comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suram fidi: s sic̃ iohannes ait
uidimus głam eiꝰ. głam quasi
uingeniti apatre: plenum gr̃e
& ueritatis. Alanet aũ in illo sp̃e.
non exeo tantum temꝑe. qͦ bap¬
tiratus ẽ uuordane: s ex illo po¬
tius quo inutero conceptus est
erat conferende nobis inbaptis¬
mo gr̃e spiritalis: quib in remiꝰ¬
sionẽ peccatoꝵ. exaqua & spũ
regeneratis amplior eiusdem
spc̃ grã. ꝑ impositionẽ manus
epĩ. solet cȩlitus dari sic̃ etiam
baptisma. nr̃i utiq gr̃a factũ
ẽ. quib ꝑ lauachrũ undȩ rege¬
neratricis ianua pandit᷑ regni
celestis: quȩ peccantib quondã
ꝓthoplastis aparadẏso eiectis.
toto generi humano interpositis che¬
rubin ⁊ flamineo gladio clausa ẽ.
E xtinguitur namq hec flamina cui¬
q fidelium: cũ aqͥs uitalib ting¬
uitin. Reconciliatur angłicis sp̃iti¬
b. cum ad pacem redierit sui creato¬
ris: adeo ut si ꝑcepta fidei sacram̃¬
ta. puro corde ⁊ corꝑe seruauerit: mox

Expanded text:
t: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis . Manet autem in illo Spiritus, non ex eo tantum tempore quo baptizatus est in Jordane, sed ex illo potius quo in utero conceptus est m erat conferendae nobis in baptismo gratiae spiritualis, quibus in remissionem peccatorum ex aqua et Spiritu regeneratis amplior ejusdem Spiritus gratia per impositionem manus episcopi solet coelitus dari. Sicut etiam baptisma, nostri utique gratia factum est, quibus per lavacrum undae regeneratricis janua panditur regni coelestis, quae, peccantibus quondam protoplastis ac paradiso ejectis, toti generi humano interpositis cherubim et flammeo gladio clausa est. Exstinguitur namque haec flamma cuique fidelium, cum aquis vitalibus tingitur. Reconciliatur angelicis spiritibus, cum ad pacem sui redierit Creatoris, adeo ut si percepta fidei sacramenta puro corde et corpore servaverit, mox
Abbreviated transcription (Latin):
moratur ut homo: s misterio uti¬
tur angłico. ut ds̃. U nos cum in
heremo sc̃e conu̾sationis bestiales
hominũ mores impolluta mente
toleramus: ministeriũ angłorum
meremur: a quibꝰ corꝑe absoluti.
ad eterna incelis gaudia tnsfera¬
mur. Postqͣm autẽ traditꝰ ẽ ioh̃s
uenit ihc ingalileam p̃dicans
ȩuangłiũ regni dei et cetera. Ioħe tradi¬
to. recte incipit ipse p̃dicare: desi¬
nente lege. consequent̃ orttur
euangłium. Si autem eadẽ sal
uator p̃dicat. q̃ iohannes bapti¬
sta ante dixerat: ostendit se eiꝰdẽ
autem putet traditionẽ iohannĩ
in carcerẽ. statim post temptati¬
onem quadraginta dierũ. ⁊ ieui¬
głium iohis legerit: inueniet do¬
minum ante traditionẽ illiꝰ mul¬
ta & docuisse & miracła fecisse.
Deniq habes in euangłio ipsius. hfec̃
inicio signoꝵ ih̾c. inchana gali¬
lee. Q iterũ. Necdũ eñ erat missus
quia cum legisset iohannes matħi
marci & luce uolumina. ꝓbauerit

Expanded text:
moratur ut homo, sed ministerio utimoratur ut homo, sed ministerio utitur angelico ut Deus. Et nos cum in eremo sanctae conversationis bestiales hominum mores impolluta mente toleramus, ministerium angelorum meremur, a quibus corpore absoluti ad aeterna in coelis gaudia transferamur. Postquam autem traditus est Joannes, venit Jesus in Galilaeam praedicans Evangelium regni Dei, etc. Joanne tradito, recte incipit ipse praedicare. Desinente lege, consequenter oritur Evangelium. Si autem Salvator eadem praedicat quae Joannes Baptista ante dixerat, ostendit se ejusdem autem putet traditionem Joannis in carcerem, statim post jejunium quadraginta dierum egelium legerit, inveniet Dominum ante traditionem illius multa et docuisse, et miracula fecisse. Denique habes in Evangelio ipsius: Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae . Et iterum: Necdum enim erat missus quia cum legisset Joannes Matthaei, Marci et Lucae volumina, probaverit
Abbreviated transcription (Latin):
ut exemplum uite. sius fidelib p̃be¬
at: Qui post acceptam inbaptismo
remissionẽ peccatoꝵ. non solum
ad exercenda oꝑa uirtutum. uerum
etiam ad tolerandam ꝓpt̃ iusticiã
ꝑ secutionẽ sint accingendi. Secedit
.u. in desertum: ut nos doceat relic¬
tis mundi illecebris ⁊ societate pra¬
uoꝵ. diuinis ꝑomnia seruire man¬
datis. Temptatur solitarius adia¬
bolo. ut nobis insinuet quia om̃s
qui uolunt pie uiue in ipso. ꝑsecu¬
tionem pacuintur: E quia ꝑmul¬
tas tͥbulationes. oportet nos intra
re inregnum dĩ. Temptatur qͣdra¬
guita diebꝰ et quadraginta nocq¬
bus: ut indicet quia qͣm du hic
uuientes dño seruimꝰ siue ꝓspera
blandiantur. qͦd ad dies ꝑtinet. seu
nos adu̾sa feriant. qͦd noctis figu¬
re congruit. semꝑ ambulantib in le¬
ge dñi. adsit toto orbe adu̾saruis:
qui iter nrm demptando impedire
noncessat. Eratq cum bestus: ⁊ an¬
głi ministrabant ei. Int̃ bestias cõ¬

Expanded text:
ut exemplum vitae suis fidelibus praebeut exemplum vitae suis fidelibus praebeat, qui post acceptam in baptismo remissionem peccatorum, non solum ad exercenda opera virtutum, verum etiam ad tolerandam propter justitiam persecutionem sunt accingendi. Secedit enim in desertum, ut nos doceat, relictis mundi illecebris et societate pravorum, divinis per omnia servire mandatis. Tentatur solitarius a diabolo, ut nobis insinuet, quia omnes, qui volunt pie vivere in ipso, persecutionem patiuntur, et quia per multas tribulationes oportet nos re in regnum Dei . Tentatur quadraginta diebus et quadraginta noctibus, ut indicet quod quandiu hic viventes Domino servimus, sive prospera blandiantur quod ad dies pertinet, seu nos adversa feriant quod noctis figurae congruit, semper ambulantibus in lege Domini adsit toto orbe adversarius, qui iter nostrum tentando impedire non cessat. Eratque cum bestiis, et angeli ministrabant illi. Inter bestias com
Abbreviated transcription (Latin):
M atheus similiter exposito dñi bap¬
tismate:⁊ uoce de cęlis facta quȩ di¬
ceret. hic ẽ filius ms̃ dilectus. in qͦ
mͥ complacui: continuo subiunx̃
tunc ihc ductus ẽ in desertum ab
spũ. ut temptaretur a diabolo. Ye¬
rumne cui ueniret in dubiũ. a qͦ
eum spũ ductum. suie expulsum
dicerent in desertum. consulte
deiñ intulit. & agebatur in sp̃u
in desertoł ne quid contra eũ
diens. queq uolebat agebat. Q¬
draginta aũ dies & noctes. quibꝰ
eum temptat. totum huiꝰ sȩculi
tempꝰ insinuant: qͥb menbra eiꝰ
uidelicet scãm ȩccliam temptare
nunqͣm desistit. Quia nimirum qua¬
driꝑtitus ẽ mundꝰ in quo dño famu¬
uantiam dño famulantes. contͣ ho¬
stis indefessi maliciam certamꝰ De¬
cem autem quat̃ ducta. quadraginta
ta sunt. Ideoq dotum in ilicie nr̃e
tempꝰ apte quadragenario dierum
ac noctium numero comp̃henditur.
Baptiratus gͦ dñs expellitur a spũ
in desertum:⁊ temptatur a sathana.

