comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
horrorem suum. & imp&um suũ custodiuit in aet̃num: &emittã ignẽ intheman. & de¬
uorabit fundamenta murorum eius. Edom ipse ẽ qui& esaui obcoctionẽ rusȩ lentir: i ta
appellatus. cuiuredulio primo genita perdidit: hic alio nomine appellatur seĩr pilosus &
hispidus unde montes idumeorum uocantur montes seir & ab edom greco sermone idu¬
mea dicitur: iste ꝑsecutus ẽ ingladio fratremruũ filios uidelic& ia cob. dequib inbenede¬
tionib isaac quib benedicit primũ ia cob. & post ea esau plenius scriptũ est : ut odiũ fraqx
seruaretur in posteris. & genr idumea intantum ꝑ sequer& frĩ suor ut & egredientibus
dexgypto ne transitum quidem int̃roc̃ scãm conceder& : & non solũ ꝑ secutur ẽ ingladio frm̃¬
suũ seduio lauit miseri cordiã siue uuluam eius : uelut apertiur int̃ pretatus ẽ syminachus
uis cera propria ut obliui scer&ur ger manitas & obdurar& uiscera misericordiȩ fratrem¬

Expanded text:
um, et impetum suum custodivit in aeternum: et emittam ignem in Theman, et devorabit fundamenta murorum ejus. Edom ipse est qui et Esau, ob coctionem rufae lentis ita appellatus, cujus edulio primogenita perdidit: hic alio nomine appellatur Seir, pilosus et hispidus. Unde montes Idumaeorum vocantur montes Seir, et ab Edom Graeco sermone Idumaea dicitur. Iste persecutus est in gladio fratrem suum, filios videlicet Jacob, de quibus in benedictionibus Isaac, quibus benedicit primum Jacob, et postea Esau, plenius scriptum est: ut odium fratrum servaretur in posteris, et gens Idumaea intantum persequeretur fratres suos, ut egredientibus de Aegypto ne transitum quidem in terram sanctam concederet; et non solum in gladio suum; sed violavit misericordiam, sive vulvam ejus, vel ut apertius interpretatus est Symmachus, viscera propria: ut oblivisceretur germanitatis, et obduraret viscera misericordiae, fratrem
Abbreviated transcription (Latin):
Imestiã & quastã generationẽ peccita patrum sedñs̃ cõminatur in lego filus red diturũ
Non in equalitate iudicii ut alĩ peccent & alii puniantur : sed magnitudine clementiae.
dum semꝑ expectat pȩnitentiã: & quod in prima generatione delinquitur. Non prius cor¬
ripit. & emendat : nisi testia & quasta generatio uenerit. Tale quid & paulus apstł
loquitur adromanos: añ diuitias bonitatis eius & sustentationis & patientiae contemnis e
ignoras qñ benignitas dĩ ad penientiã te adducit. secđ duritiã aũ tuã &cor inpenitens the

Expanded text:
ertia et quarta generatione peccata patrum se Dominus comminatur in Lege filiis redditurum: non in aequalitate judicii, ut alii peccent, et alii puniantur, sed magnitudine clementiae, dum semper exspectat poenitentiam: et quod in prima generatione delinquitur, non prius corripit et emendat, nisi tertia et quarta generatio venerit. Tale quid et Paulus apostolus loquitur ad Romanos: An divitias bonitatis ejus et sustentationis et patientiae contemnis: ignorans quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit: Secundum duritiam autem tuam et cor impoenitens the
Abbreviated transcription (Latin):
hȩreseos suae repperire conatisunt &concidam tribũ ex uins charran : quod linguã
nr̃a in foramina uortitur : Non enĩ habent fenestras: perquas ad eos ueritatis lumen introeat :
sed foramina quaedam &occultos meatus. ꝑ quos noxia. & in munda ingrediant᷑ animantia :¬
& captiuus duc&ur aran populus excelsus atq sublimis quierectus ẽ in suꝑbiã : & sibi caelesga
repmitat : ut capiantur in salutẽ suam & iuxta hȩbraicũ ineyrenen. ubi uocatio ẽ traniferat᷑

Expanded text:
haereseos suae reperire conati sunt. Et concidam tribum ex viris Charram, quod lingua haereseos suae reperire conati sunt. Et concidam tribum ex viris Charram, quod lingua nostra in foramina vertitur. Non enim habent fenestras, per quas ad eos lumen veritatis introeat; sed foramina quaedam et occultos meatus, per quos noxia et immunda ingrediantur animantia. Et captivus ducetur Aram, populus excelsus atque sublimis, qui erectus est in superbiam, et sibi coelestia repromittit, ut 230 capiatur in salutem suam: et juxta Hebraicum in Cyrenen
Abbreviated transcription (Latin):
dicere ÷ eos frustra proposuis se uideamur:. Ader int̃prȩtatur eynpenia : quẽ nordecor̃
porsumur dicere. Eo qđ omnis sermo hȩr&icorũ concinus atq compositus. & habens
pul chritudinẽ. loquentiae saccularis facilius decipiat audientes. Vecter aũ da masci
quasi serae robustissimaeiatq firmissim ae. hi intellegunt᷑ : qui instructis̃. aste dia¬
lectica : & argumentir philosophorũ: uerbi gratia. Ostiũ uocat᷑ qui falsũ dogma con¬
nomius qui syllogismis & enemenatib: immo sophis matibus &pseudo menis atq soritis
quiemale abalus inuenta sunt. roborare conantur. Cumq contritifuerint. atq confracti
uectes damascr̃ disperd& &iã habitatores decampo ou. quod int̃pretat᷑ labor siue dolor
Om̃s enimher&ici labor nimio acdolore quaerendi ordinẽ  aliquẽ & consequentiam

Expanded text:
uaginta dicere, ne eos frustra proposuisse videamur: Ader interpretatur εὐπρεπεία, quem nos decorem uaginta dicere, ne eos frustra proposuisse videamur: Ader interpretatur εὐπρεπεία, quem nos decorem possumus dicere: eo quod omnis sermo haereticorum concinnus atque compositus, et habens pulchritudinem eloquentiae saecularis, facilius decipiat audientes. Vectes autem Damasci, quasi serae robustissimae atque firmissimae  Al. fortissimae, hi intelligantur, qui instructi sunt arte dialectica, et argumentis philosophorum. Verbi gratia: Ostium vocatur, qui falsum dogma connomius, qui syllogismis et enthymematibus, immo sophismatibus, et pseudomenis atque soritis, quae ab aliis male inventa sunt, roborare conantur. Cumque contriti fuerint atque confracti vectes Damasci, disperdet etiam habitatores de campo Ὦν, quod interpretatur labor, sive dolor. Omnes enim haeretici labore nimio ac dolore quaerendi ordinem aliquem, et consequentiam
Abbreviated transcription (Latin):
pregnãteᷤ s̃ animȩ cyedentiũ quae in principio fidei possunt dicere: atimore tuo¬
dñe concepimus & pasturiuimus & si non fuerint plaustris ac rotis ferreis atq denta¬
tis. De quib psalmista dicit. Eili hominum dentes eorum. arma. & sagitte. concisȩ
salutis tuae. suꝑ terram: simulq considera quod ꝑfectae aetatis uiros secare nonpos¬
sint : sed & eos qui ad huc in utero sunt. uel quisolidum cibum capere Nequeunt. & ad¬
huc lacde nutriuntur infantiae. Istȩ aũ pregnantes degalaad sunt. quod int̃ pretat᷑
trans latio: siue transmigratio testimoni: migrauer̃ enim deeclesia in hȩreseͥn &
testimonia dĩ quae prius acceperanT ad alienos terminos transtuler̃ : sed mitt& dñs ig¬
nem indomũ Mahel. quã ipsi uocant Mahel. idest uisionem dĩ ignẽ. quiligna in eis sti¬

