comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ laudes qͥd ẽ uana gła. Non qͥ sapien¬
tiã quer̃ & quando eam quer̃: quia ñ quere
ipsam. alioqͥn uiuerent scđm ipsam: s uolt
uerbis eiꝰ inflari. Et quantomagis inflant᷑:
tanto magis efficiuntꝰ extra ipsam. Iste aut̃
hoc ipsum poscens a duõ qd eũ uib&s sacere dt̃s
ut ipse in illo etiã qͥd imꝑat opetur: dẽ ẽ enĩ
qui opatur in nob. & uelle & oꝑari ꝓbonauo¬
liutdte: elamaui inquit in toto corde mes.
exaudi me dñẽ iustificationes tuas exquiram:
utiq ficiendas. non tantũ mͦ sciendas: ne simi¬
us fiam illi seruoduro. qui etiam si intelere¬
uel sic̃ ñnulli codices habent & gei & latina
elamaui te. saluum me fac. Quid est clama¬
ui te. nisi clamando inuocaui te Sed culi¬
aisse saluum me fac. qd adiun&: Et cuito¬
diam testimonia tua. Ne te seilic& infirmi¬
tate negem: salus quippe animȩ facit. ut fiat

Expanded text:
hominum laudem, quod est vana gloria. Non ergo sapienhominum laudem, quod est vana gloria. Non ergo sapientiam quaerunt et quando eam quaerunt; quia non quaerunt ipsam, alioquin viverent secundum ipsam: sed volunt verbis ejus inflari; et quanto magis inflantur, tanto magis efficiuntur extra ipsam. Iste autem hoc ipsum poscens a Domino, quod eum jubet facere Dominus, ut ipse in illo etiam quod imperat operetur; Deus est enim qui operatur in nobis et velle et operari, pro bona voluntate : «Clamavi,» inquit, «in toto corde meo; exaudi me, Domine: justificationes tuas exquiram:» utique faciendas, non tantummodo sciendas; ne similis fiat illi servo duro; qui etiamsi intellexevel, sicut nonnulli codices habent et graeci et latini, «Clamavi te; salvum me fac.» Quid est, «Clamavi te,» nisi, clamando invocavi te? Sed cum dixisset, «salvum me fac,» quid adjunxit? «Et custodiam testimonia tua:» ne te scilicet per infirmitatem negem. Salus quippe animae facit ut fiat
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃. querite & inuenictis: cũ rursꝰ dicat᷑. qͤrent
me mali ꝙ non inuenient : An aliud eos dñs
qͣm sapientiã querere uolebat: quando eos in¬
uenturos si quererent ꝓmittebat: In ea qͥppe
st̃ omĩa: quȩ ab eis qͥbeati eẽ cupiunt inqͥrenda
st̃. Ibi gͦ st̃: & iustificationes dei. Qua propt̃
restat ut intelligamꝰ non om̃s malos non inue¬
nire sapientiam si quesierint: s eosquim tan¬
tum sunt mali ut odirent eam. Sic eium &. dix̃.
querent me mali & ñ inuenient. Oderunt eũ
sapientiam. Idõ gͦ non inuenient: quia ooert.
Sed rursꝰ si oderunt quomꝰ quer̃.: nisi quia non
eam quer̃ apt̃ ipsam. s: ꝓpt̃ aliqͥd qͣd mali amaq̃
& ad hoc se faciliꝰ putant ꝑuenturos ꝑ ipsama
Multi sunt enĩ qui dicta sapientie studio¬
sissime inquirunt. eamq in doctrina. n in ui¬
ta uolunt habere: ut ñ ꝑmores qͥs iub& sapi¬
entia ꝑueniant ad dĩ lucem qͥd ẽ ipsa sapientu
s ꝑ sermones qͦs hab& sapientia ꝑueniant aso

Expanded text:
r, «Quaerite, et invenietis;» cum rursus dicatur, «Quaerent me mali, et non invenient?» An aliud eos Dominus quam sapientiam quaerere volebat, quando eos inventuros si quaererent promittebat? In ea quippe sunt omnia, quae ab eis qui beati esse cupiunt, inquirenda sunt. Ibi ergo sunt et justificationes Dei. Quapropter restat ut intelligamus, non omnes malos non invenire sapientiam, si quaesierint; sed eos qui in tantum sunt mali, ut oderint eam. Sic enim et dixit: «Quaerent me mali, et non invenient; oderunt enim sapientiam» . Ideo ergo non inveniunt, quia oderunt. Sed rursus si oderunt, quomodo quaerunt; nisi quia non eam quaerunt propter ipsam, sed propter aliquid quod mali amant, et ad hoc se facilius putant perventuros per ipsam? Multi enim sunt qui dicta sapientiae studiosissime inquirunt, eamque in doctrina, non in vita volunt habere; ut non per mores quos jubet sapientia, perveniant ad Dei lucem, quod est ipsa sapientia, sed per sermones quos habet sapientia, perveniant ad
Abbreviated transcription (Latin):
sitione & nomine: hoc uiterp̾tes nr̃i qude
dixer̃ intempesta nocte: plures im naua¬
te. non duobꝰ uerbis s uno: cui uoeibula
minatiuus c̃ immaturitas. Nonulli ĩ ns
duobꝰ uerbis sic̃ grȩcꝰ posuit in unnature¬
nific&. in qua hora. altera ꝑtineat ad cos¬
sionẽ nominis. Nichil sane interet adsid¬
tiam. utrũ qͥs dicat egisse se aliqͥd galien¬
tu: an in gallicantu. Ita nichil uiterssi
utrũ intẽpesta nocte. an uͦ in intẽpesta naq̃
id est in nocte intẽpesta clamasse se dicere
Grȩcus tam̃. in nocte intẽpesta dix̃: qͦr dde
ual&. si dicatur. in unmaturitate: idest is
tp̃r nocturno & immaturo. Haetenꝰ de olheid¬
dei. & magno surgendi ad orationes affecio
on opatetur s. pueniat᷑ qͦd pꝰ gallicutũ¬

Expanded text:
sitione et nomine; hoc interpretes nostri quidam dixerunt, «intempesta nocte,» plures, «immaturitate,» non duobus verbis, sed uno, cujus vocabuli nominativus est immaturitas; nonnulli vero in duobus verbis, sicut graecus posuit, «in immaturisignificet in qua hora, altera pertineat ad compositionem nominis. Nihil sane interest ad sententiam, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu, an, in galli cantu: ita nihil interesset, utrum «intempesta,» an vero «in intempesta nocte,» id est, «in nocte intempesta» clamasse se diceret. Graecus tamen «in nocte intempesta» dixit, quod idem valet si dicatur, «in immaturitate,» id est, in tempore nocturno immaturo. Hactenus de obscuDei, et magno urgente orationis affectu, non exspectetur sed praeveniatur quod post galli
Abbreviated transcription (Latin):
atqm uenisoe plenitudo tpr̃is. id est ipsa
utiritas qͣndo xp̃c manifestaret᷑ in carne:
ae tune ȩccła tacuit. s p̃ueniens istã ma
adrahȩ benȩdicerent᷑ om̃s gentes. Ipse qͦd¬
ht᷑ dieit. P reuener̃ oculi mei ad matuti¬
un: ut meditarer eloquia tua. Ponamꝰ enĩ
matutinũ: qͣndo qͥ sedebant in umbra mor¬
as lurorta ẽ eis. Nonne in scĩs qͥ pͥus erant
in terra. ad hoc matutinum oculi ȩccłȩ pͣue
ner quia hoc futurum antea p̾uider᷑. ut
meditarent᷑ eloquia dei quȩ tc̾ erant in lege
a pħis & hec futura nuntiabant: Uocem

