comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ueld elubrorum mysteriis faceretonatus est. ubi
nontheatra delubrorum similitudine ab soluit.
sedtheatrorum potius similitudine delubra dãp¬
nabit tamen utcumque conatus est ut sensum hor¬
ribilibus rebus offensum uelut naturalium cau¬
sarum ratio reddita delinir&: Sed contra inue
nimus sicutipse uir doctissimus ꝓdidit. denu¬
me pompili libris redditas sacrorum causas nul¬
lomodo potuisse tolerari: necdignas habitas
quȩ non solum latein notes cerent religiosis. sed
saltim scriptere conderentur intenebris. Iamenim
dicam : quod intertio huius operis libro. mesuo
loco dicturum esse promis eram. Nam sicut apud
cundem uarronem lagitur in libro decultudcoꝵ:
terrentius quidam cum haberet adi aniculũ
fundum & bubulcus ous iuxta sepulchrum
nume pompilii traiciens aratrum guis set
exterra libros dus ubi sacroꝵ institutor um
scriptȩerant cause : in urbem pertulit ad p̃¬
torem Atille cuminspexiss& principia: rẽ

Expanded text:
uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita delenirenimus, sicut ipse uir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem
Abbreviated transcription (Latin):
cum credit in eum qui prebuit ad ex surgendũ
tantehumilitatis exemplum quantum illi suꝑbia
ceciderunt Hinc sunt non solum illi dequibus
multa iamdiximus. & ilii atquealii similescete¬
rarum gentium atque terrarum: sed etiam hide
quibus nunc agimus tamquam inse natum doꝵ
selecti. sed plane selecti nobilitate criminum non
dignitate uirtutum. Quorum sacra uarro dum
quasi ad naturciles rationes referre conatur.
querens honestałe rescurpes quomodo his qua¬
dret & consonet : non potest inuenire qm̃non sunt
ipsȩ illorum sacrorum cause. quas putat uel potius
uultputari. Nam si n on solum ipse uerum &iam
quelib& aliȩ huius generis essent: quamuis nihil
addiñ uerum uitamque eternam quȩ in religio¬
ne quģrenda est ꝑtinerent: tamon qualicumq
dercrum natura reddita ratione. aliquantulũ
mitigarent offensionen. quam non intellecta
in sacris aliqua uelut turpitudo autabsurditas
fecerat. sicut inquibus dam theatrorum fubulis

Expanded text:
cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii ararum gentium atque terrarum; sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tanquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate virtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quomodo his quadret et consonet, non potest invenire: quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae quas putat, vel potius vult putari. Nam si non solum ipsae, verum etiam quaelibet aliae hujus generis essent, quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent; tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione, aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intin sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis
Abbreviated transcription (Latin):
us quenunc et deinceps agitur prenunciar&
es seuenturum. Sparsa &iam post cãdem
gente pergentes ꝓpter testimonium scriptu¬
rarum quibus &erna salus in xp̃o futura p̃¬
dicata est Omnes enim non solum ꝓph&iȩ
quȩ in uerbis sunt. nec tantum precepta uitȩ
quemores pietatemq conformant. atq: illis
litteris continẽtur : uerum &iam sacra sacer¬
dotia tabernaculum siuetem plum. altaria.
sacrificia. ceremonie dies festi. et quicquid
fidelium in xp̃o impleta credimꝰ. & impleri
cernimus & implenda confidimus: Perhanc¬
ergo religionem unam etueram. potuit aperirę
deos gentium esse in mundissimos dȩmones
sub defunctarũ occasionib: animarum. uel cre¬
aturarum specie mundanarum deos seputari
cupientes & quasidiuinis honorib eis deque
scȩlestis acturpibus reb: suꝑba impurita telȩ¬
tantes atque aduerum dm̃ conuersionem. hu¬
manis animis inuidentes. ex quorum imma¬
nis simo etimpiissimo dominatu homo liberat᷑.

Expanded text:
usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerum etiam sacra, sacerdotia, tabernaculum siue templum, altaria, sacrificia, ceremoniae, dies festi et quidquid fidelium in Christo et inpleta credimus et inpleri cernimus et inplenda confidimus. ergo religionem unam et ueram potuit aperiri deos gentium esse inmundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum uel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi diuinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba inpuritate laetantes adque ad uerum Deum conuersionem humanis animis inuidentes. Ex quorum inmanissimo et inpiissimo dominatu homo liberatur,
Abbreviated transcription (Latin):
re gratiarum: Iamen quod nos oncratos ob¬
rutos que peccatis. &a contem platione suȩ
lucis auersos. actenebrarum. idest iniqͥtatis
dilectione cȩcatos. non omnino deseruit.
misitque nob̵ uerbum suum quiest eiꝰ unicus
filius . quo pronob̃ as sumptacarne. nato atq
passo. quantids̃ hominem penderet nosceremꝰ
atqueillo sacrificio singularia peccatis omnib
munda remur. eiusque spus incordibus nris
dilectione difusa omnib difficultatib supe¬
ratis. in aternam requiem & contemplationis
eius ineffabilm dulcedinem ueniremus quȩ
corda quot linguę. ad agendas a gratias
satis es secontenderdit : hoc mysterium uitȩ¬
eternȩ iaminde ab exordio generis humani
perquedam signa. & sacramenta temporibus
congrua quibus oportuit ꝑ angelos p̃dicatũ
est Deinde populus hebreus in unã quandã
rempublicam que hoc sacramentum ageret
congregatus est : ubi perquosdam scientes. ꝑ
quos dam nescientes. id quod ex aduentux p̃i

