comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
futuri. uł allegorica significatione uel
ulla ꝓpħica p̃nunciatione uenturũ cẽ si¬
gnificans: s digito demonstransait. Ecce
agnus dĩ: ecce qui tollit peccatũ mundi.
Tanquã dicens. Quẽ multi iusti uidere
concupierunt. inquẽ uenturũ ab ipsius
humani generis initio crediderunt. de qͦ
abrahȩ dicte sunt ꝓmissiones. de quo scrip¬
sit moyses. de quo lex et ꝓpħe sunt testes:
ecce agnus dei ecce qui tollit peccatũ mu¬
di. Ab hoc iohanne et deinceps ceꝑunt de xͦ
fieri p̃terita uelut p̃sentia: quȩ abillis omi¬
b anterioris temporis iustis credebant᷑. spe¬
rabantur. desiderabantur futura. Eadem
igitur fides et in illis qui nondũ nomine.
s re ipsa fuerunt antea xp̃iani: et in istis
qui non solum sunt. uerũ etiam uocant᷑:
scđm quod scriptum ẽ. credidi ꝓpt̃ qͦd lo¬
cutus sum: et nos credimꝰ propter qͦd et loqui¬
mur. Aliter itaq dicitur. iam obtinente lo¬

Expanded text:
futuri uel allegorica significatione uel futuri uel allegorica significatione uel ulla prophetica pranuntiatione uenturum esse significans, sed digito demonstrans ait: ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum mundi, tamquam dicens: \'quem multi iusti uidere concupiuerunt, in quem uenturum ab ipsius humani generis initio crediderunt, de quo Abrahae dictae sunt promissiones, de quo scripsit Moyses, de quo lex et prophetae sunt testes, ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum mundi\'. ab hoc Iohanne et deinceps coeperunt de Christo fieri praeterita uel praesentia, quae ab illis omnibus anterioris temporis iustis credebantur, sperabantur, desiderabantur futura. eadem igitur fides est et in illis, qui nondum nomine, sed re ipsa fuerunt antea Christiani, et in istis, qui non solum sunt, uerum etiam uocantur, secundum quod scriptum est: credidi, propter quod locutus sum, et nos credimus, propter quod et loquimur. Aliter itaque dicitur iam obtinente lo
Abbreviated transcription (Latin):
carnalis timor et cupiditas seruos: ñ ȩuan¬
głica. fides. et spes. et caritas liberos.Sub
gr̃a uero positi quosuiuificat spc̃ ex fide ista
faciunt. quȩ ꝑdilectionem oꝑat᷑ inspe bo¬
norum. non carnalium s spũalium. non
terrenoꝵ s celestium. ñ temporaliũ. s ȩt̃no¬
rum: precipue credentes in mediatorẽ. ꝑ quẽ
sibi non dubitant et spm̃ grẽ sub ministra¬
ri. ut bene ista faciant: et ignosci posse cũ pec¬
cant. Hi ꝑtinent ad testamentũ nouũ filii
ꝓmissionis: et regenerati a dõpatre et lib̃a
matre. Huiꝰ generis fuerunt antiqͥ omnes
iusti. et ipse moyses testamenti minister
ueteris.heres noui:quia ex fide qua nos
uiuimꝰ. una eademq uixerunt: incarnati¬
onem. passionẽ. resurrectionemq xp̃i ere¬
dentes futuram. quã nos credimus factam:
usq ad ipsum ioħem baptistam. tanquã
p̃terite dispensationis limitẽ quendam.
Qui mediatorem ipsũ non aliqua umbra

Expanded text:
carnalis timor et cupiditas seruos, non euancarnalis timor et cupiditas seruos, non euangelica fides et spes et caritas liberos. sub gratia uero positi, quos uiuificat spiritus, ex fide ista faciunt, quae per dilectionem operatur, in spe bonorum non carnalium, sed spiritalium, non terrenorum, sed caelestium, non temporalium, sed aeternorum praecipue credentes in mediatorem, per quem sibi non dubitant et spiritum gratiae subministrari, ut bene ista faciant, et ignosci posse cum peccant. hi pertinent ad testamentum nouum, filii promissionis, regenerati deo patre et libera matre. huius generis fuerunt antiqui omnes iusti et ipse Moyses testamenti minister ueteris, heres noui, quia ex, fide qua nos uiuimus una eademque uixerunt incarnationem passionem resurrectionemque Christi credentes futuram, quam nos credimus factam, usque ad ipsum Iohannem Baptistam tamquam praeteritae dispensationis limitem quendam, qui mediatorem ipsum non aliqua umbra
Abbreviated transcription (Latin):
re discitur: maximeq ipsum decalogũ qͥ
duab illis lapideis tabulis continetur. ex¬
cepta sabbati obseruatione carnali. quȩ
spũalem significationem quietemq si¬
gnificat: Quis enim dicat ñ debere obser¬
uare xp̃ianos. ut uni deo religionis ob¬
sequio seruiatur Ut idolum non colatur.
ut nom̃ domini non accipiat᷑ inuanũ.
ut parentes honorentur: Ne adulteria.
homicidia. furta. falsa testimonia ꝑpetren¬
tur:Ne uxor. ne omnino resulla concu¬
piscat᷑ aliena: Quis tam impius. qͥ dicat
idõ se ista legisnoncustodire p̃cepta. quia
ẽ ipse xp̃ianus: nec sublege s sub gr̃a con¬
stitutus : Uerum plane magna distantia ẽ
quod faciunt ista sublege positi. qͦs littera
occidit: t̾renam felicitatem uł cupiditate
adipiscendi. uł timore amittendi. Et idõ
non uere faciunt:qm̃ carnalis cupiditas
natur. Hi aduetus ꝑtinent testamentũ.
qͦd inseruitutem generat: quia facit eos

Expanded text:
re discitur, maximeque ipsum Decalogum, qui re discitur, maximeque ipsum Decalogum, qui duabus illis lapideis tabulis continetur, excepta sabbati obseruatione carnali, quae spiritalem sanctificationem quietemque significat? quis enim dicat non debere obseruare Christianos, ut uni deo religionis obsequio seruiatur, ut idolum non colatur, ut nomen domini non accipiatur in uanum, ut parentes honorentur, ne adulteria, homicidia, furta, falsa testimonia perpetrentur, nc uxor, nc omnino res ulla concupiscatur aliena? quis est tam iinpius, qui dicat ideo se ista legis non custodire praecepta, quia est ipse Christianus nec sub lege, sed sub gratia constitutus? Verum haec plane magna distantia est, quod faciunt ista sub lege positi, quos littera occidit, terrenam felicitatem uel cupiditate adipiscendi uel timore amittendi et ideo non uere faciunt, quoniam carnalis cupiditas natur. hi ad uetus pertinent testamentum, quod in seruitutem generat, quia facit eos
Abbreviated transcription (Latin):
lex dicit᷑ spiritalis. Cetera certe ad pietatẽ
bonosq mores ꝑtinentia: non ad aliquã
significationem ulla interp̃tatione refe¬
renda. s prorsus ut sunt dicta. facienda
sunt. ꝓfecto illam dei legem ñ solũ illic
tunc popło. uerum etiam nunc nob̾ ad
instituendam recte uitam necessariã ne¬
mo dubitauerit. Si enim xp̃c nob̾ abstulit
illud grauissimũ multarũ obseruationũ
iugum. ne carnaliter circũcidam᷑ne peco¬
rũ uictimas immolemꝰ. ne sabbato septi¬
mo dierũ uolumine redeunte. ab oꝑib
etiam necessariis quiescamꝰ. et cetera huiꝰ¬
modi. s ea spũ aliter intellectateneamꝰ. re¬
motisq umbris significantib in rerũ ipsa¬
rum quȩ significant᷑ luce uigilemꝰ: nunqͥd
propterea dicturi sumꝰ non adnosꝑtincre.
qͦd scriptum ẽ. ut alienum qͦd cũq ꝑditũ
quisquis inuenerit reddat ei qui ꝑdidit.
et alia multa similia quib pie recteq uiue¬