Expanded text:
nitudo temporis, id est, ipsa maturitas, quando Christus manifestaretur in carne ; nec tunc Ecclesia tacuit, sed praeveniens Istam matAbrahae benedicerentur omnes gentes .  dicit, «Praevenerunt oculi mei ad matutinum, ut meditarer eloquia tua.» Ponamus enim matutinum, quando qui sedebant in umbra mortis, lux orta est eis ; nonne in sanctis qui prius erant in terra, ad hoc matutinum oculi Ecclesiae praevenerunt, quia hoc futurum antea praeviderunt, ut meditarentur eloquia Dei, quae tunc erant, et in Lege ac Prophetis haec futura nuntiabant? 6. «v
Abbreviated transcription (Latin):
exquirit: Non enĩ ẽ consequens ut qͥ exquirti
inueniat: aut qͥ inuenit faciat. Non potest
nͥ inuenerit facere: & nͥ quesierit inuenire.
Sed magnam spem dñs iħic dedit: dicendo. que¬
rite ꝙ inuenietis. Rursꝰ aut̃ dicit sapientia.
Que qͥd est nͥ ipse : Querent me mali: & non
inuenient. Non gͦ malis s bonis dictũ ẽ qͤrite

Expanded text:
exquirit? Non enim est consequens ut qui exquirit, exquirit? Non enim est consequens ut qui exquirit, inveniat; aut qui invenit, faciat: non potest autem nisi invenerit, facere; et nisi quaesierit, invenire. Sed magnam spem Dominus Jesus dedit dicendo: «Quaerite, et invenietis.» Rursus autem dicit sapientia quae quid est, nisi ipse?, «Quaerent me mali, et non invenient.» Non ergo malis, sed bo
Abbreviated transcription (Latin):
qui fit ab orantibꝰ. si sonitu uocis¬
corporalis fiat. non intento in do¬
minum corde: quis dubit& i anit̃ fieri: Si
aut̃ fiat corde etiam silente corporis uoce: aliũ
quẽlib& hominem potest latere. ñ dm̃. Siue
gͦ cum uoce carnis quando id opus ẽ. sue cum
silentio: ad dm̃ cũ oramꝰ. corde clamandũ ẽ. Est
aitt̃ clamor cordis: magna cogitationis inten¬
tio. Qui cum ẽ in oratione. magnum expͥmit
desid̾antis & petentis affectũ: ut ñ desꝑ& effec¬
tum. Tunc porro toto corde clamat᷑: quando ali¬
unde ñ cogitatꝰ. Tales orationes rare st̃ multis.
suã cõmemorat orationẽ. qͥ cantat hc̃ psalmum:
dicens. Clamaui in toto corde meo: exaudi me
dñe. Qui aut̃ rei suus clamor ꝓficiat: adiunx̃.
Iystificationes tuas exquiram. Ad hoc gͦ clama¬
uit in toto corde suo. & hoc sibi desidauit a do¬
mino exaudiente p̃stari: ut iustificationes eiꝰ
ex quirat. Proide ut faciamꝰ iubet᷑: ut ex qͥ¬
ramꝰ orat᷑. Quam longe ẽ adhuc a faciente qͥ

Expanded text:
qui fit ab orantibus, si sonitu corporalis vocis fiat, non intento in Deum corde; quis dubitet inaniter fieri? Si autem fiat corde, etiam silente corporis voce; alium quemlibet hominem potest latere, non Deum. Sive ergo cum voce carnis, quando id opus est, sive cum silentio, ad Deum, cum oramus, corde clamandum est. Est autem clamor cordis magna cogitationis intentio; quae cum est in oratione, magnum exprimit desiderantis et petentis affectum, ut non desperet effectum: Tunc porro in toto corde clamatur, quando aliunde non cogitatur. Tales orationes rarae sunt multis, suam commemorat orationem, qui cantat hunc psalmum, dicens: «Clamavi in toto corde meo; exaudi me, Domine.» Cui autem rei suus clamor proficiat, adjunxit: «Justificationes tuas exquiram.» Ad hoc ergo clamavit in toto corde suo, et hoc sibi desideravit a Domino exaudiente praestari, ut justificationes ejus exquirat. Proinde quod ut faciamus jubetur, ut exquiramus oratur. Quam longe est adhuc a faciente qui
Abbreviated transcription (Latin):
fitent᷑: ipsũ c̃cupiuit ȩccła uenturũ de
uisceribꝰ matͥs ipsũ c̃cupiscit ȩccła uen¬
turum ad aexteram patris. Subiungtor
aut̃ huic sententie. & lex tua meltaior
in hac fide cũ corde creditur ad iusticia
ore confessio fit ads ilutẽ: fremant geater
populi meditertur inania: occidat dttos
ro. dũ p̃dicat te. Uant anima mea & u¬
dabit te: & iudicia tua adiuuabt me. u¬
dicia qͥppe illa st̃. quȩ tempꝰ erat ut incipit

Expanded text:
fitentur, ipsum concupivit Ecclesia venturum de fitentur, ipsum concupivit Ecclesia venturum de visceribus matris, ipsum concupiscit Ecclesia venturum a dextera Patris. Subjungitur autem huic sententiae, «Et lex tua meditatio mea in hac fide, cum corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem ; fremant gentes, populi meditentur inania , occidatur certe caro dum praedicat te: «Vivet anima mea, et laudabit te, et judicia tua adjuvabunt me.» Judicia quippe i
Abbreviated transcription (Latin):
tibꝰ & ꝑsequentibꝰ cũ fuerit ꝓnunciator eloqͥ¬
uum me facere: quia mandata tua elegi. ut
non timerem. Nec solum ne cor meũ tener&.
s lingua etiã ꝓnuntiar& eloquia tua. man¬
cdata tua elegi: timoremq amore comp̃ssi.
Fiat gͦ manꝰ tua: ut saluũ me de manu fa¬
cias aliena. Sic aut̃ ds̃ saluos martyres fe¬
cit: cũ eos in anima ñ ꝑmisit occidi. Nam
scđm carnẽ uana salus hominis. P otest &
sic accipi fiat manꝰ tua. ut manꝰ dĩ ap̃e in¬
telligat᷑: iuxta illud ẏsaiȩ. Et brachium
dnĩ cui reuelatũ ẽ: Non enĩ erat uiugenitꝰ
factꝰ: cũ ꝑ eũ facta sint omĩa. Factꝰ eꝰ ex
semine dauid. ut eẽt iħc id est saluator: qͥ
iam erat creator. Sed cũ familiare sit scͥpt̾e
fiat manꝰ tua. & facta ẽ manꝰ dñi: nescio
utrũ possit hic sensꝰ in eis locis om̃ibꝰ obti¬
neri. Sane ubi audimꝰ qđ sequit᷑. concupi¬
ui salutare tuũ dñe: etiã nolentibꝰ om̃ibꝰ

