comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
latini sic habent: & irritauerunt. uł qđ ex¬
pressius degreco ẽ. &amaricauerunt ascenden¬
tes inmari rubro Qui illã legit hystoriam
qͣndo exierunt deegypto. & ꝑmare rubrum
transierunt: dolet eorum infidelitatem: in
quanta trepidatione & desꝑatione fuerint.
post recentia tot & tanta miracula inegyp¬
to: cuius multitudinis miscđiȩ di non eos
fuisse memores dicit. Ascenderunt autẽ ꝓpt̃¬
ea dictum ẽ quia ita ẽ terrae positio: ut desceti¬
sio dicat᷑ in egẏptum deterra chanaan: ⁊ in
eam illinc ascensio Notandum ẽ sane quẽ¬
admodum scriptura culpare uoluerit. non
intelligere qđ intelligendum ẽ & non me¬
minisse qđ memoria retinendũ ẽ: qđ ho¬
mines suȩ culpe deputari nolunt: adnchil
aliud. nͥ ut minus supplicent. minusq sint
humiles do: inciius conspectu confiteantur
qđ sunt atq inpetrato adiutorio possint eẽ
qd non sunt: Nam etiam peccata ignorantie

Expanded text:
latini sic habent: «Et irritaverunt,» vel, quod exlatini sic habent: «Et irritaverunt,» vel, quod expressius de graeco est, «Et amaricaverunt, ascendentes in Rubro mari.» Qui illam legit historiam, quando exierunt de Aegypto, et per mare Rubrum transierunt, dolet eorum infidelitatem, in quanta trepidatione et desperatione fuerint, post recentia tot et tanta miracula in Aegypto; cujus multitudinis misericordiae Dei non eos fuisse memores dicit. «Ascenderunt» autem, propterea dictum est, quia ita est terrae positio, ut descensio dicatur in Aegyptum de terra Chanaan, et in eam illinc ascensio. Notandum est sane quemadmodum Scriptura culpare voluerit, non intelligere quod intelligendum est, et non meminisse quod memoria retinendum est: quod homines suae culpae deputari nolunt, ad nihil aliud nisi ut minus supplicent, minusque sint humiles Deo, in cujus conspectu confiteantur quod sunt, atque impetrato adjutorio possint esse quod non sunt. Nam etiam peccata ignorantiae
Abbreviated transcription (Latin):
expectatur: Ideo impatient̃ murmuraue¬
runt. & amaricauerunt: & bonis p̃sentib
fallacib atq fugacib. beatos eẽ. se fieri que¬
sierunt: Nonfuerunt memores multitudi¬
nis miscdiȩ tue. Et intellectum redarguit &
memoriam: Intellectii quippe opus erat. ut
cogitarent adquoꝵ bonorum ȩternitatẽ eos
ꝑilla temꝑalia uocaret ds: Memoria uͦ: ut
saltim que temporaliter mirabilia facta sũt
non obliuiscerentur: fideliterq presumerent.
qđ eadem potestate qͣsuerant iã exꝑtiꝰ ds̃
illos abinimicoꝵ ꝑsecutione liberaret Obliti
sunt autẽ quideis inegypto adinimicos eoꝵ
conterendos ꝑtanta ꝓligia prestitisset Et
irritauerunt  ascendentes in mare: ma¬
re rubrum Codex quem intuebar: sic habe¬
bat Ethis quidẽ duob uerbis ultimis qđ di¬
ctum ẽ mare rubrum. stella fuerat p̃notata:
qua significantur quȩ inhebreo sunt. & inin¬
terpretatione septuaginta nonsunt: Plures
autem codices qͦs inspicere potui. & greci. &

Expanded text:
murmuraverunt, et amaricaverunt, et bonis praesentibus fallacibus atque fugacibus beatos se fieri quaesierunt. «Non fuerunt memores multitudinis misericordiae tuae.» Et intellectum redarguit, et memoriam. Intellectu quippe opus erat, ut cogitarent ad quorum bonorum aeternitatem per illa temporalia vocaret Deus: memoria vero, ut saltem quae temporaliter mirabilia facta sunt, non obliviscerentur, fideliterque praesumerent quod eadem potestate quam fuerant jam experti, Deus illos ab inimicorum persecutione liberaret; obliti sunt autem quid eis in Aegypto ad inimicos eorum conterendos per tanta prodigia praestitisset. «Et irritaverunt, ascendentes in mari», «mare Rubrum.» Codex quem intuebar, sic habebat: et his quidem duobus verbis ultimis, quod dictum est, «mare Rubrum,» stella fuerat praenotata; qua significantur quae in hebraeo sunt, et in interpretatione Septuaginta non sunt. Plures autem codices, quos inspicere potui, et graeci et
Abbreviated transcription (Latin):
impositum ẽ regib. qđ asaule cepit cui dauid
successit inregnum: atq inde ceteri & reges
iudȩ. & reges isrł continuatione sacrate con¬
suetudinis unguebantur: inqua unctione fi¬
gurabatur. unus uerus xp̃c cui dictum est.
unxit te ds̃ ds̃ tuus oleo exultationis p̃par¬
ticipib tuis Ynde gͦ illi iam tunc xp̃i ap¬
pellabantur: Iam ꝓpħas eos fuisse legimus.
Deabraham utiq qđ de illo manifeste dictũe
hoc & inlllis intelligendum ẽ: Anideo xpi.
quia etiamsi latenter. iam tam̃ xp̃iani: qͣmuiᷤ
enim caro xp̃i exillis: tamen xp̃s ante illos
Qđ & iudeis respondit dicens ante qͣm abrahã
fieret ego sum: Quomodo autem hunc illi ig¬
norarent. aut ineum non crederent: cum pro¬
pterea ꝓpħe dicerẽtur: quia licet occultius ta¬
men dominum prenuntiabant Unde aꝑ¬
te ipse dicit: Abraham concupiuit uidere
diem meum: & uidit & gauisus ẽ. Non enim
nitum: Hnus enĩ ds̃. & unus mediator dĩ &

Expanded text:
 a Saüle coepit, cui David successit in regno; atque inde caeteri et reges Judae et reges Israel continuatione sacratae consuetudinis unguebantur: in qua unctione figurabatur unus verus Christus, cui dictum est, «Unxit te, Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis» . Unde ergo illi jam tunc christi appellabantur? Nam prophetas eos fuisse, legimus de Abraham; et utique, quod de illo manifeste dictum est, hoc et de illis intelligendum est. An ideo christi, quia etiamsi latenter, jam tamen christiani? quamvis enim caro Christi ex illis, tamen Christus ante illos: quod et Judaeis respondit, dicens, «Antequam Abraham fieret,» «ego sum.» Quomodo autem hunc illi ignorarent, aut in eum non crederent; cum propterea prophetae dicerentur quia licet occultius, tamen Dominum praenuntiabant? Unde aperte ipse dicit: «Abraham concupivit videre diem meum, et vidit, et gavisus est» . Non enim nitum: «Unus enim Deus, et unus mediator Dei et
Abbreviated transcription (Latin):
& oꝑuit suꝑ congregationem abyron Qđ
ẽ deglutiuit: hoc est suꝑ oꝑuit Amborum
autem idest dathan & abyron: una erat cau
bussit peccatores Non ẽ hoc nomen inscriptĩ
usitatum. eoꝵ qui licet iuste ac laudabiter ui¬
uant: non sunt sine peccato Magis enim
sicut inter est inter irridentes. & icit e.¬
urrisores: inter murmurantes & murmura¬
tores: inter scribentes & scriptores: & cȩtera si¬
milia: ita scriptura peccatores appellare con¬
sucuit ualde iniquos. ⁊grauib peccatoꝵ sarci
Non ait insimilitudinẽ sed insimilitudine
Talis ẽ locutio: qualis illa ubi ait &credidunt
inuerbis eius Fleganter sane non ait & mu¬
tauerunt głam dĩ. cum hoc fecerint: sicut eti¬
am apłs loquitur. ⁊immutauerunt głam in¬
corruptibilis di. insimilitudinẽ imaginis cor¬
ruptibilis hominis. s głam suã dixit. Ds̃ enĩ
erat gła eorum: si cius sustinerent consilium. &
ñfestinarent: cui dicitur. gła mea ⁊ exaltans

