comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quod romani tam rudes essẽt.
ut non dei gratia. sed suis meri¬
tis crederent se ẽẽ saluatos. qđ¬
quidem non ita de clarat in
omnib textus ipsius ȩpłe. q̃
om̃ib sensu ꝓfundior ẽ cre-¬
quod illi qui membra episto¬
larum inuno corpore colle¬
gerunt. illam iudicauerunt
sedere incapite:quȩ adurbem
di recta est: quȩ illo intẽpore
caput totius exticit orbis:¬
Nepła quam paulus apłs
seripsit ad romanos: qtan¬
tum exeius dextu intelligi po¬
test. questionem habet talem
lis operũ meritis p̃cedentib.
om̃ib gentib uensiit iusti¬
ficatio fidei que est in xp̃o
iħu. It non quia iustierant
homines crederent. sed ere¬
dendo iustificati. de inceps
iuste uiuere inciperent: Hoc
gͦ docere intendit apls: om¬
nib uenisse gratiã euangłii
propt̾ea etiam gratiam uo¬
cari ostendit: quia non qͣsi
debitum iusticiȩ reddicũ est:
sed gratuito datum. Ceꝑant
enim nonnulli qui exiudeis
crediderant. tumultu ari
aduersus gentes: et maximȩ

Expanded text:
quia Romani tam rudes erant, ut non Dei gratia, sed suis meritis crederent se esse salvatos. Sed hoc non ita declarat in omnibus textus ipsius epistolae, quae omnibus sensu profundior est. Iquod illi qui membra epistolarum in uno corpore collegerunt, illam judicaverunt sedere in capite, quae ad urbem directa est, quae in illo tempore caput totius exstitit orbistola quam Paulus apostolus scripsit ad Romanos, quantum ex ejus textu intelligi potest, quaestionem habet talem:lis operum meritis praecedentibus, omnibus Gentibus venerit justificatio fidei, quae est in Christo Jesu, ut non quia justi erant homines, crederent; sed credendo justificati, deinceps juste vivere inciperent. Hoc ergo docere intendit, omnibus venisse gratiam Evangelii propterea etiam gratiam vocari ostendit, quia non quasi debitum justitia redditum est, sed gratuito datum. Coeperant enim nonnulli qui ex Judaeis crediderant, tumultuari adversus Gentes, et maxime
Abbreviated transcription (Latin):
endum ab impiis:. dudet ca¬
men et ex ꝑsona xp̃idicit: in¬
uentus sũm non querentib.
Certum est autẽ quod gentes
erant que xp̃m nec querere
nouerant: nec ideo interroga¬
re didicerant. Inuenerunt
tamenquẽ nonquesierunt:
expandi manus meas adpo¬
pulum noncredentẽ et con¬
toto tempore mirabilia osten¬
dens: et nec sic credidistis
quanta sit pietas dei̾ut in
modum nutricis que uuit
paruulum ꝓficere ut ambu¬
let qui necdum ambulat.
expandit manus ut ad illã
ueniat. et dumad illã cupit
uemire discat ambulare.sic
deus bene ficiis sus. semꝑ
ad secolendum iudeos pro¬
in sua claudicatione rema

Expanded text:
endum ab impiis; audet taendum ab impiis; audet tamen, et ex persona Christi dicit: Inventus sum a non quaerentibus me. Certum est autem, quod gentes erant quae Christum nec quaerere noverant, nec de eo interrogare didicerant. Invenerunt tamen quem non quaesierant, xpandi manus meas ad populum non credentem et conoto tempore mirabilia ostendens, et nec sic credidistis, quanta sit pietas Dei: ut in modum nutricis, quae vult parvulum proficere ut ambulet, qui necdum ambulat, expandit manus, ut ad illam veniat: et dum ad illam cupit pervenire, discat ambulare. Sic Deus beneficiis suis semper ad se colendum Judaeos proin sua claudicatione rema
Abbreviated transcription (Latin):
moyses dicit. Ego ademu¬
lationem uos adducã in non
gentem: ingentẽ insipientẽ:
do gentem insipientem: ex po¬
suit quid dixerit in nongen¬
tem: quasi quod ne gens dicen¬
da sit: que insipiens est. De cuiꝰ
tamen fide ir ritandum dicit
populum iudaicum: quia
illi ad prehendert̃ quod isti
respuerunt: Uel certe. in non
gentemingentẽ insipientem:
quia cum eẽt gens insipiens.
omĩs popłs idola colens:tam̃
gentilitatẽ credendo de posu¬
p̃putium iusticia legis custo¬
diat: nonne p̃putium eius in
circũcisione reputabit᷑. Ut hic¬
sensus sit. Ego ademtlationẽ
Isaias autemaudet et dicit.
inuentus sum non querentib
me: palã apparui his qui me
non incerrogabant. Mortẽ¬
enimcontẽpnens. et ꝑsecutio¬
nes quȩ inferebant᷑: quã uis
sciret sibi inminere ꝑiculũ:
audet tamen et p̃dicat u̾ibũ
ei. Sicut et paulus dicebat.
scio quia uincula et carceres
manent me inhierosolimis:
et ysaias sciebat quidem con¬
temnendũ seeẽ. et inter fici¬

Expanded text:
Moysi, Ego ad aemulationem vos perducam in non gentem; in gentem insipientem do, gentem insipientem, exposuit quid dixerit, in non gentem: quasi quod nec gens dicenda sit quae insipiens est. De cujus tamen fide irritandum dicit populum Judaicum, quia illi apprehenderunt quod isti respuerunt. Vel certe in non gentem, in gentem insipientem; quia cum esset gens insipiens omnis populus idola colens, tamen gentilitatem credendo deposupraeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius in circumcisionem reputabitur et isensus: Ego in aemulationem Esaias autem audet et dicit inventus sum non quaerentibus me palam apparui his qui me non interrogabant contemnens et persecutiones, quae inferebantur, quamvis sciret sibi imminere periculum, audet tamen et praedicat verbum Dei; sicut et ipse Paulus dicebat: Scio quia vincula et carceres manent me in Hierosolymis, t Isaias sciebat quidem secandum se esse, et interfici
Abbreviated transcription (Latin):
liqui michi septẽ milia uiroꝵs.
qui non curuauerunt genu
ante baal.sicergo et inhoc
tempore: reliquie scd̃m ȩlecti¬
onem salue facte sunt. Hon¬
enimait. relicta sunt michi.
aut reliquerunt se michi:
sreliqui michi: Sic ergo in¬
quit et in hoc tẽpore. reliqͥe
ꝑelectionem gratiȩ saluȩ
sacte sunt.Si autẽ gr̃a: iam
non exoꝑib. alio quin gr̃a
lam nonẽ gr̃a. etconec tens
illa que iam supra inter po¬
sui: Quid ergo inquit: et
huie interrogationi respon¬
dens: quod querebat inquit
isrł̃. hoc non est consecutus:
e lectio autẽ consecuta est. ce¬
teri uero excecatisunt. In hac
ergo electione. et in his reli-¬
quiis. quȩ ꝑelectionẽ gratiȩ
facte sunt: uoluit intelligi
plebem. quam ꝓpterea deris
non repptilit quia pr̃sci¬
uit: Hec est illa electio. qͣ eos
quos uoluit elegit inxp̃o an
te constitutionẽ mundi. ut
essent sciet ĩmaculati in
conspectu eius incaritate:
p̃destinans eos inadoptio¬