Expanded text:
lex dicitur spiritalis — cetera certe, quae ad pietatem lex dicitur spiritalis — cetera certe, quae ad pietatem bonosque mores pertinentia non ad aliquam significationem ulla interpretatione referenda, sed prorsus ut sunt dicta facienda sunt, profecto illam dei legem non solum illi tunc populo, uerum etiam nunc nobis ad instituendam recte uitam necessariam nemo dubitauerit. si enim Christus nobis abstulit illud grauissimum multarum obseruationum iugum, ne carnaliter circumcidamur, ne pecorum uictimas immolemus, ne sabbato septeno dierum uolumine redeunte ab operibus etiam necessariis quiescamus et cetera huiusmodi, sed ea spiritaliter intellecta teneamus remotisque umbris significantibus in rerum ipsarum quae significantur luce uigilemus, numquid propterea dicturi sumus non ad nos pertinere quod scriptum est, ut alienum quodcumque perditum quis inuenerit reddat ei qui perdidit et alia multa similia, quibus pie recteque uiue
Abbreviated transcription (Latin):
qua dicit apłs.Seruit enim cũ filiissuis.
ꝑtinens ad testamentum uetus amonte
sẏna inseruitutẽ generans: qͦd ẽ agar.
Ex ipso genere fuerunt qui dñm crucifixe¬
runt: et in cadem in fidelitate manserunt.
Inde sunt adhuc etiam filii eoꝵ ingenti mul¬
titudine iuideorum: quamuis iam nouo te
patefacto atq firmato: et aflumine ubi bap¬
tiratus magisteriumq ꝓfessus ẽ. usq ad t̃¬
minos terre euangłio diffamato. Qui iudei
ubiq disꝑsi: ut ex eorum quoq codicib xͥa¬
ne non desit testimoniũ ueritati. Et uetus
qͥ testamentum ds̃ condidit: quia dõ pla¬
cuit usq ad plenitudinem temporis pro¬
missis terrenis tanquam inp̃mio constitu¬
tis ꝓmissa uelare cȩlestia: et popło t̾renis
bonis inhianti. et ꝓptẽa durum cor haben¬
ti. quamuis spũalem. tamen in tabulis la¬
pideis legem dare. Exceptis quippe libro¬
rũ ueterũ sacramentis. quȩ sola signifi¬

Expanded text:
qua dicit apostolus: seruit enim cum filiis suis, qua dicit apostolus: seruit enim cum filiis suis, pertinens ad testamentum uetus amon te Sinain seruitutem generans, quod est Agar. ex ipso genere fuerunt, qui dominum crucifixerunt et in eadem infidelitate manserunt. inde sunt etiam adhuc eorum filii in ingenti multitudine Iudaeorum quamuis iam nouo tes sanguinem patefacto atque firmato et a flumine, ubi baptizatus magisteriumque professus est, usque ad terminos terrae euangelio diffamato. qui ludaeiubique dispersi, ut ex eorum quoque codicibus christianae non desit testimonium ueritati. Et uetus igitur testamentum deus condidit, quia deo placuit usque ad plenitudinem temporis promissis terrenis tamquam in praemio constitutis promissa uelare caelestia et populo terrenis bonis inhianti et propterea durum cor habenti quamuis spiritalem, tamen in tabulis lapideis legem dare. exceptis quippe librorum ueterum sacramentis, quae sola signifi
Abbreviated transcription (Latin):
Ex hoc genere fuit illa multitudo quȩ adu̾¬
sus dm̃ inheremo murmurauit. et idolũ fe¬
cit: et illa quȩ iam in ipsa t̾ra ꝓmissionis
fornicata ẽ post deos alienos. S hec quoq
in ipso uetere testamento ualde repbata ẽ
multitudo. Illi etiam quicunq ibi erant
sola quȩ ibi ds̃ pollicetur t̾rena ꝓmissa se¬
cdantes. et quid ꝓnouo testamento ea ipsa
significent ignorantes. eoꝵ adipiscendoꝵ
amore. et amittendoꝵ timore dei p̃cepta ser¬
uabant: immo ñ seruabant s sibi seruare
uidebant᷑. Neq enĩ fides in eis ꝑdilectionẽ
oꝑabatur: sed terrena cupiditas. metusq
carnalis. Sic enim p̃cepta qui facit. ꝓcul
dubio inuitus facit: ac ꝑhoc in animo ñ
facit. Mauult enĩ omnino ñ facere: si se¬
cundum ea quȩ cupit et metuit ꝑmit¬
tatur impune. Ac ꝑhoc in ipsa uolunta¬
te intus est reus: ubuipse qui p̃cipit inspi¬
cit ds̃. Taleserant filu terrene ierłm: de

Expanded text:
ex hoc genere fuit illa multitudo, quae adueex hoc genere fuit illa multitudo, quae aduersus deum in heremo murmurauit et idolum fecit, et illa, quae iam in ipsa terra promissionis fornicata est post deos alienos. sed haec in ipso quoque ueteri testamento ualde reproba est multitudo. illi etiam, quicumque ibi erant, sola quae ibi deus pollicetur terrena promissa sectantes et quid pro nouo testamento ea ipsa significent ignorantes eorum adipiscendorum amore et amittendorum timore dei praecepta seruabant, immo non seruabant, sed sibi seruare uidebantur; neque enim fides in eis per dilectionem operabatur, sed terrena cupiditas metusque carnalis. sic autem praecepta qui facit procul dubio inuitus facit ac per hoc in animo non facit; mauult enim omnino non facere, si secundum ea quae cupit et metuit permittatur inpune. ac per hoc in ipsa uoluntate intus est reus, ubi ipse qui praecipit inspicit deus. tales erant filii terrenae Hierusalem, de
Abbreviated transcription (Latin):
ex ꝓmissione heredes dei: coheredes autẽ xp̃i
Ab sit enimut noe iustum et prioris temporis
iustos. et quicunq ab illo usq ad abraham
iusti eẽ potuerunt. uł conspicui. uł occulti.
ant᷑ cẽ quam sara. quȩ ipsius libere matris
ꝓpħiam figuramq gestabat. Quanto eui¬
dentius gͦ post abraham. cui sicut declarata
ẽ ipsa ꝓmissio ut pater multarũ gentiũ di¬
ceretur. quicunq dõplacuerunt filii pro¬
missionis habendisunt: Non enĩ ex abra¬
ham et deinceps iustoꝵ generatio uerior:
s ꝓpħia manifestior reperitur. Ad testamen¬
tum autẽ uetus qͦd est amonte syna inscrui¬
tutẽ generans quod ẽ agar illi ꝑtinent: qui
cũ acceperint legem scãm. et iustam et bo¬
nam.putant sibi aduitam litteram posse
sufficere. Et ideo quasi sint factores legis. di¬
uinam miscđiam nonquerunt: s ignoran¬
tes deiiusticiam. et suam iusticiã uolentes
constituere. iusticiȩ dei non sunt subiecti.