Expanded text:
Praegnantes sunt animae credentium, quae in principio fidei possunt dicere: A timore tuoPraegnantes sunt animae credentium, quae in principio fidei possunt dicere: A timore tuoine, concepimus et parturivimus ; et si non fuerint plaustris ac rotis ferreis ac dentatis de quibus Psalmista dicit: Filii hominum dentes eorum arma et sagittae , concisae lutis tuae faciemus super terram. Simulque 229 considera quod perfectae aetatis viros secare non possint; sed eos qui adhuc in utero sunt, vel qui solidum cibum capere nequeunt, et adhuc lacte nutriuntur infantiae. Istae autem praegnantes de Galaad sunt, quod interpretatur translatio, sive transmigratio testimonii. Migraverunt enim de Ecclesia in haeresim, et testimonia Dei quae prius acceperant, ad alienos terminos transtulerunt. Sed mittet Dominus ignem in domum Azael, quam ipsi vocant AZAEL  , id est, visionem Dei: ignem qui ligna in eis sti
Abbreviated transcription (Latin):
abeo : Iuxta tropologiã uero hoc possumus dicere. Primũ peccatũ ẽ cogitas se quac mala s̃ ÷
secundũ cogitationibus ad quieuisse ꝑuersis. Testiũ quod mente decreueris opere com¬
plesse quastum post peccatũ nona gere pȩnitentiã & in suo sibi complacere delicto:
ces quosq decipiunt. & in morem damascenorũ. qui interp̃tantur sanguinẽ biben¬
tes eorum quos deceperint sanguinẽ bibunt: suꝑ huiuscemodi inquit peccatis dñs
Non ne dignumẽ ut eos plagis corripiam & auertam abeis faciem meã : Vt qui uen¬
tatẽ meorum dogmatũ Nonuident. Auersione uultus &tenebris obruant᷑: Contiiue¬
runt enim siue dissecuer̃ in plaustris ferreis pregnantes gala ad: Istȩ s̃ pregnan¬
tes dequib dñs in euingelio loquitur . Vȩ pregnantib. & nutrientio in illis diebus

Expanded text:
ab eo? Juxta tropologiam vero hoc possumus dicere: Primum peccatum est, cogitasse quae mala sunt. ab eo? Juxta tropologiam vero hoc possumus dicere: Primum peccatum est, cogitasse quae mala sunt. Secundum, cogitationibus acquievisse perversis. Tertium, quod mente decreveris, opere complesse. Quartum, post peccatum non agere poenitentiam, et in suo sibi complacere delicto. que simplices decipiunt, et in morem Damascenorum, qui interpretantur, sanguinem bibentes, eorum quos deceperint, sanguinem bibunt. Super hujuscemodi, inquit, peccatis Dominus: nonne dignum est, ut eos plagis corripiam, et avertam ab eis faciem meam? ut qui veritatem dogmatum meorum non vident, aversione vultus mei tenebris obruantur. Contriverunt enim, sive dissecuerunt in plaustris ferreis praegnantes Galaad. Istae sunt praegnantes, de quibus Dominus in Evangelio loquitur: Vae praegnantibus, et nutrientibus in illis diebus .
Abbreviated transcription (Latin):
hebraice dr̃ auex̃. & lxx. & theo dotio interp̃tati sunt OÑ symmachus & quinta edi¬
tio transtuler̃ iniquitatẽ aquila AΝΩΦΕΑΟΙΥC id est inutilem u tostender& uanu ido¬
phalasar. rex assyrius interfecto ras in rege damasci dequo &esaias loquitur Omnẽ
syriae populũ qui appellabat᷑ aram incẏrenen transtulerit: & obhanc causã esse inc̃
dictum tenentẽ sceptrũ dedomo uoluptatis. atq luxoriae : & subaudiat᷑ conterã. at que
disꝑdam. &populus syriae infines aegypti ultimos transfer&ur. Quodq in princi¬
pio dicitur. suꝑ trib scelerib damasci. & suꝑ quattuor ñ conuertã eum : & secđ LxX¬
hystoriam habere potest : si semel e& meũ populũ ꝑsecutus. aut secundo daybm ueniã.
Vunc uero cumtestio & quasto crudelis ex titerit ut captiuã multitudinẽ plaustris ferreis
terer& :Nonne eum debeo plagis corripere : Nonne uultũ clementiae meȩ: auersare

Expanded text:
heodotio interpretati sunt ὢν: Symmachus et quinta editio transtulerunt, iniquitatem: Aquila, ἀνωφελοῦς, id est, inutilem, ut ostenderet vana idophalasar rex Assyrius, interfecto Rasin rege Damasci, de quo et Isaias loquitur, omnem Syriae populum, qui appellabatur Aram, in Cyrenem transtulerit, et ob hanc causam esse nunc dictum . 228 Tenentem sceptrum de domo voluptatis, et tradisperdam, et populus Syriae in fines Aegypti ultimos transferetur. Quodque in principio dicitur: Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor, non Al. nonne historiam habere potest: Si semel meum esset populum persecutus, aut secundo, darem veniam: nunc vero cum tertio et quarto crudelis exstiterit, ut captivam multitudinem plaustris ferreis tereret: nonne debeo eum plagis corripere? nonne clementiae meae vultum aversare
Abbreviated transcription (Latin):
onfostitudine sua. &ñ indĩ misericordia : iuxta illud quod icriptumẽ. Perdã sapientiã sap̃¬
entiũ : &intellegentiã pradentiũ repbabo. Non quo periro poruit uera sipientia &uertos
intellegentat reꝓbari : sed quõ eorum pereit sapientia : qui apud se uidentur eo sapienten o
insu eruditione confidunt Robustur quoq si ue pugnator qui non saluabitanimã sue q̃lle
ẽ qui nequaquã a postoli possid& armaturã habens scutũ sed nonfidei : Accincebs lumbas
sed non in ueritate : indutus lorica. sed nonius uitiȩ : postans gladiũ sed nonsalutis: ħuius cenon
pugnator Non scĩficat proclium. Nec dñi potest bella bellaye : contra ueritatẽ dimicans pro
menditio talis pugnator non potest dicent: benedictor dñs dr̃ ms̃ quido c& manur meas iom¬