Expanded text:
liqui mihi septem millia virorum, liqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genu ante Baal. Sic ergo et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae factae sunt. enim ait, relicta sunt mihi, aut reliquerunt se mihi, sed reliqui mihi. Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae salvae  factae sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia. Et connectens illa quae jam supra interposui, Quid ergo? et huic interrogationi respondens, Quod quaerebat, inquit, Israel, hoc non est consecutus; electio autem consecuta est; caeteri vero excaecati sunt . In hac ergo electione, et in his reliquiis, quae per electionem gratiae factae sunt, voluit intelligi plebem, quam propterea Deus non repulit, quia praescivit. Haec est illa electio, qua eos quos volte constitutionem mundi, ut essent sancti et immaculati in conspectu ejus in caritate, praedestinans eos in adoptio
Abbreviated transcription (Latin):
scicut. Hec est igitur pr¬
destinatio: quam de fendi¬
mus: unde aliquando eadlẽ
non p̃destinatio significat
etiam nomine p̃scientie:
reppulit detis plebem suam
quam presciuit: Hoc quodat
presciuit. non recte intellegit̃.
nisi p̃destinauit: quod eutũ¬
stantia ipsius lectionis osten¬
dit Loquebatur enim dere¬
liquiis iudeorum: quȩ salue
factȩ sunt ꝑeuntib cęteris:
Nam suꝑius dixerat. ad isił
dixisse ꝓpħam: Totadie ex¬
tendi manus meas adpopu¬
lum noncredentẽ: et contra¬
dicentem. Et tanquã respon
reppulit deus plebem suam:
absit. Nam et ego israhelita
sum exsemine abrahamde
tribu beniamin:tanquam
diceret: nam et ego ex ipsa ple¬
resum. de inde addidit: non
reppulit ds̃ plebẽ suã. quã p̃¬
sciuit. atq ut osten iret dei¬
qra fuisse relictas reliquias.
ra:quem admodum interpe¬
ꝓphetas tuos occiderunt:al¬
taria tua suffoderunt: et ego
relictus sum solus: et querunt
animã meam: sed quid dicit
illiresponsum diuinum: re¬

Expanded text:
. Haec est igitur praedestinatio, quam defendimus. Unde aliquando eadem praedestinatio significatur etiam nomine praescientiae, repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Hic quod ait praescivit, non recte intelligitur, nisi praedestinavit, quod circumstantia ipsius lectionis ostendit. Loquebatur enim de reliquiis Judaeorum, quae salvae factae sunt pereuntibus ceteris. Nam superius dixerat ad Israel, dixisse Prophetam: Tota die extendi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem. Et tanquam respondrepulit Deus plebem suam? Absit; nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, tribu Benjamin. Tanquam diceret: Nam et ego ex ipsa plebe sum. Deinde addidit, unrepulit Deus plebem suam, quam praescivit. » Atque ut ostenderet gratia Dei relictas esse reliquias, ra, quemadmodum interpeprophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam. Sed quid dicit illi responsum divinum? Re
Abbreviated transcription (Latin):
enim quicumq inuocaue¬
rit nomen dominisaluus
erit. Non utiq salute cor¬
poris. quam multi habent.
et qui non inuocant nom̃
dñi: s illam salutẽ de qua

Expanded text:
est, qui inuocauerit nomen domini. saluus erit non utique salute corporis, quam multi habent, et qui non inuocant nomen domini, sed illa salute, de qua
Abbreviated transcription (Latin):
sum est quomodo factũ est
subhelia. tibi omnẽ popłm
ꝓpħa simul putauerat refu¬
tatum: Inueniunt᷑ septem
milia uiri qui ꝑmanserunt
intestamento dei: sic factum
sit etiam in aduentu xp̃i et
his temporib quando pre¬
Siautem giatia. iamnon ex
oꝑib alioquin gratia iam ñ
est gratia. Hec est electio gra¬
tie: idẽ electio qua ꝑ deigratiã
homines eliguntur. Hec est
inquam electio gratiȩ: qua
omĩa bona merita p̃ueniun¬
tur humana.Sienim ullis
bonis meritis datur. iã non
giatis datur. s debitũ reddi¬
tur:. Ac ꝑhoc non uero nomi¬
ne gratia nuncupat᷑: ubi m̃¬
ces. sicut idem dicit apłs im
gratuita. nchil inuenit in
homine cui merito debeat᷑.
quod bene intellegitur in eo
quod dictum est. Pronichi¬
lo saluos facies eos: ꝓfecto ip¬
la dat meritanon mentis
ladur: Preuenit ergo etiam
fidem exqua bona omia oꝑa
incipiunt iustus enĩ sicut
scriptũ est. exfide uiuit.

Expanded text:
s est, quomodo sicut factum est sub Elia, ubi omnem populum Propheta simul putaverat repudiari, inveniuntur septem millia viri, qui permanserunt in Testamento Dei, sic factum est etiam in adventu Christi, et his temporibus quibus praesi autem gratia, iam non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. haec est electio gratiae, id est electio, qua per dei gratiam homines eliguntur, haec est, inquam, electio gratiae. qua omnia bona merita praeueniuntur humana. si enim ullis bonis meritis datur, iam non gratis donatur, sed debita redditur, ac per hoc non uero nomine gratia nuncupatur, ubi merces, sicut idem dicit apostolugratuita, nihil inuenit in homine, cui merito debeatur — quod bene intellegitur et in eo, quod dictum est: pro nihilo saluos facies eos — profecto ipsa dat merita, non meritis datur. praeuenit ergo etiam fidem, ex qua omnia bona opera incipiunt; iustus enim, sicut scriptum est, ex fide uiuit.
Abbreviated transcription (Latin):
mouetur: quomodo de bono
dlo digne dictum uideatur:
quodipse dederit oculos re¬
siduo isrł quib non uideat.
merces incredulitatis ipsoꝵ:¬
scd̾m ea quȩ insuꝑiorib de

Expanded text:
movetur, quomodo de bono Deo digne videatur dictum, quod ipse dederit oculos residuo Israel quibus non videat, merces incredulitatis, secundum ea quae in superioribus e
Abbreviated transcription (Latin):
cum posteris prenuntiabãt:
iustitiam quȩ exlege est qui
fecerit homo uiuet in ea
Honait qui fecerit eã anuet¬
inea: Ut intellegas legem in
hoc loco ꝓ ipsis operib posi¬
tam. Qui autem uiuebant
inhis oꝑib: timebant utiq
sinon eam fecissent. ne lapidla¬
tionem. uł crucẽ. uł aliquid
huiꝰ modi paterent᷑: Ergo
qui fecerit ea inquit: uiuet
inillis. idest habebit p̃mi¬
mium: ne inista morte pu¬
niatur: Nonergo apud dm̃:
cuiꝰ ex fide siquis in hac uita
aixerit: cum hinc excesserit.
cunc eum magis habebit
p̃sentissimum p̃mium:
sic dicit. ne dixeris incorde
tuo: quis ascendet incęlum:
idest xp̃m deducere. aut quis
descendit in abyssum: hoc
est xp̃m ex mortuis reuocare.
s quid dicit: prope ẽ uerbum
inoretuo: et incorde tuo:¬
de deutero nonio assũptum
sit. et apls scribat. quia iusti¬
tia quȩ ex fide est. ipsa hec diẽ
quȩ et xp̃s: sine dubio quȩ in
deutero nomio dicuntur. apls
de nobis incelum et accipiet