Expanded text:
ex promissione heredes dei, coheredes autem Christi. ex promissione heredes dei, coheredes autem Christi. absit enim, ut Noe iustum et prioris temporis iustos et quicumquc ab illo usque ad Abraham iusti esse potuerunt uel conspicui uel occulti nantur esse quam Sarra, quae ipsius liberae matris prophetiam figuramque gestabat. quanto euidentius ergo post Abraham, cui sic declarata est ipsa promissio, ut pater multarum gentium diceretur, quicumque deo placuerunt filii promissionis habendi sunt! non enim ex Abraham et deinceps iustorum generatio uerior, sed prophetia manifestior repperitur. Ad testamentum autem uetus, quod est a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar, illi pertinent, qui cum acceperint legem sanctam et iustam et bonam, putant sibi ad uitain litteram posse sufficere et ideo qua fiant factores legis diuinam misericordiam non requirunt, sed ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissio. Lex enĩ iram operat᷑. Ubi enĩ ñ ẽ
lex: nec p̃uaricatio. Quod ait in illo testi
monio. si enĩ ex lege hereditas. iam ñ expro¬
missione. abrahȩ autem ꝑ repmissionẽ do¬
nauit ds̃: hoc mnistoait. Si enim qui ꝑ legẽ
heredes sunt: ex inanita ẽ fid es. et euacuata
ꝓmissio: Satis ostendens ad fidem nr̃am ꝑ¬
tinere. quȩ noui est utiq testamenti: quod
ꝓmissionem donauit ds̃ abrahe. Et qͦd ait
in illo testimonio qͥd gͦ lex. atq respondit.
preuaricationis grã posita ẽ : hoc inisto sub¬
didit similiter. Lex enĩ iram oꝑatur. Ubi e¬
nim non ẽ lex: nec p̾uaricatio. Siue gͥ abra¬
ham. siue ante illũ iusti. siue post eum usq
ad ipsũ moysen ꝑquẽ datum ẽ testamentũ
amonte syna inseruitutẽ generans. siue cete
riꝓpħȩ post eum. et scĩ homines dei usq ad
iohannẽ baptistam: filii sunt ꝓmissionis et
grẽ: scđm ysaac filium libere. non ex lege.s

Expanded text:
est promissio. lex enim est promissio. lex enim lex, nec praevaricatio. Quod licet forismonio, Si enim ex lege haereditas, jam non ex promissione; Abrahae autem per promissionem donavit Deus; hoc in isto ait, Si enim qui per legem, haeredes sunt; exinanita est fides, et evacuata promissio: satis ostendens ad fidem nostram pertinere quae novi utique est Testamenti quod per promissionem donavit Deus Abrahin illo testimonio: quid ergo lex? atque respondit: praeuaricationisgratiapropositaest, hoc in isto similiter subdidit: lex enim iram operatur; ubi enim non est lex, nec pracuaricatio. Siuc igitur Abraham siuc ante illum iusti siue post eum usque ad ipsum Moyscn, per quem datum est testamentum a monte Sina in seruitutem generans, siuc ceteri prophetae post eum et sancti homines dei usque ad Iohannem Baptistam, filii sunt promissionis et gratiae secundum Isaac filium liberae non ex lege, sed
Abbreviated transcription (Latin):
libere non ancille. heredes expromissione.
non lege: cum dicit. Si enĩ ex lege heredi¬
tas: iam non exꝓmissione. Abrahȩ autẽ. ꝑ
reꝓmissionẽ donauit ds̃: ut qͦd facta ẽ lex
post quadringentos et triginta annos. ad
hoc sub intrauerit ut abundaret delictũ.
cũ ꝑ peccatũ p̃uaricationis conuincit᷑ ho¬
minis suꝑbia. de sua iusticia p̃sumentis: et
ubi abundauit delictum suꝑ abundauit
gr̃ã. ꝑfidem iamhumilis hominis in lege
deficientis: et ad dei misericordiã fugien¬
tis. Ideo cũ dixisset. si enim ex lege hereditas
iam non exꝓmissione. abrahȩ autem ꝑ re
ꝓmissionẽ donauit ds̃: tanquam ei dicere¬
tur. ut quid gͦ postea facta ẽ lex: subiun¬
xit atq ait. Quid gͦ lex: Cui mox interroga¬
tioni reddidit. Preuaricationis grã posita
est: donec ueniret semen cui ꝓmissũ ẽ. Hoc
identidem ita dicit. Si enĩ qui ex lege he¬
redes sunt: ex inanita ẽ fides. et euacuata

Expanded text:
liberae, non ancilla, heredes ex promissione, liberae, non ancilla, heredes ex promissione, non lege, cum dicit: si enim ex lege hereditas, iamnon ex promissione; Abrahae autem per pro missionem donauit deus, ut quod facta est lex post quadringentos et triginta annos ad hoc subintrauerit, ut abundaret delictum, cum per peccatum praeuaricationis conuincitur hominis superbia de sua iustitia praesumentis, et ubi abundauit delictum, superabundaret gratia per fidem iam humilis hominis in lege deficientis et ad dei misericordiam fugientis. ideo cum dixisset: s i enimexlegehereditas, iam non ex promissione; Abrahae autem per promissionem donauit deus — tamquam ei diceretur: ut quid ergo postea lex facta cst?—, subiunxit atque ait: quid ergo lex? cui mox interrogationi reddidit: praeuaricationis gratia proposita est, donec ueniret semen cui promissum est. hoc identidem ita dicit: si enim qui ex lege heredes sunt, exinanita est fides et euacuata
Abbreviated transcription (Latin):
nemo irritum facit aut suꝑ ordinat. Abra¬
he dicte sunt ꝓmissiones et semini eiꝰ. Non
dicit et seminib tanquã in multis: s tan¬
adeo.quȩ post quadringentos et triginta
annos facta ẽ lex: non infirmat ad euacu¬
andam ꝓmissionẽ. Si enim ex lege heredi¬
tas: iam non expromissione. Abrahȩ autẽ:
ꝑ repromissionẽ donauit ds̃. Hic certe si
queramꝰ utrum testamentũ qđ dicit confir¬
matũ adeo. non infirmari alege que post
post quadringentos et triginta annos facta
est. utrum nouu anuetus intelligendũ sit.
quis respondere dubitet nouũ. s in ꝓpheticis
latebris occultatũ: donec ueniret tempꝰ quo
reuelaret᷑ in xp̃o: Nam si dixerimꝰ uetus: qͥd
erit illud amonte syna inseruitutẽ gene¬
rans: Ibi enĩ facta ẽ lex post quad ringen¬
tos et triginta annos. Qua lege hoc testa¬
mentũ ꝓmissionis abrahe infirmari ñ posse
confirmat: et hoc qͦd factum ẽ ad abraham
uult potius ad nos ꝑtinere. qͦs uult eẽ filios

