comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
impũ & indm̃ rebelles. ut ꝑlegem dã¬
pnent᷑ cuiꝰ auctoritatẽ contempnendã
putauerunt: sicut eñi om̃iũ malorũ
una. ẽ. causa in malo: ita & cunc̾torimi
bonorũ: Inistis gͦ omniũ similiũ argui¬
tur malorum. Hȩc adiudeorum con¬
fusionem ꝑtinent: qui sibi & parentibꝰ
suis testimoniũ ex lege ferebant. Et
om̃e os obstruat᷑ & subditꝰ fiat omnis
mundus dõ. Hoc dicit quia iudeis in
peccatis constrictis: om̃is mimdus sub¬
ditꝰ fiat dõ. Nulli eñ dubium ẽ quia
pagani obruti sunt. delictis & im¬
piet᷑atibꝰ. Ac ꝑ hoc totꝰ mundus dõ ꝓ¬
stratꝰ. ẽ. ut possit ad indulgentiam
ꝑuenire:. quia om̃is mnundus iudei
erant. & gentiles.: aquibꝰ segregati st̃
ñ.ẽ. om̃s grecos mortis. eẽ. reos. Quam¬
obrem om̃e os obstruatur ait. & sub¬
ditꝰ fiat om̃is mundus dõ. Dum om̃s
rei apꝓbati idigent imscãia dĩ: ta
iustificabitur ex oꝑibꝰ logis oñs caror
coram dõ. Non idõ minime iustificatos

Expanded text:
 legem damnentur, cujus auctoritatem comtemnendam putarunt. Sicut enim omnium malorum una est causa in malo, ita et cunctorum bonorum. In istis ergo omnium similium arguitur malum. Haec ad Judaeorum confusionem pertinent, qui sibi et parentibus suis testimonium ex lege ferebant. Ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo. Hoc dicit, quia Judaeis in peccatis constrictis; omnis mundus subditus fit Deo. Nulli enim dubium est, quia pagani obruti sunt delictis et impietatibus, ac per hoc totus mundus Deo prostratus est, ut possit ad indulgentiam pervenire; quia omnis mundus Judaei erant et gentiles, a quibus segregati sunt non est omnes Graecos reos esse mortis. Quamobrem: Omne os obstruatur, ait, et subditus fiat omnis mundus Deo; dum omnes rei probati indigent misericordia Dei, tam justificabitur ex operibus Legis omnis caro coram Deo. Non ideo minime justificatos
Abbreviated transcription (Latin):
in ꝓpħã dñi: uolentes occidẽ cũ. & seqͥ¬
tur. omnis autem popłs ñ ꝑmisit illos.
Ergo omnes dixit. sea malos & hos
om̃s s bonos. Neq eñ quia dicit. Om̃s
moratꝰ ꝓpħ̾a refere. In qua omnes ma¬
li se condiderunt semꝑ eñi duo po¬
płi sunt iuna plebehic. ẽ gͦ popłs
trici sem̃ pessimum. Per malam en̾i
uoluntatem dum fructꝰ malos faciuts
sc̃m pessimum sunt: & quia si uolueritł
posst̃ conuerti. uox ꝓba ͭ apłi in alia epła
dicentis. Eramꝰ & nos aliqñ natura fi¬
cunq lex loquit᷑ his qui in lege sunt
loquitur. Manifestum. ẽ. quia hos in¬
crepat lex qui & primũ ñ credide¬
runt duci suo moysi neq ꝓpħis pa¬
rentib suis. quos & ꝑsequentes occider̃.

Expanded text:
in prophetam Domini, volentes occidere eum. Et sequin prophetam Domini, volentes occidere eum. Et sequitur: Omnis autem populus non permisit . Illos ergo omnes dicit, 45 sed malos; et hos omnes, sed bonos. Neque enim quia dicit: Omnesmoratus propheta refert: In qua omnes mali se condiderunt. Semper enim duo populi sunt in una plebe. Hic est ergo populus trici, semen pessimum ! Per malam enim voluntatem, dum fructus malos faciunt, semen pessimum sunt. Et quia si voluerint, possunt converti, vox probat Apostoli in alia Epistola dicentis: Eramus et nos aliquando natura ficumque Lex loquitur, iis qui in loquitur. Manifestum est quia hos increpat lex qui et primum non crediderunt duci suo Moysi, neque prophetis parentibus suis, quos et persequentes occiderunt,
Abbreviated transcription (Latin):
derunt inpigre: adbonum segnes ad
paricidiũ ueloctiꝰ. Contriio & infe¬
licitas inuiis eorum. Qm̃ exercitati erãt ad
male faciendum. iter ipsorum uł gres¬
sum tribulationem & infelicitatem ꝓ¬
nuntiat. Et uiam pacis ñ cognoue¬
runt. Uia pacis leuis. c̃. & in turbata.
Omnis eñĩ uta bona tranqͥlla.ẽ. ꝙ actꝰ
modesti. Ipsi sunt pacifici & ꝑistos it᷑
addm̃. Iui gͦ hȩc nolentes scire elegerunł
uiã tribulationũ ꝑquam it᷑ ingchennã.
Non.ẽ. timor dĩante oculos eorum. Qm̃ hu¬
ius modi sine sensu sunt: di timorem
ñ habent. Initium enĩ sapientiȩ timor
dñi. dicit sal a̾mon: & ñ dixit timorem
dĩ hos ñ habere. sea ñ.ẽ. in qͥt timor dm̃
ante ocłos eorum. Uidentes eñi tam ma¬
ligna oꝑa sua & ñ horrentes. timorẽ
aiꝰ dñr ante ocłos ñ habere Istos om̃s
& ꝓ pħa hieremias significat diccns
inter cetera. ⁊ unc om̃s insurrecerunt

Expanded text:
derunt impigre, ad bonum segnes, ad derunt impigre, ad bonum segnes, ad parricidium veloces. Contritio et infelicitas in viis eorum. Quoniam citati erant ad malefaciendum, iter ipsorum vel gressum tribulatum et infelicem pronuntiat. Et viam pacis non cognoverunt. Via pacis lenis est et inturbata; omnis enim bona vita tranquilla est, et actus modesti ipsi sunt pacifici, et per istos itur ad Deum. Illi ergo nolentes haec scire, elegerunt viam tribulationem, per quam itur in gehennam. Non est timor Dei ante oculos eorum. Quoniam hujusmodi sine sensu sunt, Dei timorem non habent: Initium enim sapientiae timor Domini, dicit Salomon . Et non dixit timorem Dei hos non habere, sed: Non est, inquit, timor Dei ante oculos eorum. Videntes enim tam maligna opera sua, et non horrentes, timorem Dei dicuntur ante oculos non habere. Istos omnes et propheta Hieremias significat, dicens inter caetera: Tunc omnes insurrexerunt
Abbreviated transcription (Latin):
utiles fiunt. Fon .ẽ. qui faciat bonum
ñ ẽ usq adunum. quia neglecto dõ mu¬
tiles facti sunt: bonum itaq facere non
possunt. Lam cm̃ deprauati ꝓficiunt in
peus. Sepulchrum patens. ẽ. gutur
corum. Iam malis mancipati bonos si pos¬
set fieri deuorare uolebant. Ut sicut sepul¬
chrum patet adrecipienda cad auera ita
de adutrsus bonos guttur corum. Lin¬
guis suis dolose agebant. Qui tam ma¬
us oꝑibus asseuerant quȩ loquębant᷑
infalla tia erant. Uenenum aspidũ
sublabũs eorum. hõc dicit quia uerba
huiꝰ modi hominum muscipula sunt:
ad hoc eñi loquntur ut decipiant. Ut si¬
cut ꝑlabia serpentis uenenũ infunditur.
ita & plabia eorum dolos & circũuen-¬
tiones. Quorum os maledictione & ama¬
ritudine plenum. ẽ. Manifestum. ẽ. qr
contra bonos mali sẽꝑ mala dicta ꝓpo
rumpentes & detractionem. Ueloces
pedes eorũ adeffundendum sanguinẽ.
hoc denece ꝓpħarum dixit quos occi¬