Expanded text:
eum posteris praenuntiabant. eum posteris praenuntiabant. justitiam quae ex lege est qui fecerit homo vivet in ea. » Non ait, qui fecerit eain ea, ut intelligas legem in hoc loco pro ipsis operibus positam, qui autem vivebant in his operibus, timebant utique, ne si non ea fecissent, lapidationem, vel crucem, vel aliquid hujus modi paterentur. Ergo qui fecerit ea, inquit, vivet in illis, id est, habebit praemium, ne in ista morte puniatur. Non ergo apud Deum, cujus ex fide, si quis in hac vita vixerit, cum hinc excesserit, tunc eum magis habebit praesentissimum praemium. dicit ne dixeris in corde tuo quis ascendit in caelum id est Christum deducere aut quis descendit in abyssum hoc est Christum ex mortuis revocare sed quid dicit prope est verbum in ore tuo et in corde tde Deuteronomio assumpta sint, et Apostolus scribat quia justitia, quae ex fide est, ipsa haec dicit, quae est Christus; sine dubio quae in Deuteronomio dicuntur, Apost nobis in coelum, et accipiet
Abbreviated transcription (Latin):
quippe dr̃ ꝓpt̾ quẽ fiunt om̃ĩa
quecumq aliquo fiunt offi¬
cio: Nam inter officiũ et finẽ
hoc distat: quod officiũ est
ineis quȩ facere debemus: fi¬
nis ꝓꝑterquem facimus. Qa
itaq illa omĩa ꝓpter xp̃m fi¬
ebant. qtĩẽ filisꝰ isrł in his quȩ
fiebant non intellegebant :
hoc significabat tielamen quł
eos usꝙ infinem nonsinebat
intendere. idẽ usq ad faciem
moysi: qtiȩ significabat xp̃m.
s ideo dictum est quod euacu¬
etur hȩc gloria: quia om̃s
umbrȩ significantes euaeu¬
antur.: eumres quȩ significan¬
tur aduenerint. quẽ admo¬
dum enim scientia que nũc
est. euiactiabit᷑. sicut idem dĩ
apłs. cum uenerit illa quã
dicit facie ad faciem: sic et
ista quȩ inumbris tradita
erant iudȩis inueteri testa¬
mento. ne cesse fuit euacua¬
ri. reuelatione testamenti no
ii. nec sane om̃s inillo poplo
illas uimbras testamenti ue¬
teris siguratum. Neq em̃
hec ipse moyses et ceteri pro¬
phetȩ. non intellegebant q̃

Expanded text:
quippe dicitur propter quem fiunt omnia quaecumque aliquo fiunt officio. Nam inter officium et finem hoc distat, quod officium est in eis quae facere debemus, finis propter quem facimus. Quia itaque illa omnia propter Christum fiebant, quem filii Israel in eis quae fiebant non intelligebant; hoc significabat velamen, quod eos usque in finem non sinebat intendere, id est, usque ad faciem Moysi, quae significabat Christum. Sed ideo dictum est quod evacuetur haec gloria, quia omnes umbrae significantes evacuantur, cum res quae significatur advenerit. Quemadmodum enim scientia quae nunc est, evacuabitur, sicut idem dicit apostolus, cum venerit illa quam dicit, facie ad faciem : sic et ista quae in umbris tradita erant Judaeis in Vetere Testamento, necesse fuit evacuari revelatione Testamenti Novi. 27. Nec sane omnes in illo populo illas umbras Testamenti Veteris figuratum: neque enim haec ipse Moyses et caeteri Prophetae non intelligebant, qui
Abbreviated transcription (Latin):
est distinctio iudȩi et greci.
neq gentilem nominauit
s in eo quod ait omĩs. osten¬
dit deutroq popło. ut qui¬
cumq sincera fide rectisq
oꝑib deo ingemuerit. sal¬

Expanded text:
enim distinctio Judaei et Graeci, neque gentilem nominavit: sed in eo quod ait, omnis, ostendit de utroque populo, quia quicunque sincera fide rectisque operibus Deo ingemuerit, sal
Abbreviated transcription (Latin):
quod dixit. quomodo autem
p̃dicabunt nisi mittantur:
sic accipiamus abapło dictũ.¬
non possumꝰ p̃dicare. nec ad¬
nunciandi nobis uirtus ulla
subsisteret: nisi ad eẽt nobis
ipse qui misit: quod si p̃dican¬
cib nob̾ audire ñ uultis:. ur̃a
iam culpa esta sic ñ audientes
non creditis: et non credentes
non inuocatis: et non intioca¬
ntes salui ẽẽ nequitis.s quia
illi missi sunt adp̃dicationẽ:
idcireo dehis qui abipsomissi
sunt. scriptum est quod sequi¬
tur. Quam speciosi pedes e¬
les dicat: puto. Qd̾ qͣmuis a¬
micus sit quis littere. negare
non possit. neq enim in ridi¬
sensum: ut euangelistarum
pedes corporeis oculis uider
possint. ꝓpterea pucet abeo
decoros dici et speciosos. S
illi sunt decori et speciosi pe¬
des. qui ambulant ꝑuiam
osos euangelizantium pedes.¬
talem uiam merentur ince¬
dicit dñe quis credidit audi¬
tui nr̃o: Quis hic ꝓraro
dictum est: et obseruare de¬
bemus quod sermohic.in

Expanded text:
quod dixit, Quomodo autem quod dixit, Quomodo autem praedicabunt nisi mittantur? sic accipiamus, quasi dicat Anon possumus praedicare, nec annuntiandi nobis virtus ulla subsisteret, nisi adesset nobis ipse qui misit. Quod si praedicantibus nobis audire non vultis, vestra jam culpa est, etsi audientes non creditis, et non credentes non invocatis, et non invocantes salvi esse nequitis, quia ergo missi sunt ad praedicationem, idcirco de his qui ab ipso missi sunt, scriptum est: Quam speciosi pedes eles dicat, puto quod quamvis amicus sit quis litterae, negare non possit. Neque enim in id ridisensum, ut Evangelistarum pedes qui corporeis oculis videri possunt, putet ab eo decoros dici et speciosos; sed illi sunt decori et speciosi pedes, qui ambulant per viosos evangelizantium pedes,talem viam merentur incerit: Domine, quis credidit auditui nostro? quis pro raro dictum est, et observare debemus, quod sermo hic in
Abbreviated transcription (Latin):
non crediderunt: et ideo non
inuocant eum cui noncredi¬
ma eos conclusione constrin¬
git: salus inquit non est nͥ
credenti.: nemo uero inuocat:
quia non creditis:non inuo¬
catis. et quia non inuocatis:.
non saluamini: S quomͦ
inquit credent eiquẽ non
audierunt: Possumꝰ sic in¬
ne positum: uł apłos eius p̃¬
dieantes de eo audire nolue¬
runt. Quomodo autem
mittantur: In hoc magis
ꝑp̃dicantium sermonẽ xp̃m
ostendit audire: inquib scđm
ea que supradiximꝰ xp̃c loqui
et docere monstratur: In hoc¬
dicabunt. nisi mittantur: dif¬
ficultas quedam inhoc sermo¬
ne uidecur exsurgere.Si eñi
ita intellegamꝰ quod ꝓpt̾ea
non p̃dicent quia non mittan¬
tur:nullo autẽ p̃dicante.non
audiunt: non credentes aut̃e.
non inuocabunt:non inuo¬
cantes non saluabunt᷑.Colli¬
gitur exhis.ut causa quanon
sunt saluati. adinitium red̾e¬
at auctoris. qui non miserit
p̃dicatores. s magis ad illũ
nos qui rectior est incellegen¬
tiȩ tramitem deflectamꝰ. Et