Expanded text:
uit super congregationem Abiron.» Quod est, «deglutivit;» hoc est, «superoperuit.» Amborum autem, id est, Dathan et Abiron, una erat causmbussit peccatores.» Non est hoc nomen in Scripturis usitatum eorum, qui licet juste ac laudabiliter vivant, non sunt sine peccato. Magis enim sicut interest inter irridentes et irrisores, inter murmurantes et murmuratores, inter scribentes et scriptores, et caetera similia; ita Scriptura peccatores appellare consuevit valde iniquos et grandibus peccatorum sarcinNon ait, in similitudinem, sed, «in similitudine.» Talis est locutio, qualis illa ubi ait, «Et crediderunt in verbis ejus.» Eleganter sane non ait, Et mutaverunt gloriam Dei, cum hoc fecerint; sicut etiam Apostolus loquitur, «Et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis» : sed «gloriam suam» dixit. Deus enim erat gloria eorum, si ejus sustinerent consilium, et non festinarent; cui dicitur, «Gloria mea, et exaltans
Abbreviated transcription (Latin):
unde nos magis docere debeat iudicium ue¬
ritatis. quam preiudicium consuetudinis.
Nunc tamen ante quam hoc ꝑdiscamus: ubi¬
cumq post numerum psalmi. suie semel.
siue bis conscriptum inuenimus alleluia. se¬
cundum celeberrimam ȩccłiȩ consuetudinẽ
ei psalmo tribiumus. qui eodẽ numero pre¬
notatur: confientes nos archana omium
titulor qͥ sunt inpsalmiᷤ. ⁊ ordinis eorũdẽ
psalmorũ & magna ẽẽ credere: & non dum
tem istos duos. centesimum quartum. ⁊ cen¬
tesimum quintum. ita inter se coniuncto ᷤ
ut inuno eorum qui precedit commendẽ
popłs di mnelectis euis: de quibꝰ nulla q̃rela
fit: quos ego arbitror ibi fuisse inquib bene¬
placitum ẽ dõ: inisto autem qui sequitur
eos commemoratos. qui in eodem popło ama¬
ricauerunt: nec tam̃ etiam ipsis di miscdiã
defuissez Dicuntur autem ista exeoꝵ ꝑsona
qui ueniam conuersi p̾cantur: et exempla
commemorantur illoꝵ inquos etiam pecca¬

Expanded text:
unde nos magis docere debeat judicium veunde nos magis docere debeat judicium veritatis, quam praejudicium consuetudinis. Nunc tamen antequam hoc perdiscamus, ubicumque post numerum psalmi, sive semel, sive bis conscriptum invenimus Alleluia, secundum celeberrimam Ecclesiae consuetudinem, ei psalmo tribuimus, qui eodem numero praenotatur; confitentes nos arcana omnium titulorum qui sunt in Psalmis, et ordinis eorumdem Psalmorum, et magna esse credere, et nondum, tem istos duos centesimum quartum et centesimum quintum ita inter se conjunctos, ut in uno eorum, qui praecedit, commendetur populus Dei in electis ejus, de quibus nulla querela fit, quos ego arbitror ibi fuisse in quibus beneplacitum est Deo : in isto autem qui sequitur, eos commemoratos qui in eodem populo amaricaverunt; nec tamen etiam ipsis Dei misericordiam defuisse. Dicuntur autem ista ex eorum persona qui veniam conversi precantur; et exempla commemorantur illorum in quos etiam pecca
Abbreviated transcription (Latin):
nis di. totus psalmorum lib̃ qͥ libris qͥnq con¬
stare ꝑhibetur: nam ubi scriptum ẽ. fiat. fiat
ibi fines libroꝵ esse dicunt. post omĩa quȩ
cantata sunt ultimo alleluia clauderetur:
nec ꝓpter finem centesimi & quinquagesim
psalmi necesse eẽ uideo ut om̃s alleluiatiq
psalmi infinem habeant alleluia: Cũ enim
incapite psalmi geminatur alleluia: cur
dominus aliquando semel. aliquandobis
dicat ameni. & quomͦ non possit aliquando
semel. aliquando bis alleluia dici nescio: pre¬
sertim quia post numeri notam quã psal¬
mus inscribitur quotus sit. uelut iste centesimꝰ
quintus. utrumq alleluia positum ẽ Debu¬
it autem unum poni ante ipsum numetỹ
si ad finem ꝑtinet suꝑioris: & post nume¬
rum psalmi scribi alterũ alleluia: qđ ad
psalmum ipsius numeri ꝑtinet Sed fortaᷤ¬
se et inhoc imperita preualuit consuetudoꝰ
etaliquid afferri potest. qd adhuc ignoramꝰ:

Expanded text:
nis Dei totus Psalmorum liber, qui libris quinque connis Dei totus Psalmorum liber, qui libris quinque constare perhibetur nam ubi scriptum est, «Fiat, fiat,» ibi fines librorum esse dicunt, post omnia quae cantata sunt, ultimo Alleluia clauderetur: nec propter finem centesimi et quinquagesimi psalmi necesse esse video, ut omnes Alleluiatici psalmi in fine habeant Alleluia. Cum vero in capite psalmi geminatur Alleluia, cur Dominus aliquando semel, aliquando bis dicit «Amen,» et eo modo non possit aliquando semel, aliquando bis «Alleluia» dici, nescio: praesertim quia post numeri notam, quo psalmus inscribitur quotus sit, veluti iste centesimus quintus, utrumque Alleluia positum est. Debuit autem unum poni ante ipsum numerum, si ad finem pertinet superioris; et post numerum Psalmi scribi alterum Alleluia, quod ad Psalmum ipsius numeri pertinet. Sed fortasse et in hoc imperita praevaluit consuetudo, et aliquid afferri potest, quod adhuc ignoramus,
Abbreviated transcription (Latin):
Salmus centesimus quintus etiam
ipse prenotatur alleluia. & hoc dup¬
pliciter Sed quidam dicunt unũ
alleluia. ꝑtinere adfinem psalmi
suꝑioris: alterum adhuius principium &
hoc asserunt qđ om̃s alleluiatici psalmi
habeant infinem alleliua: non om̃s incapi¬
te. Unde quicumq psalmus ñht̃ ĩfine alle¬
luia: nec incapite eum uolunt habere. Qđ
autem in eius capite uidetur eẽ adfinẽ suꝑi¬
oris ꝑtinere: S nos quousq nobis aliquib
certis documentis id uerũ eẽ ꝑsuadeant: mul¬
torum consuetudiuem sequemur. qui ubiẽq
legunt alleluia eidem psalmo attribuunt. in
cuius hoc capite inueniunt: Paucissimi enĩ
codices sunt. Qđ quidem innullo grecoꝵ rep¬
peri quos inspicere potui qui habeant allelu¬
ia. infinem: preter centesimmi & quinquagesimi
psalmi. post quẽ iam nullus ẽ qui ad eundẽ
canorem ꝑtinet: Sed neq hoc posset p̃scribere
consuetudim: etiam si om̃s codices id hab̾ent.
ieri enim potuit utaliqua ratione laudatio¬

