comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et ds̃ ethomo ꝓpter uoluntatẽ facien¬
tis. s non sic ut ds̃ homo. Ds̃ enu
ñ n iuste homo autem pena dignus
ñ quia ulum occibit que os̃ nõlet
occidi. sed quia ꝑiniquitatem. Non enĩ
noministerium dõ iubenti prebuit. s
suȩ malignȩ cupiditati seruiiuit. In uno
gͥ eodemq facto et ds̃ de occulta equita¬
te laudatur & homo de ꝓpria iniqui¬
tate punitur. Non enim quia ds̃ ꝓprio
filio non pepercit. sed ꝓnob̃ omnib tra¬
didit illum. ideo iudas excusatus ẽ
qui eundem admortẽ tradidit xp̃m.
Si autem litigabunt duo uiri & lxxx.¬
ꝑcusserit mulierem inutero habentẽ
et exierit infans eius ñ deformatꝰ de¬
trimentum patietur qͣntum indixe¬
rit uir mulieris & dabit cũ postuladiõe.
Michi uidet᷑ significationis alicuius cau¬
sa dici hȩc magis qͣm scriptura circa
huiusmodi facta occupata. Nam sul¬
lud attenderet ne pregnans mulier ꝑ¬
cussa inabortum compelleretur non

Expanded text:
et deus et homo propter uoluntatem facienet deus et homo propter uoluntatem facientis, sed non sicut deus homo. deus enim nonnisi iuste, homo autem poena dignus: non quia illum occidit quem deus nollet occidi, sed quia per iniquitatem. non enim ministerium deo iubenti praebuit, sed suae malignae cupiditati seruiuit. in uno igitur eodemque facto et deus de occulta aequitate laudatur et homo de propria iniquitate punitur. non enim quia deus proprio filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum. ideo ludas excusatus est, qui eundem ad mortem tradidit Christum. Si autem litigabunt duo uiri et percusserint mulierem in utero habentem, et exierit infans eius non deformatus, detrimentum patietur; quantum indixerit uir mulieris, et dabit cum postulatione. mihi uidetur significationis alicuius causa dici haec magis quam scriptura circa huius modi facta occupata. nam si illud adtenderet, ne praegnans mulier percussa in abortum conpelleretur, non
Abbreviated transcription (Latin):
ligitur si eam ipse concubitu ũhumilia¬
uerit neq filio suo conuunxerit. neq a¬
liam filio suo ductam istã eiecerit abibit
gratis id÷ sufficiet ei ñ teneri inseruitu¬
tem. abibit enim nicħ accipiens ut ser¬
uus hebreus. Non enim licet domino es
copulare illã uiro non hebreo qͣm ñlicet
extere genti tradi. Si autẽ seruo hebrao
eam copulauerit hoc utiq intelligit᷑
qͦd cum eo gratis exibit nequaqͣm a
marito separatam. Si quis ꝑ lxxix
cusserit aliquem et mortuus fuerit.
morte moriatur. Qui autẽ nolens sed
ds̃ tradidit inmanus eius dabo tibi
locum inquem fugiat. Queritur hic
qͦm dictum ẽ si autem nolens. s ds̃ tra¬
didit inmanus eus. qͣs et si uolens oc¬
ciderit posset occidere nͥ ds̃ traderet in
manus eiis. Intelligitur gͦ tantũmͦ
dm̃ fecisse cum quisq occiditur ano¬
cum uͦ uolens occidit. & ipse occidit
et ds tradidit inmanum eius. hoc gͦ
inter ẽ qͦd illic tantum ds̃ fec̃ hic aut̃

Expanded text:
ligitur, Si eam ipse concubitu non humilialigitur, Si eam ipse concubitu non humiliaverit, neque filio suo conjunxerit, neque alia a filio suo ducta istam ejecerit, abibit gratis, id est sufficiet ei non teneri in servitute. Abibit enim nihil accipiens, ut servus Hebraeus. Non enim licet domino ejus copulare illam viro non Hebraeo, quam non licet exterae genti tradi. Si autem servo Hebraeo eam copulaverit, hoc utique intelligitur, quod cum eo gratis exibit, nequaquam a marito separata. LXXIXcusserit aliquem et mortuus fuerit, morte moriatur; qui autem nolens, sed deus tradidit in manus eius, dabo tibi locum in quem fugiat. quaeritur hic quomodo dictum sit: si autem nolens, sed deus tradidit in manus eius, quasi etsi uolens occiderit, posset occidere, nisi deus traderet in manus eius. intellegitur ergo tantummodo deum fecisse, cum quisque occiditur a noCum vero volens occidit, et ipse occidit, et Deus tradidit in manus ejus. Hoc ergo interest, quod illic tantum Deus fecit: hic autem
Abbreviated transcription (Latin):
Q uid ẽ autẽ concubitũ ñ fraudabit. nisi
ꝓconcubitu mercedẽ dabit: Namq a¬
pud danielem contra susannã falsũ
testimonium diccntes seniores. Uenit
inquiunt adeam adolescens qͥerat in
latenti absconditus et concubuit cum
ea. Daniel autem dehoc ipso inter¬
rogans ait. Subqua arbore uidistis
eos colloquentes: qͦd illi direrant con¬
cubuit cũ ea. Deinde alterũ arguens
atq conuincens dixit. semen chana¬
an et ñuida species delectauit te. ⁊ illa
concupiscentia euertit cor tuũ. Sic e¬
nim faciebatis filiab isrł. s ille timen¬
tes adquiescebant uobis. grecus autẽ
ne uerbum et uerbo dici loquebantur
uobis. qͦ significaret᷑ concubitus. iam
ubi dicitur. subqua arbore comp̃hendi
stis eos. grecꝰ habet comp̃hendistis eos col¬
loquentes iniicem & illic significatur
concubitus. Quod gͦ dehac de qua agtͣ
adiungit scriptura & dic̃. Si autẽ tria
hec non fecerit ei exibit gratis hoc intel¬

Expanded text:
quid est autem "concubitum non fraudabit" nisi quid est autem "concubitum non fraudabit" nisi "pro concubitu mercedem dabit?" namque apud Danielem contra Susannam falsum testimonium dicentes seniores, uenit, inquiunt, ad eam adulescens, qui erat in latenti absconditus, et concubuit cum ea. Daniel autem de hoc ipso interrogans ait: sub qua arbore uidistis eos conloquentes? quod illi dixerant: concubuit cum ea. deinde alterum arguens atque conuincens dixit: semen Chanaan et non Iuda, species delectauit te et illa concupiscentia euertit cor tuum; sic enim faciebatis filiabus Israhel, sed illae timentes adquiescebant uobis. graecus autem ne uerbum e uerbo dici "loquebantur uobis," quo significaretur concubitus. iam ubi dicit: sub qua arbore conprehenstis eos, graecus habet, Comprehendistis eos colloquentes invicem: et illic significatur concubitus. Quod ergo de hac de qua agitur adjungit Scriptura, et dicit, Si autem tria haec non fecerit ei, exibit gratis, hoc intel
Abbreviated transcription (Latin):
Spreuit etm autem hoc ẽ humilia¬
uit eam id÷ concumbendo nec uxo¬
rem faciendo. Dirit autem grece &¬
ethesen qͦd nos dirimus spreuit qͦ
uerbo scriptura utitur apud ieremi¬
am. sicut spernit mulier eum cui
commniscetur. Deinde sequitur et dic̃
qͦd si filio anuominauerit eã scđm
iustificationẽ filidꝵ faciet ei. hic
iam apparere incipit quẽ ad modũ
supra direrit qͣm ñ annominauit eã
Nam E quid ẽ aluia filio annomi¬
nauerit eam nͥ filio cõiunxerit eã uxorẽ
qͣndoquidẽ dic̃ scđm iustificõnem fili¬
arum faciet ei. Id÷ ut sic tradat tanqͣm
filiam dotem scilicet apponens ei. De¬
inde adiungit. qͦd si aliam accipiet ei idẽ
nomistam deputabit uxorẽ filio suo.s
ei. simili lege quȩ competunt qm̃ non
mansit uxor filio eius quemadinodum
ei daret si eam sibĩ annominasset. ⁊ta¬
men concumbendo humiliasset. Quod
autem nos dixiꝰ conuersationem ñ
ra honestius appellare concubiitum.

