comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dens. tradidit initidicio puniendos reserua¬
ri: s potius de illis qui primum apostatan¬
tes a deo. cum diabolo suo principe ceqde¬
runt. qui pͥmũ hominẽ pinuidiam ser¬
pentina fraude deiecit. Angłos autem fuis¬
se etiã dei homines nuncupatos. eadẽ scrip¬
tura scã locupletissima testis ẽ. Nam et de
iohanne scriptum ẽ. Ecce mitto angłm me¬
um ante faciem tuam. qui p̃parabit uiã tusa
Et malachias ꝓpha ꝓpria quadam idẽ ppͥe
sibi imꝑtita grã dictus ẽ angłs. x x iii¬
erum hoc mouet quosdam. qd̾ ex illis qͥ
dicti sunt angłi dei. ex mulierib quas
amauerunt. ñ quasi homines generis nr̃i
s gigantes legimus cẽ natos. Quasi uͦ cor¬
pora hominum modum nr̃m longe exce¬
dentia. qđ etiam supra cõmemoraui: non
etiam nrĩs temporib natasint. Nonne aute
paucos annos. cũ romanȩ urbis qd̾ agothis
factum ẽ. apꝓpinquaret excidium. rome

Expanded text:
dens tradidit in iudicio puniendos reseruadens tradidit in iudicio puniendos reseruari; sed potius de illis, qui primum apostatantes a Deo cum diabolo suo principe ceciderunt, qui primum hominem per inuidiam serpentina fraude deiecit. Angelos autem fuisse etiam Dei homines nuncupatos eadem scriptura sancta locupletissima testis est. Nam et de Iohanne scriptum est: Ecce mitto angelum mete faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam, et Malachiel propheta propria quadam, id est proprie sibi inpertita gratia dictus est angelus. Verum hoc mouet quosdam, quod ex illis, qui dicti sunt angeli Dei, et ex mulieribus, quas amauerunt, non quasi homines generis nostri, sed gigantes legimus esse natos. Quasi uero corpora hominum modum nostrum longe excedentia, quod etiam supra commemoraui, non etiam nostris temporibus nata sunt. Nonne ante paucos annos, cum Romanae urbis quod a Gothis factum est adpropinquaret excidium, Romae
Abbreviated transcription (Latin):
dem uerissima scriptura testat᷑. Et qm̃ cre¬
berrima fama ẽ. multiq se exꝑtos. tił ab
eis qui exꝑti eẽnt de quoꝵ fide dubitandũ
non ẽ. audisse confirmant. siluanos ⁊ fau¬
nos quos uulgo incubos uocant. imꝓbos se¬
pe extitisse mulierib. ⁊ earum appetisse ac
ꝑegisse concubitum.⁊ quosdam demones
quos dusios galli nuncupant. hanc assidue
immunditiam ⁊ temptare ⁊ efficere. pluresq
tales asseuerant. ut hoc negare impudentiȩ
uideat᷑: non hinc aliquid temere audeo de
finire utrum aliqui sp̃s elem̃to aerio corpo¬
rati. nam hoc elementum etiam cũ agitat᷑
flabello. sensu corporis tactuq sentitur. pos¬
sint etiam hanc pati libidinem: ut quomͦ
possunt sentientib feminis misceantur.
Dei tam̃ angłos scõs nullomͦ illo tempore sic
labi potuisse crediderim. nec de his dixisse
apłm petrum. si enim ds̃ angłis peccantib
ñ peꝑcit. s carcerib caliginis inferi retru¬

Expanded text:
dem ueracissima scriptura testatur. Et quoniam credem ueracissima scriptura testatur. Et quoniam creberrima fama est multique se expertos uel ab eis, qui experti essent, de quorum fide dubitandum non esset, audisse confirmant, Siluanos et Panes, quos uulgo incubos uocant, inprobos saepe extitisse mulieribus et earum adpetisse ac peregisse concubitum; et quosdam daemones, quos Dusios Galli nuncupant, adsidue hanc inmunditiam et tentare et efficere, plures talesque adseuerant, ut hoc negare inpudentiae uideatur: non hinc aliquid audeo finire, utrum aliqui spiritus elemento aerio corporati nam hoc elementum etiam cum agitatur flabello, sensu corporis tactuque sentitur, possint etiam hanc pati libidinem, ut quomodo possunt, sentientibus feminis misceantur. Dei tamen Angelos sanctos nullo modo illo tempore sic labi potuisse crediderim: nec de his dixisse apostolum Petrum, Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, sed carceribus caliginis inferi retru
Abbreviated transcription (Latin):
grãm. Nam ⁊ in eadem scriptura uͥ dicti
sunt dilexisse filias hoĩti filudi. idẽ ditnst etiã angl̃i
¶ dĩ. Uñ illos multi pu¬
tant ñ homines fuisse s angłos. Quam que
stionem nos transeunter cõmemoratam int̃¬
cio huiꝰ oꝑis libro reliquimꝰ in solutam: utrũ
possint angłi cum sp̃s sint corporaliter coire
cũ feminis. Scriptum ẽ enim. Qͥ fac̃ angłos
suos sp̃s. id ẽ eos quinatura sp̃c sunt facit
cẽ angłos suos. iniungendo eis officiũ nun¬
tiandi. Qͥ enim grece dicit᷑ angłos. qd nom̃
latina declinatione angłs ꝑhibet᷑ latina lin¬
gua nuntius interp̃tatur. S utrum eoꝵ cor¬
pora consequent̃ adiunxerit dicendo. ⁊ mi¬
nistros suos ignem ardentem. an qđ carita¬
te tanquam igne spiritali feruere debeant
ministri eiꝰ. ambiguum ẽ. Apparuisse tam̃
hominib angłos intalib corporib ut ñ
solum uidĩ uerum etiam tangi possent: ea¬