Expanded text:
re gratiarum, tamen quod nos onre gratiarum, tamen quod nos onrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis auersos ac tenebrarum, id est iniquitatis, dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum, qui est eius unicus filius, quo pro nobis adsumta carne nato adque passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus adque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem ueniremus, quae corda, quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? Caeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi
Abbreviated transcription (Latin):
atqueagit. unus uerus ds̃. sed sicut ds̃idẽ
ubi que totus. nullis inclusus locis nullis uin¬
culis alligatus. innullas partes sectilis
xnulla partemutabilis. implens celum &ter¬
ram presente potentia non indigentenatura.
Sicitaque ad ministrat omnia quecreauit:
utitiam ipsa proprios exerere &agere mo¬
tus sinat Quamuis enim nihil ͣpossint. sine
aliquas causas hominibus angelos mittat.
non tamen ex angelis homines: sed ex ipso
sicut angelos beatificat Abhoc uno & uero
dõ uitam speramus xernam: habemus enim
abillo preter huius cemodi beneficia. queex
hac dequa nonnulla diximus. amminis tra¬
tione nature. bonis malis que langitur.
magnum etbonorum proprium magne di¬
lectionis inditium. Quanquã enim qđ sumꝰ
quod uidimus. quod celum terramq conspi¬
cimus quod habenus mentem atque rationẽ
qua cum ipsum quihȩx omnia condidit inqui¬
ramus : ne quaquã ualcamus actioni suffice¬

Expanded text:
atque agit unus verus Deus: sed sicut Deus, id est atque agit unus verus Deus: sed sicut Deus, id est ubique totus, nullus inclusus locis, nullis vinculis alligatus, in nullas partes sectilis, nulla parte mutabilis, implens coelum et terram, praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creavit, ut etiam ipsa proprios exercere, et agere motus sinat. Quamvis enim nihil esse possint sine aliquas causas hominibus Angelos mittat, non tamen ex Angelis homines, sed ex se ipso, sicut Angelos, beatificat. Ab hoc uno et vero Deo speramus vitam aeternam: habemus enim ab illo praeter hujusmodi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae, bonis, malisque largitur, magnum, et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. Quanquam enim, quod sumus, quod vivimus, quod coelum terramque conspicimus, quod habemus mentem, atque rationem, qua cum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam valeamus actioni suffice
Abbreviated transcription (Latin):
ris dominationem suam. potestatemq
non subtra hit. Quisemina & alimenta mor¬
talium siue arida siue liquida naturis con¬
penentibus ad tributa substituit: quiterrã
fundat atque fecundat. quifructus eius
anim alib: hominib que largitur : qui cau¬
sas non solum principales. sed etiam sub se¬
quentes nouit atque ordinat. quilunȩ sta¬
tuit modum suum. quiuias calestes atque
terrestres locorum mutationibus prȩbet
Quihumanis ingenuis quȩcreauit &iam
scientiam artium uarria rum ad adiuuandã
uitam naturamq: conces sit : Qui coniuncti¬
onem maris & fominȩ ad adiutorium ꝓ¬
pagande prolis instituit. qui hominum
cocibus quem focis & luminib adhiberent
ad facillimos usus munus terreni ignis in¬
dulsit. Ista sunt certe : qued edis selactis
per nescio quas fisicas interpretationes
uir acutis simus atquedoctisimus. parro
siue quȩ aliunde accepit siuequeipse conie¬
cit : dis tribuere laborauit. H acautem facit¬

Expanded text:
ris dominationem suam potestatemque ris dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet; qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuandam uitam naturamque concessit; qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit; qui hominum coetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. Ista sunt certe, quae dis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Ha
Abbreviated transcription (Latin):
quasi honeste corantur sacramenta turpis sima
et scdestissima interpretari deos multos falsosq
fecerunt: Illum dm̃ colimꝰ quinaturis a se creatis
et subsistendi. et mouendi initia. finesque consti¬
tuit. quirerum causas hab&. nouit atque dispo¬
nit. quiuim seminum condidit. quirationalem
animam quod dicitur animus quibus uoluit ui¬
uentibus indidit: Quisermonis facultatem
usumque donauit: quimunus futura dicendi
quibus placuit spiritibus imꝑtiuit. &ꝑ quos
placet ipse futura predicit. & ꝑ quos placet¬
& malas ualitudines pellit. quibellorũ quoque
ipsorum cum sit omendandum. & castigandũ ẽ
genus humanum ex ordus. progres sibus fini¬
bus que moderatur: quimundihuius ignẽ
uchementis simum et uiolentis simum promn¬
mense naturȩ temperamento & creauit &¬
regit. quiuniuersarum aquarum creator
& gubernator est Quisolon fecit corpora¬
lium claris simum luminum : eiqueuim con¬
gruam et motum dedit Quupsis &iam infe¬

