comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cer&. tcio de locis religiosis: Tres porro qͥistossccuntur.
& ad tẽꝑa ꝑtinent id est ad dies festos: ita ut unũ faccr& de
feriis. altiñ de ludis circensib. de scenicis t̾cium. quartoꝵ
triũ ad sacra ꝑtinentiũ: U̾n dedit consetrationes. altĩ
sac᷑ pͥuata. ulti mo publica Hanc uelut põpã obseqͥ¬
oꝵ in trib qͥ restant diĩ ipsi secuntur extremi. quib unuĩ
sus iste cultꝰ impensus ẽ: In pͥmo dii certi. in scdõ in cerii. in
teio cunctoꝵ nouuissimo. di pcipui atq selecti:
testatione confirmant: Iste ipse uarro ꝓpt̾a sc prius
dereb humanis. de diuinis postea scripsisse testatur.
qͦd priꝰ extiter̃ cuutates. dem ab eis hȩc instituta sunt:
Uera aũ religio ñ a terrena aliqͣ ciuitate instituta ẽ: so
sed planc ipsa celestem instituit ciuitatẽ Eam uero
in spirat & doc& ucrꝰ dsꝰ. dator uite ęt̃nę ueris culto¬

Expanded text:
ceret, tertio de locis religiosis. Tres porro qui istos sequuntur, ceret, tertio de locis religiosis. Tres porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecttestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris culto
Abbreviated transcription (Latin):
ad ea quȩ dus exibenda sunt Exibentur enĩ ab hominib
in locis & ttꝑib sacͣ Hec quatuor quȩ dixi libris cõp̃hen¬
sus ẽ ttrnis Nam tres priores de hominib scripsit. sc¬
quentes de locis. ttios de temꝑib. quartos de sacris. ctiã
hi qui exibeant. ubi exibeant. qͥ do exibeant. qͥd exibe¬
ant subtilissima distinctione cõmendans Scd quia
oportebat dicert & maxime id expectabat᷑. qͥb oxibeant.
qͥd exibeant. de ipsis quoq dus tits conscripsit &tiemos.
ut quinqͥes t̾ni quindecĩ ficrent. Sunt aut̃ om̃s ut diximꝰ
sedecĩ. qͥa & istoꝵ exordio unũ singularẽ qͥ prius dc om̃ib
loqueret᷑ apposuit: Quo ab soluto. consequent᷑ ex illa qͥr¬
q ꝑtita distributione tres p̾cedentes qͥ ad hominẽ ꝑtinent
ita subdiuisit. ut pͥmꝰ sit de pontificib. scds de augurib.
t̾cus de qͥndetĩ uiris sacroꝵ. Sodõs tres ad loca ꝑtinen¬
tes. ita ut in uno eoꝵ de sacellis. altero de sacris cdib di¬

Expanded text:
ad ea quae diis exhibenda sunt: exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quatuor, quae dixi, libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris; etiam hic qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicerus exhibeant, de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim: quia el istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, apposuit: quo absoluto, consequenter ex illa quinquepartita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdivisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimviris sacrorum. Secundos tres ad loca pertinentes; ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus di
Abbreviated transcription (Latin):
Nã quantũ ad ipsos ꝑtinet. pietas & ꝓbitas eoꝵ quę
magna dona dĩ sunt. sufficit eis aduerã felicitatẽ
ꝗͣ & ista uita benc agit᷑. & postea ꝑcipiat᷑ et̃na: In
hac gͦ tra. regnũ bonoꝵ ñ tã illis p̃stat᷑ ꝗ̃ reb hu¬
manis. Maloꝵ uͦ regnũ magis regnantib noc&.
qͥ suos animos uastant. scdcrũ maiore licentia:
His aũ qͥeisseruiendo subdunt᷑. ñ noc& nͥ iniqͥtas ꝓpͥa.¬

Expanded text:
Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram felicitatem, qua et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis; malorum uero regnum magis regnantibus nocet, qui suos animos uastant scelerum maiore licentia; his autem, qui eis seruiendo subduntur, non nocet nisi p
Abbreviated transcription (Latin):
miserus patrimoniũ suũ in inmensũ modũ. atq
illis augm̃tis curas qͦq amarissimas aggerantẽ
Mediotrt uͦ illũ rei familiaris parua atq succineᷤ¬
ta sibi sufficientẽ. carissimũ suis. cũ cognatis. uicinis
amicis. dulcissima pace gaudenit̃. pietatt religio¬
sũ. benignũ mente. sanũ corpore. uit a parcũ. mo¬
rib castũ. conscientia securũ Nescio utrũ qͥsꝗ̃ ista
desipiat. ut audeat dubitart quẽ p̾ferat. Ut gͦ in his
duob hominib ita induab familiis. ita in duob po¬
plis. ita in duob regnis. regula seqͥt᷑ eqͥtatis. Qua
uigilant᷑ adhibita si nr̃a intentio corrigat᷑. facilli¬
me uidebimꝰ. ubi habitat uanitas. & ubi felicitas:
Qua ꝓpt̾ si uerꝰ ds colat᷑. eiq sacris ueracib & inorib
bonis seruiat᷑. utile ẽ: ut boni longe lateq du reg¬
nent. neq hoc tã ipsis. ꝗ̃ illis utile ẽ: qͥb regnant

Expanded text:
miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu \' regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus regnant.
Abbreviated transcription (Latin):
bellicis cladib. & in sanguine ciuili uel hostili ta¬
m̃ humano. cũ tenebroso timore. & cruenta cupi
ditate uersantiũ. ut uitre& letitię cõparet᷑ fra¬
gilit̾ splendide. cui timeat᷑ horribiliꝰ ne repente
frangat᷑. de ĩꝑi latitudine ac magnitudinc
uellȩ gloriari Hoc ut faciliꝰ diuidicet᷑. ñ uanes¬
camꝰ mani uontositate iactati. atq obtunclamꝰ
intentionis aciẽ. altissonis uocabulis rerũ. cum
audimꝰ poplõs. regna. ꝓuintias. sed duos consti¬
tuamꝰ homines. Nã singulꝰ qͥsq homo. ut inser¬
mone una litã. ita quasi clem̃tr̃ ẽ ciuitatis & reg¬
Quoꝵ duoꝵ hominũ unũ pauꝑem uł potiꝰ medi¬
ocrẽ: aliũ p̃ diuitẽ cogitemꝰ: Seddiuitẽ timorib
anxiũ. merorib tabescentẽ. cupiditate flagran¬
tẽ. nũꝗͣ seturũ. semꝑ inqͥetũ. ꝑ petuis in imicici¬
arũ contentionib anhelantẽ. augentẽ sanehis

