comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nichil odistieoꝵ quȩ fecisti: Ecce enim odit
esau: quod uas ipse fecit in contumeliam.
Qui nodus ita soluit᷑: ut intelligamꝰ omni¬
um creaturarum ẽẽ artificem dm̃. Omnis
aut̃ creat᷑a deibona est. & omnis homo in qͣntũ
homo est creat᷑a est. non in quautum peccator
est. Est gͦ creator ds̃: & corporis &e animi humani.
Ncutrum hoꝵ malum: & neutrum odit ds.
Nichil enm odit eoꝵ que fecit. Est autem animꝰ
p̃stantior corpore. Ds̃ uero & animo &e corpore.
utriusq effector &e conditor: nec odit in hoĩe
nisi peccatum. Est aut̃ peccatum hominis in¬
ordinatio atq ꝑu̾sitas. id est a p̃stantiore con¬
ditore aũsio: & ad condita inferiora conũsio.
N gͥ odit ds̃ esau hominem. s odit d̾s esau pec¬
catorem: sicut dr de dño. in sua ꝓpͥa uenit.
ce sui eum ñ receperunt. Quib item ips e
dicit. Uos ꝓpt̾ta non auditis: quia non estis
ex deo. Quomodo sui. quomodo non ex do.

Expanded text:
nihil odisti eorum quae fecisti? Ecce enim odit nihil odisti eorum quae fecisti? Ecce enim odit Esau, quod vas ipse fecit in contumeliam. Qui nodus ita solvitur, si intelligamus omnium creaturarum esse artificem Deum. Omnis autem creatura Dei bona est ; et omnis homo in quantum homo est, creatura est, non in quantum peccator est. Est ergo creator Deus et corporis et animi humani. Neutrum horum malum, et neutrum odit Deus: nihil enim odit eorum quae fecit. Est autem animus praestantior corpore; Deus vero et animo et corpore, utriusque effector et conditor, nec odit in homine nisi peccatum. Est autem peccatum hominis inordinatio atque perversitas; id est, a praestantiore Conditore aversio, et ad condita inferiora conversio. Non igitur odit Deus Esau hominem, sed odit Deus Esau peccatorem. Sicut dicitur de Domino, In sua propria venit, et sui eum non receperunt : quibus item ipse dicit, Vos propterea non auditis, quia non estis ex Deo . Quomodo sui, quomodo non ex Deo:
Abbreviated transcription (Latin):
tib futurum ẽẽ ut possĩt. quod iam in eiͦ
spĩtaliter natis. grã fuerat inchoatum. Gͦ
iam uasa erant inhonorem facta: quib ad¬
huc tam̃ recte diceret᷑. O homo tu quis es
qui respondeas deo: Et si talib recte dicit᷑.
multo rectius eis qui uel nondum ita re¬
gencratist̃. uel etiam in contum eliam fact
Iuud tantummͦ inconcussa fide tineat᷑. qͦo
non sit iniquitas apud dm̃. qui siue donet.
siue exigat debitum. nec Ille a quo exigit
recte potest de iniquitate eiꝰ conqueri: nec
ille cui donat. debet de fuis meritis głari.
Et ille enim nisi quod debetur non reddit:
ce ille non habet nͥ quod accepit. S eniten¬
dum est hoc loco si dñs adiuuet uidere qͣm¬
admodum & illud uerum sit quod scͥptum
est. nichil odisti eoꝵ que fecisti. & illud. lacob
dilexi. esau aut̃ odiohabui. Si cim ꝓpt̃ea
esau odio habuit. quia uas erat factum in
contumeliam. & aliud uas in honorem ali¬
ud in contumeliam idem figulus facit. qͦmͦ

Expanded text:
tes futurum esse, ut possint, quia jam in eis spiritualiter natis gratia fuerat inchoata: ergo jam vasa erant in honorem facta, quibus adhuc recte diceretur: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? et si talibus recte dicitur, multo rectius eis qui vel nondum ita regenerati sunt, vel etiam in contuIllud tantummodo inconcussa fide teneatur, quod non sit iniquitas apud Deum: qui sive donet, sive exigat debitum, nec ille a quo exigit, recte potest de iniquitate ejus conqueri, nec ille cui donat, debet de suis meritis gloriari. Et ille enim, nisi quod debetur, non reddit: et ille non habet, nisi quod accepit. 18. Sed enitendum est hoc loco, si Dominus adjuvet, videre quemadmodum et illud verum sit, quod scriptum est, Nihil odisti eorum quae fecisti ; et illud, Jacob dilexi, Esau autem odio habui . Si enim propterea Esau odio habuit, quia vas factum erat in contumeliam, et aliud vas in honorem, aliud in contumeliam idem figulus fecit, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
sed peccatum non cognoui: isi ꝑ legem. Qͦ¬
mͦ enim apparet. aut qͦmͦ cognouit quod
ignorat: S ita dictum est. quomodo dictu¬
rus est ds impnis: non noui uos. Neq enim
aliquid dm̃ latet. qͣndo uultꝰ dñi suꝑ facien¬
tes mala. ut ꝑdat de t̾ra memoriam eorum:
s dicimͣ aliquando ignorare. quod non ap¬
ꝓbamus. Ita gͦ ait. Quod enim oꝑor ignoro:
id est non apꝓbo. Qͦd consequent̃ ostendit
dicens. Nonenim quod uolo hoc ago. s qͦd
och illud facio. Quod gͦ ait odi.hoc. ait
ignoro. quia &e quib dicturus est dñs. non
noui uos. de his ulli dicit: odisti dñe omnes
qui oꝑantur iniquitatem. Si aut̃ quod no¬
io hoc facio: consentio legi quoniam bona
in quantum facit quod illa ꝓhibet: sed in
quantum non uult quod facit. Uincitur
enim nondum ꝑ grãm lib̾atus. quamuis iã
ꝑ legem ce noũit se male facere. & nolit. Qed
modo sequit᷑ & dicit. nunc aut̃ iam ñ ego

Expanded text:
Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. QuSed peccatum non cognovi, nisi per legem. Quomodo enim apparet, aut quomodo cognovit quod ignorat? Sed ita dictum est, quomodo dicturus est Dominus impiis, Non novi vos . Neque enim aliquid Deum latet, quando vultus Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum . Sed dicimur aliquando ignorare quod non approbamus. Ita ergo ait, Quod enim operor, ignoro; id est, non approbo. Quod consequenter ostendit, dicens, Non enim quod volo, hoc ago; sed quod odi, illud facio. Quod ergo ait, odi, hoc ait, ignoro: quia et quibus dicturus est Dominus, Non novi vos; de his illi dicitur, Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem . 9. Si autem quod nolo, hoc facio; consentio legi, quoniam bonain quantum facit quod illa prohibet, sed in quantum non vult quod facit. Vincitur enim nondum per gratiam liberatus, quamvis jam per legem et noverit se male facere, et nolit. Quod vero sequitur, et dicit, Nunc autem jam non ego
Abbreviated transcription (Latin):
fecisti : Aut non habet potestatem figuius
luti. ex eadem consꝑsione facere aliud qͥdẽ
uas in honorem. aliud in contumeliam:
Eo ipso fortasse satis ostendit. se homini car¬
nali loqui. qm̃ hoc limꝰ ipse significat:
unde p̾mus homo formatꝰ est. Et quia õs
ut iam cominemoraui. scđm eundem apo¬
stoium in acdam moriunt᷑. unam dicit ẽẽ
consꝑsionem omnium. Et quanuis aliud
uas fiat inhonorem. aliud in contumeliã:
tam̃ & illud quod fit in honorem necesse
est ut carnale ẽẽ incipiat. atq inde in sp̃i¬
talem surgat etatem: quandoquidem in
honorem iam facti erant. & in xp̃o iamna¬
tierant. S tam̃ qm̃ ad paruulos adhuc
loquit᷑. & ipsos etiam carnales appellat.
dicens. non potui uobis loqui quasi sp̃ita¬
lib. s quasi carnalib. quasi paruulis in xͦ¬