Expanded text:
quasi honeste conantur sacramenta turpissima quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et mouendi initia finesque constituit; qui rerum causas habet, nouit adque disponit; qui uim seminum condidit; qui rationalem animam, quod dicitur animus, quibus uoluit uiuentibus indidit; qui sermonis facultatem usumque donauit; qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit et per quos placet ipse futura praedicit et per quos placet malas ualetudines pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendandum et castigandum est genus humanum, exordiis progressibus finibusque moderatur; qui mundi huius ignem uehementissimum et uiolentissimum pro inmensae naturae temperamento et creauit et regit; qui uniuersarum aquarum creator et gubernator est; qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam infe
Abbreviated transcription (Latin):
caput dearum tellus. ñeribi facit unum caput
tuntur admundum: quod & si possent: prodõ
uero mnundum nemo pius colit: & tameneos nec
hoc posse ueritas aperta conuincit: referant
hȩc potius ad homines mortuos. & ad demones
pessimos : etnulla questio ronanebit Namque
omnia habas ex historum deorum theologia.
uelut phisicis rationibus referuntur ad mun¬
dum: quam sinello scrupolo sacrilage opinionis
dõ potius uero qui fecit mundum omnis animȩ
comnis corporis conditori tribuantur: ad¬
uertamus hoc modo Nos diñ colimus nonglum
& terram : quibus duab partibus mundus hic
constat. Necanimam uelanimas ꝑuiuentia quȩ¬
cumque diffusas: sed dm̃ qui fecit cȩlum eterrã
ctomnia quȩ ineis sunt. qui fecit omnem anunã:
siue quocumq modo uiuentem. et sensus ac rati¬
onis ex pertem: siuectiam sentientem. siuectiam
intellagentem: Qutiamincipiam illa unius & ue¬
ridĩ opera precurrere. propter quȩ isti sibi dũ

Expanded text:
caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput tuntur ad mundum? Quod etsi possent, pro Deo uero mundum nemo pius colit; et tamen eos nec hoc posse ueritas aperta conuincihec potius ad homines mortuos et ad demones pessimos et nulla questio remanebiomnia, quae ab eis ex istorum deorum theologia uelut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius uero, qui fecit mundum, omnis animae et omnis corporis conditori, tribuantur. tur, aduertamus hoc modo: Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hconstat: nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas; sed Deum qui fecit coelum et terram et omnia quae in eis sunt: qui fecit omnem animam, sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem, sive etiam sentientem, sive etiam is. Et ut iam incipiam illa unius et ueri Dei opera percurrere, propter quae isti sibi, dum
Abbreviated transcription (Latin):
celum aliquid fecerit : sed &iam celum factũ sit
Hoc dico istum in hoc libro selectorum deorum:
rationem. illam trium deorum. quibus quasi
cuncta complexus est. ꝓdidisse. Celo enimtri¬
buit masculos deos. feminas terrȩ : Interquas
posuit mineruam: quam supra ipsum celum ante
posuerat Dande masculus ds̃ neptunus inmari
est: quod ad terram potius quam ad cȩlum ꝑtin&
Dis pater postremo. quigrece plutondicitur. &iã
ipsemasculus. frater amborum terrenus ds esse
perhibetur: supcriorem terram tenens in inferiore
habens proserpinam coniugem. Quomodoergo
deos ad olum deas ad terram referre conatur :
quid solidum quid constans. quid sobrium. qͥd
definitum hab& hȩc disputatio: Illa est autem
tellus in itium dec rum. mater scilic& magna
apud quam mollium & abscis orum seseq secantiũ
atque lactantium. insana perstrepit turpitudo
Quidest ergo quod dicitur caput deoꝵ ianus.

Expanded text:
caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta conplexus est, perdidisse. Caelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae; inter quas posuit Mineruam, quam supra ipsum caelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. Dis pater postremo, qui Graece Πλούτων dicitur, etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur, superiorem terram tenens, in inferiore habens Proserpinam coniugem. Quo modo ergo deos ad caelum, deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans, quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum, Mater scilicet Magna, aput quam mollium et abscisorum seseque secantium adque. iactantium insana perstrepit turpitudo. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus,
Abbreviated transcription (Latin):
alii cȩlum alii dixerunt essemundum: sicdefe¬
minis scribendi facimus initium a tellure:
Sentio quantam molestiam tale actantum
patiatur ingenium. Diciturenim quadã ratione
ueri similecelum esse quod faciatterram que pa
tiatur.: Etideo illi masculinam uim tribuit.
huic femininam. & non adtendit cum potius
esse quihȩ ficit quiutrumque fecit Hincaiã
samotra cum nobilia mysteria insuperior dibro.
sicut interpretatur ea que nec sibi ne suis
nota sunt scribendo ex positurum. eis quenis sur̃
qua si religiosis sime pollicetur Dicitenim se ibi
multis indicus collegis se insimulacris. aliud
significare cȩlum. aliud terram. aliud exem¬
pla rerum quas ꝑ lato appellatꝰ: id est cȩlum
iouem. terrã iunonem id eas mineruam uult
intellagi. Celum a quo fiat aliquid: terram de
qua fiat. exemplum secundum quod fiat
Qua in re omato dicere: quod plato illas id eas
tantam uim habere dicit: ut secundum cas non