Expanded text:
gratiam. Nam in eadem scriptura, ubi dicti gratiam. Nam in eadem scriptura, ubi dicti sunt dilexisse filias hominum filii Dei, idem dicti sunt etiam angeli Dei. Unde illos multi putant non homines fuisse, sed angelos. CAPUT stionem nos transeunter commemoratam in tertio huius operis libro reliquimus insolutam, utrum possint angeli, cum spiritus sint, corporaliter coire cum feminis. Scriptum est enim: Qui facit angelos suos spiritus, id est eos, qui natura spiritus sunt, facit esse angelos suos, iniungendo eis officium nuntiandi. Qui enim Graece dicitur SyyeXoi, quod nomen Latina declinatione angelus perhibetur, Latina lingua nuntius interpretatur. Sed utrum eorum corpora consequenter adiunxerit dicendo: Et ministros suos ignem ardentem, an quod caritate tamquam igne spiritali feruere debeant ministri eius, ambiguum est. Apparuisse tamen hominibus angelos in talibus corporibus, ut non solum uideri, uerum etiam tangi possent, ea
Abbreviated transcription (Latin):
ordine custodito. male.ordine ꝑturbato.Qd̃
in laude quadam cerei breuit̃ uersib dixi.
Hȩc tua sunt bona sunt. quia tu bonus ista
cieasti. Nil nr̃m ẽ in eis. nisi qd peccamus
amantes ordine neglecto ꝓte qd̃ conditur
abste. Creator autem siueraciter amet᷑. hoc
est si ipse non aliud ꝓ illo quod non ẽ ip¬
se amet᷑: male amari non potest. Nam tupse
amor ordinate amandus ẽ: quo bene amat᷑
quod amandum ẽ. ut sit in nobis uintus
quauiuit᷑ benẽ. Unde mͥuidet᷑ qdđ diffinitio
breuis ⁊ uera uirtutis. ordo ẽ amoris ꝓpt̃
quod inscõ cantico canticoꝵ cantat sponsa
xp̃i. ciuitas dei. Ordinate in me Raritatem.
Huiꝰ gͥ caritatis hoc ẽ dilectionis ⁊ amoris or¬
dine ꝑturbato: dm̃ filii dei neglexerunt. ⁊ fi¬
lias hominum dilexerunt. Quib duob
nominib satis utraq ciuitas discernit᷑ Ne¬
q enim ⁊ illi non erant filii hominum ꝑ
naturam: s aliud nom̃ ceꝑunt habere ꝑ

Expanded text:
ordine custodito, male ordine perturbato. Quod ordine custodito, male ordine perturbato. Quod in laude quadam Cerei breuiter uersibus dixi: Haec tua sunt, bona sunt, quia tu bonus ista creasti. Nil nostrum est in eis, nisi quod peccamus amantes Ordine neglecto pro te, quod conditur abs te. Creator autem si ueraciter ametur, hoc est si ipse, non aliud pro illo quod non est ipse, ametur, male amari non potest. Nam et amor ipse ordinate amandus est, quo bene amatur quod amandum est, ut sit in nobis metus qua uiuitur bene. Unde mihi uidetur, quod definitio breuis et uera uirtutis ordo est amoris; propter quod in sancto cantico canticorum cantat sponsa Christi, ciuitas Dei: Ordinate in me caritatem. Huius igitur caritatis, hoc est dilectionis et amoris, ordine perturbato Deum filii Dei neglexerunt et filias hominum dilexerunt. Quibus duobus nominibus satis ciuitas utraque discernitur. Neque enim et illi non erant filii hominum per naturam; sed aliud nomen coeperant habere per
Abbreviated transcription (Latin):
amate sunt afiliis dei. ciuib scilicet peregri¬
nantis in hoc scło alterius quitatis ꝓpt̃ p̾ul¬
chritudinem corporum. Quod bonũ dĩ qͥ¬
dem donum ẽ: s ꝓpt̾ea id largit᷑ etiam ma¬
lis. ne magnum bonum uideat᷑ bonis. De¬
serto itaq bono magno ⁊ bonoꝵ ꝓpͥo. lapsus ẽ
factus ad bonum minimũ. ñ bonis ꝓpͥum.
s bonis malisq commune: ac sic filii dĩ fili¬
arum hominum amore funt capti: atq ut
eis coniugib fruerent᷑. in mores societatis ter¬
rigenȩ defluxerunt deserta pietate quam in
scã societate seruabant. Sic enim corporis pul¬
chritudo adeo quidẽ factu᷑mꝰ s temporale. car¬
nale. infimum bonum male amat᷑. pꝰposito
deo. ȩterno. interno. sempit̃no bono: quẽad
modum iusticia deserta. ⁊ aurum amat᷑ ab
auaris. nullo peccato auri s hominis. Ita se
habet omnis creatura. Cum enim bona sit:¬
⁊ bene amari potest. ⁊ male. Bene scilicet

Expanded text:
amatae sunt a filiis Dei, ciuibus scilicet peregriamatae sunt a filiis Dei, ciuibus scilicet peregrinantis in hoc saeculo alterius ciuitatis, propter pulchritudinem corporis. Quod bonum Dei quidem donum est; sed propterea id largitur etiam malis, ne magnum bonum uideatur bonis. Deserto itaque bono magno et bonorum proprio lapsus est factus ad bonum minimum, non bonis proprium, sed bonis malisque commune; ac sic filii Dei filiarum hominum amore sunt capti, adque ut eis coniugibus fruerentur, in mores societatis terrigenae defluxerunt, deserta pietate, quam in sancta societate seruabant. Sic enim corporis pulchritudo, a Deo quidem factum, sed temporale carnale infimum bonum, male amatur postposito Deo, aeterno interno sempiterno bono, quem ad modum iustitia deserta et aurum amatur ab auaris, nullo peccato auri, sed hominis. Ita se habet omnis creatura. Cum enim bona sit, et bene amari potest et male: bene scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
liam uasaurȩ. alia inhonorem uasa miscđiȩ:
illis reddens quod debet᷑ inpena. istis do¬
nans qđ non debet᷑ in grã: ut ex ipsa etiam
comparatione uasorum ire. suꝑna ciuitas
discat que ꝑegrinatur int̾ris. non fidere li¬
bertate arbitrii sui. s speret inuocare nom̃
domini dei. qm̃ uoluntas innatura q̃ facta
ẽ bona a deo bono. s mutabiliꝰ ab iminuta¬
bili. quia ex nichilo ⁊ abono potest declina¬
re ut faciat malum qd̃ fit libero arbitrio.
⁊ amalo ut faciat bonum. qd ñ fit sine di¬
arbitrio. genere humano ꝓgrediente atq
crescente facta ẽ ꝑmixtio:. ⁊ iniquitate par¬
ticipata. quedam utriusq confusio quita¬
tis. Quod malum a sexu femineo causam
rursus inuenit. ñ quidem illo mͦ quo ab
iicio. Non enĩ cuiꝰquam etiam tẽ falla¬
cia seductȩ ille feminȩ ꝑsuaserunt peccatũ
uiris. s ab inicio quȩ prauis morib fuerant
intrena quitate id ẽ interrigenarũ societate