Expanded text:
cordia, juxta illud quod scriptum est: Perdam sapientiam sapientium, et intelligentiam prudentium reprobabo : non quo perire possit vera sapientia, et veritatis intelligentia reprobari; sed quo eorum pereat sapientia, qui apud se videntur esse sapientes, et in sua eruditione confidunt. Robustus quoque, sive pugnator, qui non salvabit animam suam, ille est qui nequaquam Apostoli possidet armaturam, habens scutum, sed non fidei: accinctus lumbos, sed non in veritate: indutus lorica, sed non justitiae: portans gladium, sed non salutis . Hujusmodi pugnator non sanctificat praelium, nec Domini potest bella bellare, contra veritatem dimicans pro mendacio. Talis pugnator non potest dicere: Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas
Abbreviated transcription (Latin):
& iuuenes eorum inter ficies gludio: Et paruulos elides : & pregnantes diuides: Dix̃¬
q arahel. quid enimsũ seruustuus canis. ut facim remistam magnã : &ait heliscur
Ostendit mihi dñste regem syriae fore Quodaũ sequitur in proph&asmittã ignem¬
orias & hieroboam iam in syriam mortuus erat: &ei in regnũ successerat filius suus be¬
nedid. a quo postet om̃s reges aram idest syriae &idama scibenadid uocabulũ por¬
seder̃. Vnde pulchre nondixit tamignem in ã ahel. sed in domum aaheli idest in do¬
mum eius regiam : cui benadad filius eo temporferat: & conterã inquit uectes damas¬
ci: & disꝑdam habitatorem de campo idoli. Omnẽ uidelic& syrorũ fostitud inẽ. quẽ ueliq

Expanded text:
et iuvenes eorum interficies gladio et parvulos eorum elides et praegnantes divides dixiet iuvenes eorum interficies gladio et parvulos eorum elides et praegnantes divides dixitque Azahel quid enim sum servus tuus canis ut faciam rem istam magnam et ait Heliseus ostendit mihi Dominus te regem Syriae fore qui cum recessisset ab HeOzia et Jeroboam, jam in Syria mortuus erat, et ei in regnum successerat filius suus Benadad, a quo omnes postea reges Aram, id est, Syriae et Damasci, Benadad vocabulum possederunt. Unde pulchre non dixit, mittam ignem in Azael, sed in domum Azael, id est, in domum ejus regiam, cui Benadad filius eo tempore praeerat. Et conteram, inquit, vectes Damasci, et disperdam habitatores de campo idoli. Omnem videlicet Sy
Abbreviated transcription (Latin):
cxrae niRΛΗΙΟΝ idest uocatum uiel nominitũ transtuler̃ propt̃ uerbi similitudinẽ.
quia cãre. & cirã &iam uocatio dicipotest : & nomen propriũ apellatiuũ intellexerunt:
De causis diuerse trans lationis. breuit̃ diximus. Nunc ad sensum eorũ quaedicta sont
transeamus. Primũ aduersum damaschum inqua regnabit aahel. dĩ sermo diri¬
gitur: quieo tempore quo amos ꝓph&abit grauiter urgebat isrł. id est decim tribus:
in tantum ut superaito achab rege isrł in ramoth galaad. omnem regionẽ quȩ appel¬
libatur galaad. & in hereditatem cesserit dimidiȩ tribui manasse. instar tribularum
frumentũ inareis triturantiũ iugulare. atq conterer&. Quod plenius heliscus ꝓp̃hã
in regũ uolumine loquitur: ubi scriptũ legimus: stetit cumeo conturbatur ẽ usque¬
ad suffusionẽ uultus flcuitq uirdĩ cui Mahelait. Qua se dũ mnẽ fla: At ille respondt¬
quia scio quae facturursir filus isrł mala. Ciuitates eorum munitas igne succendes:

Expanded text:
ητον, id est, vocatum, vel nominatum transtulerunt, propter verbi similitudinem, quia CARAE  , vocatio dici potest, et nomen proprium, appellativum intellexerunt. De causis diversae translationis breviter diximus: nunc ad sensum eorum quae dicta sunt transeamus. Primum adversum Damascum, in qua regnabat Azael, sermo Dei dirigitur, qui eo tempore quo Amos prophetabat, graviter urgebat Israel, id est, decem tribus: intantum ut, superato Achab rege Israel in Ramoth Galaad, omnem regionem quae appellabatur 227 Galaad, et in haereditatem cesserat dimidiae tribui Manasse, instar tribularum frumentum in areis triturantium jugularet atque contereret. Quod plenius Elisaeus propheta in Regum volumine loquitur, ubi scriptum legimus: Stetitque cum eo, et conturbatus ead suffusionem vultus flevitque vir Dei cui Azahel ait quare dominus meus flet at ille respondquia scio quae facturus sis filiis Israhel mala civitates eorum munitas igne succendes
Abbreviated transcription (Latin):
torum dici eẽ uastindos : Aliter cum dñs desion & hierłm despecula eccłe. quae suꝑ mon¬
tem sita latere non potest : & inqua uisio pacis ẽ. dederit ꝑ u&us: & nouum instrum̃tũ
& perdoctores ecclesisticos uocem suam & quasiclarabucina in sonuerit: IT unc omnia
specioa pastorum. id est doctrina hȩr&icorum quae pulchro uidebatur sermone con¬
positu ⁊ & cognitio circũ cisionis: hoc enĩ int̃pretatur chermel: perquã sibiuere circũ¬
cisionis scientiã pollicentur. :ugebit atq siecabitur: & populorũ milia : quae ꝓpt̃ sim¬
plicitatẽ uocantur greger subita ariditate marcescent. Haec dic̃ dnr̃: suꝑ tribus
scelerib damasci. & suꝑ quattuor non conuertã eũ : eo quod triturauerint in plaustiis

Expanded text:
torum dicit esse vastandos. Aliter: Cum Dominus de Sion et Jerusalem, de specula Ecclesiae, quae super montem sita latere non potest, et in qua visio pacis est, dederit per vetus et novum Instrumentum, et per doctores Ecclesiasticos vocem suam, et quasi clara buccina insonuerit, tunc 226 omnia speciosa pastorum, id est, doctrina haereticorum, quae pulchro videbatur sermone composita, et cognitio circumcisionis hoc enim interpretatur CHERMEL   per quam sibi verae circumcisionis scientiam pollicentur, lugebit atque siccabitur, et populorum millia, quae propter simplicitatem vocantur greges, subita ariditate marcescent. Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverint in plaustris
Abbreviated transcription (Latin):
non isrł. urbib: idest in b& hel. & indanx ubi erat aurci uituli : Nec in metropoli samaria :¬
& hiezrahel. sed inuera religione uersari. Quae illo tempore colebatur insion &chierłm
carmelit quiquor lĩ lu&is pascuir habundabat: Carmelus grece dicit᷑ & latine:
Hebraice aũ appellatur chermel: & sunt duo montes qui hoc uocantur nomine. Alt̃
in quo fuit nabalcarmelus maritus abigail: ad australẽ plagã : alter iuxta ꝑtholo¬
maidem quȩ priur uocabatur accho mari inminens. in quohelias proph&a flexis ge¬
nibus pluuiã: imp&rauit: si ergo dechermel. in quo habitauit nabal. magis pastorum
gregib. conuenit : quia ẽ iuxta solitudinem : sinaũ deillo quiuicinus ẽ litori: ad reges¬
& ad suꝑbiam ꝑtin& reguminł : quos in minente captiuitatẽ in star montiũ deser