Expanded text:
spreuit eam autem hoc est" humiliaspreuit eam autem hoc est" humiliauit eam", id est concumbendo nec uxorem faciendo. dixit autem graece ἠθέτησεν, quod nos diximus "spreuit": quo uerbo scriptura utitur apud Hieremiam: sicut spernit mulier eum cui commiscetur. Deinde sequitur et dicit: quodsi filio adnominauerit eam, secundum iustificationem filiarum faciet ei. hic iam adparere incipit quemadmodum supra dixerit: quam non adnominauit eam. nam quid est aliud "si filio adnominauerit eam" nisi "filio coniunxerit eam uxorem?" quando quidem dicit: secundum iustificationem filiarum faciet ei, id est" ut sic tradat tamquam filiam," dotem scilicet adponens ei. deinde adiungit: quodsi aliam accipiet ei id est non istam deputabit uxorem filio suo, sed ei simili lege quae conpetunt, quoniam non mansit uxor filio eius, quemadmodum ei daret, si eam sibi non adnominasset et tamen concumbendo humiliasset. quod autem nos diximus: conuersationem non ra honestius appellare concubitum.
Abbreviated transcription (Latin):
mulatu intelligit᷑ humiliata. qd̾ eise
dñs miscuerit: hoc qͥppe ĩ consequentib
non eam fecit urorẽ. remunerabit eam:
hocẽ quod supra dirit non abibit. ita
ut recedunt ancillȩ uissa ẽ quippe a¬
liquid acciꝑe ꝓeo qͦd humiliata ẽ qͥa
non ei ita se miscuit ut fac̾et uxorem
id⁊ ut non annominaret eam sibi. hoc
autem qͦd diximus remunerabit eam
quidã interpretes dixerunt redimet
eam. qͦd si ingreco dictum esset añoã¬
Etipse redimet isrł. nam apolytrosete
scriptum ẽ In hoc autem loco apoly¬
trose legitur ubi intelligitur qͦd accip̃
magis aliquid qͣm ꝓea datur ut redi¬
matur. Cui enĩ dabit dñs euis ut¬
ipse famulã possidet: Genti autem
extere non ẽ dñs uendere illã . quia
spreuit inea: Id÷ non quia spreuit in
ea ideo dominus ẽ uendere illã id ÷
intantum ei dominabit᷑ ut etiam
extere genti eam licite uendat. hoc
ẽ autẽ spreuit inea. qͦd ẽ spreuit eã.

Expanded text:
mulatu intellegitur humiliata, quod ei se mulatu intellegitur humiliata, quod ei se dominus miscuerit? hoc quippe in consequentibus it eam — id est non eam fecit uxorem — remunerabit eam, hoc est quod supra dixit: non abibit ita ut recedunt ancillae. iustum est quippe aliquid accipere pro eo, quod humiliata est, quia non ei se ita miscuit, ut faceret uxorem, id est ut adnominaret eam sibi. hoc autem, quod diximus: remunerabit eam, quidam interpretes dixerunt: redimet eam, quod, si in graeco dictum esset et ipse redimet Isrscriptum est. in hoc autem loco ἀπολυτρώσει. legitur, ubi intellegitur, quod accipit magis aliquid quam pro ea datur, ut redimatur. cui enim dabit dominus ipse famulam possidet? genti autem exterae non est dominus uendere illam, quia spreuit in ea, id est: non quia spreuit in ea, ideo dominus est uendere illam, id est in tantum ei dominabitur, ut etiam exterae genti eam licite uendat. hoc est autem "spreuit in ea ", quod est "spreuit eam";
Abbreviated transcription (Latin):
non abibit. Ita ut recedunt ancille. qͦd¬
si non placuerit domino suo quãqũa ñ
nauerit eam scđm iustificationem fi¬
liarũ faciet ei. Quod si aliã accipiet
ei quȩ opus sunt et uestem et conũ¬
sationẽ eius ñfraudabit. Si autẽ tria
hec ñfecerit ei. exibit gratis sine p̃cio.
Obscurissimũ istum locum inusitata
uerba locutionesq fecerunt. tta ut in¬
t̃pretes nr̃i quẽ admodũ eum explica¬
rent pene non inuenirent. Inipso qͦ
greco eloquio multũ obscurum eit. qͦd
hic dicitur. tam̃ qͥd uideatur ut pote¬
ro aperiam.Si qͥs autẽ inquit uendi¬
derit filiã suã famulam id÷ ut sit fa¬
mula. quam oiketeñ. greci uocant
non abibit ita ut recedunt ancille.
Incelligendũ est ñ sic recedet quomͦ rece¬
dunt ancille hebree post sex annos. Cã
quippe oportet etiã insemina hebrea
legẽ datam intelligi q̃seruat᷑ inmarib.
Curgͦ ista ñica recedit. nͥ quia in illo fa¬

Expanded text:
non abibit ita ut recedunt ancillae. quodnon abibit ita ut recedunt ancillae. quodsi non placuerit domino suo quam non nauerit eam. secundum iustificationem filiarum facietei. quodsi aliam accipiet ei, quae opus sunt et uestem et conuersationem eius non fraudabit. si autem tria haec non fecerit ei, exibit gratis sine pretio. obscurissimum istum locum inusitata uerba locutionesque fecerunt, ita ut interpretes nostri quemadmodum eum explicarent paene non inuenirent. in ipso quoque graeco eloquio multum obscurum est quod hic dicitur. tamen quid uideatur, ut potero, aperiam. Si quis autem, inquit, uendiderit filiam suam famulam — id est, ut sit famula, quam otyinjv Graeci uocant — non abibit ita ut recedunt ancillae, intellegendum est: "non sic recedet quomodo recedunt ancillae hebraeae post sex annos". eam quippe oportet etiam in femina hebraea legem datam intellegi, quae seruatur in maribus. cur ergo ista non ita recedet, nisi quia in illo fa
Abbreviated transcription (Latin):
men istis terrorib testamenti ueteris
differentia commendat᷑ qͦd etiã in ȩpła
adhebreos apertissime dictum ẽ lxrs
erat ds̃. id÷ ubi expressiora fiebant
signa quib cognosceretur ds̃. Nam
qͦmͦ innebula erat cui cęli cȩlorum ñ
sufficiunt. nͥ quẽ admodũ nusquam
non est qui in loco nullo est: lxxui.
qͦd inprimo p̃cepto inculcatum ẽ &
exdiis argenteis. et aureis utiq omĩa
simulachra intelligunt᷑. Sic̃ in illo e¬
tiam psalmo ydola gentium argen¬
tum et aurum. Quȩ deseruo lxxuii.¬
hebreo p̃cipiuntur ut sex annos ser¬
uiat et dimittat᷑ liber gratis. ne serui
xp̃iani hoc flagitarent a domint aus
apłi sa auctoritas iubet seruos dñis sus
eẽ subditos. ne nom̃ dĩ et doctrina blas¬
phemetur: Iuud enĩ ex hoc constat satis
inmysterio preceptũ. quia et ꝑtundi su¬
bula eiꝰ aurẽ ad postem precepit ds̃ qui
libertatẽ illam recusaret Siqͥs lxxuiii.¬
autem uendidit filiam suam famulã