Expanded text:
n habet potestatem figulus luti, ex eadem conspersione facere aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam? Eo ipso fortasse satis ostendit se homini carnali loqui; quoniam hoc limus ipse significat, unde primus homo formatus est: et quia omnes, ut jam commemoravi, secundum eumdem Apostolum in Adam moriuntur, unam dicit esse conspersionem omnium. Et quamvis aliud vas fiat in honorem, aliud in contumeliam; tamen et illud quod fit in honorem, necesse est ut carnale esse incipiat, atque inde in spiritualem consurgat aetatem. Quandoquidem jam in honorem facti erant, et in Christo jam nati erant: sed tamen quoniam parvulos adhuc alloquitur, etiam ipsos carnales appellat, dicens: Non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Quasi parvulis in
Abbreviated transcription (Latin):
çeli ce syderum. diũsa singłis annotari
omnino non possit. tanta in illis geminis
diu̾sitas fũit. ꝓrsus non inueniunt. & faci¬
le animaduertunt si uolunt. responsa il¬
la quȩ miseris uenditant. nulliꝰ artis expo¬
sidione. s fortuita suspitione ꝓferri. S ut
de re quȩ agit᷑ potius loquamur: ad fran¬
gendam atq deiciendam suꝑbiam hõiũ
ingratoꝵs gr̃e dei. & audentium głari de
meritis suis. ista commemorant᷑. Cum enĩ
nondum nati fuissent. neq aliquod egissẽt
bonum aut malum: ñ ex oꝑib s ex uocan
te dictum est. qͥa maior seruiet minori. yo¬
cantis ẽ gͦ gr̃a. ꝑcipientis uͦ grãm conseqñt̃
sunt oꝑa bona: non quȩ gr̃am pariant. s
quȩ gr̃a pariant᷑. Nonenim ut ferueat ca¬
lefacit ignis. s quia feruet: nec ido bñcur¬
rit rota ut rotunda sit. s quia rotunda ẽ.
Sic nemo ꝓptea bene oꝑatur ut accipiat
grãm: s quia accepit. Quomodo enimpo¬

Expanded text:
coeli et siderum, ut diversa singulis annotari coeli et siderum, ut diversa singulis annotari omnino non possent, tanta in illis geminis diversitas fuerit, prorsus non inveniunt: et facile animadvertunt, si volunt, responsa illa quae miseris venditant, nullius artis expositione, sed fortuita suspicione proferri. Sed ut de re quae agitur potius loquamur, ad frangendam atque dejiciendam superbiam hominum ingratorum gratiae Dei, et audentium gloriari de meritis suis, ista commemorantur. Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent bonum vel malum, non ex operibus, sed e dictum est: Quia major serviet minori. Vocantis est ergo gratia, percipientis vero gratiam consequenter sunt opera bona: non quae gratiam pariant, sed quae gratia pariantur: non enim ut ferveat, calefacit ignis, sed quia fervet. Nec ideo bene currit rota, ut rotunda sit, sed quia rotunda est. Sic nemo propterea bene operatur ut accipiat gratiam, sed quia accepit. Quomodo enim po
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃o est. qui se intelligerent filios ꝓmissio¬
nis. non supbientes de meritis suis.ħ gratiȩ
uocationis deputantes quod coheredes
ẽẽnt xp̃i. cum enim ꝓmissum est ut eẽnt.
nicħ utiq meruerant qui nondum erant:
sae rebecca cum ex uno concubitu haberet
ẏsaac patͥs nr̃i. Uigilantissime ait exuno
concubitu. gemini enim concepti erant. ne
uel paternis meritis tribueret᷑. s quisqm
forte diceret. ideo talis natus est filius. qͥa
pat̾ ita erat affectus illo in tempore qͦ eum
seuit inut̃o matris: aut ita erat mat̾ affecta
cum eum concepit.Simul enim ambos
uno tempore ille seuit: eodem tempore il¬
la concepit. Ad hoc commendandum ait.
exuno concubitu. ut nec astrologis daret
locum. uel eis potiꝰ quos genethliacos ap¬
pellauerunt: qui de natalib nascentium.
mores & euenta comectant. Quid emm
dicant. cur cum una conceptio. sub uno
utiq temporis puncto. eademq positione

Expanded text:
in Christo est, qui se intelligerent filios promissioin Christo est, qui se intelligerent filios promissionis, non superbientes de meritis suis, sed gratiae vocationis deputantes quod cohaeredes essent Christi; cum enim promissum est ut essent, nihil utique meruerant qui nondum erant: sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Vigilantissime ait, ex uno concubitu gemini enim concepti erant: ne vel paternis meritis tribueretur, si quisquam forte diceret, Ideo talis natus est filius, quia pater ita erat affectus illo in tempore quo eum sevit in utero matris; aut ita erat mater affecta, cum eum concepit. Simul enim ambos uno tempore ille sevit, eodem tempore illa concepit. Ad hoc commendandum ait, ex uno concubitu; ut nec astrologis daret locum, vel eis potius quos genethliacos appellaverunt, qui de natalibus nascentium mores et eventa conjectant. Quid enim dicant, cur una conceptione sub uno utique temporis puncto, eadem dispositione
Abbreviated transcription (Latin):
uos. Et ipse dñs. Nisi quis renat᷑ fuerit ex
aqua &e sp̃u sc̃o: non introibit in regnum
conceptionib similes. Non tamensolum
concipi. s etiam nasci opꝰest: ut ad uitam ꝑ¬
ueniat᷑ et̾nam. Nichil tamen hoꝵs sine gr̃a
miscđiȩ dei. quia &e oꝑa siqua sunt bona.
consequunt᷑ ut dictum est illam grãm ñ
p̃cedunt. Quam rem ꝑsuadẽ apl̃s uolens.
qͥa sic̃ alio loco dicit. gratia enim dei salui fac¬
ti sumꝰ. ce non ex nob̃. s dei donum est: ñ ex
oꝑib. ne forte qͥs extollatur: de his qui ñ¬
dumnati erant documentum dedit. Ne¬
mo enim posset dicere ꝓmeruerat dm̃ ia¬
cob nondum natꝰ: ut diuinitꝰ diceretur.
&e maior seruiet minori. Gnon solum inqͥt
ysaac ꝓmissus est.cum dictum est. ad hoc
tempꝰ ueniam. & erit sarȩ filius. qui utiq
nullis oꝑib ꝓmeruerat dm̃. ut nasciturus
ꝓmitteret᷑. ut in ysaac uocaret᷑ semen abra¬
he. id est illi ꝑtinerent ad sortem sc̃oꝵ quȩ