Expanded text:
liam uasa irae, alia in honorem uasa misericordiae, liam uasa irae, alia in honorem uasa misericordiae, illis reddens quod debetur in poena, istis donans quod non debetur in gratia; ut ex ipsa etiam conparatione uasorum irae superna ciuitas discat, quae peregrinatur in terris, non fidere libertate arbitrii sui, sed speret inuocare nomen Domini Dei. Quoniam uoluntas in natura, quae facta est bona a Deo bono, sed mutabilis ab inmutabili, quia ex nihilo, et a bono potest declinare, ut faciat malum, quod fit libero arbitrio, et a malo, ut faciat bonum, quod non fit sine diarbitrio genere humano progrediente adque crescente facta est permixtio et iniquitate participata quaedam utriusque confusio ciuitatis. Quod malum a sexu femineo causam rursus inuenit; non quidem illo modo quo ab initio non enim cuiusquam etiam tunc fallacia seductae illae feminae persuaserunt peccatum uiris; sed ab initio quae prauis moribus fuerant in terrena ciuitate, id est in terrigenarum societate,
Abbreviated transcription (Latin):
beat nom̃ in quitate t̾rena. quę in eiꝰ nomine
condita ẽ. Dehis ẽ enim de quib cantat᷑ in
psalmo. Inuocabunt nomina eoꝵ int̾ris ip¬
soꝵ. ꝓpt̃ qd̾ ꝓsequit᷑ eos quod in alio psalmo
scriptum ẽ. Dnẽ inciuitate tua imaginem
eoꝵ adnichilum rediges. Filius autẽ sech hoc
ẽ filius resurrectionis sꝑet inuocare nom̃ do¬
mini dei. Eam quippe societatẽ hominum
dei. Uanas autem głas famosi intra nomi¬
nis non requirat. Beatus ẽ enim uir cuiꝰ ẽ
nom̃ dñi spes eiꝰ. ⁊ non respexit inuanitates
⁊ insanias mendaces.xX¬
ropositis itaq duab ciuitatib una in re
huiꝰ scłi. altera inspe dei. tanquam excõmu¬
ni quȩ aꝑta ẽ in adam ianua mortalitatis
egressis. ut ꝓcurrant ⁊ excurrant ad discretos
ꝓprios ⁊ debitos fines: incipit dinumeratio
tempoꝵ. in qua ⁊ aliȩ generationes adiciunt᷑.
facta recapitulatione exadam.Excuius ori¬
gine dampnata. ueluti massa una. merite
dampnatiomi tradita. fecit ds̃ alia in contume¬

Expanded text:
omen in ciuitate terrena, quia in eius nomine condita est. De his est enim, de quibus cantatur in psalmo: lnuocabunt nomina eorum in terris ipsorum; propter quod sequitur eos quod in alio psalmo scriptum est: Domine, in ciuitate tua imaginem eorum ad nihilum redige. Filius autem Seth, hoc est filius resurrectionis, speret inuocare nomen Domini Dei; eam quippe societatem hominum Dei; uanas autem glorias famosi in terra nominis non requirat; beatus est enim uir, cuius est nomen Domini spes eius, et non respexit in uanitates et insanias mendaces. Propositis itaque duabus ciuitatibus, una in re huius saeculi, altera in spe Dei, tamquam ex communi, quae aperta est in Adam, ianua mortalitatis egressis, ut procurrant et excurrant ad discretos proprios ac debitos fines, incipit dinumeratio temporum; in qua et aliae generationes adiciuntur, facta recapitulatione ex Adam, ex cuius origine damnata, ueluti massa una meritae damnationi tradita, facit Deus alia in contume
Abbreviated transcription (Latin):
hñt aquila autem quem interp̃tem iudeiceteri sañ¬
ponunt. ñ angłos dei. nec filios di. s filiosdõꝵ int̃¬
p̃tatus ẽ T̃ltrunq autem uerũ ẽ. Nam et filii dei
erant. sub quopatre suoꝵ patrum eciam fr̃s e
rant: ⁊ filii deoꝵ. qm̃ a diis geniti erant. cũ
quib ⁊ ipsi di erant iuxta illud psalmi. Ego
dixi dii estis: ⁊ filii excelsi om̃s. Merito gͦ cre

Expanded text:
habent. Aquila autem, quem interpretem Iudaei ceteris anthabent. Aquila autem, quem interpretem Iudaei ceteris anteponunt, non angelos Dei, nec filios Dei, sed filios deorum interpretatus est. Utrumque autem uerum est. Nam et filii Dei erant, sub quo patre suorum patrum etiam fratres erant; et filii deorum, quoniam dis geniti erant, cum quibus et ipsi di erant iuxta illud psalmi: Ego dixi: Di estis et filii Excelsi omnes. Merito enim cre
Abbreviated transcription (Latin):
nerent in deo spem suam. similes illiꝰ qͥ natꝰ ẽ
desech filius resurrectionis. ⁊ sꝑauit inuoca¬
re nom̃ domim dei: inqua spe eẽnt cũ suis
posteris coheredes ȩternoꝵ bonoꝵ. ⁊ sub deo
patre frs̃ filioꝵ. Non autem illos ita fuisse
tura ipsa sine ulla ambiguitate declarat. Cũ
enim p̃missum esset. quod uidentes angłi
dei filias hominum quiabona sunt. sump¬
serunt sibi uxores ex omnib quas clegerant:
mox adiunctum ẽ. Et dixit dñs ds̃. Non ꝑ¬
manebit sp̃s ms̃ in hominib his inęternũ:
ꝓpt̃ qd̾ caro sunt. Sp̃u qͥppe dei fuerant facti
angłi dei.⁊ filii dei: s declinando ad inferio¬
ra dicuntur homines nomine naturȩ ñgrẽ. Di
cunt᷑ ⁊ caro: desertores sp̃s. ⁊ deserendo deserti.
Et septuaginta quidem interp̃tes. ⁊ angłos
dei dixerunt istos. ⁊ filios dei. Quod quidẽ
ñ om̃s codices habent nam qͥdamnͥfiliosdci non