Expanded text:
Matthaeus similiter, exposito Domini baptismate, et voce de coelis facta, quae diceret: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui, continuo subjunxit: Tunc Jesus ductus est in desertum a Spiritu, ut tentaretur a diabolo . Verum ne cui veniret in dubium a quo eum spiritu ductum sive expulsum dicerent in desertum, consulte deinde intulit: Et agebatur in Spiritu in desertum, ne quid contra eum diens, quae volebat agebat. Quadraginta autem dies et noctes, quibus eum tentat, totum hujus saeculi tempus insinuant, quibus membra ejus, videlicet sanctam Ecclesiam, tentare nunquam desistit. Quia nimirum quadripartitus est mundus, in quo Domino famuvantiam in Domino famulantes, contra hostis indefessi militiam certamus. Decem autem quaterducta, quadraginta faciunt, ideoque totum militiae nostrae tempus, apte quadragenario dierum ac noctium numero comprehenditur. Baptizatus ergo Dominus expellitur a spiritu in desertum et tentatur a Satana,
Abbreviated transcription (Latin):
aũ uenit plenitudo temꝑis. misit
ds̃ filiũ suum fact̾um ex muliere.
fact̾um sub lege: ut eos qͥ sub lege
erant redimeret. Ergo impleta s
temꝑa: penitemini quã olim ẽ
et hoc clamatur. ⁊ utinã aliq̃ndo
audiatur. qm̃ impleta s̃ temꝑa.
⁊ apꝓpinquabit regnum di:pe¬
nitemini ⁊ credite ȩuangłio. Re¬
nunciate oꝑibꝰ mortuis: credite in
dm̃ uiuũ. Qͥd ꝓdest credẽ. sine boniᷤ
oꝑib Non te bonorũ oꝑum meritũ
adduxit ad fidem: s fides incipit
ut bona opera consequant᷑

Expanded text:
itudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret . Ergo impleta sunt tempora, poenitemini. Quam olim est quod hoc clamatur, et utinam aliquando audiatur: Quoniam impleta sunt tempora, et appropinquavit regnum Dei! Poenitemini et credite Evangelio. Renuntiate operibus mortuis, credite in Deum vivum. Quid prodest credere sine bonis operibus? Non te bonorum operum meritum adduxit ad fidem, sed fides incipit, ut bona opera consequant
Abbreviated transcription (Latin):
da quȩ dõ placent. accendimur.
Et factum ẽ in dieb illis uenit¬
plicem obcausam saluator a io¬
hanne accepit baptisiũ. ẜmo
ut quia homo natus erat: omnẽ
iusticiam et humilitatẽ legis un¬
pleret. Scdõ: ut suo baptisinate
iohis baptisma comꝑbaret. Tercio:
ut iordanis aquã sc̃ificans. ꝑ des¬
censionẽ columbe sp̃c scĩ. in laua¬
chro credentiũ monstrar et aduen

Expanded text:
da quae Deo placent accendimur. da quae Deo placent accendimur. Et factum est in diebus plicem ob causam Salvator a Joanne accepit baptismum. Primo, ut, quia homo natus erat, omnem justitiam et humilitatem legis impleret. Secundo, ut baptismate suo Joannis baptisma comprobaret. Tertio, ut Jordanis aquam sanctificans, per descensionem columbae Spiritus sancti in lavacro crede
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ aut dĩ ẽẽ filium: s tautum
uirum fortiorem se p̃dicat. Non
eñĩ rudes adhuc auditores tanti capi¬
ebant archana sacramenti. qͦd
filius dĩ eternus homine assum¬
pto ex uirgine. denuo natus eẽt
inmundũ: s paulatim ꝑ agnitio¬
nem glorificate humanitatis. in¬
troducendi erant ad fidẽ diuinȩ
ȩternitatis. Quib tam̃ qͣsi latent̃
quodammͦ ac uelato sermone. dm̃
hc̃ ẽẽ uerum declarat: dum eum
spũ scõ baptiraturũ ẽẽ confirmat.
ui .ii. dubium nullum posse ali
ret auditores: etiam filium dĩ illũ
aꝑte p̃dicauit dicens. S qͥ mi sit
me baptirare inaqua: ille michi
dixit suꝑ quem uideris spiritũ
fẽm descendentem ⁊ manentẽ
suꝑ eum: hic ẽ qui baptirat in
sp̃u scõ. & ego uidi et testimo¬
nium ꝑhibui: quia hic ẽ filiꝰ di.
Baptizamur aũ a dño in sp̃ũ scõ.
non solũ cum indie baptismatis
fonte uitȩ inremissionẽ peccatoꝵ
abluimur: uerũ eriã cottidie cũ
ꝑ grãm eiusdem sp̃e. adagen¬

Expanded text:
Deum aut Dei esse Filium, sed tantum virum se fortiorem praedicat. Non enim rudes adhuc auditores tanti capiebant arcana sacramenti, quod Filius Dei aeternus homine assumpto ex Virgine denuo natus esset in mundo, sed paulatim, per agnitionem glorificatae humanitatis, introducendi erant ad fidem divinae aeternitatis. Quibus tamen quasi latenter quodam modo ac velato sermone Deum hunc esse verum declarat, dum eum Spiritu sancto baptizaturum esse confirmat. Cui enim dubium, nullum posse aliuret auditores, etiam Filium Dei illum aperte praedicavit, dicens: Sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei. Baptizamur autem a Domino in Spiritu sancto, non solum cum in die baptismatis fonte vitae in remissionem peccatorum abluimur, verum etiam quotidie cum per gratiam ejusdem Spiritus ad agen
Abbreviated transcription (Latin):
inuectionis increpauit dicens. ge¬
nimina iuꝑarum: qͥs uobis de¬
monstrauit fugẽ auentura ira:
Tonam pelliceam habebat circa
lumbos suos: quia carnẽ suã cru¬
Locustas & mel siluestre edebat: qr
dulce qͥdem sapiebat turbis p̃di¬
catio erꝰ existimante po pulo et
cogitantib om̃ib incordib suiᷤ