Expanded text:
men istis terroribus Testamenti Veteris men istis terroribus Testamenti Veteris differentia commendatur, quod etiam in Epistola ad Hebraeos apertissime dictum est . LXerat Deus: id est, ubi expressiora fiebant signa, quibus cognosceretur Deus. Nam quomodo in nebula erat, cui coeli coelorum non sufficiunt; nisi quemadmodum nusquam non est, qui in loco nullo est? LXXVI. quod in primo praecepto inculcatum est; et ex diis argenteisimulacra intelleguntur, sicut in illo etiam psalmo: idola gentium argentum et aurum. Quae de seruo hebraeo praecipiuntur, ut sex annos seruiat et dimittatur liber gratis, ne seruistiani hoc flagitarent a dominis suis, apostolica auctoritas jubet servos dominis suis esse subditos, ne nomen Dei et doctrina blasphemetur. Illud enim ex hoc satis constat in mysterio praeceptum, quia et pertundi subula ejus aurem ad postem praecepit Deus, qui libertatem illam recusaret. Praecisuam famulam,
Abbreviated transcription (Latin):
totũ uellet scͥptura compledi. qͣm ut
inhis quȩ ꝑtinent adiudendi sensum
subintelligeretur auditus. quo more lo¬
qui ñsolemus. Nam uide quid sonet
solemus dicere. audi quid luceat ñ solemꝰ.
tum et solide significatur aduetus te¬
stamentum timorẽ pociꝰ ꝑtinere. sic̃
adnouũ dilectionẽ qͣmnqͣm ⁊ inueteri
nouum lateat. et innouo uetus pateat
Quomͦ autem tali populo tribuatur ui¬
dere uocẽ dĩ si hoc accipiendum ẽ in¬
telligere cum sͥ loqui dm̃ timeant ne
moriantur non satis elucet. lxxiiii
terea enim ds̃ uenit aduos temptare
uos ut sit timor eiꝰ inuobis. ne. pecce¬
tis: sie illi cohibendi fuerant. Apeccatis
utiq timendo ne pęnas sensibiles pa¬
terentur qͥa nondum poterant amare
iusticiam. et inhoc erat illis temptacio
adño qua ꝓbabantur. ut appareret cu¬
iusmodi eeñt non ut dõ noti fierent
quem ñlatebant qualescumq essent
sed ut inter se ac sibi met multum ta¬

Expanded text:
totum uellet scriptura complecti, quam ut totum uellet scriptura complecti, quam ut in his quae pertinent ad uidendi sensum subintellegeretur auditus: quo more loqui non solemus. nam "uide quid sonet" solemus dtum et solide significatur, ad Vetus Testamentum timorem potius pertinere, sicut ad Novum dilectionem: quanquam et in Vetere Novum lateat, et in Novo Vetus pateat. Quomodo autem tali populo tribuatur videre vocem Dei, si hoc accipiendum est intelligere, cum sibi loqui Deum timeant ne moriantur, non satis elucet. LXXIV. terea enim venit Deus ad vos, tentare vos ut sit timor ejus in vobis, ne peccetis. Sic illi cohibendi fuerant a peccatis, utique timendo ne poenas sensibiles paterentur; quia nondum poterant amare justitiam: et in hoc erat illis tentatio a Domino, qua probabantur, ut appareret cujusmodi essent; non ut Deo noti fierent, quem non latebant qualescumque essent, sed ut inter se ac sibimet. Multum ta
Abbreviated transcription (Latin):
dicta sunt. Sic uide solet ꝓgenerali sen¬
su poni. ñ solum corporis uerũ etiam
animi. illud unde ẽ. Cum udisset ia¬
cob quia sunt ȩsce inegypto. unde utiq
absens erat: qͣm qͣm non nulli uidẽ uo¬
cem nichil aliud eẽ arbitrati sunt qͣm
intelligere. qͥ uisus mentis ẽ. cum uero
breuiter hic dicendũ eẽt sidiceret᷑ qd
popłs audiebat uocẽ & lãpadas & uocẽ tube
& montem fumantem questio maior
oriretur qͦmͦ audiebat lampadas &
montem fumantem qͦd ꝑtinet adsen¬
sum uidendi. nͥ qͥs dicat nectam bre¬
uiter dicendum fuisse ut totũ dice¬
retur audiebat uocẽ et uidebat lam¬
padas et audiebat uocẽ tubȩ. et uide¬
bat montem fumantem. Duo qͥppe
genera uocis erant et denubib sicut
tonitrua. et detuba si tamen ipsam
dixit uocẽ quȩ denubib edebatur. Ac
ꝑ hoc melius inhis quȩ adsensũ au¬
diendi ꝑtinebant. generalis senso est
positus hoc ẽ uidendi cum breuiter

Expanded text:
dicta sunt, sic "uidere" solet pro generali sendicta sunt, sic "uidere" solet pro generali sensu poni non solum corporis uerum etiam animi. unde et illud est: cum uidisset Iacob quia sunt escae in Aegypto, unde utique absens erat. quamquam nonnulli "uidere" uocem nihil aliud esse arbitrati sunt quam" intellegere", qui uisus mentis est. cum uero hic breuiter dip-opulus uidebat uocem et lampadas et uocem tubae et montem fumantem, quaestio maior oreretur, quomodo audiebat lampadas et montem fumantem, quod pertinet ad sensum uidendi. nisi quis dicat nec tam breuiter dicendum fuisse, ut totum diceretur: audiebat uocem et uidebat lampadas et audiebat uocem tubae et uidebat montem fumantem. duo quippe genera uocis erant,  et de nubibus, sicut tonitrua, et de tuba, si tamen ipsam dixit uocem, quae de nubibus edebatur. ac per hoc melius in his quae ad sensum audiendi pertinebant generalis sensus est positus, hoc est uidendi, cum breuiter
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ ẽ. falsum destimonium ñdices
aduersꝰ ꝓicimum tuũ. Queri solet
utrũ ꝓhibitum sit omne mendatiũ.
ne forte non sit hoc p̃ceptum aduersꝰ
eos qͥ dicunt tc̃ eẽ mentiendum. qͣn¬
do id mendatium ꝓdest alicui. et nil
ob est ei cui mentiris. Tale quippe nẽ
aduersus ꝓrcimũ tuũ. ut ideo uidea¬
tur hoc addidisse scͥptura que pos¬
set breuiter dic̃ẽ falsum testimoniũ
ñ dices sicut dixit non occides non
mechaberis. non furaberis:s hinc ma¬
gna questio ẽ nec afestinantib com¬
mode explicari potest. Quomͦ accipiẽ¬
dum sit ꝑdes om̃s qui locuntur men¬
datium. & noli uelle mentiri:omne
mendatium et cȩtera huiusmodi. lxxii.
Et omnis populus uidebat uocẽ &
lampadas et uocem tubȩ. et montem
fumantẽ. Queri solet quom᷑ populus
uidebat uocem cum uox non adiusũ
sed pocus adauditum ꝑtinere uideat᷑
s sic̃ mͦ dicit᷑ uideat᷑ de omnibquȩ ame