Expanded text:
alii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de fealii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione uerisimili, caelum esse quod faciat, terram quae ptiatur; et ideo illi masculinam vim tribuit, huic femininam: et non attendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se, quae nec suis nota sunt, scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum, aliud terram, aliud exempla rerum, quas Plato appellat ideas; caelum Iouem, terram Iunonem, ideas Mineruam uult intellegi; caelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideas tantam uim habere dicit, ut secundum eas non
Abbreviated transcription (Latin):
rebus colit qualibus noc ipsecolendus est nocnon
ipse Sedhi quod anmodo id est quãtur piter
nefarieq coluerint: in promptum est Quid
autem uel quos coluerint esset obscurum nisi
corum testaretur historia. ecupsa qua feda &
turpia confitentur numinibus terribiliter
Migentib reddita: unde remotis constat
ambagibus neftrio dȩmonos atque in mundis¬
simos sp̃s hacomniciuili theologia inuisen¬
dis stilidis imaginib: & pere spos sidendis
quĩ duirdoctissimus & acutissimus uarro. uedut sub¬
tilidisputatione : os om̃s deos inglum etterram redigere
acreferreconatur : non potest : fluunt demanibus
resiliunt labuntur & decidunt Dicturus autem
defeminis hocest deabus: qm̃ inquit ut primo libro
dixi delocis. duo sunt principia demum. anim ad¬
uersa decȩlo & terra a quo diipartim dicuntur
cȩlestes partim terrestres: ut in superioribus im¬
tium fecimus acelo cum diximus deiano quem

Expanded text:
rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos coluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia confitentur, numinibus terribiliter exigentibus reddita; unde remotis constat ambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis quod uir doctissimus et acutissimus Varro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus enim \' de feminis, hoc est deabus: \'Quoniam, inquit, ut primo libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animaduersa de caelo et terra, a quo di partim dicuntur caelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo, cum diximus de Iano, quem
Abbreviated transcription (Latin):
qui sps &iam si non ininundus itmalus : Nonideo
malum est quiailla mala sunt quib: colitur sed
quia illa talia sunt quibus ille solus colendus sit
cuitalis cultus seruitusq debetur: Si autẽ stoli¬
ditate. uel monstrositate simulacroꝵ sacrificuis
homicidiorum. coronatione uirilium pudendo¬
rum. mertede stuproꝵ. sectione membrorum
abscisione genitalium. consecretione molliũ
festis impurorum. abscenoꝵq ludoꝵ unuucrũ
dm̃ id est om̃is animȩ corporisque creatorem
colere siquisq contendat. Nonideo peccat qr
non est colendus quem colit : sed quia colendũ
non ut colendus o colit. Quiuero &reb talibus
id est turpibus & scelestis & nonuerum dm̃ id est
animȩ corporisque factorem. sed creaturam quã¬
uis nonuitiosam colit. siueilla anima. siue or p̃
siue anima simuletcorpus. bis peccat in dm̃
quod et proipso colit quod non est ipse & talib

Expanded text:
quis spiritus, etiamsi non inmundus et malus: non ideo quis spiritus, etiamsi non inmundus et malus: non ideo malum est, quia illa mala sunt, quibus colitur, sed quia illa talia sunt, quibus ille solus colendus sit, cui talis cultus seruitusque debetur. Si autem stoliditate uel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione uirilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis inpurorum obscenorumque ludorum unum uerum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat: non ideo peccat, quia non est colendus quem colit, sed quia colendum non ut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit anima siue corpus siue anima simul et corpus. bis peccat in Deum, quod et pro ipso colit, quod non est ipse, et talibus
Abbreviated transcription (Latin):
qui contra huius modierrores antenos. uel greco
sermone uellatino scripserunt: non in eomihi
placuit inmorar: ꝓpsas philo sogias cum comn¬
sidero quib: docti & acuti homines has res
humanasconantur uertere in res diuinas:
Nihiluideonisi ad temporalia terrenaq: opera
naturmquecor poreim ud &iam sunuis ibilẽ.
tamen mutabilem potuis se reuocari: quod nul¬
lomodo est̃ uerũs est Hocautem si sailtan religi¬
ositati congruis significationib ageretur :
es set quide dolendum non his uerum dm̃
ad nuntiari atque p̃dicari. tamen aliquomodo
ferendum tam foeda & turpia non fieri neciu¬
beri Atnunc cum prouerodõ. quosolo anima
se in habitate sit felix ne fassit colere autcorpꝰ
autanimame quanto magis nefarium est ista
sicolere ut nec salten nec decus humanum corp̃
autanuma colentis obtineat : quam obrem sitem¬
plõsacer dote sacrificio quod uerodo deb&ur.
colatur aliquod elementum mundi. ģreatus ali¬

