comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cirnes meis. aiudicus tuis timuie hoc ẽ. atunore tuo
comprimantur. Aiudiciis enĩ tui tunui. cum mͥ
lex ininaretur pęnam. quȩ mͥ ñ poterat dare iusti¬
tiam. S hunc timorem quo pona metuitur consũ¬¬
mata caritas foras mittit. quȩ ñ timore poene sed
delectatione iustitię liberos reddit Timor namq
iste quo ñ amatur iustitia s timetur pena seruilis ẽ.¬
iidõ ñ crcifigit carnẽ. Qiuit em̃ peccandi uoluntas
que tunc appar& moꝑe. quando sꝑatur impiuntas.
Cum uͦ pena creditur secuturi : latent̃ iuit. iuuit tm̃.
Mallae em̃ licere. ⁊ dol& ñ licere quod lex uetat. qui ã
ñ spualit̃ delectatur eiꝰ bono. s carnalit̾ metuit qͣuod
minatur. Innore aut̃ casto ipsa quę hunc tnorem fo¬
ris iitit. peccare tim̾et caritas. &iam si seqr̃ impu¬
nitas. quia nec impunitatẽ iudicat secuturam. ꝗ do
amor iustitię peccitum ipsam deputat penã. Tili

Expanded text:
tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui:» hoc est, a timore tuo tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui:» hoc est, a timore tuo comprimantur; «a judiciis enim tuis timui,» cum mihi lex minaretur poenam, quae mihi non poterat dare justitiam. Sed hunc timorem, quo poena metuitur, consummata charitas foras mittit ; quae non timore poenae, sed delectatione justitiae liberos reddit. Timor namque iste, quo non amatur justitia, sed timetur poena, servilis ecifigit carnem. Vivit enim peccandi voluntas, quae tunc apparet in opere, quando speratur impunitas. Cum vero poena creditur secutura, latenter vivit: vivit tamen. Mallet enim licere, et dolet non licere quod lex vetat; quia non spiritualiter delectatur ejus bono, sed carnaliter malum metuit quod minatur. Timore autem casto ipsa, quae hunc timorem foras mittit, peccare timet charitas, etiamsi sequatur impunitas; quia nec impunitatem judicat secuturam, quando amore justitiae peccatum ipsum deputat poenam. Tali
Abbreviated transcription (Latin):
crueffixer̃ cũ passiomib. iconcupistentis. dictũ sit ql
isficrucifixerint carnẽ suã. in isto tm̃ psalmo ds̃ rug¬
tur ut id tinficiat cui dr̃. Confige clauis atimore
tuo carnẽs meas. ut intelligamiis & ĩam quod recte
facumis gr̃ȩ dĩ eẽ. rȩtribuendũ. qui in nobis oꝑatur.¬
⁊ uelle oꝑari. ꝓbona uoluntate. S quid sibi uuli
quod cum dixiss& confige clauis a timore tuo carnes
meas. addidit. aiudiciis tuis tuniti. Quid ẽ. confi&
timore tuo: Timuit enĩ. Si enĩ iam timuerat uł
timnebat. cur adbic ut atimore suo dĩ crucifige.¬
n& carnes eiꝰ orabat. An addi sibi uolebat timo.¬
rem ut tantum timerae quantum sufficer&e cruci-¬
sigendis suis carnibus id÷ concupiscentiis affectibusq
carnalibus. tanquam dicens. ꝑfice inme timorẽ
tuum.  Timui enĩ aiudiciis tuis. S ẽ. hic alius
altior sensus. quantum ds̃ donat sorutato simi scrp-¬
ture hiuꝰ eruendus. Confige inquit clauis atimore

Expanded text:
 dictum sit quod ipsi «crucifixerunt carnem suam,» in isto tamen psalmo Deus rogatur ut id faciat, cui dicitur, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» ut intelligamus etiam id quod recte facimus, gratiae Dei esse tribuendum, qui in nobis operaturi, pro bona voluntate . 7. Sed quid sibi vult, quod cum dixisset, «Confige clavis a timore tuo carnes meas;» addidit, «a judiciis enim tuis timui?» Quid est, «Confige a timore tuo; timui enim?» Si jam timuerat, vel timebat, cur adhuc, ut a timore suo Deus crucifigeret carnes ejus, orabat? An addi sibi volebat timorem, ut tantum timeret, quantum sufficeret crucifigendis suis carnibus, id est concupiscentiis affectibusque carnalibus: tanquam dicens, Perfice in me timorem tuum; timui enim a judiciis tuis? Sed est hic alius altior sensus, quantum Deus donat, scrutato sinu Scripturae hujus eruendus. «Confige,» inquit, «clavis a timore
Abbreviated transcription (Latin):
legis caritas ẽ. Idõ suꝑ aurum ⁊ toparion. hoc enĩ &
in alio psalmo legimus. suꝑ aurum ⁊ lapidem p̃tio¬
sum multum. Topazion quippe lapidem: multũ
tem grim tainquam uelo int̾posito. ñ intelligentes
quod significabatur quando infaciem mogsi inten¬
dere ñ ualebant. ꝓpt̃̾ mercedem t̾renam atq carnalẽ.
dĩ mandata facere conabantur. neq faciebant. quia
n ipsa si aliud diligebant. Unde illa ñ erant oꝑa
uolentium: s oꝑa potius muictoꝵ. Cum uͦ ipsa man¬
data diliguntur suꝑ aurum ⁊ lapidem p̾ciosũ multũ.
omis p̃ipsis mandatis t̾rena uilis ẽ. merces. nec ul¬
la expaste comparantur. quecunq alia hominis
rea inquit. ad omĩa mandata tua eoreegebar. Uti¬
q cogpge tm quia dliligebam ac illis rectis. ut & iam
ipse rectus fierem. cdilectiom coherebam. Iam illud
uiani ñ odiss& cdiligens rectam. llam sic̃ aurũ ⁊ lapi¬
dem p̃ciosum si diligerae oliss& ꝑ fecto quic quid ei ta¬

Expanded text:
aritas» . Ideo, «super aurum et topazion.» Hoc enim et in alio psalmo legitur: «Super aurum et lapidem pretiosum multum» . Topazion quippe lapidem multum ptem gratiam, tanquam velo interposito, non intelligentes, quod significabatur quando in faciem Moysi intendere non valebant , propter mercedem terrenam atque carnalem Dei mandata facere conabantur, neque faciebant; quia non ipsa, sed aliud diligebant. Unde illa non erant opera volentium, sed onera potius invitorum. Cum vero ipsa mandata diliguntur super aurum et lapidem pretiosum multum, omnis prae ipsis mandatis terrena vilis est merces; nec ulla ex parte comparantur quaecumque alia hominis . 128. Propterea,» inquit, «ad omnia mandata tua corrigebar.» Utique corrigebar, quia diligebam; atque illis rectis ut etiam ipse rectus fierem, dilectione cohaerebam. Jam illud viam non odisset diligens rectam? Nam sicut aurum et lapidem pretiosum si diligeret, odisset profecto quidquid ei ta
Abbreviated transcription (Latin):
putat om̃s peccatores t̾rȩ. Nullus gͦ scđm istum pͥsim
lege percauit. quia ubi nẽ. lex: nec p̾uaricatio. An
forte dicturi sumus uerũ quidem eẽ. quod nec p̃ua¬
ricatio sit ubi lex ñẽ. s uerum ñ eẽ. quod aliqui sine
lege peccauer̃. aut uerum quidem et̃. aliquos sine
lege peccasse. s uerum ñ eẽ. ubi lex ñ ẽ. nec p̃uaricationẽ