Expanded text:
utiles fiunt. Non est qui faciat bonum, utiles fiunt. Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Quia neglecto Deo, inutiles facti sunt, bonum utique facere non possunt; jam enim depravati proficiunt in pejus. Sepulcrum patens est guttur eorum. Jam malis mancipati bonos, si posset fieri, devorare volebant; ut sicut sepulcrum patet ad recipienda cadavera, ita et adversus bonos guttur eorum. Linguis suis dolose agebant. Qui tam malis operibus assueverant, quae loquebantur, in fallacia erant. Venenum aspidum sub labiis eorum. Hoc dicit, quia verba hujusmodi hominum muscipula sunt. Ad hoc enim loquuntur, ut decipiant; ut sicut per labia serpentis venenum infunditur, ita et per labia eorum dolus et circumventiones. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est. Manifestum est quia contra bonos mali semper maledicta et rorumpentes et detractionem. Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Hoc de nece prophetarum dixit, quos occi
Abbreviated transcription (Latin):
& qđ neq legem moysi receperunt: quã¬
obrẽ pessima eorũ & ꝑ grauis causa. ẽ.¬
Deinde & iudeos ostendit reos: qui sub
lege dĩ uiuere uidentur. Ac sibi merito
patrũ defenderent dignitatem: ex eo qd
in irritum deducentes. Ad quam rem
firmandã exemplũ ꝓpheticũ subdidit
expsalmo tercio dicimo dicens. Sicut scrip¬
tum. ẽ. quia ñ. ẽ. iustus quisquam. Ab in¬
iusticia cȩpit mala oꝑa eorũ enumera-¬
re. & partim peiora subicere: ut manife¬
starer. mnhis nullã spem uideri nͥ im plo
iniustus ñ. eẽt. Non .ẽ. reqͥrens dm̃: ne
istud occultum. ẽ: quia si intelligeret qđ
ꝓdesset: quererecdm̃. Et ñsicut asa rex ur¬
da qui post multa dĩ beneficia sic de pra¬
uatꝰ ẽ: ut infirmitatẽ pedũ passus. ꝓpħa
prȩsente. ñ quereret am̃. Omnes de¬
clinauerunt simul mutiles facti sunt.
Nemini dubium quia omnes ñ quȩrentes
Am̃ inclinantur: ut auxilium requirant
auanitate. Uanitas aut̃.ẽ. idolum idõ in¬

Expanded text:
quod neque legem Moysi receperint; quamobrem pessima eorum et pergravissima causa. Deinde etiam Judaeos ostendit reos, qui sub lege Dei vivere videntur, ac sibi merito patrum defenderint dignitatem, ex eo prain irritum deducentes. Ad quam rem firmandam exemplum propheticum subdidit ex psalmo tertio decimo dicens: Sicut scriptum est , quia non est justus quisquam. Ab injustitia coepit mala opera eorum enumerare, et partim pejora subjicere, ut manifestaret in his nullam spem videri, nisi implorinjustus non esset. Non est requirens Dominum. Nec istud occultum est, quia si intelligeret quid prodesset, quaereret Deum: et non sicut Asaph rex Juda, qui post multa Dei beneficia sic depravatus est, ut infirmitatem pedum passus, propheta praesente, non quaereret Deum. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt . Nemini dubium, quia omnes non quaerentes Deum, inclinantur, ut auxilium requirant a vanitate: vanitas autem est idolum; ideo in
Abbreviated transcription (Latin):
catis nr̃is iustificat᷑: inqͥus erit si uindicet.
Sed quia ñ.ẽ. iniqꝰ cũ uindicat: manifes¬
tũ ẽ. quia iniusticia nr̃a dĩ iusticiã non
comidat.
Si autem cõmendaret: ñ iudicaret quia iꝰ
tus ẽ. Ac ꝑhoc subiecit scđ̾m hominem in¬
quit dico: Absit. hoc. c̃. absit ne ds̃ miqꝰ
dicatur quia hoc homini cõpeat que
constat & errare & falli & fallere.Nam
ds̃ immuitabilis ꝑseuerat: nec potest ñ
amare quȩ fecit. Alioquin qͦmͦ iudicabit

Expanded text:
catis nostris justificaretur, iniquus esset si vindicaret: catis nostris justificaretur, iniquus esset si vindicaret: sed quia non est iniquus cum vindicat, manifestum est quia injustitia nostra Dei justitiam non commendat. Si autem commendaret, non vindicaret, quiter hoc subjecit: Secundum hominem, inquit, dico. Absit, hoc est, absit, ne Deus iniquus dicatur, quia hoc homini competit quem constat et errare et falli, et fallere: nam Deus immutabilis perseverat, nec potest non amare quae fecit. Alioquin quomodo judicabit
Abbreviated transcription (Latin):
ticia nr̃a iusticiam dĩ commendat & reliqͣ
Id.ẽ. si quia nos peccatores sumꝰ ds̃ iusti¬
ficatur iniqus erit siuindicet: Nam si in¬
iusticia nr̃a ei ꝓficeree: sine dubio miqꝰ
erat. si dannaret peccantes. qi inusticia
nr̃a dm̃ facit iustum sipeccantibꝰ nobis
det qđ ꝓmisit sc̃ĩs. Quia quauis peccato¬
res simꝰ: reformam᷑ tam̃ ꝑpenitentiam.
ut ñ iam peccatores sed abluti ꝓmissio¬
nem mereamͦ accipere. Non gͦ hic sensus
.ẽ. in uerbis ꝓpħȩ dauid cũ dicit tͥ soli
peccaui & malũ corã te feci: ut iustifice
ris insermonibꝰ tuis & uincas dũ iudica¬
ris. Quia maloꝵ hominũ praua in t̾¬
p̃tatione asserit᷑. ut peccata hominum
& mali actus dĩ iustifications ꝓficiant:
& ꝑ mala nr̃a bonꝰ appareat. & iniusti-¬
cia nr̃a illum iustum ostendat. Qm̃
itaq iniqus ñ. ẽ. ds̃ cũ irrogat irã: iam
ñ peccatis nr̃is iustificabitur. Quia si pec-¬

Expanded text:
titia nostra justitiam Dei commendat, et reliqua. titia nostra justitiam Dei commendat, et reliqua. Id est, si quia nos peccatores sumus, Deus justificatur, iniquus erit si vindicet. Nam si injustitia nostra ei proficeret, sine dubio iniquus erat, si damnaret peccantes, quia injustitia nostra Deum facit justum, si peccantibus nobis det quod promisit sanctis: quia quamvis peccatores simus, reformamur tamen per poenitentiam, ut non jam peccatores, sed abluti promissionem mereamur accipere. Non ergo hic sensus est in verbis prophetae David, cum dicit: Tibi soli peccavi et malum coram tris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris, qui malevolorum hominum prava interpretatione asseritur, ut peccata hominum et mali actus Dei justificatione proficiant, et per mala nostra bonus appareat, et injustitia nostra illum justum ostendat. Quoniam itaque iniquus non est Deus, cum irrogat iram, jam non peccatis nostris justificatur: quia si pec
Abbreviated transcription (Latin):
racem᷑. Illum autem m̃dacẽ qͥ ñ credit u̾¬
bis eiꝰ. Uidebit enĩ filium dĩ i maiestate
quẽ negat. Uidebit & carnis resurrectio¬
nem & sciet uictam. ẽe. ꝑfidiam pollici¬
tatione & ueritate dĩ. Nam & xp̃e cũ ui
dicatꝰ. ẽ. uicit. Iniq eni occisus. ẽ. & re¬
um fecit diabolũ quẽ ñ iam peccando
supaerat. ut scão uctul anntter et qͦs
m̃dar. Ds autem solus uerax. Siautem iusti¬
cia nr̃a dĩ iusticiam cõmendat qͥd dicemꝰ:
Nunqͥd iniustus ds̃ qui infert iram: scdm
hominem dico. Absit. hoc iuxta sensũ
ꝓpħiȩ dd̃: dicit apłs. Dauid autem qͣn pec-¬
cauerat causa urie ehei.sciens quia ꝓmis¬
sio peccatoribꝰ dari ñ potest. exorat ut iusti¬
ficatio ũborum dĩ uncat iudiciũ quo iudi¬
cat᷑ ñ dare hiqͥ peccãt. & penitentẽ refor
met.scĩficans ut dec eis qđ iustis se daturũ
ꝓmiserit. ac ꝑhoc subiecit. Si audem in ius¬