Expanded text:
invectionis increpavit dicens: Genimina viperarum, quis vobis demonstravit fugere a ventura ira ? Zonam pelliceam habebat circa lumbos suos, quia carnem suam cruLocustas et mel silvestre edebat, quia dulce quidem sapiebat turbis praedicatio ejus, existimante populo et cogitantibus omnibus in cordibus suis
Abbreviated transcription (Latin):
linteo cęlesti diu̾si gn̾is animã¬
tib: dictum ẽ. Surge petre: occi¬
de & manduca. Qd̃ ẽ aꝑte dicẽ.
Occide infideles. abeo qͦd fuerant pͥuᷤ.
abrenuntiatiõe scelerũ⁊ ꝓmissio¬
ne pie religionis: ac sic fidĩ xp̃iane
sacra nentis imbutos. in scẽ eccłie
menbra commuta. & erat iohan¬
nes uestitus pilis cameli: ⁊ zona¬
inquit uestitus. non lana. Aliud
austere uestis inditium ẽ: aliud
luxurie mollioris. Tona autẽ pel¬
licea qua accinct̾us fuit & helias:
mortificationis inditium ẽ. Porro
qͦd sequitur. & locustas et mel sil¬
uestre edebat. habitatori solitudi¬
nis congruum ẽ. ut non delicias
ciboꝵ. s necessitatem humane car¬
nis expleret. Potest habitus & iu¬
ctus erꝰ ꝑ significationẽ. etiam qua¬
litatem interne conu̾sationis eius
non inconuenienter expͥmere. Nãq

Expanded text:
lineo coelesti diversis generis animanlineo coelesti diversis generis animantibus dictum est: Surge, Petre, occide et manduca . Quod est aperte dicere: Occide infideles ab eo quod fuerant prius, ab renuntiatione scelerum et promissione piae religionis, ac sic fidei Christianae sacramentis imbutos in sanctae Ecclesiae membra commuta. Et erat Joannes vestitus pilis cameli, inquit, vestitus, non lana. Alterum austerae vestis indicium est: alterum luxuriae mollioris. Zona autem pellicea qua accinctus fuit et Elias, mortificationis indicium est. Porro quod sequitur: Et locustas et mel silvestre edebat, habitatori solitudinis congruum est, ut non delicias ciborum, sed necessitatem humanae carnis expleret. Potest habitus et victus ejus per significationem, etiam qualitatem internae conversationis ejus non inconven
Abbreviated transcription (Latin):
unctis legentib liquet. qͥa ioh̾es
baptismum penitentiȩ non solũ p̃¬
dicauit: uerum etiam qͥb dã dedit:
s tam̃ baptismum in remissionẽ
peccatoꝵ dare non potuit. Remiᷤ¬
sio & .ii. peccatoꝵ: in solo nobis bap¬
tismo. xp̃i tͥbuitur. Notandũ itaq
qͦd dicitur p̃dicans baptismũ pe¬
nitentie inremissionẽ peccatorũ:
qm̃ baptismum qͦd peccata solue
ret. qͥa dare non poterat p̃dicabat
Ut sic̃ incarnatum uerbum patriᷤᷤ
p̃currebat uerbo p̃dicationis. ita
baptismũ penitentie quo peccata
soluunt᷑. p̃curreret suo baptisma¬
te. qͦ peccata solui non possunt.¬
& baptirabantur ab illo in iorda¬
ne flumine ꝯficñtes peccata sua. Exem¬
plum confitendi peccata. ac me¬
liorem uitam ꝓmittendi eis qui
baptisina accipere desiderant: sic̃
etiam p̃dicante par lo in ephe¬
so. multi credentium ueniebant
confitentes. ⁊ annunciantes act̾
suos: qͣtinus abdicata uita uet̾e
renouari mererentur in xp̃o.
Uñ etiam beato petro ostensis in

Expanded text:
iquet quod Joannes baptismum poenitentiae non solum praedicavit, verum etiam quibusdam dedit, sed tamen baptismum in remissionem peccatorum dare non potuit. Remissio etenim peccatorum in solo nobis baptismo Christi tribuitur. Notandum itaque quod dicitur, praedicans baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum, quoniam baptisma quod pret, quia dare non poterat, praedicabat: ut sicut incarnatum Verbum Patris praecurrebat verbo praedicationis, ita baptismum poenitentiae, quo peccata solvuntur, praecurreret suo baptismate, quo peccata solvi non possuntEt baptizabantur ab illo in Jordane flumine, confitentes peccata sua. Exemplum confitendi peccata, ac meliorem vitam promittendi, datur eis qui baptisma accipere desiderant, sicut etiam praedicante Paulo in Epheso multi credentium veniebant confitentes et annuntiantes actus suos, quatenus, abdicata vita veteri, renovari mererentur in Christo. Unde etiam beato Petro ostensis in
Abbreviated transcription (Latin):
Angłs uocatur ioħs. ñ naturȩ soci¬
etate. uixta heresim origenis: sed
officii dignitate. dngls .Ni. grece:
latine nuncius dicitur. Q noie
rect̾e appellari potuit homo ille.
qͥ fuit missus adõ. ut testimoniũ
ꝑhiberet de lumine. A uenientẽ
incarne dñm. mundo nunciaret.
Nec mirandũ mystice angłm nomi¬
nari eum. qͦ inter natos mulierũ.
maior nemo surrexit: cũ constet
om̃s qͥ sacerdotii gradi rite fun¬
guntur. obȩuanglitandi officiũ
angłos posse uocari dicente pro¬
pha. labia sacerdotis custodiuns
scientiam.⁊ legem requirent ex
ore eius: quia angls diũ exercitu

Expanded text:
Angelus vocatur Joannes, non naturae societate juxta haeresim Origenis, sed officii dignitate. Angelus enim Graece, Latine nuntius dicitur. Quo nomine recte appellari potuit homo ille qui fuit missus a Deo ut testimonium perhiberet de lumine , et venientem in carne Dominum mundo nuntiaret. Nec mirandum mystice Angelum nominari eum quo inter natos mulierum major nemo surrexit , cum constet omnes qui sacerdotii gradu rite funguntur ob evangelizandi officium angelos posse vocari, dicente propheta: Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini excerc
Abbreviated transcription (Latin):
Qͦ d tam̃ sine ulla dubitatione emen¬
daret. saltem ab alus ammonitꝰ
qͥ ipso adhuc incarne uiuente.
hoc leg̾e potuerunt. nisi cogitaret
recordationis sue. q̃ sco spũ rege¬
batur. non frustra occurtisse aliuid
erit dñs. pͥma illa causa utilissima
debet facillime cogitari. etiam sic
ẽẽ insinuatũ. ita om̃s scõs ꝓphaᷤᷤ uno
spũ locutos. mirabili int̾ se consen¬
sione constare: ut hoc multo ampliꝰ
sit. quã si omnium omnia ꝓpħaꝵ.
uno unius hominis ore dicerent᷑
et iõ indubitant̃ accipi debere. q̃c̃q
chie qͣm ysaiȩ:⁊ que dicta sunt ꝑ
malachiam.tam sint ysaiȩ quã
malachiȩ: qͥd opus erat ut emen¬
daret marcꝰ. cum aliud ꝓ alio sibi
nomen occurrens. a se scͥptum le¬
gisset. Ac non potiꝰ sequens au¬
ct̾oritatem sp̃c scĩ.a qua mentẽ
suã regi plus nobis ille utiq sen¬
tiebat. Ita hoc scͥptum relinqueret.
sic̃ eum ammonendo constituerat