Expanded text:
qui contra huius modi errores ante nos uel Graeco qui contra huius modi errores ante nos uel Graeco sermone uel Latino scripserunt, non in eo mihi placuit inmorari. Ipsas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque praedicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi; at nunc cum pro Deo uero, quo solo anima se inhabitante fit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam, quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! Quam ob rem si templo sacerdote sacrificio, quod uero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi uel creatus ali
Abbreviated transcription (Latin):
ante mortem honeste non potest uiuere . tã foedis
super stitionib subditus. & inmundis demonib
obligatus Sedhec omnia in quit referuntor
ad mundum : uideantur nepotius ad inmundũ
Quid autem nompaest referri ad mundum. qđ
es sed emonstratur inmundo: nos autem animũ
quȩrimus : quiutra religione confisus nontã¬
quam dm̃ suum ad or& mundum sedtam quã
opus dĩ propter dm̃ laudet mundum. & mun¬
danis sordib expiatus munđ ꝑueniat ad dm̃
nontamcoꝵ in lustrarentur merita. sed ncoc¬
caltarentur ob probria. Vnde cos magis ho
mines fuisse .. credibileest : sicut non solum
poetice littere. uerum &iam historice tradider:
Namquod uergilius ait. primus ab & herio
uenit saturnꝰ olrmpo. arma iouis fugiens &
regnis exul ademptis. & quȩ adhanc remꝑti¬
nentia. consecuntur : totam dehoc omerus
pandit historum quam ennius in latinum
uertit eloquium. Vndequia plurina posucrunt.

Expanded text:
ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum, sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum, et mundanis sordibus expiatus mundus perueniat ad Deum, non tamen ut eorum inlustrarentur merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; unde quia plurima posuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
atqueis tam scuitiam morem que seruauit: credita
uires adiuuare romanoꝵ. ex secando uirilia uiro¬
rum Quid sunt adhoc malum furta mercurii.
ueneris lasciuia stupra. actur pitud inesceteroꝵ.
que proferremꝰ delibris. nisi cotidiecantarent᷑¬
& saltarentur intheatris: Sedhȩc quid sunt
ad tantummalum cuius magnitudo magnȩ
mnatri tantum modo competebat presertim qđ
illa dicuntur a poetis . ee conficta quisipoete idai
finxerint. quodea sint dis grita & iccepta sut
ergocanoentur uel scriberentur sit audatia
uel petulantia poetarum: utucro diuinis rebus
& honoribus asdem imperantib & extorquentib¬
numinib: ad derentur. quid est nisi crim̃ deoꝵ¬
intimo uero confessio demonioꝵ & deceptiomisc¬
rorum: uerum illud quodd eabscisoꝵ conseratione
materdm̃ colimeruit non poete confixerum.¬
sedhorrere magis quam canere maluerunt
his nedis sclatis quis quam consitrandus est.
ut post mortem uiuat beatȩ quibus consicratus

Expanded text:
adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita uires adiuuare Romanorum exsecando uirilia uirorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii, Veneris lasciuia, stupra ac turpitudines ceterorum, quae proferremus de libris, nisi cottidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum, cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo conpetebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta, quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint dis grata et accepta. Ut ergo canerentur uel scriberentur, sit audacia uel petulantia poetarum; ut uero diuinis rebus et honoribus numinibus adderentur, quid est nisi crimen deorum; imo vero confessio daemoniorum, et deceptio miserorum? Verum illud quod de abscisorum consecratione Matersed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus
Abbreviated transcription (Latin):
filios nonnuminis magnitudo. sed criminis
Nuic monstro: nec iani monstrositas compa¬
ratur. Ille in simulacris habeat solam deformi¬
tatem : ista in sacris deformem crudelitatem
Illemembra in lapidib addita: hȩc in homini¬
bus ꝑdita Hocdedecus: todouis ipsius & tan¬
ta stupra nonuincunt. Illeinter feminas cor¬
ruptlas uno ganimode cȩlum infamauit:
Ista tot mollibus professis t publicis. & inqui¬
nauit terram & celo fecit iniuriam. Saturnũ
fori is se possemus huic inisto genere turpis¬
sime crudelitatis siue conferre. siue preferre
qui patrem castrasse perhibetur: sed insaturni
sacruhomines alienis manib: potius occidi quã
suis abscidi potuer. Deuorauit illefilio sutpo¬
cte ferunt: & phisici ex hoc interp̃tantur
quoduolunt. U tautem istoria ꝓdit necauit.
sed quode poeni filios suos sacrificati sunt ñon
recepere romani. Atuero ista magna deorum
mater &iam romanis templis castrato sintulit.