Expanded text:
dinat. Abrahae dictae sunt promissiones et semini eius. non dicit: \'et seminibus\' tamquam in multis, sed tama deo quae post quadrigentos et triginta annos facta est lex non infirmat ad euacuandam promissionem. si enim ex lege hereditas, iam non ex promissione; Abrahae autem per promissionem donauit deus? Hic certe si quaeramus, utrum hoc testamentum, quod dicit confirmatum a deo non infirmari a lege quae post quadringentos et triginta annos facta est, utrum nouum an uetus intellegendum sit, quis responderedubitet\'nouum\',sed in propheticis latebris occultatum, donec ueniret tempus quo reuelaretur in Christo ? nam si dixerimus \'uetus\', quid erit illud a monte Sina in seruitutem generans? ibi enim facta est lex post quadringentos et triginta annos, qua lege hoc testamentum promissionis Abrahae infirmari non posse confirmat et hoc quod factum est ad Abraham uult potius ad nos pertinere, quos uult esse filios
Abbreviated transcription (Latin):
aiunt ditisse non obhoc datam fuisse. ut
iustificaret obedientes: scd ut grauioris fie¬
ret causa peccati. Prorsus non intelligunt
quid de lege dicamꝰ: quia id qͦd dicit apłs.
quem non intelligunt dicimꝰ. Quis enim
dicat non iustificari eos qui sunt legi obe¬
dientes: quando si non iustificarent᷑. non
possent esse obedientes: S dicimꝰ lege fie¬
ri. ut ds̃ quid fieri uelit audiat᷑: grã uͦ fie¬
ri. ut legi obediatur. Non enim auditores
legis ait apłs iusti sunt apud dm̃: s facto¬
res legis iustificabunt᷑ Lex gͦ auditores
iusticie facit: grã factores. Quod enĩ impos
sibile erat legi. ait idem apłs. in quo infir¬
mabatur in carnem: misit ds̃ filiũ suum
in similitudinẽ carnis peccati: et de pec¬
cato damnauit peccatũ in carne: ut iusti

Expanded text:
aiunt \'dicere non ob hoc datam fuisse, ut aiunt \'dicere non ob hoc datam fuisse, ut iustifiearet oboedientes, sed ut grauioris fieret causa peccati\'. prorsus non intellegunt quid de lege dicamus, quia id quod dicit apostolus, quem non intellegunt, dicimus. quis enim dicat non iustificari eos qui sunt legi oboedientes, quando, nisi iustificarentur, non possent esse oboedientes? sed dicimus lege fieri, ut deus quid fieri uelit audiatur, gratia uero fieri, ut legi oboediatur; non enim auditores legis, ait apostolus, iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. lex ergo auditores iustitiae facit, grsibile erat legis, ait idem apostolus, in quo infirmabatur per carnem, misit Deus Filium suum in similitudine carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut jus
Abbreviated transcription (Latin):
ricordia dei. Dequa suam cogitationẽ reco¬
lens quidam sicut legimus inpsalmis. nun¬
quid obliuiscet᷑ inquit misereri ds̃. aut con¬
tinebit in ira sua miscđias suas: Et dixinẽ ce¬
pi. hȩc mutatio dexterȩ excelsi. Cum gͦ dixis¬
set. nunc cepi: non ait. hȩc mutatio dexterȩ¬
usq infinem consũmationis. qui gloriat᷑
in dño glorietur. Quia sicut nemo potest
bonum inchoare sine dnõ.sic nemo ꝑfice¬
re sine dño. Sed hic sit huiꝰ uoluminis
terminus: ut legentis reficiat᷑ intentio: &
ad sequentia reparitur Explicit liber
dhuc ea scquunt᷑ quȩ calumnio¬
se nobis obiciunt: nondum ea
quȩ ipsi sentiunt ꝑtexere inci¬
Apiunt. S ne ꝓlixitas uolu¬
minũ offenderet.hȩc ipsa que obiciunt in
duos libros partiti sumꝰ. Quorum suꝑiore
finito. qui totius huiꝰ oꝑis liber scd̃s ẽ: hinc
ordimur alterum: & eum t̃cium primo. scdo¬
q comungimꝰ. Legem ueteris testamenti nos

Expanded text:
ricordia dei. de qua suam cogitationem recoricordia dei. de qua suam cogitationem recolens quidam, sicut legimus in Psalmis: numquid obliuiscetur, inquit, misereri deus aut continebit in ira sua miserationes suas? et dixi: nunc coepi, haec inmutatio dexterae excelsi. cum ergo dixisset: nunc coepi, non dixit haec inmutatio usque in finem consummationis qui gloriatur in domino glorietur, quia, sicut nemo potest bonum perficere sine domino, sic nemo incipere sine domino. sed hic sit huius uoluminis terminus, ut legentis reficiatur intentio et ad sequentia reparetur. LIBER dhuc ca sequuntur quae calumniose nobis obiciunt, nondum ea quae ipsi sentiunt pertexere incipiunt. sed ne prolixitas uoluminum offenderet, haec ipsa quae obiciunt in duos libros partiti sumus; quorum superiore finito, qui totius huius operis liber secundus est, hinc ordimur alterum et eum tertium primo secundoque coniungimus. \'Legem ueteris testamenti nos\'
Abbreviated transcription (Latin):
aduentum saluatoris nr̃i iħu xp̃i. Hoc ẽ
gͦ ꝓpositum dei unde dicitur. omnia coo¬
ꝑantur inbonum: his qui scd̃m ꝓpositũ
uocati sunt. Hominis autẽ ꝓpositũ bonũ.
adiuuat quidem subsequens gr̃ã. s nec ip¬
sum eẽt. nisi p̃cederet gratia. Studium qͦq
hominis qͦd dicitur bonum. quamuis cũ eẽ
ceꝑit adiuuetur grã: non tam̃ incipit sine
grã: s ab illo inspiratur de quo dicit apłs.
Grãs autem dõ: qui dedit idẽ studium ꝓuo
bis in corde titi. Si studium quisq ut pro
aliis habeat ds̃ dat. ut prose ipsohabeat.
quis alius ẽ daturus: Quȩ cum ita sint. ni¬
chil inscripturis scĩs homini a dño uideo
iuberi propter ꝓbandum lib̃m arbitrium:
qͦd non inueniatur uł dari ab eiꝰ bonitate
uł posci. propt̃ adiutorium gr̃ẽ demonstͣn¬
dũ. Hec omnino incipit homo ex malo in
bonum ꝑmitium fidei commutari: nisi
hoc in illo agat indebita et gratuita mise¬

Expanded text:
aduentum saluatoris nostri Iesu Christi. hoc ergo aduentum saluatoris nostri Iesu Christi. hoc ergo est propositum dei, unde dicitur: omnia cooperantur in bonum his, qui secundum propositum uocati sunt. hominis autem propositum bonum adiuuat quidem subsequens gratia, sed nec ipsum esset nisi praecederet gratia. studium quoque hominis, quod dicitur bonum, quamuis, cum esse coeperit, adiuuetur gratia, non tamen incipit sine gratia, sed ab illo inspiratur, de quo dicit apostolus: gratias autem deo, qui dedit idem studium pro uobis in corde Titi. si studium, quisque ut pro aliis habeat, deus dat, ut pro se ipso habeat, quis alius est daturus? Quae cum ita sint, nihil in scripturis sanctis homini a domino uideo iuberi propter probandum liberum arbitrium, quod non inueniatur uel dari ab eius bonitate uel posci propter adiutorium gratiae demonstrandum nec omnino incipit homo ex malo in bonum per initium fidei commutari, nisi hoc in illo agat indebita et gratuita mise
Abbreviated transcription (Latin):
omnia cooꝑantur in bonum. his qui scd̾m ꝓ¬
positum uocati sunt: ut ꝓpositum hominis
uellet intelligi. quod ꝓpositum tanqũã bo¬
num meritum sequatur miscđia uocantis
dĩ. ignorantes idõdictum eẽ. qui scd̃m ꝓpositũ
uocati sunt: ut dei ñ hominisppositũ intelli¬
gatur: quo eos quos p̾sciuit et p̃destinauit
conformes imaginis filii sui. elegit ante mun¬
di constitutionẽ. Non enim om̃s uocati. se¬
cundũ ꝓpositum sunt uocatiꝰ. Qm̃ multi
uocati: qui electi ante constitutionẽ mun¬
di. De hoc ꝓposito dĩ. dictũ ẽ et illud qͦd iã
cõmemoraui de geminis esau et iacob. ut
scdmelectionẽ ꝓpositũ dei maneret ñ exoꝑibꝰ
s ex uocante. dictum ẽ ei. quia maior ser¬
uiet minori. Hoc ꝓpositum dei et illo cõ¬
memorat᷑ loco: ubi ad timotheum scribens
ait. Conlabora ȩuangłio scđm uirtutẽ dei sal¬
uos nos facientis et uocantis uocatione sua

