comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut possit & minister propt̃ munus dispensati-¬
onis dicere suum. potest homo etiam ꝑ malum
dispensatorẽ sine ꝑiculo acciꝑe. faciens quod dic̃
quod autẽ facit non facit non faciens. quanto
magis baptisinũ xp̃i quẽ nemo apłorum ita
ministrauit ut auderet diccre suũ. potest quisq
sine contagione mali ministri ꝑcipere. qͥ bona
fide accedit ad xp̃m: Pinde si pecilianus cum
ego quȩ posuit de scripturis testimonia quod
cont᷑ nos ñ essent non prct̾miscrim demonstrare
ipse quȩ posui param omnino non attgit.
partim quȩ tractare uoluit. nichil aliud se qͣm
exire inde non potuisse monstrauit. non du
hortandi estis. uł admonendi. ut iuideatis quid
tenere quid cauere debeatis. S forte in sc̃arum
scrpturarum testimoniis talis apparuit. in
his uero documentis quȩ inter homines de ip¬
soscismate gesta sunt aliquid ualuit. Immo
uͦ et in his quamquã post diuina destimonia

Expanded text:
ut possit et minister propter munus dispensatiut possit et minister propter munus dispensationis dicere suum, potest homo etiam per malum dispensatorem sine periculo accipere faciens quod dicit, quod autem facit non faciens. quanto magis baptismum Christi, quem nemo apostolorum ita ministrauit, ut auderet dicere suum, potest quisque sine contagione mali ministri percipere, qui bona fide accedit ad Christum! Proinde si Petilianus, cum ego quae posuit de scripturis testimonia quod contra nos non essent non praetermiserim demonstrare, ipse quae posui partim omnino non attigit, partim quae tractare uoluit nihil aliud se quam exire inde non potuisse monstrauit, non diu hortandi estis uel admonendi. ut uideatis quid tenere, quid cauere debeatis. sed forte in sanctarum scripturarum testimoniis talis apparuit, in his uero documentis quae inter homines de ipso schismate gesta sunt, aliquid ualuit. immo uero et in his, quamquam post diuina testimonia
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecte baptirare etiam minus docti possunt. ꝑfec¬
te etiam euangłitare multo difficillioris & rario¬
ris ẽ oꝑis. Ideo doctor gentium plurimis excellen¬
tior euangłitare missus ẽ non baptirare qm̃ hoc
ꝑ multos fieri poterat. illud ꝑ paucos inter quos
eminebat. Ettamen legimus eum aliquot locis
dirisse euanglium incum. baptismum autẽ mc̃
nunquã dirit. s nec cuiusquã ꝑ quem ministrat᷑
ẽ. Nam solus ille baptismus quem dedit ioħs di¬
ctus ẽ baptismus iohannis. hoc precipuum uir
ile dispensationis suȩ muntis accepit ut laua¬
chri precursorium sacramentum etiam illius di¬
ccretur: ꝑ quem dispensabatur. Baptismꝰ autem
quem ministrauerunt discipuli xp̃i. nullius eoꝵ
dictus ẽ ut illius esse intelligeretur de quo dictũ
ẽ. xp̃c dilexit eccłiam. & sc ipsum tradidit ꝓea.
ut eam scĩficaret mundans eam lauachro aque
in uerbo. Si ergo çugłium quod ita xp̃i est

Expanded text:
perfecte baptizare etiam minus docti possunt, perfecperfecte baptizare etiam minus docti possunt, perfecte autem euangelizare multo difficilioris et rarioris est operis. ideo doctor gentium plurimis excellentior euangelizare missus est, non baptizare, quoniam hoc per multos fieri poterat, illud per paucos, inter quos eminebat. et tamen legimus eum aliquot locis dixisse euangelium meum, \'baptismum\' autem \'meum\' numquam dixit, sed nec- cuiusquam per quem ministratus est. nam solus ille baptismus quem dedit Iohannes dictus est baptismus Iohannis. hoc praecipuum uir ille dispensationis suae munus accepit, ut lauacri praecursorium sacramentum etiam illius diceretur per quem dispensabatur; baptismus autem quem ministrauerunt discipuli Christi nullius eorum dictus est, ut illius esse intellegeretur de quo dictum est: Christus dilexit ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea, ut eam sanctificaret mundans eam lauacro aquae in uerbo. si ergo euangelium, quod ita Christi est,
Abbreviated transcription (Latin):
iħu: ꝑ euangłium ego uos genui. Eis dic̃ ego
uos genui: quib alio loco dicit. Grãs dõ qͦd
neminem ur̃m baptizaui: nisi crispum & gas¬
um et stephanȩ domum. Genuerat itaq illos
non ꝑse s ꝑ euangłium. Qui etiam si sua que¬
reret non quȩ iħ̃u xp̃i. et inuitus hoc faceret
sine sua mercede: tamen pecuniam dñcam
dispensaret quam licet malus non malam
nec inutilem bene accipientib faceret. Et si hoc de
euangłio recte dicitur. quantomagis de baptismo
dicendum ẽ quod ita ꝑtinet ad euangłium. ut si¬
cedat sacramento iusticia. Qui enim dixit nͥ quis
renatus fuerit exaqua & sp̃u. non intrabit in regnũ
cȩlorum. idem ipse dixit. nͥ abundauerit iusticia
ur̃a suꝑ scribarum & phariseorum non intrabitĩ
in regnum cȩlorum. Forma sacramenti datur ꝑ
baptismum. forma iusticiȩ ꝑ euangłium. alt̾m
sine altero. non ꝑducit ad regnũ cȩloꝵ. Ueruntñ