Expanded text:
putat omnes peccatores terrae. Nullus ergo secundum istum sine putat omnes peccatores terrae. Nullus ergo secundum istum sine lege peccavit; «quia ubi non est lex, nec praevaricatio.» An forte dicturi sumus, verum quidem esse quod nec praevaricatio sit ubi non est lex, sed verum non esse quod aliqui sine lege peccaverint; aut verum quidem esse aliquos sine lege peccasse, sed verum non esse, ubi lex non est, praevaricationem
Abbreviated transcription (Latin):
p̃uaricater peccator ẽ. quia peccat inlege.: s ñ om̃s
peccator p̃uaricator ẽ. quia peccant aliqui sine lege.
bi aut̃ ñ ẽ. lex. nec p̃uaricatio. Porro si nemo sine le¬
e peccnre: non idem ipse apłs dicera&. Quicunq
sine lege peccauer : sine lege ꝑibunt. Scd̃m uͦ istum
psalmũ si p̃uaricantes sunt om̃s peccatores: nullum
ẽ. utiq sine p̃uaricatione peccatum.: nulla ẽ. aut̃ p̃¬
uaricatio sine lege. Nullum ẽ. gͥ sine lege peccatũ.
Iui gͦ dicit p̾uaricantes depictaui om̃s peccatores terrȩ.
nullos et. omnño nͥ qui legem transgressi sunt uult in-¬
telligi peccatores. nobhoc aduersatur illi qui dix̾it.
quicumq sine lege peccauer̃: sine lege ꝑibunt. Se.¬
cundum illum quippe sunt aliqui peccatores quã¬
uis ñ sint p̃uaricatores. id ÷ qui sine lege peccauert᷑.
Ubi eni ñ ẽ. lex. nec p̃uaricatio. Scđm aut̃ istũ nullus
ẽ. sine p̃uaricatione peccator. quia p̾uaricantes de-¬

Expanded text:
praevaricator peccator est, quia peccat in lege, sed non omnis peccator praevaricator est, quia peccant aliqui sine lege; «Ubi» autem «non est lex, nec praevaricatio.» Porro, si nemo sine lege peccaret, non idem ipse apostolus diceret, «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt.» Secundum istum vero psalmum, si praevaricantes sunt omnes peccatores terrae, nullum est utique sine praevaricatione peccatum: nulla est autem praevaricatio sine lege; nullum est igitur nisi in lege peccatum. Qui ergo dicit: «Praevaricantes deputavi omnes peccatores terrae,» nullos esse omnino, nisi qui legem transgressi sunt, vult intelligi peccatores; et ob hoc adversatur illi qui dixit: «Quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt.» Secundum illum quippe sunt aliqui peccatores, quamvis non sint praevaricantes, id est, qui «sine lege peccaverunt: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio:» secundum istum autem nullus est sine praevaricatione peccator; quia praevaricantes de
Abbreviated transcription (Latin):
plena sit eis ea quȩ conspicitur. ⁊ quȩ ñ conspicitur.
umu̾sa creaturi. noune conpescimus eum dicentes.
iuba& ẽẽ. testantur. nunquiã audemus hominẽ abeoꝵ
scrutatione reuocare. ac ñ potius ut sedulo id agat.
⁊ tante rei oꝑam quantum potest impendat ortabi¬
mur. An forte dĩ p̾cepta testimoni⁊ quidem bonita¬
tis eiꝰ er̃. fateamur: s inirabilia eẽ. negabimus. Quid
enim mirum. si bena unꝑat bonus dñs. Inimo uero
id ipsum ẽ. om̃ino mirandum. ⁊cur ita sit ꝑscrutan-
nam legem. quos dtt lex uiuiticare ñ posse nec
ullua eẽt. ex bona lege nstitia. Si enĩ data eetͣ lex
que posse iuiuficare: om̃io exlege cẽt iustitia. Cur
gͦ data ẽ. quȩ inuficare ñ pess&. ⁊ ex qua ẽẽt nulla
iustitia: Nempe murandum ẽ: nempe stupendum. hec
sunt gͥͦ mirabilia testimonia dĩ. ꝓpt̾ea huius anima
scrutata ẽ. ea. qm̃ debilif ei dici ñ poss&. fortiora tt ne

Expanded text:
plena sit eis et quae conspicitur, et quae non conspicitur, plena sit eis et quae conspicitur, et quae non conspicitur, universa creatura; nonne compescimus eum, dicentes: jubet, esse testantur: numquid audebimus hominem ab eorum scrutatione revocare, ac non potius ut sedulo id agat, et tantae rei operam quantam potest impendat, hortabimur? An forte Dei praecepta testimonia quidem bonitatis ejus esse fatebimur, sed mirabilia esse negabimus? Quid enim mirum, si bona imperat bonus Dominus? Imo vero idipsum est omnino mirandum, et cur ita sit perscrutandunam legem, quos eadem lex vivificare non posset, nec ulla esset ex bona lege justitia. «Si enim data esset lex quae posset vivificare, omnino ex lege esset justitia.» Cur ergo data est quae vivificare non posset, et ex qua esset nulla justitia? Nempe mirandum est, nempe stupendum. Haec sunt ergo mirabilia testimonia Dei: propter hoc hujus anima scrutata est ea, quoniam de his non ei dici posset, «Fortiora te ne
Abbreviated transcription (Latin):
putaturi sumꝰ.
Mirabilia testi¬
monia tua: ꝓpt̾ea scritata ẽ. ea aniina mea. Iinisenĩ¬
erant saltim generatim testimonia dĩ: Celum ⁊t̾ra
nitatis ⁊i macontudinis enus. nipse cursus frequens
usitatusq nature quod tempoꝵ rapacitate solutur
in rerum quarum᷑q generib quamus temporalib
atq mortalibus quȩ certe consuetudine uiluerunt
considerator aduertat. ꝑhibere testimoniũ creatori.
Iiuid aut̃ hoꝵ ẽ. quod ñ sit mirabile: siunum quodq
ñ usu s ratione inetiatur. Si uͦ tanquam subunius
contemplationis ãpectii. uelut ut audeamus cuncta
debuerit scrutari quia mira sunt. Cumi enĩ di¬
xiss&e mirabilia testinonia tua. secutus adiunxit. ꝓ.¬
pt̃ hoc scrutata ẽ. ca aniia mea. quasi factus sit ipsa difaicubtate¬
ꝑuestigandi difficultate curiosior. Quanto enĩ queq
res abstrusiores habet causas. tanto ẽ. mirabilior.
Si gͦ nobis homo talis occurrat qui ꝓpt̃ hoc dicat se.
scrutari testimonia dĩ quia mirabilia sunt. cum