Expanded text:
fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum conceptionibus similes: non tamen solum concipi, sed etiam nasci opus est, ut ad vitam perveniatur aeternam. Nihil tamen horum sine gratia misericordiae Dei: quia et opera si qua sunt bona, consequuntur, ut dictum est, illam gratiam, non praecedunt. 3. Quam rem persuadere Apostolus volens, quia sicut alio loco dicit, Gratia enim Dei salvi facti sumus; et non ex nobis, sed Dei donum est: non ex operibus, ne forte quis extollatur ; de his qui nondum nati erant, documentum dedit. Nemo enim posset dicere quod cob nondum natus, ut divinitus diceretur, Et major serviet minori. Ergo, Non solum, inquit, Isaac promissus est, cum dictum est, Ad hoc tempus veniam, et erit Sarae filius: qui utique nullis operibus promeruerat Deum, ut nasciturus promitteretur, ut in Isaac vocaretur semen Abrahae; id est, illi pertinerent ad sortem sanctorum quae
Abbreviated transcription (Latin):
siones peccatoꝵ quȩ ꝑ legem sunt. si lex¬
bona est: Qͥa illas hic uoluit intelligi
peccatoꝵs passiones. de quib sepe iam dic.¬
tum est. augmentum concupiscentiȩ de
ꝓhibitione: &e reatum pęnȩ de p̾uaricati¬
one. Hoc est quia ꝑbonum oꝑatum ẽ mor

Expanded text:
siones peccatorum quae per legem sunt, opesiones peccatorum quae per legem sunt, opebona est? Quia illas hic voluit intelligi peccatorum passiones, de quibus jam saepe dictum est, augmentum concupiscentiae de prohibitione, et reatum poenae de praevaricatione: hoc est, quia per bonum operatum
Abbreviated transcription (Latin):
furab̃is. non concupisces. & siquod est ali¬
ud mandatum in hoc sermone recapito¬
latur. diliges ꝓximum tuum tanquam
te ipsum. quia &e hoc in eadem lege scͥptũ
est. Cur uirtꝰ peccati lex. si lex bona est:
Qͥa peccatum ꝑ bonum oꝑatum ẽ mor¬
tem: ut fiat suꝑ modum.hoc est maiores
uires ex preuaricatione concipiat. Cur
mortui sumꝰ legi ꝑ corpus xp̃i. si bona est¬
lex: Qͥ a mortui sumꝰ legi damnanti. li¬
berati ab eo affectu quem lex punit & dam¬
nat. Usitatius enim uocat᷑ lex: quando mi¬
natur. & t̾ret. & uindicat. Itaq idem p̃¬
ceptum timentib lex est: amantib gr̃a
est. Inde est illud in euangłio. Lex ꝑ moy
ta est ut formidaret᷑. gratia & ueritas per
iħm xp̃m facta est ut impleret᷑. Sic ergo
dictum est. mortui estis legi: ac si diceret᷑
Mortui estis supplicio legis. ꝑ corpꝰ xp̃i:
ꝑ quod sunt delicta donata. quȩ legitti¬
mo supplicio constringebant. Cur pas¬

Expanded text:
furaberis, Non concupisces; et si quod est alifuraberis, Non concupisces; et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum : quia et hoc in eadem lege scriptum est. Cur virtus peccati lex, si lex bona est? Quia peccatum per bonum operatum est mortem, ut fiat supra modum, hoc est, majores vires ex praevaricatione concipiat. Cur mortui sumus legi per corpus Christi, si bona estx? Quia mortui sumus legi damnanti, liberati ab eo affectu quem lex punit et damnat. Usitatius enim vocatur lex, quando minatur et terret et vindicat. Itaque idem praeceptum timentibus lex est, amantibus gratia est. Inde est illud in Evangelio: Lex per Mta est, ut formidaretur, gratia et veritas per Jesum Christum facta est, ut impleretur. Sic ergo dictum est, Mortui estis legi, ac si diceretur, Mortui estis supplicio legis, per corpus Christi, per quod sunt delicta donata, quae legitimo supplicio constringebant. Cur pas
Abbreviated transcription (Latin):
est ꝑ mandatum scm. ce iustum. & bonũ.
Qͦd tamen subintrauit ut abundaret pec¬
catum. hoc est ut fieret suꝑ modum. Cur
gͦ ministratio mortis dr. sibona est lex: Qͥa
peccatum ut appareat peccatum : ꝑbonũ
michi oꝑatum ẽ mortem. Nec mireris cũ
de ipsa p̃dicatione euangłii dictum sit. xͥ
bonꝰ odor sumꝰ deo. in his qui salui fiunt:
& in his qui ꝑeunt. Auis quidem odor iii¬
te inuitam: aliis aut̃ odor mortis in mortem
Ad iudeos enim dicta ẽ lex ministratio mor¬
tis. ad quos & in lapide scͥpta est. ad eorum
duriciam figͣandam: non ad eos. qui legẽ
ꝑ caritatem implent. Penitudo enim legiᷤᷤ.
caritas. Ipsa enim lex quȩ inlitt̾is est figata
lapideis: dicit. Non adult̾abis. non homi¬
cidium facies. non furaberis. non concu¬
pisces. & cȩtera. quam legem dicit apłs un
pleri ꝑ caritatem: ita loquens. Qui enm
diligit alt̾m: legem impleuit. Nam non
acdult̾abis. non homicidium facies. non

Expanded text:
est, per mandatum sanctum, et justum, et bonum; est, per mandatum sanctum, et justum, et bonum; quod tamen subintravit ut abundaret peccatum, hoc est, ut fieret supra modum. 17. Cur ergo ministratio mortis dicitur, si bona est lex? Quia peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Nec mireris, cum de ipsa praedicatione Evangelii dictum sit: Christi bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis quidem odor vitae in vitam, aliis autem odor mortis in mortem . Ad Judaeos enim dicta est lex ministratio mortis, ad quos et in lapide scripta est ad eorum duritiam figurandam; non ad eos qui legem per charitatem implent. Plenitudo enim legis, charitas. Ipsa enim lex, quae in litteris est figurata lapideis, dicit, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces, etc. Quam legem dicit Apostolus impleri per charitatem, ita loquens: Qui enim diligit alterum, legem implevit. Nam, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non
Abbreviated transcription (Latin):
Nam concupiscentiam nesciebam: nisi lex
diceret ñ concupisces. Occasione aut̃ accep¬
ta: peccatum ꝑ mandatum oꝑatum ẽ in
me omnem concupiscentiam. Ecce ũboꝵ
ipsa contertio satis indicat: de qua lege cdix¬
erit. lex peccatum est. absit. De illa scilicet
ꝑcuius mandatum occasio fuit peccato:
ut oꝑaret᷑ omnem concupiscentiam. De illa
gͦ quȩ subintrauit ut abundaret delictum:
quam putant illi malam. Sed qͥd aptiꝰ qm̃
id quod paulopost ait. itaq lex quidem sc̃a.
& mandatum sc̃m. & iustum. & bonum:
Hoc rursꝰ dicunt non de illa lege que dȩ iu¬
deisdata ẽ: s de euangłio dictum. Mani¬
cheoꝵs est enim tam ineffabilit̃ cȩca ista ꝑũ¬
sitas. Non enim attencdunt. qͦd aꝑtissimũ
& manifestiss imum sequit᷑. Qed ergo bo¬
num est. mͥ factum est mors: Absit. S pec¬
catum ut appareat peccatum ꝑ bonum oꝑa¬
tum est michi mortem: ut fiat suꝑ modũ
peccator. aut peccatum ꝑ mandatum. hoc