Expanded text:
omnia cooperantur in bonum m his, qui secundum pomnia cooperantur in bonum m his, qui secundum propositum uocati sunt, ut propositum hominis uellct intellegi, quod propositum tamquam bonum meritum sequatur misericordia uocantis dei, ignorantes ideo dictum esse: qui secundum propositum uocati sunt, ut dei, non hominis propositum intellegatur, quo eos, quos praesciui t et praedestinauit conformes imaginis filii u i, elegit ante mundi constitutionem. non enim omnes uocati secundum propositum sunt uocati, quoniam multi uocati, qui electi ante constitutionem mundi. de hoc proposito dei dictum est et illud, quod iam commemoraui de geminis Esau et Iacob: ut secundumelectionem propositum dei maneret, non ex operibus, sed ex uocante dictum est ei quia maior seruiet minori. hoc propositum dei et illo commemoratur loco; ubi ad Timotheum scribens ait:conlabora euangelio secundum uirtutem dei saluos nos facientis et uocantis uocatione sua
Abbreviated transcription (Latin):
cere: si posset impune. Ergo benedictio dul¬
cedinis ẽ grã dei: qua fit innobis ut nos de¬
lectet et cupiamus: hoc est a memꝰ qͦd p̃cipit
nobis. In qua sinon nosp̃uenit ds̃:ñ solũ ñ
ꝑficitur: s nec inchoatur ex nobis. Si enĩ
sine illo nichil possumus facere: ꝓfecto nec
inciꝑe. nec ꝑficere: Quia ut cupiamꝰ. dictũ
ẽ misericordia eiꝰ p̃ueniet me: et ut ꝑficiamꝰ
dictum ẽ. miscđia eiꝰ subsequetur me. Quid
est gͦ qͦd inconsequentib ubi ea quȩ ibi sen¬
tiunt cõmemorant. dicunt se confiteri gra¬
tiam quoq adiuuare uniuscuiꝰq bonũ
ꝓpositum: ñ tamen reluctanti studiũ uir¬
tutis immittere: Hoc quippe ita dicunt.
uelut homo a seipso sine adiutorio dei ha¬
beat ꝓpositum bonũ. studiumq uirtutis:
quo merito p̃cedente. dignussit ad iuua¬
ri dei grã subsequente. Putant enĩ fortasse
ita dixisse apłm. Scimus qͥa diligentib dm̃

Expanded text:
cere, si posset inpune. ergo benedictio dulcere, si posset inpune. ergo benedictio dulcedinis est gratia dei, qua fit in nobis, ut nos delectet et cupiamus, hoc est amemus, quod praecipit nobis. in qua si nos non praeuenit deus, non solum non perficitur, sed nec inchoatur ex nobis. si enim sine illo nihil possumus facere, profecto nec incipere nec perficere, quia, ut incipiamus, dictum est: misericordia eius praeueniet m e, et ut perficiamus, dictum est: misericordia eius subsequetur tur me. Quid est ergo, quod in consequentibus, ubi ca, quae ipsi sentiunt, commemorant, dicunt se confiteri \'gratiam quoque adiuuare uniuscuiusque bonum propositum, non tamen reluctanti studium uirtutis inmittere\'? hoc quippe ita dicunt, uclut homo a se ipso sine adiutorio dei habeat propositum bonum studiumque uirtutis, quo merito praecedente dignus sit adiuuari dei gratia subsequente. putant enim fortasse ita dixisse apostolum: scimus quia diligentibus deum
Abbreviated transcription (Latin):
gitare quamcuꝑe. potest enim homo cogi¬
tare bonũ quod nondũ cupit. et ꝑficiendo
postea cuꝑe. qͦd antea non cupiendo cogita¬
uit: quomͦ ad id qͦd minus ẽ. id est ad cogi¬
tandũ aliquid boni non sumꝰ idonei. tanqͣ.
ex nobismet ipsis. s sufficientia nr̃a ex dõ
est. et ad id quod amplius ẽ. id est ad cupi¬
endum aliquid boni. sine diuino ad iuto¬
rio idonei sumus exlibero arbitrio:Neq
enĩ et hic apłs ait. Non quia idonei sumꝰ
cogitare quod ꝑfectum ẽ tanquam ex no¬
bismet ipsis: sed cogitare ait aliqͥd: cui con¬
trarium ẽ nichil. Unde est illud dñi. Sine
me nichil potestis facere. S nimirũ qͦd scͥp¬
tum ẽ. hominis ẽ parare cor. et adno gress¬
cius diriguntur. nam concupisci incipit qͣn¬
do dilucescere ceꝑit. Quando autẽ timore
pene. non amore iusticiȩ fit bonũ: nondũ
bene fit bonũ: nec fit in corde quod fieri
uidetur inoꝑe: quando mallet homo ñ fa¬

Expanded text:
gitare quam cupere — potest enim homo cogigitare quam cupere — potest enim homo cogitare bonum, quod nondum cupit, et proficiendo postea cupere, quod antea non cupiendo cogitauit —, quomodo ad id quod minus est, id est ad cogitandum aliquid boni, non sumus idonei tamquam ex nobismet ipsis, sed sufficientia nostra ex deo est et ad id quod est amplius, id est ad cupiendum aliquid boni, sine diuino adiutorio idonei sumus ex libero arbitrio ? neque enim et hic apostolus ait: non quia idonei sumus cogitare \'quod perfectum est\', tamquam ex nobismet ipsis, sed cogitare ait aliquid, cui contrarium est nihil. unde est illud domini: sine me nihil potestis facere. Sed nimirum quod scriptum est: hominis est praeparare cor et a domino resim bonum concupisci incipit, quando dulcescere coeperit; quando autem timore poenae, non amore iustitiae fit bonum, nondum bene fit bonum nec fit in corde, quod fieri uidetur in opere, quando mallet homo non fa
Abbreviated transcription (Latin):
incipiendum bonum quod anobis est.
sed ad ꝑficiendum eẽ dei adiutoriũ neces¬
sarium. Unde audiant et apłm. Dñs
enim cũ ait. sine me nichil potestis fa¬
cere: hoc unouerbo initium finemq
comp̃hendit. Apłs uͦ tanquã sententis
dominicȩ expositor: penitus utrunq
distinxit dicens. Qm̃ quim uob̾ opus
bonũ cȩpit: ꝑficiet usq in diem xp̃i ib̾u.
S inscripturis scĩs apud eundẽ apłm
isto unde loquim᷑. amplius inuenimus.
Loquam᷑ enim nunc de boni cupiditate:
quam siuolunt a nobis inciꝑe. a dnõ ꝑfi¬
ci: uideant quid respondeant. dicenti
apło. Non quia idonei sumus cogitare
aliquid quasi ex nobismetipsis: s suffici¬
entia nr̃a ex dõ ẽ. Cogitare ait aliquid utiq
bonum. Minus ẽ autem cogitare. quã
cupere. Cogitamus quippe omne qͦd cu¬
pimus: nec tamen cupimꝰ omne qͦd co¬
gitamus: qm̃ non nunquã et qd̃ ñ cu¬
pimus cogitamꝰ. Cum igit᷑ minus sit co¬