Expanded text:
cum fuerit pronuntiator eloquvum me faciat; quia mandata tua elegi.» Ut non timerem, nec solum cor meum teneret, sed lingua etiam pronuntiaret eloquia tua; «mandata tua elegi,» timoremque amore compressi. Fiat ergo manus tua, ut salvum me de manu facias aliena. Sic autem Deus salvos martyres fecit, cum eos in anima non permisit occidi: nam secundum carnem vana salus hominis . Potest et sic accipi. «Fiat manus tua,» ut manus Dei Christus intelligatur; juxta illud Isaiae, «Et brachium Domini cui revelatum est» ? Non us, cum per eum facta sint omnia ; sed factus est ex semine David , ut esset Jesus, id est Salvator, qui jam erat Creator. Sed cum familiare sit Scripturae, «Fiat manus tua;» et, «Facta est manus Domini» : nescio utrum possit hic sensus in eis locis omnibus obtineri. Sane ubi audimus quod sequitur, «Concupivi salutare tuum, Domine;» etiam nolentibus omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
aitt̾ iste dolorem penitentiȩ p̾uaricationis
suę: exitꝰ aquarũ inquit descender̃ oculi
mei. quia ñ custodier̃ legẽ tuã: id est ipsi
oculi mei. Nam in quibꝰdam codicibꝰ & hoc
legitur: quia ñ custodiui legẽ tuã. Descende¬
runt gͦ exitꝰ aquarũ: id est effusiones lacri¬
marum. Et ea locutione de qua dicere po¬
tuit. montes descender̃ pedes mei. & si non
dicer& ꝑ montes uel in montes: ea locutione
dr̃ scalas descendit. & si ñ dicat᷑ ꝑ scalas: aut
piscinã descendit. & si ñ dicat᷑ in piscinam.
Et bene ait descenderunt: humiltate sci¬
lic& penitentiȩ.  scender̃ enuim: quando ꝑ
suꝑbiam contumacem erecti fuerant & elati.
Sur sum enim sibi esse uidebant᷑. quandoig¬
norantes dei iusticiam constituere uolebant
suam: in qua fatigati legis p̃uaricatione con¬
fusi. ab illa elatione descender̃ Elendo: ett ui¬
sticiam dĩ potiꝰ impetrarent petendo. Sunt
codices qui non habent descender. s transier᷑.

Expanded text:
tiae praevaricationis suae, «Exitus aquarum,» inquit, «descenderunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam:» id est, ipsi oculi mei. Nam in quibusdam codicibus et hoc legitur, «Quia non custodivi legem tuam. Descenderunt» ergo «exitus aquarum,» id est effusiones lacrymarum. Et ea locutione qua dicere potuit, Montes descenderunt pedes mei; etsi non diceret, per montes, vel, in montes: ea locutione dicitur, Scalas descendit, etsi non dicatur, per scalas; aut, Piscinam descendit, etsi non dicatur, in piscinam. Et bene ait, «descenderunt,» humilitate scilicet poenitendi. Ascenderunt enim, quando per superbiam contumacem erecti fuerant et elati. Sursum enim sibi esse videbantur, quando ignorantes Dei justitiam, constituere volebant suam : in qua fatigati et legis praevaricatione confusi, ab illa elatione descenderunt flendo, ut justitiam Dei potius impetrarent poenitendo. Sunt codices qui non habent «descenderunt,» sed «transierunt,»
Abbreviated transcription (Latin):
reuis psalmus: & ualde utilis¬
tum audiuimꝰ: & cantando
respondimꝰ. Non diu labo¬
rabitis in audiendo: nec in¬
fructuose laborabitis in ope¬
rando. Est enim sicut eius
ttulus prenotat canticũ gradiuum grȩce
iguficant. Intelligamꝰ gͦ tanquam ascen¬
ini. nec ascensiones pedibꝰ corporalibꝰ que¬
enꝰ: sed sicut in alio psalmo scriptũ ẽ ascen¬
iones in corde eiꝰ disposuit in conualle plo¬
rationis. in loco quẽ disposuit. Dix̃ ascensi¬
ones. U bi: Id est in corde. Unde: Acon¬
uale plorationis. Et iam quo ascendat᷑: tan¬
quã deficit sermo humanꝰ. nec explicari po¬
tst forte nec cogitari. Audistis mͦ cũ apł̃s
legeretur: qͦd oculus ñ uidit nec auris au¬
diuit. nec in cor hominis ascendit. In cor ho¬
minis ñ ascendit: cor hominis illuc ascendat.
Eigo qͥa oculus ñ uidit. nec auris audiuit nec
in eor hominis ascendit: qͦmͦ dici poss&. quo
ascendendũ ẽ: Idõ cũ dici ñ poss&e: ait. In

Expanded text:
revis Psalmus est, et valde utilistum audivimus, et cantando respondimus. Non diu laborabitis in audiendo, nec infructuose laborabitis in operando. Est enim, sicut ejus titulus praenotatur, «Canticum graduum.» Graece significant. Intelligamus ergo tanquam ascensuri: nec ascensiones pedibus corporalibus quaeramus, sed sicut in alio psalmo scriptum est, «Ascensiones in corde ejus disposuit, in convalle plorationis, in locum quem disposuit» . Dixit «ascensiones;» ubi? Id est, «in corde.» Unde? A «convalle plorationis.» Et jam quo ascendatur, tanquam deficit sermo humanus, nec explicari potest, forte nec cogitari. Audistis modo, cum Apostolus legeretur, «Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit» . «In cor hominis non ascendit;» cor hominis illuc ascendat. Ergo quia «oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit;» quomodo dici posset quo asce
Abbreviated transcription (Latin):
m& uuã. Intellectũ poset iste uinior: quẽ
Ain babers ñ suꝑ seniores intelliger&. S
Am poscit in tribulatione & necessitate:
intelligat qͣm sit contẽpnendũ qͦd ei posst̃
liferre ꝑsequentes in imici. a qͥbꝰ sedicit eẽ
Ontẽptũ. Idõ dix̃ & inuã: qͥa si eousq tri¬
Iatio necessitasq ꝑuenerit. ut ꝑ inimicoꝵ

Expanded text:
m.» Intellectum poscit iste junior; quem si non haberet; non super seniores intelligeret: sed eum poscit in tribulatione et necessitate, quo intelligat quam sit contemnendum quod ei possunt auferre persequentes inimici, a quibus se dicit esse contemptum. Ideo dixit, «et vivam:» quia si eo usque tribulatio necessitasque pervenerit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
dampnificare sunt moliti. ab illo st̃ insuꝑ ad¬
quisiti. Quisquis gͦ a uerbis dei ne in certa
um uborum dĩ potuisse surriꝑe: quãꝗ iam
dix̃. exultaui inquit suꝑ eloquia tua. quos
utiq non diceris. si odir& ea: tam̃ ad huc ad¬
dit. & dicit. Inusticiam odio habiui & ab ho¬
minatꝰ sum: legem aut̃ tuam dilexi. Nempe
a uerbis eiꝰ illa formido non fecit corũdem
u̾borum odium: s integram tenuit carita¬
tem. Neq enim lex dĩ ñ sunt uba & eloquia
dei : Absit gͦ ut timore ꝑeat amor: ubi ca¬
& amantur: sic pudica coniunx uirũ. &ti¬
m& ne ab illo deserat᷑. & amat ut fruatur.
Si gͦ & pat̃ homo. & coniunx homo. & time¬
ri & amari deb&: multomagis pat̾ nr̃ qͥ ẽ
in cęlis. & ille sponsus non carne p̃filiis ho¬
minum. s uirtute formosus. A quibꝰ enim
diligit᷑ lex dei: nisi a quibꝰ diligitꝰ ds̃: Et
qͥd hab&e bonis filuis triste lex patris. An