Expanded text:
dictum est: falsum testimonium non dices dictum est: falsum testimonium non dices aduersus proximum tuum, quaeri solet utrum prohibitum sit omne mendacium, ne forte non sit hoc praeceptum aduersus eos qui dicunt tunc esse mentiendum, quando id mendacium prodeest alicui et nobest ei cui mentiris. Tale quippe non est adversus proximum tuum, ut ideo videatur hoc addidisse Scriptura, quae posset breviter dicere, Falsum testimonium non dices, sicut dixit, Non occides, Non moechaberis, Non furaberis. Sed hinc magna quaestio est, nec a festinantibus commode explicari potest, quomodo accipiendum sit, Perdes omnes qui loquuntur mendacium ; et, Noli velle mentiri omne mendacium ; et caetera hujusmodi. LXXII.s populus uidebat uocem et lampadas et uocem tubae et montem fumantem. solet quaeri quomodo populus uidebat uocem, cum uox non ad uisum, sed potius ad auditum pertinere uideatur. sed sicut modo dixi "uideatur" de omnibus quae a me
Abbreviated transcription (Latin):
mȩchia etiam fornicatio inscͥpturis
dicitur. S utrum etiam omnis for¬
nicatio mechia dici possit in eisdem
scriptuns ñmͥ interim occurrit locu¬
tionis ecemplum. S si non omnis
fornicatio etiã mechia dici potest uͥ
sit indecalogo ꝓhibita illa fornica¬
do qͣm faciint uiri qͥ uxores non ha¬
bent cum feminis quȩ maritos non
habent utrum inuenł possit ignoro s
si furtiim nomine intelligitur omnis
unlicita usurpatio rei alienȩ. Non enim
rapinam ꝑmisit qui furtum ꝓhibuit
sedutiq aparte totum intelligi uolu¬
it quicquid illicitȩ rerum ꝓrcimi aufer¬
tui: ꝓfecto et nomine mechiȩ omnis
ulicitus concubitus atq illoꝵ menbroꝵ
ñ legitumus usus ꝓhibitus debet intelli¬
gi. & qͦd dictum ẽ. ñ occides non putan¬
dumẽ fieri contra hoc preceptũ qͣndo
lex occidit uel occidi aliquem ds̃ uib
lie enim fecit qui uibet qͣndo ministe¬
rium negare ñlicet: ineo etiam quod

Expanded text:
moechia etiam fornicatio in scripturis moechia etiam fornicatio in scripturis dicitur. sed utrum etiam omnis fornicatio moechia dici possit, in eisdem scripturis non mihi interim occurrit locutionis exemplum. sed si non omnis fornicatio etiam moechia dici potest, ubi sit in decalogo prohibita illa fornicatio, quam faciunt uiri, qui uxores non habent, cum feminis, quae maritos non habent, utrum inueniri possit, ignoro. sed si furti nomine bene intellegitur omnis inlicita usurpatio rei alienae — non enim rapinam permisit qui furtum prohibuit; sed utique a parte totum intellegi uoluit, quidquid inlicite rerum proximi aufertur — profecto et nomine moechiae omnis inlicitus concubitus atque illorum membrorum non legitimus usus prohibitus debet intellegi. Et quod dictum est: non occides, non putandum est fieri contra hoc praeceptum, quando lex occidit uel occidi aliquem deus iubet. ille enim facit qui iubet, quando ministerium negare non licet. In eo etiam quod
Abbreviated transcription (Latin):
unus exprimitur. honoratior utiq
exprimitur. id÷ masculinꝰ ut ex hoc
intelligat etiam femina quod sͥ p̃cep¬
tum sit. ac ꝑhoc si femina mȩcha est
habens uirum concumbendo cũ eo qͥ
iur eius non ẽ. etiam sulle non habeat
urorem: ꝓfecto mȩchus ẽ. et uir habens
urorem concumbendo cum ea quȩ u¬
xor eius non ẽ etiam sulla non habeat
uirum. s utrum si faciat qͥ uxorem ñ
habet. uel femina quȩ uirum ñ habet.
precepit huius transgressione teneant᷑
merito queritur. Si enun non denentur
non ẽ ꝓhibita indecalogo fornicatio.¬
sedsola mȩchia id⁊ adulterium. qͣm¬
ius omnis mȩchia etiã fornicatio in
telligitur sic̃ loquuntur scripturȩ.
Dominus enim dic̃ in euuangłio. qui¬
cumq dimiserit uxorẽ suã excepta cau¬
sa fornicationis fac̃ eam mecbari. hoc
utiq fornicationẽ appellauit si cum
alio peccet quȩ uirum habet qͦd est
mȩchia id÷ adulterium. Omĩs ergo

Expanded text:
unus exprimitur, honoratior utique unus exprimitur, honoratior utique exprimitur, id est masculinus, ut ex hoc intellegat etiam femina quid sibi praeceptum sit. ac per hoc si femina moecha est habens uirum, concumbendo cum eo qui uir eius non est, etiam si ille non habeat uxorem, profecto moechus est et uir habens uxorem concumbendo cum ea quae uxor eius non est, etiam si illa non habeat uirum. sed utrum, si faciat qui uxorem non habeat, uel femina, quae uirum non habet, praecepti huius transgressione teneantur, merito quaeritur; si enim non tenentur, non esed sola moechia, id est adulterium, quamuis omnis moechia etiam fornicatio esse intellegitur, sicut loquuntur scripturae; dominus enim dicit in euangelio: quicumque dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis, facit eam moechari. hic utique fornicationem appellauit, si cum alio peccet quae uirum habet, quod est moechia, id est adulterium. omnis ergo
Abbreviated transcription (Latin):
causa cum illi miscetur. aliquando au¬
tem concupiscat nec ei misceatur pęnã
timens. et hoc fortasse lex ostendere uo¬
luit quodutraq peccata sint. Item que¬
ri solent utrum mechiȩ nomine etiam
fornicatio deneatur. hoc enim grecum
uerbum ẽ. quod iam scriptura utitur ꝓ
latino. mechos tam̃ grecȩ ñ nisi adul¬
teros dicit. s utiq ista lex non solis ui¬
ris inpopulo.uerum etiam feminis da¬
taẽ. Neq enim quia dictum ẽ. ñ con¬
cupisces uxorem ꝓximi tui. nichil hic
sͥ p̃ceptum debet putare femina &
tam quam licitȩ concupiscere uirum
ꝓrimȩ suȩ. Si ergo hic exillo qͦd uiro
dictum ẽ intelligitur qͣmius ñdictum
sit quod etiã ad feminam ꝑtineat. qͣn¬
tomagis eo qͦd dictum ẽ non mechab̃is
uterq sexus astringitur. cũ ipsum p̃¬
ceptum potest referri ad utrumq sic̃
non occides. non furaberis. et alia quȩ
similiter ñexpresso uno sexu utriq ui¬
dentur sonare communiter:tam̃ ubi