Expanded text:
non in Israel urbibus, id est, in Bethel et Dan, ubi erant aurei vituli, nec in metropoli Samaria enon in Israel urbibus, id est, in Bethel et Dan, ubi erant aurei vituli, nec in metropoli Samaria et Jezrael, sed in vera religione versari, quae illo tempore colebatur in Sion et Jerusalem. Carmeli, qui quondam laetis pascuis abundabat. Carmelus Graece dicitur et Latine, Hebraice autem appellatur CHERMEL: et sunt duo montes, qui vocantur hoc nomine. Alter in quo fuit Nabal Carmelus, maritus Abigail ad Australem plagam. Alter juxta Ptolemaidem, quae prius vocabatur Acho, mari imminens, in quo Elias propheta flexis genibus pluvias impetravit . Si ergo de Chermel dicit, in quo habitavit Nabal, magis pastorum gregibus convenit, quia est juxta solitudinem . Sin autem de illo, qui vicinus est littori, ad reges et superbiam pertinet regum Israel, quos imminente captivitate, instar montium deser
Abbreviated transcription (Latin):
thethici. Oratores lisiam & hyperidem periden & demostenen gracchos. catones. tulli¬
os. &hortensios incaelũ laudib. ferunt: po&ȩ siepici sunt. homerum atq uirgiliũ :sylici
pendarum & flaccum crebo sermone concelebrant. Cur haec dicta s̃ ut scilic& ostendamus
&iama mos proph&am qui pastor depastorib. fuit & pastor non in locis cultis & arboribur
ac uineis consitis aut certe intersiluas. & prata uirentia : sed inlata hȩremi uastitate. inqua
uersatur leonũ feritas : & interfectio pecorum astis suae usum eẽ sermonib: : ut uocẽ
dnĩ terribilemutq metuendã rugitum leonum. & fremitum nominar& : Quersionẽ
desion rugiex : & dehierłm dabit uocem suam. Rugitus hebraice dr̃ iẽ sac : pulchreque:
desionrugi& & de hierłm dabit uocẽ suam ulbi erat templũ & dĩ religio ut docer& dm̃

Expanded text:
tetici. Oratores Lysiam et Hyperidem, Periclem et Demosthenem, Gracchos, Catones, Tullitetici. Oratores Lysiam et Hyperidem, Periclem et Demosthenem, Gracchos, Catones, Tullios, et Hortensios in coelum laudibus ferunt. Poetae, si epici sunt, Homerum atque Virgilium; si lyrici, Pindarum et 225 Flaccum crebro sermone concelebrant. Cur haec dicta sunt? ut scilicet ostendamus etiam Amos prophetam, qui pastor de pastoribus fuit, et pastor non in locis cultis et arboribus ac vineis consitis, aut certe inter silvas et prata virentia, sed in lata eremi vastitate, in qua versatur leonum feritas et interfectio pecorum, artis suae usum esse sermonibus, ut vocem Domini terribilem atque metuendam, rugitum leonum et fremitum nominaret. Eversionem de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Rugiet Hebraice dicitur JESAG  : Pulchreque de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam, ubi erat templum et Dei religio, ut doceret, Deum
Abbreviated transcription (Latin):
Et doxcitdnis̃ desson rugi& & dehierusalem dabit uocem suam & luxer̃ speciosa pas¬
torum : & exsiccatussẽ uertex carmeli. Lxx. & aitdñs desion effatus ẽ & de hierłm de¬
dit uocem : & fluxerum pascua pastorum. & are factus ẽ uertex carmeli. Naturale est
ut om̃s astifices suae astir loquantur exemplis : &unus quisq inquo studio nutriuit aeta¬
tem illius si militudinis ꝓferat. uerbi gratia : qui nauta ẽ & gubernator tristitiã suã cõparat
tempestiti : dimnũ naufragiũ uocat. inimicos suos uentos appellat contrarios : rursũ prospe¬
ritatem & laetitiã auram placidissimã ꝓ & secundos nominatuentos : tranquilla maria :¬
&ȩquora campissimilia. Eregione miles quicquid dixerit scutumgladium. loricã galeã
lanceam. arcum & sagittas mortem uulnus &uictoriam sonat . Inore philosophorũ semꝑ
socrates. & plato xenophon & theo frastus Zeno &aris toteles stoici uersantur. & pcripa¬

Expanded text:
nus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Et luxerunt speciosa pastorum, et exsiccatus est vertex Carmeli. LXX: Et ait: Dominus de Sion effatus est, et de Jerusalem dedit vocem suam, et luxerunt pascua pastorum, et arefactus est vertex Carmeli. Naturale est, ut omnes artifices suae artis loquantur exemplis, et unusquisque in quo studio trivit aetatem, illius similitudinem proferat: verbi gratia, qui nauta est et gubernator, tristitiam suam comparat tempestati; damnum, naufragium vocat; inimicos suos, ventos contrarios appellat. Rursum prosperitatem et laetitiam, auram placidissimam et secundos nominat ventos; tranquilla maria et aequora, campi similia. E regione miles quidquid dixerit, scutum, gladium, loricam, galeam, lanceam, arcum, sagittam, mortem, vulnus, et victoriam sonat. In ore philosophorum semper Socrates et Plato, Xenophon et Theophrastus, Zeno et Aristoteles, Stoici versantur et Peripa
Abbreviated transcription (Latin):
Quctimis eius & carnib te scĩficans putas. scito nontã scĩ ficarite ex hostusꝰ temꝑlo diruto
itbi ꝓdeẽ. non poter̃ quã contaminari omnia opera tua &cuncta quaeagis ex eo qđ neglegis
& tuã magis domũ quã met̃ extruere conatus es. Scm̃ quidem ẽ quiꝰd offest᷑ in altari sed non

Expanded text:
victimis ejus et carnibus te sanctificari putas: scito non tam sanctificari te ex hostiis quae, templo diruto, victimis ejus et carnibus te sanctificari putas: scito non tam sanctificari te ex hostiis quae, templo diruto, tibi prodesse non poterunt: quam contaminari omnia opera tua, et cuncta quae agis, ex eo quod negligis et tuam magis domum quam meam exstruere conatus es. Sanctum quidem est quod offertur in alta
Abbreviated transcription (Latin):
ne uidelic&: aut pulmentũ. aucuinũ autoleũ aut reliquos eibos umquid excontactu eorũ hec quitetigent
poluentur᷑ & responder̃ saerdates quorũ princepserat hiesus. filius iosedech unde & legẽ nouerant : &
Ixer. contactueius quiin mundurẽ omnia quȩ abeo contacta sint pollui: & respondit aggeus & dixit:
łsiperiorib tacens qđ scificatucaro c&eroscibos scĩ ficare ñ possit & desecunda tantũ modo questione
et monis sui texens occasionẽ : sic populus iste & sicgens istu ante faciẽ mecc̃ dic̃ dns̃. Qui inmundus ẽ in
inimo & morticinũ tetigerit : omne qđ tetigerit qđ obtulerit mihi inmundũ erit. Quodaũ dic̃ secđ litterã
hnus cemodiẽ : opopule quia altari tantũ extructo &deruta domamea hostias mihio ffers in altari.