Expanded text:
Iesu per euangelium ego uos genui. eis dicit: ego Iesu per euangelium ego uos genui. eis dicit: ego uos genui, quibus alio loco dicit: gratias deo, quod neminem uestrum baptizaui nisi Crispum et Gaium et Stephanae domum. genuerat itaque illos non per se, sed per euangelium. qui etiamsi sua quaereret, non quae Iesu Christi, et inuitus hoc faceret sine sua mercede, tamen pecuniam dominicam dispensaret, quam licet malus non malam nec inutilem bene accipientibus faceret. Et si hoc de euangelio recte dicitur, quanto magis de baptismo dicendum est, quod ita pertinet ad euangelium, ut sicedat sacramento iustitia! qui enim dixit: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in regnum caelorum, idem ipse dixit: nisi abundauerit iustitia uestra super scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum. forma sacramenti datur per baptismum, forma iustitiae per euangelium: alterum sine altero non perducit ad regnum caelorum. uerumtamen
Abbreviated transcription (Latin):
annuntiantib euangłium ꝑceꝑunt. non a-
plantatore. uł rigatore. sed ab eo qui increm̃¬
tum dat. mundari & iustificari potuerunt. Neq
enim dicturi sumꝰ iudam non bapturasse cum
adhuc inter discipulos fuerit. quando fiebat
quod scriptum ẽ. ipse non baptirat s discipłi
euis. aut quia nondum xp̃m tradiderat. qui lo¬
culos habebat. et ea quȩ mittebãtur auferebat.
sine accipientium dampno fuit Aut si non
baptirauit. certe fatemini quia euangłirauit.
Quod si hoc minimum et leue ducitis. uidete
quid deipso paulo apłõ sentiatis qui dre. non
enim misit me xp̃c baptitare.s euangłirare.
Huc accedit. quia incipit esse potior apollo qͥ
baptirando rigauit: quam paulus qui euan¬
głirando plantauit. cum sibi officium patris
erga corinthios obhoc uindicet. nec eis qui
post illum ad eos uenerant hoc nomen conce¬
dat. Ait enim. Si decem milia pedagogos ha¬
beatis in xp̃o. s non multos patres. In xp̃o enĩ

Expanded text:
annuntiantibus euangelium perceperunt, non a annuntiantibus euangelium perceperunt, non a plantatore uel rigatore, sed ab eo qui incrementum dat mundari et iustificari potuerunt. neque enim dicturi sumus Iudam non baptizasse, cum adhuc inter discipulos fuerit, quando fiebat quod scriptum est: ipse non baptizabat, sed discipuli eius. aut quia nondum Christum tradiderat, qui loculos habebat et ea quae mittebantur auferebat esine accipientium damno fuit, aut si non baptizauit, certe fatemini quia euangelizauit. quodsi hoc minimum et leue ducitis, uidete quid de ipso Paulo apostolo sentiatis qui dixit: non enim misit me Christus baptizare, sed euangelizare. huc accedit, quia incipit esse potior Apollo, qui baptizando rigauit, quam Paulus, qui euangelizando plantauit, cum sibi officium patris erga Corinthios ob hoc uindicet nec eis, qui post illum ad eos uenerant, hoc nomen concedat. ait enim: si decem milia paedagogos habeatis in Christo, sed non multos patres; in Christo enim
Abbreviated transcription (Latin):
intcriore homine. nisi ꝑ quem creatus ẽ totus
homo. & qui ds̃ manens factus ẽ homo. Iile
scilicet de quo dictum ẽ. fide mundans corda
eorum. & credenti in eum qui iustificat ĩpiũ.
Quod testimonium in uerbis mcis petilianus
ponere uoluit: in suis autẽ nec tractauit nec
attigit. Alinister eigo id ÷ dispensator uerbi
&e sacramenti ȩuglici: si bonus ẽ consocius fit
ȩuangłii. Si autem malus ẽ non ideo dispen¬
sator non ẽ euanglii. Si enim bonus ẽ uolens
hoc facit. Si autem malus: hoc ẽ sua querens
non quȩ iħu xp̃i: inuitus hoc facit ꝓpt̾ alia
quȩ requirit. Uide tamen quid idem apl̃s di¬
xerit. Si gͦ uolens hoc facio inquit mercedem
habeo. si autem inuitus: dispensatio mͥ credi¬
ta ẽ. Tanquam diceret. Si bonus bonum an¬
Anñtiauit petiꝰ. iceti boni. Inuitꝰ udas. tñ c̃ ipsis
missꝰ annuntiauit. Illi m̃cedẽ habent: Huic dis¬
pensatio credita ẽ. Qui autem omnib illis