Expanded text:
non crediderunt, et ideo nec invocant eum in quem non credima eos conclusione constringit: Salus, inquit, non est nisi invocanti; nemo vero invocat quia non creditis, non invocatis; et quia non invocatis, non salvamini. Sed quomodo, inquit, credent ei quem non audierunt? Possumus sic inne positum, vel Apostolos ejus praedicantes de eo audire noluerunt. Potest autem dicante? In hoc magis praedicantium sermone Christum ostendit audiri, in quibus secundum ea quae supra diximus, Christus loqui et docere monstratur. Qdicabunt nisi mittantur? Difficultas mihi quaedam in hoc sermone videtur exsurgere. Si enim ita intelligamus quod propterea non praedicent quia non mittantur, nullo autem praedicante non audiant, non credentes enim non invocabunt, non invocantes non salvabuntur, colligitur ex his, ut causa qua non sunt salvati, ad vitium redeat auctoris qui non miserit praedicantes. Sed magis ad illum nos, qui rectior est, in intelligentiae tramitem deflectamus, et
Abbreviated transcription (Latin):
scendet incȩlum nisi quidescen
dit de celo.filius hominis qui
eum incȩlo ẽẽ tantũmodo:ua¬
care autem p̃sentia eius abissũ:
ideo iustitia que exfide est dicit:
Nedixeris incorde tuo.quis a¬
scendet incelum:et quasi simi¬
mente et cogitatione descendat
in habyssum. putans ibitan¬
tum contineri xp̃m: quasi simi¬
le sit xp̃m reuocare amortuis
ita subrungit: hoc est xp̃mre¬
ducere amortuis.S ita inquit
debes sentire dexp̃o:tanquã
tate et iustitia dei. Hec autem
omia non inloco querunt᷑. s
ubiq asseruntur.neq abimis
locis euocantur. sm̃te sola. in¬
tellectuq capiunt᷑: Tanquã
uerbum ergo et sapientia ꝓpe¬
te est iore tuo et incordetuo.

Expanded text:
scendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui eum in coelo esse tantummodo, vacare autem ejus praesentia abyssum, ideo justitia quae ex fide est, dicit: Ne dixeris in corde tuo: Quis ascendit in coelum? et quasi simimente et cogitatione descendat in abyssum, putans ibi tantum contineri Christum, quasi simile sit Christum revocare a mortuis, ita subjungit, hoc est Christum reducere a mortuis. Sed ita, inquit, debes sentire de Christo, tanquam entia, et justitia Dei; haec autem omnia non in loco quaeruntur, sed ubique adsunt, neque ab infernis locis evocantur, sed mente sola intellectuque capiuntur. Tanquam verbum ergo et sapientia prope est in ore tuo et in corde tuo.
Abbreviated transcription (Latin):
locus ad illud refert᷑ quod
suꝑitis dixit: u̾bum eñi con¬
sũmans et breuians faciet
dominus suꝑ terram: Remo¬
tis enim innumerabilib et
multi plicib sacramentis.
quib iudaicus poptilus pre¬
mebatur: ꝑmiscđiam dei fa¬
ctum est. ut breuitate con¬
fessionis fidei ad salutẽ per¬
tieniremus: Qua consũma¬
tione atq breuitate latro
iustificatus est: qui de fixis
incruce om̃ib menbris. et
habens libera hec duo.corde
credidit adiustitiam: ore con¬
fessus ẽ adsalutem.statimq
atidire meruit: hodie mecũ
eris inparadiso: Dicit em̃¬

Expanded text:
locus ad illum refertur quod superius dixit: Verbum enim consummans et brevians fecit Dominus super terram. Remotis enim innumerabilibus et multiplicibus sacramentis, quibus Judaicus populus premebatur, per misericordiam Dei factum est, ut brevitate confessionis fidei ad salutem perterram: qua consummatione atque brevitate latro justificatus est, qui defixis in cruce omnibus membris, et habens libera haec duo, corde credidit ad justitiam, ore confessus est ad salutem, statimque audire meruit: Hodie mecum eris in paradiso. Conse
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpbetare: quib creditũ fue¬
rat predicationis offitium
et ipsicum raritate credenti¬
um precipue de populo issł
uiderent: dicentes addñm.
Dñe quis credet auditumr̃.¬

Expanded text:
phetare, quibus creditum fuerat praedicationis officium; et ipsi cum raritatem credentium praecipue de populo Israel viderent, dicunt ad Dominum: Domine, quis credidit auditu
Abbreviated transcription (Latin):
gentium s et hiqtu eriudes
credere uoluerunt: Et unis
credentium effectus ẽ. pops
exquo ostenditur. nongento¬
minũ uoluntates. atq itafis¬
tum est. ut impleretur llio
quod dictum est ꝑoseȩ. uori¬
do non plebem meam. plebe
icam: Hoc est popłigentiã
Et quib prius dicebatur. non
plebs mea uos: nunc uocẽtur
filii deiuiui. qđ non solũ de
gentib dicere uidetur: s etũ¬
et dehis qui ex isrł multitudi¬
ne crediderunt. uasa miscsie
et electionis appellat. I saus¬
autẽ clamat ꝓ isrł. si fuerit
numerus filiorum ifrł tanqt̃a.
harena maris: reliquiȩ saluȩ
fient Prouidens et enimde
futtris ꝓpħa: tudebat quod
plurimi ex isrł et hi maxime.
qui harenȩ maris cõparant᷑.
ꝑduritiam suam. et cormͣpe¬
nitens. futurierant uasa ire.
aptata ad ꝑdicionẽ. non cre¬
dentes uitȩ suȩ: s dm̃ maiesta¬
tis erucifigentes. si ergo inqul
quam harena maris sunt. Re
sunt Utramq et enim ꝓmissi¬
inemquȩ ad abraham facta ẽ.¬