Expanded text:
Psalmus centesimus quintus etiam ipse praenotatur, «Alleluia:» et hoc dupliciter. Sed quidam dicunt unum Alleluia pertinere ad finem psalmi superioris, alterum ad hujus principium. Et hoc asserunt quod omnes Alleluiatici psalmi habeant in fine Alleluia, non omnes in capite: unde quicumque psalmus non habet in fine Alleluia, nec in capite volunt eum habere; quod autem in ejus capite videtur esse, ad finem superioris pertinere. Sed nos quousque nobis aliquibus certis documentis id verum esse persuadeant, multorum consuetudinem sequimur, qui ubicumque legunt Alleluia, eidem psalmo attribuunt, in cujus hoc capite inveniunt. Paucissimi enim codices sunt quod quidem in nullo graecorum reperi, quos inspicere potui, qui habeant Alleluia in fine centesimi et quinquagesimi psalmi; post quem jam nullus est qui ad eumdem canonem pertinet. Sed neque hoc posset praescribere consuetudini, etiamsi omnes codices id haberent. Fieri enim potuit ut aliqua ratione laudatio
Abbreviated transcription (Latin):
In sicut habet epła adhebreos. quia & leuic̃
abraham detimatus ẽ. qm̃ inlumbis eius
fuit quando decimas dedit sacerdoti melchi¬
sedech. sic &isti peccauerunt cum patrib
sius: inquorum lumbis erant quando illi
inegẏpto fucrunt: Nam qui fuerunt eotẽ¬
pore cũ psalmus iste conscriptus ẽ. mari¬
meq posterr eoꝵ. quia uł abeis qui tunc e¬
rant dici. ut depost futuris potuit ꝓpħari. lõge
aberãt abetate illorum qui inegypto pecca¬
uerunt: non intelligentes mirabilia di Hoc
enum sequitur exponendo: quomͦ peccaue¬
runt cum patrib suis Patres nr̃i inquit
inegẏpto non intellexerunt mirabilia tua:
et cetera que depeccatis illoꝵ multa comine.

Expanded text:
An sicut habet Epistola ad Hebraeos, quia et Levi cum An sicut habet Epistola ad Hebraeos, quia et Levi cum Abraham decimatus est, quoniam in lumbis ejus fuit, quando decimas dedit sacerdoti Melchisedec ; sic et isti peccaverunt cum patribus suis, in quorum lumbis erant quando illi in Aegypto fuerunt? Nam qui fuerunt eo tempore, cum psalmus iste conscriptus est, maximeque posteri eorum quia vel ab eis qui tunc erant dici, vel de post futuris potuit prophetari, longe aberant ab aetate illorum qui in Aegypto peccaverunt, non intelligentes mirabilia Dei. Hoc enim sequitur, exponendo quomodo peccaverunt cum patribus suis: «Patres nostri,» inquit, «in Aegypto non intellexerunt mirabilia tua;» et caetera, quae de peccatis eorum multa comme
Abbreviated transcription (Latin):
hec ambigua uidetur locutioꝰ si uerus ẽ
iste sensus quo maluerunt interpretes di¬
cere ut lauderis. etiam duo uersus suꝑiore ᷤ
ita intelligendi sunt: quia ut dixi una
ẽ in his trib uersibus greca locutioͥ et¬
ut hoc totum ita dictum accipiatur. uisi¬
ta nos in salutari tuo ut uideamus inbo¬
nitate electorum tuoꝵ. id÷ adhoc nos ui¬
sita ut illic nos eẽ facias. & illic nos uideas:
ut leteris inleticia gentis tuȩ: id÷ tu dica¬
ris letari cum illi letantur exte: ut lauderiᷤᷤ
cũ hereditate tua. id: cum ea lauderis. qm̃
ñlaudatur nͥ ꝓpter te Siue gͦ illo. siue isto
mͦ intelligendum sit qđ dictumẽ. ad uiden¬
dum. adletandum. adlaudandum: ideo
seoptant uisitari insalutari di. id÷ in xp̃o
eius. ut non alienentur apopło eius: & abeis
inceps confiteantur audiamus: P eccaui¬
mus cum patrib nr̃is: iniuiste egimus iniqͥ¬
tatem fecimus Quidẽ cum patrib nr̃is:

Expanded text:
haec ambigua videtur locutio; si verus est haec ambigua videtur locutio; si verus est iste sensus quo maluerunt interpretes dicere, «Ut lauderis;» etiam duo versus superiores ita intelligendi sunt, quia, ut dixi, una est in his tribus versibus graeca locutio: ut hoc totum ita dictum accipiatur, «Visita nos in salutari tuo, ut videas in bonitate electorum tuorum,» id est, ad hoc nos visita, ut illic nos esse facias, et illic nos videas; «ut laeteris in laetitia gentis tuae,» id est, tu dicaris laetari, cum illi laetantur ex te; «ut lauderis cum haereditate tua,» id est, cum ea lauderis, quoniam non laudatur nisi propter te. Sive ergo illo, sive isto modo intelligendum sit quod dictum est, «ad videndum, ad laetandum, ad laudandum;» ideo se optant visitari in salutari Dei, id est in Christo ejus, ut non alienentur a populo ejus, et ab eisinceps confiteantur, audiamus: «Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus.» Quid est, «cum patribus nostris?»
Abbreviated transcription (Latin):
tur. exultatio mea redime me. & cui dicitur.
Signatum ẽ suꝑ nos lum̃ uultus tui dñe.
dedisti leticiã incor nr̃m: Summo scilicet
uͦ incominutabili. & beatifico bono: qđ ipse
ds̃ ẽ Ut lauderis cum hereditate tua
Miror istum uersum sic interpretatum: ⁊ in
multis ita ẽẽ codicib: cum sit una atq ea¬
dem intrib his uersib greca locutio: ut
si hoc recte dictum ẽ qđ legitur. ut laude¬
ris cum hereditate tua. possit recte dici
ut uideas inbonitate electoꝵ tuoꝵ. & leteriᷤ
inleticia gentis tuȩ: toto ipso sensu ita con¬
texto. uisita nos insalutari tuo. ut uideas
inbonitate electoꝵ tuoꝵ ut leteris inleticia
gentis tuȩ: & lauderis cum hereditate tua:¬
Scđm autem hoc qđ diximus uisita nos.
ut uideamus inbonitate electoꝵ tuoꝵꝰ &
letemur inleticia gentis tuȩ: consequenter
& hic dici debuit ut laudemur cum here¬
ditate tua Cui hereditati dictum ẽ. lauda¬
mini innomine sco euis Porro autem qm̃