Expanded text:
putaturi sumus: «Mirabilia testimonia tua; propter hoc scrutata est ea anima mea.» Quis enumerat saltem generatim testimonia Dei? Coelum et tenitatis et magnitudinis ejus; et ipse cursus frequens usitatusque naturae, quo temporum rapacitas volvitur, in rerum quarumque generibus, quamvis temporalibus atque mortalibus, quae certe consuetudine viluerunt, si pius considerator advertat, perhibet testimonium Creatori. Quid autem horum est quod non sit mirabile, si unum quodque non usu, sed ratione metiamur? Si vero tanquam sub unius contemplationis aspectu velut audeamus cuncta debuerit scrutari, quia mira sunt. Cum enim dixisset, «Mirabilia testimonia tua:» secutus adjunxit, «propter hoc scrutata est ea anima mea;» quasi factus sit ipse pervestigandi difficultate curiosior. Quanto enim quaeque res abstrusiores habet causas, tanto est mirabilior. 2. Si ergo nobis homo talis occurrat, qui propter hoc dicat se scrutari testimonia Dei, quia mirabilia sunt, cum
Abbreviated transcription (Latin):
tuit. mentes da
dicatur ꝑ scałas aut piscina descendit. nsiñ dicatur in
piscisiam. Et bene ait ddiscendier̃. humilitate scilic &
penitentie ascencer̃ enĩ quando ꝑsuꝑbiam coentumacẽ
irecti suerane ⁊ clati. Sixsum enĩ sibi eẽ. udebantur.
qsuanclo i gnorantes dĩ iustitiam constituere uolebant
suata mnfatigati ilegis p̃uaricatione confusir Abilla
elatione cdescender flendo: ut iustiti im dĩ petrus impe¬
trarent petendo. Sunt codices qui ñ habent descender
sontes aouarum. a÷ ut hoc intelligamus exitus aqͥrũ.
plus fleuisse quam manant aquę de suis exitibus.
Cur aut̃ ñ custocdita lege sic fletur. nͥ ut impetretur
gt̃a que penitentis del& iniquitatẽ. ⁊ crescentis ad

Expanded text:
in montes: ea dicatur, per scalas; aut, Piscinam descendit, etsi non dicatur, in piscinam. Et bene ait, «descenderunt,» humilitate scilicet poenitendi. Ascenderunt enim, quando per superbiam contumacem erecti fuerant et elati. Sursum enim sibi esse videbantur, quando ignorantes Dei justitiam, constituere volebant suam : in qua fatigati et legis praevaricatione confusi, ab illa elatione descenderunt flendo, ut justitiam Dei potius impetrarent poenitendo. Sunt codices qui non habent «descenderfontes aquarum; ut hoc intelligamus «exitus aquarum:» id est, plus flevisse, quam manant aquae de suis exitibus. Cur autem non custodita lege sic fletur, nisi ut impetretur gratia, quae poenitentis delet iniquitatem, et credentis ad
Abbreviated transcription (Latin):
uandor᷑ S quid ẽ quod dicit. recbere me ae ilump¬
nis hominũ. ut custodium mandatatua: Si uera illi
homines eriim ebiciunt: ũ caliunpinantur. si fals.
quiẽ. quod se redimi chesicierte. a calummpiniis id÷ eri¬
minibus falsis cug illi nocere ñ possunt: Crim quippe
iudicem hominẽ. Ubi nuit̃ iudex ds̃ẽ. nullus filso
rmiue teditur. qtia n du obicitur. s obicienti poti

Expanded text:
d quid est quod dicit, «Redime me a calumniis hominum, et custodiam mandata tua?» Si vera illi homines crimina objiciunt, non calumniantur: si falsa, quid est quod se redimi desiderat a calumniis, id est a criminibus falsis, quae illi nocere non possunt? Crimen quippe judicem hominem: ubi autem Deus judex est, nullus falso crimine laeditur; quia non cui objicitur, sed objicienti potius
Abbreviated transcription (Latin):
tuam. ñ utiq iustitiam meam. Et iustificationes inqͥt¬
tuas doce me. illas ꝓculdubio quib ds̃ facit iustos ñ
ipsi se. Seruus tuus sum ego. Neq enĩ bene mͥ cessit.
quando eẽ. uolui lib̾ mneus.: ñ serius tuus. Ia mͥ in¬
tellectum ut discam testimona tua. Numquã ẽ. in
t̃mittenda ista petitio. Non enĩ sufficit accepisse in¬
tellectum ⁊idi testimonia didicisse. nͥ semꝑ accipiat᷑
iquodammꝰ semꝑ bibatur de fonte lucis ȩt̾nȩ. Testi¬
mona quippe dĩ quanto fit quisq intelligentior
endi dño. Id enĩ plures codices habent: ñ ut quidã
dnẽ. Quod gͦ tempus uł quid faciendi uoluit intelli¬
gi dño. Illud quidem quodd paulo ante dixerat fac
De quo tempore ait apłs. Cum aut̃ uenit plenitu¬
do temporis. misit dĩ filiũ suum. Propt̃ quod alibi
& ĩam testimoniũ ꝓpħicũ adiungens ubi dix̃. tẽpo¬
re acceptabili exaudiui te.: ⁊ indie salutis adiuui
te. eece minc inquit tempus acceptabile. ecce minc

Expanded text:
undum justitiam meam. Justificationes tuas doce me. Illas procul dubio, quibus facit justos, non ipsi se. Servus tuus sum ego. Neque enim bene mihi cessit, quando esse volui liber meus, non servus tuus. Da mi intellectum, ut discam testimonia tua. Nemo tam intermittenda est ista petitio. Non enim sufficit accepisse intellectum, et Dei testimonia didicisse, nisi semper accipiatur, et quodam modo semper bibatur de fonte lucis aeternae. Testimonia quippe Dei, quanto fit quisque intelligentior,endi Domino.» Id enim plures codices habent; non, ut quidam, «Domine.» Quod ergo «tempus,» vel quid «faciendi» voluit intelligi «Domino?» Illud quidem quod paulo ante dixerat, «FaDe quo tempore ait Apostolus, «Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum» . Propter quod alibi etiam testimonium propheticum adjungens, ubi dixit, «Tempore acceptabili exaudivi te, et in die salutis adjuvi te; Ecce nunc,» inquit, «tempus acceptabile, ecce nunc
Abbreviated transcription (Latin):
serutati ẽ. quid inuenerit. Manifestatio inquit uͥ¬
boꝵ tuoꝵ illuminat: ⁊ intelligere facit infantes. Iuid
ẽ. paruulus. nͥ humlis. iinfirmus: Noli gͦ suꝑre. noli
de tua quȩ milla ẽ. iurtute p̾sumere. ⁊ intellige qua.¬
re sit a bono cdõ. bona lex data. quȩ tiñ uiuificare ñ.
possit. Ad hoc enĩ data ẽ. ut te demagno paruulum
facer&: ut te ad faciendam legem iures de tuos non
habere monstrara&: ac sic inops indiguus ⁊ egenus ad.
gram̃ coufugeres. ⁊ elamares. miserere mei dnẽ qm̃ in
firmus sum. hec gͦ scrutando intellex̃ hinc paruu
tam legem quȩ iuuificarȩ ñ posset: quia conclusit s¬
critura omĩa subpeccato. ut ꝓmissio exfide iħu xp̃i.
cdaretur credentibus: Ita dnẽ. ita fac mmisericors dñe:
umplere nequiuerint. om̃e obstruatur es tineme sii ui
deatur magnus. sint om̃s paruuli: reus fiat om̃is mũ¬
dus t. quia ñ iustificabitur ex lege om̃is caro coram tȩ.

