iustos ipse p̃sciuit tendant omia quȩ
uoluntati eiꝰ uident᷑ adũsa. Acꝑhoc cũ ds̃ mu¬
tare dicit᷑ uoluntatẽ ut quibꝰ lenis erat u̾bi gr̃ã
reddat᷑ iratꝰ. illi potius quam ipse mutant᷑: ⁊¬
eum quodãmͦ mutatum in his quȩ patiunt᷑ in¬

Expanded text:
haereret auctori, miseria similiter, si eum desereret, haereret auctori, miseria similiter, si eum desereret, secutura, qualis naturae huius modi conueniret. Quem similiter cum praeuaricatione legis Dei per Dei desertionem peccaturum esse praesciret, nec illi ademit liberi arbitrii potestatem, simul praeuidens, quid boni de malo eius esset ipse facturus: qui de mortali progenie merito iusteque damnata tantum populum gratia sua colligit, ut inde subpleat et instauret partem, quae lapsa est angelorum, ac sic illa dilecta et superna ciuitas non fraudetur suorum nuluntatem Dei; sed tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis, ut in eos exitusnos et justos ipse praescivit, tendant omnia quae voluntati ejus videntur adversa; ac per hoc cum Deus mutare dicitur voluntatem, ut quibus lenis erat, verbi gratia, reddatur iratus, illi potius quam ipse mutantur, et eum quodammodo mutatum in his quae patiuntur in