Expanded text:
interiore homine nisi per quem creatus est totus interiore homine nisi per quem creatus est totus homo et qui deus manens factus est homo, ille scilicet de quo dictum est: fide mundans corda eorum, et: credenti in eum qui iustificat impium. quod testimonium in uerbis meis Petilianus ponere uoluit, in suis autem nec tractauit nec attigit. Minister ergo, id est dispensator uerbi et sacramenti euangelici, si bonus est, consocius fit euangelii, si autem malus est, non ideo dispensator non est euangelii. si enim bonus est, uolens hoc facit, si autem malus, hoc est sua quaerens, non quae Iesu Christi, inuitus hoc facit propter alia quae requirit. uidete tamen quid idem apostolus dixerit: si ergo uolens hoc facio, inquit, mercedem habeo, si autem inuitus, dispensatio mihi credita est, tamquam diceret: si bonus bonum anannuntiauit Petrus et ceteri boni, inuitus ludas, tamen cum ipsis missus annuntiauit. illi mercedem habent, huic dispensatio credita est. qui autem omnibus illis
Abbreviated transcription (Latin):
ginis. quid ianuarianus. quid pecilianus. nisi
ministri eius cui credidistis: Hoc ego apłi testi¬
monium non posui. sed illud quod cõmemorare
noluit posui. neq qui plantat ẽ aliquid neq qͥ
rigat. s qui incrementũ dat ds̃. Iste autẽ ea
ucrba apłi inscrere uoluit. ubi interrogat quid
sit paulus. uel quid sit apollo. Et respondet.
Ministri cius cui credidistis. hoc aliquo modo
ferre potuit chorus ceruicis hereticȩ. Illud aut̃
ubi non interrogauit & respondit quid ẽẽt. sed
dixit non c̃ẽ aliquid: ferre omnino ñ potuit.
S iam uolo quetre utrum non sit aliqͥd minist̃
xp̃i. Quis hoc dixerit: Quom̃ ergo uerum est
noq qui plantat ẽ aliquid neq qui rigar. sed
qui incrementum dat ds̃. nisi quia ad aliud
aliquid c̃. ad aliud non c̃ aliquid÷ Ad ministn¬
dum & dispensandum uerbum ac saciam̃tum
aliquid ẽ. ad mundandum autẽ & iustifican¬
dum non c̃ aliquid. quia hoc non oꝑatur in

Expanded text:
ginis, quid Ianuarianus, quid Petilianus, nisi ginis, quid Ianuarianus, quid Petilianus, nisi ministri eius cui credidistis? hoc ego apostoli testimonium non posui, sed illud quod commemorare noluit posui: neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. iste autem ea uerba apostoli inserere uoluit, ubi interrogat quid sit Paulus uel quid sit Apollo et respondet: ministri eius cui credidistis. hoc aliquo modo ferre potuit torus ceruicis haereticae; illud autem, ubi non interrogauit et respondit quid esset, sed dixit non esse aliquid, ferre omnino non potuit. sed iam uolo quaerere, utrum non sit aliquid minister Christi. quis hoc dixerit? quomodo ergo uerum est: neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus, nisi quia ad aliud aliquid est, ad aliud non est aliquid? ad ministrandum et dispensandum uerbum ac sacramentum aliquid est, ad mundandum autem et iustificandum non est aliquid, quia hoc non operatur in
Abbreviated transcription (Latin):
cem ꝓducat & figat. Illo incremento fit:ut se¬
men iactum germen emictat S quid hinc di¬
utius disseramus: Sufficit qͦd scdm ipsum neq
qui eathecuminum facit neq qui baptirat aũ¬
quid ẽ: s qui increm̃tum dat ds̃. Quando
autẽ hoc diceret petilianus. ut eum dicere
intelligeremus. neq donatus carchaginis est
aliquid. neq ianuarianus. neq petilianus.
qñ hoc tumor ille pateretur. quo sc putat hõ
aliquid ẽẽ cum nichil sit. & scipsum seducit:
Deniq etiam paulopꝰ cum institueret & inden¬
deret tanꝗͣ ea uerba apłi quȩ nos obieceramus
iterum retractare. noluit hȩc ponere q̃ dixerã
ego. s alia in quib posset utcunq humana
inflatio respirare. Nam ut eius inquit apłi
dicta quȩ nob̾ obieceras iterum replicemus:
dixit. Quid ẽ emm apollo. quid ue paulus:
Ministri cius cui credidistis. Quid aliud u̾bigr̃a
dicit omnib nr̃is. nisi quid c̃ donatus carcha¬