Expanded text:
nerent in Deo spem suam, similes illius, qui natus est nerent in Deo spem suam, similes illius, qui natus est de Seth, filius resurrectionis, et sperauit inuocare nomen Domini Dei; in qua spe essent cum suis posteris coheredes aeternorum bonorum et sub Deo patre fratres filiorum. Non autem illos ita fuisse tura ipsa sine ulla ambiguitate declarat. Cum enim praemissum esset, quod uidentes angeli Dei filias hominum, quia bonae sunt, sumserunt sibi uxores ex omnibus quas elegerunt, mox adiunctum est: Et dixit Dominus Deus: Non permanebit spiritus meus in hominibus his in aeternum, propter quod caro sunt. Spiritu Dei quippe fuerant facti angeli Dei et filii Dei, sed declinando ad inferiora dicuntur homines nomine naturae, non gratiae; dicuntur et caro, desertores spiritus et deserendo deserti. Et septuaginta quidem interpretes et angelos Dei dixerunt istos et filios Dei; quod quidem non omnes codices habent, nam quidam nisi filios Dei non
Abbreviated transcription (Latin):
ginti ann. Gigantes autem erant suꝑ t̃ram
in dieb illis. Et post illud cum intrarent fi¬
li dei ad filias hominum. ⁊ generarent sibi:
illi erant gygantes a scło homines nominat.
Hȩc libri uerba dium. satis indicant iam
illis dieb fuisse gigantes suꝑ t̃ram. qñ filii
dei acceꝑunt uxores filias hominum. cum
eas amarent bonas. id ẽ pulchras. Consue¬
tudo quippe huius scripturȩ ẽ: etiam spe¬
ciosos corpore bonos uocare. S ⁊ postqͣm
hoc factum ẽ: nati sunt gygantes. Sic enũ
ait. Gygantes autem erant suꝑ t̃ram in dib̃
illis et post illud cum intrarent filii dei ad filias
hominum. Orgo ⁊ ante millis dieb: ⁊ pꝰ illud.
Q uod autem aitͦ ⁊ generabant sibi: satis osten¬
dit. qd̾ pͥus antequam sic caderent filii dei. dõ
generabant non sibi. id ẽ ñ dominante sibi li¬
bidine cocundi. s sertuente officio ꝓpagandi.
ñ familiam fastus sui. s ciues ciuitatis dei. qͥ¬
b annuntiarent tanquam angłi dei. ut po¬

Expanded text:
erant super terram in diebus illis et post illud, cum intrarent filii Dei ad filias hominum, et generabant sibi; illi erant gigantes a saeculo homines nominati. Haec libri uerba diuini satis indicant iam illis diebus fuisse gigantes super terram, quando filii Dei acceperunt uxores filias hominum, cum eas amarent bonas, id est pulchras. Consuetudo quippe scripturae huius est, etiam speciosos corpore bonos uocare. Sed et postquam hoc factum est, nati sunt gigantes. Sic enim ait: Gigantes autem erant super terram in diebus illis et post illud, cum intrarent filii Dei ad filias hominum. Ergo et ante in illis diebus et post illud. Quod autem ait: Et. generabant sibi, satis ostendit, quod prius, antequam sic caderent filii Dei, Deo generabant, non sibi, id est non dominante libidine coeundi, sed seruiente officio propagandi; non familiam fastus sui, sed ciues ciuitatis Dei. quibus adnuntiarent tamquam angeli Dei, ut po
Abbreviated transcription (Latin):
tanquam eam ds̃ sic cõmemoraret. ut ñ
computaret. S quare hinc redit᷑ ad istam
recapitulationem. postea quam cõmemo¬
ratus ẽ filius seth homo qui sperauit in¬
uocare nom̃ domini dei. nisi quia sic opor¬
tebat istas duas ꝓponere quitates. unam
ꝑhomicidam usq ad homicidam nam et
lamech duab uxorib suis se ꝑpetrasse homi¬
cidium confitet᷑. alteram ꝑ eum qui sꝑauit
intocare nomen domini dei: Hoc ẽ qͥppe
in hoc mundo ꝑegrinantis ciuitatis dei. to¬
tum atq summum in hac mortalitate nego¬
tium. qd ꝑ unum hominem quam sane oc¬
cisi resurrectio genuit cõm̃dandũ fuit. Ho¬
mo quippe ille unus. totius suꝑnȩ cussa¬
tis ẽ unitas ñdum qͥdem completa. s p̃missa
ista ꝓpħica p̃figuratione complenda. filius gͦ

Expanded text:
tanquam eam Deus sic commemoraret, ut non tanquam eam Deus sic commemoraret, ut non computaret. Sed quare hinc reditur ad istam recapitulationem, posteaquam commemoratus est filius Seth, homo qui speravit invocare nomen Domini Dei; nisi quia sic oportebat istas duas proponere civitates, unam per homicidam usque ad homicidam; nam et Lamech duabus uxoribus suis se perpetrasse homicidium confitetur : alteram per eum qui speravit invocare nomen Domini Dei? Hoc est quippe in hoc mundo peregrinantis civitatis Dei totum atque summum in hac mortalitate negotium, quod per unum hominem, quem sane occisi resurrectio genuit, commendandum fuit. Homo quippe ille unus totius supernae civitatis est unitas; nondum quidem completa, sed praemissa ista prophetica praefiguratione complenda. Fi
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ. quomͦ postea sic commixta fuerit atq
confusa. ut uniu̾sumgenꝰ humanũ excep¬
tis octo hominib diluuio ꝑire mereret᷑.
cũ ex cam septem generationes enumera¬
rent᷑. cõmemorato ante ceteros posteros eis
illo incuiꝰ nomine condita ẽ quitas idẽ
enoch. contexti sunt ceteri. usq ad illũ
finẽ de quo locutus sum: donec illud ge¬
nꝰ atq uniuersa ꝓpago diluuio deleretur.
Cum uero filius sech unus cõmemoratꝰ fu¬
isset enos. ñdum usq ad diluuium. additis
cȩteris articulus quidam interponit᷑ et
dicit᷑. Hic liber natiuitatis hominum qua
die fecit ds̃ adam. ad imaginem dĩ fecit il¬
lum. masculum ⁊ feminam fecit illos: et
benedixit illos. ⁊ cognominauit nom̃ eoꝵ¬
adam quadie fecit illos. Quod mͥ uidet᷑
ad hoc int̃positum ut hinc rursus inciꝑet
ab ipso adam dinumeratio tempoꝵ quã no¬
luit facere qui hȩc scripsit in quitate t̃rena:

Expanded text:
torum, quo modo postea sic commixta fuerit adque torum, quo modo postea sic commixta fuerit adque confusa, ut uniuersum genus humanum exceptis octo hominibus diluuio perire mereretur. cum ex Cain generationes enumerarentur, commemorato ante ceteros posteros eius illo, in cuius nomine condita est ciuitas, id est Enoch, contexti sunt ceteri usque ad illum finem, de qua locutus sum, donec illud genus adque uniuersa propago diluuio deleretur; cum uero filius Seth unus commemoratus fuisset Enos, nondum usque ad diluuium additis ceteris articulus quidam interponitur et dicitur: Hic liber natiuitatis hominum, qua die fecit Deus Adam, ad imaginem Dei fecit illum. Masculum et feminam fecit illos, et benedixit illos, et cognominauit nomen eoAdam, qua die fecit illos . Quod mihi videtur ad hoc interpositum, ut hinc rursus inciperet ab ipso Adam dinumeratio temporum, quam noluit facere qui haec scripsit in civitate terrena:
Abbreviated transcription (Latin):
rio numero finit᷑. quo peccatũ significat᷑.
⁊ ipse numerꝰ a femina claudit᷑. a quo sexu
iniqum factum ẽ peceati. ꝑ qđ om̃s mori¬
mͣ. Commissum autẽ ẽ. ut et uoluptas car¬
nis quȩ spũi resisteret sequeret᷑. Nam ⁊ ip¬
sa filia lamech noema. uoluptas interp̃tat᷑.
ꝑsech autem abadam usq ad noe. denariꝰ
insinuat᷑ legitimus numerꝰ. Cui noe tres adi¬
ciuntur filii. Unde uno lapso duo benedi¬
cunt᷑ a patre. ut remoto reꝓbo. & ꝓbatis
filiis ad numerum additis. etiam duode¬
narius numerꝰ intimet᷑. qui ⁊ in patriar¬
charum et mapłoꝵ numero insignis c̃. ꝓpt̃ sep¬
tenarii partes. alteram ꝑ alteram multiplica¬
tas. Namter quaterni. uel quater terni ip¬
sum faciunt.xx¬
is ita sehabentib: uideo considerandũ
⁊ cõmemorandum. ista utraq ꝓgenies. q̃
distinctis gencrationib duas insinuat eiui¬
tates. unam terrigenarum. altãm regenera¬

Expanded text:
rio numero finitur, quo peccatum significatur; rio numero finitur, quo peccatum significatur; et ipse numerus femina clauditur, a quo sexu initium factum est peccati, per quod omnes morimur. Commissum est autem, ut et uoluptas camis, quae spiritui resisteret,. sequeretur. Nam et ipsa filia Lamech Noemma uoluptas interpretatur. Per Seth autem ab Adam usque ad Noe denarius insinuatur legitimus numerus. Cui Noe tres adiciuntur filii, unde uno lapso duo benedicuntur a patre, ut remoto reprobo et probatis filiis ad numerum additis etiam duodenarius numerus intimetur, qui et in patriarcharum et in apostolorum numero insignis est, propter septenarii partes alteram per alteram multiplicatas. Nam ter quaterni uel quater terni ipsum faciunt. His ita se habentibus uideo considerandum et commemorandum, ista utraque progenies, quae distinctis generationibus duas insinuat ciuitates, unam terrigenarum, alteram regenera
Abbreviated transcription (Latin):
pacto p̃tereundũ filentio uidet᷑ qd eum lamech
septimus ab adam fuisset inuentꝰ. tot eiꝰ annu¬
merati sunt filii. donec undenarius numerꝰ
impleret᷑: quo significatur peccatum. Addun¬
tur enim tresfilii ⁊ una filia. Uxores autẽ ali
ud possunt significare: non hoc qđ̾ nunc cõ¬
mendandum ui det᷑. Nunc enim de genera
tionib loquimur. ille uͦ unde sint genitȩ
tacitum ẽ. Qm̃ gͦ lex denario numero p̃di¬
cat᷑. unde ẽ memorabilis ille decalogus: ꝓ¬
fecto numerꝰ undenarius qm̃ transgredit᷑
denarium. transgressionem legis. ac ꝑhoc
peccatum significat. Hinc ẽ. quod intab̃na¬
culo testimonii. qđ erat in itinere popłi dei.
uelut templum de ambulatorium. undecĩ ue¬
la cilicina fieri p̃cepta sunt. Incilicio quippe
recordatio ẽ peccatorum. ꝓpt̃ hedos ad sini¬
stram futuros. qđ confitentes in cilicio ꝓster¬
genies gͦ ex adam ꝑcam sceleratum undena¬

Expanded text:
pacto praetereundum silentio videtur, quod cum Lamech pacto praetereundum silentio videtur, quod cum Lamech septimus ab Adam fuisset inventus, tot ejus annumerati sunt filii, donec undenarius numerus impleretur, quo significatur peccatum. Adduntur enim tres filii, ud possunt significare, non hoc quod nunc commendandum uidetur. tionibus loquimur: illae vero unde sint genitae, tacitum est. Quoniam ergo Lex denario numero praedicatur, unde est memorabilis ille Decalogus; profecto numerus undenarius, quoniam transgreditur denarium, transgressionem legis, ac per hoc peccatum significat. Hinc est quod in tabernaculo testimonii, quod erat in itinere populi Dei velut templum ambulatorium, undecim vela cilicina fieri praecepta sunt . In cilicio recordatio est peccatorum, propter haedos ad sinistram futuros. Inde ergo confitentes in cilicio prosternies ergo ex Adam per Cain sceleratum undena
Abbreviated transcription (Latin):
in regnum regnantib succederent pa¬
trib: s quos regnandi meritum ꝓpt̃ uir¬
tutem terrenȩ utilẽ ciuitati. uel sors aliqua
reꝑiret. uel ille potissimũ succederet patri
hereditario quodam iure regnandi. quẽ
p̃ceteris filiis dilexisset. Fotuit autẽ adhuc¬
uiuente lamechatq regnante fieri diluui¬
um. ut ipsum cũ aliis om̃ib hominib. ex¬
ceptis qui in archa fuerunt. quem ꝑderet
inueniret. Neq enim mirandum ẽ. si ua¬
ria quantitate numerositatis annoꝵ int̃
posita ꝑtam longametatem ab adam usq ad di¬
luuium. non equalis numeri generationes ha¬
buit utraq ꝓgenies. s ꝑcam septem. ꝑsech aũt
decem. Septimus ẽ enim ut iam diximꝰ ab adã
lamech: decimus noe. Et ideo ñ unꝰ filiꝰ la¬
mech. sicut in ceteris suꝑiꝰ. s plures cõmemo¬
rati sunt : quia incertum erat. quis ei fuisset
mortuo successurus. si regnandi tempꝰ inter
generationum ordo decurrens. illud mͥ nullo