Expanded text:
causa cum illi miscetur, aliquando aucausa cum illi miscetur, aliquando autem concupiscat nec ei misceatur poenam timens. et hoc fortasse lex ostendere uoluit, quod utrumque peccata sint. Item quaeri solet utrum moechiae nomine etiam fornicatio teneatur. hoc enim graecum uerbum est, quo iam scriptura utitur pro latino; moechos tamen graece non nisi adulteros . dicit. sed utique ista lex non solis uiris in populo, uerum etiam feminis data est. neque enim quia dictum est: non concupisces uxorem proximi tui, nihil hio sibi praeceptum debet putare femina et tamquam licite concupiscere uirum proximae suae. si ergo hic ex illo quod uiro dictum est intellegitur, quamuis non dictum sit, quod etiam ad feminam pertineat, quanto magis eo quod dictum est: non moechaberis uterque sexus astringitur, cum et ipsum praeceptum potest referri ad utrumque, sicut: non occides, non furaberis, et quae alia similiter non expresso uno sexu utrique uidentur sonare communiter. tamen ubi
Abbreviated transcription (Latin):
quetũq interra deorsum. et quecũq
inaqua subterra. non adorabis eos
neq seruies illis. nisi ad id quod dic¬
tum ẽ. nonerunt tibi dii alii preter
me. S rursũ queritur quo differat
ñ furtum facies ab eo qͦd paulo post
de non concupiscendis ꝓrimi rebꝰ
p̃cipitur. ñ quidẽ omnis qui rem pro¬
ximi sui concupiscit furat᷑. s si onrĩs
qui furatur rem ꝓximi concupiscit.
P oterat milla generalitate ubi non de
concupiscenda re ꝓrimi precipitur
etiam illud qd̃ ad furtum ꝑtinet con¬
tineri. Similiter etiam queritur qͦ
differat qͦd dictum ẽ. ñ mechaberis.
abeo quod paulo post dicitur. non
concupisces uxorem. porimi tui. In eo
quippe quod dictum ẽ ñ mechaberis
poterat illud intelligi nͥ forte millis
duob peccatis mechandi et furandi
ipsa opera notat᷑a st̃. In his uͦ extre¬
mis ipsa concupiscentia. quȩ tantũ
differunt. ut aliquando mechetur qui
ñ concupiscit uxorẽ ꝓximi aliqua alia

Expanded text:
quaecumque in terra deorsum et quaecumque quaecumque in terra deorsum et quaecumque in aqua sub terra, non adorabis eis neque seruies illis. nisi ad id quod dictum est: non erunt tibi dii alii praeter me? Sed rursus quaeritur quo differat: non furtum facies ab eo quod paulo post de non concupiscendis proximi rebus praecipitur. non quidem omnis qui rem proximi sui concupiscit furatur; sed si omnis qui furatur rem proximi concupiscit. poterat in illa generalitate, ubi de non concupiscenda re proximi praecipitur, etiam illud quod ad furtum pertinet contineri. similiter etiam quaeritur, quo differat quod dictum est: non moechaberis, ab eo quod paulo post dicitur: non concupisces uxorem proximi tui. in eo qupoterat et illud intellegi. nisi forte in illis duobus peccatis moechandi et furandi ipsa opera notata sunt, in his uero extremis ipsa concupiscentia; quae tantum differunt, ut aliquando moechetur qui non concupiscit uxorem proximi, aliqua alia
Abbreviated transcription (Latin):
ut illi quod dictum ẽ non concupisces
domum ꝓocum tui adiuncta sunt &
alia dicente scriptura. neq agrũ eius
neq seruum euis. neq ancillam eius
neq boueseiꝰ. neq subiugalem eiꝰ. neq
omne pecus eius. nec quecumq pro¬
xummi tui sunt. discreuisse autem ui¬
detur concupiscentiam uxoris alie¬
nȩ. aconcupiscentia cuiuslibet rei alie¬
ne. qͣndo utrumq sic cepit. ñ concupis¬
ces uxorẽ ꝓximitui. non concupssces domũ
prorim dui. & huic cepit cetera ad iungẽ.
Nonaũt cũ dixisset ñ concupisces uxorẽ
proximi tui. Huic connexuit alia di
rent hec ẽẽ conunctaq̃ uno p̃cepto
uidentur contineri. & discreta abillo
ubi uror nominata ẽ. Illud autem
ubi dictum ẽ. ñerunt tibi dii alii p̃¬
ter me apparet huius rei diligentio
rem executionem ẽẽ in hes quȩ sub¬
iuncta sunt. Quo enim ꝑtinet non
facies tͥ ydolum neq ullum simula¬
chrum quec̃q incęlo sunt sursum:⁊

Expanded text:
ut illi quod dictum est: non concupisces ut illi quod dictum est: non concupisces domum proximi tui, adiuncta sint et alia dicente scriptura: neque agrum eius, neque seruum eius, neque ancillam eius, neque bouem eius neque subiugalem eius, nec omne pecus eius, nec quaecumque proximi sui sunt. discreuisse autem uidetur concupiscentiam uxoris alienae a concupiscentia cuiuslibet rei alienae, quando utrumque sic coepit: non concupisces uxorem proximi tui; non concupisces domum proximi tui, et huic coepit cetera adiungere. non autem cum dixisset: non concupisces uxorem proximi tui, huic conexuit alia dicrent haec esse coniuncta quae uno praecepto uidentur contineri, et discreta ab illo ubi uxor nominata est. illud autem ubi dictum est: non erunt tibi di alii praeter me, apparet huius rei diligrem exsecutionem esse in his quae subiuncta sunt. quo enim pertinet: non facies tibi idolum neque ullum simulacrum, quaecumque in caelo sunt sursum et
Abbreviated transcription (Latin):
Non erunt tͥ dii alii preter me. ut aliud
p̃ceptum sit ñ facies tͥ ẏdolum ⁊ cȩtera
ubi figmenta colenda ꝓhibentur. unũ
primi tui. & omĩa usq infinẽ: Qui
uͦ illa tria eẽ dicunt et ista septem u¬
num uolunt eẽ. quicqͥd de uno colendo
dõ precipitur ne aliquid aliud preter
illum ꝓdõ colatur. hec autem extre¬
ma induo diuidunt. ut aliud sit non
concupisces urorẽ ꝓximi tui. aliud ñ
concupisces domum ꝓximi tui. decem
tam̃ eẽ precepta neutri ambigunt qm̃ hoc
scriptura testatur: mͥ tamen uidetur.
congruentiꝰ accipi tria illa et ista septẽ
quia et trinitatẽ uident᷑ illa quȩ ad
diñ ꝑtinent insinuare diligentiꝰ intu¬
entib. & reuera qͦd dictum ẽ Nonerũt
tibi dii alii preter me hoc ipsum ꝑfec¬
tius explicatur cum ꝓhibentur colen¬
da figmenta. Concupiscentia porro u¬
xoris aliene. et concupiscentia domus
alienȩ tantum inpeccando differunt