Expanded text:
damnificare moliti, ab illo sunt insuper acdamnificare moliti, ab illo sunt insuper acquisiti. Quisquis ergo a verbis Dei, ne in certaum verborum Dei potuisse subrepere: quamvis jam dixerit, «Exultavi super eloquia tua,» quod utique non diceret, si odisset ea; tamen adhuc addidit, et dicit: «Injustitiam odio habui, et abominatus sum; legem autem tuam dilexi.» Nempe a verbis ejus illa formido non fecit eorumdem verborum odium, sed integram tenuit charitatem. Neque enim lex Dei non sunt verba et eloquia Dei. Absit ergo ut timore pereat amor ubi ca amantur; sic pudica conjux virum et timet, ne ab illo deseratur, et amat, ut fruatur. Si ergo et pater homo, et conjux homo, et timeri et amari debet; multo magis Pater noster qui in coelis est , et ille sponsus, non carne prae filiis hominum, sed virtute formosus . A quibus enim diligitur lex Dei, nisi a quibus diligitur Deus? Et quid habet bonis filiis triste lex patris? An
Abbreviated transcription (Latin):
cui uectigal uectigal: cui timorem timorem:
cui honorem honorẽ. Nemini qͥcqͣm debeatis:
ani offender̃: qͦd debitum non readdider̃t:
In qͦ xp̃iani non st̃ terrenis regibꝰ obsecuti :
Ergo terreni reges: xp̃ianos gratis st̃ ꝑsecuti.
Sed qd subiecit attende. Et a uerbis tuis
formidauit cor meum. Habuer̃ qͥdẽ & illi
uerba minantia: expello: ꝓscribo: occido:
unguibꝰ torqueo: ignibꝰ torreo: bestiis subi¬
go: membra dilanio: s tua me potiꝰ uerba
terruer̃. Nolite timere eos qͥ corpꝰ occidunt.
& pꝰea ñ habent qͥd faciant: s eium timẽte
qͥ hab& potestatẽ & corpꝰ & animã ꝑdere in
gehennã. Ab his u̾bis tuis formidauit cor
sicut qͥ inuenit spolia multa. Per ea ui
cit: a quibꝰ formidauit. Uictis enĩ spolia
ut uasa eiꝰ diripiat: nͥ alligauerit pͥus fortẽ.
Sed spolia multa sunt inuenta. qͣndo patien¬
tiam mirati martyrũ. etiã qͥ ꝑsecuti st̃ credi¬
derunt: & qͥ regem nr̃m decrim̃to militũ ei

Expanded text:
ctigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem. Nemini quidquam debeatis, ani offenderunt? quod debitum non reddiderunt? in quo Christiani non sunt terrenis regibus obsecuti? Ergo terreni reges Christianos gratis persecuti sunt. Sed quod subjecit, attende: «Et a verbis tuis formidavit cor meum.» Habuerunt quidem et illi verba minacia, Expello, proscribo, occido, ungulis torqueo, ignibus torreo, bestiis subrigo, membra dilanio: sed tua me potius verba terruerunt, «Nolite timere eos qui corpus occidunt, et postea non habent quid faciant; sed eum timete qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam» . «Ab» his «verbis tuis formidavit cor sicut qui invenit spolia multa.» Per ea verba vicit, a quibus formidavit. Victis enim spolia ut vasa ejus diripiat, nisi prius alligaverit fortem» . Sed spolia multa inventa sunt, quando patientiam mirati martyrum, etiam qui persecuti sunt crediderunt; et qui regem nostrum detrimento militum ejus sunt
Abbreviated transcription (Latin):
utauntur: quando non ex oꝑibꝰ s e uocante
ran ẽ ei maior seruiq minori. S contẽp.
aaldicit hic minor. idõ factꝰ ẽ maior: quia
ianlia &s̃ contẽptibilia mundi elegit ds̃. &
ã qus ñ sunt tanqͣm sint. ut quȩ st̃ euacu¬

Expanded text:
luctabantur; quando «non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Major serviet minori» . Sed contemptum se dicit hic minor; ideo factus est major: quia ignobilia et contemptibilia mundi elegit Deus, et ea quae non sunt, tanquam sint
Abbreviated transcription (Latin):
ia ataxit unde facer&. Apuit os petendo:
miendo: pulsando: & sitiens attraxit sp̃m
paim. unde facer& qͦd ꝑ se ipsum ñ poterat.
ai simꝰ mali nouimꝰ bona data dare filiis no¬
ans. quantomagis patͣ nrͣ de cȩlo dat sp̃m bo¬
nauntur ut agant. Nam tantomagis effi¬
apit &e attraxit sp̃m: s adhuc ad patrẽ pul¬
sat & querit. Bibit: s quanto suauiꝰ sensit.
tanto ardentiꝰ adhuc sitit. Audi u̾ba sitientis.
cium diligentium nom̃ tuum: id est scđm
iudicum qd in eos fȩcisti. qui diligunt nom̃
tium: qm̃ ut diligerent. priꝰ dilexisti eos. Sic
ausa quereret᷑ quare nos diligere fecit. ad
alm eloquium tuum : & ñ dñetꝰ mei om̃is
iquitas. U bi qͥd aliud dicit: qͣm rectũ &
lbrum me fac scđm ꝓmissum tuum: Quan
nuit magis regnat in uno qͦq dĩ caritas: tan
damꝰ ei dominat᷑ iniquitas. Quid gͦ aliud

Expanded text:
attraxit unde faceret: aperuit os petendo, quaerendo, pulsando; et sitiens hausit Spiritum bonum, unde faceret, quod per seipsum non poterat, cum simus mali, novimus bona data dare filiis nostris; quanto magis Pater noster de coelo dat Spiritum boaguntur ut agant. Nam tanto magis effiaperuit, et attraxit spiritum; sed adhuc ad Patrem pulsat, et quaerit: bibit, sed quanto suavius sensit, tanto ardentius adhuc sitit. Audi verba sitientis: cium diligentium nomen tuum. Id est, secundum judicium quod in eos fecisti qui diligunt nomen tuum: quoniam, ut diligerent te, prius dilexisti eos . ausa quaereretur, quae nos diligere fecit; adjsecundam eloquium tuum, et non» «dominetur mei omnis iniquitas.» Ubi quid aliud dicit quam, Rectum et liberum me fac secundum promissum tuum? Quanto autem magis regnat in quocumque Dei charitas, tanto minus ei dominatur iniquitas. Quid ergo aliud
Abbreviated transcription (Latin):
tuam ñ sũ oblit᷑. Hoc loco legem dĩ nullã con¬
uenienti intelligimꝰ: nͥ qua i mobilit̃ fixũ
ẽ ut om̃is qͥ se exaltat humiliet᷑. & om̃is qͥ se
humiliat exaltet᷑. Suꝑbꝰ gͦ malis ut humi¬
liet᷑ inneccitur: humilis a malis ut exaltet᷑
me me. Suꝑior qͦdammͦ sententia repetita ẽ.
o erũ ait. uide. humilitatẽ meã hoc ẽ uidi¬

Expanded text:
tuam non sum oblitus.» Hoc loco nullam Dei legem contuam non sum oblitus.» Hoc loco nullam Dei legem convenientius intelligimus, nisi qua immobiliter fixum est ut omnis qui se exaltat, humilietur, et omnis qui se humiliat, exaltetur . Superbus ergo malis, ut humilietur, innectitur; humilis a malis, ut exaltetume me.» Superior quodammodo sententia repetita est. Quod enim ait, «Vide humilitatem meam;» hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
sognouisse: Quam de ipsis utiq testimoniis. Quc
sum ista tcestimonia. nisi quibꝰ testatꝰ ẽ as datii¬
rum se regnum suis filiis sempit̃num.: & hoc
in unigenito se daturũ esse testatꝰ ẽ de qͦ dic¬
tum ẽ. & regni eiꝰ non erit finis: Ipsa testimo¬
nia anũ in ęt̾num esse fundata: quia id qd p
ca ppmisit etͤnum ẽ. Nam ꝑserpsa testimonia
tene non erunt necessaria. quando resipsa ui¬
debitiur: ꝓpt̃ quã credenda nunc testimonia re¬
runt᷑. Et ideo bene intelligitꝰ dictum funda¬
nis non defuit ab initio generis humani. cuiꝰ
pmaitis abel sc̃s est immolatus & ipse. in testi¬
monium futuri sanguinis mediatoris ab ĩpio
frẽ fundendi : Nam & illud ab initio dictũ
est: erunt duo in carne una. Quod magnum
sacram̃tum apłs paulus exponens: ego inqͥt
corpore constitutꝰ a se alienam
incipit lectio. de qua nc̃ disputare suscepimꝰ.
ide humilitatẽ meam & eripe me: qͥa legẽ