Expanded text:
estatio,» inquit, «verborum tuorum illuminat, et intelligere facit parvulos.» Quid est parvulus, nisi humilis et infirmus? Noli ergo superbire, noli de tua, quae nulla est, virtute praesumere; et intelliges quare sit a bono Deo bona lex data, quae tamen vivificare non possit. Ad hoc enim data est, ut te de magno parvulum faceret, ut te ad faciendam legem vires de tuo non habere monstraret; ac sic opis indigus et egenus ad gratiam confugeres, et clamares: «Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum» . Hoc ergo scrutando intellexit hic parvultam legem quae vivificare non posset, quia «conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus» . Ita, Domine, ita implere nequiverunt, omne os obstruatur, et nemo sibi magnus videatur, sint omnes parvuli, et reus fiat omnis mundus tibi, quia non justificabitur ex lege omnis caro coram te.
Abbreviated transcription (Latin):
um. inquit aꝑui nadtraxi spm̃. quia mandatatua
desiderabam. Iuid desideralat: nͥ facere mancdata
diuma. S ñ erat unde facerae infirmus fortia.
paruulus magna. Aperiut os confitens quod ꝑse
ipse ñ facera& n adtrax unde ficer.x. Aꝑuit os peten¬
do querendo. pulsando. ⁊ sitiens hausit spm̃ bonũ
unde facerae quo & ꝑse ipsumr ñ poterat manda¬
umus bona data dire filiis nr̃is. quantonagis pat᷑
nr̃ decelo dat spm̃ bonũ petentibus eũ: Nlon enpor
filii sunt dĩ. Non quia ipsi nichil agunt. s ne nichil
Dom agant abono aguntiui ut aginit. Nam tanto
migis efficitur quisq filius bonus. quanto largius

Expanded text:
ui, et attraxi spiritum, quoniam mandata tua desiderabam.» Quid desiderabat, nisi facere mandata divina? Sed non erat unde faceret infirmus fortia, parvulus magna: aperuit os, confitens quod per se ipse non faceret; et attraxit unde faceret: aperuit os petendo, quaerendo, pulsando; et sitiens hausit Spiritum bonum, unde faceret, quod per seipsum non poterat, mandavimus bona data dare filiis nostris; quanto magis Pater noster de coelo dat Spiritum bonum petentibus eum ? Non enim qhi filii sunt Dei : non quia ipsi nihil agunt; sed ne nihil boni agant, a bono aguntur ut agant. Nam tanto magis efficitur quisque filius bonus, quanto largius
Abbreviated transcription (Latin):
id uͦ quoci it. tpsi sunt sibi lox. ñ mertto p̃uaricatores
estimiaitut. om̃s peccatores t̾rę. Iullut ei qui facut al¬
teri iucriani: nesi qui fieri nolit sibi. Et inhoc tranige¬
ditur naturalem legẽ. quani ũ sinitur ignorare. dum
id quod facit ũ uult pati: Ilunquid nit lex ista natu¬
rał. ñ erat inppło. isrł. Crat płare. qui ipsi homines
erant. Sine lego dut̃ naturali eent. si p̃t naturam hu¬
mani generis eẽ. potuissent. Multomagis gͦ p̃uaricateᷤ
ficti sunt legediutina. quia naturilis illa siue instaura¬
ta. siue enacta. siue firinata ẽ. lam uͦ si ihominib pecea

Expanded text:
merito praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam et ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive firmata est. 5. Jamvero si in omnibus p
Abbreviated transcription (Latin):
cationis iniquitate eiꝰ integet tatem ñ eustedier:
O portebat gͦ ut suꝑbis ⁊ de lib̾tate sui arbitrii p̃sum¬
til lex cdaretur. qua p̃uaricaricata quicumq com¬
puncti humiliarentur. ñ iam ꝑlegem s ꝑfidem.
ad subuementem currerent grãm. Dissipata gͣ lege
tempus fuit ut ꝑuangenitum filiũ dĩ miscdã mit¬
teretur. Lex enĩ subintrauit. ut habundar&e delic̃¬
suꝑ aurum ⁊ topation. Id agit grã ut clilectione im¬
pleantur mandata dĩ quȩ timore ñ poterant. Girã
quipie dĩ diffunditur caritas incordibus irĩs. ꝑ spm̃

Expanded text:
cationis iniquitate, ejus integritatem non custodierunt? Oportebat ergo ut superbis et de libertate sui arbitrii praesumentibus lex daretur, qua praevaricata quicumque compuncti humiliarentur, non jam per legem, sed per fidem ad subvenientem currerent gratiam. Dissipata ergo lege, tempus fuit ut per unigenitum Filium Dei misericordia mitteretur. Lex enim subintravit, ut abundaret delicsuper aurum et topazion.» Id agit gratia, ut dilectione impleantur mandata Dei, quae timore non poterant. Gratia quippe Dei «diffunditur c
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ignem saluari: qui suꝑ hoc firndam̃tum ñ aurumñ-
argnitum. lapides p̾ciosos. s ligna fenum. stipula edi¬
ficat. ñ tm̃ respuit nec recipiat. nec receptum deserit
fundam̃tum. idq om̃ib carnalibus suis quiꝰ capitur
atq subecumbit. delectationibis ante penit. cũ ad hunc
articulum uentum fuerit. ut aut ill& deserantur aut¬
xp̃x. ubi si ñ ante ponitur xp̃c: ñ illi ẽ. fundamentum.
Om̃ib quippe structurȩ postĩorib partibus anteponitur
fundam̃itum. nec cogitasse existino hos qui senserunt
ñ ꝑire de quibus dictum ẽ. ꝑ legem iudicabuntur. insi
quia fundam̃tum habent xpm̃. Parum gͦ adtender̃
quod monstraummus at ipsi scratura clamat denaes
tantummꝰ uidicari: cum xp̃c ipse ad eandem gentem

Expanded text:
tum, non aurum, argentum, lapides pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam aedificat ; non tamen respuit ne recipiat, nec receptum deserit fundamentum; idque omnibus carnalibus suis, quibus capitur atque succumbit, delectationibus anteponit, cum ad hunc articulum ventum fuerit, ut aut illae deserantur, aut Christus; ubi si non anteponitur Christus, non illi est fundamentum. Omnibus quippe structurae posterioribus partibus anteponitur fundamentum. Nec cogitasse existimo eos qui senserunt non perire de quibus dictum est, «Per legem judicabuntur,» nisi quia fundamentum habent Christum. Parum ergo attenderunt quod demonstravimus; atque ipsa Scriptura clamat, de Judtantummodo judicari: cum Christus ipse ad eamdem gentem
Abbreviated transcription (Latin):
legem quam ds ꝑmoysen ppło isrł dedit̃. cet̾is aut̃ gen¬
tib ñ dedit. sine lege dic̃ cẽ. cet̾as gdates. quid intellectu.¬
ri sumus inisto psalmo. dictum eẽ. p̃uaricantes extimaui.
em̃s peccatores t̾rȩ. nͥ intelligamus aliquã legem non ꝑ
mersen datam. scĩm quam sunt p̃uaricantes noct̾arũ
gentium peccatires: Obi enĩ lex ñ ẽ. nec p̃uaricatid

Expanded text:
legem quam Deus per Moysen populo Israel dedit, caeteris autem gentibus non dedit, sine lege dixit esse caeteras gentes; quid intellecturi sumus in isto psalmo dictum esse, «Praevaricantes aestimavi omnes peccatores terrae,» nisi intelligamus aliquam legem non per Moysen datam, secundum quam sunt praevaricantes caeterarum gentium peccatores? «Ubi enim l
Abbreviated transcription (Latin):
lege peccauer̃.  Non enĩ neoꝵ quisquam p̾uaricans
de illa lege aiebat quam ds̃ dedit ꝑmoysen famu.¬
lum suũ ppło suo isrł. ⁊hoc ipsa que circunstabant
uerba eiꝰ ostendunt. Disputabat eñ de iudeis ⁊ grecis
rͥest gentibus ñ adcircuncisionem s ad p̾pucium ꝑti¬
nentibus idõ sine lege eos dicens quia ñ acceꝑant
legem. quam se accepisse głabantur iudei. Unde
ait illis. Siaut̃ tu iudeus cognominaris. ⁊ requies¬
cis nilege. ⁊ glariaris indõ. Deniq unde ad hanc