Expanded text:
est, sed et hi, qui ex Iudaeis credere uoluerunt, et unus credentium effectus est populus. ex quo ostenditur non gentminum uoluntates atque ita factum est, ut impleretur illud, quod dictum est per Osee: uocaui non plebem meam plebem meam, hoc est populum gentium, et, quibus prius dicebatur: \'non plebs mea\', nunc uocentur filii dei uiui. quod ne solum de gentibus dicere uideretur, etiam eos, qui ex Israhelis multitudine crediderunt, uasa misericordiae et electionis appellat. cla clamat pro Israel: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiae salvae fient. Providens etenim de futuris Propheta, videbat quod plurimi ex Israel, et hi maxime qui arenae maris comparantur, per duritiam suam et cor impoenitens futuri erant « vasa irae, aptata ad perditionem, » non credentes vitae suae, sed Dominum majestatis crucifigentes; si ergo, inquit, quam arena maris sunt; relsunt, utrumque etenim promissionis, quae ad Abraham facta e
Abbreviated transcription (Latin):
terram P ossumus autẽ totiꝰ
doctrine uerbum. dicere bre¬
uiatum: ut quod prius lex
& ꝓpħe continebant in lati¬
tudine preceptor quib illa
extoto corde tuo ⁊ertota aĩa tua
& extotis uiribustiis: et ꝓximũ
sermonibꝰ breuiauit: Potest
lum quod credentib tradit᷑.
In quototius mysterii suimma.
paucis conera sermonib con¬
dominus sabaoth reliquiss
nob̃ sem̃ sicut sodoma facti
essemus:et sicut gomorra si¬
miles fuissemus: Quodhic
ait reliquissz nobis semen: hoc
uasa. debito supplicio periert̃.
et ut non om̃s ꝑissent. sicut in
sodoma et gomorra:non meri¬
tum eorũ fecit. s gratia dei. re¬
linquentis semen. unde alia
messis toto orbe consuirgeret.
hoc et paulo post. sic ergo inqͥt
et in hoc tempore: reliquie ꝑ
electionem gratie salue facte
sunt. Si autem gratia.iam non
exoꝑib alioquin gratia. iam
dicemus:quod gentes que
non sectabantur iustitiam.
ad prehenderunt iustitiam:
Iustitiam autem: quȩ ex fide
est. Si non ita est ut dicimꝰ.

Expanded text:
ti. Possumus et totius doctrinae verbum dicere breviatum, ut quod prius lex et prophetae continebant in latitudine praeceptorum veniens ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex totis viribus tuis, et proximum sermonibus breviavit. Potest li, quod credentibus traditur, in quo totius mysterii summa paucis connexa sermonibus conDominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus. Quod hic ait, reliquisset nobis semen; hoc s vasa debito supplicio perierunt. Et ut non omnes perissent sicut in Sodoma et Gomorrha, non meritum eorum fecit, sed gratia Dei relinquentis semen, unde alia messis toto orbe consurgeret. Hoc et paulo post: Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem gratia, jam non edicemus quod gentes quae non sectabantur iustitiam adprehenderunt iustitiam iustitiam autem quae ex fide est
Abbreviated transcription (Latin):
exgentib. Quos et uocauit
isset. sicut nos. quos uocauit:
non solum ex iudȩis s etiam
erxgentib. Suꝑiora enim qͥsi
quos et uocauit nos. nonso¬
lum exiudȩis s etiã exgenti¬
b: similitudinẽ uidecur ad¬

Expanded text:
git quos et vocavit isset, sicut nos, quos vocavit non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus. Superiora enim quasi quos et vocavit nos non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus, similitudinem videtur a
Abbreviated transcription (Latin):
sigulo. quare me sic fecisti:
sigulus enim habet potestatẽ.
deeodem luto. aut eadem mas¬
saaliud uas facere inhonorẽ:
aliud incontumeliam : Et̃no¬
igitur silentio conticesce. scito
fragilitatem tuam: et deo mor¬
onem: qui fecit quod uoluit:
ut inalios clemens.inalios
seuerus existeret: Beinde secu¬
tus tam magnum abditumq
secretum quantum aꝑiendũ
esse hominib iudicarut. et
aperuit dicens. Quodsi uolẽs
facere potentiam suam. susti¬
nuit inmulta patientia uasa
gratia dei. non solũ adiutoriũ:
uerum etiã documentũ: Ad¬
iutorium scilicet inuasis mi¬
sericordiȩ.: Inuasis autẽ ire.
documentũ: In eis autẽ osten¬
dit iram et de monstrat poten¬
tiam suam: quia tã potensẽ.
bonitas. ut bene uitatur etiã
malis: et ineis notas facit diui
stitia punientis: hocuasis mi¬
sericordiȩ dimittit gratia libe¬
rantis: Necbeneficrum qđ non
nullis gratis tribuit᷑ appareret:
nisi deus aliis exeadem massa
pariter reis.iusto iudicio con¬

Expanded text:
igulo: quare me sic fecisti? — figulus enim habet potestatem de eodem luto et de eadem massa aliud uas facere in honorem, aliud uero in contumeliam igitur silentio conticesce et scito fragilitatem tuam et deoonem, qui fecit, quod uoluit, ut in alios clemens, in alios seuerus existeret : Quitus, tam magnum abditumque secretum, quantum aperiendum esse hominibus judicavit, aperuit dicens: Si autem volens rare potentiam suam, attulit in multa patgratiae dei non solum adiutorium, uerum etiam documentum, adiutorium scilicet in uasis misericordiae, in uasis autem irae documentum; in eis enim ostendit iram et demonstrat potentiam suam, quia tam potens est bonitas eius, ut bene utatur etiam malis, et in eis notas facit diuitstitia punientis, hoc uasis misericordiae dimittit gratia liberantis. nec beneficium, quod quibusdam gratis tribuitur, appareret, nisi deus aliis ex eadem massa pariter reis iusto supplicio con
Abbreviated transcription (Latin):
ingłam: Nonenimom̃s iudeos
s ex iudeis: nec om̃s om̃ino
homines gentiles. s exgentib.
Una est enim exadam massa
peccatorum et impiorũ: in qͦ
iudei et gentes remota gr̃a dei.
adunã ꝑtinent consparsionẽ:
Si enĩ figulus lutiex eadem
massa facit aliuduas in hono

Expanded text:
in gloriam. Non enim omnes Judaeos, sed ex Judaeis: nec omnes omnino homines Gentium, sed ex Gentibus. Una est enim ex Adam massa peccatorum et impiorum, in qua et Judaei et Gentes remota gratia Dei ad unam pertinent conspersionem. Si enim figulus luti ex eadem conspersione facit aliud vas in
Abbreviated transcription (Latin):
ad iutorem euangelii. more
me dici ꝑ alim̃ta curas: nisi qd̃
idcirco fiunt. exteriora mira¬
cula. ut mentes hominum ad
interiora ꝑducant: quateͥnus
ꝑ hoc quod mirum uisibiliter
ostenditur. eaquȩ mirabiliora
sunt inuisibilia credantur:
Signo quippe turtutis. pater
publii sanandus fuerat: tit
mente reuiuesceret. dũ mira¬
theo autẽ ad hibendũ foris mi¬
raculũ non erat: quia iãtotus
intus uiuebat: Quidẽ igit᷑
mirũ. si ꝓbata fide crebromi¬
racula non fiunt: quando hec