Expanded text:
cognovisse quam de ipsis utique testimoniis. Quae cognovisse quam de ipsis utique testimoniis. Quae sunt ista testimonia, nisi quibus testatus est Deus daturum se regnum suis filiis sempiternum? Et quia hoc in Unigenito se daturum esse testatus est, de quo dictum est, «Et regni ejus non erit finis» ; ipsa testimonia dixit in aeternum esse fundata, quia id quod p promisit, aeternum est. Nam per se ipsa testimonia tunc non erunt necessaria, quando res ipsa videbitur, propter quam credendam nunc testimonia requiruntur. Et ideo bene intelligitur dictum, «fundarris non defuit ab initio generis humani, cujus primitiae Abel sanctus est, immolatus et ipse in testimonium futuri sanguinis Mediatoris ab impio fratre fundendi? Nam et illud ab initio dictum est, «Erunt duo in carne una» : quod magnum sacramentum apostolus Paulus exponens, «Ego,» inquit, corpore constitutus a se alienam incipit lectio, de qua nunc disputare suscepimus: «Vide humilitatem meam, et eripe me; quia legem
Abbreviated transcription (Latin):
dñi ueritas: quia & in iudicando subuenit.
atq ita ñ deest miscđia: & in miserando id
ex hib& qͦd ꝓmisit. ne ueritas desit. Erga õs
aictẽ & qͦs liberat & qͦs dampnat. om̃s uiȩ do¬
mini miscđia & ueritas: quia ubi non mise¬
retur. uindictȩ ueritas ex hibet᷑. Multos
qͥppe immeritos liberat: immeritum autem
de testimoniis tuis: quia in ęt̾num fundasti
aliqui initio: aliqui in initiis int̃pretati sunt.¬
S qͥ pluralit̾ hoc dicere maluerunt: grȩcam
locutionẽ secuti st̃. Latinȩ aut̃ linguȩ̨ illud
dr̃: quale ẽ apud nos cũ dicimꝰ. alias hoc fa¬
cio. Pluralem numerũ feminini generis dicere
uidemꝰ : s adũbiũ ẽ. & significat alio tp̃re.
Qͥd est gͦ ab initio cognoui: uel potiꝰ ut & nos
adli erbialit̃ id dicamꝰ inttio cognoui de testimo¬
nus tuis. quia in et̃num fundasti ea: T̃ estimo¬
nia dñi in ȩternum ab illo dicit fundatat &
boce se iuitio cognouisse testatur: nec aluinde

Expanded text:
Domini veritas: quia et in judicando subvenit, atque ita non deest misericordia; et in miserando id exhibet quod promisit, ne veritas desit. Erga omnes autem et quos liberat, et quos damnat, omnes viae Domini misericordia et veritas; quia ubi non miseretur, vindictae veritas exhibetur. Multos quippe immeritos liberat, immeritum autem «de testimoniis tuis, quia in aeternum fundasti aliqui t, graecam locutionem secuti sunt. Latinae autem linguae illud dicitur: quale est apud nos, cum dicimus, Alias hoc facio; pluralem numerum feminini generis dicere videmur, sed adverbium est, et significat Alio tempore. Quid est ergo, «Ad initio cognovi,» vel potius, ut et nos adverbialiter id dicamus, «Initio cognovi de testimoniis tuis, quia in aeternum fundasti ea?» Testimonia Domini in aeternum ab illo dicit esse fundata, et hoc se initio cognovisse testatur, nec aliunde
Abbreviated transcription (Latin):
ixerat superius qui octauus¬
cantat hunc psalmum exitus
aquarũ descender̾ oculi mei.
qm̃ non custodier̃ legẽ tuam.
ubi se multum fleuisse testatus est p̃ua¬
ricationẽ suam. Proinde uelut rationẽ
reddens. cur multum flere debuerit & su¬
um grauit̃ dolere peccatum: uistꝰ es in qͥt¬

Expanded text:
ixerat superius qui cantat hunc psalmum, «Exitus aquarum descenderunt oculi mei, quoniam non custodierunt legem tuam:» ubi se multum flevisse testatus est praevaricationem suam. Proinde, velut rationem reddens cur multum flere debuerit et suum graviter dolere peccatum, «Justus es,» inq
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃ bonũ malumue uidiciũ: s eo ipso iã bona
ẽ. qͥa iusticia ẽ. Sic gͦ hab& consuetudo lo¬
qͤndi. ut dicat᷑ & bonũ uidiciũ. & malum
iudiciũ: quẽ ad modũ hab& ut dicat᷑. & bonꝰ
usticia gͦ uirtꝰ ẽ animi magna. pͣcipueq
lauda bilis: de qua nc̃ non ẽ copiosiꝰ disputan¬
is necessitas. Iudicium uͦ qͣndo non nͥ in bono
ponit᷑. distinetio loquendi ratio huiꝰ uirtutis
ẽopatio. Qui enĩ bab&̃ iusticiam: recte ut¬
dicat unmo scđ̃m istã locittionẽ qͥ hab& ui

Expanded text:
r bonum malumve judicium; sed eo ipso jam bona est, quia justitia est. Sic ergo habet consuetudo loquendi, ut dicatur et bonum judicium, et malum judicium; quemadmodum habet, ut dicatur et bonus Justitia ergo virtus est animi magna praecipueque laudabilis, de qua nunc non est copiosius disputandi necessitas. Judicium vero, quando nonnisi in bono ponit distinctior loquendi ratio, hujus virtutis est operatio. Qui enim habet justitiam, recte judicat: imo secundum istam locutionem, qui hab
Abbreviated transcription (Latin):
tecum sit salus: Hoc te nempe distri
quia id qđ istt non egerunt ipse feciste ar
ẽ dei uistificationes ex quisisti. Quia enĩut
qͦd non accepisti: Nonne tu es qui pailas¬
pisti. Ipse te gͥ discernit ab eis: aquibꝰ ꝓti
longe ẽ salus. quia iustificationes di neo
uerba ista sunt: cuiꝰ membra sumꝰ. Uidtlis
inquam: & continuo subiecit. Miseratins
tue multȩ dñe. Etiam hoc gͦ qd exquirmꝰ
iustificationes tuas: ꝑtin& ad miserations¬

Expanded text:
tecum sit salus? Hoc te nempe discernit, quia id quod isti non egerunt, ipse fecisti, hoc est, Dei justificationes exquisisti. Quid autem habes quod non accepisti ? Nonne tu es qui paulo anpisti. Ipse te igitur discernit ab eis a quibus propterea longe est salus, quia justificationes Dei noverba ista sunt, cujus membra sumus. Vidit hoc, inquam, continuoque subjecit: «Miserationes tuae multae, Domine.» Etiam hoc ergo quod exquirimus justificationes tuas, pertin
Abbreviated transcription (Latin):
uificare ñ possit. Ad hoc enum dotale
te de magno paruulum facer& : ut tus
faciendã legem uires de tuo ñ babens
uuuficare ñ possꝙ. qͥa c̃clusit scͥpta oñ
sub peccato: ut ꝓmissio ex fide iħu xp̃
daretur credentibꝰ. Ita dñe: ita fac i