Expanded text:
nem videlicet aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut reliquos cibos; numquid ex contactu eorum haec quae tetigerit nem videlicet aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut reliquos cibos; numquid ex contactu eorum haec quae tetigerit polluentur? Et responderunt sacerdotes, quorum princeps erat Jesus filius Josedec, unde et legem noverant 763, et dixerunt contactu ejus, qui immundus est, omnia quae ab eo contacta sunt pollui. Et respondit Aggaeus et dixit, de superioribus tacens, quod sanctificata caro caeteros cibos sanctificare non possit; et de secunda tantummodo quaestione sermonis sui texens occasionem: Sic populus iste, et sic gens ista ante faciem meam, dicit Dominus: Qui immundus est in anima, et morticinum tetigerit, omne quod tetigerit, et quod obtulerit mihi, immundum erit. Quod autem dicit secundum litteram, hujuscemodi est: O popule, qui altari tantum exstructo, et diruta domo mea, hostias mihi offers in altari, et
Abbreviated transcription (Latin):
aut quã lib& aliã coctionem aut uinũ autoleũ aut omne extrahȩc quo homo uesci potest. numquid pãnis
aut pulmentũ autuinũ autoleũ aut omniscibus tactu uestimenti sui. inquoaaro scã ligattiẽ sci ficari poerest
& respondentes sacerdoter dixer̃ : Non potest: hoç ẽ nihileorũ sc̃ificubit᷑ dequib quȩris sedita unũ qđ q
ꝑmanebi ut fuerat. Rursũ aliu questio ꝓponit sacerdotib. quo d scilicebene responderint ad superio sem̃
& quasi similitudo ꝓblematis coaptat᷑ in quia imperitus facile labi potuit. Da enĩ aliquẽ nercire legẽ &si car
respon dit descũficata carne nonsti ficari panẽ aut pulmentũ aut unũ uut oleũ aut ominẽ cibũ & in hocaeq¬
opradis quipollutus manimaẽ hoc ẽ qui contagione mortuiẽ in mundus effectus ex omnib his pa¬

Expanded text:
aut quamlibet aliam coctionem, aut vinum, aut oleum, aut omne extra haec quo homo vesci potest, numquid panis, aut quamlibet aliam coctionem, aut vinum, aut oleum, aut omne extra haec quo homo vesci potest, numquid panis, aut vinum, aut oleum, aut omnis cibus, tactu vestimenti in quo caro sancta ligata est, sanctificari potest? Et respondentes sacerdotes dixerunt: Non potest, hoc est, nihil eorum sanctificabitur de quibus quaeris; sed ita unumquodque permanebit ut fuerat. Rursum alia quaestio proponitur sacerdotibus: quod scilicet bene responderint ad superiorem, et quasi similitudo problematis coaptatur, in qua imperitus facile labi potuit. Da enim aliquem nescire legem, et sicut respondit de sanctificata carne non sanctificari panem, aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum, et in hoc aequr, et dicit: Si tetigerit is qui pollutus in anima est, hoc est, qui contagione mortui est immundus effectus, ex his omnibus, pa
Abbreviated transcription (Latin):
in contaminationẽ sui. Considerarehis p̃cipi sacerdotib ñ ingredi ad quẽ lib& mortuũ nisi ad eoscognatos
& ꝓpinquos de quib supra dictuinẽ. Sacerdos aũ magnur idẽ pontifex plus aliquid habebat aceterir sacerd otib
& nec pietas illũ nec affectur flectere poterat ut in mundus fier& in supra diccis nominib Ait enĩ seriptura :
& supominẽ animũ quae mortuaẽ ñ in gredi& suꝑ patresuo neq suꝑ matresua & ñ contaminabitͥ iScientt
ergo quid sttcaro sc̃ificata & in mundus in amma Vlid eamus ꝓph&a quid querat. si homoquicunq ñ hoc depontisi
cedr̃ aut desacerdote an deleuita sed qui lib& homo. ubiꝑ sona ñ ponitꝰ pan omnibas lic& carne tangere.
Situlerit inquid carnẽ scĩ ficatũ & ligauerit in sũ mitate uestimenti sui &ipsa sũ mitas uestim̃ti panẽ tecgeri

Expanded text:
in contaminationem sui . Considera his praecipi sacerdotibus non ingredi ad quemlibet mortuum, nisi ad eos cognatos in contaminationem sui . Considera his praecipi sacerdotibus non ingredi ad quemlibet mortuum, nisi ad eos cognatos et propinquos, de quibus supra dictum est. Sacerdos autem magnus, id est pontifex, plus aliquid habebat a caeteris sacerdotibus: et nec pietas illum, nec affectus flectere poterat, ut immundus fieret in supradictis nominibus. Ait enim Scriptura: Et super omnem animam quae mortua est non ingredietur: super patre suo, neque super matre sua, et non contaminabitur. Scientes ergo quid sit caro sanctificata, et immundus in anima, videamus propheta quid quaerat. Si homo quicumque, non hic de Pontifice dicitur, aut de sacerdote, aut de Levita; sed quilibet homo: ubi persona non ponitur, passim omnibus licet. carnem tangere. Si tulerit, inquit, carnem sanctificatam, et ligaverit in summitate vestimenti sui, et ipsa summitas vestimenti panem tetigerit,
Abbreviated transcription (Latin):
pulm̃tum aut uinũ autoleũ aut omnẽ cibũ nũ quid sci ficabit᷑ : Ante quã dequestione tractemus debenus
interim uxtulitterã nosse quid sit caro scificatt & quid sit in mundur in anima: hostia quue immolabat᷑ in al¬
tari carnes illius scẽ erant : & int̃ ipsas scĩ ficatus carner erat multa diuersitas Alias enĩ sacer dotes intẽ pli
aditas comedebant: Aliar propinqui eorũ dom. Alras hi quide sacerdotib uindebant᷑ eẽ maculati & alus
israhelne quinullã habebant in munditiã huiur diuersitatis plena ratio inleuitico dicit᷑ In munduraũ
leuitico scribit᷑. &ait dñs ad mo: sendicens dic sacerdo tib fibis aaron & dices adeor Inanim ab ñ contaminabin¬
tur ingente sua sed incognatir qͥ ad ꝓpmquant eis suꝑ matre & suꝑ patre & suꝑfilur & filiab suꝑ fratre &sꝑsoro¬