Expanded text:
bellicis cladibus et in sanguine civili, vel hostili, tabellicis cladibus et in sanguine civili, vel hostili, tamen humano, cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regquorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his
Abbreviated transcription (Latin):
re dignatꝰ ẽ. in cuiꝰ potestate st̃ regna om̃a. quãq
nichil cos adiuueruit hi quos deos putant. & potiꝰ
quantũ decipiendo. & fallendo nocuerint: Undenc̃
mͥ iudeo eẽ dicendũ. & magis de in crem̃tis ĩꝑuro
mani. Nã de noxia fallacia demonũ. qͦs uelut deos
colcbant. ꝗͣtũ maloꝵ inuex morib eoꝵ. in scdõ ma¬
xime libro. ñ pauca iã dicta st̃ͣ Per om̃s aut̃ abso¬
lutos tres libros ubi oportunũ uisũ ẽ. cõmendauimꝰ
morẽ bonis malisq contuler. qͦmͦ qͥ fac̾ solem suum
oriri suꝑ bonos & malos. & pluit suꝑ iustos & iniustos:
Iã itaq indeamꝰ quale sit. qͦd tantã latitudinc̃ ac
diuturnitatẽ ĩꝑu romani illis dis audent tribu¬
ere. quos etia ꝑ turpiũ ludoꝵ obseqͥa & ꝑturpi¬
ũ hominũ ministeria se honeste coluisse contendt̃:
uacquã priꝰ uellem paululũ inqͥ¬
rere que sit iatio. quȩ prudentia. cũ hominũ
felicitatẽ ñ possis ostendert. sc̃ꝑ in

Expanded text:
egna omnia; quamque nihil eos adjuverint hi quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos velut deos colebant, quantum malorum invexerit moribus eorum, in secundo maxime libro non pauca jam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi opportunum visum est, commendavimus morem, bonis malisque contulerit, quomodo qui facit solem suum oriri super bonos et malos, am itaque videamus quale sit, quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere: quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quanquam prius vellem paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in
Abbreviated transcription (Latin):
aliena : Multũ enĩ ad istã latitudinẽ imꝑii eã co¬
oꝑatã uidemꝰ. que faciebat inuiriosas. ut essent cũ
quib iusta bella gererent᷑. & augerct᷑ imꝑium:
Cur aut̃ & iniqͥtas dea ñ sit. uł externarũ gentiũ.
si pauor & pallor. & febris. dii romani eẽ meruer̃:
His gͥ duab. id c̃ aliena iniquitate & dea uicto¬
ria. dũ belloꝵ causas iniqͥtas excitat. uictoria ea¬
dẽ bella felicit᷑ t̾minat. etiã feriato ioue creuit ĩꝑiũ:
Quas enĩ hic partes iupit̾ haberet. cũ ea quȩ possent
bencficia eiꝰ putari. diĩ habentur. dii uocantur. dii
colunt᷑. ipsi ꝓsuis partib inuocantur : Haberit
hic autt̃ etiam ille aliꝗ̃ partẽ. si regnũ etiã ipse ap¬
pellaret᷑. sicut appellatur illa uictoria. A ut si regnũ
mimꝰ c̃ iouis. curñ ea uictoria mimꝰ ciꝰ habeatur:
Qͦa ꝓfecto haberetur. si ñ lapis in capitolio. sed uer

Expanded text:
aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam coaliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam uidemus, quae faciebat iniuriosos, ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. Quur autem et iniquitas dea non sit uel externarum gentium, si Pauor et Pallor et Febris di Romani esse meruerunt? His igitur duabus, id est aliena iniquitate et dea Victoria, dum bellorum causas iniquitas excitat, Victoria eadem bella feliciter terminat, etiam feriato Ioue creuit imperium. Quas enim hic partes Iuppiter haberet, cum ea, quae possent beneficia eius putari, di habentur, di uocantur, di coluntur, ipsi pro suis partibus inuocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem, si Regnum etiam ipse appellaretur, sicut appellatur illa Victoria. Aut si regnum munus est Iouis, quur non et uictoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur, si non lapis in Capitolio, sed uerus
Abbreviated transcription (Latin):
r&: Qd utiq paruũ ess&. si quies atq iustitia
finitimoꝵ contͣ se bellũ geri nulla ꝓuocar& iniuri¬
a. ac sic feliciorib reb humanis om̃a regna par¬
ua essent concordi uicinitate letantia. & ita essen
in mundo regna plurima gentiũ ut sunt in urbe
domꝰ plurimę ciuium: Pro inde belligerare &
ꝑ domitis gentib dilatare regnũ. malis uidet᷑ feli¬
citas. bonis necessitas. Sed quiapaꝰ ess& ut in iuriosi
iustiorib dominarent᷑. ideo non in congrue dicit᷑
etiã ista felicitas Sed ꝓcul dubio felicitas maior ẽ:
uicinũ bonũ habere concordẽ. ꝗͣ uicinũ malum
subiugare bellantẽ. Mala uota sunt optare ha¬
bere quẽ oderis. uł quc̃ timeas. ut possit esse quẽ
uincas. Si gͦ iusta gerendo bella: non impia. ñ
iniꝗqͥ. romani imꝑium tã magnũ adquirere po¬
tuer̃. nũqͥd tãꝗͣ aliqua dea colenda ẽ eis iniquitas

Expanded text:
ret, quod utique paruum esset, si quies et iustitia ret, quod utique paruum esset, si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla prouocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parua essent concordi uicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium, ut sunt in urbe domus plurimae ciuium. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis uidetur felicitas, bonis necessitas. Sed quia peius esset, ut iniuriosi iustioribus dominarentur, ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. Sed procul dubio felicitas maior est uicinum bonum habere concordem quam uicinum malum subiugare bellantem. Mala uota sunt optare habere quem oderis uel quem timeas, ut possit esse quem uincas. Si ergo iusta gerendo bella, non inpia, non iniqua, Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt, numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas
Abbreviated transcription (Latin):
ficiis & oꝑib ꝓpͥis. nec alt̾ irruat in alteriꝰ : A rege
igit᷑ deoꝵ. regnũ hominũ potuit ꝓpagari & augeri:¬
ic pͥmũ quero cur ñ etiã ipsũ regnũ
aliquis ds̃ ẽ: Cur enĩ ñ ita sit. siuictoria dea c̾s
aut qͥd ipso ioue in hac causa opꝰc̃. si uicto¬
ria faueat. si̧q ꝓpitia. & semꝑ eat ad illos qͦs uult
et̃ uictores. hac dea fauente & ꝓpitia. etiã ioue ua¬
cante uł aliuid agente quȩ gentes ñ subdite rema¬
nerent. quȩ regna ñ cederent: An forte displic&
bonis iniquissima imꝓbitate pugnare. & finitimos
quictos. nullãq in uiriã facientes. ad dilatandu reg¬
nũ bello spontaneo ꝓuocare :¬
lanc si ita sentiunt: apꝓbo & laudo. Uideant¬
gͦ nc forte ñ ꝑtineant ad uiros bonos gaude¬
re de regni latitudine. Iniqͥtas enĩ eoꝵ cũ qͥ¬
b iusta bella gesta sunt. regnũ adiuuit ut cresce¬