Expanded text:
adjutorem Evangelii more medici per alimenta curas, nisi quod idcirco fiunt exteriora miracula ut mentes hominum ad interiora perducantur, quatenus per hoc quod mirum visibiliter ostenditur, ea quae admirabiliora sunt invisibilia credantur? Signo quippe virtutis pater Publii sanandus fuerat ut mente revivisceret, dum ad satheo autem adhibendum foris miraculum non erat qui jam totus intus vivebat. Non est igitur mirum si, propagata fide, crebro miracula non fiunt, quando haec
Abbreviated transcription (Latin):
qđ insanitis. Manifestum est.
quia si om̃s diuersis linguis
loquantur: tumultꝰ fit quidã
incognit. populi quasi frenes¬
impatientis. Si audẽ omne

Expanded text:
quia insanitis? Manifestum est quia si omnes diversis linguis loquantur, tumultus fit quidam inconditus populi, quasi phrenesin patientis. Si autem omne
Abbreviated transcription (Latin):
me.s et idem matheus inca¬
thalago apłorum dicit. post
multos: matheus publicanꝰ.
et iacob alfei et lebbeus. et
simon cananeus.Marchus
uero: ita refert. matheus
publicanus.et thomas: et

Expanded text:
ed et idem Matthaeus in Catalogo apostolorum dicit post multos: Matthaeus publicanus, et Jacob Alphaei et Lebbaeus, et Simon Cananaeus; Marcus vero refert: Matthaeus Publicanus et Thomas, et
Abbreviated transcription (Latin):
talis inscripturis diuinis
consuetudo dep̃henditur:
magis exhis quȩ in exemplo
nr̃is sunt. absolutionem que¬
rimꝰ. Inuenimus igitur in
scripturis aliquantos binis.
alios etiamternis usos esse
nominib : ut salomonem.
ioachim:oziam.eundemq¬
et azariam:aliosq pluri¬
mos. in regnorum. uel in
iudic ũ libris. binis nomi¬
nib inuenies uocados:S
ne euangłia quidem: hunc
eundem rennuunt morẽ:
Nam matheus ipse refert

Expanded text:
talis in Scripturis divinis consuetudo deprehenditur, magis ex his quae in exemplo nostri sunt absolutionem quaeramus. Invenimus igitur in Scripturis aliquantos binis, alios etiam ternis usos esse nominibus, ut Salomonem Joachim, Oziam eumdemque Zachariam, aliosque plurimos in regnorum vel in Judicum libris, binis nominibus invenies vocitatos. Sed ne Evangelia quidem hunc eumdem renuunt morem. Nam Matthaeus semet
Abbreviated transcription (Latin):
rima nobis questio
de nomine ipsius
pauli uidetur exurgere: cur
is qui satlus dictus est in
actib apłorum. nunc paulꝰ
dicattir. Inuenimꝰ inscrip¬
turis diuinis. quorundam
ueterum cõmutata uocabu¬
la: ut ex abram uocatus sit
abraham: et ex sarai. sarra:
et ex iacob isrł. In euangłiis
quioq ex symone petrus: et
filii zebedei. filii conitrui
nuncupati st̃: Sed hec ex
p̃cepto dei legimus facta:
nusquam uͦ erga paulum
inuenimus tale aliquid ge¬
stum. Dequare quib dam
tusum est:quod pauli pro¬
consulis. quem apud ciprũ
xp̃i fidei scibiecerat. uocabu¬
lum sibi apłs sumpserit:
It sicut reges solent. deuictis
uerbi gratia parchis. parti¬
ci. et gotis gotici nominari:
ita et apłs subiugato paulo.
paulus fuerit appellatus:
Quod ne nos quidemusq¬
quaq euacuandum puta¬
mus: Tamen quia nulla

Expanded text:
rima nobis quaestio de nomine ipsius Pauli videtur exsurgere, cur is qui Saulus dictus est in Actibus apostolorum, nunc Paulus dicatur; invenimus in Scripturis divinis quibusdam veterum commutata vocabula, ut ex Abram vocitatus sit Abraham, et ex Sara Sarai, et ex Jacob Israel; in Evangeliis quoque ex Simone Petrus, et filii Zebedaei Filii tonitrui nuncupati sunt. Sed haec ex praecepto Dei legimus facta; nusquam vero erga Paulum invenimus tale aliquid gestum. De qua re quibusdam visum est quod Pauli proconsulis, quem apud Cyprum Christi fidei subjecerat, vocabulum sibi Apostolus sumpserit, ut sicut reges solent devictis, verbi gratia, Parthis Parthici, et Gothis Gothici nominari, ita et Apostolus, subjugato Paulo, Paulus fuerit appellatus. Quod ne nos quidem usquequaque evacuandum putamus; tamen quia nulla
Abbreviated transcription (Latin):
lica. nam utiq siuere talis iu¬
deus gloriaret̃ indeo.eomo¬
do quo postulat gratiã quȩ
nonoꝑum meritis. sed gratu¬
ita datur: ex deo eẽt laus eius.
non exhominib. sed ita gloria¬
bantur in deouelut qui soli
meruissent legem eiꝰ accipere:
Scđm illam uocẽ psalmi qua
dicꝰtum est: non fecit taliter
om̃inationi. et iudicia sua
non manifestauit eis. Quã
tamen dei legẽ. sua iustitia
se arbitrabantur implere:
Cum magis eius p̃uaricato¬
res essent: unde illis iram
operabatur. abundante
peccato. quod a scientibus ꝑ¬
petrabatur: quia et quicũq

Expanded text:
. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumq
Abbreviated transcription (Latin):
dendum est: quomͦ in illa die.
cum iudicabit ds̃ occulta ho¬
minũ cogitationes uel actus¬
accusabunt animã uel defen¬
dent: Non utiq illȩ cogitatio¬
nes que tunc erunt: sed iste q̃
nunc sunt in nob̃. Cum enĩ
siue bona siue mala cogitamꝰ.
uelut inceris. ita incorde nr̃o.
tam bonarum quã malarum
cogitationũ notȩ quedã et sig¬
nacula relinquunt᷑: que moc¬
culto nunc pectoris posita.
in illa die reuelari dicunt᷑. a
nullo alionisi abeo qui solus
potest occulta hominũ scire:
rum causas non latere dm̃. etiã
nr̃a conscientia condestabitur:
Quod tamen iudicium. scđm
euangłm pauli. hoc est scđm
iħm xp̃m fiet: Pater enim ne¬
minem iudicat: sedomne iu¬
tu iudeus cognominaris. et
requiescis inlege. et gloriaris
in deo: et nosti uoluntatẽ eius.