Expanded text:
pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum, numquid sanctificabitur? Antequam de quaestione tractemus, debemus pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum, numquid sanctificabitur? Antequam de quaestione tractemus, debemus interim juxta litteram nosse, quid sit caro sanctificata, et quid sit immundus in anima. Hostia quae immolabatur in altari carnes illius sanctae erant, et inter ipsas sanctificatas carnes erat multa diversitas. Alias enim sacerdotes in templi adytis comedebant: alias propinqui eorum domi: alias hi qui de sacerdotibus videbantur esse maculati: alias Israelitae qui nullam habebant immunditiam. Hujus diversitatis plena ratio in Levitico dicitur. Immundus autem Levitico scribitur: Et ait Dominus ad Moysen, dicens: Dic sacerdotibus filiis Aaron, et dices ad eos: In animabus non contaminabuntur in gente sua; sed in cognatis qui appropinquant eis, super matre, et super patre, et super filiis et filiabus, et super
Abbreviated transcription (Latin):
habentẽ in doetrina fidelẽ sermonẽ &ut poss consoluri indoctrina sana &xeorqui contradicunt arguert
silentiũ: h& plixiur posuuttã ex ueteri quã ex nouo testam̃to sacerdotum eẽ officiũ nouerimus scire legẽ di
arespondert ad q̃ fuerint int̃ rogati. Nec simplicitatẽ &ciborũ continentiã in magistro sufficere: nisi qđ ipsestẽ
possit& ilios erudire: certeq: responsuros puto hoc eorũ eẽ quise ab ad olescentiã p̃parant ad docendũ frequentã¬
uidiciodĩ & populorũ suffragio imsacerdotiũ simplicer elgi saltenis tud habeant ut postquã sicerdores fuera
ordinati discant legẽ dñi ut pos sint docere quod didicerint &augeant scientiã magis quac̃ opes & ñ erubes¬
cant alaicis distere quinouer̃ ea quȩ adofficiũ ꝑtineant sacerdotũ magirq nocter & dier in scriptura rum
Situlerit homo carnem scĩ ficatt̃ inora siue in sũmitate uestimenti sui & tetigerit desũ mitate eius panẽ aut

Expanded text:
trina sana, et eos qui contradicunt arguere. silentium. Haec prolixius posui, ut tam ex veteri, quam ex novo Testamento, sacerdotum esse officium noverimus, scire legem Dei, et respondere ad quae fuerint interrogati. Nec simplicitatem et ciborum continentiam in magistro sufficere: nisi quod ipse facit, possit et alios erudire. Certe quia responsuros puto: hoc eorum esse qui se ab adolescentia praeparant ad docendum, frequentDomini, et populorum suffragio in sacerdotium simplices eligi: saltem illud habeant, ut postquam sacerdotes fuerint ordinati, discant legem Dei, ut possint docere quod didicerint, et augeant scientiam magis quam opes, et non erubescant a laicis discere, qui noverint ea quae ad officium pertinent sacerdotum: magisque noctes et dies in Scripturarum Si tulerit homo carnem sanctificatam in ora, sive in summitate vestimenti sui, et tetigerit de summitate ejus p
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃ aggeus: sitetigerit inmundus in anima deominb: hir. c̃ tamin abit᷑ : & responder̃ sicerdotes & dixer̃ : contu¬
inabitur : &respondit aggeus &dicit : si populuriste & sicgens haec corã me dic̃ dnc̃ & sic omã opera manu¬
ĩ eorũ & quicũq ad propinquauerit ibi contamin abuN ꝓropt̃ munera eorũ matutinadolebunt a saciȩ malitiarũ
luit & hoqđ dicitꝰ ꝓpt̃ munera eorũ matutina dolebt̃ affaciȩ maliticr suan & oderator in portr arguenter. Nec in
heheo nec apud alios int̃prȩtes inuenit᷑: Notandũ aũ quod quastoloco. inuicefima & qua: ta die nonimenns ann.

Expanded text:
 Et responderunt sacerdotes, et dixerunt: contaminabitur. Et respondit Aggaeus, et dixit: Sic populus iste, et sic gens haec coram me, dicit Dominus, et sic omnia opera manuum eorum. Et quicumque appropinquaverit ibi, contaminabitur, propter munera eorum matutina, dolebunt a facie malitiarum pter munera eorum matutina, dolebunt a facie malitiarum suarum, et odoratis in portis arguentes, nec in Hebraeo, nec apud alios interpretes invenitur. Notandum quod in isto loco: In vicesima et quarta die mensis noni anno
Abbreviated transcription (Latin):
nes agni sed & coctio illã ꝑditio ẽ. habent & uinũ sed non deuinea sorech. & quã plantauit in hie¬
remia electũ & totũ uerã sed deuinea sodomorũ : habent &oleũ qđ dou&eris & nouȩ scripturae
testimonur uolent̃ ex primunt & quasi in refectionẽ deceptis & lassis mentib. pollicent᷑ sed detes¬

Expanded text:
nes agni, sed coctio illa perditio est. Habent et vinum, sed non de vinea Sorec, et quam plantavit Dominus in Jenes agni, sed coctio illa perditio est. Habent et vinum, sed non de vinea Sorec, et quam plantavit Dominus in Jeremia, electam et totam veram ; sed de vinea Sodomorum. Habent et oleum quod de veteris et novae Scripturae testimon
Abbreviated transcription (Latin):
uenar neruosq nonnorunt. sicutigit᷑ sũ mitus uestim̃ti dominici & leuis tactus ñ scĩficat nisi eũ quico¬
mederii carnes agni & sanguinẽ eius biberit: Sic econtrario inmundur inanima ꝑuersȩ quue que doe¬
trinae qđ eũ tetiger int inmundũ faciant necesse ẽ : habentenĩ in sacra mentis panẽ &uinũ & oleũ &om¬
nẽ cibũ. sed sacram̃ta eorũ quasi panis luctus om̃s quiea tetigerint. contamin ab unt᷑: Legunt & ipsi
scripturas & quasi descripturax testimoniis. conspargunt panẽ & tota nocte indibano coquunt
illui sed aiduescendũ datus fuerit comedentes ad in saniã ꝓuocat. habent & pulmentũ & coctionẽ conan¬
uer iuxta ꝑuersittt fsuȩ sensũ mystica queq descripturis texere & quasi coquere & condirecar¬

Expanded text:
venas 764, nervosque non norunt. Sicut igitur summitas vestimenti dominici, et levis tactus non sanctificat, nisi eum qui covenas 764, nervosque non norunt. Sicut igitur summitas vestimenti dominici, et levis tactus non sanctificat, nisi eum qui comederit carnes agni, et sanguinem ejus biberit: sic econtrario immundus in anima, perversae quaeque doctrinae, quodcumque tetigerint, immundum faciant necesse est. Habent enim in sacramentis panem, et vinum, et oleum, et omnem cibum; sed sacramenta eorum quasi panis luctus, omnes qui ea contigerint, contaminabuntur. Legunt et ipsi Scripturas, et quasi de Scripturarum testimoniis conspergunt panem, et tota nocte in clibano coquunt illum; sed cum ad vescendum datus fuerit, comedentes ad insaniam provocat. Habent pulmentum et coctionem, conantes juxta perversitatis suae sensum mystica quaeque de Scripturis texere, et quasi coquere, et condire car
Abbreviated transcription (Latin):
gogen. coclesiasticus uir quum mo¬
Lauit agnũ inmaculatũ & ainiculũ & indutus ẽ
apo sil tulerit decarmib. eiur & ligauerti insũ¬
mitate uestim̃ti &ipsa sũmitas tetigerit scriptu¬
rarũ panẽ quiẽ firmat corda credentiũ
ut coctionẽ a postolicas epistolas. quȩ quasi ueteris
legis carnes concidunt. &decoquunt. & condĩtas p̃bent aesui. aut uinũ qđ laetificat cor hominis aut
olcũ inquo exhi lȩratur facier au dentis. automnẽ cibis. lacquoalantur corinthii & holera quib. uescun¬
cis infirim &c&era his similia non stctim quasi sci ficati ea comedent quib euncta datt fuerint:
u onem̃ exeo quod dicuntur sed exeo qđ suncipiuntur : sci ficant audientes qs multi audito es s̃ nen fac¬
tores. Sed & obid puto haec unioersa quaedixi. ex tactu uestim̃ti. ud uescentes nequaquã scĩficato
deferri. quod iũ mittte rantũ pallii continguntur. & scĩ ficate carnis intrinsecus humosẽ sanguinẽ