Expanded text:
ficiis et operibus propriis, nec alter irruat in alterius? A rege ficiis et operibus propriis, nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augerimum quaero, quur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Quur enim non ita sit, si Victoria dea est? Aut quid ipso Ioue in hac causa opus est, si Victoria faueat sitque propitia et semper eat ad illos, quos uult esse uictores? Hac dea fauente et propitia, etiam Ioue uacante uel aliud agente, quae gentes non subditae remanerent? quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima inprobitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo prouocare? Plane si ita sentiunt adprobo et laudo. CAergo ne forte non pertineat ad uiros bonos gaudere de regni latitudine. Iniquitas enim eorum, cum quibus iusta bella gesta sunt, regnum adiuuit ut cresce
Abbreviated transcription (Latin):
dem si totꝰ mundꝰ ẽ ds̃. quo modo bestias
ab eiꝰ partib seꝑant Sed obluctare qͥd opꝰ ẽ de ip¬
so rationali animante id est homine: Quid infe¬
liciꝰ credi potest. ꝗͣdĩ partẽ uapulare. cũ puer ua¬
pulat : Iã dĩ partes uero fieri lasciuas. iniquas. im¬
pias. atq omĩno dãpnabiles. quis ferre possit. nͥ qͥ
ꝓrsus insanit : Postremo qͥd irascitur eis a quib
ñ colitur. cũ asius partib ñ colat᷑ : Resta gͦ ut di¬
cant om̃s deos suas habert uitas. sibi quẽq uiuere.
nullũ eoꝵ ẽc̃ partĩ cuiꝰq. sed om̃s colendos. qͥ cognos¬
ci & coli possunt. quia tã multi sunt. ut om̃s non
possint: Quoꝵ iupit̾ quia rex p̃sid&. ipsum cre¬
do ab eis putare regnũ constituisse uł auxisse romanũ
Nlam si hoc ipse ñ fecit. quc̃ alium dm̃ opꝰtam magnr̃
potuisse aggredi credant. cũ om̃s occupati sint of¬

Expanded text:
idem, si totus mundus est Deus, quomodo bestias idem, si totus mundus est Deus, quomodo bestias ab ejus partibus separent. Sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante, id est homine, quid infelicius credi potest, quam Dei partem vapulare, cum puer vapulat? Jam vero partes Dei fieri lascivas, iniquas, impias, atque omnino damnabiles, quis ferre possit, nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis a quibus non colitur, cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant, omnes deos suas habere vitas, sibi quemque vivere, nullum eorum esse partem cujusquam; sed omnes colendos, qui cognosci et coli possunt; quia tam multi sunt, ut omnes non possint. Quorum Jupiter, quia rex praesidet, ipsum credo ab eis putari regnum constituisse, vel auxisse Romanum. Nam si hoc ipse non fecit, quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant, cum omnes occupati sint of
Abbreviated transcription (Latin):
nuditate distentꝰ ꝓponeret᷑ & pͥapus.
uid illud Nonne deber& mouere acutos
homines uł qualescumq homines: Noncnĩ
ad hoc ingenii opꝰ ẽ excellentia. ut de¬
posit᷑o studio contentionis adtendant si mundi animꝰ
ds̃ ẽ: ciq animo mundꝰ ut corpꝰ c̃: ut sit unũ animal
constans ex animo & corport. atq iste ds ẽ. sinu qͦdã
naturȩ in se ipso continens omã ut ex ipsiꝰ anima qͥ
uiuficat᷑ tota ista moles uitȩ atq animę cunctoꝵ
uiuentiũ. ꝓ cuiꝰq nascendi sorte sumant᷑. nichil
om̃ino rei manere qͦd ñ sit parsdĩ: Qͦd si ita c̃
qͥs ñ uideat quanta impictas & in religiositas conse¬
quaturꝰ. ut qͦd calcauerit quisq partẽ dĩ calcet. & in
om̃i animante occidendo pars di trucidetur: Nolo
om̃a dicert. quę possunt occurrere cogitantib. Dici
autẽ sine uerecundia ñ possunt:
mines partes dĩ ẽc̃ contendunt. ñ uideo qͥ¬

Expanded text:
nuditate distentus praeponeretur Priapus.nuditate distentus praeponeretur Priapus.uid: illud nonne debet mouere acutos homines uel qualescumque homines non enim ad hoc ingenii opus est excellentia, ut deposito studio contentionis adtendant, si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est, ut sit unum animal constans ex animo et corpore, adque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia, ut ex ipsius anima, qua uiuificatur tota ista moles, uitae adque animae cunctorum uiuentium pro cuiusque nascendi sorte sumantur, nihil omnino remanere, quod non sit pars Dei. Quod si ita est, quis non uideat quanta inpietas et inreligiositas consequatur, ut, quod calcauerit quisque, partem Dei calcet, et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere, quae possunt occurrere cogitantibus, dici autem sine uerecundia non possunt. mines, partes Dei esse contendunt; non video qu
Abbreviated transcription (Latin):
mitterctur. cũ ipse unꝰ qͥ hab& om̃a coleret᷑. Nã ut
alia omittã. quȩ s̃ innumerabilia. cũ dic̃t om̃a
sẏdera partes iouis ẽt̃. & om̃a uiuere. atq ratio¬
nales animas habert. & ideo sine controuersia deos
ẽt̃. ñ uident quã multos ñ colant. ꝗͣ multis edes ñ
construant. aras ñ statuant. quas tam̃ paucissimis
sẏderũ statuendas esse putauer̃. & singulatiꝰ sacri¬
ficandũ : Si ergo irascunt᷑ qͥ ñ singulatĩ colunt᷑
ñ metuunt paucis placcatis toto cęlo irato uiuere:
Siaut̃ stellas om̃s ideo colunt. quia in ioue sunt quẽ
colunt. isto cõpendio possent in illo uno om̃ib sup¬
plicare. Sic enĩ nemo nasceret᷑ cũ in illo uno nemo
contẽpneret᷑. potiꝰ ꝗͣ cultis qͥb dã iusta irascendi cau¬
sa illis qͥ p̃t̃ missi essent. multo numerosiorib p̾bere¬
tur. p̃serã cum cis de suꝑna sede fulgentib. turpi