Expanded text:
cem producat et figat, illo incremento fit, ut secem producat et figat, illo incremento fit, ut semen iactum germen emittat. sed quid hinc diutius disseramus? sufficit quod secundum ipsum neque qui catechumenum facit neque qui baptizat aliquid est, sed qui incrementum dat deus. quando autem hoc diceret Petilianus, ut eum dicere intellegeremus: \'neque Donatus Carthaginis est aliquid neque Ianuarianus neque Petilianus? quando hoc tumor ille pateretur, quo se putat homo aliquid esse, cum nihil sit, et se ipsum seducit? Denique etiam paulo post, cum institueret et intenderet tamquam ea uerba apostoli quae nos obieceramus iterum retractare, noluit haec ponere quae dixeram ego, sed alia, in quibus posset utcumque humana inflatio respirare. nam ut eius, inquit, apostoli dicta quae nobis obieceras iterum replicemus, dixit: quid est enim Apollo quidue Paulus? ministri eius cui credidistis. quid aliud uerbi gratia dicit omnibus nostris nisi: quid est Donatus Cartha
Abbreviated transcription (Latin):
inxp̃o cathecuminum feci. apollo baptirauit.
ds̃ quod fecimus confirmauit: Quare gͦ non
addidit petilianus qͦd apls addidit. et ego ma¬
xime commendaui. ut etiam hoc nobis expo¬
neret. neq qui plantat ẽ aliquid neq qͥ rigat.
s qui incrementum dat ds̃: Quod si uelit expo¬
nere scđm ea quȩ supra posuit sine dubio se¬
ds̃ qͥ incrementum dat. Quid enim ad rem nẽ
ꝑtinet. quomͦ dictum sit ego plantaui apollori¬
gauit. utrum reuera ita sit accipiendum tanꝗͣ
direrit ego cathecuminum feci. apollo bapti¬
rauit. an sit alius uerior & congruentior intel¬
lectus: Ecce interim scđm ipsius expofitionem.
neq qui cathecuminum facit neq qͥ baptirat ẽ
aliquid. s qui incrementum dat ds. Multum
autem interest inter confirmare qͦd alius fac̃.
& facere. Qui enim dat incrementum. ñ arborẽ
uel uitem confirmat. s creat. Ilo quippe in¬
cremento fit: ut etiam lignum plantatũ radi¬

Expanded text:
in Christo catechumenum feci, Apollo baptixau-it, in Christo catechumenum feci, Apollo baptixau-it, deus quod fecimus confirmauit\'? quare ergo non addidit Petilianus quod apostolus addidit et ego maxime commendaui, ut etiam hoc nobis exponeret: neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus? quod si uelit exponere secundum ea quae supra posuit, sine dubio sedeus qui incrementum dat. quid enim ad rem nunc pertinet quomodo dictum sit: ego plantaui, Apollo rigauit, utrum re uera ita sit accipiendum, tamquam dixerit: \'ego catechumenum feci, Apollo baptizauit\', an sit alius uerior et congruentior intellectus? ecce interim secundum ipsius expositionem neque qui catechumenum facit neque qui baptizat est aliquid, sed qui incrementum dat deus. multum autem interest inter confirmare quod alius facit et facere; qui enim dat incrementum, non arborem uel uitem confirmat, sed creat. illo quippe incremento fit, ut etiam lignum plantatum radi
Abbreviated transcription (Latin):
nam temeritatem & suꝑbiam inuidiose &
fiteri: Falsa gͦ sunt illa quȩ in epłȩ suȩ dicit
exordio. cum uellet ꝑsuadere conscientiam
scẽ dantis attendi. quȩ abluat accipientis. E
s reatum. Hoc enim uolens uelut ostendere qͣn¬
tum sit in homine baptirante.tanquã magna
documenta subiecerat dicens. Omĩs enim res
origine & radice consistit. & si caput non habet
aliquid. nichil ẽ. Postea uͦ cum dicit qͦd & nos
tia scẽ dantis ẽ origo & radir & caput accipientiͤ
Uicit gͦueritas. ut homo qui baptismum . xp̃i de¬
siderat non in homine ministro spem ponat. s
ad ipsum axp̃m tanquam ad originem quȩ non
mutatur. ad radicem quȩ non euellitur. ad cap̃
quod non deicitur securus accedat. Iam iliud qͥs
non aduertat de quam inflata uena ueniat. qͦd
cum apł̃i sententiam uelut exponeret ait. qui
dixit ego plantaui apollo rigauit. s ds increm̃¬
tum dedit. quid aliud dixit. nisi ego hominem