Expanded text:
incipiendum bonum, quod a nobis est, incipiendum bonum, quod a nobis est, sed ad perficiendum esse dei adiutorium necessarium. uerum audiant et apostolum. dominus enim cum ait: sine me nihil potestis facere, hoc uno ucrbo initium finemque conprehendit; apostolus uero tamquam sententiae dominicae expositor apertius utrumque distinxit dicens: quoniam qui in uobis opus bonum coepit, perficiet usque in diem Christi Iesu. sed in scripturis sanctis apud eundem apostolum isto unde loquimur amplius inuenimus. loquimur enim nunc de boni cupiditate, quam si uolunt a nobis incipere, a domino perfici, uideant quid respondeant dicenti apostolo: non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismet ipsis, sed sufficientia nostra ex deo est. \'cogitare\' ait \'aliquid\', utique bonum; minus est autem cogitare quam cupere. cogitamus quippe omne quod cupimus nec tamen cupimus omne quod cogitamus, quoniam nonnumquam et quod non cupimus cogitamus. cum igitur minus sit co
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecti cupiditatem. Fortassis gͦ ipsi eo modo
saltem seruant locum grẽ: ut sine illa pu¬
tent hominẽ posse habere boni. s imꝑfe¬
cti cupiditatẽ: ꝑfecti autem ñ facilius ꝑ
illam posse: s nisi ꝑ illam omnino ñ posse.
Uerum et sic grãm dei dicunt scđm meri¬
ta nr̃a dari: quod inoriente pelagius ec¬
clesiasticis gestis damnari timendo dam.¬
nauit. Si enĩ sine dei grã ꝑ nosincipit
cupiditas boniipsum ceptum erit meri¬
tum.cui iam ex debito gratiȩ ueniat ad¬
iutorium: ac sic gr̃ã dei non gratis dona¬
bit᷑ sed scd̾m meritũ nr̃m dabit᷑ Dñs au¬
tem ut responderet futuro pelagio: ñ ait.
sine me difficile potestis aliquid facere.s
ait. sine me nichil potestis facere. Et ut
responderet futuris etiam istis:in eadem
ipsa ȩuangłica sententia non ait. sine
me nichil potestis ꝑficcre: s facere. Nam
si ꝑficere dixisset: possent isti dicere ñ ad

Expanded text:
perfecti cupiditatem\'. fortassis ergo ipsi eo modo perfecti cupiditatem\'. fortassis ergo ipsi eo modo saltem seruant locum gratiae, ut sine illa putent hominem posse habere boni, sed inperfecti cupiditatem, perfecti autem non \'facilius\' per illam posse, sed nisi per illam omnino non posse. uerum et sic gratiam dei dicunt secundum merita nostra dari, quod in oriente Pelagius ecclesiasticis gestis damnari timendo damnauit. si enim sine dei gratia per nos incipit cupiditas boni, ipsum coeptum erit meritum, cui tamquam cx debito gratiae ueniat adiutorium, ac sic gratia dei non gratis donabitur, sed secundum meritum nostrum dabitur. dominus autem, ut responderet futuro Pelagio, non ait: \'sine me difficile potestis aliquid facere\', sed ait: sinc me nihil potestis facere. et ut responderet futuris etiam istis in eadem ipsa euangelica sententia, non ait: sine me nihil potestis \'perficere\', sed facere. nam si \'perficere\' dixisset, possent isti dicere non ad
Abbreviated transcription (Latin):
reluctanti homini ds̃ inspiret boni cupi¬
ditatem: ut iam non sit reluctans. non sit
inuitus: sed consentiens bono. et uolens bo¬
num. Isti enĩ uolunt in homine ab ipso ho¬
mine inciꝑe cupiditatem bom. ut huius
cepti meritum. etiam ꝑficiendi gr̃a conseqͣ¬
tur: si tamen hoc saltem uolunt. Pelagius
enim facilius dicit impleri qͦd bonũ ẽ: si
adiuuet grã. Quo additamento. idest ad¬
dendo facilius. utiq significat hoc saꝑe:
qͦd etiam si grẽ defuerit adiutorium: potest
quamuis difficilius impleri bonum ꝑlibe¬
rum arbitrium. Sedistis quid in hac re
sentiant: non de illo auctore husꝰ heresis
p̃scribamus. ꝑmittamus cos cum suo libe¬
ro arbitrio ẽẽ liberos et ab ipso pelagio:atq
ista uerba corum quȩ inhac cui responde¬
mus epła posuerunt. potius attendamus.
Hoc nobis obiciendum putarunt: quod
inuito et reluctanti homini dm̃ dicamus
inspirare quanticũq boni: s et ipsius im¬

Expanded text:
reluctanti homini deus inspiret boni cupireluctanti homini deus inspiret boni cupiditatem, ut iam non sit reluctans, non sit inuitus, sed consentiens bono et uolens bonum. isti enim uolunt in homine ab ipso homine incipere cupiditatem boni, ut huius coepti meritum etiam perficiendi gratia consequatur. si tamen hoc saltem uolunt; Pelagius enim \'facilius\' dicit inpleri quod bonum est, si adiuuet gratia. quo additamento, id est addendo \'facilius\', utique significat hoc se sapere, quod, etiamsi gratiae defuerit adiutorium, potest quamuis difficilius inpleri bonum per liberum arbitrium. sed isti quid in hac re sentiant, non de illo auctore huius heresis praescribamus — permittamus eos cum suo libero arbitrio esse liberos et ab ipso Pelagio — atque ista uerba eorum, quae in hac cui respondemus epistula posuerunt, potius adtendamus. Hoc enim nobis obiciendum putarunt, quod \'inuito et reluctanti homini deum dicamus inspirare\' non quantieumque boni, sed \'et ipsius in
Abbreviated transcription (Latin):
dei filios adoptato. ipse non acciperet om¬
nib etatibus necessarium sicut fatemini
sacramentũ: si quẽ admodũ nulla ẽ fortuna.
uł fatum. uł apud dm̃ acceptio ꝑsonarũ: ita
nullũ ẽ gr̃ẽ. sine meritis donum. nullũ ori¬
ginale peccatum. Huic ꝓrsus infanti lin¬
guam ur̃am uocemq submittitis: huic ñ
loquenti quid loquamini non habebitis.
Iam nunc uideamus ut possumꝰ hoc ipsũ
qͦd uolunt p̃cedere in homine. ut aduto¬
rio grẽ dignus habeatur. ut alicui merito
cius. non tanquam indebita tribuat᷑. sed
debita grã retribuatur. ac sic grã iam ñ sit
grã: uideamꝰ tamen quid illud sit. Sub
nomine inquiunt grẽ. ita fatũ asserunt ut
dicant. quia nisi inuito et reluctanti homi¬
ni inspirauerit boni et ipsius imꝑfecti cu¬
piditatem: nec amalo declinare. nec bonũ
possit arripere. Iam de fato et grã quam
mania loquantur ostendimꝰ. Nunc illud
est qͦd debemus aduertere. utrũ inuito et