Expanded text:
rmitteretur, cum ipse unus, qui haberet omnia, coleretur. Nam ut rmitteretur, cum ipse unus, qui haberet omnia, coleretur. Nam ut alia omittam, quae sunt innumerabilia, cum dicunt omnia sidera partes Iouis esse et omnia uiuere adque rationales animas habere, et ideo sine controuersia deos esse, non uident quam multos non colant, quam multis aedes non construant, aras non statuant, quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putauerunt et singillatim sacrificandum. Si igitur irascuntur, qui non singillatim coluntur, non metuunt paucis placatis toto caelo irato uiuere? Si autem stellas omnes ideo colunt, quia in Ioue sunt quem colunt, isto conpendio possent in illo uno omnibus supplicare sic enim nemo irasceretur, cum in illo uno nemo contemneretur potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis, qui praetermissi essent, multo numerosioribus praeberetur, praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi
Abbreviated transcription (Latin):
iupit᷑. siue sint ut qͥdã uolunt om̃a ista partes eiꝰ siue
uirtutes eiꝰ. sic̃ cis uidetur qͥb eũ plac& ẽe̾ mundi
animũ. Quc sententia uelut magnoꝵ multoꝵ doc¬
torũ ẽ. Hȩc si ita sunt. qͦd quale sit nondũ interim
quero Quid ꝑderent. si unũ dm̃ colerent pru¬
dentiore cõpendio : Ad enĩ eiꝰ contempneretur. cũ
ipse coleritur: Si aut̃ metuendũ fuit. ne p̃ter¬
missc siue neglecte partes eiꝰ irascerent᷑: ñ gͦ ut uo¬
lunt uelut uniꝰ animantis hȩc tota uita c̃: quȩ
om̃s continet deos. quasi suas uirtutes uel menbra
uł partes. s suã queq pars hab& uitã a ceteris
separata si p̃t alt̾ã irasci altera potest. & alia placari
alia concitari Si aut̃ dr̃ om̃ssimul idesł totũ iouẽ
potuisse offendi. si parits eiꝰ ñ etiam singulatĩ minu¬
tatimq colerent᷑. stulit dr̃: Nulla qͥppe illarũ p̃t̃¬

Expanded text:
Iuppiter, siue sint, ut quidam uolunt, omnia ista partes eius siue Iuppiter, siue sint, ut quidam uolunt, omnia ista partes eius siue uirtutes eius, sicut eis uidetur, quibus eum placet esse mundi animum, quae sententia uelut magnorum multumque doctorum est. Haec si ita sunt quod quale sit, nondum interim quaero, quid perderent, si unum Deum colerent prudentiore conpendio? Quid enim eius contemneretur, cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit, ne praetermissae siue neglectae partes eius irascerentur: non ergo, ut uolunt, uelut unius animantis haec tota uita est, quae omnes continet deos, quasi. suas uirtutes uel membra uel partes; sed suam quaeque pars habet uitam a ceteris separatam, si praeter alteram irasci altera potest, et alia placari, alia concitari. Si autem dicitur omnes simul, id est totum ipsum Iouem, potuisse offendi, si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur, stulte dicitur. Nulla quippe illarum praete
Abbreviated transcription (Latin):
spe quȩ uenit. uenilia: de uoluptate uolupia. de
actu agenoria. de stimulis qͥb ad nimiũ actũ homo
impellit᷑. dea stimula nominetur Strenia sit dea
strennuũ faciendo. numera quę numerare doceat.
camena quȩ canere Ipse sit & dꝰ consus p̃bendo con¬
silia. & dea sentia sententias in spirando. Ipse dea ix
uentas quȩ pꝰ ꝑtextã excipiat iuuenilis ȩtatis exor¬
dia. Ipse sit & fortuna barbata. quȩ adultos bar¬
ba induat. Quos honorare noluer᷑. ut hoc quale¬
cumq num̃ saltẽ masculũ dm̃ uel ab arba barba¬
tũ. sic̃ a nodis nodotũ. ł certe ñ fortuna. sed qͥa
barbas hab& fortunũ nominarent: Ipse in iugati¬
no dõ coniuges iungat. & cũ uirgini uxori rona
soluit᷑. ipse in uocetur. & dea uirginensis uocetur:
si non pudet. Hex om̃a quȩ dixi. & quecũq ñ dixi. ñ
enĩ om̃a dicenda arbitratꝰ sum hi om̃s dii decq sit unꝰ

Expanded text:
spe, quae uenit, Venilia, de uoluptate Volupia, de spe, quae uenit, Venilia, de uoluptate Volupia, de actu Agenoria; de stimulis, quibus ad nimium actum homo inpellitur, dea Stimula nominetur; Strenia dea sit strenuum faciendo, Numeria, quae numerare doceat, Camena, quae canere; ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sentventa, que post pretextam, excipiat iuvenilis etatis exordia: ipse sit fortuna barbata, que adultis barbas induat, quam honorare voluerunt, ut hoc qualecumque numen, saltem masculum deum, vel a barba barbatum, sicut a nodis nodotum vel certe non fortunam, sed quia barbas habet, fortunium nominarent. Ipse in lugatino deo coniuges coniungat; et cum virgini uxori zona solvitur, ipse invocetur et dea Virginensis vocetur; si non pudet, haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi non enim omnia dicenda arbitratus sum, hi omnes di deaeque sit unus
Abbreviated transcription (Latin):
ceres infrumentis. diana in silus. minerua in inge¬
niis. Ipse sit postremo etiã in illa turba quasi ple¬
beioꝵ dõꝵ. ipse p̃sit nomine liberi uiroꝵ seminib
& nomine libc̃ feminarũ: Ipse sit quoq dies pater
qͥ partũ ducat a die. ipse sit dea mena. ꝗͣ p̃fecer̃
menstruis feminarũ. ipse lucina quȩ a parturien¬
tib inuocet᷑. ipse opẽ ferat nascentib excipiendo
eos sinu terre & uocet᷑ opis. Ipse in uagitu os aperiat.
& uocet᷑ dꝰ uaticanꝰ. ipse leu& de t̾ra & uocet᷑ dea
leuana: Ipsc cunas tueat᷑. & uocet᷑ cunina. Hon
sit alius sed ipse in aliis deab quȩ fata nascentib
canunt. & uocant᷑ carmentes. & p̃sit fortuitis uo¬
ccturq fortuna: In diua rumina mãmã par uulo
in mulgeat. quia rumã dixer̃ uettres mãmã. In di¬
ua potina potionẽ ministr&. in diua educa escã p̃¬
beat. De pauorc infantũ pauentia nuncupent᷑. de