Expanded text:
o mea, redime me» : et cui dicitur, «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine; dedisti laetitiam in cor meum» ; summo scilicet, vero, incommutabili et beatifico bono, quod ipse Deus est. «Ut lauderis cum haereditate tua.» Miror istum versum sic interpretatum in multis esse codicibus, cum sit una atque eadem in tribus his versibus graeca locutio, ut si hoc recte dictum est quod legitur, «Ut lauderis cum haereditate tua;» posset recte dici, «Ut videas in bonitate electorum tuorum, et laeteris in laetitia gentis tuae:» toto ipso sensu ita contexto, «Visita nos in salutari tuo, ut videas in bonitate electorum tuorum, ut laeteris in laetitia gentis tuae, us, «Visita nos, ut videamus in bonitate electorum tuorum, et laetemur in laetitia gentis tuae;» consequenter et hic dici debuit, «Ut laudemur cum haereditate tua:» cui haereditati dictum est, «Laudamini in nomine sancto ejus.» Porro autem quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
iudelicet imitando peccata: Quod si ita ẽ.
astruendum ẽ aliquo huiusmodi locutioniᷤ
exemplo: Q dcum inpresentia quererẽ: ñ
occurrit. ut cum illo se quisq peccasse. uel
cum illo se aliquid fecisse dicat: quẽ insimi¬
li facto etiam post multũ temporis fuerit

Expanded text:
Quod si ita est, astruendum est aliquo hujusmodi locutionis exemplo: quod cum in praesentia quaererem, non occurrit, ut cum illo se quisquam peccasse, vel cum illo se aliquid fecisse dicat, quem in simili facto etiam post multum temporis fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
ds iustificat idest iustos facit sanando eoᷤᷤ
abiniquitatib suis: sequitur oratio Nle¬
mento nr̃i domine inbeneplacito populi
tui: id÷ ut ineis simus in quib beneplaci¬
tum ẽ tibi: quia non momnib illis bene¬
placitum ẽ do Uisita nos insalitari tuo
pse enim saluator in quo peccata dimittũ¬
tur. & animȩ sanantur: ut possint custo¬
dire iudicium. & facere iusticiam: Suoscũ
beatos ẽẽ intelligerent qui hec locuntur:
hoc sibi consequent̃ orando petunt. Deisto
salutari alibi dicitur ut cognoscamꝰ int̾ra
uiam tuã: Etquasi quereremus inqua ter¬
ra: secutum ẽ in omnib gentib. Rursum
qͣsi quereremus quã uiam: secutum ẽ. salu¬
tare tuum: Deillo quippe dixit symeon
senex qm̃ uiderunt ocłi mei salutare tu¬
um: qui dese ipso dixit. ego sum uia. ue

Expanded text:
s justificat, id est, justos facit, sanando eos ab iniquitatibus suis, sequitur oratio, «Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui:» id est, ut in eis simus in quibus beneplacitum est tibi; quia non in omnibus illis beneplacitum est Deo. «Visita nos in salutari tuo.» Ipse est enim Salvator, in quo peccata dimittuntur, et animae sanantur, ut possint custodire judicium, et facere justitiam; quos cum beatos esse intelligerent qui haec loquuntur, hoc sibi consequenter orando petunt. De isto salutari alibi dicitur, «Ut cognoscamus in terra viam tuam:» et quasi quaereremus in qua terra, secutus est, «In omnibus gentibus;» rursum, quasi quaereremus quam viam, secutus est, «Salutare tuum» . De illo quippe dixit Simeon senex, «Quoniam viderunt oculi mei salutare tuum» ; qui de seipso dixit, «Ego sum via» .
Abbreviated transcription (Latin):
cio Tamen siꝓpriȩ dicatur. altquid int¬
eẽ non dubito: ut iudicium custodire di¬
catur qui recte iudicat: iusticiam u facere
qui recte agit. Nec absurde existimo intel¬
ligi. scđm illud quod dictum ẽ. quousq ui¬
sticia conuertatur inidiciumꝰ etiam hic
eos dictos beatos qui iudicium custodiunt
infide: iusticiam faciunt inoꝑe. Ueniet
enim tempus ut uidicium qđ mͦ custodit᷑
infide. etiam exerceatur inoꝑe: cum iusti
cia conuersa fuerit inuidicium: id÷ cum
acceperint iusti potestatem uidicandi eos

Expanded text:
cio: tamen si proprie dicantur, aliquid intcio: tamen si proprie dicantur, aliquid interesse non dubito, ut judicium custodire dicatur qui recte judicat, justitiam vero facere qui recte agit. Nec absurde existimo intelligi secundum illud quod dictum est, «Quousque justitia convertatur in judicium,» etiam hic eos dictos beatos qui judicium custodiunt in fide, justitiam faciunt in opere. Veniet enim tempus ut judicium quod modo custoditur in fide, etiam exetia convertetur in judicium, id est, cum acceperint justi potestatem judicandi eos
Abbreviated transcription (Latin):
inomini tempore: utiq ex quo incipiunt
& uiunt intempore. Quienun ꝑseuera¬
uerit usq infinem: hic saluus erit: Potest
aũ uid̃i eidẽ sententiȩ repeticio: ut hoc sit fa¬
cere iusticiam qđ ẽ custodire udicium. ut
etiam insuꝑiori uersu subaudiatur inom¬
ni tempore: sic̃ ĩposteriore subauditur. bea¬
ti & redditis que. subaudiuntur: ita di¬
cantur Beati qui custodiunt iudiciũ in
omni tempore. beati qui faciunt iusticiã
inomini tempore: S nͥ aliquid inter esset
inter iudicium & iusticiam: non inalio
psalmo diceretur. quo usq iusticia conuer¬
tatur inuidicium Amat quidem scrip¬
tura ista duo simul ponereꝰ sicut ẽ iusti¬
cia ⁊uidicium directio sedis eius. &
illud Freducet sicut lumen iusticiam tu¬
am. ce iudicium tuum sicut meridiem:
cum etillic eiusdẽ sententiȩ repeticio ui¬
deatur: Et fortasse ꝓpter uicinitatẽ signifi¬
cationis: etiã alterum ꝓaltero poni pot̃

Expanded text:
in omni tempore:» utique ex quo incipiunt in omni tempore:» utique ex quo incipiunt et vivunt in tempore. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Potest autem videri ejusdem sententiae repetitio, ut hoc sit facere justitiam, quod est custodire judicium: ut etiam in superiore versu subaudiatur, «in omni tempore;» sicut in posteriore subauditur, «beati;» et redditis quae subaudiuntur, ita dicatur, «Beati qui custodiunt judicium» in omni tempore, beati qui «faciunt justitiam in omni tempore.» Sed nisi aliquid interesset inter judicium et justitiam, non in alio psalmo diceretur, «Quousque justitia convertatur in judicium» . Amat quidem Scriptura, ista duo simul ponere: sicuti est, «Justitia et judicium directio sedis ejus» ; et illud, «Et educet sicut lumen justitiam tuam, et judicium tuum sicut meridiem» ; cum et illic ejusdem sententiae repetitio videatur. Et fortasse propter vicinitatem significationis etiam alterum pro altero poni potest,
Abbreviated transcription (Latin):
scõ eius. hoc sit psallite eiz Huic quippe se¬
mini: etiam ipse dominus dicit Luceant oꝑa¬
ur̃a bona corã hominib : ut uideant bona
facta ur̃a: & głificent patrem urm qͥ incelis
ceptor̃um oꝑa laudes sunt euis qui oꝑatur
insus: ait. Quis loquetur potentias domini:
Qm̃ hec ineffabiliter oꝑa eiuis quis auditaᷤᷤ
faciet omnes laudes eius. Id⁊ quis cum audie¬
rit faciet omnes laudes eius. quȩ sunt oꝑa
preceptorum eius. Quia inquantum fuint.
& si non omnia que audita sunt fiunt: il¬
le laudandus ẽ qui oꝑatur in nob̃ & uelle ⁊
oꝑari ꝓbona uoluntate Ideo eum posset di¬
cere omĩa mandata eius. ut omnia oꝑa
mandatorum eius : maluit dicere laudes
eius: quia ut dictum ẽ. in quantum fuint
ipse laudandus ẽ Quas tam̃ laudes qͥs nã
sufficit auditas facere: idẽ cum audite fue¬
rint facere om̃s. quis ẽ idoncus: Beati qͥ¬
custodiunt iudicium & faciunt iusticiã