Expanded text:
dei filios adoptato ipse non acciperet omdei filios adoptato ipse non acciperet omnibus aetatibus necessarium, sicut fatemini, sacramentum, si quemadmodum nulla est fortuna uel fatum uel apud deum acceptio personarum, ita nullum est gratiae sine meritis donum, nullum originale peccatum. huic prorsus infanti linguam uestram uocemque summittitis, huic non loquenti quid loquamini non habetis. Iam nunc uideamus, ut possumus, hoc ipsum, quod uolunt praecedere in homine, ut adiutorio gratiae dignus habeatur et cui merito eius non tamquam indebita tribuatur, sed debita gratia retribuatur ac sic gratia iam non sit gratia, uideamus tamen quid illud sit. sub nomine, inquiunt, gratiae ita fatum asserunt, ut dicant, quia, nisi inuito et reluctanti homini inspirauerit boni et ipsius inperfecti cupiditatem, nec a malo declinare nec bonum possit arripere. iam de fato et gratia quam inania loquantur ostendimus. nunc illud est, quod debemus aduertere, utrum inuito et
Abbreviated transcription (Latin):
et alter sine baptismate morcret᷑. ne diccretis
dm̃. si cut de iacob et esau contra apłm dicitis
opera eorum futura p̾scisse. Quomͦ enĩ p̃sci¬
uit ea futura: quȩ illis ininfantia morituris.
quia p̃scientia eiꝰ falli non potest. p̃sciuit
potius non futura: Aut quid ꝓdest eis qui
rapiuntur ex hac uita. ne malicia mutet
intellectum eoꝵ. aut ne fictio decipiat ani¬
mam eoꝵ: si peccatũ eoꝵs qͦd non ẽ factum.
dictum. cogitatum. tanquam cõmissũ fue¬
rit. sic punitur: Quod si ab surdissimũ. in¬
sulsissimũ. dementissimũ ẽ quoslibet homi¬
nes ex hispeceatis quoꝵ nec reatum ex paren¬
tib trahere sicut dicitis. nec ea ñ solũ cõmit¬
tere. sed nec saltem cogitare potuerunt ẽẽ
damnandos: redit aduos fr̃ ille geminꝰ bap¬
tirati non baptiratus: et tacitus querit a
uobis unde fuerit a fraterna felicitate discre¬
tus: cur illa infelicitate punitus: ut illo in

Expanded text:
s, alter sine baptismate, morerentur, ne diceretis s, alter sine baptismate, morerentur, ne diceretis deum, sicut de Iacob et Esau contra apostolum dicitis, opera eorum futura praescisse. quomodo enim praesciuit ea futura, quae illis in infantia morituris, quia praescientia eius falli non potest, praesciuit potius non futura ? aut quid prodest eis, qui rapiuntur ex hac uita, ne malitia mutet intellectum eorum aut ne fictio decipiat animam eorum, si peccatum etiam, quod non est factum, dictum, cogitatum, tamquam commissum fuerit, sic punitur? quodsi absurdissimum, insulsissimum, dementissimum est quoslibet homines ex his peccatis, quorum nec reatum ex parentibus trahere, sicut dicitis, nec ea non solum committere, sed nec saltem cogitare potuerunt, esse damnandos, redit ad uos frater ille geminus baptizati non baptizatus et tacitus quaerit a uobis, unde fuerit a fraterna felicitate discretus, cur illa infelicitate punitus, ut illo in
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑib s ex ipso. ex uocante qui dixit. maior
seruiet minori. Atq ipsum cõmendans pro
pħa postea: iacob inquit dilexi. esau autẽ
odio habui. Electionem quippe dixit. ubi
dĩ non ab alio factum qͦd eligat inuenit. sed
qͦd inueniat ipse facit: sicut de reliquiis isrł
scriptum ẽ. Reliquiȩ ꝑ electionẽ grẽ salue
facte sunt. Si autẽ grã: iã ñ ex oꝑibus. Alio
sipitis: qui dicente ueritate. non exopibus
ds̃ illũ facturũ eẽ p̃sciebat iacob fuisse dile¬
ctum: atq ita contradicitis apło dicenti. ñ
exoꝑib: quasi non posset dicere. ñ exp̃senti¬
bus s ex futuris oꝑib. S ait. non exopibus
illam fiant bona oꝑa. ne si p̃cesserint bona
oꝑa tanquam oꝑib reddat᷑ grã. ac sic grã iã
non sit grã. S ut uobis aufcrret᷑ omnis urẽ
caliginis latebra: ꝓptẽa geminostales ꝓpo¬
sui. qui neq parentum meritis iuuarent᷑.
et ambo infantiȩ primordio. unus baptiratꝰ¬

Expanded text:
 se ipso uocante dixit: maior- seruiet minori atque id ipsum commendans postea per prophetam: Iacob, inquit, dilexi, Esau autem odio habui. electionem quippe dixit, ubi deus non ab alio factum quod eligat inuenit, sed quod inueniat ipse facit, sicut de reliquiis Israhel scriptum est: reliquiae per electionem gratiae factae sunt. siautem gratia, iam non esipitis, qui dicente veritate, Non ex operibDeus illum facturum esse praesciebat, Jacob fuisse dilectum: atque ita contradicitis Apostolo dicenti, Non ex operibus: quasi non posset dicere, Non ex praesentibus, sed futuris operibus. Sed ait, Non illam fiant bona opera, ne, si praecesserint bona opera, tamquam operibus reddatur gratia ac sic gratia iam non sit gratia. Sed ut uobis auferretur omnis uestrae caliginis latebra, propterea geminos tales proposui, qui neque parentum meritis iuuarentur et ambo in infantiae primordio, unus baptizatu
Abbreviated transcription (Latin):
emendasse cognouimꝰ. Quantelibet fuisse
uirtutis antiquos p̃dices iustos:. non eos sal¬
uos fecit nisi fides mediatoris: qui in remissi¬
onẽ peccatoꝵ sanguinẽ fudit. Ipsoꝵ enĩ uox
ẽ. Credidi ꝓpter quod locutus sum. Unde
ait et apłs paulus. Habentes autem eundẽ
mur. Quid est eundem sp̃m. nisi quẽ iusti
quoq illi habuerunt. quiista dixerunt:
Dicit etiam apłs petrus. Quid uultis iugũ
illi. Hoc uos non uultis inimici gratiȩ derꝰ
ut eadem grã iħu xp̃i salui facti credantur
antiqui. Sed distribuitis tempora scd̃m pe¬
lagium. incuiꝰ libris hoc legitur: et ante le¬
gem dicitis saluos esse factos ꝑ naturam. de¬
inde ꝑlegem. postremo ꝑ xp̃m: quasi homi¬
nibus duoꝵ superioꝵ tempoꝵ. ante legem
scilicet et in lege. sanguis xp̃i non fuerit ne¬
cessarius: euacuantes quod dictum ẽ. unus
enim ds̃: unus et mediator dei et hominũ¬