Expanded text:
racem, illum autem mendacem, qui non credit veracem, illum autem mendacem, qui non credit verbis ejus. Videbit enim Dei Filium in majestate, quem negat: videbit et carnis resurrectionem, et sciet victam esse perfidiam pollicitatione et veritate Dei. Nam et Christus cum judicatus est, vicit: inique enim occisus est, et reum fecit diabolum, quem jam non peccando superaverat, ut secundo victus amitteret, quos utem injustitia nostra Dei justitiam commendat, quid dicemus? Nunquid iniquus Deus, qui infert iram secundum hominem dico. Absit. Hoc juxta sensum prophetae dicit Apostolus. David autem quando peccaverat causa Uriae Hethaei, sciens quia promissio peccatoribus dari non potest, exorat ut justificatio verborum in Dei vincat judicium quo judicantur hi qui peccant, et poenitentem refurum promisit. Ac per hoc subjecit, Si autem injus
Abbreviated transcription (Latin):
fidelis. ẽ. & omnis homo mendax: exem¬
plum ꝓphenicũ subdidit expsalmo quin¬
quagesimo quo & dm̃ uerbis suis iustifi¬
cari & hominẽ m̃dacẽ in credulitatis cau¬
sa signauit. Utrumq eñi legit᷑ in libro
psalmorum & quia ds̃ iustꝰ &e uerax. ẽ.
Et om̃is homo mendax. Mendacẽ homi¬
nem dicit: dum ñ credit qđ ꝓmisit ds̃. Ne¬
gans eñi dm̃ daturum qđ ꝓmisit: m̃dax
ẽ. Et dum ipse mendacem dicit: multis
ex causis dm̃ mendacem ꝓnuntiat quando
ꝓmissis eiꝰ ñ credit. Igͥ omnẽ hominẽ men
dacẽ dicit qui diffidens. ẽ. de ꝓmillis diana¬
ximȩ tam̃ adiudeos hoc ꝑtinet quoꝵ cau¬
Ac ꝑ hoc m̃daces ꝓnuntiantur. Õs autem
uerax.ẽ. quia misit. xp̃m sicut ꝓmisit.
Et sic. uincit cũ iudicatur quia dabie
qd daturꝰ negatur. Dũ eñi ñ ei creditur
m̃dax iudicatur. Iue autem cũ dat qđ
iudicatur ñ daturꝰ. iuncit. ostendens se ue¬

Expanded text:
fidelis est, et omnis homo mendax; exemfidelis est, et omnis homo mendax; exemplum propheticum subdidit ex psalmo quinquagesimo, quo et Deum verbis suis justificari, et hominem mendacem incredulitatis causa signavit. Utrumque enim legitur in libro Psalmorum, quia Deus justus et verax est, et omnis homo mendax . Mendacem hominem dicit, dum non credit, quod promisit Deus; negans enim daturum quod promisit, mendax est: et dum ipse mendax est, multis ex causis Deum mendacem pronuntiat, quando promissis ejus non credit. Igitur omnem hominem dacem dicit, qui diffidit de promissis Dei. Maxime tamen ad Judaeos hoc pertinet, quorum cauac per hoc mendaces pronuntiantur: Deus autem verax est, qui misit Christum, sicut promisit; et sic vincit cum judicatur, quia dabit, quod daturus negatur: cum enim non ei creditur, mendax judicatur. Ille autem cum 43 dat quod judicatur non daturus, vincit, ostendens se ve
Abbreviated transcription (Latin):
multum utile iudeis ꝑomnẽ modum
qͥa filii sunt abrabȩ. Ante ponunt᷑ enĩ
gentibꝰ sed qͥ credant. Quid eñi si qͥ¬
dã illorum ñ crediderunt: nunquid in¬
credulitas illoꝵ fidem dĩ euacuauit.Ø
Absit. Non inquit qͥa aliqui iuddeorum
credere noluerunt. quȩ ds ꝓmisit fili¬
is abrahȩ. iccirco prȩ udicabit᷑ ateris iu¬
deis ne digni dicant᷑ acciꝑe qđ ꝓmisit
ds fidelibus. cũ sic facta sit ꝓmissio. ut
credentibus ꝓficeret Igͥ ñ indignatꝰ
ds ꝓpt᷑ illorum ꝑfidiam id. ẽ iudeors
dabit reliquis credentibꝰ uitã et̾nã. qũa
derunt ipsi se indignos fecerunt sine
p̃iudicio ceteroꝵ. ħis dictis cõm̃dat cre¬
dentes udeos quia ñ hoc ob. ẽ. cis quia
multi ex illis credere noluerunt. Est¬
eñi ds uerax omnis autẽ homo m̃dax.
Sicut scriptũ. ẽ. ut iustificeris insermo¬
nibꝰ tuis & uincas dũ iudicaris. Ut firma¬
ret qd supͣ dixit qd̃ ds inꝓmissione sua

Expanded text:
multum utile Judaeis per omnem modum, multum utile Judaeis per omnem modum, quia filii sunt Abrahae: anteponuntur enim gentibus, sed si credunt. idam illorum non crediderunt? Nunquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit? absit. Non, inquit, quia aliqui Judaeorum credere noluerunt quae Deus promisit filiis Abrahae, idcirco praejudicabitur caeteris Judaeis ne digni dicantur accipere quod promisit Deus fidelibus, quippe cum facta sit promissio, ut credentibus proficeret. Igitur non indignatus Deus propter illorum perfidiam, id est, Judaeorum, dabit reliquis credentibus vitam aeternam, quam n crediderunt, ipsi se indignos fecerunt, sine praejudicio caeterorum. His dictis commendat credentes Judaeos, quia nihil obest iis, quia multi ex illis credere noluerunt. s verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris . Ut firmaret quod supra dixit, quod Deus in promissione sua
Abbreviated transcription (Latin):
cisionis: Multũ ꝑominẽ modũ. rimũ
qͥdem quia credita sunt illis: eloquia qi
Quãqͣm multa sint quȩ ad honorificenti¬
am & meritum ꝑtineant seminis abra¬
he: hoc tam̃ solũ aꝑte memorat qͥa ma¬
xime laudis eorũ. ẽ ut legem ꝑ qu̾a dfscereis
restum aꝑuerso distinguere. digni nidica¬
rentur acciꝑe: ut post hoc pͥmũ cer̾a qua¬
lia sint possi nt intelligi. Qm̃ aut̃ inde¬
is carnalibꝰ id .ẽ. incredulis nichil ꝓficere
testimoniũ generis ostendit: ne omnes
id ẽ. & credentes male tractasse uideret᷑
docet multum utile. ẽẽ. iudeis credentibꝰ.
quia filii sunt abrabȩ. His eñi eloquia
dĩ sunt credita. dũ legem quȩ peccatis
hominũ absosuerat. quasi inpune pec¬
caret᷑ apud dm̃: merito patrũ reforma¬
tam accipiunt. & popłs dĩ uocant᷑.
egyptꝰ quoq ꝓpt iniurias illoꝵ diũ¬
sis plagis ꝑcutitur: celesti pane cibant᷑:
omnib gentibꝰ terrori sunt testante
hoc raab meretrice. Quibus etiã xp̃e sal