Expanded text:
lege peccaverunt? Non enim et eorum quisquam praevaricans de illa lege agebat quam Deus dedit per Moysen famulum suum populo suo Israel. Hoc ipsa quae circumstant, verba ejus ostendunt. Disputabat enim de Judaeis et Graecis, id est Gentibus, non ad circumcisionem, sed ad praeputium pertinentibus; ideo sine lege eos dicens, quia non acceperant legem quam se accepisse gloriabantur Judaei: unde illis ait, «Si autem tu Judaeus» «cognominaris, et requiescis in lege, et gloria
Abbreviated transcription (Latin):
sine lege peccauer̃. sine lege ꝑibunt. iquicunq in-
lege peccauer̃. ꝑ legem iudicabuntur. hos utiq iude-¬
us. illos aut̃ grecos uolens intelligi. qm̃ de his agebant᷑
utrosq sub peccato eẽ. demonstrans. ut egere se gr̃a ur
triq fateantur ꝓpt̾ quod dicit. Non enĩ ẽ. distictio.
om̃s eñ peccauer̃. ⁊ egent gta dĩ. iustificati gratis ꝑ-

Expanded text:
in lege peccaverunt, per legem judicabuntur» . Hos utique Judaeos, illos autem Graecos volens intelligi, quoniam de his agebat; utrosque sub peccato esse demonstrans, ut egere se gratia utrique fateantur: propter quod dicit, «Non enim est distinctio: omnes enim peccaverunt, et egent
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. quam rectum . iberum mne fac sccłii ꝓmissum
Icaritls. t ant̾o mriniis ei dominatur iniquitas. Quid
ꝗͣ aliud petit. quam ut cdonante dõ diligat dm̃:
Diligindo em dm̃. diligit seripsum ut diligere salii¬
brit̃ possit i pximum sic̃ seipsum: inquib p̃cep¬

Expanded text:
rum me fac secundum promissum charitas, tanto minus ei dominatur iniquitas. Quid ergo aliud petit, quam ut donante Deo diligat Deum? Diligendo enim Deum, diligit seipsum, ut diligere salubriter possit et proximum sicut seipsum: in quibus praecep
Abbreviated transcription (Latin):
dine. ⁊cet̾a qͦ isto mͦ dicta contexiitt̃. Quid ẽ. igtͣ
i ambulabã in latitudine: nͥ ambulabam incarita
datus ẽ. nobis: In hac latitudine ambulabat ille
qui dicebat. Us nr̃m pat& ad uos o corurthii. co
nr̃m dilatatun ẽ. hȩȩ aut̃ caritas duob illes
mandatis. tota atq integra continetur. dilectione
scilic& dĩ. ⁊ clilectione ꝓxum. in quibus tota lex

Expanded text:
dine;» et caetera quae isto modo dicta contexuit. 2. Quid est igitur, dine;» et caetera quae isto modo dicta contexuit. 2. Quid est igitur, «Et ambulabam in latitudine,» nisi, ambulabam in charitsanctum qui datus est nobis ? In hac latitudine ambulabat ille qui dicebat, «Os nostrum patet ad vos, o Corinthii; cor nostrum dilatatum est» . Haec autem charitas duobus illis mandatis tota atque integra continetur, dilectione scilicet Dei, et dilectione proximi, in quibus tota Lex
Abbreviated transcription (Latin):
inlatitudine. quia mandata tua exquisiui. ⁊ loqͤ¬
bar intestimoniis tuis inconspectu regũ. ⁊ñ con.¬
fundebar: ⁊ cet̾a isto modoͥ Sic enĩ uidetur sequen.¬
tia p̾cedentibis debuisse conecte. S ait. Et ãbulabã
in latitudine. Ubi copulatiua comunctio. id ÷ et.
uelut in consequens posita ẽ. quia ñ ait. ⁊ ambula¬
bo. quomͦ dicebat ⁊ custodiam legem tuam semꝑ.
aut certe si optatiuo mͦ dictum ẽ. custodiam legeni
tuam. non ait ⁊ ambulem inlititudine. quasi utruq
optauerit ⁊ peposcerit: s ait. ⁊ ambulabam in latitu.¬
dine. Ubi si comunctio ista ñ eẽt. s asuꝑiore conexis¬
ne liberae uferretur. eẽt soluta sententia. ambulali
in latitudine. nichil de inusitato loquendi mͦ hic de-¬
bere mouere lectorem: ut occultus sensus qͣrendus
inc aliquis putaretur. Nimirum gͦ quod non dix
intelligi uoluit. id ÷ exauciitum se fuisse. acdenide
subunxit: qualis factus fuerit. Tinquam dicerae.
& cum orarem exaudisti me. ⁊ ãbulabam inlatitu¬

Expanded text:
ia mandata tua exquisivi, Et loquar in testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundar; et caetera isto modo; sic enim videtur sequentia praecedentibus debuisse connectere: sed ait, «Et ambulabam in latitudine.» Ubi copulativa conjunctio, id est, «Et,» velut inconsequens posita est; quia non ait, Et ambulabo, quomodo dicebat, «Et custodiam legem tuam semper.» Aut certe si optativo modo dictum est, «Custodiam legem tuam;» non ait, Et ambulem in latitudine, quasi utrumque optaverit, et poposcerit: sed ait, «Et ambulabam in latitudine.» Ubi si conjunctio ista non esset, sed a superiorum connexione libera inferretur et soluta sententia, «Ambulabam in latitudine;» nihil de inusitato loquendi modo hic deberet movere lectorem, ut occultus sensus quaerendus hic aliquis putaretur. Nimirum ergo quod non dixit intelligi voluit, id est, exauditum se fuisse; ac deinde subjunxit qualis factus fuerit: tanquam diceret, Haec cum orarem, exaudisti me, «Et ambulabam in latitu
Abbreviated transcription (Latin):
sumus inquit itidoos ngrecos om̃s sub peccato eẽ. ac ꝑ-
hoc quicunq sine lege percauer̃. illa scilic& de qua iudci
ꝑibunt. nͥ credant ineum: qui uenit querere qđ ꝑierat.
Nonnulli quippe &iam catholici tractatores inhis apłi
uerbis: alit̃ quam se res bab& parum acttendendo sapu-¬
er̃. ut dicerent illos ꝑire qui sine lege peccauer̃. hos aut̃
qui in lege peccauer̃. iudicari tantum mͦ ñ ꝑite: tanquã
ꝑ penas transitorias credantur eẽ. purgandi. sic̃ ille de
quo dictum ẽ. ipse aut̃ saluus erit. sic tm̃ quasi ꝑ ignem.
S ed̃ hoc merito fundam̃ti bene intelligitur. ce quo aiebat apłi
fundam̃tũ posui: alius aut̃ suꝑ edificat. Enꝰquisq
aut̃ uideat: quomͦ suꝑ edificet. Funclam̃tũ eni aliud

Expanded text:
Graecos omnes sub peccato esse» . Ac per hoc «quicumque sine lege peccaverunt,» illa scilicet de qua Judaei peribunt, nisi credant in eum qui venit quaerere quod perierat . 3. Nonnulli quippe etiam catholici tractatores, in his Apostoli verbis aliter quam se res habet, parum attendendo sapuerunt, ut dicerent illos perire qui sine lege peccaverunt; hos autem qui in lege peccaverunt, judicari tantummodo, non perire: tanquam per poenas transitorias credantur esse purgandi, sicut ille de quo dictum est, «Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sed hoc merito fundamenti bene intelligitur, de quo agebat Apostfundamentum posui; alius superaedificat: unusquisque autem videat quomodo superaedificat
Abbreviated transcription (Latin):
Ẽt meditabar iminandatis tuis. que dilexi. Et leua¬
uaui manus meas amaudata tua que dilexi.
exercebar iniustificationibustuis. Obi narrantis
uerba sunt ñ petentis. ułlut impetratis quę peti.¬
uerat confitebatur indĩ laudib qualem illum
rat. Neq enĩ hec ita suꝑiorib comunxerat ut di¬
cer&. ⁊ ne auferas exore meo uerbum ueritatis usq