Expanded text:
vivificare non possit. Ad hoc enim data est, ut te de magno parvulum faceret, ut te ad faciendam legem vires de tuo non haberevivificare non posset, quia «conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniũ bonitatis & magnitudinis eiꝰ: &
ipse cursꝰ frequens usitat᷑q natͥẽ. qͦ teporũ
rapacitate soluitur. In rerum quarũcumq
generibꝰ quamius tẽporalibꝰ atq mortalibꝰ qͥ
certe consuetudine uiluer̃: sepiꝰ considator
adĩtat ꝑhiberi testimoniũ creatori. Qa aũt
barũ ẽ qͦd ñ sit mirabile: si unũ qͦdq ñ usu
sratione metiamur : Si uͦ tanqͣm sub uniꝰ
contẽplationis aspectu audeamꝰ cuncta contu¬
eri: nonne fit in nob̾ qͦd ait ꝓpħa. consid̾aui
oꝑa tua & expaui: Et tam̃ iste ñ ẽ ista rerũ
admiratione ꝑterritꝰ: s eam potiꝰ dix̃ esse
causam curea debuerit scrutari. qͥa mira
sunt. Cum eñ dixiss& mirabilia testimonia
tua. secittꝰ adiunx̃. ꝓpt̾ hoc scrutata ẽ ea
anima mea: quasi factꝰ sit ipsa ꝑuestigan di
difficultate curosior. Quanto enĩ queq res
abstrusiores hab& causas : tanto mirabilio¬
res. Si gͦ nob homo talis occurrat. qͥ ꝓpt̃

Expanded text:
testimonium bonitatis et magnitudinis ejus; et ipse cursus frequens usitatusque naturae, quo temporum rapacitas volvitur, in rerum quarumque generibus, quamvis temporalibus atque mortalibus, quae certe consuetudine viluerunt, si pius considerator advertat, perhibet testimonium Creatori. Quid autem horum est quod non sit mirabile, si unum quodque non usu, sed ratione metiamur? Si vero tanquam sub unius contemplationis aspectu velut audeamus cuncta contueri, nonne fit in nobis quod ait propheta: «Consideravi opera tua, et expavi» ? Et tamen iste non est ipsa rerum admiratione perterritus, sed eam potius dixit esse causam cur ea debuerit scrutari, quia mira sunt. Cum enim dixisset, «Mirabilia testimonia tua:» secutus adjunxit, «propter hoc scrutata est ea anima mea;» quasi factus sit ipse pervestigandi difficultate curiosior. Quanto enim quaeque res abstrusiores habet causas, tanto est mirabilior. 2. Si ergo nobis homo talis occurrat, qui propter
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ hominẽ ab eoꝵ scrutatione reuocare. ac
ñ potiꝰ ut sedulo id agat. & tantȩ rei oꝑam
quantũ potest impendat hortabimꝰ:.An for¬
te dĩ p̃cepta testimonia qͥdem bonitatis eiꝰ eẽ
fatebim᷑: s mirabilia eẽ negabimꝰ: Qa eñi
mirum: si bona unꝑat bonꝰ dñs: Immo uͦ
idipsum ẽ om̃ino mirandum. & cur ita sit ꝑ¬
scrutandum: qͦd cũ ds̃ bonꝰ bona p̃cepit. eis
tam̃ dederit bonã legem. qͥͦs eadem lex ui¬
uificare ñ poss&: nec ulla eẽt ex bona lege
iusticia. Si enĩ data eẽt lex quȩ poss&e ui¬

Expanded text:
bimus hominem ab eorum scrutatione revocare, ac non potius ut sedulo id agat, et tantae rei operam quantam potest impendat, hortabimur? An forte Dei praecepta testimonia quidem bonitatis ejus esse fatebimur, sed mirabilia esse negabimus? Quid enim mirum, si bona imperat bonus Dominus? Imo vero idipsum est omnino mirandum, et cur ita sit perscrutandum, quod cum Deus bonus bona praeceperit, eis tamen dederit bonam legem, quos eadem lex vivificare non posset, nec ulla esset ex bona lege justitia. «Si enim data e
Abbreviated transcription (Latin):
isipauer̃ legẽ tuã: nͥ p̃uaricationis iniqͥ¬
ã. eiꝰ integritatẽ ñ custodier̃: Oportebat
ir supbis & de lib̾tate sui arbitrii p̃sum̃ti
sie daretur: qua p̃uaricata. qͥcũq cõpunc
imiliarent᷑. ñ iã ꝑ legẽ. s ꝑ fidẽ ad sub¬
usintem currerent gr̃am. Dissipata gͦ
¶. tempꝰ fuit: ut ꝑ unigenttũ filium dei
nisdia matteret᷑. Lex enĩ subintrauit. ut

Expanded text:
gem tuam,» nisi, Praevaricationis iniquitate, ejus integritatem non custodierunt? Oportebat ergo ut superbis et de libertate sui arbitrii praesumentibus lex daretur, qua praevaricata quicumque compuncti humiliarentur, non jam per legem, sed per fidem ad subvenientem currerent gratiam. Dissipata ergo lege, tempus fuit ut per unigenitum Filium Dei misericordia mitteretur. Lex enim subintravit,
Abbreviated transcription (Latin):
diciũ uidicate: tam̃ hoc loco ita positũ ẽ iu¬
diciũ. tanqͣm si rectũ ñ fuerit. ñ debeat ui¬
diciũ nominari. Alio qͥn ñ sufficer& dicere
fȩci udiciũ: s diceret᷑. fęci rectum uidiciũ
stis grauiora legis: uidiciũ. & miscđiã. & fidẽ¬

Expanded text:
udicate» : tamen hoc loco ita positum est judicium, tanquam si rectum non fuerit, non debeat judicium nominari; alioquin non sufficeret dicere, «Feci judicium,» sed diceretur, Feci rectum judicium. istis graviora Legis; judicium, et misericordiam, et fide
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd p̃figurandũ moyses do miserante acii.¬
bente. exaltauit in hereino similttudinc s¬
pentis in ligno: ut similitudo carnis perct
erucifigenda p̃figuraret᷑ in xp̃o. Hanc iti¬
entes salutiferã crucem: omne calumniatĩ
carnis peccati. peccatũ ꝓ nob̾ fecit: ut nes
simꝰ iusticia dĩ in ipso. In huiꝰ gͥ eloquiul
iusticiȩ dĩ. defecisse dix̃ oculos suos anbet
& sitient̃ intuendo: dum memor infirmal¬

Expanded text:
d praefigurandum Moyses Deo miserante ac jubente exaltavit in eremo similitudinem serpentis in ligno , ut similitudo carnis peccati crucifigenda praefiguraretur in Christo. Hanc intuentes salutiferam crucem, omne calumniantium carnis peccati , peccatum pro nobis fecit, ut nos simus justitia Dei in ipso . In hujus igitur eloquium justitiae Dei defecisse dicit oculos suos, ardenter et sitienter intuendo, dum memor infirmit
Abbreviated transcription (Latin):
subduntꝰ occoni: donee psalmis u plui¬
tas t̃minet᷑. In generatione aiitus qin¬
celũ enĩ t̾rã c̃tuttu fidelis m̃tis aspierr
inuenit in ea generationes quȩ in eses
st̃: & ait. In generatione & generatonr
ueritas tua: siue om̃s generationes isti
uel habebit: siue duas quasdã genea¬
tiones intelligi uolens. unã scilic& algͥ¬
aut̃ numqͣm etiã istis generationibꝰ uertis
pans. Fundam̃tũ aut̃ aliud nemo poret
ponere pret̃ id qđ positũ ẽ: qđ ẽ apc̃ ihe¬
Neq enĩ & illiꝰ generationis ad legẽ ꝓpħas
tem generantis ancille fuisse. ñ lihere qul
mo factꝰ ẽ u ea. & ipse fundauit eã atiss
nosin ista matre factꝰ huipillimnꝰ: qmͣ qͥdͣ
quia in tali fundam̃to constabilita. ñ mnel