Expanded text:
Ecclesiasticus vir qui immolavit agnum immaculatum et anniculum, et indutus est Christo, si tulerit de carnibus ejus, et ligaverit in summitate vestimenti sui, et ipsa summitas tetigerit Scripturarum panem, qui confirmat corda credentium; aut coctionem, apostolicas Epistolas, quae quasi veteris Legis carnes concidunt et decoquunt, et conditas praebent esui; aut vinum quod laetificat cor hominis; aut oleum, in quo exhilaratur facies audientis; aut omnem cibum: lac, quo aluntur Corinthii , et olera quibus vescuntur infirmi , et caetera his similia: non statim quasi sanctificata ea comedent quibuscumque data fuerint. Non enim ex eo quod dicuntur; sed ex eo quod suscipiuntur, sanctificant audientes: quia multi auditores legis sunt, et non factores. Sed et ob id puto haec universa quae dixi, ex tactu vestimenti ad vescentes nequaquam sanctificata deferri, quod summitate tantum pallii continguntur; et sanctificatae carnes intrinsecus, humorem, sanguinem,
Abbreviated transcription (Latin):
alt̃orobabel & hie sũ cũ quibus & in quib semꝑ erat dĩ : Semelenĩ dix imuseor. secđ diuersas intellegen¬
tas inꝑiona saluatoris accipi: sed populo quitimuerat a faciȩ dñ : qui quia populur erat. necdũ uene
sensor ego erouester adiutor: aedificate domũ mec̃ quȩ in uob destructtiẽ. me inmedio urĩ c̃stituto ne¬
no aedificationẽ urãm phibere poterit: & sureitauit dir spm̃ Eoro babel filii salathiel ducis iuda & spm̃
hesu fili iosedech sacerdotis magni. & spm̃ reliquorũ deomini populo: & ingressir & faciebancopus
indomodnĩ exercituũ dĩ sui: Indie uicesi ma & quasta mensis in sexto mense in anno secundo daru rogis:
eeratuĩ illi diuerse ant d ni omnipotentẽ. aut dñm sabuoth. aut dñmuis tutũ int̃p̃tant᷑: Suscitatur
aelisficit sectteniplu dns&in gres si foris eni fuerant: faciebant opera. quae digna erant penetrao. lib¬

Expanded text:
uibus et in quibus semper erat Dominus semel enim eos diximus secundum diversas intelligentias in persona Salvatoris accipi, sed ad populum qui timuerat a facie Domini. Quia populus erat, necdum ad sensus: Ego ero vester adjutor, aedificate domum meam, quae in vobis destructa est: me in medio vestri constituto, nemo aedificationem vestram prohibo: et ingressi sunt, et faciebant opus in domo, Domini exercituum Dei sui: in die vicesima quarta mensis, in sexto mense, in anno secundo Darii regisexercituum, illi diverse aut Dominum omnipotentem, aut Dominum sabaoth, aut Dominum virtutum interpretantur. Suscitatur  aedificare scit templum Dei. Et ingressi, foris enim fuerant, faciebant opera, quae digna erant penetralib
Abbreviated transcription (Latin):
so ut arcanadĩ & mulli ante reuelatic sacramenta cognoscerent : quidolura : oms gentes comatesesi
ed quas saliultor a postolos miserat dicens. Euntes docete om̃s gentes : & exmultis uocatis paucicdeta
Primitiuorũ ecelenã construxer̃. Vnde & apstł parus Salutatuos inquit quȩ ẽ inb abilone cdeta
& marcus filius is̃: & iohannes Senior inquit elacte dominȩ ac deinde filios memorat electȩ Cõmese
gentib quas quidẽ possumus & c̃trarias accipere fortitudiner ñ ualenter splendore dñi sustinore : Alenerũ
electa ÷ omniũ gentiũ & repl& ẽ gloria domus dnĩ quȩ ẽ eccle sicade uiuentis colũ a & firmañti
ueritatis: haet secđ IXX : C&erũ inhebrtiico meliũs & significantius hab& ut supra põnimus & nouebo
ooĩ grttes &ueni& desideratus cunctis gentib Vere enim postquã ille uenit impletaẽ gloriado murbũ¬

Expanded text:
lis antea revelata sacramenta cognoscerent. Quid plura? omnes gentes commotae sunt, ad quas Salvator apostolos miserat, dicens: Euntes, docete omnes gentes , et ex multis vocatis pauci electi, primitivorum Ecclesiam construxerunt. Unde et apostolus Petrus: Salutat vos, inquit, quae in Babylone est electa, et Marcus filius meus , et Joannes: Senior, inquit, electae dominae; ac deinde filios memorat electae. Commotis ergo gentibus, quas quidem possumus et contrarias accipere fortitudines, non valentes splendorem Domini sustinere, venerunt electa omnium gentium, et repleta est gloria domus Domini, quae est Ecclesia Dei viventis, columna et firmamentum veritatis. Haec secundum LXX. Caeterum in Hebraico melius et significantius habetur ut supra posuimus: Et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus. Vere enim postquam ille venit, impleta est gloria domu
Abbreviated transcription (Latin):
alebrante quirur suimanũ sun sermoni dñ p̃ parauerut : &dic̃ adeũ : Loquere ad torobabel decribiuiuda¬
aulesũsaderdotẽ magnũ quip nob̵ & homo fieri dignatur ẽ & fucerdos : & ad reliquias popul: Adẽpa¬
rtionẽ enĩ torius orb̵ paruapars fuit in principio credentiũ: Igitͥ quae locotur sit audiã fuit quondã
nibs domusdi: que nẽ ita desestaẽ. ut nec fuis se c̃redat᷑: ex quo quue fuerat dilectda factaẽ non dilecta & qͥ non