Expanded text:
s, quae dilexi. Et levavi manus meas ad mandata tua, quae dilexi; et exercebar in justificationibus tuis.» Ubi narrantis verba sunt, non petentis; velut, impetratis quae petiverat, confiteatur in Dei laudibus qualem illum rat. Neque enim haec ita superioribus conjunxit, ut diceret, Et ne auferas ex ore meo verbum veritatis usq
Abbreviated transcription (Latin):
adm̃: Pus ille adtendit quomodo uuu̾s: quã
quid sonas: Certe cum eo quẽ laudas: pacẽ
habere uis: quomodo cum illo queris pacẽ.
quando ate ipso dissonas: Quomodo inqͥes
a me ipso dissono: Aliud sonat lingua: ali¬
sit laus: Potest laus iocunda. eẽ. homini. cũ
audit dẽ consonis acutisq sententiis & sua¬
ui uoce laudantem. Sed dõ nr̃o ioeuñda
sit laus cuius aures non ad os sed ad cor:
non ad linguam sed ad uitam laudatores
Dulcis sit nobis. com mendat se nobis. grãs
dignationi eius. Aignatur enimi se nobis¬
cõmendare. non quasi aliquid prestatu¬
ris: sed multa potius ab illo accepturis:
inquit dilectionem suam ds̃ in nobis:
Iuomodo cõmendat : Audite: Ipse dicat
apłs ut comparetur & psalmo Cõmen¬
dat inquit dilectionem suam ds̃ in no¬
bis: Quomodo commendat: Qm̃ cum aã¬
huc peccatores eẽmus: ap̃e ꝓnobis mor¬

Expanded text:
Deum. Plus ille attendit quid vivas, quam Deum. Plus ille attendit quid vivas, quam quid sones. Certe cum eo quem laudas, pacem habere vis: quomodo cum illo quaeris pacem, quando a teipso dissonas? Quomodo, inquies, a memetipso dissono? Aliud sonat lingua, alisit laus.» Potest enim laus jucunda esse homini, cum audit concinnis acutisque sententiis et suavi voce laudantem: sed «Deo nostro jucunda sit laus;» cujus aures, non ad os, sed ad cor; non ad linguam, sed ad vitam laudatoris Dulcescit nobis, commendat se nobis: gratias dignationi ejus. Dignatur enim commendare se nobis, non quasi aliquid praestaturis, sed multa ab illo potius accepturis. inquit, «dilectionem suam Deus in nobis.» Quomodo «commendat?» Audite; ipse dicat Apostolus, ut comparetur et Psalmo: «Commendat,» inquit, «dilectionem suam Deus in nobis.» Quomodo «commendat? Quoniam cum adhuc peccatores essemus, Chris
Abbreviated transcription (Latin):
das: Perficietur in nobis laudatio dei cum
ad illam ciuitatẽ uenerimus. quando effee¬
ti fuerimus. equales angłis dei. quando nul
la nos corporalis necessitas ulla exparte sol¬
licitas̃. non fames. nonsitis interpellat. ñ
stringit: non febris deicit non mors finit.
Ad illam ꝑfertissimam laudem: exerceamꝰ
nos laudatione ista inbonis oꝑib fropterea
cum dixisset laudate dominum qm̃ bonus:
psalmus: deo nr̃o inquit iocunda sit laus:
Quomodo deo nr̃o. iocunda erit laus: Sibe¬
ne uiuendo laudetur: audi quia tunc erit
illa iocunda laus. Alio loco dicit᷑. Non . ẽ. spe¬
ciosa laus inore peccatoris: Si ergo in ore
peccatoris spetiosa laus non . ẽ iocunda ñ
ẽ hoc .ẽ. enim iocundum: quod spetiofum
Uis ergo ut dõtuo iocunda sit laus: Noli bo¬
ne cantilenȩ tuȩ obstrepere. morib malis: Deo
nr̃o iocunda sit lius: Quid atrit: Qui lauda¬
tis bene uiuite: laudatio impioꝵ offendit

Expanded text:
das? Perficietur in nobis laudatio Dei, cum das? Perficietur in nobis laudatio Dei, cum ad illam civitatem venerimus, quando effecti fuerimus aequales Angelis Dei ; quando nos nulla corporalis necessitas ulla ex parte sollicitat, non fames, non sitis interpellat, non stringit, non febris dejicit, non mors finit. Ad illam perfectissimam laudem exerceamus nos laudatione ista in bonis operibus. 3. Propterea cum dixisset, «Laudate Dominum, quoniam bonus psalmus: Deo nostro,» inquit, «jucunda sit laus.» Quomodo erit Deo nostro jucunda laus? Si bene vivendo landetur. Audi quia tunc erit illi jucunda laus. Alio loco dicitur, «Non est speciosa laus in ore peccatoris» . Si ergo in ore peccatoris speciosa laus non est, jucunda non est; hoc enim jucundum, quod speciosum. Vis ergo ut Deo tuo jucunda sit laus? Noli bonae cantilenae tuae obstrepere moribus malis. «Deo nostro jucunda sit laus.» Quid dixit? Qui laudatis, bene vivite. Laudatio impiorum offendit
Abbreviated transcription (Latin):
bi p̾buit mortali & fragili ista supplemen¬
toꝵ scolatia. & cibus tuus & potus tuus
laudat dm̃ Siuero modiun naturȩ debi¬
tum in moderatione uoracitatis excedas.
& uinolentie ͤ ingurgite:. quantas libet lau¬
des dei lingua. tua sonat: uita blasphemat.
Post cibum & potum si requiesas ut dormi¬
as. nec in lecto aliquit turpiter agas. nec
excedas ultra concessam licentiam inlege
dei. si castus cũ coniuge lectus. & si ẽ. cura
ꝓpaganai liberos. non sit effrenata litruria
libidinẽ: defer in lecto tuo coniugi tuę.
quia menbra estis ap̃i amborambo ab illo
conditi: ambo sanguine ipsius reparati:
Hec agens laudas am̃: uec omnino silebit
laudatio tua: Quid cum sõnus aduene¬
rit : ⁊ cum dormis non te excitat aquiete
mala conscientia tua: & in nocentia sonnũ
tui laudat dnm: Si erge laudas: non tau¬
tum lingua canta. sed etiam assũpto bo
cum agis negotium laudas cum cibum
& potum capis. laudas cum in lecto requi¬