Expanded text:
Non erunt tibi dii alii praeter me; ut aliud Non erunt tibi dii alii praeter me; ut aliud praeceptum sit, Non facies tibi idolum, etc. ubi figmenta colenda prohibentur. Unum proximi tui et omnia usque in finem. qui uero illa tria esse dicunt et ista septem, unum uolunt esse quid quid de uno colendo deo praecipitur, ne aliquid aliud praeter illum pro deo colatur; haec autem extrema in duo diuidunt, ut aliud sit: non concupisces uxorem proximi tui, aliud: non concupisces domum proximi tui. decem tamen esse praecepta neutri ambigunt, quoniam hoc scriptura testatur. I : Mihi tamen uidetur congruentius accipi tria illa et ista septem, quia et trinitatem uidentur illa quae ad deum pertinent insinuare diligentius intuentibus. et re uera quod dictum est: non erunt tibi di alii praeter me, hoc ipsum perfectum explicatur, cum prohibentur colenda figmenta. concupiscentia porro uxoris alienae et concupiscentia domus alienae tantum in peccando differunt,
Abbreviated transcription (Latin):
docent. Dies autẽ iste tercius apparet
tercu mensis abexitu isrł exegypto. Ex
die gͦ quo pascha fecerunt id⁊ agnum
immolauerunt et ederunt qͥ fuit qͣitꝰ
qͣrto usq adistum quo lex datur dies
quinquaginta numerantur: decem⁊
septẽ scilicet primi mensis. reliqͥ ab
ipso quarto decimo. Deinde om̃s tri¬
ginta scdi mensis. qui fiunt quadra¬
ginta septem. et tercius dercu mensis
qͥ estas ollempnitate occisi agni quinqͣ¬
gesimus. ac ꝑ hoc inista umbra futͣi
secundum agni immolati diẽ festũ
sic̃ quinquagesimo die lex data est.
que conscripta ẽ digito di. ita ipsa ueritate
noui testamenti afestiuitate agni inma
culati xp̃i iħu quinquaginta dies nu
iã diximꝰ teste euuangelio. lxxi
dum diuidenda sint. ytrum quatuor
sint usq adp̃ceptum de sabbato quȩ
pͥmum ẽ honora patrẽ et matrem quȩ
adhominẽ ꝑtinent. anpocius illa tria
sint et ista septem. Qui enĩ dicunt
illa quatuor eẽ separant qͦd dictum ẽ

Expanded text:
docent. dies autem iste tertius adparet docent. dies autem iste tertius adparet tertii mensis ab exitu Israhel ex Aegypto. ex die ergo quo pascha fecerunt, id est agnum immolauerunt et ederunt, qui fuit quartus que ad istum, quo lex datur, dies quinquaginta numerantur: decem et septem scilicet primi mensis, reliqui ab ipso quarto decimo; deinde omnes triginta secundi mensis, qui fiunt quadraginta septem, et tertius tertii mensis, qui est a sollemnitate occisi agni quinquagesimus. ac per hoc in ista umbra futuri secundum agni immolati diem festum, sicut quinquagesimo die lex data est, quae conscripta est digito dei, ita in ipsa ueritate noui testamenti a festiuculati Christi Jesu, quinquaginta dies numjam diximus teste Evangelio . LXXIdum dividenda sint: utrum quatuor sint usque ad praeceptum de sabbato, quaeprimum est, Honora patrem et matrem, quae ad hominem pertinent: an potius illa tria sint, et ista septem. Qui enim dicunt illa quatuor esse, separant quod dictum est,
Abbreviated transcription (Latin):
lum. hic sane significatur ante legem
datã qͦd habuerint hebrei litteras quȩ
quando ceꝑint esse nescio utrũ uale¬
at indagari. Hon nullis enim iudeur
aprimis hominib eas cepisse et ꝑduc¬
tas ẽẽ adnoe atq inde adparentes abra¬
he. et inde ad populum isrł. sed unde
hoc ꝓbari possit ignoro. Mensis lxx¬
autem tercii exitus filiorum isrł de
terra egypti. hac die uenerunt inhere¬
mum sina et ꝓfecti sunt exrafadin. et
uenerunt inheremum sẏna. & applicu¬
⁊ ibi isrł ꝯtra montẽ et moyses ascendit
inmontem dĩ. & uocauit eum dñs de
monte dicens hȩc dices domui iacob & min¬
ciabis filiis isrł et cetera. Deinde paulo
post descende et testare ppło et purifica
illos hodie et cras etlauent uestimenta
& sint parati indiem terciũ. Tercia enĩ
die descendet dominus inmontem sy¬
na coram omni populo: hoc die reppe¬
ritur dari lex qua intabulis lapideis
scripta ẽ digito dĩ sicut consequentia

Expanded text:
lum. hic sane significatur, ante legem lum. hic sane significatur, ante legem datam quod habuerint Hebraei litteras: quae quando coeperint esse, nescio utrum ualeat indagari. nonnullis enim uidetur a primis hominibus eas coepisse et perduc-tas esse ad Noe atque inde ad parentes Abrahae et inde ad populum Israhel; sed unde hoc probari possit, ignoro. Mensis autem tertii exitus filiorum Israhel de terra Aegypti hac die uenerunt in heremum Sina. et profecti sunt exRaphidin et uenerunt in heremum Sina, et adplicuit ibi Israhel contra montem. et Moyses ascendit in montem dei. et uocauit eum dominus de monte dicens: haec dices domui Iacob et nuntiabis filiis Israhel et cetera. deinde paulo post: descende et testare populo et purifica illos hodie et cras, et lauent uestimenta et sint parati in diem tertium. tertia enim die descendet dominus in montem Sina coram omni populo. hoc die reperitur data lex, quae in tabulis lapideis scripta est digito dei, sicut consequentia
Abbreviated transcription (Latin):
exemplum qͦd moyses cum qͦd̾s̃ loqui¬
bat᷑ ñ fastidiuit neq contempsit alie
nigene soceri sui consilium qͣmqͣm
& ipse iethro cum isrłita non fuisse
utrũ inter iuros dm̃ uerum colentes
religioseq sapientes habendus sit
quẽadmodũ et iob cum exipso popu¬
lo non fuisset. Merito queritur. unmo
credibilius habetur ambiguȩ quippe
posita sunt uerba. uel utrum sacrifica
uerit dõ uero inppło eus quando ud̃
generum suum. uel utrum eum ado¬
rauerit ipse moy ses qͣmqͣm deadora¬
tione etiam si expresse positum esset
honor uideretur socero redditus eom̃
qͦ solet hominib honorificentiȩ causa
exhiberi apatrib sicut de abraham
scriptum ẽ qͦd adorauerit filios eth.
post decuriones. non facile sciri potest
qm̃ hoc nom̃ innullo usu habemus. ł
officiorum uel magisterioꝵ. Namqͥdã
doctores int̾pretati sunt ut intelligan¬
tur utiq litterarũ qui introducant
inlitteras sic̃ resonat grecum uocabu¬