Expanded text:
nam temeritatem et superbiam inuidiose et nam temeritatem et superbiam inuidiose et fiteri? falsa ergo sunt illa quae in epistulae suae dixit exordio, cum uellet persuadere conscientiam sancte dantis attendi quae abluat accipientis et, dem percipere sed reatum. hoc enim uolens uelut ostendere quantum sit in homine baptizante, tamquam magna documenta subiecerat dicens: omnis enim res origine et radice consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est. postea uero cum dicit quod et nos tia sancte dantis est origo et radix et caput accipientis. uicit ergo ueritas, ut homo qui baptismum Christi desiderat non in homine ministro spem ponat, sed ad ipsum Christum tamquam ad originem quae non mutatur, ad radicem quae non euellitur, ad caput quod non deicitur securus accedat. Iam illud quis non aduertat de quam inflata uena ueniat, quod, cum apostoli sententiam uelut exponeret, ait: qui dixit: ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus Úwrementum dedit, quid aliud dixit nisi: ego hominem
Abbreviated transcription (Latin):
na bonos fiuctus facit Nunquid colligunt de spi¬
nis uuas: & ne adhuc incredibili obtusitate corde
cecus auditor uł lector non uideat de homine ba¬
ptirante dicere. adiungit aliud ubi et hominem
nominat. E iterum inquit omnis homo bonus
de thesauro cordis sui ꝓfert bona. et omnis ho
malus de thesauro cordis sui ꝓfert mala. Et ite¬
rum. qui baptiatur amortuo. non ei ꝓdest laua¬
dio eius. Certe iam manifestum ẽ. certe iamñ
indiget interprete. nec dispensatore: aut demon¬
stratore id agere istos. ut origo et radir & caput
baptirati. non nisi ille sit a quo baptitatur. Et ta¬
men u ueritatis oppressus.& quasi quȩ dixisset
oblitus. concedit michi postea pecilianus. ut
xp̃c sit origo & radir regeneratorum. et capui
ȩccłiȩ. non quisquam homo dispensator mi¬
insterq baptismatis. Cum enim dixisset quia
damentum ponebant ut facerent.xp̃ianos.
et hoc scripturarum sanctarum testimonis
et exemplis tanquã nos hoc negaremꝰ ꝓbaret.

Expanded text:
a malos fructus facit. num- quid colligunt de spinis lluas!ł et ne adhuc incredibili obtunsitate cordis caecus auditor uel lector non uideat de homine baptizante dicere, adiungit aliud, ubi et hominem nominat: et iterum. inquit: omnis homo bonus de thesauro cordis sui profert bona, et omnis homo malus de thesauro cordis sui profert mala, et iterum: qui baptizatur a mortuo non ei prodest lauatio eius. certe iam manifestum est, certe iam non indiget interprete nec disputatore aut demonstratore, id agere istos, ut origo et radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur; et tamen ui ueritatis oppressus et quasi quae dixisset oblitus concedit mihi postea Petilianus, ut Christus sit origo et radix regeneratorum et caput ecclesiae, non quisquam homo dispensator ministerque baptismatis. cum enim dixisset, quiaistum fundamentum ponebant, ut facerent christianos, et hoc scripturarum sanctarum testimoniis et exemplis, tamquam nos hoc negaremus, probaret,
Abbreviated transcription (Latin):
dicła & humana p̃sumpta. inter ꝓbationes
& criminationes. inter documenta &e figmena.
inter causȩ actionem. & causȩ auersionem:
Si sapitis: bene & recte. Si autẽ non sapitis:
nos ur̃i curam gessisse non penitebit. quia & si
cor ur̃m ad pacem non conuertitur. pax nr̃a tñ

Expanded text:
dicta et humana praesumpta, inter probationes dicta et humana praesumpta, inter probationes et criminationes, inter documenta et figmenta, inter causae actionem et causae auersionem? si sapitis, bene et recte; si autem non sapitis, nos uestri curam gessisse non paenitebit, quia, etsi cor uestrum ad pacem non conuertitur, pax nostra tamen
Abbreviated transcription (Latin):
nocentem: qui hominem non conuictum cre¬
diderit innocentem. Unde gͦ nocens orbis t̃¬
rarum si nosse non potuit etiam uerum for¬
tasse crimen afrorum. & hoc aut ideo nosse
non potuit quia nemo ad eum deculit. aut idõ
quia in eo quod delatum ẽ cognitorib pots
iudicantib quam uictis iurmurantib ee¬
didit: Hinc ergo laudandus ẽ pecilianus qd̾
hoc cum omnino inuictissitnũ cerneret: silen¬
tio pretermisit. Non plane laudandus. qd
cetera similider inuicta. quȩ tam̃ putauit pos¬
se obscurari. uerborũ nebulis oꝑire conatus ẽ.
& quod me fȩcit causam cum defccisset ĩ causa:
de me quoq ipse nichil dicens. nisi quod aut
omnino falsum ẽẽt. aut culpandum non esser
aut ad me iam non ꝑtineret. S int̾ea uos qͦs
inter me & illum iudices posui. sapitis ne aliqͥo
inter uerum falsum ue discemere. inter instatũ
& solidum. inter turbidum & tranquillum.
inter tumidum & sanum. inter diuina pre¬