Expanded text:
bi praebuit mortali et fragili ista supplemenbi praebuit mortali et fragili ista supplementorum solatia, et cibus tuus et potus tuus laudat Deum. Si vero modum naturae debitum immoderatione voracitatis excedas, et vinolentia te ingurgites; quantaslibet laudes Dei lingua tua sonet, vita blasphemat. Post cibum et potum requiescis, ut dormias; nec in lecto aliquid turpiter agas, nec excedas ultra concessam licentiam in lege Dei: sit castus cum conjuge torus; et si est cura propagandi liberos, non sit effrenata luxuries libidinum; defer in lecto tuo conjugi tuae, quia membra Christi estis ambo , ambo ab illo conditi, ambo sanguine ipsius reparati: haec agens laudas Deum, nec omnino silebit laudatio tua. Quid, cum somnus advenerit? Et cum dormis, non te excitet a quiete mala conscientia tua; et innocentia somni tui laudat Deum. Si ergo laudas, non tantum lingua canta, sed etiam assumpto boncum agis negotium, laudas cum cibum et potum capis, laudas cum in lecto requi
Abbreviated transcription (Latin):
terium: accedentib manib uoceͥ concor¬
dat. Uis ergo psallere: Nonsola uox tu¬
a sonet laudes dei: sed oꝑa tua concor¬
dent cum uoce tua: Cum ergo uoce
cantaueris: silebis aliquando uita sic
cantaẽre:numquã sileas Negotium agis
& frauaem cogitas: Siliusti a laude dei
& quod .ẽ. grauius non solum a laude si¬
liusti: sed inblasphemno᷑ per rexisti. Cum e
diñ: & cum blasphematur ds̃ de malo oꝑe
tuo. oꝑe tuo blasphemas am̃: Iaq ad auriũ
exhortationẽ canta uoce corde ne sileas.
uita non taceas: Non cogitas in negotio frtu¬
dem: psallis: cim manducas & bibis psalle.
non interiniscendo sonoꝵ suauitates ad
aures aptas. sedeste & frugaliter & tem¬
peranter manducando & bibendo. quia
hoc dicit apłs. Siue mauducatis siue bibi¬
as. siue quid facitis: oinnia ingła dei fa¬
cite: Si ergo bene agis quod manducas &
bibis & ad refectionem corporis sui. repa¬
rationemq menbroꝵ. grãs agens ei qui ti¬

Expanded text:
terium, accedentibus manibus voci concorterium, accedentibus manibus voci concordat. Vis ergo psallere? Non solum vox tua sonet laudes Dei, sed opera tua concordent cum voce tua. Cum ergo voce cantaveris, silebis aliquando: vita sic canta, ut nunquam sileas. Negotium agis, et fraudem cogitas; siluisti a laude Dei: et quod gravius est, non solum a laude siluisti, sed in blasphemiam perrexisti. Cum enDeum; et cum blasphematur Deus de malo opere tuo, opere tuo blasphemas Deum. Itaque ad aurium exhortationem canta voce; corde ne sileas, vita ne taceas. Non cogitas in negotio fraudem, psallis Deo. Cum manducas et bibis, psalle; non intermiscendo sonorum suavitates ad aures aptas, sed modeste et frugaliter et temperanter manducando et bibendo: quia hoc dicit Apostolus, «Sive manducatis, sive bibitis, sive quid facitis; omnia in gloriam Dei facite» . Si ergo bene agis, qubibis, ad refectionem corporis sumis reparationemque membrorum, gratias agens ei qui ti
Abbreviated transcription (Latin):
minum rogaui ut auferret eum a me
& dicit michi: Sufficit tibi grã mea:
nani uirtus uiuifimitate ꝑficitur: De¬
siderauit aliquid non conressuni. ẽ.
aduoluntatem: ut concedetur ad sani¬
tatem: Hic ergo quid nobis ꝓpositum. ẽ:
Laudate inquit dnm̃: Quare laudamꝰ¬
dnin: Qm̃ bonus psalmus: Ipse psalmꝰ
laus dni. est. Hoc ergo ait: Laudate do¬
minum: qm̃ bonum. ẽ. laudare dnm̃.
Non sic p̃tereamus: laudate dnm̃: Dic¬
tum. ẽ. & transiit.: factum. ẽ & tacuimꝰ
laudãmus & siliimus: cantauimus &
conquieuimus: Imus in aliud forte agen¬
dum quod restat: & aliȩ actiones crm
occurrerint nobis. laudatio diuina ces¬
sabit aonͣnobis: Non sic : Nam lingua
tua ad horeim laudet: uita tua semꝑ
laudet: Inde ergo bonus psalmus:
Psalmus quippe cantatus.ẽ. non qui¬
libet sed ad psalterium: Pasalterium au¬
sicut lira: sicut ettahra & huius modi
organa qui in uenta sunt adcantandum:
Qui ergo psallit. non sola uoce psallit. sed

Expanded text:
t eum a me; et dixit mihi, Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur» . Desideravit aliquid; non concessum est ad voluntatem, ut consuleretur ad sanitatem. Hic ergo quid nobis propositum est? «Laudate,» inquit, «Dominum.» Quare laudemniam bonus est psalmus.» Ipse psalmus laus Domini est. Hoc ergo ait, Laudate Dominum, quoniam bonum est laudare Dominum. Non sic praetereamus laudare Dominum. Dictum est, et transiit; factum est, et siluimus; laudavimus, et tacuimus; cantavimus, et conquievimus. Imus in aliud forte agendum quod restat, et aliae actiones cum occurrerint nobis, laudatio divina cessabit in nobis? Non sic; nam lingua tua ad horam laudat, vita tua semper laudet. Inde ergo bonus psalmus. 2. Psalmus quippe cantus est, non quilibet, sed ad psalterium. Psalterium ausicut lyra, sicut cythara, et hujusmodi organa, quae inventa sunt ad cantandum. Qui ergo psallit, non sola voce psallit; sed
Abbreviated transcription (Latin):
Audi eundem apłm. Corpus quidem inqͥt
mortuum. ẽ. ꝓpt̾ pec eatum: spẽ autem
uita . ẽ. ꝓpter usticiam: Si ergo sp̃c eius qͥ
suscitauit iħm ex mortuis habitat inuo¬
bis : qui suscitauit iħm apm amortuis:
uiuificabit & mortalia corpora ur̃a: ꝑ¬
in habitantem spm̃ eius in uobis Hoc
ergo pignus accepit spẽ nr̃ : ut incipi¬
amus ꝑfidem seriure deo: & ex fide ap¬
pellari iusti: qm̃ ustus ex fide uiuit.
Quuequid autem nobis adhue repugnat¬
& resistit: de mortalitate carnis. ẽ : &
hoc sanabit᷑. Uiuificabit enim inquit
& mortalia corpora ura ꝑ in habitantẽ
spmn eius in uobis: Ad hoc pignus de¬
dit: ut compleat qͦd ꝓmisit: Quid ergo
nunc inhas uita quando adhue con¬
fessores sumus. non dum possesores:
quid in hac uita: Quid fiet: Quiomͦ
aurabitur Sanat contritos corde:
sed ꝑfecta sanitas tune erit quando
atrimus: Nunc ergo quia : Alligat
contritiones eoꝵ: qui curat in quit

Expanded text:
Audi eumdem Apostolum: «Corpus quidem,» inquit, Audi eumdem Apostolum: «Corpus quidem,» inquit, mortuum est propter peccatum. spiritus autem uita estpropter iustitiam. si ergo spiritus eius, qui suscitauit Iesum ex mortuis, habitat in uobis, qui suscitauit Christum Iesum a mortuis uiuificabit et mortalia corpora uestra per habitaergo pignus accepit spiritus noster, ut incipiamus fide servire Deo, et ex fide appellari justi: quoniam justus ex fide vivit . Quidquid autem nobis adhuc repugnat et resistit, de mortalitate carnis est; et hoc sanabitur. «Vivificabit» enim, inquit, «et mortalia corpora vestra, per inhabitantem Spiritum ejus in vobis.» Ad hoc pignus dedit, ut compleat quod promisit. Quid ergo nunc in hac vita, quando adhuc confessores sumus, nondum possessores, quid in hac vita, quid fiet? Quomodo curabitur? «Sanat contritos corde;» sed perfecta sanitas tunc erit, quando diximus. Nunc ergo quid? «Alligat contritiones eorum.» Qui curat, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
maneremtis. & mortalitate p̃ grauati
ne illo rediremus: rexpeait ds̃ ꝑegri¬
nationem nrãm: & ille qui edificat
iherłm restituit lapsam partem Un¬
de restituit lapsam partem: Disꝑsi¬
ones isrł colligens: Cecidit enim pars
quedam : & facta . ẽ. ꝑegrina. Hanc ꝑe¬