Expanded text:
exemplum, quod Moyses, cum quo deus loqueexemplum, quod Moyses, cum quo deus loquebatur, non fastidiuit neque conigenae soceri sui consilium: quanquam et ipse Jethro cum Israelita non fuisset, utrum inter viros Deum verum colentes, religioseque sapientes habendus sit, quemadmodum et Job, cum ex ipso populo non fuisset, merito quaeritur, imo credibilius habetur. Ambigue quippe posita suuerit deo uero in populo eius. quando uidit generum suum, uel utrum eum adorauerit ipse Moyses; quamquam de adoratione etiam si expresse positum esset, honor uideretur socero redditus eo modo quo solet hominibus honorificentiae causa exhiberi a patribus; sicut de Abraham scriptum est, quod adorauerit filios Chet. post decuriones, non facile sciri potest, quoniam hoc nomen in nullo usu habemus uel officiorum uel magisteriorum. nam quidam "doctores" interpretati sunt, ut intellegantur utique litterarum, qui introducant in litteras, sicut resonat graecum uocabu
Abbreviated transcription (Latin):
addm̃. & testaberis illis p̃cepta dĩ &
legem eius. & demonstrabis illis ui¬
as inquib ambulabunt ineis. et oꝑa
quȩ faciant eum populo uniuerso
bic agenda ẽẽ demonstrat. Non enĩ
ait unuisciuusq uerba refer addm̃
sed uerba eorum. cum supra dixisset
esto tu populo inhis que addeum s̃
Post hȩc amionet ne singuloꝵ negocia
quȩ inter sehabent deserantur electis
iudelicet potentib uiris dm̃ colentibꝰ
iustis. et qͥ oderint suꝑbiam qͦs con¬
stitueret suꝑ mille nos. alios suꝑcen¬
tenos. alios suꝑ qͥnquagenos. alios suꝑ
denos. Sic et abipso moyse remouet
graues et periculosas occupationes.
nec istos grauauit quandoqͥdẽ ipsi
mille haberent unũ suꝑ se. et sub illo
haberent alios decẽ. et subeis alios ui¬
ginti. et subhis alios centum. ut uix
aliqͥd adsingulos quosq p̃positos per¬
ueniret qͦd iudicare necesse haberen.
nsinuatur hic etiã humilitatis.i..

Expanded text:
ad deum; et testaberis illis praecepta dei et ad deum; et testaberis illis praecepta dei et legem eius et demonstrabis illis uias in quibus ambulabunt in eis et opera quae facient, cum populo uniuerso haec agenda esse demonstrat. non enim ait: uniuscuiusque uerba refer ad deum, sed: uerba eorum, cum supra dixisset: esto tu populo quae ad deum sunt. post haec admonet, ne singulorum negotia, quae inter se habent, deserantur electis uidelicet potentibus uiris deum colentibus iustis et qui oderint superbiam, quos constitueret super millenos, alios super centenos, alios super quinquagenos, alios super denos. sic et ab ipso Moyse remouit graues et periculosas occupationes nec istos grauauit, quandoquidem ipsi mille haberent unum super se et sub illo haberent alios decem et sub eis alios uiginti et sub his alios centum, ut uix aliquid ad singulos quosque praepositos perueniret, quod iudicare necesse haberent. insinuatur hic etiam humilitatis
Abbreviated transcription (Latin):
passus ẽ. aminoneri. inquo scriptura
nos ammonet ꝑquemlibet hominẽ
detur consilium ueritatis non debere
contempni. uidendum etiam ne forte
ibi uoluerit ds̃ abalienigena ammo¬
neri moy sen ubi et ipsum posset tẽp¬
tare suꝑbia. Sedebat enĩ iudiciaria
sublimitate solus uniuerso populo
stante. Nam hunc sensum indicat cũ
ipse iethro eos eligi iussit adiudican¬
das causas ppłi qui odissent suꝑbiam
Deinde qͣm sit obseruandum qͦd alibi
scͥptura dicit. Fili ne inmultis sint ac¬
tus tui. Satis ethic apparet oeinde
u̾ba iethro dantis consiliũ moysi con¬
sideranda sunt. Dicit enim. nunc itaq¬
exaudi me et consilium dabo tibi et
erit ds̃ tecum ubi mͥ uidetur signi¬
ficari nimis intentum humanis ac¬
dionib animum dõ quodãmͦ uacua¬
ri. quo fit tanto plenior qͣnto insuꝑ¬
na atq eterna liberius extenditur.
Q uod uͦ adiungit et dic̃ esto tu ppło .lxix.¬
in his que ad dñmst̃ et referes uerba eoꝵ

Expanded text:
passus est admoneri. in quo scriptura passus est admoneri. in quo scriptura nos admonet. per quemlibet hominem detur consilium ueritatis, non debere contemni. uidendum etiam, ne forte ibi uoluerit deus ab alienigena admoneri Moysen, ubi et ipsum posset temtare superbia: sedebat enim iudiciaria sublimitate solus uniuerso populo stante. nam hunc sensum indicat, cum ipse Iothor eos eligi iussit ad iudicandas causas populi, qui odissent superbiam. deinde quam sit obseruandum quod alibi scriptura dicit: fili, ne in multis sint actus tui, satis et hic adparet. deinde uerba Iothor dantis consilium Moysi consideranda sunt: dicit enim: nunc itaque audi me, et consilium dabo tibi, et erit deus tecum. ubi mihi uidetur significari nimis intentura humanis actionibus animum deo quodam modo uacuari, quo fit tanto plenior, quanto in superna atque aeterna liberius extenditur. Quod uero adiungit et dicit: esto tu populo quae ad deum et referes uerba eorum
Abbreviated transcription (Latin):
Q ueri potest qͦmͦ ista moyses direrit cũ
ler dĩ adhuc nulla conscripta essent nͣ
quia lex dĩ sempiterna ẽ qͣm consulũt
omnes piȩ mentes. ut qͦd inea inuenerĩt
uel faciant uel ubeant uel uetent se¬
cundum que illain commutabili ueni¬
tate p̃ceꝑit. Numqͥd enim moyses qͣm¬
ius cum illo ds̃ loqueretur ꝑsingula
credendum ẽ. qͦd consulere soleret dm̃
si quid eẽt indisceptationib tante mus¬
titudinis quȩ illum inhoc iudicandi
negocio amane usq aduesperam deti¬
nebat. ettam̃ nͥ sue menti p̃sidentem
dominum consuleret legemq eius eter¬
nam sapienter attenderet qͥd iustissi¬
mum uidicare inter disceptantes pos-¬
set ñ inueniret. Ineo qͦd iethio lIII.¬
consilium dat generosuo moysi ne
occupatus iuidicuis populi. et ipse. cepo¬
pulus consummeret᷑ consummauo¬
ne intolerabili. Prima questio ẽ cur
hoc ds̃ famulum suum cum quo ipse
tanta & talia loquebatur abalienigena