Expanded text:
i regum regnantibus succederent pai regum regnantibus succederent patribus, sed quos regnandi meritum propter uirtutem terrenae utilem ciuitati. uel sors aliqua reperiret, uel ille potissimum succederet patri hereditario quodam iure regnandi, quem prae ceteris filiis dilexisset. Potuit autem uiuente adhuc Lamech adque regnante fieri diluuium, ut ipsum cum aliis omnibus hominibus, exceptis qui in arca fuerunt, quem perderet inueniret. Neque enim mirandum est, si uaria quantitrposita, per tam longam aetatem ab Adam usque ad diluvium non aequalis numeri generationes habuit utraque progenies, sed per Cain septem, per Seth autem decem: septimus est enim, ut jam dixi, ab Adam Lamech, decimus Noe: et ideo non unus filius Lamech, sicut in caeteris superius, sed plures commemorati sunt; quia incertum erat quis ei fuisset mortuo successurus, si regnandi tempus intergenerationum ordo decurrens, illud mihi nullo
Abbreviated transcription (Latin):
quantitatis occurreret. quamuis fieri posset
ut ꝓpt̃ aliquam secretiorẽ eausam quȩ me la¬
tet. usq ad lamech et eiꝰ filios generationũ ꝑ¬
libri commemorare cetã quȩ usq ad diluuiũ
ẽẽ potuerunt.
otest ⁊ illa catisa eẽ. cur non ordo generatio¬
num ꝑ pͥmogenitos duceret᷑. ut ñ necesse sit
in illis hominib tam seram credere pub̃tatẽ:
quod scilicet eadem ciuitas quam cam inno¬
mine enoch filii sui condidit. longe lateq
regnare potuerit. ⁊ reges habere ñ simul plu¬
res. s singulis etatib singulos quos genuis¬
sent sibi successuros quicunq regnassent hoꝵ regũ
pͥmus eẽ potuit ipse cam. scd̾s eiꝰ filius enoch.
in cuiꝰ nomine ubi regnaret᷑ condita ẽ ciuitas.
tertius gaidad quem genuit enoch. Quart
meuia. quem genuit gaidad. Quintꝰ math¬
sael. quem genuit meuia. Sextus lamech.
quem genuit mathusael. qui ẽ septimꝰ ab
on autem erat consequens ut pͥmogenit¬

Expanded text:
quantitatis occurreret. Quamuis fieri possit, quantitatis occurreret. Quamuis fieri possit, ut propter aliquam secretiorem causam, quae me latet, usque ad Lamech et eius filios generationum plibri commemorare ceteras, quae usque ad diluuium esse potuerunt. Potest et illa esse causa, quur non ordo generationum per primogenitos duceretur, ut necesse non sit in illis hominibus tam seram credere pubertatem, quod scilicet eadem ciuitas, quam Cain in nomine Enoch filii sui condidit, longe lateque regnare potuerit et reges habere non simul plures, sed suis aetatibus singulos, quos genuissent sibi successuros quicumque regnassent. Horum regum primus esse potuit ipse Cain, secundus filius eius Enoch, in cuius nomine, ubi regnaretur, condita est ciuitas; tertius Gaidad, quem genuit Enoch; quartus Meuia, quem genuit Gaidad; quintus Mathusael, quem genuit Meuia; sextus Lamech, quem genuit Mathusael, qui est septimus ab Non autem erat consequens, ut primogenit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmille quadringentos ⁊ quod excurrit an¬
nos qui restant usq ad chluuium. ꝓgeniẽ
cam agenerationib uacare potuisse: S qͥ
ex hoc mouet᷑. meminerit cum quererem
quomͦ credendum sit antiquos illos ho¬
mines ꝑ tam multos annos agignendis fi¬
lus cessare potuisse: duob modis solutã
eẽ istam questionem aut de sera pub̾tate
ꝓportione tam longe uitȩ. aut de filiis qͥ
commemorant᷑ ingenerationib. qd ñ fue¬
rint primogeniti. s hi ꝑ quos ad eum quem in¬
tendebat auctor libri poterat ꝑuenire. sic̃ ad noe
ingenerationib sech. Proinde ingenerationib
cam. si non occurrit qui deberet intendi. ad qͤm
p̃termissis pͥmogenitis. ꝑ eos qui cõmemorati
sunt ꝑueniri oportebat. sera pub̾tas intelligen¬
da restabit: ut aliquanto post centum annos
pub̾es habilesq ad gignendum facti fuerint.
ut ordo generationum ꝑpͥmogenitos curreret.
⁊ usq ad diluuium ad numerũ annoꝵ tantȩ

Expanded text:
per mille quadringentos, et quod excurrit, anper mille quadringentos, et quod excurrit, annos, qui restant usque diluuium, progeniem Cain a generationibus uacare potuisse? Sed qui ex hoc mouetur, meminerit, cum quaererem, quo modo credendum sit antiquos illos homines per tam multos annos a gignendis filiis cessare potuisse, duobus modis istam solutam esse quaestionem: aut de sera pubertate, proportione tam longae uitae, aut de filiis qui commemorantur in generationibus, quod non fuerint primogeniti, sed hi, per quos ad eum, quem intendebat auctor libri, poterat perueniri, sicut ad Noe in generationibus Seth. Proinde in generationibus Cain, si non occurrit qui deberet intendi, ad quem praetermissis primogenitis per eos, qui commemorati sunt, perueniri oportebat, sera pubertas intellegenda restabit, ut aliquanto post centum annos puberes habilesque ad gignendum facti fuerint, ut ordo generationum per primogenitos curreret et usque diluuium ad numerum annorum tantae
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑnȩ iherłm fabricator atq regnator. cũ to¬
ta progenies cam chluiuo sit deleca: Unde ui¬
deri potest. in eodem ordine generationum. pͥ¬
mogenitos fuisse commemoratos. Cur gͦ tam
pauci sunt: Non enimusq ad diluuiũ tot eẽ
potuerunt. ñ uacantib usq ad centenariam
pub̾tatem patrib ab officio generandi. si ñ
tunc erat ꝓportione longeuitatis illiꝰ eciam se¬
ra pubertas. Ut enim ꝑeque triginta annoꝵ
fuerint cum filios generare ceꝑunt octies tri¬
ceni qm̃ octo sunt generationes cum adam.
anni. Nũ itaq toto deminde tempore usq ad
diluuium non generauerunt: Qua tandem
causa quihȩc scripsit. generationes cõmemo¬
rare noluit quȩ sequunt᷑: Nam ex adam us¬
q ad chluuium computant᷑ aun scd̾m codi¬
os autem mille sexcenti quinquaginta sex. Ut
gͦ istum numcrũ minorẽ credamus ẽẽ uerio¬
rem: de mille sexcentis quinqͣginta sex annis
ducenti . xl. detrahant᷑. Nunquid credibile ẽ