Expanded text:
Quod tamen sine ulla dubitatione emenQuod tamen sine ulla dubitatione emendaret, saltem ab aliis admonitus, qui ipso adhuc in carne vivente hoc legere potuerunt, nisi cogitaret recordationi suae quae sancto Spiritu regebatur, non frustra occurrisse aliud perit Dominus, prima illa causa utilissima debet facillime cogitari, etiam sic esse insinuatum, ita omnes sanctos prophetas uno spiritu locutos mirabili inter se consentione constare, ut hoc multo amplius sit, quam si omnium omnia prophetarum uno unius hominis ore dicerentur. Et ideo indubitanter accipi debere quaecunqchiae quam Isaiae, et quae dicta sunt per Malachiam tam sint Isaiae quam Malachiae, quid opus erat ut emendaret Marcus, cum aliud pro alio sibi nomen occurrens a se scriptum legisset? ac non potius sequens auctoritatem Spiritus sancti, a quo mentem suam regi plus nobis ille utique sentiebat, ita hoc scriptum relinqueret? Sic enim admonendo constituerat
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd hic ipse subiunxit: uox clamantiᷤ
indeserto. parate uiam dñi: rectas fa¬
cite semitas eiꝰ. Qͥs .ii. non uideat. qͣn¬
ta sit inter utramq sententiã con¬
cordia: Nam qͦd dixit malachias
mettendum angłm ante faciem dñi
qui p̃pararet uiam eiꝰ hoc ẽ utiq
ꝙ dixit ysaias uocem clamantis au¬
diendam indeserto: quȩ diceret. pa¬
rate uiam dñi. rectas facite semitaᷤᷤ
eiꝰ. Qͥa sic̃ iohannes recte angłs po¬
tuit uocari. ꝓ eo qͦd faciem domini
euangłitando p̃uenit:. ita recte ap¬
pellari et uox potuit. quia uerbũ
di sonando p̃ibat: sicut & supͣ di¬
ctum ẽ. Inutraq autẽ sententia:
similit̃ paranda uia dñi p̃dicat᷑.
Idõq non fallitur euangłista. qui
hoc dictum abysaia scͥbit: qͦdae si
non eisdem uerbis. eodem tamen
sensu. ab ipso scͥptum inuenit. Po¬
tuit aut̃ fieri ut animo marci euã¬
głium consc̾bentis. ꝓmalachia
ysaias occurreret: ut fieri solet.

Expanded text:
quod hic ipse subjunxit: Vox clamantis quod hic ipse subjunxit: Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Quis enim non videat quanta sit in utraque sententia concordia? Nam quod dixit Malachias, mittendum angelum ante faciem Domini qui praepararet viam ejus, hoc est utique quod dixit Isaias, vocem clamantis audiendam in deserto, qui diceret: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Quia sicut Joannes recte angelus potuit vocari, pro eo quod faciem Domini evangelizando praevenit, ita recte appellari et vox potuit, quia Verbum Dei sonando praeibat, sicut et supra dictum est. In utraque autem sententia similiter paranda via Domini praedicatur. Ideoque non fallitur evangelista, qui hoc dictum ab Isaia scribit: quod etsi non eisdem verbis, eodem tamen sensu ab ipso scriptum invenit. Potuit autem fieri ut animo Marci Evangelium conscribentis pro Malachia Isaias occurreret, ut fieri solet.
Abbreviated transcription (Latin):
uox aꝓpha uocatur: quia uerbũ
p̃cedit. Aduentum itaq dñicum
p̃currens. uox dicitur: qͥa ꝑ eiꝰ mi¬
nisterium.: patris uerbum abho¬
minib auditur. Qͥ etiã in deser¬
do clamat. quia derelicte ac desti¬
tute uidee. solatium redemptioniᷤ
annunciat. Qd autẽ clamaret. aꝑi¬
fidem rectam et bona oꝑa p̃dicat.
qͥd aliud quam uenienti dño ad
corda audientium uiam ꝑat: ut
hec iuis gr̃e penetret. & lum̃ uertra¬
tis illustret: ut rectas do semitas
faciat. dũ mundas in animo cogi¬
tationes ꝑ sermonẽ bone p̃dicatio¬
nis format: Sane notandum ꝙ
extestimoniis ꝓpħicis que posuit
marcꝰ. unũ solummꝰ inysaia: ali¬
ud uͦ inuenitur in malachia. Nec
tam̃ falli aut fallere putandꝰ
ẽ euangłista. qui hoc scͥptum di¬
cat inỹsaia. qͦd ysaias ñ scͥpserit:
s potius intelligendũ quia & si
non hec uerba quȩ de malachia
posuit inueniuntur inysaia: sen¬
posuit. inuenitur inysaia. E innon¬
nullis aliis locis.⁊ manifestius in eo

Expanded text:
uia Verbum praecedit. Adventum itaque Dominicum praecurrens, vox dicitur, quia per ejus ministerium Patris Verbum ab hominibus auditur. Qui etiam in deserto clamat, quia derelictae destitutaeque Judaeae solatium Redemptoris annuntiat. Quid autem clamet insifidem rectam et bona opera praedicat, qui aliud quam venienti Domino ad corda audientium viam parat, ut hanc vis gratiae penetret, lumen veritatis illustret. Ut rectas Deo semitas faciat, dum mundas in animo cogitationes per sermonem bonae praedicationis format? Sane notandum quod ex testimoniis propheticis quae posuit Marcus, unum solummodo in Isaia, alterum vero invenitur in Malachia. Nec tamen falli aut fallere putandus est evangelista, qui hoc scriptum dicat in Isaia quod Isaias non scripserit, sed potius intelligendum quod etsi non haec verba quae de Malachia posuit inveniuntur in Isaia, seninvenitur in Isaia, et in nonnullis locis aliis, et manifestius in eo
Abbreviated transcription (Latin):
uerbi dĩ. ꝑ qͦd omnia facta sunt.
principium sumens: & ipse ad
tempus usq dñice resurrectioniᷤ
ȩuangłirando ꝑtingit. Scͥpturꝰ
gͥ euangłium marcꝰ congrue pͥ¬
mo omnium ponit destimonia ꝓ¬
pharum. quib hoc futurum iam
olim p̃cinebant: ut eo cunctis uera
ac sine scrupulo dubietatis susci¬
pienda. quȩ scͥberet intimaret: qͦ
p̃scita eẽ ac p̃dict̾a monstraret si¬
mulq uno eodemq ȩuangłi sui
principio. ⁊ uideos qui legem ac
ꝓphas susceꝑant. ad suscipienda
qͦ legis et ꝓpharum suscipiendã
uenerandamq ꝓuocauit. He si qͥ
iuxta hereticos. aut uetus solum¬
mͦ testamentum. aut solum m
nouum suscepisset. alienus ate¬
stamento dĩ remaneret. Eece mit¬