Expanded text:
nocentem, qui hominem non conuictum crenocentem, qui hominem non conuictum crediderit innocentem. unde ergo nocens orbis terrarum, si nosse non potuit etiam uerum fortasse crimen Afrorum et hoc aut ideo nosse non potuit, quia nemo ad eum detulit, aut ideo, quia in eo quod delatum est cognitoribus potius iudicantibus quam uictis murmurantibus credidit? hinc ergo laudandus est Petilianus, quod hoc, cum omnino inuictissimum cerneret, silentio. praetermisit; non plane laudandus, quod cetera similiter inuicta, quae tamen putauit posse obscurari, uerborum nebulis operire conatus est et quod me fecit causam, cum defecisset in causa, de me quoque ipso nihil dicens, nisi quod aut omnino falsum esset aut culpandum non esset aut ad me iam non pertineret. sed interea uos, quos inter me et illum iudices posui, sapitisne aliquid inter uerum falsumque discernere, inter inflatum et solidum, inter turbidum et tranquillum, inter tumidum et sanum, inter diuina prae
Abbreviated transcription (Latin):
tentiis ueritas ꝓ communione catholicȩ ẽ:qͥa
si utraq uera sunt ꝓpt̃ homines quales & uos
habebatis. communionem orbis terrarum de¬
serere minime debebatis. Si utraq falsa suñ
ꝓpt̾ nulla crimina traditionis cauendũ erat
crimen atrocissimum diuisionis. Si nr̃a uera
ur̃a falsa sunt: olim quid diceretis ñ habetis.
Si ur̃a uera & nr̃a falsa sunt: falli potumus
cũ orbe terrarum de hominum iniquitate.
non fidei ueritate. Non enm debuit attend̾e
semen abrahȩ in omni gente disfusum qͥd
uos nosse diceretis.s quid iudicib ꝓbaretis.
Unde scimus quid egerint quos ur̃i maiores
accusauerunt. etiam si uera eis obiciebant᷑
ut uł cognitorib cause. uł certe ȩccłiȩ ubiq
diffusȩ quȩ non nisi cognitorum sententias
debebat attendere. non illa uera. s falsa pu¬
tarentur: non ideo ds̃ absoluit quicquid ho¬
minum sceleris. ut homines nosse non pos¬
sint. Neminem tamen recte iudicari puto

Expanded text:
tentiis ueritas pro communione catholicae est, quia, tentiis ueritas pro communione catholicae est, quia, si utraque uera sunt, propter homines quales et uos habebatis communionem orbis terrarum deserere minime debebatis; si utraque falsa sunt, propter nulla crimina traditionis cauendum erat crimen atrocissimum diuisionis; si nostra uera et uestra falsa sunt, olim quid dicere non habetis; si uestra uera et nostra falsa sunt, falli potuimus cum orbe terrarum de hominum iniquitate, non fidei ueritate. non enim debuit attendere semen Abrahae in omni gente diffusum, quid uos nosse diceretis, sed quid iudicibus probaretis. unde scimus, quid egerint quos uestri maiores accusauerunt, etiamsi uera eis obiciebantur, ut uel cognitoribus causae uel certe ecclesiae ubique diffusae, quae non nisi cognitorum sententias debebat attendere, non illa uera sed falsa putarentur? non ideo deus absoluit, quidquid hominum sceleris ut homines nosse non possint; neminem tamen recte iudicari puto
Abbreviated transcription (Latin):
tis xp̃i quȩ ꝑtotum mundum usq ad finẽ
crescunt. paucis in affrica azaniis offensi
precidistis. Ad hȩc quȩ ex illa mea pnora
epła cominemoraui. petilianus niehil respon¬
dit ommino. Et utiq uidetis his paucis uer¬
bis totam causam quȩ inter nos agitur con¬
tineri. Quid enim dicere conaretur. ubi quiec¬
quid eligeret uinceretur: Cum enim de tradi¬
torib. & a nobis contra ur̃os & auobis contͣ
nios documenta ꝓferuntur si tamen et auo¬
bis aliqua ꝓferuntur. que usq adhunc diẽ
omnino nescimꝰ. neq enim ea petilianus suis
litteris inserere pretenitteret. qui tam dili¬
genter contra me partes gestorum quȩ ad ear¬
sam ꝑtinent commemorandas inserendasq
curauit: uerum iam ut dicere ceperam. si &
anobis ⁊ auob talia ꝓferunt᷑. ꝓfecto at utꝙ uera
sunt. aut utraq falsa. aut nr̃a uera et ur̃a fal¬
sa. aut nr̃a falsa & ur̃a uera. Plus quid dicat᷑
non inuenitur:At in omnib quatuor his sen¬