Expanded text:
salem fabricator atque regnator; cum tota progenies Cain diluvio sit deleta? Unde videri potest, in eodem ordine generationum primogenitos fuisse commemoratos. Cur ergo tam pauci sunt? Non enim usque ad diluvium tot esse potuerunt, non vacantibus usque ad centenariam pubertatem patribus ab officio generandi, si non erat tunc proportione longaevitatis illius etiam sera pubertas. Ut enim peraeque triginta annorum fuerint, cum filios generare coeperunt, octies triceni quoniam octo sunt generationes cum Adam anni: num itaque toto deinde tempore usque ad diluvium non generaverunt? Qua tandem causa, qui haec scripsit, generationes commemorare noluit quae sequuntur? Nam ex Adam usque ad diluvium computantur anni, secundum codios autem mille sescenti quinquaginta sex. Ut ergo istum numerum minorem credamus esse ueriorem, de mille sescentis quinquaginta sex annis ducenti quadraginta detrahantur: numquid credibile est
Abbreviated transcription (Latin):
boni ⁊ mali. Uel certe ipse concupiscentiȩ car¬
nales inter se duor bonorum ñdum utiq ꝑ¬
fectorum: sicut inter se pugnant mali et
mali. donec eoꝵ qui curantur adultimã
uictoriam sanitas ꝑducat᷑. Languor ẽ qͥppe¬
iste id ẽ illa inobedientia de qua in lbro quar¬
todecimo disserumꝰ pͥme inobedientię sup¬
plicium: et ideo ñ natura s uiciũ. Propt̃
quod dicit᷑ ꝓficientib bonis et ex fide in
hac ꝑegrinatione uiuentib Inuicem one¬
ra ur̃a portate: & sic ad implebitis legẽ xp̃i.
Item alibi dicit᷑ Corripite inquietos. conso¬
lamini pusillanimes. suscipite infirmos: pa¬
tientes estote ad om̃s. Uidete ne quis malũ

Expanded text:
boni et mali; uel certe ipsae concupiscentiae carboni et mali; uel certe ipsae concupiscentiae carnales inter se duorum bonorum, nondum utique perfectorum, sicut inter se pugnant mali et mali, donec eorum, qui curantur, ad ultimam uictoriam sanitas perducatur. CAPUT iste, id est illa inobedientia, de qua in libro quartodecimo disseruimus , primae inobedientiae supplicium; et ideo non natura, sed vitium: propter quod dicitur proficientibus bonis, et ex fide in hac peregrinatione viventibus, Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi . Item alibi dicitur: Corripite inquietos, consolamini pussillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad
Abbreviated transcription (Latin):
possidet caritas. Non habebit deniq istam pos¬
sessionem: qui eam noluerit habere communẽ
Et tanto eam reꝑiet ampliorem: quanto am¬
plius ibi potuerit amare consortem.
llud gͥ quod inter remum ⁊ romulũ exortũ ẽ:
quemadmodũ adũsus seipsam terrena ciui¬
tas diuidat᷑ ostendit. Quod autẽ int̾ cam et
abel: inter duas ipsas ciuitates dei ⁊ homi¬
num inimicicias demonstrauit. Pugnant gͦ
int̾ se boniet mali: itempugnant inter se mali et bo¬
ni. Boniu et bonisi ꝑfecti sunt: inter sepugnare ñ
possunt. ꝑficientes aut̃ ñdumq ꝑfectuita posst̃: ut
bonus quisq ex ea parte pugnet contra alterum.
Qua etiam contra semet ipsum. Et in uno
quippe homine caro concupiscit adũsus
spm̃: et sp̃c aduersus carnem. Concupiscen¬
tia gͦ spiritualis contra alteriꝰ potest pugna¬
re carnalem. uel concupiscentia carnalis con¬
tra alteriꝰ spiitalem: sicut inter se pugnant

Expanded text:
possidet caritas. Non habebit denique istam pospossidet caritas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem, et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romulum exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homine caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem. Concupiscentia ergo spiritalis contra alterius potest pugnare carnalem uel concupiscentia carnalis contra alterius spiritalem, sicut inter se pugnant
Abbreviated transcription (Latin):
riam de romanȩ reipublicȩ institutione q̃¬
rebant: s ambo eam tantam. quantam siu¬
nus eẽt habere non poterant. Qui enĩ uole¬
bat dominando gloriari: minꝰ utiq dnãre¬
tur. si eiꝰ potestas uiuo consorte minueret᷑.
Ut gͦ totam dominationem haberet unꝰ ab¬
latus ẽ socius: et scelere creuit in peiꝰ. qd̵
innocentia minus ẽẽt ⁊ meliꝰ. Hi aut̃ fis
cain et abel non habebant ambo int̃ sesi¬
milẽ rerum terrenarum cupiditatẽ. nec
in hoc alter alteri inudit quod ei dominas
fieret angustior. qui alterum occidit si ãbs
dominarent. Abel quippe non querebat dnatio¬
ne mea qiuitate quȩ condebat᷑ a frẽ: s. inuidentia
ilia diabolica qua inuident bonis mali. nulla
alia causa nsi quia illi boni sunt illi mali. Nullo
enm modo fit minor accedente seu ꝑmanente con¬
sorte possessio bonitatis ĩmo possessiobonitas. ꝙͣ
tanto latius quanto concordiꝰ indiuidua socioꝵ

Expanded text:
riam de Romanae rei publicae institutione quriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum
Abbreviated transcription (Latin):
ȩt̃na ⁊ summa pace securabona ista sic concu¬
piscant᷑ ut uel sola ẽẽ credant᷑. uel his quȩ
meliora credunt᷑. amplius diligant᷑: necesse
ẽ miseria consequat᷑. et quȩ merat augeat᷑. ii¬
Rimus itaq fuit terrenȩ ciuitatis condi¬
tor frĩcida. Nam suum fr̃ẽm ciuem quitatis
eternę in hac terra peregrinantẽ. inuidentia
uictus occidit. Unde mirandum non ẽ. qđ
tanto post in ea cruitate condenda quȩ fue¬
rat huiꝰ terrenȩ ciuitatis de qua loquimur.
caput futura. ⁊tam multis gentib regnatu¬
ra. huic primo exemplo ⁊ ut greci appellant
ar cheot ypo.quȩdam sui generis imago re¬
spondit. Nam et illic sicut ipsum facinus qͥ¬
dam pocta cõmemor auit illoꝵ. frat̃no pͥmi
maduerunt sanguine muri. Sie enim con-¬
dita ẽ roma. quando occisum remũ afrẽ ro¬
mulo romana testat᷑ hẏstoria. nisi quod isti
trenȩ ciuitatis ambo ciues erant. ambo glo¬