Expanded text:
verbi Dei, per quod omnia facta sunt, verbi Dei, per quod omnia facta sunt, principium sumens, et ipse ad tempus usque dominicae resurrectionis evangelizando pertingit. Scripturus ergo Evangelium Marcus, congrue primo omnium ponit testimonia prophetarum quibus hoc futurum jam olim praecinebant. Ut eo cunctis vera ac sine scrupulo dubietatis suscipienda quae scriberet intimaret, quopraescita ac praedicta esse monstraret, simulque uno eodemque Evangelii sui principio et Judaeos qui legem ac prophetas susceperant, ad suscipienda quoque legis et prophetarum suscipiendam venerandamque provocat, ne si qui juxta haereticos aut Vetus solummodo Testamentum, aut solummodo Novum suscepisset, alienus a testamento Dei remaneret. Ecce mit
Abbreviated transcription (Latin):
nuincupat: quẽ incarne uenientẽ
asseuerat. Recte marcus filiũ
dĩ: quẽ inpͥma uoluminis sui
fronte auctorem euangłii.⁊ spõ¬
sorem regni designat ȩterni. Ubi
notandum. ꝙ euangłiste scĩ qͥ
dispensationem nobis dñicȩ
incarnationis scͥptam reli que¬
re. uno qͥdem sp̃ũ accensi ad of¬
ficium scͥbendi accesserunt: sed
diuersum narrationis sue pri¬
mordium. singli diu̾so statuere
dermino. Math̃s namq anati¬
uitate dñica exordiũ sumens:
ad tempꝰ usq dñicȩ resurrect¬
onis. seriem sue narrationis ꝑduxit.
Marcus ab initio ȩuangłice p̃dicatio¬
nis incipiens. ꝑuenit ad tempus
usq ascensionis dñi: ⁊p̃dicationis
discipuloꝵ eiꝰ. cunctis gentib ꝑ
orbem. Lucas anatiuitate precur¬
soris inchoans ȩuangłium. t̾mina¬
uit in ascensione dñica: cum redę¬
untes discipuli ierosolimam.ad¬
uentum scĩ sp̃e. diuinis in laudibꝰ
expectant. Iohannes ab erernitate

Expanded text:
nuncupat, quem in carne venientem nuncupat, quem in carne venientem asseverat. Recte Marcus Filium Dei, quem in prima voluminis sui fronte auctorem Evangelii et sponsorem regni designat aeterni. Ubi notandum quod Evangelistae sancti, qui dispensationem nobis dominicae incarnationis scriptam reliquere, uno quidem spiritu accensi ad officium scribendi accesserunt, sed diversum narrationis suae primordium singuli, diversum statuere terminum. Matthaeus namque, a nativitate dominica exordium sumens, ad tempus usque dominicae resurrectionis seriem suae narrationis perduxit. Marcus, ab initio evangelicae praedicationis incipiens, pervenit ad tempus usque ascensionis Domini, et praedicationis discipulorum ejus cunctis gentibus per orbem. Lucas, a nativitate praecursoris inchoans Evangelium terminavit in ascensione dominica, cum redeuntes discipuli Jerosolymam adventum sancti Spiritus divinis in laudibus exspectabant. Joannes, ab aeternitate
Abbreviated transcription (Latin):
di sicut septum ẽ inysaia ꝓ¬
pheta. Conferendum hoc euã¬
gelii marcipͥncipium pͥncipioma¬
thei. quo ait. liber generatio¬
filius intelligendꝰ. & apte pͥmꝰ
euangłista filium hominis eũ. se¬
cundus filium dĩ nominat: ut a
minorib paulatim admaiora
sensus nr̃ exurgeret: ac ꝑ fidem
et sacramenta humanitatis as¬
sumpte.ad agnitionem diuine
eternitatis ascenderet. Apte qͥ
humanam erat generationẽ de¬
seͥpturus. a filio hominis cepit.
dauid uidelicet. siue abrahe:
de quoꝵ stirpe substantiam
carnis assumpsit: apte is qui
librum suum abuntio euangłice
ne erat nature de ꝓgenie patͥar¬
charum suie regum ueritatẽ car¬
nis susciꝑe. ⁊ diuine fuit poten¬
tie euangłium mundo p̃dicare.
Euangłium quippe bonum nun¬
tium dicitur. Qͦd autẽ melius
ẽ nuncium. quam penitentiam
agite: apꝓpinquabit enĩ regnỹ
celoꝵ: hominis itaq ẽ huma¬
nitus nasci: dei uͦ. regni celestis
introitum penitentibꝰ p̃dicare.
Eideo matheus recte filium dauid

Expanded text:
tc. Sicut scriptum est in Isaia propheta. Conferendum hoc Evangelii Marci principium principio Matthaei, quo ait: Liber generatiFilius est intelligendus. Et apte primus evangelista Filium hominis eum, secundus Filium Dei nominat, ut a minoribus paulatim ad majora sensus noster exsurgeret, ac per fidem et sacramenta humanitatis assumptae, ad agnitionem divinae aeternitatis ascenderet. Apte qui humanam erat generationem descripturus a Filio hominis coepit, David videlicet sive Abrahae, de quorum stirpe substantiam carnis assumpsit. Apte is qui librum suum ab initio Evangelicae nae erat naturae de progenie patriarcharum, sive regum, veritatem carnis suscipere, et divinae fuit potentiae Evangelium mundo praedicare. Evangelium quippe bonum nuntium dicitur. Quod autem melius est nuntium quam: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum ? Hominis itaque est humanitus nasci, Dei vero, regni coelestis introitum poenitentibus praedicare. Et ideo Matthaeus recte Filium David
Abbreviated transcription (Latin):
hinc inde collecꝰta pone curauimꝰ
S & non nulla ꝓͥa ad imitationẽ
sensus eoꝵ. ubi oportunum uide¬
bitur. interponemꝰ. Lectoremq
supplex obsecro. ut si hec nostra
opuscula transcͥptione digna du¬
xerit: ad notationem qͦ nominũ
eoꝵ. que supra inmargine appo¬
sita sunt. diligens scͥptor conser¬
uet: quomͦ in expositione euan¬
głii beati luce quãante annos
plurimos auxiliante dĩ gr̃a cõ¬
posuimꝰ constat ẽẽ factitatum:
Orantẽ ꝓ nobis scĩtatẽ tuã. celestis
semꝑ grã ꝓtegat. S & hoc ante
om̃ia. cunctos qui hec forte le¬
cturi sunt. dep̃cor indño. ut ꝓmeis
& corꝑis et anime fragilitatib ap̃
pium iudicem. intercessores exis¬
tere dignentur. Explicit ꝓlogus.¬

Expanded text:
hinc inde collecta ponere curabimus. hinc inde collecta ponere curabimus. Sed et nonnulla propria ad imitationem sensus eorum, ubi opportunum videbitur, supplex obsecro, ut si haec nostra opuscula transcriptione digna duxerit, annotationem nominum eorum quae supra in margine apposita sunt, diligens scriptura conservet, quomodo in expositione Evangelii beati Lucae, quam ante annos plurimos, auxiliante Dei gratia, composuimus, constat esse factitatum. Orantem pro nobis sanctitatem tuam coelestis semper gratia protegat. Sed et hoc ante omnia cunctos qui haec forte lecturi sunt deprecor in Domino, ut pro meis et corporis et animi fragilitatibus, apud pium judicem intercessores existere dignentur. EPISTO
Abbreviated transcription (Latin):
alexandriȩ pͥmam eccliam adhuc
iudaizantẽ: q̃si in laudẽ gentis
sue librum suꝑ eoꝵ conu̾satione
scb̃it. E quom lucas enarrat ie¬
rosolimȩ credentes. om̃ia hũsse
communia: sic & ille qͦd alexan¬
driȩ submarco fieri doctore çer¬
nebat. memone tradidit. Tradt̃
autem hunc natione isrlitam.¬
et ex sacerdotali ortum ꝓsapia:
& post passionem ac resurrec¬
tionem dñi saluatoris. ad p̃di¬
cationem apłoꝵ euangłica fi¬
fide. ac sacramentis imbutum:
atq ex eoꝵ fuisse numero de quib
sebit lucas. quia multa etiã turba
sacerdotum obe diebat fidi. Qua¬
ꝓpter ut pote legalib institutus
edictis: optimum ꝑ omina uiuen¬
di ordinem. genti qͣm ad fidem
uocabat p̃monstrauit. S et cano¬
nicã pasche obseruantiam q̃ uni¬
uersis xp̃i eccłus foret imitabił
ostendit. In cuiꝰ ȩuangłium tuo
dilectissime antistitum acca. nec
monitus hortatu. ꝓut dñs dede¬
rit scͥpturi. maxime que inpatrũ
uenerabilium exemplis inuenimꝰ