Expanded text:
maneremus; et mortalitate praegravati, maneremus; et mortalitate praegravati, ne illo rediremus. Respexit Deus peregrinationem nostram, et ille qui aedificat Jerusalem, restituit lapsam partem. Unde restituit lapsam partem? «Dispersiones Israel colligens.» Cecidit enim pars quaedam, et facta est peregrina: hanc pe
Abbreviated transcription (Latin):
qui sic se cõmendat peceatorib: Quia
ergo sie dixit apłs. cõmendasse nobis¬
dm̃ dilectionem suam ut apẽ moreret᷑
ꝓ impus. uon ut impii remanerent. s
ut morte iustaͥ ab iniustitia sanarentur:
Hic quid audis Cum a trisset dõ nr̃o io¬
cunda sit laus: uideamus si ipsa . ẽ. cõ¬
nes israhel colligens: Eece edificans ihe¬
rłm dominus colligit disꝑsiones po¬
puli ipsius: Populus erum iherłm. po¬
pulus isrł : & .ẽ. iherłm eterna in celis
ubi ciues etiam angłi sunt: Quid ergo
ibi isrt:: Si hominẽ illum nepotem
abrahȩ consideres qui dictus. ẽ. & ia¬
cob. quomodo angelos intelligimus
isrł.ͦ Suinterp̃tationẽ nonamis discuti¬
amus. quia & ipse iacob mutato nomi¬
ne uocatus. ẽ. isrł: magis ibi nomen . &
enim int̃pretat᷑ isrł: Uidens dm̃.
Omnes enim ciues illius ciuitatis
uidendo dm̃ gaudent in illa magna
ciuitate & ampla. & celeste spectacu¬
lum eis ds̃ ipse. ẽ s nos ab illa ciuitate
ꝑegrinamur peccato expulsi ne ibi re¬

Expanded text:
toribus? Quia ergo sic dixit Apostolus commendasse Deum nobis dilectionem suam, ut Christus moreretur pro impiis; non ut impii remanerent, sed ut morte justi ab injustitia sanarentur: hic quid audis, cum dixisset, «Deo nostro jucunda sit laus?» Videamus si ipsa est comnes Israel colligens.» Ecce aedificans Jerusalem Dominus, colligens dispersiones populi ipsius. Populus enim Jerusalem, populus Israel. Est Jerusalem aeterna in coelis, ubi cives etiam Angeli sunt. Quid ergo ibi Israel? Si hominem illum nepotem Abrahae consideres, qui dictus est et Jacob; quomodo Angelos intelligimus Israel? Si interpretationem nominis discutiamus, quia et ipse Jacob mutato nomine vocatus est Israel ; magis ibi nomen Israenim interpretatur Israel? Videns Deum. Omnes ergo cives illius civitatis, videndo Deum gaudent in illa magna civitate et ampla et coelesti; spectaculum eis Deus ipse est. Sed nos ab illa civitate peregrinamur, peccato expulsi, ne ibi
Abbreviated transcription (Latin):
magnum.ẽ. deum numerare multitudi¬
nem stallarum: Hoc & homines conati
sunt: uiderint utrum implere potuerĩt.
non tamen conarentut: nisi se impletu¬
ros. ẽẽ. sperarent: Iis dimittamus quid
potuerint: & quo usq ꝑuenerint : deo
autem puto non. eẽ. magnum numera¬
re omnes stellas. Anforte nuimerare ne
obliuiscatur recens ᷑ & magnum. ẽ. aliqͥd
deo stellas numerare: cui capilli capiti
numerati sunt: manifestum. ẽ. frs̃ uelle
aliquit dominum intelligere nos meo
qđ ait: qui numerat multitudinem
stellarum & omnib eis nominat uocans.¬
consolantia noctem no stram: de quib
dicit apłs: in quib apparetis tamquã
luminaria in mundo nista in quit
natione tottuosa & puersa in quib
apparetis tamquã luminaria in mun¬
do uerbum uite habentes. Ipsas stellas
numerat as̃: omnes secum regnatu¬
ros. omnes aggregando corpori unige¬
niti sui numeratos habet: & numerat
cos. Qui in dignus. est. non numerat᷑
& multi crediderunt. uel multi se qua¬

Expanded text:
magnum Deo numerare multitudinem stellarum? Hoc et homines conati sunt: viderint utrum implere potuerint; non tamen conarentur, nisi se impleturos esse sperarent. Illis dimittamus quid potuerint, et quousque pervenerint: Deo autem puto non esse magnum numerare omnes stellas. An forte numerum, ne obliviscatur, recenset? Magnum est aliquid Deo stellas numerare, cui capilli capitum numerati sunt ? Manifestum est, fratres, aliquid velle Deum intelligere nos in eo quod ait, «Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis,» inquconsolantia noctem nostram, omnes de quibus dicit Apostolus: «In quibus apparetis tanquam luminaria in mundo. In ista,» inquit, «natione tortuosa et perversa, in quibus apparetis tanquam luminaria in mundo, verbum vitae habentes» . Ipsas stellas numerat Deus; omnes secum regnaturos, omnes aggregandos corpori Unigeniti sui numeratos habet, et numerat eos. Qui indignus est, nec numeratur: Et multi crediderunt, vel multi se qua
Abbreviated transcription (Latin):
debet laudator dei: Laudatur in
cupio. quod ille non potest dare:
Quiad desiderat homo qđ inmanu
dei non sit. Cum laudaueris homi¬
nem: forte hoc cupis quod abillo pres¬
tari non potest: Dm̃ securus lauda:
quem nemo potest dicere non posse pr̃a¬
re quodtu potͥeris desiderare:. Propo¬
sita ergo spe mercedis alicuiꝰ. lattda¬
laulare debemus am̃. non tamen da¬
turum quic qͥd cupimus: fater . ẽ. enĩ
& quod male cupiunt filii non dat:
Laudemus & speremus & desideremus
non illud aut illua sed quod iudicat
dandum. eẽ. quem laudamus: ille enĩ
nouit quid nobis dare expediat : nos
autem uttendamus quoͥd nobis ꝓmisit
acciꝑe. dpłs ait: Quid eium oremus
sicut oporcet nescunus: Et ipse ilem
apłs paulus sꝑabat sibi ꝑdesse si aufer¬
retur ab illo stimulus caruis sue angłs

Expanded text:
debet laudator Dei? Laudatur infdebet laudator Dei? Laudatur infcupio, quod ille dare non potest? Quid homo desiderat, quod in manu Dei non sit? Cum laudaveris hominem, forte hoc cupis quod ab illo praestari non potest: Deum securus lauda, quem nemo potest dicere non posse praestare quod tu poteris desiderare. Proposita ergo spe mercedis alicujus laudare debemus Deum, non tamen daturum quidquid cupimus. Pater est enim, et quod mali cupiunt filii, non dat. Laudemus, et speremus, et desideremus non illud aut illud, sed quod judicat dandum esse, quem laudamus. Ille enim novit quid nobis dari expediat; nos autem intendamus quid nobis prosit accipere. Apostolus ait: «Quid enim oremus, sicut oportet, nescimus» . Et ipse idem apostolus Paulus sperabat sibi prodesse, si auferretur ab eo stimulus c