Expanded text:
subduntur octoni, donec psalmi hujus prolixitas terminetur. «In generationem et genelum ergo terram contuitu fidelis mentis aspiciens, invenit in ea generationes quae in coelo non sunt, et ait, «In generationem et generationem veritas tua:» sive omnes generationes ista vel habebit; sive duas quasdam generationes intelligi volens, unam scilicet aautem nunquam etiam istis generationibus veritas pans. Fundamentum autem aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est ChNeque enim et illius generationis ad Legem Prophettem generantis ancillae fuisse, non liberae, quae mo factus est in ea, et ipse fundanos in ista matre factus humillimus; quoniam qrmanet:» quia in tali fundamento constabilita, non incl
Abbreviated transcription (Latin):
stos magni psalmi
huiꝰ uersꝰ. considandos nc̃ suscepimꝰ atq tra-¬
ctandos. fȩci udicium & iusticiã: ne tradas
me nocentibꝰ me. Non mirum ẽ eũ fecisse ui¬
diciũ & iusticiam: qͥ suꝑiꝰ poposcerat. a timore
dĩ utiq casto configi clauis carnes suas. hoc ẽ
carnales c̃cupiscentias: quȩ solent. qͦ minꝰ re¬
ctum sit. nr̃m impedire iudicium. Quãuis
aut̃ siue rectum siue prauũ in nr̃i sermonis
usu uidiciũ nuncupet᷑: unde hominibꝰ in eu

Expanded text:
stos magni psalmi hujus versus considerandos nunc suscepimus atque tractandos: «Feci judicium et justitiam; ne tradas me nocentibus me.» Non mirum est eum fecisse judicium et justitiam, qui superius poposcerat a timore Dei, utique casto, configi clavis carnes suas, hoc est carnales concupiscentias, quae solent, quominus rectum sit, nostrum impedire judicium. Quamvis autem sive rectum, sive pravum, in nostri sermonis usu judicium nuncup
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ grãm ipsiꝰ. ꝑ redemptionẽ quȩ ẽ in xp̃o iħu.
Quos itaq dicit om̃s peccasse. nͥ uidȩos & grȩ¬
cos: de quibꝰ dixerat. ñ enĩ ẽ distinctio: Nam¬
& de his paulo ante: causati enuim sumꝰ inqͥt
uidȩos & grecos. oñs sub peccato esse. Ac ꝑ hoc
qͥcũq sine lege peccauer̾. illa scilic&̃ de qua ui¬
dei głabantur. sine lege ꝑibt̃: & qͥcũq in lege
peccauer̾. id est ipsi uidei. ꝑ legem uidicabunt᷑
Nec id̾o ñ ꝑibt̾: nisi credant in eum qͥ uenit
querere qͦd ꝑierat. Nonnulli quippe etiã ca¬
tholici tractatores. in his apłi uerbis alit̃ ꝗͣ
se res hab& parum attendendo sapuer̃: ut
dicerent illos ꝑire qui sine lege peccauer᷑. hos¬
aut̃ qui in lege peccauerunt uidicari tantũmͦ.
non ꝑire: tanqͣm ꝑ pęnas transitorias credant᷑
merito fundamͣti bene intelligit᷑ : de qͦ age¬
bat apłs ut hoc dicere. Suꝑiꝰ quippe dixerat.
Ut sapiens architectꝰ fundam̃tum posui:

Expanded text:
 gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu.» Quos itaque dicit omnes peccasse, nisi Judaeos et Graecos, de quibus dixerat, «Non enim est distinctio?» Nam de his et paulo ante: «Causati enim sumus,» inquit, «Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverunt,» illa scilicet de qua Judaei gloriabantur, «sine lege peribunt; et quicumque in lege peccaverunt,» id est ipsi Judaei, «per legem judicabuntur.» Nec ideo non peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici tractatores, in his Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum attendendo sapuerunt, ut dicerent illos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantum, et non perire; tanquam per poenas purgatorias credantur merito fundambat Apostolus, ut hoc diceret. Superius quippe dixerat, «Ut sapiens architectus fundamentum posui;
Abbreviated transcription (Latin):
habere potui codicum. nũ qͣm me legisse ad¬
uersantibꝰ: eũ sine controuersia qd grece
ante dyos. hoc latine adu̾sariꝰ appellatur.
Oraus taq ne tradatur a dño adusantib sibi:
qd orat nͥ qͦd oramꝰ cũ dicimꝰ ne nos inferas
in temptationẽ : Adu̾sari ẽ enũ de qͦ dicit
apfei ne forte teptauerit uos qͥ temptat.
& tradet dõ quẽ deserit. Cum quippe ille ñ
decipit. quẽ iste ñ deserit: in uoluntate
sua p̃stans decori hominis uirtuten. Ab
illo autẽ qͥ dixerat in habundantia sua. non
mouebor in ȩt̾num. auertit faciem suam :
g atimore dei casto crucifixas hab& carnes
suas & nulla carnali corruptꝰ illecebra facit
uidicium opusq iusticiȩ. orare deb& ne ad¬
u̾santibꝰ tradat᷑: id est ne tim̃do ꝑpeti ma¬
ca. ad facienda mala ꝑseqͤntibꝰ cedat. a qͦ
enuĩ accipit uictoriã concupiscentiȩ. ne uo¬

Expanded text:
habere potui codicum nusquam me legisse «adversantibus;» cum sine controversia quod graece ἀντίδικος, hoc latine adversarius appelletur. Orans itaque ne tradatur a Domino adversantibus sibi, quid orat, nisi quod oramus cum dicimus, «Ne nos inferas in tentationem» ? Adversarius est enim de quo dicit Apostolus, «Ne forte tentaverit vos qui tentat» . Ei tradit Deus quem deserit. Eum quippe ille non decipit, quem iste non deserit, in voluntate sua praestans decori hominis virtutem: ab illo autem qui dixerat in abundantia sua, «Non movebor in aeternum,» avertit faciem suas timore Dei casto crucifixas habet carnes suas, et nulla carnali corruptus illecebra facit judicium opusque justitiae, orare debet ne adversantibus tradatur, id est, ne timendo perpeti mala, ad facienda mala persequentibus cedat. A quo enim accipit victoriam, ne concupiscenti
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ u̾bum intelligamꝰ. qͦd factũ ẽ ad ꝓpħas. uel¬
tiorem ꝓpħicũ sermonẽ: cui benefacitis inten¬
dentes. uelut lucernȩ lucenti in
obscuro loco. Qđ itaq hic ait. lucerna pedibꝰ