Expanded text:
mam Ecclesiam adhuc Judaizantem, quasi in laudem gentis suae librum super eorum conversatione scripsit. Et quomodo Lucas enarrat Jerosolymae credentes omnia habuisse communia, sic et ille quod Alexandriae sub Marco fieri doctore cernebat, memoriae tradidit. Tradunt autem hunc natione Israelitica, et sacerdotali ortum prosapia, ac post passionem ac resurrectionem Domini salvatoris ad praedicationem apostolorum evangelica fide ac sacramentis imbutum, atque ex eorum fuisse numero de quibus scribit Lucas quia multa etiam turba sacerdotum obediebat fidei. Quapropter, utpote legalibus institutus edictis, optimum per omnia vivendi ordinem genti, quam ad fidem vocabat, praemonstravit. Sed et canonicam Paschae observantiam, quae universis Christi Ecclesiis foret imitabilis, ostendit. In cujus Evangelium tuo, dilectissime antistitum Acca, nec monitus hortatu, prout Dominus dederit, scripturi, maxime quae in Patrum venerabilium exemplis invenimus,
Abbreviated transcription (Latin):
tu es filiꝰ m̃s dilectus. in de cõpla¬
cui. Osysterium tͥnitatis. in bap¬
tismate demonstratur. Dñs bap
filio p̃bentis auditur. Aꝑiunt᷑
aui cȩli. non reseratione elementoꝵ
s spitalib oclis: quib ierechiel
inpͥncipio uoluminis sui. aꝑtos
eos ẽẽ cominemorat. Sedit ꝙͦ co¬
lumba suꝑ caput ihͣu: ne qͥs pu¬
taret uocem patris ad iohannẽ
factam. ñ ad dñm. Pulchre autẽ
cũ dirisset. sp̃m tanqua colubã
descendentẽ: addidit & manen¬
tem in ipso. hoc ⁊ enĩ mediatori
dĩ et hominũ. donum ẽ speciale
collatum. ut implens semel eũ
in illo maneat. Nam fidelib eiꝰ
rationẽ pietatis et iusticie. ad amorẽ
di et ꝓrimi conseruandũ: nunqͣm
grã spc ab est. Unde de illo ꝓmit
cognoscetis eum: quia apud uos
manebit. & inuobis erit. Uerum
specialit in dño manet semꝑ sp̃e.¬

Expanded text:
Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Mysterium Trinitatis in baptismate demonstratur: Dominus bFilio perhibentis auditur. Aperiuntur autem coeli non reseratione elementorum, sed spiritualibus oculis; quibus et Ezechiel in principio voluminis sui apertos eos esse commemorat. Sedit quoque columba super caput Jesu, ne quis putaret vocem Patris ad Joannem factam, non ad Dominum. Tunc cum dixisset: Et Spiritum tanquam columbam descendentem, addidit, et manentem in ipso. Hoc etenim Mediatori Dei et hominum donum est speciale collatum, ut implens semel eum in illo maneret. Nam fidelibus ejurationem pietatis et justitiae, ad amorem Dei et proximi conservandum, nunquam gratia Spiritus abest. Unde de illo Spiricognoscetis eum quia apud vos manebit, et in vobis erit . Verum specialiter in Domino manet Sp
Abbreviated transcription (Latin):
uidebat᷑ cum iusticiam di &
peccatum hominis considabamꝰ.
tam magnam tamq concordem iu¬
sticie inuenimꝰ: ut nec maior. nec
iustior. eogitari possit. Nempe qͥd
miscłius intelligi ualet. qũa eũ
peccatori torm̃tis et̾nis dãpnato. &
unde se redimat ñ habenti. d̾s pat̾
dicit accipe unigenitum meũ &
da ꝓte. & ipse filius. Tolle me & re¬
dime te: Quasi enim hoc dicunt.
quando nos ad xpianam fidẽuo¬
cant & trabunt. Quid etiam iusti

Expanded text:
videbatur, cum justitiam Dei et peccatum hominis considerabamus, tam magnam tamque concordem justitiae invenimus; ut nec major, nec justior cogitari possit. Nempe quid misericordius intelligi valet, quam cum peccatori tormentis aeternis damnato, et unde se redimat non habenti, Deus Pater dicit: Accipe Unigenitum meum, et da pro te; et ipse Filius: Tolle me, et redime te? Quasi enim hoc dicunt, quando nos ad Christianam fidem vocant, et trahunt. Quid etiam justi
Abbreviated transcription (Latin):
ediuerso confundit eam qui
non ẽ subiectus inom̃ibus cui
conditio sua displicet. qui contra¬
dictor atq fraudator: innullo fi
ex hibere non potuit: Illuxit
enĩ grã dĩ saluatoris nr̃i om̃ibus
hominibus erudiens nos. ut ab¬
negantes impietatẽ et secularia

Expanded text:
e diverso confundit eam, qui e diverso confundit eam, qui non est subjectus in omnibus, cui conditio sua displicet, qui contradictor atque fraudator in nullo fidexhibere non potuit? 724 Illuxit enim gratia Dei Salvatoris omnibus hominibus erudiens nos, ut abnega
Abbreviated transcription (Latin):
interdũ obtruncatur interdum
uenditur fur ipse ꝓfurto. de qui¬
bus nuꝑ  in leiitico ex posuisse
me imemini. Si aũt hoc ꝓhibetur
in seruo. quantomagis inlibero:
Ne aut uidex rapiat. aut miles
nequaquã contentus stipendiis
suis aliena deuastet. Pulchre qui¬
dam uir ad prime grauis cum
ei cuiusdã iudicis laudaretur
integritas et diceret de eo ille qͥ
laudabat non ẽ fur: respondit.
Optimum seruũ faceret si sineͤ fugi¬
tiuuᷤ eẽt. Intantũ fuiti suspitio ab
om̃i libero eẽ debet aliena. Sint
itaq serui subditi dñis suis in
om̃ibus : sint complacentes con¬
ditioni suȩ ut non ferant asꝑe
seruitutẽ. non contradicant do
minis. non furentur. et post hec
in om̃ib fidem bonã ostendant:
ut doctrinã saluatoris nr̃i dei
ornent in omib. Si enĩ apud
carnales dnõs inminimo fideles
fuerint: incipient eis apud din
maiora comnutti. Ornat autẽ
doctrinam dñi qui ea quȩ con¬
ditioni suȩ apta sunt facit: ut