Expanded text:
quaeri potest quomodo ista Moyses dixerit. cum quaeri potest quomodo ista Moyses dixerit. cum lex dei adhuc nulla conscripta esset. nisi quia lex dei sempiterna est, quam consulunt omnes piae mentes, ut quod in ea inuenerint, uel faciant uel iubeant uel uetent, secundum quod illa incommutabili ueritate praeceperit. numquid enim Moyses, quamuis cum illo deus loqueretur, per singula credendum est, quod consulere soleret deum, si quid esset in disceptationibus tantae multitudinis. quae illum in hoc iudicandi negotio a mane usque ad uesperam detinebat? et tamen nisi suae menti praesidentem dominum consuleret legemque eius aeternam sapienter adtenderet, quid iustissimum iudicare inter disceptantes posset. non inueniret. In eo quod Iother consilium dat genero suo Moysi. ne occupatus iudiciis populi et ipse et populus consumatur consumptione intolerabili, prima quaestio est, cur hoc deus famulum suum, cum quo ipse tanta et talia loquebatur, ab alienigena
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur et dĩ iusticia quȩ nr̃a ẽ. sed
donata adõ. dequa loquens apls ui¬
deos arguit dicens. ignorantes dĩ u¬
sticiam. et suã iusticiã uolentes con¬
stituere. id ÷ tamqͣm ase sibi paratã.
contra quales dixit. qͥd habes qͦd ñ
acrepisti : Tlenit autem &.lxui.
daron & om̃s seniores isrł mandu¬
care panem cum socero moysi ante
dm̃. uel sicut alii codices habent co¬
iam dõ. quo grecȩ scriptum ẽ enañ¬
qͣndo nec tabernacłm fuit nec archa
destamenti quȩ postea sunt institu¬
la. heq enim et hic defuturo dictũ
acciꝑe possumꝰ sic̃ dictum ẽ de man¬
na qͦd positum ẽ inuase aureo. figo
ante dm̃ id acciꝑe debemꝰ factum
qͦd inhonorem dĩ factum ẽ ubi enĩ ñds̃:
Moyses socero suo dic̃ quia uenit .lxuii.
adme populus inquirere uidiciũ adõ.
cum eis contigerit disceptacio et uene¬
rint adme iudicio unum quẽq. & mo¬
neo eos prececepta dĩ et legem eius.

Expanded text:
dicitur et Dei justitia quae nostra est, sed dicitur et Dei justitia quae nostra est, sed donata a Deo. De qua loquens Aposeos arguit dicens: ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere, id est tamquam a se sibi paratam. contra quales dicit: quid enim habes quod non accepisti? Venit autem et Aaron et omnes seniores Israhel manducare panem cum socero Moysi ante deum uel, sicut alii codices habent, coram deo, quod graece scriptum equando nec tabernaculum fuit nec arca testamenti quae postea sunt instituta. neque enim et hic de futuro dictum accipere possumus. sicut dictum est de manna quod positum est in uase aureo. ergo ante deum id accipere debemus factum, quod in honorem dei factum est: ubi enim non deus ? Moyses socero dicit quia uenit ad me populus inquirere iudicium a deo; cum <enim> eis contigerit disceptatio et uenerint ad me. iudico unumquemque et moneo eos praecepta dei et legem eius.
Abbreviated transcription (Latin):
appellatam tunc fuisse terram. Mul¬
tarũ enim terrarum et locoꝵ sicut
fluminum eturbiũ nomina certis
exitentib causis antiqͥtate mutata s̃.
Et dixit dñs ad moysen. antecede .lxiii.¬
populum. sume autẽ tecum desemiou¬
bus populi et uirgã de qua ꝑcussisti
flumen accipe inmanu tua. flumen
aaron legitur ñ moyses uirga ꝑcussis¬
se nam moyses eadẽ uirga mare diui¬
sit ñ flumen. Quid sͥ ergo uult accipe
ungã inqua ꝑcussisti flumen: an forte
mare appellauit flumen. querendum
eremplum locutionis huius suta est
an qͦd aaron fec̃ moysi pocius tributũ
ẽ qͥa ꝑmoysen ds̃ iubebat quȩ faceret
aaron et inmoyse auctoritas. in illo au¬
tem ministeriũ fuit. qͣndoquidẽ et pri¬
mis suis uerbis ds̃ hoc illi ait de frẽ
iurga cłi inmanu mea. moyses dicit
adiħm naue cum preciperet pugna¬
ri aduersꝰ samalech. Nunc gͦ uirga
dĩ dicitur quȩ pͥmum dicta ẽ uirga
aaron. Postea uero uirga moysi. sicut

Expanded text:
appellatam tunc fuisse terram. mulappellatam tunc fuisse terram. multarum enim terrarum et locorum sicut fluminum et urbium nomina certis existentibus causis antiquitate mutata sunt. Et dixit dominus adMoysen: antecede populum; sume autem tecum de senioribus populi; et uirgam de qua percussisti flumen accipe in manu tua. flumen Aaron legitur, non Moyses uirga percussisse; nam Moyses eadem uirga mare diuisit, non flumen. quid sibi ergo uult: "accipe uirgam in qua percussisti flumen?" an forte mare appellauit flumen? quaerendum exemplum locutionis huius, si ita est. an quod Aaron fecit, Moysi potius tributum est, quia per Moysen deus iubebat, quid faceret Aaron, et in Moyse auctoritas, in illo autem ministerium fuit? quando quidem et primis suis uerbis dirga Dei in manu mea, dicit Moyses ad Jesum Nave, cum praeciperet pugnari adversus Amalech. Nunc ergo virga Dei dicitur, quae primum dicta est virga Aaron, postea vero virga Moysi: sicut
Abbreviated transcription (Latin):
los carnes dixerat. nec expresserat cuio
modi carnes ideo questio facta ẽ .Ixii.¬
anna ederunt qͦ adusq uenirent in
partẽ phenicis. iam dixerat quousq
uenirent adterrã quȩ in habitatur ses
quia ñ express erat ꝓpriȩ qͣm diceret
repeticione uidetur quandam ꝓprieta¬
tem expressisse dicendo in partem phe¬
nicis. s tc̃ illam terram sic credendum
ẽ appellatã. Modo enĩ ñ hoc uocatur
alia quippe ẽ quȩ phenicȩ appellatur
regio tẏri et sydonis qua illos tͣnͣsisse
ñleguur qͣmqͣm scriptura fortasse po¬
tuerit terram phęnices appellare ubi
palmarum arbores iam eẽ ceꝑant post
heremi uastitatem. qm̃ palma grecȩ
sic appellatur. Inicio enim ꝓfectionis
sue inuenerant locum ubi septuagin¬
ta paliarũ arbores fuerant. et duode¬
cim fontes. s postea eos excepit heremi
plixitas ubi tale aliqͥd ñ fuit quousq
uenirent adloca quȩ colebantur. ueñ
ille sensus ẽ ꝓbabilior ut credamꝰ sic

Expanded text:
los carnes dixerat nec expresserat cuius los carnes dixerat nec expresserat cuius modi carnes, ideo quaestio facta est. Manna ederunt quoadusque uenirent in partem Phoenices. iam dixerat: quoadusque uenirent ad terram quae inhabitatur; sed quia non expresserat proprie quam diceret, repetitione uidetur quandam proprietatem expressisse dicendo "in partem Phoenices." sed tunc illam terram sic credendum est appellatam; modo enim non hoc uocatur. alia quippe est quae Phoenice appellatur regio Tyri et Sidonis, qua illos transisse non legitur. quamquam scriptura fortasse potuerit terram Phoenices appellare, ubi palmarum arbores iam esse coeperant post heremi uastitatem, quoniam palma graece sic appellatur. initio enim profectionis suae inuenerunt locum, ubi septuaginta palmarum arbores fuerant et duodecim fontes: sed postea eos excepit heremi prolixitas, ubi tale aliquid non fuit, quousque uenirent ad loca quae colebantur. uerum ille sensus est probabilior, ut credamus sic