Expanded text:
nisi verbum intelligamus quod factum est ad nisi verbum intelligamus quod factum est ad tiorem propheticum sermonem, cui benefacitis intendentes, velut lucernae in obscuro loco . Quod itaque hic ait, Lucerna pedibus
Abbreviated transcription (Latin):
bs suꝑ candelabrũ. ut luceat om̃ibꝰ qͥ in
Most. sic luceat lum̃ ur̃m coram homini
it seirent se tanqͣm lucernas de illo lumi¬
ie qͥͦd incõmutabilit̾ luc& accensos. Nulla
Auppe creatura qͣmiuis rationabilis & intel¬
litisalis a seipsa illuminat᷑: s participati¬
Nt semptt̾nȩ ueritatis accendit᷑. etiã si ali¬
Podies uocat᷑. ñ dies dñs. s quẽ fȩcit dñs
iluminamini. P ropt᷑ quã participatio¬
u in qͣͥntũ homo ẽ ipse mediator. lucerna
ipecalypsi nuncupat᷑. S singularis est
ista susceptio. De nullo enĩ scorum dici diuinitꝰ
potuit: aut dici ullomͦ fas ẽ uerbum caro fa¬
ctum ẽ : nͥ de uno mediatore dĩ & hominum.
Cum gͥ lum̃ dicat᷑. unigenctũ u̾bum ȩquale
ullus eorum homo sit u̾bum: & illud u̾bũ in
qͦ illuminati st̃. lucerna ñ sit: qͦd ẽ hoc u̾bum
qͦd ita lumen dr̃. ut lucerna sit. ait enĩ lucer¬
na pedibꝰ meis u̾bũ tuũ. & lum̃ semitis meis:

Expanded text:
super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt: sic luceat lumen vestrum coram hominibus» ; ut scirent se tanquam lucernas de illo lumine quod immutabiliter lucet, accensas. Nulla quippe creatura, quamvis rationalis et intellectualis, a seipsa illuminatur, sed participatione sempiternae veritatis accenditur: etiamsi aliquando dies vocatur, non dies Dominus, sed quem fecit Dominus; illuminamini . Propter quam participationem, in quamtum homo est et ipse Mediator, «lucerna» in Apocalypsi nuncupatur . Sed singularis est ista susceptio: de nullo enim sanctorum dici divinitus potuit, aut dici ullo modo fas est; «Verbum caro factum est» , nisi de uno Mediatore Dei et hominum . Cum igitur lumen dicatur unigenitum Verbum aequale ullus eorum homo sit Verbum, et illud Verbum a quo illuminati sunt lucerna non sit; quid est hoc verbum, quod ita lumen dicitur, ut lucerna sit ait enim, «Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis»,
Abbreviated transcription (Latin):
Cognita itaq dĩ grã que sola liberat a puara¬
tione. quȩ legis cognitione commtititur atis¬
do dic̃. Confige clauis a timore tuo carus
meas. Sic enĩ exp̃ssiꝰ int̾p̃tati st̃ qͥdam nt̃i
qđ grece uno u̾bo dici potuit. idest atholeu
hoc alii confige dicere uoluer̃. nec addide
clauis: atq tta dũ uolunt unũ u̾bũ graid
uno latino int̃p̃tando reddere. sententian
minꝰ explicauer̃: qm̃ in eo qͦd ẽ confige ũb
nat clauis: catholoson aut̃. sine clauis intell

Expanded text:
erat a praevaricatione, quae legis cognitione committitur, orando dicit: «Confige clavis a timore tuo carnes meas.» Sic enim expressius interpretati sunt quidam nostri, quod graece uno verbo dici potuit, id est, καθήλωσον. Hoc alii «confige» dicere voluerunt, nec addiderunt «clavis;» atque ita dum volunt uno verbo graeco unum latinum interpretando reddere, sententiam minus explicaverunt: quoniam in eo quod est «confige,» non sonant clavi; καθήλωσον autem sine clavis in
Abbreviated transcription (Latin):
apłs. cogctat ionibꝰ ait accusantibꝰ aut etiã ex¬
cusantibꝰ. Ubi autẽ felix ẽ: qͥ in cogitationibꝰ
miser ẽ : Aut qͦmͦ ibi miser non ẽ: qͥ ad nichi¬
lum redactus ẽ : M agna qͥppe ẽsterilitas.
miquitas. Merito dictũ ẽ. confundantꝰ iniqͥ
facientes uane. idest uanit̃: tanꝗͣ redacti ad

Expanded text:
Apostolus: «Cogitationibus,» ait, «accusantibus aut etiam defApostolus: «Cogitationibus,» ait, «accusantibus aut etiam defendentibus» . Ubi autem felix est qui in cogitatione miser est? aut quomodo ibi non miser est qui ad nihilum redactus est? Magna quippe est sterilitas, iniquitas. Merito dictum est: «Confundantur iniqui facientes vane» ; id est, inaniter, tanquam redacti ad
Abbreviated transcription (Latin):
Propt᷑ quã largiꝰ accipiendam clamat᷑ ad pa¬
si nͣ uis confundi ab expectatione tua. non
int̾mittas meditari iustificationes meas: sen¬
tiens istã meditationẽ plerũq animȩ lan-¬
guoribꝰ impediri. adiuua me inqͥt & saluus
ero: & meditabor in iustificationibꝰ tuis sẽꝑ
Sprȩiusti om̃s. uel qͦd de greco diligenti
uidetur ex p̃ssum. ad nichilum deduxi¬
sti om̃s discedentes a iustificationibꝰtuis.
quia iniusta cogitatio eorum. Iđo gͦ clamauit.
adiuua me & saluus ero. & medttabor in
restificationibꝰ tuis semꝑ: quia in nichilum
redigit dc̃ homines discedentes a uistificatio⁊¬
nibꝰ suis. Quare autẽ discedunt: Quia in¬
uista ẽ iquit cogitatio eorum. Ubi accedtt᷑:
ibi discedit᷑. Omĩa oꝑa uel bona uel mala.
a cogentione ꝓcedunt. In cogitationem qͥsq
inocens in cogitatione reus ẽ. Prept̃ qͥd sc̃p¬
tum est: cogitatio sca seruabit te. Et alibi le¬
git᷑: in cogitationibꝰ impii int̾rogatio erit. Et

Expanded text:
Propter quem largius accipiendum clamatur ad PaNon vis confundi ab exspectatione tua? non intermittas meditari justificationes meas: sentiens istam meditationem plerumque animae languoribus impediri, «Adjuva me,» inquit, «et salvus ero; et mediSprevish omnes;» vel, quod de graeco diligentius ressum, «Ad nihilum deduxisti omnes discendentes a justificationibus tuis; quia injusta cogitatio eorum.» Ideo ergo clamavit: «Adjuva me et salvus ero, et meditabor in justificationibus tuis semper;» quia in nihilum redigit Deus omnes discedentes a justificationibus suis. Quare autem discedunt? «Quia injusta est,» inquit, «cogitatio eorum.» Ibi acceditur, ibi disceditur. Omnia opera, vel mala, vel bona, a cogitatione procedunt: in cogitatione quisque innocens, in cogitatione reus est. Propter quod scriptum est: «Cogitatio sancta servabit te» : et alibi legitur: «In cogitationibus impii interrogatio erit» : et
Abbreviated transcription (Latin):
susceptor. m̃s. poscit magis magisq suscipi.
& ad illud ꝓptͣ qͦd tolerat᷑ tam multa mole¬
sta ꝑduci: ueriꝰ ibi se quam in istis huma¬
narum rerum somniis fidens esse uicturũ.
Sic enĩ de futuro dictũ ẽ ut uiuã: tanqͣm
in hoc corpore mortuo ñ uiuat᷑. Corpꝰ enim

Expanded text:
«Susceptor meus,» poscit magis magisque suscipi, «Susceptor meus,» poscit magis magisque suscipi, et ad illud propter quod tolerat tam multa molesta, perduci; verius ibi se, quam in istis humanarum rerum somniis fidens esse victurum. Sic enim de futuro dictum est, «et vivam,» tanquam in hoc corpore mortuo non vivatur. Corpus e