Expanded text:
interdum obtruncatur, interdum interdum obtruncatur, interdum venditur fur ipse pro furto, de quibus nuper vobis in Levitico exposuisse me memini. Si autem hoc prohibetur in servo, quanto magis in libero: ne aut judex rapiat, aut miles non contentus stipendiis suis aliena devastet? Pulchre quidam vir apprime gravis, cum ei cujusdam judicis laudaretur integritas, et diceret de eo ille qui laudabat, Non est fur: respondit, Optimum servum faceret, si nec fugitivus esset: intantum furti suspicio ab omni libero debet esse aliena. Sint itaque servi subditi dominis suis in omnibus, sint complacentes conditioni suae: ut non ferant aspere servitutem, non conminis, non furentur, et post haec in omnibus fidem bonam ostendant, ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus. Si enim apud carnales dfuerint, incipient eis apud Deum majora committi. Ornat autem doctrinam Domini, qui ea quae conditioni suae apta sunt, facit. Et
Abbreviated transcription (Latin):
ui istiusmodi auferat passionem.
bet seruus implere: cur hoc ipsũ
non cum bona fatiat uoluntate
sed et dñm offendat et tamen
sciat quod iubetur. maxime cũ
et ds ad aquam contradictionis
offensus sit: Et in alio loco de
murmurante popło lo quatur.
desinat ame murmuratio eorũ
et non morientur. Post contradi¬
ctionem et aliud seruorũ uitium
doctrina xp̃i corrigat ne fures sitł.
Fur aũt non solum in maioribus
sed et inminorib iudicatur. Non
enĩ id quod furto ablatum ẽ: sed
mens furantis attenditur. Quomͦ
in fornicatione et in adulterio
non idcirco diuersa sit fornica¬
tio aut adulterium si pulchra
uł diues. deformis aut pauꝑ¬
sit meretrix uł adultera: sed qua¬
liscumq illa fuerit una ẽ forni¬
catio et adulteriũ: ita et infur¬
to quantũcumq seruus ab stu¬
lerit. furti crimen incurrit. Unde
et in moysi lege fures non nunꝗͣ
septuplũ. nonnunquã quadru¬
plum reddere compelluntur: et

Expanded text:
t, istiusmodi auferat passionem. t, istiusmodi auferat passionem. bet servus implere: cur hoc ipsum non cum bona faciat voluntate; sed et dominum offendat, et tamen faciat quod jubetur: maxime cum et Deus ad aquam contradictionis offensus sit? Et in alio loco de murmurante populo loquatur: Desinat a me murmuratio eorum, et non morientur . Post contrctionem et aliud servorum vitium doctrina Christi corrigat, ne fures sint. Fur autem non solum in majoribus, sed etiam in minoribus judicatur. Non enim id quod furto ablatum est, sed mens furantis attenditur. Quomodo in fornicatione et adulterio, non idcirco diversa sit fornicatio aut adulterium, si pulchra, vel dives, deformis aut pauper, meretrix vel adultera sit: sed qualiscumque illa fuerit, una est fornicatio, vel adulterium. Ita et in furto, quantumcumque servus abstulerit, furti crimen incurrit. Unde et in Moysi lege fures nonnumquam septuplum, nonnumquam quadruplum reddere compelluntur, et
Abbreviated transcription (Latin):
us ordo sit lectionis id ẽ serui do¬
minis siuis subditi sint in om̃ib
ut sequatur. ẽyapictos cei nay. qͦ
nos licet non plene. tamen ex par¬
te aliqua interp̃tari possumus ut
complaceant sibi: ne uidelicet suꝑ
conditione sua uideatur eis dei
iniqua sententia. Sed quomodo
pauꝑ uxta m̃surã suã saluari
potest. et mulier in sexus infirmitate
aregno dĩ non excluditur. et om̃is
conditio scđm ordinem suũ beati¬
tudinem caꝑe potest: ita et serui
complaceant sibi quod serui sunt.
Et non idcirco putent dõ se ser¬
uire non posse quia subiecti sũt
hominibus: sed ineo magis place¬
re uoluntati dĩ si et dnis suis sub¬
diti fuerint in om̃ibus. et com¬
placuerint sibi inconditione sua
et quod deinceps apłs precipit
ex equantur ut non sint contra¬
dicentes. non furantes quod
maximũ seruorũ uitiũ dñis
contradicere. et cum aliquid
commonet ut ꝑdoctrinam sa¬
nam ab his qui xp̃iani sunt ser¬

Expanded text:
us sit ordo lectionis, id est, servi dous sit ordo lectionis, id est, servi dominis suis subditi sint in omnibus; ut sequaturnos licet non plene, tamen ex parte aliqua interpretari possumus, ut complaceant sibi: ne videlicet super conditione sua videatur eis Dei iniqua sententia. Sed quomodo pauper juxta mensuram suam salvari potest; et mulier in sexus infirmitate a regno Dei non excluditur, et omnis conditio secundum ordinem suum beatitudinem capere potest: ita et servi complaceant sibi quod servi sint: et non idcirco putent Deo se servire non posse, quia subjecti sint hominibus; sed in eo magis placere voluntati Dei, si et dominis suis subditi fuerint in omnibus, et complacuerint sibi in conditione sua; et quod deinceps Apostolus praecipit exsequantur, ut non sint contradicentes, non furantes. Vel maximum servorum vitium est, dominis contradicere, et cum aliquid commonet, ut per doctrinam sanam ab his qui Christiani servi sun
Abbreviated transcription (Latin):
dñs: ipse inquit dñabitur tui.
Erat et saluator subiectus paren¬
tibus suis. Sed cum adhuc duo¬
decim ẽẽt annoꝵ et nichil differ¬
ret a seruo dñs omĩum: necdum
enim ad ꝑfectam uiri ȩcatem quę
posset hereditatem caꝑe ꝑuene¬
rat. Sed et alibi de eo scriptum ẽ
quia cum subiecta ei fuerint om¬
nia. tc̃ et ipse filius subicietur ei
qui sibi subiecit om̃ia. ut sit d̃
om̃ia in om̃ibus. Subicientur aũt
ei om̃ia cum dixerit dñs dño mes
sede adextris meis donec ponam
inimicos tuos scabelliun pedum
tuoꝵ: Insub iectis seruis dñs subicit.
Et quomodo ꝓ nobis dicitur ẽẽ
maledictum cum non sit maledic¬
tum sed uera benedictio: ita pro
nobis uł subiectus scribitur. uł ñ
subiectus. si aut subditi fuerimꝰ
dõ aut non subditi. Quidam hunc
locum ita legunt. Serui dominis
suis subditi sint. Et post quã huc
usq distinxerint. in ferunt inom¬
nibus placeant: cum in greco ali¬