Expanded text:
sancto ejus» ; hoc sit, «Psallite ei.» Huic quippe sesancto ejus» ; hoc sit, «Psallite ei.» Huic quippe semini etiam ipse Dominus dicit: «Luceant opera vestra coram hominibus, ut videant bona facta vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis aeceptorum opera laudes sunt ejus qui operatur in suis, ait, «Quis loquetur potentias Domini?» quoniam haec ineffabiliter operatur. Quis «auditas faciet omnes laudes ejus?» id est quis cum audierit, facit omnes laudes ejus? quae sunt opera praeceptorum ejus. Quia in quantum fiunt, etsi non omnia quae audita sunt fiunt, ille laudandus est, «qui operatur in nobis et velle et operari, pro bona voluntate» . Ideo cum posset dicere, Omnia mandata ejus, vel, omnia opera mandatorum ejus; maluit dicere, «laudes ejus:» quia, ut dictum est, in quantum fiunt, ipse laudandus est. Quas tamen laudes, quisnam sufficit auditas facere? id est, cum auditae fuerint, facere omnes quis est idoneus? 4. custodiunt judicium, et faciunt justitiam
Abbreviated transcription (Latin):
tas faciet omnes laudes eins: Subaudien¬
dum ẽ qđ supradictum ẽ. ut etiã ista sentẽ¬
tia ita sit plena. quis auditas faciet omnes
laudes eius: idẽ quis nã sufficiat auditas fa¬
cere omnes laudes eius: Auditas faciet dic̃:
idest faciet u audiantur. ostendens ita lo¬
quendas potentias dm̃ & laudes eius: ut
predicentur audientib. Sed qͥs potest õs:
An forte quia sequitur beati qui custodiũt
iudicium. & faciunt iusticiam in omĩ tem¬
pore. eas dicit laudes eius quȩ intelligunt᷑
oꝑa eius inpreceptis eius: Ds̃ est enĩ ait
abrahe. cantate ei & psallite ei: qđ intelle¬
nmus ita dictum. ac si diceret᷑ bona in eiꝰ
laude. & dicite. & facite: quib duob uerbi ᷤ
id÷ cantandi & psallendi. conuenire duos
c̃sequentes intelligimus u̾sus: ut qđ dictũ ẽ nar¬
rate oĩa mirabilia eius. hoc sit cantate eĩ
qđ uero dictum ẽ laudamini innomine

Expanded text:
tas faciet omnes laudes ejus?» Subaudientas faciet omnes laudes ejus?» Subaudiendum est quod supra dictum est, ut etiam ista sententia ita sit plena, Quis «auditas faciet omnes laudes ejus?» id est, quisnam sufficiat auditas facere omnes laudes ejus? «Auditas faciet,» dixit, id est faciet, ut audiantur; ostendens ita loquendas potentias Domini et laudes ejus, ut praedicentur audientibus. Sed quis potest omnes? An forte quia sequitur, «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore,» eas dixit laudes ejus, quae intelliguntur opera ejus in praeceptis ejus? «Deus est enim,» ait Abrahae, «Cantate ei, et psallite ei:» quod intelleximus ita dictum, ac si diceretur, Bona in ejus laudem et dicite, et facite. Quibus duobus verbis, id est, cantandi et psallendi, convenire duos consequentes versus, ut quod dictum est, «Narrate omnia mirabilia ejus;» hoc sit, «Cantate ei:» quod vero dictum est, «Laudamini in nomine
Abbreviated transcription (Latin):
inter pretari Proinde si illa miscdia hic
intelligitur qua nemosine deo beatus esse po¬
test: melius accipimus ineternum: Si autẽ
illa ẽ miscdia quȩ miseris exhibetur. ut uł
consolentur inmiseria. uł abilla etiam li¬
sccłia prebeatiu Nisi forte qͥs audeat dicere
etiam his qui dampnabuntur cũ diabolo
⁊ angłis eius aliqͣm miscdĩam di minime
defuturam: non qua exilla dampnatioẽ
liberentur. sed ut eis aliquatenus mitiget᷑
atq ita ęternã posse intelligi dĩ miscdiam
suꝑ illorum ȩternam miseriam: S tolera¬
biliorem quosdã excepturos dampnationẽ.
inquorundam comparatione legimus. Alicui
uͦ mitigari eam cui ẽ traditus penã. uł qui¬
busdã interuallis habere aliqͣm pausam
quis audacter dixerit: quandoqͥdẽ unam
stillam diues ille non meruit: S dehac tan¬
ta re diligentius ex õtio disserendum est
nunc qđ adistum psalmũ attinet: hactenꝰ
inquit loquetur potentias domini. audi¬

Expanded text:
interpretari. Proinde si illa misericordia hic intelligitur, qua nemo sine Deo beatus esse potest; melius accipimus «in aeternum:» si autem illa est misericordia quae miseris exhibetur, ut vel consolentur in miseria, vel ab illa etiam lisericordia praebeatur. Nisi forte quis audeat dicere, etiam his qui damnabuntur cum diabolo et angelis ejus, aliquam misericordiam Dei minime defuturam; non qua ex illa damnatione liberentur, sed ut eis aliquatenus mitigetur: atque ita aeternam posse intelligi Dei misericordiam super illorum aeternam miseriam. Sed tolerabiliorem quosdam excepturos damnationem in quorumdam comparatione legimus; alicujus vero mitigari eam cui est traditus poenam, vel quibusdam intervallis habere aliquam pausam, quis audacter dixerit, quandoquidem unam stillam dives ille non meruit Sed de hac tanta re diligentius ex otio disserendum est; nunc quod ad istum psalmum attinet, hactenusposcit, «Quis,» inquit, «loquetur potentias Domini, audi
Abbreviated transcription (Latin):
querendis possent negotiosissimis laborib oc¬
cupari: ut adhoc uacent unde bonũ ȩternum
possit ac quiri. Hoc ẽ ut custodiant iustifica¬
tiones eius: etlegem eius requirant. Demq
tendit satis cum dicit: sed non in omnib illis