Expanded text:
Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Ecce verborum ipsa contextio satis indicat de qua lege dixerit, Lex peccatum est? Absit. De illa scilicet, per cujus mandatum occasio fuit peccato, ut operaretur omnem concupiscentiam. De illa ergo quae subintravit ut abundaret delictum, quam putant illi malam. Sed quid apertius, quam id quod paulo post ait, Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum? Hoc rursus dicunt non de illa lege quae Judaeis data est, sed de Evangelio dictum est. Manichaeorum est enim tam ineffabiliter caeca ista perversitas. Non enim attendunt quod apertissimum et manifestissimum sequitur, Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum: hoc
Abbreviated transcription (Latin):
lege dicere. id est lege xp̃i. non de illa quȩ
data est iudeis. Querimus gͦ ab eis de qua
lege dicat: lex autem subintrauit ut abun¬
daret delictum. Respondent ꝓculdubio:
ipsa sit de qua łr: occasione accepta peccatũ
ꝑmandatum oꝑatum ẽ in me omnem con-¬
cupiscentiam. Qd est enim aliud oꝑatum
est inme omnem concupiscentiam. quam
id quod ibi est ut abundaret delictum:
Uide qͦq utrum consonet etiam ula senten¬
tia. ut fiat supͣ modum peccator: aut pecca¬
tum ꝑmandatum. Hoc est enim. ut fiat su¬
pramodum peccatum: quod est ut abunda¬
ret peccatum. Si gͥ ostenderimꝰ bonum esse
mandatum. unde occasione accepta pecca¬
tum oꝑatum est in me omnem concupiscen¬
tiam ut ficret supͣ modum: audiant eundẽ¬
tum est: Absit. Hoc inquiunt de lege xp̃i
dictum est: hoc est de lege gr̃e. Respondeãt
utiq de qua intelligant illud quod sequit᷑.
Sed ego peccatum non cognoui: nisi ꝑ legẽ.

Expanded text:
lege dicere; id est, de lege Christi, non de illa quae lege dicere; id est, de lege Christi, non de illa quae data est Judaeis. Quaerimus ergo ab eis de qua lege dicat, Lex autem subintravit ut abundaret delictum? Respondent, de illa pr utrum ipsa sit, de qua dicitur, Occasione accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Quid est enim aliud, operatum est in me omnem concupiscentiam; quam id quod ibi est, ut abundaret delictum? Vide quoque utrum consonet etiam illa sententia, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Hoc est enim, ut fiat supra modum peccatum; quod est, ut abundaret delictum. Si igitur ostenderimus bonum esse mandatum, unde occasione accepta peccatum operatum est omnem concupiscentiam, ut fieret sups? Lex peccatum est? Absit. Hoc, inquiunt, de lege Christi dictum est; hoc est, de lege gratiae. Respondeant itaque de qua intelligant illud quod sequitur: Sed ego peccatum non cognovi, nisi per legem.
Abbreviated transcription (Latin):
morti. nunc uero euacuati sum a lege mortis
in qua detinebam. itaut seruiamꝰ in nouitate
sp̃s. & non inuetustate uttere. & alia siqua huiͦ¬
moch apłm dixisse inuenimus: attendat ideo
cẽ ista dicta. quia lex auget concupiscentiã
ex ꝓhibitione. & reum obligat ex p̃uaricatio¬
ne iubendo quod implere homines infir¬
mitate non possunt. nisi se ad dei grãm pie¬
tate conu̾tant. &e ideo subilla cẽ dicuntur:
quib dominat᷑. Eis aut̃ dominat᷑: quos pu¬
nit. Punit autem p̃uaricatores. Om̃s porro
qui accepunt legem. p̃uaricant eam: nisi ꝑ
grãm consequant᷑ posse quod iubet Ita fit.
ut non dominetur eis qui iam sub gr̃a sunt.
implentib eam ꝑ caritatem: qui erant sub eiꝰ
timore damnati. Nam si illa quȩ dicta st̃
mouent. ut putet᷑ apłs legem rep̃hendere. qͥd
agimꝰ ex eo quod dicit. condelector enim legi
dei scłm int̃iorem hominem: Hoc enim di¬
cens. legem utiq laudat. Quod cum illi au¬
diunt. respondent hoc loco apłm de alia

Expanded text:
ti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae ; et alia si qua hujusmodi Apostolum dixisse invenimus, attendat ideo esse ista dicta, quia lex auget concupiscentiam ex prohibitione, et reum obligat ex praevaricatione, jubendo quod implere homines ex infirmitate non possunt, nisi se ad Dei gratiam pietate convertant. Et ideo sub illa esse dicuntur, quibus dominatur. Eis autem dominatur, quos punit: punit autem praevaricatores omnes. Porro qui acceperunt legem, praevaricant eam, nisi per gratiam consequantur posse quod jubet. Ita fit ut non dominetur eis qui jam sub gratia sunt, implentibus eam per charitatem, qui erant sub ejus timore damnati. 16. Nam si illa quae dicta sunt, movent, ut putetur Apostolus legem reprehendere; quid agimus de eo quod dicit, Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem? Hoc enim dicens, legem utique laudat. Quod cum illi audiunt, respondent, hoc loco Apostolum de alia
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ñ ex nob̃. s dei donum est. non ex oꝑib
ne forte quis extollat᷑. Querit᷑ autem u¬
trum uel fides mereat᷑ hominis iustifica¬
dionem. an ueronec fidei merita p̃cedant
miscłiam dei. s & fidesipsa inter dona gre
numeret᷑: quia &e hoc loco cum dixisset.
ñ ex oꝑibꝰ. non ait. s ex fide dictum est ei.
quia maior seruict minori: ait aut̃ : S
ex uocante. Nemo enim credit: qui non
uocat᷑. Misericors aut̃ ds uocat. mulis
hoc uel fidei meritislargiens: quia meri¬
ta fidei sequunt᷑ uocatonem potiꝰ quam
p̃cedunt. Quomͦ enim credent ei. quem
non audierunt: Et quomodo audient.
sine p̃dicante: Pisi gͦ uocando p̃cedat
miscłia dei: nec crede quisquam potest.
ut ex hoc incipiat iustificari. & acciꝑe fa¬
cultatem bene oꝑanch. Gͦ. ante omne
meritum ẽ gr̃a. Etenim. xp̃s ꝓ impiis mor