Expanded text:
filios non numinis magnitudo, sed criminis. filios non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Iani monstrositas conparatur. Ille in simulacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamauit; ista tot mollibus professis et publicis et inquinauit terram et caelo fecit iniuriam. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis siue conferre siue praeferre, qui patrem castrasse perhibetur; sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Deuorauit ille filios, ut poetae ferunt, et physici ex hoc interpretantur quod uolunt; ut autem historia prodit, necauit; sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt, non recepere Romani. At uero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit
Abbreviated transcription (Latin):
immouero non detiderunt. nequed ecerpta: sed
planediscerpta sunt Nec illo flore amisso quis¬
quam postea fructus : sed potius sterilitas con¬
secuta est. Quidergo ipse reliquus & quicquid
renansit absciso quideo significari dr̃ quo
refertur quȩ interpretatio inde profertur :
anhec frusta moliendo nihilq: inueniendo ꝑ¬
suadent. illud potius esse credendum. quod de
homine castrato fama iactauit litterisque
mandatum est merito hinc auersatus est & uar¬
ronoster: nequehoc dicere uoluit. Nonenim
hominem doctissimum latuit. Itemq demollib
erumque ueretundiam consecratis : quius que
in hesternum diem madidis capillis. faciedeal¬
bata. fluentibus membris inces sufeminco
perplateas uicos que cartaginis. &icm propolis
unde curpiter uiuerent &igebanx: Nihiluar¬
roduere uoluit: necuspim inelegisse cõme¬
miniꝰ defecit interpretatio. erubuit ratio. con¬
tifuit oratio uicit matris magnȩ om̃s deos

Expanded text:
immo uero non deciderunt neque decerpta, sed immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum est? Merito hinc auersatus est Varro noster, neque hoc dicere uoluit; non enim hominem doctissimum latuit. CAPUT XXVI. De terumque uerecundiam consecratis, qui usque in hesternum diem madidis capillis facie dealbata, fluentibus membris incessu femineo per plateas uicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter uiuerent exigebant, nihil Varro dicere uoluit nec uspiam me legisse commemini. Defecit interpretatio, erubuit ratio, conticuit oratio. Vicit Matris Magnae omnes deos
Abbreviated transcription (Latin):
nupta sedere uidebatur: longecontemptibili¬
ora atquelauora sunt presta turpitudine
crudelissima uel crudelitate turpissima:
ubi demonicis rttibus sicuterque sexxus in ludit᷑¬
utncuter suouulnere perimatur. Ibi fascina¬
tiotimetur a grorum: hic mem brorum ampu¬
tatio nontimetur. Ibisic dehonestatur nouae
nupte ueretundia. ut non solum fecunditas. sod
ituirginitas adimatur: hicita amputatur ui¬
commemoratus: neceius ab isto interpretatio
requisita est in cuius dilationis inemoriam gallus
absciditur: sed doctigreci atque sapientes. nequa¬
quam rationem tamscam prelaramq: tacuerunt
Propteruernalim quippe faciem terrequȩceteris. ẽ.
temporibus pulchrior: porphirius. philosophis
nobilis attin. flores significare per hibuit
Ctideo abscisum: quia flos decidit ante fructũ
Nonergo ipsum hominem uelquasi hominem
quiest uocatus attis: seduiriliacius floriconpa¬
rauerunt. Ipsa quippe illo uiuente detiderunt.

Expanded text:
nupta sedere iubebatur: longe contemtibilinupta sedere iubebatur: longe contemtibiliora adque leuiora sunt prae ista turpitudine crudelissima uel crudelitate turpissima, ubi daemonicis ritibus sic uterque sexus inludituut neuter suo uulnere perimatur. Ibi fascinatio timetur agrorum, hic membrorum amputatio non timetur. Ibi sic dehonestatur nouae nuptae uerecundia, ut non solum fecunditas, sed nec uirginitas adimatur; hic ita amputatur uicommemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt;
Abbreviated transcription (Latin):
seruiuunt: ut significent qui semine indigeant
terram sequi oportere quasi non eos ipsa potius ser¬
uitus sẽmine faciat indig̃ere: Vtrum enunsequep¬
do hancdeam cum indigeant semen adquirunt.
anpotius sequendo hancdeam cum habeant sem̃
amittunt: hoc inter pretariest an detestari
Necadtenditur quantum maligni dęmones p̃¬
ualuerint : quinec aliqua magna his sacris polli¬
ceri ausisunt. & tamcrudelia &xigere potuer̃
Sidet terra nonesset: manus ei homines ope¬
rando inferrent. ut semina consequerentur
perillam. non et sibi seuiendo ut sonina ꝑde¬
rent. propterillam: Sidoa non esset : Ita fecun¬
da fieret manibus alienis. ut non coger& homi¬
nem sterilem fieri manibus sius: Iam quod inli¬
beri sacris honesta matrona pudenda uirilia
coronabat. spec tante multitudine. ubi rubens
& sudans siest ulla frons inh ominib: ad¬
stabat forsitan & maritus. & quod inlecebra¬
tione nuptiarum. suꝑpria pisca pum noua