Expanded text:
isionis? Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Quia cum multa sint quae ad honorificentiam et meritum pertineant seminis Abrahae, hoc tamen solum aperte memorat, quia maximae laudis eorum est, ut legem per quam addiscerent rectum a perverso distinguere, digni judicarentur accipere, ut post hoc primum caetera qualia sint, possint intelligi. Quoniam autem Judaeis carnalibus, id est incredulis, nihil proficere testimonium generis ostendit, ne omnes, id est, et credentes male tractasse videretur, docet multum utile esse Judaeis credentibus, quia filii sunt Abrahae. His enim eloquia Dei sunt credita, dum legem, quae peccatis hominum obsoleverat, quasi impune peccaretur apud Deum, merito patrum reformatam accipiunt, et populus Dei vocantur. Aegyptus quoque propter injurias illorum diversis plagis percutitur, coelesti pane cibantur, omnibus gentibus terrori sunt, testante hoc Raab meretrice: quibus etiam Salvator
Abbreviated transcription (Latin):
factorũ negligens in ducatur. Quippe cũ
eiꝰ nutu acꝓuidentia: uita ipsa sustenttt᷑
ministerio elem̃toꝵ Sic̃ ipse dñs dicit.
Qui solẽ suũ oriri facit suꝑ bonoscoma¬
cepluit suꝑ iustos & in iꝰtos. Qui gͦ prestat
curam. negligit conseruare qđ fecit᷑ ut
amantes se remuneret sꝑnentesq: con¬
dẽpnet: In diuitias bonitatis eiꝰ ⁊ paci¬
entiȩ & longanimitatis contennis: Ig¬
noras qm̃ bonitas dĩ ad penitentiã te ad¬
ducit: hȩc dicit ut ñ iam se putet eua¬
sisse sullum bonitas dĩ patitur dui pec¬
cantẽ: nec pacientiam eiꝰ putet conteN¬
nendã qͦsi t̃ĩ curantem res humanas.
Intelligat autẽ idõ ase dissimulari: qr
ñ inhac uita udidiũ dĩ ꝓmissũ. ẽ. futu¬
rum: ut inuentura uita peniteat illum
iudicem dm̃ ñ credidisse. Inpęna em̃
positus sine fructu penitendiȩ penitẽbit:
quia ñcredidit iuditium dĩ qđ uidec
uerum. Neceũe. ẽ. em̃ ut acriꝰ em̃detur.

Expanded text:
factorum negligens inducatur: quippe cum factorum negligens inducatur: quippe cum ejus nutu ac providentia vita ipsa sustentetur ministerio elementorum, sicut ipse Dominus dicit: Qui solem suum oriri facit super bonos et ma37 pluit super justos et injustos . Qui ergo praestat curam, non agit conservare quod fecit, ut amantes se remuneret, spernentesque condemnet? An divitias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis, ignorans quoniam bonitas Dei ad poenitentiam te provocat? Haec dicit, ut non jam se putet evasisse, si illum bonitas Dei patitur diu peccantem: nec patientiam ejus putet contemnendam, quasi non curantem res humanas: intelligat autem ideo a se dissimulari, quia non in hac vita judicium Dei promissum est futurum, ut in ventura vita poeniteat illum judicem Deum non credidisse: in poena enim positus sine fructu poenitentiae, poenitebit; quia non credidit judicium Dei, quod videt verum. Necesse est enim ut acrius emendetur,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc.ẽ. nunquid qͥa tibi exam̃datum. ẽ.
potestatis iudicandi de malis & stupris
cũ eadẽ agas & ñ .ẽ. qͥte ad pręsens iudicet
effugies iudicium dĩe Non utiq Quia
iudicium dĩ inmundo euasisti quia ois
hȩc potestas & iudiciũ abeo. ẽ infuturũ
ñ euades. Per se eni iudicaturꝰ.c̾. ds̃ apud
que cessat adulatio & ꝑsonarũ acceptio.
Aut certe suustũ alicui uidetur ut huius¬
modi inmunis apenasit dicat. Quod si
iustum. ẽ. ut ñ euadat credat dm̃ indi¬
caturum: ut & qđ iustũ. eẽ. uidicat ue¬
rũ sit & impleatur. & dm̃ conditorẽ mũ¬
di ꝓuidenter curiosũ oꝑis sui merita
reqͥrere fateat᷑. Si cnĩ fecit & negligit.
bona se fecisse quȩ fecit ostendit: sed
qͥabona fecisse negari ñ potest. Indignũ
.x̃. em̃ & ĩꝓbabile. bonũ mala fecisse: curã¬
aut̾ eorũ necesse.ẽ. ut dicat᷑ agere: qr coN¬
tumelia eiꝰ erit & accusatio sibonorũ & a se

Expanded text:
HocHocpotestatis judicandi de malis et de stupris, cum eadem agas, et non est qui te ad praesens judicet, effugies judicium Dei? Non utique, quia si judicium Dei in mundo evasisti, quia haec omnis potestas, et judicium a Deo est, in futurum non evades: per se enim judicaturus est Deus, apud quem cessat adulatio et personarum acceptio. Aut certe, si justum alicui videtur, ut hujusmodi immunis a poena sit, dicat. Quod si justum est ut non evadat, credat Deum judicaturum, ut et quod justum esse judicat, verum sit, et impleatur, et Deum conditorem mundi providenter et curiose operis sui merita requirere fateatur. Si enim fecit et negligit, bona se fecisse, quae fecit, ostendit; sed quia bona fecisse negari non potest indignum est enim et improbabile bonum mala fecisse, curam eorum necesse est ut dicatur agere; quia contumelia ejus erit et accusatio, si bonorum a se
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is qui iudicas. In quo enĩ iudicas al¬
terum: te ipsũ contẽpnas. Sadẽ eni agis
quȩ iudicas: qm̃ facientẽ maligna & con¬
sentientem facientibꝰ morte dignos osten¬
dit. ne forte hic qui facit & ñ consentit
facientib excusare se posse putaret:do¬
cet huiꝰ modi in excusabilem fore. Non
eñi iustũ. ẽ. ut huic inpume concedatur:
quia ꝑ hypocrisin ostendit se ñ talẽ cũ
peior.eẽ. deprȩhendatur: fallit eni. ut dũ
puniendus sit: honore dignꝰ apparcat.
ineos qͥ talia agunt. hoc. ẽ. ñ ignoramꝰ¬
dm̃ de his uidicaturum in ueritate qn¬
do nos ipsi de his iudicamꝰ. Si em̃ nobis
displicet. quanto magis dõ qͥ magis ius¬
tus. ẽ. & opus suũ relatur. In ueritate gͦ
cũ dicit iudicaturũ dm̃ de his. terrorẽ
incutit: Ut quẽ hi incuriosũ dicunt. iste
malos scđm ueritatem dicat iudicat᷑ũ:
hoc ohomo qͥ iudicas de his qͥ talia agt̃
& facis ca. quia tu effugies iudicium di.