Expanded text:
quaerendis possent negotiosissimis laboribus ocquaerendis possent negotiosissimis laboribus occupari, ut ad hoc vacent unde bonum aeternum possit acquiri, hoc est, «Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant.» DeniqPaulus satis ostendit, cum dicit, «Sed non in omnibus illis
Abbreviated transcription (Latin):
Et iam inuersu qui sequitur. Et pane cȩli sa¬
turauit eos. Manna quidẽ ñ nominauit: s
nulli obscurum ẽ qui illas litteras legit.
ritum fidei Sequitur enim & dicit. Qm̃
memorfuit uerbi scĩ sui: qđ locutus ẽ ad abra¬
ham puerum suum Eteduxit populũ suũ
inexultatione: & electos suos inleticia Qđ ait
popłm suum hoc repetiuit electos suos: ⁊ q
ait in exultatione hoc repetiuit inleticia:
Et dedit illis regiones gentium: & labores po¬
pulorum possederunt: Qđ sunt regiones gen¬
tium. hoc sunt labores popłorum: Et qđ dictũ:
ta ẽ continuo eã adaliud retulit ubi summũ
intelligendũ ẽ di seruos & electos filios ꝓmis¬
sionis. uerum & germanum semen abrahe. i¬
mitantes semen habrahe. ꝓpterea ista bona t̃¬
rena sumere adõ. ut ñ in eis luru diffluant si¬
ue ꝑuersa securitate torpescant: sed ideo habe¬
ant diuina miscađia hȩc omnia p̃parata. inqͥbꝰ

Expanded text:
. Jam in versu qui sequitur, «Et pane coeli sa. Jam in versu qui sequitur, «Et pane coeli saturavit eos,» manna quidem non nominavit, sed nulli obscurum est qui illas litteras legit. ritum fidei. Sequitur enim et dicit: «Quoniam memor fuit verbi sancti sui, quod habuit ad Abraham puerum suum. Et eduxit populum suum in exsultatione, et electos suos in laetitia.» Quod ait, «populum suum;» hoc repetivit, «electos suos:» et quod ait, «in exsultatione;» hoc repetivit, «in laetitia. Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt.» Quod sunt, «regiones gentium;» hoc sunt, «labores populorum:» et quod dictum est, ta est; continuo eam ad aliud retulit, ubi summum intelligendum est Dei servos et electos filios promissionis, verum et germanum semen Abrahae, imitantes fidem Abrahae, propterea ista bona terrena sumere a Deo, ut non in eis luxu diffluant, sive perversa securitate torpescant; sed ideo habeant divina misericordia haec omnia praeparata, in quibus
Abbreviated transcription (Latin):
se residuos ne redirent hebrei. & eorum reliqͥ¬
as magna facilitate contererent Tunc imple¬
tum ẽ qđ suꝑus cum dixisset & auxit po¬
pulum uehementer. mox addidit: & firma¬
uit eum suꝑ inimicos eius Hanc enim senten¬
tiam uno uersiculo ꝓpositam. ut explicaret
quomͦ idfactum sit adiunxit cȩtera quȩ in
hac clade narrauit. usq adistum locum ubi
ait letata ẽ egyptus inꝑfectione eoꝵ. quia in¬
cubuit timor eorum suꝑ eos uelut adsignãs
suꝑ inimicos eius Proinde iam dicit: que iter
agentib inheremo. beneficia diuina collata s̃:
Exxpandit nubem in protectionem eoꝵ. & ignẽ
ut luceret eis ꝑ noctem: Tam sint hec manife¬
Non coturnices ꝯcupierunt sed carnes. Quia uͦ
coturnix caro ẽ: & inisto psalmo non loquitur
do: sed defide electoꝵ qđẽ uerum semen abra¬
hȩ: ipsi intelligendi sunt petisse ut ueniret.
unde amaricantium murmura p̃merentur:¬

Expanded text:
se residuos ne redirent Hebraei, et eorum reliquse residuos ne redirent Hebraei, et eorum reliquias magna facilitate contererent. Tunc impletum est quod superius, cum dixisset, «Et auxit populum suum vehementer,» mox addidit, «Et firmavit eum super inimicos ejus.» Hanc enim sententiam uno versiculo propositam ut explicaret, quomodo id factum sit, adjunxit caetera quae in hac laude cladis narravit, usque ad istum locum, ubi ait, «laetata est Aegyptus in profectione eorum, quia incubuit timor eorum super eos;» velut assignans s.» 39. Proinde jam dicit quae iter agentibus in eremo beneficia divina collata sunt. «Expandit nubem in protectionem eorum, et ignem ut luceret eis per noctem.» Tam sunt haec manifeNon coturnicem concupiverunt, sed carnes. Quia vero et coturnix caro est, et in isto psalmo non loquitur lacitum Deo, sed de fide electorum, quod est verum semen Abrahae; ipsi intelligendi sunt petisse ut veniret unde amaricantium murmur opprimeretur
Abbreviated transcription (Latin):
egyptiorum iniquitate sic istorum infirma¬
tate. adid qđ opus erat illis factis figurandr̃
& prenuntiandum. diuine usus ẽ ds̃ Et
eduxit eos inargento & auro Et ista locutio
scripturarũ ẽ. Proeo quippe dictum ẽ in argñ¬
to etauro: ac si diceretur cum argento ⁊ auro
Et non erat intribubus eoꝵ infirmus: sed corꝑe
ñ animo Etiam hoc magnum dĩ beneficium
fuit: ut in illa necessitate migrandi. nullus
utiq hebieorum: suꝑ egyptios Non enĩ timor
eorum qͦ timebant hebrei: s quo timebantur.
Dicet aliqs. Quomͦ gͦ nolebant eos dimittere agy¬
ptii. Quomͦ tanquam reddituros dimiserunt:
Quomꝰ tanquam redituris & reddituris aurum
& argentum petentib comodauerunt: si le¬
tata ẽ egyptus in ꝑfectione eoꝵ: sed intelligñ¬
dum ẽ post illam ultimam egyptiorum mor¬
tem. & tantam stragem inmari rubro tam
magni ꝑsequentis exercitus. egyptios timuis¬

Expanded text:
Aegyptiorum iniquitate, sic istorum infirmiAegyptiorum iniquitate, sic istorum infirmitate, ad id quod opus erat illis factis figurandum et praenuntiandum divine usus est Deus. «Et eduxit eos in argento et auro.» Et ista locutio Scripturarum est. Pro eo quippe dictum est, «in argento et auro,» ac si diceretur, cum argento et auro. «Et non erat in tribubus» «eorum infirmus:» sed corpore, non animo. Etiam hoc magnum Dei beneficium fuit, ut in illa necessitate migrandi nullus eutique Hebraeorum super Aegyptios. Non enim «timor eorum,» quo timebant Hebraei, sed quo timebantur. Dicet aliquis: Quomodo ergo nolebant eos dimittere Aegyptii? quomodo tanquam redituros dimiserunt? quomodo tanquam redituris et reddituris aurum et argentum petentibus commodaverunt, si «laetata est Aegyptus in profectione eorum?» Sed intelligendum est, post illam ultimam Aegyptiorum mortem, et tantam stragem in mari Rubro tam magni persequentis exercitus, Aegyptios timuis
Abbreviated transcription (Latin):
dationis auctor &dictor cũ sit ꝑꝓpħam sps¬
sc̃sꝰ eadem utiq auctoritate qua ꝑtum egit
hominem qui illam scripsit hẏstoriam. ⁊com¬
memorat aliqͥd factum qđ ibi non legitur: &
hoc laudib di: qđ argento & auro ditatos ifra¬
helitas edurit exegypto. quia &ipsi tales erant
qui nondum posse nt contempnere laboꝵ suoꝵ
licet temporalẽ tam̃ debitam iustamq merce¬
dem Nec ineo qđ egyptios deceꝑunt a quibus
sibi ut commodarent᷑ aurum argentũq pe¬
tierunt. putandus ẽ ds̃ huiusmodi dolos eis
qui sursum corhabent uł ubere uel si fecent̃
approbare Magis enim ꝑilla dĩ uerba utiq
abillo qui cor eorum uidebat. & cupiditates
examinabat. ꝑmissi sunt facere ista qͣm uissi:
non tam̃ sine aliquo ꝓfectu animȩ carnalis:
qd & his fecerunt qui talia iure passi sunt.
t quãuis ꝑdolum abiniquis hominib: tam̃
qđ sibi recidi debuit abstulerunt Sic̃ enim