Expanded text:
hoc non ex operibus, sed Dei donum est: non ex operibus, ne forte quis extollatur. Quaeritur autem, utrum vel fides mercatur hominis justificationem, an vero nec fidei merita praecedant misericordiam Dei, sed et fides ipsa inter dona gratiae numeretur. Quia et hoc loco cum dixisset: Non ex operibus, non ait, sed ex fide dictum est ei, quia major serviet minori; ait autem: Sed ex vocante: nemo enim credit, qui non vocatur. Misericors autem Deus vocat: nullis hoc vel fidei meritis largiens, quia merita fidei sequuntur vocationem potius quam praecedant. Quomodo enim credent ei quem non audierunt? Et quomodo audient sine praedicante? Nisi ergo vocando praecedat misericordia Dei, nec credere quisquam potest, ut ex hoc incipiat justificari, et accipere facultatem bene operandi. Ergo ante omne meritum est gratia. Etenim Christus pr
Abbreviated transcription (Latin):
ad obtinendum regnum cȩloꝵ. sicut in ca¬
thecuminis: sicut in ipso cornelio. anteqm
sacramentoꝵ participatione incorporaret᷑
eccłiȩ: in quibdam uͦ tanta est. ut iã cor¬
pori xp̃i: & scõ dei templo deputent᷑. Tem

Expanded text:
ad obtinendum regnum coelorum; sicut in caad obtinendum regnum coelorum; sicut in catechumenis, sicut in ipso Cornelio antequam Sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesiae. In quibusdam vero tanta est, ut jam corpori Chri
Abbreviated transcription (Latin):
ponens oꝑib. non ut oꝑa extinguat. sed ut
ostendat non ẽẽ oꝑa p̃cedentia grãm: sed
consequentia. Ut scilicet non se quisq ar¬
bitret᷑ ideo ꝑcepisse grãm quiabene oꝑat᷑
est: s bene oꝑari non posse. nisi ꝑfidem ꝑ-¬
ceperit grãm. Incipit aut̃ homo ꝑciꝑe gra¬
tiam. ex quo incipit deo credere: uł int̾na
uel ext̃na admonitione motꝰ ad fidem. S
interest. quib articulis tempors uel celebra¬
tione sacramentoꝵ: gr̃a plenior & euiden-¬
tior infundat᷑. Non enim cathecumini ñ
credunt. aut uͦ cornelius non credebat deo.
cum elemosinis ce orationib dignum se p̾be¬
ret: cui angłs mitteret᷑. S nullo modo ista
oꝑaret᷑: nisi ante credidisset. Nullo modo
aut̃ credidisset. nisi uel secretis uł ꝑuisa
mentis aut sp̃s. uel manifestiorib ꝑ sensꝰ
corporis admonitionib uocaret᷑. S in qͥb¬
dam tanta est gr̃a fidei: quanta non suffic̃.

Expanded text:
aeponens operibus, non ut opera exstinguat, sed ut aeponens operibus, non ut opera exstinguat, sed ut ostendat non esse opera praecedentia gratiam, sed consequentia: ut scilicet non se quisque arbitretur ideo percepisse gratiam, quia bene operatus est; sed bene operari non posse, nisi per fidem perceperit gratiam. Incipit autem homo percipere gratiam, ex quo incipit Deo credere, vel interna vel externa admonitione motus ad fidem. Sed interest quibus articulis temporum vel celebratione sacramentorum gratia plenior et evidentior infundatur. Non enim catechumeni non credunt, aut vero Cornelius non credebat Deo, cum eleemosynis et orationibus dignum se praeberet cui angelus mitteretur : sed nullo modo ista operaretur, nisi ante credidisset; nullo modo autem credidisset, nisi vel secretis per visa mentis aut spiritus, vel manifestioribus per sensus corporis admonitionibus vocaretur. Sed in quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit
Abbreviated transcription (Latin):
nisi dñs sabaoth reliquisset nobis sem̃.
sicut sodoma facti eẽmꝰ. &e sicut gomor¬
ra similes fuissemꝰ. tota ipsa contextio dis¬
seratur. Et ꝓfecto est latebrosior. S certe
qualem te erga me noui. iubere mͥ ut
aꝑirem ista non posses: nisi a dño dep̃ca¬
rerisut possem. Quo adiutorio fidentior
factꝰ agg̃dior. Et pͥmo intentionem apłi
que ꝑ totam epłam uiget tenebo: quam
consulam. Hec est aut̃. ut de operũ me¬
ritis nemo głetur. de quib audebant is¬
raelite głari. quod cdate sibi legi seruissent.
ce ex hoc euanglicam gr̃ãm tanquam me
ritis suis ꝑcepissent: qͥa legi seruiebant. Un¬
de nolebant eandem grãm darigentib.
tanqͣm indignis quȩ iudaica sacramenta
susciꝑent. Que orta questio: in apłorum
actib soluit᷑. Non enim intelligebant.
quia eo ipso quo gr̃a est euangłica: oꝑib
non debetͣ. Alioqum. gr̃a iamion ẽ gr̃a.
Et multis locis hoc sepe testat᷑. fide gr̃am p̃¬

Expanded text:
nus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus : tota ipsa contextio disseratur; et profecto est latebrosior. Sed certe, qualem te erga me novi, jubere mihi ut aperirem ista non posses, nisi a Domino deprecareris ut possem. Quod adjutorio fidentior factus, aggredior. 2. Et primo intentionem Apostoli, quae per totam Epistolam viget, tenebo, quam consulam. Haec est autem, ut de operum meritis nemo glorietur, de quibus audebant Israelitae gloriari, quod datae sibi legi servissent, et ex hoc evangelicam gratiam tanquam debitam meritis suis percepissent, quia legi serviebant. Unde nolebant eamdem gratiam dari Gentibus, tanquam indignis nisi Judaica sacramenta susciperent. Quae orta quaestio in Apostolorum Actibus solvitur . Non enim intelligebant, quia eo ipso quo gratia est evangelica, operibus non debetur: alioquin gratia jam non est gratia . Et multis locis hoc saepe testatur, fidei gratiam pr
Abbreviated transcription (Latin):
tum mortis supplicium comminat᷑. Sa¬
ne quod ait. peccatum reuixit aduenien¬
te mandato: satis significauit hoc modo
aliqnͣdo uixisse peccatum id est notum
fuisse sic̃ arbitror in p̃uaricatione pͥmi
hominis. quia ce ipse mandatum acceꝑat.
Nam ce alioloco dicit. Mulier aut̃ seduc

Expanded text:
tum mortis supplicium comminatur. Satum mortis supplicium comminatur. Sane quod ait, Peccatum revixit adveniente mandato, satis significavit hoc modo aliquando vixisse peccatum, id est notum fuisse, sicut arbitror, in praevaricatione primi hominis, quia et ipse mandatum acceperat . Nam et alio loco d
Abbreviated transcription (Latin):
cupiscentię resisti ũpotat. augeretur etiã.
quia maiores uires habet concupiscentia.
crimine p̃uaricationis adiuncto. cum etiã
contͣ legem facit. quam si nulla lege prohi¬
beretur. Consequent̃ itaq subiungit. Oc¬
casione aut̃ accepta: peccatum ꝑ mandatũ
oꝑatum est in me omnem concupiscentiã.
Crat enim ce aute legem. s non omniserat.
quando etimen p̃uaricationis adhuc de¬
erat. Unde alio locodicit. Ubi enim non ẽ
lex: nec p̃uaricatio. Qd aut̃ adiungit. si¬
ne lege enimpeccatum mortuum est.ꝓ eo
positum est: ac si diceret. Latet: hoc ẽ mor¬
tuum putat᷑. Quod paulo post. euidentꝰ
dicturus ẽ. Ego aut̃ inquit uiuebam ali¬
quando sine lege. id est nulla ex peccato
morte t̾rebar: quia non apparebat cum
lex non eẽt. Adueniente aut̃ mandato.
peccatum reuixit: hoc ẽ apparuit. Ego
aut̃ mortuus sum. id est mortuum me ẽẽ
cognoti: uel quia reat᷑ p̾uaricationis. cer¬