Expanded text:
omnis, qui judicas. In quo enim judicas alomnis, qui judicas. In quo enim judicas alterum, te ipsum condemnas; eadem enim agis, quae judicas. Quoniam facientem maligna, et consentientem facientibus, morte dignos ostendit; ne forte hic qui facit, et non consentit facientibus, excusare se posse putaret, docet hujusmodi inexcusabilem fore. Non enim justum est, ut huic impune concedatur; quia per hypocrisin ostendit se non talem, cum pejor esse deprehendatur. Fallit enim, ut dum puniendus sit, honore dignus appareat. in eos, qui talia agunt. Hoc est, non ignoramus Deum judicaturum de his in veritate, quando nos ipsi de his judicamus. Si enim nobis displicet, quanto magis Deo, qui magis justus est et opus suum zelatur! In veritate ergo cum dicit judicaturum Deum de his, terrorem incutit; ut quem hi perfidi incuriosum dicunt, iste malos secundum veritatem dicat judicaturum, hoc, o homo, qui judicas de iis, qui talia agunt, et facis ea; quia tu effugies judicium Dei?
Abbreviated transcription (Latin):
tiunt mala facientibus. Adsentire. ẽ. au-¬
tem sicum possit reprȩhende taceat: aut
audiens has fabulas adulet᷑ sciens eñĩ in¬
purꝰ & malignꝰ ñ ignorari quȩ agit & mini¬
me seuitari sed & honori. ẽẽ: głatur. For¬
te se talem. nec confundi potest inhis: qͣ¬
do iudet faueri sibi & obsecundari ab his
qͥ ñ sunt tales. Et ita .ẽ. ut qͥ fomitẽ p̃beaił
delictis illorum: idõq dignum. ẽ. ut pa¬
ri crimine rei habeantur. Sunt iterum
alii qͥñ solum faciunt mala: sed etiam
qͥ consentiunt facientibꝰ ut ñ solũ faciant
s & talibꝰ consentiant. Duplex gͦ horũ. ẽ.
neqͥtia. Non eñi tam mali sunt qͥ faciuił.
& facientib contradicunt. Scientes eni
nefaria: ñ illa uindicant. Illi enĩ tam
nequissimi sunt qͥ & faciunt & consen-
crescere cupientes malazideo hȩc mini¬
me uindicant: ut suadeant ñ illa. e̾e. ui¬
tanda. Qua ꝓpt̾ in excusabił es ohomo

Expanded text:
tiunt autem facientibus; assentire est autiunt autem facientibus; assentire est autem, si, cum possit reprehendere, taceat, aut audiens has fabulas aduletur, sciens enim impurus et malignus non ignorari quae agit, et minime se vitari, sed et honori esse gloriatur forte se talem, nec confundi potest in his, quando videt faveri sibi, et obsecundari ab his qui non sunt tales. Et ita est, ut qui fomitem praebeant delictis illorum. Ideoque dignum est, ut pari crimine rei habeantur; sunt iterum alii, qui non solum faciunt mala, sed etiam qui consentiunt facientibus, ut non solum faciant, sed et talibus consentiant. Duplex ergo horum est nequitia, non enim tam mali sunt, qui faciunt, et facientibus contradicunt, scientes enim nefaria, non illa vindicant, illi enim tam nequissimi sunt, qui faciunt et consentcrescere cupientes mala, ideo haec non vindicant ut suadeant non illa esse viT II. Quapropter inexcusabilis es, o homo
Abbreviated transcription (Latin):
sus enĩ participatio.ẽ. Quicum iusti¬
ciam dĩ cognouissent ñ in tellexerunt
qm̃ qui talia agunt digni sunt morte.
hȩc omĩa mala corpus. ẽ. peccatorum
cui mancipati facti sunt potestatis eiꝰ¬
dem ut faciant punienda.hȩc enima¬
lorum causa asodomitis cȩpta.e̾. offen-¬
sione dĩ sicut supra dictum.e̾: & mom¬
nem ꝓpe partem mundi. ramos suos
quȩ pͥma pars. ẽ. erroris & impieratis
quã primũ condẽpnat. Ut cũ hȩc em̃¬
data fuerint: facile corrigantur. &
morum uitia. Sublato eñi malitiȩ semi¬
ne. nequitiȩ fructus arescent. Non cm̃i
dat arbor fructus: cuiꝰ excisȩ sunt ra¬
dicunt. Nam idõ & moyses sodomȩ &
gomorre gesta memoraure.Exitum¬
q ñ tacuit: ut timorem poneret huiꝰ
rei uitandȩ. Non gͦ hoc uitium &e con¬
taminatio de honestate uitȩ abeo acd¬
mutitur: qui manimo cogitat dm̃.
Sunt quidã qͥ se reos ñ putant si non
oꝑentur. quȩ mala sunt: ad sentiunt
autem facientibus. De his qui ad sen

Expanded text:
nim participatio est. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt, digni sunt morte. Haec omnia mala corpus est peccatorum, cui mancipati facti sunt potestatis ejusdem, ut faciant punienda; haec enim malorum causa a Sodomitis coepta est offensione Dei, sicut supra dictum est, et in omnem prope partem mundi ramos suos quae prima pars est erroris et impietatis, quam primum condemnat; ut cum haec emendata fuerint, facile corrigantur et morum vitia. Sublato enim malitiae semine, nequitiae fructus arescent; non enim dat arbor fructus, cujus excisae sunt ra36 Nam ideo et Moyses Sodomae et Gomorrhae gesta memoravit, exitiumque non tacuit, ut timorem poneret hujus rei vitandae. Non ergo hoc vitium et contaminatio dehonestatae vitae ab eo admittitur, qui in animo cogitat Deum. Sunt quidam qui se reos non putant, si non operentur quae mala sunt, assentiant autem facientibus. Assen
Abbreviated transcription (Latin):
intrare inregnũ diꝰ. Idoq & inhis glã¬
di docet. Spe aut̃ addita intribulatione:
augm̃tum facit p̃mii. Index eñĩ fixe spei
tribulatio. ẽ. quȩ testimoniũ ꝑhibet ad
coronam. Uñ & dñs ait. Beati eritis cũ
uos ꝑsequent᷑ & dicent om̃e malum ad¬
uersum uos ꝓpt̾ iusticiam dĩ. Gaudete
& exultate. ecce em̃ copiosa merces ur̃a in

Expanded text:
introire in regnum Dei , ideoque et in his gloriandum docet. Spei autem addita tribulatio augmentum facit praemii: index enim fixae spei tribulatio est, quae testimonium perhibet ad coronam. Unde Dominus ait: Beati eritis cum vos persequentur et dicent omne malum adversum vos propter justitiam Dei; gaudete et exsultate,
Abbreviated transcription (Latin):
ham idõ iustificat᷑ꝰ.ẽ. quia circuncisus. ẽ:
sed qͥ a credidit iustificatꝰ. ẽ. Postea autẽ:
circuncilus. ẽ. Cordis autem circuncisionẽ
laudabilem. ẽẽ. apudd dm̃: circuncidere
eñi cor ãputato errore. agnoscere.ẽ. creatorẽ.
seq̃ntibꝰ. Uelam̃.ẽ. em̃ eirca cor. qđ con¬
uersus addm̃ circuncidit: quia fides au¬
fert nebulam erroris & tribuit ꝑfec¬
tam dĩ cognitionẽ in misterio trinita¬
tis. Quod incognitũ erat ascłis. Huꝰ
gͦ circuncisionis laus exdõ. ẽ. occulta ho¬
minibus. Cord eñi meritũ.ẽ. qđ aspicit
ds̃: ñ carnis. Nam iudeorũ laus ex homi¬
nib ẽ. Głantur eñi in carnis crr̃cisiõe: q ex
patribꝰ sit. Und̾ int̾ cet̾a ĩ alia epła ait.
Et gła inpudendis eorum qͥ trena sapi
unt: hoc. ẽ. qui cirtuncisionẽ carnis.
głam putant.Terrena eni sapre: qui