Expanded text:
id est totum mundum, usque ad finem crescunt, paucis in Africa zizaniis offensi praecidistis. ad haec, quae ex illa mea priore epistula commemoraui, Petilianus nihil respondit omnino. et utique uidetis his paucis uerbis totam causam quae inter nos agitur contineri, quid enim dicere conaretur, ubi quidquid eligeret uinceretur? Cum enim de traditoribus et a nobis contra uestros et a uobis contra nostros documenta proferuntur — si tamen et a uobis aliqua proferuntur, quae usque ad hunc diem omnino nescimus; neque enim ea Petilianus suis litteris inserere praetermitteret, qui tam diligenter contra me partes gestorum, quae ad causam pertinent, commemorandas inserendasque curauit —, uerumtamen, ut iam dicere coeperam, si et a nobis et a uobis talia proferuntur, profecto aut utraque uera sunt aut utraque falsa aut nostra uera et uestra falsa aut nostra falsa et uestra uera. plus quid dicatur, non inuenitur. At in omnibus his quattuor sen
Abbreviated transcription (Latin):
his quȩ iam scientia uł fide retinebant. ut
ꝑea uera de quib se ꝑspicuint consentire.co¬
gantur alia uera quȩ negauerant apꝓbare.
et sic uerum quod falsum antea putabatur.
discernatur afalso:cũ inuenitur consenta¬
neum illi uero quod iam antea tenebatur.
Hoc ille uerus disputator si late diffuseq faci¬
at. eloquenter facit. alioq tunc censetur au¬
geturq uocabulo. ut dictor potius quã dis¬
putator uocetur. Sicut illum locum apłs copio¬
se dilatat atq diffundit. In omnib inquit com¬
mendantes nos met ipsos ut di ministros in mui¬
ta patientia. intribulationib. in angustiis. in pla¬
gis. in carcerib. in seditionib. inlaborib. inuigi

Expanded text:
his, quae iam scientia uel fide retinebant, ut his, quae iam scientia uel fide retinebant, ut per ea uera, de quibus se perspiciunt consentire, cogantur alia uera quae negauerant adprobare, et sic uerum quod falsum antea putabatur discernatur a falso, cum inuenitur consentaneum illi uero, quod iam antea tenebatur. Hoc ille uerus disputator si late diffuseque faciat, eloquenter facit alioque tunc censetur augeturque uocabulo, ut dictor potius quam disputator uocetur, sicut illum locum apostolus copiose dilatat atque diffundit: in omnibus, inquit, commendantes nosmet ipsos ut dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in angustiis, in plag
Abbreviated transcription (Latin):
lectiea. Ne quod om̃s iusti etiam cum dõ fa¬
cuint quib dictum ẽ. uenite disputemꝰ dic̃
dñs. non imiteris sapienti pietate s insulsa
temeritate crimineris. Qui enim disputat.
quid sit uerum disputando discernit a falso.
Quod qui ñpossunt. et camen dialectici uidi
uolunt. ꝑ insidiosas interrogationes captãt
incautorum assensiones ut ex eoꝵ responsi¬
onib concludant unde illos ut in aꝑta fal¬
sitate deceptos rideant: uł occultam falsi¬
tatẽ deceptis ꝑsuadeant.quam plerumq
etiam existimant ueritatem. Qui aut̃ uerꝰ
disputator ẽ. idest ueritatis afalsitate discre¬
torpͥmo id. apud seipsum agit ne non rec̾te
discernens ipse fallatur. quod nͥ dtunitus ad¬
uitus ꝑagere non potest. deinde cum id qͦd
apud se agit ad alios docendos ꝓfert intue¬
tur primitus quid iam certi nouerint. ut ex
his eos adducat ad ea quȩ ñ nouerant uel
credere nolebant. ostendens ea consequentia