Expanded text:
cupiscentiae resisti non poterat, augeretur etiam; cupiscentiae resisti non poterat, augeretur etiam; quia majores vires habet concupiscentia crimine praevaricationis adjuncto, cum etiam contra legem facit, quam si nulla lege prohiberetur. Consequenter itaque subjungit, Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Erat enim et ante legem, sed non omnis erat, quando crimen praevaricationis adhuc deerat. Unde alio loco dicit: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio . 4. Quod autem adjungit, Sine lege enim peccatum mortuum est; pro eo positum est, ac si diceret, Latet, hoc est, mortuum putatur: quod paulo post evidentius dicturus est. Ego autem, inquit, vivebam sine lege aliquando: id est, nulla ex peccato morte terrebar; quia non apparebat, cum lex non esset, Adveniente autem mandato, peccatum revixit; hoc est, apparuit. Ego autem mortuus sum: id est, mortuum me esse cognovi; vel quia reatus praevaricationis cer
Abbreviated transcription (Latin):
est: Absit. S peccatum non cognoui:
nisiꝑ legem.Nam concupiscentiam nes.¬
ciebam: nisi lex diceret. non concupisces.
hic rursus mouet qm̃ &e si lex non est pec¬
catum. s inseminatrix peccati: nichilominꝰ
his uerbis rep̃hendit᷑. Quare intelligen¬
dum est legem ad hoc datam ẽẽ. non ut
peccatum insereret᷑. neq ut extirparetur:
s tantum ut demonstraretur. qͦ animam
humanam qͣsi de innocentia securam ip¬
sa peccati demonstratione ream faceret. ut
quia peccatum sine gr̃a deiuinci non pos¬
set: ipsa reat᷑ sollicitudine ad ꝑcipiendam
grãm conũteret᷑. Itaq non ait. peccatum
non feci nisi ꝑ legem: s peccatum non cog¬
noui nisi ꝑ legem. Neq rursꝰ ait. nã con¬
cupiscentiam non habebam nisi lex dice¬
ret. non concupisces. s ait. concupiscentiã
nesciebam. nisi lex diceret. non concupis¬
ces. Unde apparet concupiscentiam ꝑ legẽ¬
non insitam: s demonstratam. Conseqͣns
aut̃ erat. ut qm̃ nondum accepta gr̃a con¬

Expanded text:
ccatum non cognovi nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. 2. Hic rursus movet, Si lex non est peccatum, sed insinuatrix peccati, nihilominus his verbis reprehenditur. Quare intelligendum est, legem ad hoc datam esse, non ut peccatum insereretur, neque ut exstirparetur, sed tantum ut demonstraretur, quo animam humanam quasi de innocentia securam ipsa peccati demonstratione ream faceret: ut quia peccatum sine gratia Dei vinci non posset, ipsa reatus sollicitudine ad percipiendam gratiam converteretur. Itaque non ait, Peccatum non feci, nisi per legem; sed, Peccatum non cognovi, nisi per legem. Neque rursus ait, Nam concupiscentiam non habebam, nisi lex diceret, Non concupisces; sed ait, Concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret, Non concupisces. Unde apparet concupiscentiam penon insitam, sed demonstratam. 3. Consequens autem erat ut quoniam nondum accepta gratia con
Abbreviated transcription (Latin):
litudine p̃uaricationis adȩ: qui est for¬
ma fut᷑i. Non enim podest reuiuiscere: nͥ
quod uicit aliquando. S mortuum fu¬
erat. id est occultatum cum mortales nati
sine mandato legis homines uiuerent.se¬
quentes concupiscentias carnis sine ulla
cognitione: quia sine ulla ꝓhibitione. Sͦ
nifestat non ex ꝑsona sua ꝓprie: s genera¬

Expanded text:
aricationis Adae, qui est forma futuri . Non enim potest reviviscere, nisi quod vixit aliquando. Sed mortuum fuerat, id est occultatum, cum mortales nati sine mandato legis homines viverent, sequentes concupiscentias carnis sine ulla cognitione, quia sine ulla prohibitione. Eando. Unde manifestat, non ex persona sua proprie, sed genera
Abbreviated transcription (Latin):
q occidit. Tunc enim appellat᷑ littera.
Sp̃s aut̃ uiuificat. quia plenitudo legis
est caritas: quȩ diffundit᷑ in cordib nr̃is.¬
ut arbitror tempꝰ est ad aliam transire
questionem. quam sic proposuisti. ut
ab eo quod scͥptum est. non solum autẽ.
sed ce rebecca ex uno concubitu habens
ysaac pat̾ nr̃o. eum enim nondum nati

Expanded text:
que occidit: tunc enim appellatur littera. que occidit: tunc enim appellatur littera. Spiritus autem vivificat; quia plenitudo legis est charitas, quae diffusa est in cordibus nostut arbitror, tempus est ad aliam transire quaestionem, quam sic proposuisti, ut ab eo quod scriptum est, Non solum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Cum eni
Abbreviated transcription (Latin):
catum ꝑ mandatum. Cur liberati sumꝰ
a lege mortis in qua detinebam᷑. ita ut
seruiamꝰ in nouitate sp̃s. ce non in uetusta¬
te littere.si lex bona est: Qm̃ lex littera ẽ
eis qui non eam implent sp̃u caritatis: qͦ
pertinet testamentum nouum. Itaq mor
tui peccato. liberant᷑ a littã. qua detinent᷑¬
rei qui non implent quod scͥptum est.
Lex enim quid aluid quam sola litera ẽ
eis qui eam legere nouerunt. & implere
non possunt: Non enim ignoratur ab
eis quib conscͥpta est s qͣm in tantum
nota est. in qͣntum scͥpta legit᷑. non in
quantum dilecta ꝑficit᷑: nichil ẽ aliud
talib nis uitã. Que litt̾a non est adiu¬
trix legentium: s testis peccantium. Ab
eius gͦ damnatione lib̃antur. qui ꝑ sp̃m
innouant᷑. ut iam non sint obligat lit¬
tere ad penam: s intelleet̾u ꝑ iusticiã
copulat. Inde est ce illud. Litiã occidit:
sp̃s aut̃ uiuificat. Lex enim tantum modo
lecta. & non intellecta. uel non impleta: uti¬