Expanded text:
icatus est, quia circumcisus est, sed quia credidit justificatus est, postea autem circumcisus est, cordis autem circumcisionem laudabilem esse apud Deum. Circumcidere enim cor, amputato errore, agnoscere est Creatorem; sequentibus; velamen est enim circa cor, quod conversus ad Deum circumcidit: quia fides aufert nebulam erroris, et tribuit perfectam Dei cognitionem in mysterio Trinitatis, quod incognitum erat a saeculis. Hujus ergo circumcisionis laus ex Deo est, occulta hominibus; cordis enim meritum est, quod aspicit Deus, non carnis. Nam Judaeorum laus ex hominibus est; gloriantur enim in carnis circumcisione, quod ex Patribus sit. Unde inter caetera ait: Eunt , hoc est, qui circumcisionem carnis gloriam putant: terrena enim sapit qui
Abbreviated transcription (Latin):
munditiam: ut contumeliis afficiant
corꝑa sua insemet ipsis. Cum prȩterita
recolat etiam presentis temꝑis significat:
quia traduntur nunc usq. ut contume¬
lus afficiant corpora sua. Originis em̃ il¬
lius nunc usq sunt homines: qui dicunt᷑
corꝑa sua de honestare inuicem. Cum
cogitatio animȩ sit incrimine: corꝑa di¬
cunt᷑ de honestart. Quare. nisi quia ma¬
cula corꝑis indidium est. peccati animȩ:
Cum enĩ corpus contaminat᷑: nemo ã¬
bigit animȩ. c̾eͥ. peccatum. Qui con-¬
mutauerunt ueritatem dĩ inmendatiũ

Expanded text:
munditiam, ut contumeliis afficiant munditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. Cum praeterita recolat, etiam 34 praesentis temporis mala significat; quia traduntur nunc usque ut contumeliis afficiant corpora sua. Originis enim illius nunc usque sunt homines qui dicuntur corpora sua dehonestare invicem. Cum cogitatio animae sit in crimine, corpora dicuntur dehonestari; quare, nisi quia macula corporis indicium est peccati animae? Cum enim corpus contaminatur, nemo ambigit animae esse peccatum. Qui commutaverunt veritate
Abbreviated transcription (Latin):
& alia quȩ nunc dicere ñ ẽ. necesse. Hȩc
his quȩ insibilia sunt sapere potuerunt.
Difficile enĩ in maiorib in prudens. inmi¬
noribus sapit. Propt̾ qđ tradidit
ilos ds̃ in desideria cordis illorum in in¬
mundidiam: ut contumelus afficiante
corꝑa sua in semet ipsis. Qm̃ inquit ad
iniuriam creatoris dĩ figm̃ta & similitu¬
dines rerum deificauerunt: traditi sunt
illudendi. Et traditi ñ ut illa agerent
quȩ nolebant: sed ut illa ꝑficerent quȩ
desiderabant. Et hic bonitas dĩ est.
Qum em̃ dignum fuisset subici illos ut
facerent quȩ nolebant & cruciarentur.
quia licet bonum si contra uoluntatẽ
fiat amarum & malum .ẽ: isti autem
auertentesse adõ traditi sunt diabolo.
Tradere autem.ẽ: ꝑmittere ñ incitare
aut inmittere: Ut ea quȩ indesiderus con¬
ceperant. adiiti adiabolo explerent in
opere. Nec eñ possunt huius modibonũ
cogitatum habere. Traditi gͦ sunt in in¬

Expanded text:
et alia quae nunc dicere non est necesse; haec et alia quae nunc dicere non est necesse; haec his quae visibilia sunt sapere potuerunt; difficile enim in majoribus prudens in minoribus sapit. Propter quod tradidit illos Deus in desiderium cordis illorum, in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. Quoniam, inquit, ad injuriam creatoris Dei figmenta et similitudines rerum deificaverunt, traditi sunt illudendi; et traditi non ut illa agerent, quae nolebant; sed ut illa perficerent, quae desiderabant. Et hic bonitas Dei est; cum enim dignum fuisset subjici illos, ut facerent quae nolebant et cruciarentur; quia licet bonum, si contra voluntatem fiat, amarum et malum est. Isti autem avertentes se a Deo, traditi sunt diabolo. Tradere autem est permittere, non incitare aut immittere; ut ea quae in desideriis conceperant, adjuti a diabolo explerent in opere: nec enim possent hujusmodi bonum cogitatum habere. Traditi ergo sunt in im
Abbreviated transcription (Latin):
is fauent: in quorum numero sunt.
Sicut scriptum. ẽ. Mortalis mortuum
fingit manibus iniquis. hoc de huius mo¬
di sapientia salomonis dictum. ẽ. Et uo¬
lucrum & quadrupedum & serpentium
his subiettis cumulauit penã ebitudi¬
nis. lit ultra stulticiam & uanitatem sint
huius modi. Sic enĩ dĩ maiestatem & glo¬
riam minuerunt:ut horũ quȩ minima
& parua sunt similitudim dĩ honorifi¬
centiam darent. Primi em̃ babyloniidm̃
uocauerunt figmentũ belis cuiusdam¬
quondam bominis mortur: qui principa¬
tum in eos dr̃ egisse. Uoluerunt & serpen¬
tem draconem quem occidit damhel ho¬
mo di: cuius similitudinẽ habent. Egiptii
autem colebant quadrupedem: quam di¬
cebant apin insimilitudinẽ uacce. Quod
malum imittatꝰ.ẽ. ieroboam uaccas instru¬
ens insamaria: quibus sacrificarent iudel.
Et uolucres: quia coratina sacra habent
pagani. Harum tam̃ om̃iũ rerum quas
memoraui simulacra coluerunt egyptir:

Expanded text:
is favent, in quorum numero sunt, is favent, in quorum numero sunt, sicut scriptum est: Mortalis mortuum fingit manibus iniquis ; hoc de hujusmodi a Sapientia Salomonis dictum est. Et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. His subjectis cumulavit ad poenam hebetudinis, ut ultra stultitiam et vanitatem sint hujusmodi; sic enim majestatem Dei et gloriam minuerunt, ut horum, quae minima et parva sunt, similitudini Dei honorificentiam darent; primi enim Babylonii Deum vocaverunt figmentum Beli quondam hominis mortui, qui principatum in eos dicitur egisse; coluerunt et serpentem draconem, quem occidit Daniel homo Dei , cujus similitudinem habent; Aegyptii autem colebant quadrupedem, quem dicebant Apin, in similitudinem vaccae, quod malum imitatus est Jeroboam, vaccas instruens in Samaria, quibus sacrificarent Judaei; et volucres, quia corocina sacra habent pagani: harum tamen omnium rerum quas memoravi, simulacra coluerunt Aegyptii,
Abbreviated transcription (Latin):
dampnant᷑ maiestatis: & isti se ñ putan
reos qui honorem noĩs dĩ deferunt
creaturȩ. & relicto dño conseruos ado¬
rant. quasi sit aliquid plus qđ seruetur
dõ: Nam & idõ ad regem ꝑtribunos
aut comites itur: quia homo utiq est
rex. & nescit quibus debeat rem pupli¬
cam credere: addm̃ autem qũe utiq
nichil lateat. omniũ enĩ merita nouit
ꝓmerendum. suffragatore ñ opus.ẽ.
sedmente deuota. Ubi cumq eñĩ talis
locutus ei fuerit respondebit illi. Et
mutauer̃ głamincorruptibilis dĩ insimi¬
litudinem unaginis corruptibilis ho¬
minis. Sic occecatum. ẽ. cor illorum: ut
maiestatem inuisibilis dĩ quem ex his
hoc. ẽ. simulacrum hominis: Et quos
uiuos nomine donare ñ audent: mor¬
tuorum imagines ingłam dĩ recipian.
Quanta ebitudo quanta stulticia hos¬
se sapientes appellare adsuã dannatio¬
nem apud quos plus potest imago
uiuis: Auiuo enĩ dõ recedentes mortu¬