Expanded text:
dationis auctor et dictor cum sit per Pdationis auctor et dictor cum sit per Ps; eadem utique auctoritate qua per eum egit hominem qui illam scripsit historiam, et commemorat aliquid factum quod ibi non legitur, ethoc laudibus Dei, quod argento et auro ditatos Israelitas eduxit ex Aegypto; quia et ipsi tales erant, qui nondum possent contemnere laborum suorum licet temporalem, tamen debitam justamque mercedem: nec in eo quod Aegyptios deceperunt, a quibus sibi ut commodaretur aurum argentumque petiverunt, putandus est Deus hujusmodi dolos, eis qui sursum cor habent, vel jubere, vel, si fecerint, approbare. Magis enim per illa Dei verba, utique ab illo qui cor eorum videbat et cupiditates examinabat, permissi sunt facere ista, quam jussi: non tamen sine aliquo provectu animae carnalis, quod et his fecerunt qui talia jure passi sunt, et quamvis per dolum, ab iniquis hominibus tamen quod sibi reddi debuit, abstulerunt. Sicut autem
Abbreviated transcription (Latin):
terra conuersa ẽ: Pluiua uero in grandinem:
etiam tota potuit. Ignem comburentẽ int̾ra
ipsorumꝰ Sub auditur posuit. Et ꝑcussit ui¬
lignum finium eoꝵ Hoc ui grandinis & ful¬
minib factum ẽ unde &ignem dix̃ comburen¬
tem Dixit & uenit locusta & bruchus cuiꝰ
nonerat numerus Una plaga ẽ locuste & bru¬
chi: qm̃ altera ẽ parens. & altera fetus E teo¬
medit omne fenum interra eorum: & come¬
fructus est. sicut loqui scriptura consueuit: quę
fenum appellat. etiam segetes frugum. Sed ut
duo diceret: duob fortasse quȩ dixerat numero
uoluit consonare: idest locustȩ & brucho: Hoc
autem totum ꝑtinet adelocutionis uarictatem
imitias ũ laborum. ꝓpter primogenita pecoꝵ
dictum arbitror Que plage cum sint decem. nec
omnes commemoratȩ sunt. nec eodẽ ordine qͦ
ibi facte leguntiu Libera est enĩ laudatio: a
lege narrantis. & texentis hystoriam: Cuius lau¬

Expanded text:
terra conversa est, pluvia vero in grandinem terra conversa est, pluvia vero in grandinem etiam tota potuit. «Ignem comburentem in terra ipsorum:» subauditur, «posuit.» 24. «lignum finium eorum. Hoc vi grandinis et fulminibus factum est. Unde et ignem dixerunt comburentem. Dixit, et venit locusta et bruchus, cujus non erat numerus. Una plaga est locustae et bruchi; quoniam altera est parens, altera fetus. Et comedit omne fenum terrae efructus efenum appellat etiam segetes frugum, sed ut duo diceret, duobus fortasse quae dixerat, numero voluit consonare, id est, locustae et brucho. Hoc autem totum pertinet ad elocutionis varietatem Primitias vero laborum, propter primogenita pecorum, dictum arbitror. Quae plagae cum sint decem, nec omnes commemoratae sunt, nec eodem ordine quo ibi factae leguntur. Libera enim est laudatio a lege narrantis et texentis historiam. Cujus lau
Abbreviated transcription (Latin):
ti sumus scđ̃m aliquam rectam sententiam.
etiam illud exponere Hoc & interim occurrit.
ñ exacerbauerunt sermones eius. idẽ in moy¬
sen &aaron: quia eos etiam durissimos patien¬
tissime ꝑtulerunt: donec omnia que ds̃ in eis¬
facere disposuerat. exordine complerentur.
Conuertit aqͣs eorum insanguinem: & occidit
pisces eorum Dedit terram eorum ranas: in
penetrabilib regum ipsorum. Tanquã diceret.
terram eorum conuertit mranas. Tanta enĩ ra¬
narum fuerat multitudo. ut hoc. ñepyneps oaNñ¬
uenit ꝙ nomia &scinifes: inomnib finib eoꝵ.
Si queritur qͣndo dixerit: in uerbo eius erat. ante¬
quam fieret Et sine tempore ibierat. quo tempo¬
re fieret: quamquam & ꝑangłos. et ꝑseruos su¬
os moysen &aaron. etiam tunc quodãmodo
dixit ut fieret quando fuerat faciendõm Po
tio est illi ubi ait dedit terram eorum ranas¬
Quorum: nisi quoꝵ ibi non utiq inranas tota

Expanded text:
ti sumus secundum aliquam rectam sententiam ti sumus secundum aliquam rectam sententiam etiam illud exponere: et hoc interim occurrit, «Non exacerbaverunt sermones ejus,» id est, in Moyse et Aaron; quia eos etiam durissimos patientissime facere disposuerat complerentur. Convertit aquas eorum in sanguinem, et occidit pisces eorum. 396 Dedit terra eorum ranas in penetralibus regnum ipsorum:» tanquam diceret, Terram eorum convertit in ranas. Tanta enim ranarum fuerat multitudo, ut hoc per enit cynomyia et sciniphes in omnibus finibus eorum.» Si quaeritur quando dixerit, in verbo ejus erat antequam fieret; et sine tempore ibi erat, quo tempore fieret: quanquam et per Angelos, et per servos suos Moysen et Aaron, etiam tunc quodammodo dixit ut fieret, quando fuerat faciendum. 23. tio est illi ubi ait, «Dedit terram eorum ranas;» nisi quod ibi non utique in ranas tota
Abbreviated transcription (Latin):
que ineius laude commemorantur. cum can
quẽ elegit: sed nichil in eo querendum ẽ. qđ
ne u̾b facta s̃. uel uirga. ł manu extenta: ul fa¬
uilla incȩlũ missa: s qͥa illa ipsa quȩ facta s̃
ñerant alicuiꝰ significationis ĩ ania. sic̃ uba¬
q̃loquim̃: id̾o upsa dicta st̃ uerba: ñ uocum
& sonorum. sed signorum & ꝓdigiorũ. Posuit
uit Scriptum ẽ & hoc inter plagas quib egẏptii
pcussi sunt Qđ autẽ sequitur indiuersis co¬
dicib uarie legitur Alii namq hñt & exacer¬
bauerunt sermones eius: alii uero & non exacer¬
bauerunt sermones eusꝰ sed qđ pruis diri in
plurib inuenimꝰ. Uͥ autẽ addita ẽ negatiua par¬
ticula uix duos codices potuimus reperire: Sed
ne forte mendositas ꝓpt̾ sensũ faciliorẽ habun¬
dau̾it: qͥd enim facilius intelligitur quam id
qđ dictum ẽ ex acerbauerunt sermones eius:
ytiq contumatib contradictionib suis. cona¬