Expanded text:
sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae, si lex bona est? Quoniam lex littera est eis qui non eam implent per spiritum charitatis, quo ptui peccato liberantur a littera qua detinentur, et qui non implent quod scriptum est: lex enim quid aliud quam sola littera est eis qui eam legere noverunt et implere non possunt? Non enim ignoratur ab eis quibus conscripta est. Sed quoniam in tantum nota est, in quantum scripta legitur, non in quantum dilecta perficitur, nihil est aliud talibus nisi littera, quae littera non est adjutrix legentium, sed testis peccantium. Ab ejus ergo damnatione liberantur, qui per spiritum innovantur, ut jam non sint obligati litterae ad poenam: sed intellectui per justitiam copulati. Inde est et illud, Littera occidit, spiritus autem vivificat . Lex enim tantummodo lecta et non intellecta vel non impleta, uti
Abbreviated transcription (Latin):
Ratissimam plans atq sua¬
iussimam int̾rogationum tua¬
rum dignationem michi pat̃
simpliciane misisti. quib nͥ
espondẽ conarer. non solum cõ¬
tumax: uerum etiam ingratꝰ existerem. Et
illa quidem quȩ de paulo apło dissoluen¬
da ꝓposuisti:iam a nobis erant utcunq dis¬
cussa. littisq mandata: ut quemadmodũ¬

Expanded text:
ratissimam plane atque suavissimam interrogationum tuarum dignationem mihi, pater Simpliciane, misisti: quibus nisi respondere conarer, non solum contumax, verum etiam ingratus existerem. Et illa quidem quae de Paulo apostolo dissolvenda proposuisti, jam a nobis erant utcumque discussa litterisque mandata. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
tatis addat᷑. At illud manifestum est. fru¬
stra nos uelle: nisi ds misereat᷑. Illud aut̃
nescio quomodo dicat᷑. frustra dm̃mis e¬
rerinis nos uelimꝰ. Si enim ds miseret᷑.
etiam uolumꝰ. Ad eandem quippe mise¬
ricordiam ꝑtinet ut uelimꝰ: Deus ẽ enim
qui oꝑatur in nobis. ce uelle ce oꝑari pro
bona uoluntate. Dam si queramus utrũ
di donum sit uoluntas bona: mirum si
negare quisquam audeat. At enim qͥa
non p̃cedit uoluntas bona uocationem.
s uocatio bonam uoluntatem: ꝓpterea
uocanti deo recte tͥbuit᷑. quod bene uolu¬
mus: nobis uͦ tribui non potest qͦd uoca¬
mur. Nonideo gͥdictum putandum ẽ.¬

Expanded text:
tatis addatur. At illud manifestum est, frutatis addatur. At illud manifestum est, frustra nos velle, nisi Deus misereatur. Illud autem nescio quomodo dicatur, frustra Deum misereri, nisi nos velimus. Si enim Deus miseretur, etiam volumus; ad eamdem quippe misericordiam pertinet, ut velimus. Deus est enim qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate. Nam si quaeramus utrum Dei donum sit voluntas bona, mirum si negare quisquam audeat. At enim quia non praecedit voluntas bona vocationem, sed vocatio bonam voluntatem, propterea vocanti Deo recte tribuitur quod bene volumus: nobis vero tribui non potest quod vocamur. Non igitur ideo dictum putandum e
Abbreviated transcription (Latin):
tuisse quenquam uł apꝓbari uł imꝓbari
ex eo quod nondum in illo erat. s qͥa ds
futurum ẽẽ p̃sciebat. conficit᷑ eum potiuis¬
uabit quod nondum nati erant. cum dic¬
tum ẽẽt. maior seruict minori. ut hinc o¬
stendas non ex oꝑib dictum. qͥa ñdum
quisquam erat aliquid oꝑatꝰ. Illa etiam
uerba si diligent̃ attendas. gͥ ñ uolentis.
neq currentis s miserentis ẽ de: ñ hoc
adiutorio dei ad id quod uolumꝰ ꝑueni¬
ius. s etiam ex illa intentione qua &e
alioloco dicit. Cum timore ce tremore
urãm ipsoꝵ salutem oꝑamini. Os ẽ enĩ
qui oꝑat᷑ in uobis uelle & oꝑari ꝓ bona
uoluntatẽ. Ubi satis ostendit. etiam ipsã
bonam uoluntatem in nob̃ oꝑante deo
fieri. Nam si ꝓptea solum dictum ẽ. non
uiuamꝰ. nisi adiuuemur miscłia dei: po¬
test & hoc mͦ dici. gͥ non miserentis est ch.
s uolentis est hominis. quia miscdia dei
sola non sufficit. nisi consens nr̃e uolun¬

Expanded text:
tuisse quemquam vel approbari vel improbari tuisse quemquam vel approbari vel improbari ex eo quod nondum in illo erat, sed quia Deus futurum esse praesciebat; conficitur eum potuisvabit quod nondum nati erant, cum dictum esset, Et major serviet minori, ut hinc ostendas non ex operibus dictum, quia nondum quidquam erat operatus. 12. Illa etiam verba si diligenter attendas, Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; non hoc adjutorio Dei ad id quod volumus pervenimus: sed etiam ex illa intentione qua et alio loco dicit: Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini. Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate. Ubi satis ostendit, etiam ipsam bonam voluntatem in nobis operante Deo fieri. Nam si propterea solum dictum est: Nonvivamus, nisi adjuvemur misericordia Dei: potest et hoc modo dici: Igitur non miserentis est Dei, sed volentis est hominis: quia misericordia Dei sola non sufficit, nisi consensus nostrae volun
Abbreviated transcription (Latin):
set & cucurrisset. di adiutorio puenisset: qͥ ei
itiam uelle & currere uocando p̃staret. nisi
uocatione contempta. reꝓb fieret. Aliter
enim ds p̃stat ut uelimꝰ: aliter p̃stat quod
uoluerimꝰ. Ut uelimꝰ enim: & suum ẽẽ uo¬
luit. & nr̃m. Suum uocando: nr̃m seqñ¬
do. Qͦd aut̃ uoluerimꝰ solus p̃stat: id ẽ pos¬
se bene agere. & semꝑ beate uiuere. Uerunta¬
men esau nondum natꝰ: nichil hors posset
uelle seu nolle. Qur gͦ inuto positus imꝓ¬
batus est: redit᷑ enim ad illas difficultates.
non solum sua obscuritate: s etiam nr̃a tã
multa repeticione molestiores. Cur enim
csau imꝓbatꝰ est nondum natꝰ: qui nec cre¬
dere pot̾ãt uocanti. nec contemnere uocatio¬
nem. nec bom uel mali aliquid oꝑari: Si
p̃scientia dei fut᷑e malȩ uoluntatis eiꝰ: cur ñ
& iacob p̃scientia dei apꝓbatꝰ est future bonȩ
uoluntatis eius: Qͦd si semel concesseris po¬