Expanded text:
damnentur majestatis, et isti se non putant damnentur majestatis, et isti se non putant reos qui honorem nominis Dei deferunt creaturae, et relicto Domino, conservos adorant, quasi sit aliquid plus, quod servetur Deo. Nam et ideo ad regem per tribunos, aut per comites itur, quia homo utique est rex, et nescit quibus debeat rempublicam credere; ad Deum autem, quem utique nihil latet, omnium enim merita novit, promerendum, suffragatore non opus est, sed mente devota; ubicunque enim talis locutus ei fuerit, respondebit illi: Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis. Sic obcaecatum est cor illorum, ut majestatem invisibilis Dei, quem ex his hoc est simulacrum hominis, ut quos vivos hoc nomine donare non audent, mortuorum imagines in gloriam Dei recipiant. Quanta aegritudo, quanta stultitia, hoc sapientes appellare ad suam damnationem, apud quos plus mortui possunvivis! A vivo enim Deo recedentes mortu
Abbreviated transcription (Latin):
quit᷑: ut presentes & futuros corrigat.
Sed euanuerunt incogitationibꝰ suis.
Eunuerunt: uidentes enĩ mundum
miro ornatu aptatum. abeo quem eiꝰ
opificem agnouerant dissimulauert̃.
Et obscuratum. ẽ. insipiens cor eorum.
Aebula erroris tȩxit cor illorum: quia
cũ creatorẽ exhis quȩ pulchra sunt am¬
plius honorificare debuerint: obtun¬
si sunt relicto illo hoc solum sibi dicen¬
tes enis arbitrantur quia rationes phi¬
sicas inuestigare putant.scrutantes
cursus siderum. & qualitates elem̃ torũ:
dnm̃ autem horum sꝑnentes. Idõ stulti
sunt.C̾ sihȩc laudanda sint quantoma¬
gis creator illorum: Solent tam̃ pudorẽ
passi neglecͦti dĩ. misera uti excusatione.
dicentes ꝑistos posse irȩ addm̃: sicut ꝑ
comites ꝑuenitur ad regem Age. Nun¬
quid tam demens. e̾. aliquis aut salutis
suȩ inmemor ut honorificentiã regis
uidic& comiti: cumde hac re si qui eͥiã
tractare fuerint inuenti. iure ut rei

Expanded text:
quitur, ut praesentes et futuros corrigat. quitur, ut praesentes et futuros corrigat. Sed evanuerunt in cogitationibus suis. Evanuerunt; videntes enim mundum miro ornatu aptatum ab eo, quem ejus opificem cognoverant, dissimulaverunt. Et obscuratum est insipiens cor eorum. Nebula erroris texit cor illorum, quia cum creatorem ex iis, quae fecit pulchra, amplius honorificare debuerint, obtusi sunt, relicto illo, haec sola dicentes enim se arbitrantur, quia rationes physicas investigasse putant, scrutantes cursum siderum, et qualitates elementorum, Dominum autem horum spernentes, ideo stulti sunt; nam si haec laudanda sint, quanto magis creator illorum! Solent tamen pudorem passi neglecti Dei misera uti excusatione, dicentes per istos posse ire ad Deum, sicut per comites pervenitur ad regem. Age, nunquid tam demens est aliquis, aut salutis suae immemor, ut honorificentiam regis vindicet comiti? Cum de hac re si qui etiam tractare fuerint inventi, jure ut rei
Abbreviated transcription (Latin):
sari impietas ñpossit. Adiecit etiã uir-¬
tutẽ. dĩ & diuinitatem sempiternam
cognitam etͥ. ab hominibꝰ & stupore qͦdã
hebetasse adhonoran ͤ dm̃: quem & e̾e. et
oꝑari adutilitatem suam ñ ignorarent.
Ea enĩ quȩ humanis usibꝰ euoluto anno
gignuntur: ipsum decreuisse nulli indubi¬
um uenit. Eterna gͦ uirtus eius xp̃c. ẽ:¬
Cuius sidudum ꝑsona agnita ñ ẽ: oꝑata
m̃ manifesta sunt. Diuinitas uͦ: quia m
oꝑe sibi decreto ꝑseuerant elementa rerũ.
Ut sint in excusabiles. Multis enĩ modis qͥ
reus conuincitur excusari ñ potest. Qm̃
C̃ cognouissent dm̃ ñsicut dm̃ magni¬
ficauerunt: aut gr̃as egerunt. Usq ãdõ
ñ ignorauerunt. ut faterent᷑ unum. ẽẽ.
pͥncipium. aquo om̃ia initium sortita
sunt: celestia & terrestria & inferna. Et
hunc unum ẽẽ: qui om̃ibꝰ decreuerit ꝓpͥ¬
etates & officia naturaliter. Et hȩc sci¬
entes: ñ egerunt gr̃as. Deant̾ioribus lo¬

Expanded text:
sari impietas non possit, adjecit etiam virsari impietas non possit, adjecit etiam virtutem Dei, et divinitatem sempiternam cognitam esse ab hominibus, et stupore quodam hebetasse ad honorandum Deum, quem et esse, et operari ad utilitatem suam non ignorarent; ea enim quae humanis usibus evoluto anno gignuntur, ipsum decrevisse nulli in dubium venit. Aeterna ergo virtus ejus Chriscujus si dudum persona agnita non est, opera tamen manifesta sunt. Divinitas vero est, quia in opere sibi decreto perdurant elementa rerum. Ut sint inexcusabiles. Multis enim modis qui reus convincitur excusari non potest. Quoniam cum cognovissent Deum; non sicut Deum magnificaverunt, aut gratias egerunt. Usque adeo non ignoraverunt, ut faterentur unum esse principium, a quo omnia initium sortita sint, coelestia et terrestria et inferna: et hunc unum esse qui omnibus decreverit proprietates et officia naturaliter; et haec scientes non egerunt gratias. De anterioribus lo
Abbreviated transcription (Latin):
uisibilis .ẽ. etiamꝰ uisibilibus possit sciri.
tate sua manifestaret: ut ꝑcertum in¬
certum possit sciri. Et ꝑ hoc qđ cȩteris
impossibile. ẽ: ille. ẽẽ. ds̃ omnium credẽ¬
tur qui hoc opus fecit. Ds̾ eñi illis ma¬
nifestauit. hoc. ẽ. opꝰ fecit ꝑ qđ possit ag¬
nosci ꝑfidem. Inuisibilia eñĩ enis ãcrea¬
tura mundi: ꝑea quȩ facta sunt. in tel¬
lesta conspitiuntur. Idem sensus. ẽ. que
repetit ut absolutiꝰ doceat. qr cũ ꝑse po¬
tentia & maiestas dĩ creat᷑e oculis aspici
ñ possit: oꝑa mundi in tellecta conspi¬
tiuntur. Hoc gͥ genere reos fecit eos qͥ
sine lege uixerunt: & naturȩ & moysi.
Consuetudine eñi peccandi obruerunt
legem naturȩ: oblitiꝰ sunt memoriã eius.
Legem autem quȩ adreformationem da¬
ta fuerat ꝑcipere noluerunt:ut dupli¬
cimͦ obnoxii fierent dannationi.
Sempit̾na quoq eiꝰ uirtus & diuinitaᷤ.
ita ut sint in excusabiles. Ut om̃ino excu¬