Expanded text:
seruiunt, ut significent, qui semine indigeant, seruiunt, ut significent, qui semine indigeant, terram sequi oportere; quasi non eos ipsa potius seruitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam, cum indigeant, semen adquirunt, an potius sequendo hanc deam, cum habeant, semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec adtenditur, quantum maligni daemones praeualuerint, qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt, et tam crudelia exigere potuerunt. Si dea terra non esset, manus ei homines operando inferrent, ut semina consequerentur per illam, non et sibi saeuiendo, ut semina perderent propter illam; si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda uirilia coronabat spectante multitudine, ubi rubens et sudans, si est ulla frons in hominibus, adstabat forsitan et maritus; et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum noua
Abbreviated transcription (Latin):
maiorum auctoritas deprimit. Eteundon uarro¬
nem perhanc sententiam trepidare conpellit
Adiungit enim &dicit: cum quib opinio ma¬
ioium dehis detibus quod plures eas putarunt
esse nonpugnant. Quomodo non pugnant.
cum ualde aliud sit unam deam nomina habere
multa aliud essed eas multas : sed potest inquit
fieri ut cadem res & una & in caquedam ressi
plures. Concedo utinuno homine esse resplures:
Num quit ideo & homines plures. sic inunadea
es se res plures. Numquit ideo et decis plures:
uerum si cutuolunt diuidant. conflent. multi¬
plicent. replicent. implicent: Hec sunt telluris.
& matris magnȩ prelara mysterias undeom̃a
referuntur ad mortalia semina ex ercendam agr¬
culturam ita ne adhȩc relata & hunc finem ha¬
bentia tr̃m panum. turres. galliiactatio insana
membrorum. crepitus ermbalorum confictio leo¬
num. uitam cui quam pollicentur aeternam
Ita nepropterea galli abscisi huic magnedex

Expanded text:
maiorum auctoritas deprimit et eundem Varromaiorum auctoritas deprimit et eundem Varronem post hanc sententiam trepidare conpellit. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus, quod plures eas putarunt esse, non pugnat.\' Quo modo non pugnat, cum ualde aliud sit unam deam nomina habere multa, aliud esse deas multas? \'Sed potest, inquit, fieri ut eadem res et una sit, et in ea quaedam res sint plures.\' Concedo in una homine esse res plures, numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum sicut uolunt, diuidant conflent, multiplicent replicent inplicent. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria, unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum, turres, Galli, iactatio insana membrorum, crepitus cymbalorum, confictio leonum uitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae
Abbreviated transcription (Latin):
colunt nesedeant: sem per enim esse quodagant.
crmbaloꝵ sonitus. ferramentoꝵ iactandoꝵ
ac manuum. & eius rei crepitus incolendo agro
quifit significant Ideo ere quod eam antiqui
colebant ere. antequam ferrum ess& inuentũ
Lconem inquit adiungunt solutum ac mansu¬
etum: utostendant nullum genus esse terre.
tam remotum. a cuchenenter ferum. quod non
subigi coliqueconueniat: Deinde adiungit & dt̃
tellurem matrem. & nominib plurib & cogno¬
minibus. quod nom inarunt deos ex istimatos
es seconplures. Tellurem inquit putant esse
opem. quod opere fiat melior: matrem. quad plu¬
rima pariat. magnam quod erbum pariat: pro¬
serpinam quod exei pro serpant fruges uestam
quod uestiatur herbis: sicalius deris inquit non
absurde adhanc reuocant. Siergo unadea est
quȩquidem consulta ueriiate nec ipsa est. interim
quidicitur inmultas : unius sint multa nomina
nontam deȩ multȩ quam nomina. sederrantium

Expanded text:
colunt, ne sedeant; semper enim esse quod agant. colunt, ne sedeant; semper enim esse quod agant. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant; ideo aere, quod eam antiqui colebant aere, antequam ferrum esset inuentum. Leonem, inquit, adiungunt solutum ac mansuetum, ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac uehementer ferum, quod non subigi colique conueniat.1 Deinde adiungit et dicit, Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt, deos existimatos esse conplures. Tellurem, inquit, putant esse Opem, quod opere fiat melior; Matrem, quod plurima pariat; Magnam, quod cibum pariat; Proserpinam, quod ex ea proserpant fruges; Vestam, quod uestiatur herbis. Sic alias deas, inquit, non absurde ad hanc reuocant.\' Si ergo una dea est, quae quidem consulta ueritate nec ipsa est, interim quid itur in multas? Unius sint ista multa nomina, non tam deae multae quam nomina. Sed errantium
Abbreviated transcription (Latin):
minib una iuno inquib omnib suis multi¬
plex essedr̃ adunum dm̃. uelunam deam
ꝑtinens. non multitudo cognominum deoꝵ
etiam multitudinem faciens: sed pro fecto sic̃
aliquando &iam ipsas uilissimas feminas edr
quas libidine quesierunt. tedet penit& que
turbarum. sic animam uilẽ factam & in mun¬
dis spiritib prostitutam deos sibi multiplica¬
re. quibus contaminanda prosterner&ur:
sicut plurimum libuit. sicaliquando &piguit.
Nam & ipse uarro quasi deipsa turba uercrun¬
datus : unam detim uult. eẽ. tellurem. Candẽ
inquit dicunt matrem magnam quod timpa¬
num habeat: signi ficari orbem terrȩ. quod
turres in capite: oppida. quod sedes fingant᷑
circa eam. cum omnia moueantur. ipsam non
moueri : Quod gullos huic dex ut seruirent fece¬
rant : significat quisemine indigrantterrã
sequio portere. In ea quippeomnia repperire quod
seupud eam iactant: precipitur inquit quiterrã