Expanded text:
set et cucurrisset, Dei adjutorio pervenisset, qui ei set et cucurrisset, Dei adjutorio pervenisset, qui ei etiam velle et currere vocando praestaret, nisi vocatione contempta reprobus fieret. Aliter enim Deus praestat ut velimus, aliter praestat quod voluerimus. Ut velimus enim et suum esse voluit et nostrum; suum vocando, nostrum sequendo. Quod autem voluerimus solus praestat, id est, posse bene agere, et semper beate vivere. Verumtamen Esau nondum natus, nihil horum posset velle seu nolle. Cur ergo in utero positus improbatus est? Reditur enim ad illas difficultates, non solum sua obscuritate, sed etiam nostra tam multa repetitione molestiores. 11. Cur enim est improbatus Esau nondum natus, qui nec credere poterat vocanti, nec contemnere vocationem, nec boni vel mali aliquid operari? Si praescientia Dei futurae malae voluntatis ejus, cur non et Jacob praescientia Dei approbatus est futurae bonae voluntatis ejus? Quod si semel concesseris, po
Abbreviated transcription (Latin):
s eam sibi ipse uolendo p̃stitit: & habuit ali¬
quid quod non accepit. An quia nemopo¬
test credere nisi uelit. nemouelle. nisi uocet᷑.
nemo aut̃ sibi potest p̃stare ut uocet᷑. uocan
dods p̃stat & fidem. quia sine uocatone ñ
potest quisqm credere. quamuis nullus
credat inuitus: Quomodo enim credent
quem non audierunt: Aut qͦmodo auchi¬
ent sine p̃dicante: Nemoitaq credit ñ
uocatꝰ. S non omnis credit uocatꝰ. Multi
tem non contempserunt: sed credendo secuti
sunt. Uolentes aut̃ sine dubio crediderunt.
le possumus nisiuocati. & nicħ ualet uelle
nr̃m. nissut ꝑficiamꝰ adiuuet ds: Opus ẽ
gͦ uelle currere. Pon enim frustra diceret᷑.
in t̾ra pax hominib bone uoluntatis: &e sic
currite ut comp̃hendatis. Non tam̃ uolentiᷤ
neq eurrentis s miserentis est dei: ut quod
uolumꝰ adipiscam᷑. & quo uolumꝰ ꝑueniamꝰ.
Noluit gͦ esau: ce non cucurrit. S si uoluis¬

Expanded text:
sed eam sibi ipse volendo praestitit, et habuit alised eam sibi ipse volendo praestitit, et habuit aliquid quod non accepit. An quia nemo potest credere nisi velit, nemo velle nisi vocetur, nemo autem sibi potest praestare ut vocetur, vocando Deus praestat et fidem; quia sine vocatione non potest quisquam credere, quamvis nullus credat invitus? Quomodo enim credent, quem non audierunt? aut quomodo audient sine praedicante? Nemo itaque credit non vocatus: sed non omnis credit vocatus. Multitem non contempserunt, sed credendo secuti sunt; volentes autem sine dubio crediderunt. si vocati, et nihil valet velle nostrum, nisi ut perficiamus adjuvet Deus? Opus est ergo velle et currere. Non enim frustra diceretur, Et in terra pax hominibus bonae voluntatis ; et, Sic currite ut comprehendatis . Non tamen volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, ut quod volumus adipiscamur, et quo volumus perveniamus. Noluit ergo Esau et non cucurrit: sed et si voluis
Abbreviated transcription (Latin):
erit ut credat. miscłiam p̃stabit. hoc est fa¬
ciet eum misericordem. ut etiam bene oꝑe¬
tur: Uude admonem᷑. nec ipsis oꝑib mi¬
sericordiȩ quenquam oportere głari ce ex¬
tolli. quod eis quasi siuis dm̃ ꝓmeruerit.
quandoquidem ut haberet ipsam mĩam.
ille p̃stitit qui miscdiam p̃stabit. cui mise¬
ricors fuerit. Qͦd si eam credendo se me¬
ruisse quis iactat᷑: noũit eumfibi p̃stitisse
ut crederet. qui miseret᷑ inspirando fidem.
cuius misertꝰ est: ut adhuc infideli uocato¬
nem imꝑgret. Iamenim discernit᷑ fidelis
ab impio. Q denim habes inquit quod ñ
accepisti: Si aut̃ accepisti: qu id głaris qͣ¬
si non acceꝑis: Recte quidem hoc. Sed
cur hec misccłia subtracta est ab esau. ut ñ
sic uocaret᷑: ut & uocato inspiraret᷑ fides. &
credens misericors fieret. ut beneoꝑaretur:
An forte quia noluit: Sigͦ iacobideo cre¬
dicdit quia uoluit non ei ds donauit fidem.

Expanded text:
erit ut credat, misericordiam praestabit, hoc est faerit ut credat, misericordiam praestabit, hoc est faciet eum misericordem, ut etiam bene operetur? Unde admonemur, nec ipsis operibus misericordiae quemquam oportere gloriari et extolli, quod eis quasi suis Deum promeruerit; quandoquidem ut haberet ipsam misericordiam ille praestitit, qui misericordiam praestabit cui misericors fuerit. Quod si eam credendo se meruisse quis jactat, noverit eum sibi praestitisse ut crederet, qui miseretur inspirando fidem, cujus misertus est ut adhuc infideli vocationem impertiret. Jam enim discernitur fidelis ab impio. Quid enim habes, inquit, quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? 10. Recte quidem hoc; sed cur haec misericordia subtracta est ab Esau, ut non sic vocaretur, ut et vocato inspiraretur fides, et credens misericors fieret ut bene operaretur? An forte quia noluit? Si ergo Jacob ideo credidit quia voluit, non ei Deus donavit fidem,
Abbreviated transcription (Latin):
ex iusticia fidei: Qͥd gͦ te adiuuat. cum
nondum nati fuissent. quandoquidem in
nondum nato nec iusticia fidei poterat ẽt:
uidit itaq apłs. quid ex his uerbis posset ani¬
mo audientis uel legentis occurrere: statim¬
q subiecit. Qͥd gͦ dicemꝰ: Nunquid iniqͥtaᷤ̃ᷤ
est apud dm̃: Absit. Et quasi docens qͦmodo
absit: moyses enim dicit inquit. Misere¬
bor cui misertꝰ ero: & miscdiam p̃stabo. cui
misericors fuero. Quib uerbis soluit q̃¬
stionem. an potius artiꝰ colligauit: Id ip¬
sum enim est. quod maxime mouet. Si¬
enim miseret᷑ cui misertꝰ erit. & miscdiam
p̃stabit. cui misericors fuerit: cur hec misedia
defuit esau. ut etiam ipse ꝑ illam bonꝰ esset.
quemadinodum ꝑ illam bonꝰ factꝰ est iacob:
Anideo dictum est. miserebor cui misertus
ero. & miscdiam p̃stabo cui misericors fuero.
quia cui misert᷑ est ds ut eum uocet. mise¬
rebitur eiusut credat: & cui misericors fu¬

Expanded text:
ex justitia fidei? Quid ergo te adjuvat, Cum enim ex justitia fidei? Quid ergo te adjuvat, Cum enim nondum nati fuissent? quanondum nato nec justitia fidei poterat esse. Vidit itaque Apostolus quid ex his verbis possit animo audientis vel legentis occurrere, statimque subjecit: Quid ergo dicemus? Nunquid iniquitas est apud Deum? Absit. Et quasi docens quomodo absit: Moysi enim dicit, inquit: Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Quibus verbis solvit quaestionem, an potius arctius colligavit? Idipsum enim est, quod maxime movet: si miseretur cui misertus erit, et misericordiam praestabit cui misericors fuerit, cur haec misericordia defuit Esau, ut etiam per illam bonus esset, quemadmodum per illam bonus factus est Jacob? An ideo dictum eero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero, quia cui misertus erit Deus ut eum vocet, miserebitur ejus ut credat; et cui misericors fu