Expanded text:
visibilis est, etiam visibilibus possit sciri, visibilis est, etiam visibilibus possit sciri, bilitate sua manifestaret, ut per certum incertum posset sciri: ac per hoc quod caeteris impossibile est, ille esse Deus omnium crederetur, qui hoc opus fecit. Deus enim illis manifestavit, hoc est, opus fecit, per quod possit agnosci per fidem. Invisibilia enim ejus a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Idem sensus est, quem repetit; ut absolutius doceat quia cum per se potentia et majestas Dei creaturae oculis aspici non possint, opere mundi intellecta conspiciuntur. Hoc igitur genere reos facit eos, qui sine lege vixerunt et naturae et Moysi; consuetudine enim peccandi obruerunt legem naturae, oblitique memoriam ejus: legem autem quae ad reformationem data fuerat, percipere noluerunt, ut duplici modo obnoxii fierent damnationi. Sempiterna quoque ejus virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. Ut omnino excu
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ miniusticiam detinent. Sicut enĩ in
illo qui credit iusticia dĩ reuelatur sicur
supra memoraui: ita & in eo qui ñ cre¬
dit impietas & iniusticia reuelatur.
Ex ipsa enĩ celi fabrica iratꝰ illi ds̃ uide¬
tur. Ia cirto enĩ tam pulchra astra con¬
didit: ut ex his quantꝰ & quam amira¬
bilis creator eorum. ẽ. possit agnosci. &
solus adorari. Unde scriptum. ẽ. inpsal¬
moxuin. Cęli enarrant głam dĩ & oꝑa
manuum eius annuntiat firmam̃tum.
Pernaturalem gͦ legem reum facit genus
hominum. Potuerunt eñ id ꝑlegem na¬
turȩ apprȩhendẽ fabrica mundi testifi¬
cante auctorem dm̃ solum diligendum:
qđ moy ses litteris tradidit. Sed impii
facti sunt ñ colendo creatorem: & in uis-¬
ticia in eis apparet dum uidentes dissimu¬
lant aueritate ñ fatentes unum dm̃.
Quia qđ notum. ẽ. dĩ manifestum est
millis. Noticia dĩ manifesta. ẽ. ex
mundi fabrica. Ut enĩ ds̃ qui natura in-¬

Expanded text:
Dei in injustitia detinent. Sicut enim in Dei in injustitia detinent. Sicut enim in illo qui credit, justitia Dei revelatur, sicut supra memoravi; ita et in eo qui non credit impietas et injustitia revelatur. Ex ipsa enim coeli fabrica iratus illis Deus videtur; idcirco enim tam pulchra astra condidit, ut ex iis quantus et quam admirabilis creator eorum est, possit agnosci, et solus adorari. Unde scriptum est in psalmo: Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum . Per naturalem ergo legem reum facit genus humanum; potuerunt enim id per legem naturae apprehendere, fabrica mundi testificante, auctorem Deum solum diligendum, quod Moyses litteris tradidit : sed impii facti sunt non colendo creatorem, et injustitia in eis apparet, dum videntes dissimulant a veritate, non fatentes unum Deum. Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis. Notitia Dei manifesta est ex mundi fabrica; ut enim Deus, qui natura in
Abbreviated transcription (Latin):
inueniar m illo ñ habens meam iustici¬
am quȩ exlege. ẽ. sed illã quȩ exfide. ẽ.
Quȩ exdõ est iusticia infide: Ipsam ius¬
ticiam dicit reuelari in euangłio: dum
donat homini fidem ꝑquam iustifi¬
cetur. Ostenditur eñ i eo ueritas &
iusticia dĩ. dum credit & ꝓfitet᷑. lusticia
est dĩ: quia qd ꝓmisit dedit. Idõ credeis
hoc eẽ. se consecutum qđ ꝓmiserat deus
ꝑpropħas suos iustum dm̃ ꝓbat: & testis :¬
iusticiȩ eius: exfide infidem. Quid ali¬
qui credit ꝓmittenti ut exfide dĩ ꝓmit¬
tentis. infide hominis credentis dĩ ius¬
ticia reueletur: Incredente eñi iustꝰ
ds̃ apparet. In eo autem qui ñ credit:
iniustus uidetur. Negat enĩ ueracem
dm̃: qui ñ credit dm̃ dedisse qđ ꝓmi¬
sit. hoc contra iudeos loquit᷑: qui ne
conuertit: ut declararet olim osten¬
sum iustum exfide non exlege uiue
fide uiuit. sed apud dm̃. Heuelatur
enĩ ira dĩ de gelo in omnẽ impietatem & in¬
iusticiam hominum: eorũ qui ueritatt᷑

Expanded text:
r in illo non habens meam justitiam, quae ex lege est, sed illam quae ex fide est. Quae ex Deo est justitia in fide, ipsam justitiam dicit revelari in Evangelio, dum donat homini fidem, per quam justificetur; ostenditur enim in eo veritas et justitia Dei, dum credit et profitetur: justitia est Dei, quia quod promisit dedit, ideo credens hoc esse se consecutum quod promiserat Deus per prophetas suos justum Deum probat, et testis justitia ejus. Ex fide in fidem, quid aliqui credit promittenti, ut ex fide Dei promittentis, in fidem hominis credentis Dei justitia reveletur; in credente enim justus Deus apparet, in eo autem qui non credit, injustus videtur: negat enim veracem Deum, qui non credit Deum dedisse quod promisit. Hoc contra Judaeos loquitur, qui negconvertit, ut declararet olim ostensum justum ex fide non ex lege vivefide vivit, sed apud Deum. Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum horum qui veritat
Abbreviated transcription (Latin):
rem uitȩ doceret: pͥusquam ueniret testi¬
monium eiꝰ datum ostendit. paria testan¬
te petro apło. Nec eñi aliud datum.ẽ. in¬
quit nomen sub celo. inquo oporteat sal¬
uos fieri. Per ꝓpħos suos. Ut manifestius
salutarem e̾ẽ. aduentum xp̃i significaret. etiã
ꝑsonas ꝑquas ꝓmissionem signauerat de¬
monstrauit: ut quam uera & magnifica
sit ꝓmissio ex his uideretur. Nemo eñi
rem uilem magnis preursorib nuntiat.
Inscripturis scĩs. Hoc adcumulum uere
ꝑtestationis adiecit. ut maiorem fidutiã
tredentibus faceret: & legem conm̃daret.
Sc̃ẽ eñi sunt scripturȩ quȩ uitia dampnãt:
& sacram̃tum illic uniꝰ dĩ & incarnationis
continetur filĩi dĩ ꝓsalute humana: testi
num fuit. ut quia dĩ filium suum ꝓpͥũ
mundo ꝓmittebat. ꝓclaros uiros illum ꝓ¬
mitteret⁊ ut exhis quam potentissimꝰ eẽt.
qui prȩdicabatur posset sciri: ut scriptu¬
ris scĩs aduentum eius futurum insereret.¬

Expanded text:
rem vitae doceret, priusquam veniret, testirem vitae doceret, priusquam veniret, testimonium ei datum ostendit, paria attestante Petro apostolo: Nec enim aliud datum est, inquit, nomen sub coelo, in quo oporteat nos salvos fieri . Per prophetas suos. Ut manifestius salutarem esse adventum Christi significaret, etiam personas, per quas promissionem signaverit, demonstravit: ut qsit promissio ex his videretur. Nemo enim rem vilem magnis praecursoribus nuntiat. In Scripturis sanctis. Hoc ad cumulum verae protestationis adjecit, ut majorem fiduciam credentibus faceret et legem commendaret: sanctae enim sunt Scripturae, quae vitia damnant, et sacramentum illic unius Dei et incarnationis continetur filii Dei, pro salute humana, testibnum fuit, ut quia Deus Filium suum proprium mundo promittebat, per praeclaros viros illum promitteret, ut ex his quam potentissimus esset, qui praedicabatur, posset sciri, ut Scripturis sanctis adventum ejus futurum insereret, et