Expanded text:
minibus una Juno; in quibus omnibus vis multiminibus una Juno; in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens, non multitudo cognominum, deorum etiam multitudinem faciens. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum, quas libidine quaesierunt, taedet poenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare, quibus contaminanda prosterneretur, sicut plurimum libuit, sic aliquando et piguit. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus, unam deam vult esse Tellurem. Eamdem, inquit, dicunt Matrem magnam, quod tympanum habeat, significari esse orbem terrae: quod turres in capite, oppida: quod sedes fingantur circa eam, cum omnia moveantur, ipsam non moveri. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt, significat qui semine indigeant, terram sequi oportere; in ea quippe omnia reperiri. Quod se aput eam iactant, praecipitur, inquit, qui terram
Abbreviated transcription (Latin):
sed aut unam autduos: & tamentres dicuntur.¬
& tres habentur. trescoluntur. aris suis. delu¬
brissuis sacris simulacris sacerdotib: suis & per
hȩc&iam fellacib prostitutã animam const u¬
pͥantib: dȩmonib suis ad huc respondeitur. quam
parten terrȩ perme & pars mandania nimi
utdm̃ faciat telumonem noninquit. sed una
cademque terra habet geminam uim & mas¬
culinam quod semina producat. & feminam
quod reipiat atquenutriat. inde au. femini¬
ne dictam esse tellurem. amasculi tellumonẽ:
Curergo ponti fices ut ipseindicat aditis quoq
aliis duobus uiui dis faciunt remdiuinamtel¬
luri tellumoni: altori rusori: Decellure &td
lumone iamdictum est Altori quare: quod
ex terra inquit aluntur om̃a quenata sunt.
Qusomni quare: quod rursus inquit cuncta
eoden reuoluuntur Debuit ergo una terra¬
propter istam quater geminam uim .iiiiͦ.
habere cognomina noniii. facere deos sic̃¬
tot cognominib unus iuppiter. & totcogno¬

Expanded text:
sed aut unam, aut duos: et tamen tres dicuntur,sed aut unam, aut duos: et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem. Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam vim, et masculinam, quod semina producat; et fentininam, quod recipiat atque enutriat: inde a vi feminina dictam esse Tellurem, a masculina Tellumonem. Cur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus, quatuor diis faciunt rem divinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone jam dictum est: Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem revolvunturpropter istam quatergeminam uim quattuor habere cognomina, non tot cognominibus unus Jupiter, et tot cogno
Abbreviated transcription (Latin):
sans & senillo uersari cogitans: cum &iaminde
respexit & hoc propterea dixerit: nemaio¬
rescus siuealiȩ ciuitates tellurem atq neptunũ.
inaniter coluisse credantur. Sedhoc dico pars
animi mundani. quȩ ꝑ terram ꝑmeat. Sicutuna
est terra. curnoni psꝰam fecit deam. quã dicit
esse tellurem: quod siita fecit ubierit orcus frat̃
iouis atque neptuni. quenditem patremuocant.
ubieius coniux proserpina. que secundum aliam
in eis dem libris positam opinionem. non terrȩ
fecunditas. sed pars inferior perhibetur: quod
sidicunt animi mundani partem cum ꝑmeat
terrȩ partem superiorem. ditem patr̃e facerodm̃
Cumuero inferiorem proserpinam deam tellus
illa quiderit : Ita enim totum quod ipsa erat in
duas istas partes deosquediuisum .ẽ. ut ipsa tertia
quȩ sit autubisit inuenire nompossit. nisiquis di¬
cat simulistos deos. orcum. atque pro serpinam.
unam deam esse tellurem. & non eẽ. iamtres

Expanded text:
sans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde sans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico: pars animi mundani, quae per terram permeat, sicut una est terra, quur non etiam unam fecit deam, quam dicit esse Tellurem? Quod si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem sucum vero inferiorem, Proserpinam deam; Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque divisum est, ut ipsa tertia quae sit, aut ubi sit, inveniri non possit: nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam, unam deam esse Tellurem; et non esse jam tres,
Abbreviated transcription (Latin):
mus quib que ipse sentit: sensus eius es se & hera
porro animum cuius .ui. que peruenit in astra
tunum : Redeat engo abac quamtheologiam
naturalem putat. uelut requi escendi causa ab
his ambagibus atque infractib fatigatus:¬
postquam egressus st redeat inquam. redeitad
ciuilem: hiccum adhucteneo tantis ꝑ dehacago:
nondum dico siterra & lapides. nostris sunt
ossibus & unguib similes. similitereos intelle¬
gentiam non habere. sicut sensucarent. Aut
sud circo haberedicuntur ossa & ungues nr̃i
intellegentiam. quia homines sunt quihab& in¬
tellagentiam. tamstultum esse quios inmundodeos
dicitquam staltus est quim nobossi &unguesho¬
mines dicit. Sedhec cum philo sophis fortassisager¬
da sunt Nunc autem istum adhuc politicum uolo.
fieriim potest: ut licet in illam naturalis theolo¬
giȩ ueluti libtaton caput erigere paululumuo¬
luis se uideatur : Adhuc tamen hunc librum uer¬

Expanded text:
mus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; aethera mus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; aethera porro animum eius; cuius uim, quae peruenit in astra, tunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uer