Expanded text:
Ceres in frumentis, Diana in siluis, Minerua in ingeCeres in frumentis, Diana in siluis, Minerua in ingeniis; ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum; ipse praesit nomine Liberi uirorum seminibus et nomine Liberae feminarum, ipse sit Diespater, qui partum perducat ad diem; ipse sit dea Mena, quam praefecerunt menstruis feminarum, ipse Lucina, quae a parturientibus inuocetur; ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et uocetur Opis, ipse in uagitu os aperiat et uocetur deus Vaticanus; ipse leuet de terra et uocetur dea Leuana, ipse cunas tueatur et uocetur Cunina; non sit alius, sed ipse in illis deabus, quae fata nascentibus canunt et uocantur Carmentes; praesit fortuitis uoceturque Fortuna; in diua Rumina mammam paruulo inmulgeat, quia rumam dixerunt ueteres mammam; in diua Potina potionem ministret, in diua Educa escam praebeat; de pauore infantum Pauentia nuncupetur, de
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ mundi animꝰ. qͥ uniuersã istã
molẽ ex quatuor uł qͦt eis plac& elementis cons¬
inde suas partes soror & fr̃ib cedat. modo
sit ether. ut aerẽ iunonẽ sub t̃ fusã de suꝑ
amplectat᷑. mͦ totũ simul cũ aere sit ipse cęlũ. t̾rã u̾
tamꝗͣ coniugẽ eandẽq matrẽ. quia hoc indiuinis
turpe non ẽ. fecundis ymbrib & seminib fet& Mo¬
do aut̃ ne sit necesse ꝑ cuncta discurrere. dẽ unꝰ de
qͦ Multi a pocta nobilissimo dictũ putant. dm̃ nãq
ire ꝑ om̃s terras tractusq maris celũq ꝓ fundum:
Ipse in ethere sit iupit. ipse in aere uino. Ipse inma¬
rineptunꝰ. in inferiorib maris ipse salatia. In terra
pluto. in t̾ra in feriore ꝓserpina. In focis domesticis
uesta. in fabrorũ fornacc uulcanꝰ: In sẏderib. sol
luna. & stellȩ. in diuinantib apollo. in merce mer¬
curiꝰ. in iano itutiator. in termino terminator: sat᷑¬
nꝰ in tempore. mars & bellona in bellis. lib̾ in uineis.

Expanded text:
ersam istam molem ex quatuor, vel quot eis placet, elementis consinde suas partes sorori et fratribus cedat: modo sit aether, ut aerem Junonem subteriusam desuper amplectatur; modo totum simul cum aere sit ipse coelum, terram vero tanquam conjugem eamdemque matrem quia hoc in divinis turpe non est fecundis imbribus et seminibus fetet; modo autem ne sit necesse per cuncta diquo multi a poeta nobilissimo dictum putant: deum namque ire per omnes terras, tractusque maris, celumque profundum. Ipse in ethere sit Iupiter, ipsa in aere sit Iuno, ipse in mari Neptunus, in inferioribus etiam maris ipse Salatia, in terra Pluto, in terra inferiore Proserpina, in focis domesticis Vesta, in fabrorum fornace Vulcanus, in syderibus Sol et Luna et Stelle, in divinantibcurius, in Iano initiator, in Termino terminator, Saturnus in tempore, Mars et Bellona in bellis, Liber in uineis,
Abbreviated transcription (Latin):
tũ creuit ĩꝑium. cũ illi apud inferos causas suas agt:
Utrũbonas an malas. ad rc̃ p̃sentẽ ñ ꝑtin& Hoc aut̃
de om̃ib intelligendũ c̃: qͥ ꝑ ipsũ imꝑiũ ꝗͣ uis de ce¬
dentib succedentibq mortalib in longa spacia ꝓten

Expanded text:
tum crevit imperium? cum illi apud inferos causas suas agant: tum crevit imperium? cum illi apud inferos causas suas agant: utrum bonas, an malas, ad rem praesentem non pertinet. Hoc autem de omnibus intelligendum est, qui per ipsum imperium quamvis decedentib
Abbreviated transcription (Latin):
nũ multis gentib sub uigatis. cetisq t̾ribile acerbe
sensit. grauit̾ timuit. ñ paruo negotio deuitandȩ
ingentis cladis opp̾ssit. quando paucissimi gladiato¬
res. in cãpania de ludo fugientes magnũ exercitũ
cõparar̾. tres duces habuert᷑. italiã latissune & crude¬
lissime uastaucr̃ Dicant qͥs istos ds̃ adiuuerit. ut ex
paruo & contẽptibili latrocinio ꝑueniret ad regnũ.
tantis ia romanis uirib artibq metuendũ. Anqr ñ dix
fucr̃. idõ diuinitꝰ negabunt᷑ aduti : Quasi uͦ ipsa cusꝰ¬
lib& hominis uita diut᷑nac̃. Istogͦ pacto neminẽ duad¬
iuuant ad regnandũ. qm̃ singuli quiq cito moriunt᷑.
nec beneficium deputandũ ẽ. qͦd exiguo tẽꝑc in uno¬
quoq homine. ac ꝑ hoc singulatĩ. utiq in om̃ib uice
uaporis euanescit: Qͥd eni int̾ ẽ: eoꝵ qͥ sub romulo dcos
coluer̃. & oli st̃ mortui. qͦd pꝰ eoꝵ mortẽ romanũ tan¬

Expanded text:
num multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe num multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit, grauiter timuit, non paruo negotio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, ut ex paruo et contemtibili latrocinio peruenirent ad regnum tantis iam Romanis uiribus arcibusque metuendum. An quia non diu fuerunt, ideo diuinitus negabuntur adiuti? Quasi uero ipsa cuiuslibet hominis uita diuturna est. Isto ergo pacto neminem di adiuuant ad regnandum, quoniam singuli quique cito moriuntur, nec beneficium deputandum est, quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus uice uaporis euanescit. Quid enim interest eorum, coluerunt, et olim sunt mortui, quod post eorum mortem Romanum tan
Abbreviated transcription (Latin):
Ie mota itaq iustitia. qͥd s̃regna. nͥ magna latroci¬
Manꝰ & ipsa hominũ ẽ Imꝑio pͥncipis
regit᷑. pactosocietatis adstringit᷑. placita lege p̃da di¬
uiditur. Hoc malũ si in tantỹ ꝑditoꝵ hominũ ac¬
cessib crescit. ut & loca teneat᷑. sedes constituat. ci¬
uitates occupet. populos subiug&. euidentiꝰ regni
nom̃ assumit. Qͦd etiã in manifesto confert. ñ demp¬
ta cupiditas. s addita ĩpunitas Elegant᷑ enĩ & ue¬
racit̾ alexandro illi magno. qͥdã cõphensus pirata res¬
pondit: Nã cũ idẽ rex hominẽ int̾rogass&: qͥd ei uide¬
cio latro uocor. qͥa tu magna classe ĩꝑator:
Ro inde omitto qui: erc quales romulꝰ con¬
gregauerat. qm̃ multi eis consultũ ẽ: ut exil¬
la uita datosibi consortio ciuitatis. penas debi¬
tas cogitare desisterent: quarũ metꝰ cos in maiora¬
facinora ꝓpellebat. ut deinceps pacatiores essent
reb humanis: Hoc dico qͦd ipsũ romanũ iꝑiũ. iã mag¬