Expanded text:
celebrantem, qui rursum manum suam sermoni Domini praecelebrantem, qui rursum manum suam sermoni Domini praeet ad Jesum sacerdotem magnum, qui pro nobis et homo fieri dignatus est et Sacerdos, et ad reliquias populi: ad comparationem enim totius orbis, parva pars fuit in principio credentium. Igitur quae locutus sit audiamus. Fuit quondam in Israel domus Dei qui nunc ita deserta est, ut nec fuisse credatur; ex 756 quo quae fuerat dilecta, facta est non dilecta, et qui non
Abbreviated transcription (Latin):
ensis monte sũ iusas: cõmouicielũ &terrã & marerubrũ &desertũ ũt uob cũ ponerẽ testam̃ tũ : Nunc aũ
aliceor uob me ad huc semel celũ exterrã & maye &aridã cõmoturũ utillis cõmotis moueantꝰ omĩ gentes &
eiuant sarta łeas qaae electas dnĩ decunctis gentib: T̃uxta hebrarũ uero ueni& desideratus cunctis gentibus¬
boria quã prioris : & quia difficile iund& qđ polliceor & huimana infidelitas ad muora promira sẽꝑ hesi
s̃peratura sit domũ pristinc̃ nihilita facere ut pacẽ. Idciroo & hanc spondeo: dabo enĩ in lo coisto pacẽ dic̃
br̃exercittũ : Vt pax que superat omnẽ sensũ custodiat domũ meã : & sit in pace locus in s̃ hig̃ interim
ĩaꝑaqͥoas n fcoe. expontionis lmeas duxerimaithis ad sublimior intellegentiã &iã nob tecentibus
priden: lector uiscendat: F itergo sermo di adeo quioperari coeperant indomo dñi ommipotentis. Ix ime

Expanded text:
commovi coelum et terram, et mare Rubrum, et desertum, ut vobiscum ponerem Testamentum; nunc autem polliceor vobis me adhuc semel coelum et terram, et mare et aridam commoturum, ut illis commotis, moveantur omnes gentes, et veniant juxta LXX quae electa sunt Domini de cunctis gentibus; juxta Hebragloria quam prioris. Et quia difficile videtur quod polliceor, et humana infidelitas ad majora promissa semper hsupernatura sit domum pristinam, nihil ita facere, ut pacem, idcirco et hanc spondeo. Dabo enim in loco isto pacem, dicit Dominus exercituum: ut pax quae exsuperat omnem sensum, custodiat domum meam, et sit in pace locus meus. Has interim παραφραστικῶς expositionis lineas duxerim, ut ex his ad sublimiorem intelligentiam, etiam nobis tacentibus, prudens lector ascendat. Fit ergo sermo Dei ad eos qui operari coeperant in domo Domini omnipotentis, jam
Abbreviated transcription (Latin):
quiuꝑ funda mentũ xpĩ edificant senncie ꝑspicuũest. Aurũ argontũ lapides p̃tioror ut in auro sensis
occultusst ꝗnargento sermnodicens In lapide p̃tiosooperadĩ splendentia his metallis inlustrior fi etden
saluaatoris: quã quondã singoga fuerat his lapidib uiuis aedificat᷑ domus xpñ: & pareei preb&e actu
suꝑfluũ &uox coherens quippe qđ nec apud hebreos nec apud quẽ qu aliũ int̃prȩtẽ festur dimisia In Iuce¬
sima & guastac noni menas m anno secundo darii factum ẽ uerbũ dñi ud aggeũ ꝓphetã dicens haec diẽ oñ

Expanded text:
uper fundamentum Christi aedificant, sensisse perspicuum est, aurum, argentum, lapides pretiosos ; ut in auro sensus occultus sit, in argento sermo decens, in lapide pretioso, opera Deo placentia. His metallis illustrior fit Ecclesia Salvatoris, quam quondam synagoga fuerat; his lapidibus vivis aedificatur domus Christi, et pax ei praebetusuperfluum et vix cohaerens, quippe quod nec apud Hebraeos, nec apud alium quemquam interpretem fertur, omisimus. . In vicesima et quarta noni mensis, in anno sec
Abbreviated transcription (Latin):
abeo qui pollutus in anima est omnia polluent᷑. Et nunc ponite corda urã adiehac & sip an
quã poner&ur lapis suꝑ lapidem intemplo dnĩ cumaccederetis adaceruũ uigintimodiorum
& fierent decem Intrar&is ad torcular ut ex prim dr&is quinquaginte laguenas & siebant
percussiuos uento urente & aurugine & grandine omã opera manuumur̃ arum & ñ fut
inuob qui reuer ter&ur tidme dic̃ dnr̃. Ixx & nuno ponite supercordaurã adiehac
& supre ante quã poner&ur lapis suꝑ lapidem intem plodñi quieratis quan do mitte¬

Expanded text:
a quae obtulerint ibi, contaminata erunt. Et nunc ponite corda vestra a die hac et supra, antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini. Cum accederetis ad acervum viginti modiorum, et fierent decem: intraretis ad torcular, ut exprimeretis quinquaginta lagenas, et fiebantgrandine omnia opera manuum vestrarum, et non fuit in vobis qui reverteretur ad me, dicit Dominus. LXX: Et nunc ponite super corda vestra a die hac et supra, antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini, qui eratis quando mitte
Abbreviated transcription (Latin):
poteratis : & hȩo feci ꝑcutiens uos uento urente & corruptione aeris &emorientib frugibus

Expanded text:
poteratis. Et haec feci percutiens vos vento urente, et corruptione aeris, et emorientibus frugibus, poteratis. Et haec feci percutiens vos vento urente, et corruptione aeris, et emorientibus frugibus,
Abbreviated transcription (Latin):
pollutum ẽ : Tam̃ nunc te ostor o poprle
ut sensu ad p̃terita recerturis Considererque quae facta sint hoc ẽ ab hacdie uicesima &qpur¬
tu noni mensis anno secundo darii quic quid retro gestumẽ. mente c̃plec tere &ppt̃ que
qua nta susti nueris ut cũ de inceps tibi ꝓspera euenerint. scias quacausa euenerint Ergo
ante quã inciperes a edificaro templũ & lapidẽ suꝑ lapidõ poner cũ accederes adacerium
& putares uigint hubere temodior. Nonne uix mediã pastẽ colligero poterar siue iuxtale
Cum mitteres uiginti modios hordei inuas. quod uocatur cipse len & aestimares te quã quan
hor deũ mitteres iumentorũ cibum. uel deipsis uiginti modur eẽ securũ. Nonne postta reuersrad
uas uix decen modior repperisti i ad torcular quoq: cum accederetis & uidore tͥruuas & quingu¬
gintacam foras uob oculi pollicerent᷑. Nondico pastẽ mediã. sed uex uiginti amforas. ex primere

Expanded text:
pollutum est; tamen nunc te hortor, o popule, ut sensu ad praeterita revertaris, consideresque quae facta sint, hoc est, et ab hac die vicesima quarta noni mensis anno secundo Darii, quidquid retro gestum est mente complectere, et propter quae, quanta sustinueris, ut cum deinceps prospera tibi evenerint, scias qua causa evenerint. Ergo antequam inciperes aedificare templum, et lapidem super lapidem ponere, cum accederes ad acervum, et putares viginti te habere modios, nonne vix mediam partem colligere poteras? Sive juxta LXX: Cum mitteres viginti modios hordei in vas quod vocatur cypseles, et existimares te quamquam hordeum mitteres, jumentorum cibum, vel de ipsis viginti modiis esse securum, nonne postea reversus ad vas vix decem modios reperisti? Ad torcular quoque cum accederetis, et videretis uvas, et quinquaginta amphoras vobis oculi pollicerentur: non dico partem mediam, sed vix viginti amphoras exprimere