Expanded text:
dendum est quomodo in illa die, cum judicabit Deus occulta hominum, cogitationes vel accusabunt animam vel defendent, non utique illae cogitationes quae tunc erunt, sed istae quae nunc sunt in nobis. Cum enim sive bona sive mala cogitamus, velut in caeteris, ita in corde ntam bonarum quam malarum cogitationum notae quaedam et signa relinquentur, quae in occulto nunc pectoris posita, in illa die revelari dicuntur, a nullo alio, nisi ab eo qui solus potest occulta hominum scire: rum causas non latere Deum, etiam nostra conscientia testabitur; quod judicium secundum evangelium Pauli, hoc est, quodum Christum fiet: Pater enim neminem judicat, sed omne jut, ludaeus cognominaris et requiescis in lege et gloriaris in deo et nosti uoluntatem et
Abbreviated transcription (Latin):
greci. Primi: quia primo
dm̃ agnouerunt: et pͥmi in le¬
gem grauius preuaricati st̃:¬
inculpa ante fertur: qm̃ p̃ter
naturalem legem et moy si
legem scriptã habebant. Iu¬
deis: scissura decem tribuum
nomen imposuit. Naman¬
tea hebrei siue isrł nuncupa¬
bantur. Ex quo autem induo
regna dei populus est diuisꝰ.
Tunc duȩ trib quȩ destirpe
iuda regem habebant. nom̃¬

Expanded text:
Graeci. Primi, quia primo Dominum agnoverunt, et primi in legem gravius praevaricati sin culpa praefertur, quia praeter naturalem legem, et Moysi legem scriptam habuit, daeis autem scissura decem tribuum nomen inposuit. Nam antea Hebraei sive Israelitae nuncupabantur. Ex quo autem in duo regna Dei populus est divisus, tunc duae tribus, quae de stirpe Iuda reges habebant,
Abbreviated transcription (Latin):
ostendunt opꝰ legis scriptum
incordib suis: Certumẽ.
quod gentes que legem non
habent. naturaliter quȩ legis
sunt facere: non ꝓsabbatis.
uel neomeniis dicantur. uel
sacrificiis: que inlege scripta
possunt. Uerbi gratia neho¬
micidium. ne adulteriũ faci¬
ant:ne furentur. ne falsum
dicant: ut honorent patr̃e.
et matrem. et horum similia:
fortassis. et quod unꝰ sit ds̃ ere¬
ator om̃ium: scriptũ est incor¬
dib gentium: magis tamen
michi uident᷑. hȩc quȩ incor¬
de scripta dicuntur. cum eu¬
gelicis legib conuenire:ubi
cuncta ad naturalem referu
ntur equitatẽ: Quid enĩ ita
que nolunt sibi fieri homines.

Expanded text:
ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Certum est quod gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt facere, non pro sabbatis, vel neomeniis dicuntur, vel sacrificiis quae in lege scripta possunt, verbi gratia, ne homicidium, ne adulterium faciant, ne furentur, ne falsum testimonium dicant, ut honorent patrem et matrem, et horum similia. Fortassis et quod Deus unus Creator sit omnium, scriptum in cordibus gentium; magis tamen mihi videntur haec, quae in corde scripta esse dicuntur, evangelicis legibus convenire, ubi cuncta ad naturalem referuntur aequitatem: quid enim natu, quam ut quae nolunt sibi fieri homines,
Abbreviated transcription (Latin):
quia anima prima peccat.¬
et ic cireo penam principa¬
liter sentit: Siue anima. ꝓ
homine integro ponitur.
Sicut dr̃. qđ iacobin lxx. ani¬
mab intrauit in egyptum:¬

Expanded text:
Quia anima prima peccat, ideo poenam principaliter sentit; sive anima pro homine integro ponitur, sicut dicit quod Jacob in 70 animabus intravit in Aegyptum
Abbreviated transcription (Latin):
tu in prudens eger. ipso reme¬
dio admaiora abuteris uul¬
nera. sicut dic̃ iob. Dedit ei ds̃
locum penitentie: et ille ab¬
utit᷑ eo insuꝑbia. non agni¬
ta enim pietas. magis iudi¬
cium parat: ut uindictam
sentiat. qui miscđiam senti¬
re dĩspexit. Iram dei ubiq
loquitur ꝓuindicta: ideir¬
coait. iusti iudicii dei. Non¬
tantum autem: qm̃ et ira di
ponitur in nouotestam̃to:
quod cum inuetere audiũt
homines.qui legi ueteri ad¬
uersantur. culpandam eã
putant: cum deus utiq sicu¬
ti nos ꝑturbationib non sub¬
iaceat. Dicente salomone.
Tuautẽ dñe uirtutum. cum
tranquillitate iudicas om̃ia.
S ira ut dictum est. in uindic¬
te significatione ponitur.

Expanded text:
 imprudens aeger ipso remedio ad majora abuteris vulnera, sicut dicit Job: Dedit ei Deus locum poenitentiae, et ille abutitur eo in superbiam. Non agnita enim pietas majus judicium parat, ut vindictam sentiat, qui misericordiam sentiie irae, iram Dei ubique loquitur pro vindicta. Idcirco ait justi judicii Dei. Notandum autem quia ira Dei ponitur et in Novo Testamento: quod cum in Vetere legunt homines qui Legi veteri adversantur, culpandam eam putant; cum Deus utique, sicuti nos, perturbationibus non subjaceat, dicente Salomone, Tu autem, Domine virtutum, cum tranquillitate judicas . Sed ira, ut dictum est, in vindictae significatione ponitur.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuerse celsitudinis appeticio:
Puersa est enim celsitudo: de¬
serto eocuidebet animus in he¬
rere principio. sibi qͦd ammodo
fieriatq se principium. hoc fit:
cum sibi nimis placet. Sibi uͦ
ita placet cum ab illo bono im¬
mutabili deficit: cum ei magis
place redebuit quam ipse sibi:

Expanded text:
ersae celsitudinis appetitus? Perversa enim celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhaerere principio, sibi quodammodo fieri atque esse principium. Hoc fit, cum sibi nimis placet. Sibi vero ita placet, cum ab illo bono immutabili deficit, quod el magis placere debuit quam ipse sibi.
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s norunt. et innocentiã
mereri p̃mium: et malitiã.
habere supplicium. Scimꝰ¬
autem qm̃ iudicium dei est
scđm ueritatem. ineos. qui talia
agunt. Utiq scd̾m ueritatẽ
et iudicium. quo iudicabunt᷑
huiꝰmodi qui condemnare a¬
lios sa puerunt. quȩ ꝑsecõmit¬
tere non timebant. Si enim
tu peccator peccatorẽ tui simi¬
lem iudicas: quantomagis
ds̃ iustus. te iudicabit iniustĩ
et ideo iuditium dei scđm ue
ritatem: quippe.quẽ sine ꝑso¬
narũ acceptione. nec amicis
suis. nec angłis peccãtib legi¬
mꝰ peꝑcisse: humanũ autẽ
iudicium: multismodis cor¬
rũpitur. Nam et amore.ut
odio. sed et auaritia. actimo¬
re: non nũquã et misedĩa de¬
prauatur. Existimas aut̃
hoc o homo qui iudicas eos
qui talia agunt. et facis ea :
qtua tueffugies iudiciũ dei:¬
tibi de inpunitate blandiris:
quia deus inp̃senti non red¬
det. et pacientiam eiꝰ contẽp¬
nis: Non tardat iniquit dñs
ꝓmissis: sed pacienter agit