Expanded text:
quae in ejus laude commemorantur, cum cantquae in ejus laude commemorantur, cum cant«quem elegit;» sed nihil in eo quaerendum est, quod ne verbis facta sunt, vel virga, vel manu extenta, vel favilla in coelum missa. Sed quia illa ipsa quae facta sunt, non erant alicujus significationis inania, siculoquimur; ideo et ipsa dicta sunt verba, non vocum et sonorum, sed signorum et prodigiorum. «Posuit vit.» Scriptum est et hoc inter plagas quibus Aegyptii percussi sunt. Quod autem sequitur, in diversis codicibus varie legitur. Alii namque habent, «Et exacerbaverunt sermones ejus;» alii vero, «Et non exacerbaverunt sermones ejus:» sed quod prius dixi, in pluribus invenimus; ubi autem addita est negativa particula, vix duos codices potuimus reperire. Sed ne forte mendositas propter sensum faciliorem abundaverit; quid enim facilius intelligitur quam id quod dictum est, «Et exacerbaverunt sermones ejus,» utique contumacibus contradictionibus suis? cona
Abbreviated transcription (Latin):
qui nullius uł leuissimi peccati auctor creden¬
dus ẽ: Quis sapiens & intelliget hec᷑ Ham
ipsa ẽ illa mirabilis dĩ bonitas. qua bene utit᷑
etiam malis. uł angłis. uł hominib. Cum enĩ
ipsi uicio suo mali sint: ille de malo eoꝵ bene
facit. Non enim ante qͣm odissent popłm eio
boni erant: sedmaligni & impii: tales erant.
qui facile incolis suis felicib inuiderent. In eo
ergo qđ popłm suum multiplicauit: hoc be¬
neficio suo malos adinuidendum conuerut.
nuidia ẽ enim odium felicitatis aliene Sic
ergo conuertit cor eorum: ut ꝑinuidentiam
odissent popłm eius: et dolum facerent inser¬
uos eius Nonitaq cor illorum malum faci¬
endo. sed popło suo benefaciendo: cor illorũ.
sponte malum. conuertit adodium: Nor
enim rectum cor ꝑuertit: sed sponte ꝑuersũ
adodium popłi ubi eo malo bene uteretur.
conuertit: non illos malos faciendo: sed istis
bona quib mali facillime possint iniudere

Expanded text:
qui nullius vel levissimi peccati auctor credenqui nullius vel levissimi peccati auctor credendus est? Quis sapiens, et intelliget haec ? Nam ipsa est illa mirabilis Dei bonitas, qua bene utitur etiam malis, vel angelis, vel hominibus. Cum enim ipsi vitio suo mali sint, ille de malo eorum bene facit. Non enim antequam odissent populum ejus boni erant; sed maligni et impii tales erant, qui facile incolis suis felicibus inviderent. In eo ergo quod populum suum multiplicavit, hoc beneficio suo malos ad invidendum convertit. Invidia est enim odium felicitatis alienae. Sic ergo convertit cor eorum, ut per invidentiam odissent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus. Non itaque cor illorum malum faciendo, sed populo suo benefaciendo, cor illorum sponte malum convertit ad odium. Non enim rectum cor pervertit, sed sponte perversum ad odium populi, ubi eo malo bene uteretur, convertit; non illos malos faciendo, sed istis bona, quibus mali facillime possent invidere,
Abbreviated transcription (Latin):
suum uehementer: & firmauit eum suꝑ in¬
ꝓpositum ẽ: ut quem admodum factum sit
deinde narretur Non enm tunc firmatus ẽ
popłs dĩ suꝑ egyptios inimicos suos. quando
eoꝵ masculi fetus necabantur ut qͣndo infa¬
gendis laterib conterebantur: sed qͣndo ĩma¬
nu potenti ꝑsigna & portenta dñi di sui. me¬
tuendi & honorandi facti sunt: donec duri
regis contentio uinceretur. & mare rubrum
ꝑsecutorem cum exercitu eius obrueret. Qꝗ¬
gͦ breuiter positum ẽ firmauit popłm suũ
suꝑ inimicos euis: uelut quereremꝰ quomͦ
factum sit: incipit dicere donec etiam id nar¬
rando determinet. Et conuertit cor eorũ
ut odirent popłm eius: & dolum facerent in
seruos euis. Nunquid nam intelligendum
ẽ uł credendum: qđ ds̃ cor hominis ad faci¬
enda peccata conuertat: An peccatum ñẽ
ut paruum peccatum ẽ odisse populũ dĩ: &
dolũ fac̾e inseruos er᷑: Quis hoc dix̾it᷑ Nũqd
gͦ istoꝵ dam grauiũ peccatoꝵ auctor ẽ ds:

Expanded text:
ementer, et firmavit eum super inpropositum est, ut quemadmodum factum sit, deinde narretur. Non enim tunc firmatus est populus Dei super Aegyptios inimicos suos, quando eorum masculini fetus necabantur, vel quando in faciendis lateribus conterebantur; sed quando in manu potenti, per signa et portenta Domini Dei sui, metuendi et honorandi facti sunt, donec duri regis contentio vinceretur, et mare Rubrum persecutorem cum exercitu ejus obrueret. go breviter positum est, «Firmavit populum suum super inimicos ejus,» velut quaereremus quomodo factum sit; incipit dicere, donec etiam id narrando determinet. «Et convertit cor eorum, ut odirent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus.» Numquidnam intelligendum est, vel credendum quod Deus cor hominis ad facienda peccata convertat? an peccatum non est, vel parvum peccatum est, odisse populum Dei, et dolum facere in servos ejus? Quis hoc dixerit? Numquid ergo istorum tam gravium peccatorum auctor est Deus,
Abbreviated transcription (Latin):
nitatem. aliqui benignitatem: Sed quid est
uisita nos. ut uideamus inbonitate electorũ
tuorum. ud ÷ in ea bonitate quã prestas elec¬
tis tius: nͥut non remaneamus cȩci sicut illi
quib dictum ẽ nunc autem quia dicitis
iudemus peccatũ ur̃m manet Dominus
enim illuminat cȩcos. non meritis eoꝵ: s
inbonitate electorum suoꝵ: id÷ quã exhi¬
bet uł donat electis suis: sicut salus uultus
nobis. Uisita ergo nos insalutari tuo ad
uidendum id÷ ut uideamus inbonitate.
electorum tuorum: adletandum id÷ ut

Expanded text:
tatem. Sed quid est, «Visita nos, ut videamus in bonitate electorum tuorum,» id est, in ea bonitate quam praestas electis tuis; nisi ut non remaneamus caeci, sicut illi quibus dictum est: «Nunc autem dicitis, Quia videmus; peccatum vestrum manet» «Dominus» enim «illuminat caecos» , non meritis eorum, sed «in bonitate electorum suorum,» id est, quam exhibet vel donat electis suis: sicut «Salus vultus nobis» . «Visita» ergo «nos in salutari tuo, ad videndum,» id est ut videamus, «in bonitate elector
Abbreviated transcription (Latin):
tes uitȩ presentis & future Si temptationes
durȩ sunt in hoc scło: ioseph incarcere: iħm
incruce cogitate Si temporalium rerum¬
ꝓsperitas adiacet. non ꝓpter ipsam dõ. sed
ipsa utimini ꝓpt̃ dm̃ Nec eum existimeti ᷤ

Expanded text:
tes vitae praesentis et futurae . Si tentationes tes vitae praesentis et futurae . Si tentationes durae sunt in hoc saeculo, Joseph in carcere, Jesum in cruce cogitate. Si rerum temporalium prosperitas adjacet, non propter ipsam Deo, sed ipsa utimini propter Deum: nec eu