Expanded text:
emota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrociManus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, pacto societatis adstringitur, placiti lege praeda diuiditur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit, ut et loca teneat sedes constituat, ciuitates occupet populos subiuget, euidentius regni nomen adsumit, quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed addita inpunitas. Eleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondit. Nam cum idem rex hominem interrogaret, quid ei uidecio, latro uocor; quia tu magna classe, imperator. roinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit, quoniam multum eis consultum est, ut ex illa vita, dato sibi consortio civitatis, poenas debitas cogitare desisterent, quarum metfacinora propellebat, ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Hoc dico, quod ipsum Romanum imperium iam mag
Abbreviated transcription (Latin):
re : Namq in modicis tremorib t̾rarũ. ut uer¬
b̾ ciꝰ utar. dissiluisse humu. & int̾ ceptas urbes
cũ popłis dicit. abruptis etiã imbrib ꝓlutas to¬
tas ec̃ regiones illas. etiã quȩ priꝰ fuerant conti¬
nentes hospitib atq aduenis fluctib insulatas.
aliasq desidia maris pedestri accessu ꝑ uias
factas. uentis ac ꝓcellis euersas eẽ ciuitates. incen¬
dia de nubib emicasse. qͥb orientts regiones con
quasdã ac ꝓluuiones easdẽ strages dedisse. Sic
ex ethnȩ uerticib quondã effusis craterib diui¬
no incendio ꝑ decluua torrentis. uice flãmarp̃
flumina cucurrisse. Si hec atq huiꝰ modi quȩ
ulla istoꝵ uana. & uerȩ saluti ꝑniciosa cõpͥmer& :
Promiserã etiã me demonstraturũ. qͦs eoꝵ mores. &¬

Expanded text:
re? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerre? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones confquasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae ulla istorum uana et uerae saluti perniciosa conprimeret. Promiseram etiam me demonstraturum, quos eorum mores
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ om̃a ꝓcul dubio nobis tribuerent. si iã uł
illis cdarer& nr̃a religio. uł ita cos a sacris sacri¬
legis ꝓhiber& Hȩc in scdõ & tercio libro satis
ꝗͣtũ existimo absoluimꝰ. in sedõ agentes de ma¬
lis moꝵ. quȩ mala uł sola. uł maxima depu¬
tata sunt: In t̾tio aut̃ de his malis quę stulti sola
ꝑpeti exhorrent. corporis uidlic& externarũq
rerum. quȩ plerumq patiunt᷑ & boni Illa uero
mala ñ dico patient᷑ sed libent̃ habent qͥb ipsifi¬
unt mali. Et ꝗͣ pauca dixi de sola ipsa cuutate
atq eiꝰ imꝑio. nec inde om̃a usq ad cesarẽ au¬
gustũ Qͣasi cõ memorasse uoluisse & aggera¬
re illa mala quȩ ñ sibi inuicẽ homines faciunt
sic̃ sunt uastationes euersionesq bellantiũ. sed
ex ipsiꝰ mundi elementis t̾renis accidunt reb
quȩ uno loco apuleiꝰ breuit̃ ꝑstringit. in coli¬
bello quẽ de mundo scripsit terrena om̃a di¬
cens mutationes. conuersiones & intĩtus habe¬

Expanded text:
si iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si commemorare uoluissem et exaggerare illa mala, quae non sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersiones et interitus habe
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cipiente mutatũ fuerat ut ihc uocaretur. po¬
płm int̾ram ꝓmissionis indux̃. Temꝑib aũ u
dicũ sic̃ se habebant & peocata poplĩ & miseri¬
cordia dĩ. alternauer̃ ꝓsp̃a & ad uersa belloꝵ.
Inde uentũ ẽ ad regũ temꝑa quoꝵ pͥmꝰ regna¬
uit saul. cui reꝑbato & bellica cdade ꝓstrato
eiꝰq stirpe reiecta ne inde reges orirentur. da¬
uid successit in regnũ: Cuus maxime xp̃c
dictꝰ ẽ filiꝰ in qͦ articulꝰ quidã factus ẽ & cxordi¬
um quodã modo uiuentutis poplĩ dĩ. cuiꝰ ge:¬
neris quedã uelut adolescentia ducebatur ab ip¬
so abrahã usq ad hunc dauid Neq enĩ frus¬
tra matheus ȩiu iangłista generationes sic cõme¬
morauit. ut hoc pͥmũ int̾uallum xiiii gene

Expanded text:
praecipiente mutatum fuerat ut Iesus uocaretur, popraecipiente mutatum fuerat ut Iesus uocaretur, populum in terram promissionis induxit. Temporibus autem iudicum, sicut se habebant et peccata populi et misericordia Dei, alternauerunt prospera et aduersa bellorum. Inde uentum est ad regum tempora, quorum primus regnauit Saul; cui reprobato et bellica clade prostrato eiusque stirpe reiecta, ne inde reges orerentur, Dauid successit in regnum, cuius maxime Christus dictus est filius. In quo articulus quidam factus est et exordium quodam modo iuuen- tutis populi Dei; cuius generis quaedam uelut adulescentia ducebatur ab ipso Abraham usque ad hunc Dauid. Neque enim frustra Matthaeus euangelista sic generationes commemorauit, ut hoc primum interuallum quattuorde
Abbreviated transcription (Latin):
glio digitꝰ dĩ. ut recordationẽ nr̃am in pͥmi p̃¬
figurati facti memoriã reuocar&. qr & legis
illȩ tabulȩ digito dĩ scriptȩ referuntur De¬
functo moyse popłm̃ rex̃ ihũnaue. & int̾rã
ꝓ missionis introdux̃. eamq poplõ diuisit:
Ab his duob mirabilib ducib bella etiam
ꝓsperrime ac mirabilit̾ gesta st̃: dõ c̃testan¬
it ñ tã ꝓpt̾ merita hebrei poplĩ. quã ꝓpt̃
peccata earũ ꝗͦ debellabantur gentiũ illas eis
ꝓuenisse uictorias Post duces istos uidices
fuer iam in terra ꝓmissionis poplõ collocato.
ut incipet interĩ reddi abrahe pͥma ꝓmissio
degente una. id est hebrea. & t̾ra chanaan
ñdũ de om̃ib gentib toto orbe t̾raꝵ. qͦd xp̃i
aduentꝰ in carne. & ñ ucteris logis obscruatione
s cuuangłu fides fuerat impletura. Cuiꝰ reip̃¬
figuratio factaẽ: quod ñ moyses qui legẽ poplõ
acceꝑat inmonit sina. sed ihc̃ cui etiã nom̃ dõ