Expanded text:
dominus. Ipse, inquit, dominabitur tui . dominus. Ipse, inquit, dominabitur tui . Erat et Salvator subjectus parentibus suis , sed cum adhuc duodecim esset annorum, et nihil differret a servo, Dominus omnium: necdum enim ad perfectam viri aetatem quae posset haereditatem capere, pervenerat. Sed et alibi de eo scriptum est: Quia cum subjecta ei fuerint omnia, tunc ipse filius subjicietur ei qui sibi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus . Subjicientur autem ei omnia, cum dixerit, Dominus Domino meo, sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum . In subjectis servis Dominus subjicitur. Et quomodo pro nobis dicitur esse maledictum, cum non sit maledictum, sed vera benedictio: ita pro nobis, vel subjectus scribitur, vel non subjectus: si aut subditi fuerimus Deo, aut non subditi. Quidam hunc locum ita legunt: Servi dominis suis subditi sint, et postquam huc usque distinxerint, inferunt, in omnibus placeant: cum in Graeco ali
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet ut parti eccłȩ. membrisq
corporis xp̃i et quomodo suꝑuis
senes. anus. adolescentulas. iuuenes
quid titus erudire deberet edocuit:
ita nunc seruis apta p̃cepta con¬
stituit. Primum ut subditi sint
dominis suis in om̃ibus. In his aũt
omibus quȩ non sunt contraria
dõ. ut si dñs ea uibet que non
sint aduersa scripturis scĩs: subi¬
ciatur seruus dño. Sin uero con¬
traria precipit: magis obediat sp̃s
quam corporis dño. Diligenter
attendite: quomodo congrua ꝑ¬
sonis p̃cepta dec̾nat Serui inqͥt do¬
minis suis subditi sint in om̃ib.¬
Eilii obedite parentibꝰuriꝰ Filios
quippe decet parentib obedire:
seruos uero imꝑanti dño eẽ sub¬
iectos. Nec illud putemus ẽẽ con¬
trarium quod in alia ȩpistola mu¬
lieres ait subiectȩ sint uiris. et in
hac subiectas uiris suis asseruit
uxores: quasi eodem uerbo et
in seruis et in uxorib usus sit.
Quodam mͦ enĩ maritus uxoris ẽ

Expanded text:
scilicet ut parti Ecclesiae membrisque scilicet ut parti Ecclesiae membrisque corporis Christi. Et quomodo superius senes, anus, adolescentulas, juvenes, quid Titus erudire deberet edocuit: ita nunc servis apta praecepta constdominis suis in omnibus; in his autem omnibus, quae non sunt contraria Deo, ut si dominus ea jubet, quae non sint adversa Scripturis sanctis, subjiciatur servus domino; si vero contraria praecipit, magis obediat spiritus, quam corporis domino. Diligenter attendite quomodo congrua personis praecepta decernat: « Servi, inquit, dominis suis subditi sint in omnibFilii, obedite parentibus . Filios quippe decet parentibus obedire: servos vero imperanti domino esse subjectos. Nec illud putemus 722 esse contrarium, quod in alia Epistola: Mulieres, ait, subjectae sint viris , et in hac subjectas viris suis asseruit uxores, quasi eodem verbo et in servis, et in uxoribus usus sit. Quodammodo enim maritus uxoris est
Abbreviated transcription (Latin):
mo ẽ enĩ tam inmoderatȩ inpuden¬
tie ut solis radios possit accusare
tenebrosos et clarum lumen caligi¬
ne noctis offundere. Unde et apł̃s
hȩc eadem p̃cauens ait. It aufe¬
ram occasionem his qui uolunt
occasionem. Pocest aũt is qui ex
aduerso ẽ et diabolus intelligi.
qui accusator ẽ fratrũ nr̃oꝵ ut
ioħes ȩuangłista p̃dicat. Qui cũ
nichil habuerit mali quod nobis
obiciat erubescet. et criminator
non poterit criminari. Diabolus
aut in latina lingua. criminato¬
rem sonat. Serui dnis suis sub¬
diti sint inom̃ibus ut sint placen¬
tes non contradicentes. non furan¬
tes: sed omẽm fidem ostendentes
bonam. ut doctrinam saluatoris
nr̃i dĩ ornent in om̃ibus. Quoni¬
am dñs et saluator nr̃ qui in euan¬
gelio ait. uenite adme om̃s qui
laboratis et onerati estis et ego
reficiam uos. nullam conditionẽ
etatem. sexum. ab eatitudine ar¬
bitratur alienum. Propt̾ea nunc
apłs et seruis precepta constituit

Expanded text:
mo est enim tam immoderatae impudenmo est enim tam immoderatae impudentiae, ut solis radios possit accusare tenebrosos, et clarum lumen caligine noctis offundere. Unde et Apostolus haec eadem praecavens ait: Ut auferam occasionem his qui volunt occasionem . Potest autem is qui ex adverso est, et diabolus intelligi, qui accusator est fratrum nostrorum, ut Joannes Evangelista praedicat: qui cum nihil habuerit mali quod nobis objiciat, erubescit, et criminator non poterit criminari. Diabolus autem in Latina lingua criminatorem sonat. Servi dominis suis subditi sint in omnibus: sint placentes, non contradicentes, non furantes; sed omnem fidem ostendentes bonam, ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus. Quoniam Dominus et Salvator noster, qui in Evangelio ait: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos , nullam conditionem, aetatem, sexum, a beatitudine arbitratur alienum: propterea nunc Apostolus et servis praecepta constituit,
Abbreviated transcription (Latin):
facundiȩ et prudentiȩ sit ut ane¬
mine reprehendatur. Reprehen¬
duntur quippe et apłi et euange¬
luste ab hereticis et gentilibus: sed
quo nichil dignum reprehensio¬
ne dicat aut fatiat: licet aduersa¬
rii sint ad rep̃hendendum parati.
Et quia sunt multi non subditi.
uaniloqui et mentiũ deceptores:
qui oderunt in portis arguentem
et sermonem scm abhominantur:
ꝓꝓptea exemplum nos in om̃ibus p̃¬
beamus in doctrina. in incegritate
inpudicicia ĩ sermone sano et inre¬
prehensibili: ut aduersarii uitȩ et
doctrinȩ nr̃e sanitate ꝑterriti.
non audeant accusare: hoc ẽ ni¬
chil ueri simile in accusatione
confingere. Et reuera usq hodie
iudemus non nullos ineccłiis quã¬
quam hȩc rara auis sit tantȩ
grauitatis continentiȩq ẽẽ. ut
etiam ab aduersariis habeant te¬
stimonium. et dicatur. Magnus
uir ille. et scȩ conuersationis. et¬
ꝓbis moribus: nisi eẽt hereticus. Ne¬

Expanded text:
facundiae et prudentiae sit, ut a nefacundiae et prudentiae sit, ut a nemine reprehendatur reprehenduntur quippe et apostoli et evangelistae ab haereticis et gentibus, sed quod nihil dignum reprehensione dicat aut faciat, licet adversarii sint ad reprehendendum parati. Et quia sunt multi non subditi, vaniloqui et mentium deceptores, qui oderunt in portis arguentem, et sermonem sanctum abominantur, propterea exemplum nos in omnibus praebeamus in doctrina, in integritate, 721 in pudicitia, in sermone sano et irreprehensibili: ut adversarii vitae et doctrinae nostrae sanitate perterriti, non audeant accusare, hoc est, nihil verisimile in accusatione confingere. Et revera usque hodie videmus nonnullos in Ecclesiis quamquam haec rara avis sit tantae gravitatis continentiaeque esse, ut etiam ab adversariis habeant testimonium, et dicatur, vir magnus est ille, et sanctae conversationis, probisque moribus, nisi esset haereticus. Ne