Expanded text:
aeterna et summa pace secura, bona ista sic concuaeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria consequatur et quae inerat augeatur. rimus itaque fuit terrenae ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo glo
Abbreviated transcription (Latin):
eis quȩ ꝓuenerunt secundis reb inflatͣ tantũ¬
modo mortalis ẽ ista uictona. Neq enim sẽꝑ
dominari poterit ꝑmanendo: eis quos potue¬
rit subiugare uincendo. Non enim recte dr̃
ea bona non eẽ quȩ concupiscit hȩc ciuitas
quando ẽ ⁊ ipsa in suo humano genẽ melior
Concupiscit enim t̃rtnam quandã ꝓreb infimo
pacem. Ad cam nanq desid̾at ꝑtienire bellando.
qm̃ si uicerit et quiresistat non fuerit parerit:
quam non habebant partes inuicem adũsantes
et ꝓhis reb quas simtl habere non poterant.
infelici egestantes certantes. Hanc pacẽ reqͥrun
laboriosa bella: hanc adipiscitur quȩ putat᷑
gloriosa uictoria. Quando autem uincunt
qui causa iustiore pugnabant: quis dubitet
gratulandam eẽ uictoriam et ꝓuenisse opta¬
bilem pacem: Hȩc bona sunt: et sine dubio di
dona sunt. S si neglectis meliorib quȩ ad su¬
ꝑnam ꝑtinent quitatem. ubi erit uictoria m

Expanded text:
eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantumeis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humano genere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in
Abbreviated transcription (Latin):
iure dampnata. nichil uerȩ felicitatis inposte
cios pacis ȩternę. ubi sit ñ amor ꝓprię ac pͥuatę
quodammꝰ uoluntatis. s cõmuni eodemq in¬
mutabili bono gaudens. atq ex multis unũ
neq enim cum ertremo supplicio dampnata
fuerit iam ciuitas erit: hic ht̃ bonum suũ cuiꝰ
societate letatur. qualis eẽ de talib reb leticia
potest. Et qm̃ non ẽ tale bonum. ut nullas
angustias faciat amatorib suis: ideo ciuitas
ista adu̾sus seipsam plerumq diuidit᷑. litigan¬
do. bellando. atq pugnando. et aut mortife¬
ras aut certe mortales uictorias requirendo.
Nam erquacunq sui parte adu̾sus alttram su
partem bellando surrexerit: querit ẽẽ. uictrix
gentium. cum sit captiua uicioꝵ. Et siquidẽ
cum uicerit suꝑbius extollit᷑. etiã sic̃ mortifera:
siuero conditionem cogitans casusq cõmunes
magis quȩ accidere possint. adũsis angit᷑. qͣm

Expanded text:
iure damnata nihil uerae felicitatis in posteriure damnata nihil uerae felicitatis in postercios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac priuatae quodam modo uoluntatis, sed communi eodemque inimitabili bono gaudens adque ex multis unum neque enim, cum extremo supplicio damnata fuerit, iam ciuitas erit, hic habet bonum suum, cuius societate laetatur, qualis esse de talibus laetitia rebus potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam
Abbreviated transcription (Latin):
martto. utens iure suo iutero alieno. Natꝰ e gͦ
ismael sicut nascinit᷑ homines ꝑmixtiones sexus utriꝰ¬
q usitata lege naturȩ. Ideo dictum ẽ. scd̃m carnẽ.
Nqd ista dei beneficia non sint. aut ñ illa operet᷑
ds̃. cuiusopifex sapientia attingit sicut scriptũ ẽ.
a fine usq ad finem fortit̃. ⁊ disponit omnia sua¬
uiter: s ubi significandum fuerat dei donum.
qd̾ indebitum hominib gratis grã largiret᷑. sic
oportuit dari filium. quemad modũ naturȩ ñ
debebat᷑ excursib. Negat enim natura iam filios
tali commixtioni maris ⁊ femine. qualis esse
poterat abrahȩ et sarę. in illa iam etate etiam mu¬
lieris accedente sterilitate. quȩ nec tune parere
potuit quando non etas fecunditati. s etati fe¬
cunditas defuit. Quod gͦ naturȩ sic affecte fru¬
ctus posteritatis non debebat᷑. significat quod
natura generis humani peccato uiciata. ac ꝑhoc

Expanded text:
marito utens iure suo in utero alieno. Natus est ergo marito utens iure suo in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
liꝰ ancille. cũ filio meo ysaae. Quod ait apłs cũ
filio liberȩ. Inuenimus gͦ int̃rena quitate du¬
as formas: unam suam p̃sentiam demonstran¬
tem: alteram cęlesti ciuitati fignificandȩ sua
p̃sentia seruientẽ. Parit autem ciues trenȩ q-¬
uitatis peccato uiciata natura: cęlestis uͦ ciui¬
tatis qiues parit a peccato naturam liberais
grã. Unde illi uocant᷑ uasa ire: ista uasa
misericordiȩ.
ignificatum ẽ hoc etiam in duob filiis a¬
brahȩ. quod unus de ancilla quȩ dicebat᷑
agar. scđm carnem natus ẽ ismahel: alter ẽ
it demonstrans consuetudo naturam. istum
uero dedit ꝓmissio significans grãm. Ibi hu¬
manꝰ usus ostendit᷑: Hic diuinum beneficiũ
tione prolis. saltem de ancilla sua concupiscens
hab̾e. quod de se ipsa nonse posse cernebat: de¬
dit eam fetandam uiro. de quo parere uoluerat
nec potuerat. Eregit itaq etiam sic debitum de

Expanded text:
lius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum lius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. Inuenimus ergo in terrena ciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, secundum carnem natus est Ismael, alter est it demonstrans consuetudo naturam, illum uero dedit promissio significans gratiam; ibi humanus usus ostenditur, hic diuinum beneficium tione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de
Abbreviated transcription (Latin):
S quid dicit scriptura: Eice ancillam et filiũ eiꝰ.
Non enim heres erit filius ancillȩ: cum filio lib̾ȩ.
Nos autem fr̃s ñsumus ancillȩ filii s lib̾e. Qua
lib̃tate xp̃c nos liberauit. Hȩc forma intelligen¬
di de apłica auctoritate descendens. locum nob̃
aꝑit: quemadmodum scripturas duoꝵ testam̃¬
toꝵ ueteris ac noui acciꝑe debeamꝰ. Pars enim
quȩdam terrenȩ quitatis imago cȩlestis quitatis
effecta ẽ. non se significando s alteram: ⁊ ideo
seruiens. Neq enim ꝓpt̾ se ipsam s ꝓpt̾ aliã si¬
gnificandã ẽ instituta: et p̃cedente alia signi¬
ficatione. ⁊ ipsa p̃figurans p̃figurata ẽ. Nanq
agar ancilla sare eiusq filius. imago quȩdam
huius imaginis fuit. Et qm̃ transiture erant ũ¬
brȩ luce ueniente. ideodixit lib̃a sara quȩ signi¬
ficabat lib̾am qiuitatem. cui rursus alio modo
significandȩ. etiam illa umbra scruiebat: eice
ancillam et filium eiꝰ. Non emmheres erit fi¬

Expanded text:
id dicit scriptura? Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio liberae. Nos autem, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit fi