Expanded text:
gelio digitus Dei, ut recordationem nostram in primi praefigurati facti memoriam reuocaret, quia et legis illae tabulae digito Dei scriptae referuntur. Defuncto Moyse populum rexit Iesus Naue et in terram promissionis introduxit eamque populo diuisit. Ab his duobus mirabilibus ducibus bella etiam prosperrime ac mirabiliter gesta sunt, Deo contestante non tam propter merita Hebraei populi quam propter peccata earum, quae debellabantur, gentium illas eis prouenisse uictorias. Post istos duces iudices fuerunt, iam in terra promissionis populo conlocato, ut inciperet interim reddi Abrahae prima promissio de gente una, id est Hebraea, et terra Chanaan, nondum de omnibus gentibus et toto orbe terrarum; quod Chriaduentus in carne et non ueteris legis obseruationes, sed euangelii fides fuerat inpletura. Cuius rei praefiguratio facta est, quod non Moyses, qui legem populo acceperat in monte Sina, sed Iesus, cui etiam nomen Deo
Abbreviated transcription (Latin):
icut aũ duo isaac filii esiu & iacob figu
ꝑtinet nec iudei uenerint de seminc esau.s. idu¬
inci. nec xpĩanę gentes de iacob s potiꝰ iudei. ad
hoc enĩ tantũ figura ualuit. quod dictũ ẽ maior
scruiet minori: ita factũ ẽ in duob filiis ioseph
minor: Quos cũ benedicer&. iacob manũ dex¬
trã ponens suꝑ minort̃ quẽ habebat ad sinstrã
sinstrã suꝑ maiorẽ quẽ habebat ad dexttrã.
gͣuc uisũ c̃ patricoꝵ. & ad monuit patrẽ uelut
corrigens ciꝰ errorẽ. & qͥsnã eoꝵ eẽt maior osten¬
dens Atille mutar manꝰ noluit: s dix̃: Scio
filiscio. & hic erit in poplm. & hic exaltabitur:
Ded fr̃ ciꝰ uinior maior illo erit. & scm̃ ciꝰ erit
in multidinẽ gentiũ. Etiã hic. duo illa ꝓmis¬
sa demonstrat. Nam ille in populũ: istt in
multitudinẽ gentium Quid euidentius quã
his duab ꝓmissionib contincri poplm̃ isrłitarũ
orbemꝙ trarũ in semmine abrahe. illũ scdm̃ car

Expanded text:
icut autem duo Isaac filii. Esau et Iacob, figupertinet, nec Iudaei uenerint de semine Esau. sed Idumaei; nec Christianae gentes de Iacob, sed potius Iudaei; ad hoc enim tantum figura ualuit, quod dictum est: Maior seruiet minori: ita factum est etiam in duobus filiis Ioseph; orum autem minor. Quos cum benediceret Iacob, manum dextram ponens super minorem quem habebat ad sinistram, sinistram super maiorem quem habebat ad dextram: graue uisum est patri eorum, et admonuit patrem uelut corrigens eius errorem et quisnam eorum esset maior ostendens. At ille mutare manus noluit, sed dixit: Scio, fili, scio. Et hic erit in populum, et hic exaltabitur; sed frater eius iunior maior illo erit, et semen eius erit in multitudinem gentium. Etiam hic duo illa promissa demonstrat. Nam ille in populum, iste in multitudinem gentium. Quid euidentius quam his duabus promissionibus contineri populum Israelitarum orbemque terrarum in semine Abrahae, i
Abbreviated transcription (Latin):
uersa rana. & scinifex. cynomia. mors peccoꝵ.
ulcera. grando. locusta tenebre. mors pͥmogeni¬
toꝵ. ad extremũ israhelitas. quos plagis tottan¬
tisꝙͣ ꝑfracti. tandẽ aliquando dimiserant egip¬
tu in mare rubro dũ ꝑsecunt᷑ extincti sunt:
Iilis quippe abeuntib diuisũ mare uiã fec̃ hos
aũ insequentes inse rediens unda submersit:
to actꝰe: quando tabernaculũ testimonii ñcupa¬
tũ est ubi ds̃ sacrificus futura p̃ñciantibꝰ coleba¬
t᷑. cũ scilic& iã data lex fuisset in monte multũ
t̃ribilit̃ Ad testabat᷑ enĩ eudentissie mira¬
bilib signis uocib ꝙ diuinitꝰ quod factũ ẽ mox
ut exitũ ẽ deegipto. & in descrio popls eẽ cȩ¬
pit. qͥnqͣgesimo die pꝰ cȩlebratũ pascha ꝑ oius
inmolationẽ. qͥ usq ad eo tẏpꝰ xp̃i ẽ p̃nuncians

Expanded text:
uersa, rana et sciniphes, cynomyia, mors pecorum, uersa, rana et sciniphes, cynomyia, mors pecorum, ulcera, grando, lucusta, tenebrae, mors primogenitorum. Ad extremum Israelitas, quos plagis tot tantisque perfracti tandem aliquando dimiserant, Aegyptii in mari Rubro dum persequuntur extincti sunt. Illis quippe abeuntibus diuisum mare uiam fecit; hos autem insequentes in se rediens unda submersit. to actus est, quando tabernaculum testimonii nuncupatum est, ubi Deus sacrificiis futura praenuntiantibus colebatur, cum scilicet iam data lex fuisset in monte multum terribiliter; adtestabatur enim euidentissima mirabilibus signis uocibusque diuinitas. Quod factum est, mox ut exitum est de Aegypto et in deserto populus esse coepit, quinquagensimo die post celebratum Pascha per ouis immola
Abbreviated transcription (Latin):
Efuncto icob. defuncto etiã ioseph.
dibilẽ illa gens creuit etiam tantis ad trita ꝑ¬
sequutionib. ut qͦdã tempore nati masculinc¬
carctur. cũ mirantes egiptios nimia popli illiꝰ
increm̃ta ttrrerent. Tunc moises subtractꝰ fur¬
to. trucidatorib paruuloꝵ: ad domũ regiã
ingentia ꝑ cum dõ p̃parantt ꝑuenit: Nutritꝰ q
&: ad optatꝰ a filia pharionis. quod nom̃ in ȩgipto
om̃ium regũ fuit. in tantũ ꝓ uenit uirũ. ut
ip̃se illã gentẽ mirabilit̾ multiplicatã. exdu¬
rissimo & grauissimo quod ibi ferebat iugo ser¬
uitutis extraher&: ĩmo ꝑ cũ ds̃. qͥ hoo ꝓmiserat
abrahe: Priꝰ qͥppe ex inde fugiens: quod cũ israhe¬
litã defender&. egiptiũ occiderat. & territꝰ fue¬
rat: postea diuinitꝰ missus. in potestate spꝰc dĩ su¬
ꝑauit pharaonis resistentes magos Iunc ꝑ cum
egiptus in late sunt .x. memorabiles plage cũ di¬
mutere poplm̃ dĩ nollent. aqua in sanguinem