Expanded text:
emendasse cognouimus. quantaelibet fuisse emendasse cognouimus. quantaelibet fuisse uirtutis antiquos praedicet iustos, non eos saluos fecit nisi fides mediatoris, qui in remissionem peccatorum sanguinem fudit. ipsorum enim uox est: credidi, propter quod locutus s u m. unde ait et apostolus Paulus: habentes autem eundem mur. quid est \'eundem spiritum\', nisi quem iusti quoque illi habuerunt, qui ista dixerunt? dicit etiam apostolus Petrus: quid uultis iugum illi. hoc uos non uultis. inimici huic g-ratiae, ut eadem gratia Iesu Christi salui facti credantur antiqui, sed distribuitis tempora secundum Pelagium, in cuius libris hoc legitur, et ante legem dicitis saluos factos esse natura, deinde per legem, postremo per Christum, quasi hominibus duorum superiorum temporum, ante legem scilicet et in lege, sanguis Christi non fuerit necessarius, euacuantes quod dictum est: unus enim i m deus, unus et mediator dei et hominu
Abbreviated transcription (Latin):
tissima et efficacissima potestate conuertit.
et transtulit ab indignatione ad lenitatem:
hoc est de uoluntate ledendi. ad uolunta¬
tẽ fauendi: scđm illud apłi. ds̃ oꝑatur in uob̃
et uelle. Nunqͥd homines dei qui hec scͥpsert.
immo ipse sp̃s dei quo auctore ꝑ eos ista con¬
scripta sunt. oppugnauit hominis liberũ
arbitriũ: Absit. S omp̃s in omnib et iu¬
diciũ iustissimũ. et auxiliũ misericordissi¬
mũ cõmendauit. Sufficit enĩ scire homi¬
ni qͦd non ẽ iniquitas apud dm̃. Iam qͦmͦ
ista dispenset. faciens alios scđm meritũ
uasa irȩ. alios scdm gr̃am uasa miscð̃iȩ:
quis cognouit sensum domini aut qͥs con¬
siliarius eiꝰ fuit: Si gͦ adhonorẽ gradiȩ
ꝑtinemꝰ: non simus ingrati. tribuendo no
ueteris testamenti. ꝑfecta hinc iusticia ad
ȩt̃nam transisse uitam. id est studio uirtu¬
tis ab omnib recessisse peccatis: quia et illi
qͦs legimus aliqͥd peccasse. postea tam̃ eos

Expanded text:
tissima et efficacissima potestate conuertit tissima et efficacissima potestate conuertit et transtulit ab indignatione ad lenitatem, hoc est a uoluntate laedendi ad uoluntatem fauendi, secundum illud apostoli: deus operatur in uobis et uelle. numquid homines dei qui haec scripserunt, immo ipse spiritus dei, quo auctore per eos ista conscripta sunt, oppugnauit hominis liberum arbitrium? absit, sed omnipotentis in omnibus et iudicium iustissimum et auxilium misericordissimum commendauit. sufficit enim scire homini, quod non est iniquitas apud deum. iam quomodo ista dispenset faciens alia secundum meritum uasa irae, alia secundum gratiam uasa misericordiae, quis cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? si ergo ad honorem gratiae pertinemus, non simus ingrati tribuendo nobueteris testamenti perfecta hinc iustitia ad aeternam transisse uitam, id est studio uirtutis ab omnibus recessisse peccatis, quia et illi, quos legimus aliquid peccasse, postea tamen eos
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ uoluntatẽ: S forte hoc mulier in¬
sipienter orauit. Uidcamus gͦ utrũ maniter
p̃missus fucrit orantis affectus: et conseeutꝰ
non fuerit exaudientis effectus. Ecce ingredit᷑
adregem. De multa dicamus. Et quia ñ or¬
dine suo ingrediebatur. magna necessitate
compulsa: intuitꝰ ẽ eã sicut scͥptum ẽ uelut
taurus in impetu in dignationis suȩ. Et ti¬
muit regina: et conuersus ẽ color eius ꝑ disso¬
lutionẽ. et inclinauit se suꝑ caput delicatȩ
sue que p̃cedebat eam: et conuertit ds̃ et tͣn¬
stulit indignationem eiꝰ inlenitatẽ. Iam se¬
quentia cõmemorare qͥd opus ẽ. ubi dm̃ cõ¬
pleuisse qͦd illa rogauerat diuina scriptura
testat᷑. operando in corde regis: Quid aliud
quã uoluntatem:. qua iussit. et factum ẽ. qͦd
ab eo regina poposcerat: Quam ds̃ iam ut
fieret exaudierat: qui cor regis antequã mu¬
lieris sermonẽ poscentis au e disset. occul¬

Expanded text:
hominum uoluntatem? sed forte hoc mulier inhominum uoluntatem? sed forte hoc mulier insipienter orauit. uideamus ergo, utrum inaniter praemissus fuerit orantis affectus et consecutus non fuerit exaudientis effectus. ecce ingreditur ad regem — ne multa dicamus — et quia non ordine suo ingrediebatur magna necessitate conpulsa, intuitus est eam, sicut scriptum est, uelut taurus in inpetu indignationis suae. et timuit regina et conuersus est color eius per dissolutionem et inclinauit se super caput delicatae suae, quae praecedebat eam. et conuertit deus et transtulit indignationem eius in lenitatem. iam sequentia commemorare quid opus est, ubi deum conpleuisse quod illa rogauerat diuina scriptura testatur operando in corde regis quid aliud quam uoluntatem, qua iussit et factum est quod ab eo regina poposcerat? quam deus iam, ut fieret, exaudierat, qui cor regis, antequam mulieris sermonem poscentis audisset, occul
Abbreviated transcription (Latin):
nouit intus inipsis hominũ cordib operari.
non ut homines qͦd fieri non potest nolen¬
tes credant: s ut uolentes ex nolentib fiant.
Hoc uerũ ẽẽ non comiectura suspicam᷑ huma¬
na: s euidentissima diuinarũ scripturarũ
auctoritate dinoscimꝰ. Legit᷑ in paralippome¬
non libris. Et quidem iniuda facta ẽ manꝰ
dei. ut daret illis cor unum: ut facerent p̾¬
ceptum regis et pͥncipum in uerbo dñi. Itẽ
ꝑerechielem propħam dñs dicit. Dabo eis cor
aliud. et sp̃m nouum dabo eis: et euellam cor¬
eoꝵ lapideum de carne eorum. et dabo eis cor
carneũ: ut inp̃ceptis meis ambulent. et iusti¬
ficationes meas obseruent. et faciant eas. Qͥd
est autem qͦd hester illa regina orat et dicit:
da sermonẽ concinnũ in osmeũ. et uerba mea
clarifica in conspectu leonis. et conuerte cor
eius inodium impugnantis nos: Ut qͥd ista
in oratione dicit dõ: si non oꝑatur ds̃ in cordib

Expanded text:
nouit intus in ipsis hominum cordibus operari, nouit intus in ipsis hominum cordibus operari, non ut homines, quod fieri non potest, nolentes credant, sed ut uolentes ex nolentibus fiant. Hoc uerum esse non coniectura suspicamur humana, sed euidentissima diuinarum scripturarum auctoritate dinoscimus. legitur in Paralipomenon libris: etquidem in Iudafacta est manus 1 c i, u t daret illis cor unum, ut facerent praeceptum regis et principum in uerbo domini. item per Hiezechielem prophetam dominus dicit: dabo eis cor aliud et spiritum nouum dabo eis et euellam coreorum la pideum de carneeorum et dabo eis cor carneum, ut in praeceptis meis ambulent et iustificationes meas obseruent et faciant eas. quid est autem, quod Hester illa regina orat et dicit: da sermonem concinnum in os meum et uerba mea clarifica in conspectu leonis et conuerte cor eius in odium inpugnantis nos? ut quid ista in oratione dicit deo, si non operatur deus in cordibus