Expanded text:
overunt, et innocentiam mereri praemium, et malitiam habere supplicium. Scimquoniam judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt. Utique secundum veritatem est judicium, quo judicabuntur hujusmodi, qui condemnare alios sapuerunt, quae per se committere non timebant. Si enim tu peccator peccatorem tui similem judicas, quanto magis Deus justus te judicabit injustum? Et ideo judicium Dei secundum veritatem est, quippe quem sine personarum acceptione nec amicis suis, nec angelis peccantibus legimus pepercisse. Humanum autem judicium multis modis corrumpitur. Nam et amore, vel odio, sed et avaritia ac timore, nonnunquam et misericordia depravatur. Existimas autem hoc, o homo, qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies judicium Detibi de impunitate blandiris, quia Deus in praesenti non reddit, et patientiam ejus contemnis? Non tardat, inquit, Dominus promissa, sed patienter agit
Abbreviated transcription (Latin):
Per hoc quodeis naturalit̃
displicet malum: dei iusticiã
cognouerunt: Et non intellex¬
erunt. Quisi intellexissent: ci¬
muissent: sicimuissent: nũquã
talia cõmisissent: Nonsolum
qui faciunt: sedet qui consenti¬
unt facientib. Significat.
quia quecumq fecerunt. non
inuiti. sed cum ad malafacta
consentiunt: etiam illa quȩ alii
fecerunt apꝓbant: quorũ fla¬

Expanded text:
r hoc, quod eis naturaliter displicet malum, Dei justitiam cognoverunt. Non intellexerunt. Qui si intellexissent, timuissent; si timuissent, nunquam talia commisissent. Quoniam qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus, significat quia quaecumque fecerunt, non inviti, sed cum ad mala facta consentiunt, etiam illa quae fecerunt approbant: et
Abbreviated transcription (Latin):
scm etiã ab hominib habeat᷑:
Idẽ sc̃ẽ timeatur. Siergo gen¬
tes cõmemorans. naturalit̃
que legis sunt facientes. et
scriptum habentes opꝰ legis
incordib: illos indellegi uo¬
luit qui credunt in xp̃m. quia
non sicut iudȩi p̃missa sibi
lege ueniunt ad fidem:cur
eos conem᷑ discernere abhis.
tens. testamentum nouũ dix̃
leges suas se seripturũ incordi¬
b eoꝵ: quia et ipsi ꝑinsertio¬
nẽ quam oleastro prestitam
dicit. ad eandem oleam.Hoc
est adeundem dei popłm ꝑ
tinent: potiusq concordat
ꝓphetico. etiam hoc apostoli¬
cum testimonium: ut hoc sit
ꝑtinere ad testamentũ nouũ.
legem dei habere nonintabu¬
lis sed incordib scriptã: Hoc
est in intimo affectu iustitiã
legis amplecti. ubi fides per
dilecꝰtionem operat᷑: quisqͥs¬

Expanded text:
sanctum etiam ab hominibus habeatur, sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere ab his tens testamentum nouum dixit leges suas se scripturum in cordibus eorum, quia et ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testpertinere ad Testamentum Novum, legem Dei habere non in tabulis, sed in cordibus scriptam; hoc est, in intimo affectu justitiam legis amplecti, ubi fides per dilectionem operatur . Q
Abbreviated transcription (Latin):
care hominem scientẽ. quam
nescientẽ. Nec tamen ideo con¬
fugiendũ est ad ignorantiȩ
tenebras: ut in eis quisq reqͥ¬
rat excusationem: oneñĩ¬
dm̃ sed factores legis iustifica
buntur. Quid aliud dic̃tum
est quã iusti iustificabuntur:
factores enim legis:utiq iusti
sunt. de ꝑhoc tantũdem est.
ac si diceretur. factores legis
creabuntur: Non quia erant:
sedut sint: ut sic intelligerent
etiã iudȩi legis audicores in¬
digere se gracia iustificatoris.
tit possint ẽẽ factores. Aut cer¬
te ita dicꝰtum est. iustificabu¬
ntur: ac si diceretur. iusti ha¬
bebuntur. iustideputabunt᷑:
Sicut dictũ est de quodam:
Ille autẽ uolens se iustificare:
Idest ut iustus haberetur et
de putaretur: Unde aliter
dicimus. deus sanctificat scõs
suos: aliter autem. sanctificet᷑
nomen tuum. Illud ideo qͥa
ipse illos fecit scõs eẽ.qui non
erant sc̃i : Hoc autem ideo. ut
quod semꝑ apud se sc̃m est.

Expanded text:
care hominem scientem, quam care hominem scientem, quam nescientem. Nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebras ut in eis quisque requirat excusationem. Alim est factores legis iustifica buntur, quid aliud dictum est quam \'iusti iustificabuntur\' ? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est \'iustifieabuntur\',ac si diceretur\'iustihabebuntur,\' \'iusti deputabuntur\', sicut dictum est de quodam: ille autem uolens se iustificare, id est ut iustus haberetur et deputaretur. unde aliter dicimus \'deus sanctificat sanctos suos\', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam illud ideo, quia ipse illos facit esse sanctos, qui non erant sancti, hoc autem ideo, ut quod semper apud se sanctum est
Abbreviated transcription (Latin):
unt. Qui enim sine lege pec¬
cauerunt. sine lege ꝑibunt:
qui audem in lege peccauer̃t.
ꝑlegem iudicabunt᷑. quod
michi non uidetur apłs ita
dixisse. tanquam peius aliqͥd
significaret ẽẽ passuros. qui
legem nesciunt inpeccatis
sius: quam illos quisciunt:
Peius enim tudetur eẽ ꝑire:
quam iudicari Sed cũ hoc
de gentib et de iudȩis loque¬
retur:quia illi sine lege sunt.
isti autem legem acceperunt.
Quis audeat dicere. iudeos
qui in lege peccant. non esse
perituros. cum in xp̃o noncre¬
diderint:. Quando quidem
de illis dictum est. ꝑlegẽ iudi¬
cabuntur. Sine fide enim xp̃i
nemo liberari potest: ac ꝑhoc
ita iudicabuntur ut ꝑeant:
Nam si peior est conditione
uerum erit quod in euangłio
dñs ait. Seruus qui neseit
uoluntatem dñi sui. et facit
digna plagis uapulabit pau¬
catseruus autem qui seit uolun¬
tatem dñi sui et non facit dig¬
na plagis. tapulabit multa:
Ecce ubi ostendit grauius pec

Expanded text:
unt. qui enim sine lege pecunt. qui enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt; qui autem in lege peccauerunt, per legem iudicabuntur. quod mihi non uidetur apostolus ita dixisse, tamquam peius aliquid significauerit esse passuros qui legem nesciunt in peccatis suis quam illos qui sciunt. peius enim uidetur esse perire quam iude gentibus et de Judaeis loqueretur, quia illi sine lege sunt, isti autem legem acceperunt, quis audeat dicere Judaeos qui in lege peccant nperituros, cum in Christum non crediderint, quando quidem de illis dictum est: per legem iudicabuntur? sine fide enim Christi nemo liberari potest; ac per hoc ita iudicabuntur, ut pereant. nam si peior est condicio neuerum erit quod in euangelio dominus ait: seruus, qui nescit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit pauca; seruus autem, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna plagis, uapulabit multa. ecce ubi ostendit graui