Expanded text:
efuncto Iacob, defuncto etiam Ioseph pdibilem illa gens creuit, etiam tantis adtrita persecutionibus, ut quodam tempore nati masculi necarentur, cum mirantes Aegyptios nimia populi illius incrementa terrerent. Tunc Moyses subtractus furto trucidatoribus paruulorum ad domum regiam, ingentia per eum Deo praeparante, peruenit nutritusque et adoptatus a filia Pharaonis quod nomen in Aegypto omnium regum fuit in tantum prouenit uirum, ut ipse illam gentem mirabiliter multiplicatam ex durissimo et grauissimo, quod ibi ferebat, iugo seruitutis extraheret, immo per eum Deus, qui hoc promiserat Abrahae. Prius quippe exinde fugiens, quod, cum Israelitam defenderet, Aegyptum occiderat et territus fuerat, postea diuinitus missus in potestate spiritus Dei superauit Pharaonis resistentes magos. Tunc per eum Aegyptiis inlatae sunt decem memorabiles plagae, cum dimittere populum Dei nollent, aqua in sanguinem
Abbreviated transcription (Latin):
hõ posse generare ꝓ pt̃ea generationũ ex a¬
brahã sumpsit exordiũ. qͥ etiam pat̾ gentiũ
constitutꝰ ẽ quando mutaũ nom̃ accepit:
Ante huncgͣ uelut pucritia fuit huiꝰ gnĩs
poplĩ dĩ. a noe usq ad ipsũ abraham. & ideo
pͥma lingua inuenta ẽ: id ÷ hebrea: Apue¬
ricia nãꝙ hõ incip̃ loqͥ post infantiã: quȩ
hinc appellata c̃ quod fari ñ potest Quam
ꝓfecto etatẽ pͥmam demergit obliuio. sic̃ gas
pͥma gencris humani ẽ deleta diluuio. Quotꝰ
eni quisq ẽ qui suã recordetur infantiã :
Quã obrẽ in isto ꝓcursu ciuitatis dĩ sic̃ suꝑior
unam eandemq pͥmam ita duas ętates &¬
scdãm & t̾ciam lib̃ iste c̃tincat. in qͣ t̾cia ꝓpt᷑
uaccã trimã. caprã trimã. & arietẽ trimũ
& impositũ ẽ legis uigũ. & apparuit ha¬
bundantia pecoatoꝵ. & regni t̾reni surręx̃
exordium: ubi ñ defucran sp̃ales. quoꝵ in
turture & columba figuratũ ẽ sacram̃tum¬

Expanded text:
generationum ex Abraham sumsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit. Ante hunc ergo uelut pueritia fuit huius generis populi Dei a Noe usque ad ipsum Abraham; et ideo in lingua inuenta est, id est Hebraea. A pueritia namque homo incipit loqui post infantiam, quae hinc appellata est, quod fari non potest. Quam profecto aetatem primam demergit obliuio, sicut aetas prima generis humani est deleta diluuio. Quotus enim quisque est, qui suam recordetur infantiam? Quam ob rem in isto procursu ciuitatis Dei, sicut superior unam eandemque primam, ita duas aetates secundam et tertiam liber iste contineat, in qua tertia propter uaccam trimam, capram trimam, ar, impositum est Legis jugum, et apparuit abundantia peccatorum, et regni terreni surrexit exordium, ubi non defuerunt spirituales, quorum in turture et columba figuratum est sacramentum
Abbreviated transcription (Latin):
earũ quanta cumq habundantia. ñ egere ñ posst̃
Et dm̃ ipsum ucrũ recit dicimꝰ diuit̃. ñ tam̃ peccunia
scd om̃i potentia. Dicunt᷑ itaq diuitts peccuniosi . s
interiꝰ ogeni. si cupidi. Itẽ dicuntur paupes peccu¬
nia cartates. sed interiꝰ duutes. si sapientes Qualis
gͦ ista thcologia deb& ẽt̾ sapicnti. ubi rex dõꝵ eiꝰ
enĩ faciliꝰ si aliquid hac doctrina qͦd ad uitã ꝑtin&

Expanded text:
earum quantacumque abundantia non egere non possunt. earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eienim facilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret
Abbreviated transcription (Latin):
ua uͦ elegant᷑ rationcꝰ huiꝰ nominis
reddiderunt : Et peccimia inquiunt uoca¬
tur. qͦd eius sunt om̃a O inagnã rationẽ
diuini numinis: Immo uͦ ale cuiꝰ sunt om̃a. iulis¬
sime & contumcdiosissime peccunia nuncupatur:
A d om̃a enĩ quȩ cęlo & terra continent᷑ quid est
peccunia in om̃ib omĩno reb quȩ ab hominib
nomine peccuniȩ possident᷑ : Sed nimirũ hoc
auaricia ioui nom̃ inposuit. ut quisquis amat
peccuniã. ñ quẽ lib& deum. sed ipsum regem
omĩum sibi amare iudeatur Longe aut̃ alitꝰ esset
si diuicie uocarctur Aliud namq sunt diuicie.
aliud peccunia: Nã dicimꝰ diuites. sapientes. uistos
bonos. quib peccunia uł nulla. uł paruac̃ Ma¬
gis cnĩ sunt uirtutib diuites. ꝑ quas eis etiã in ipsis
corporaliũ rerũ necessitatib. sat ẽ. quod ad est. Paci¬
ꝑcs uͦ auaros. semꝑ inhiantes. semꝑ egontes. Quam¬
lib& enĩ magnas peccunias habere possunt. sed in

Expanded text:
uero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! uocatur Pecunia, inquiunt, uocatur, quod eius sunt omnia>.s o magnam rationem diuini nominis! Immo uero ille, cuius sunt omnia, uilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. Ad omnia enim, quae caelo et terra continentur, quid est pecunia in omnibus omnino rebus, quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc auaritia Ioui nomen inposuit, ut, quisquis amat pecuniam, non quemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi amare uideatur. Longe autem aliud esset, si diuitiae uocaretur. Aliud namque sunt diuitiae, aliud pecunia. Nam dicimus diuites sapientes, iustos, bonos, quibus pecunia uel nulla uel parua est; magis enim sunt uirtutibus diuites, per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes uero auaros, semper inhiantes et egentes; quamlibet enim magnas pecunias habere possunt, sed in