Expanded text:
lectica, ne, quod omnes iusti etiam cum deo falectica, ne, quod omnes iusti etiam cum deo faciunt, quibus dictum est: uenite, disputemus, dicit dominus, non imiteris sapienti pietate, sed insulsa temeritate crimineris. Qui enim disputat, uerum quid sit disputando discernit a falso. quod qui non possunt et tamen dialectici uideri uolunt, per insidiosas interrogationes captant incautorum adsensiones, ut ex eorum responsionibus concludant, unde illos uel in aperta falsitate deceptos rideant uel occultam falsitatem deceptis persuadeant, quam plerumque etiam ipsi existimant ueritatem. qui autem uerus disputator est, id est ueritatis a falsitate discretor, primo id apud se ipsum agit, ne non recte discernens ipse fallatur, quod nisi diuinitus adiutus peragere non potest, deinde cum id quod apud se egit ad alios docendos profert, intuetur primitus quid iam certi nouerint, ut ex his eos adducat ad ea quae non nouerant uel credere nolebant, ostendens ea consequentia
Abbreviated transcription (Latin):
titatum fateris. quia fateri eius litteris coge¬
ris. non tamen has disputationes s sermoneᷤᷤ
uł epłas appellandas eẽ contendis. quid ego
tecum sic duitius agam. ut qui hȩc ignorañ
quem uolunt nr̃m approbent. quem uoluñ
improbent: De ipsis diuinis luteris quib
necesse ẽ cedas hoc doceo.ipsa prorsus uerba.
ipsa rerum uocabula ꝓfero. Habes in hoc eodẽ
testimonio quod de act̾ib apłoꝵ cõmemoratu
de ipso paulo ita positum. Disputabat gͥ iudes
insynagoga et gentib & colentib in foro.
Habes alio loco quamuis cum populo.ꝟͥano
in fenestra. ductus somno graui disputante
paulo. Habes etiam in libro psalmoꝵ suauis
sit ei disputatio mea.Habes & apud esaiam
ꝓph̃am uenite disputemus dicit dñs. Et
multis aliis diumarum scripturarum locis.
Lege ubi inueneris hoc u̾bum. & inspice eodi¬
ces grecos in eisdem testimoniis sc̃arum scri¬
pturarum. et uidebis unde sit appellata dia¬

Expanded text:
titatum fateris, quia fateri eius litteris cogetitatum fateris, quia fateri eius litteris cogeris, non tamen has disputationes, sed sermones uel epistulas appellandas esse contendis, quid ego tecum sic diutius agam. ut qui haec ignorant quem uolunt nostrum adprobent, quem uolunt inprobent? de ipsis diuinis litteris, quibus necesse est cedas, hoc doceo, ipsa prorsus uerba, ipsa rerum uocabula profero. habes in hoc eodem testimonio, quod de Actibus apostolorum commemoraui, de ipso Paulo ita positum: disputabat igitur Iudaeis in synagoga et gentibus et colentibus in foro; habes alio loco, quamuis cum populo christiano in fenestra, deductus somno graui, disputante Paulo; habes etiam in libro Psalmorum: suauis sit ei disputatio mea; habes et apud Esaiam prophetam: uenite, disputemus, dicit dominus, et multis aliis diuinarum scripturarum locis lege ubi inueneris hoc uerbum et inspice codices Graecos in eisdem testimoniis sanctarum scripturarum, et uidebis unde sit appellata dia
Abbreviated transcription (Latin):
tem grammatieus aueterib latine dictus est
literator. ita qui grece dialecticus dicit᷑. mul¬
to usitatius & tolerabilius latine dicitur dis¬
putator. Puto iam qͦd apłm disputatorem ñ
neges etiam si dialecticum neges. Imꝓbare
gͦ in uocabulo greco. quod approbare cogeris
in latino. quid ẽ aliud quã indoctis p̃tenta¬
re fallaciam. doctis facere iniuriam: Aut
si et disputatorem apłm negas. qui tã assi¬
due tam egregie disputabat. nec grece nosti
nec latine. uł quod ẽ credibilius. et in uerbo
greco fallis eos qui grece nescunt. et in latino
qui nec latine sciunt. Quid enim ẽ non dico
impͥtius. neq enim tu ista non nosti. s omni¬
no fallacius. quam cum audias et legas tam
multos multiplicesq sermones apł̃i asseren¬
tis ueritatem. conuincentis falsitatem. nega¬
re quod soleat disputare. cum hoc fieri nisi diͤ¬
putando non possit: Quod si hoc ab illo fac¬

Expanded text:
tem grammaticus a ueteribus Latine dictus est tem grammaticus a ueteribus Latine dictus est litterator, ita qui Graece dialecticus dicitur multo usitatius et tolerabilius Latine dicitur disputator. puto iam quod apostolum disputatorem non neges, etiamsi dialecticum neges. inprobare ergo in uocabulo Graeco, quod adprobare cogeris in Latino, quid est aliud quam indoctis praetentare fallaciam, doctis facere iniuriam? aut si et disputatorem apostolum negas, qui tam adsidue, tam egregie disputabat, nec Graece nosti nec Latine, uel, quod est credibilius, et in uerbo Graeco fallis eos qui Graece nesciunt et in Latino qui nec Latine sciunt. quid enim est, non dico inperitius — neque enim tu ista non nosti —, sed omnino fallacius quam, cum audias et legas tam multos multiplicesque sermones apostoli adserentis ueritatem, conuincentis falsitatem, negare quod soleat disputare, cum hoc fieri nisi disputando non possit? Quodsi hoc ab illo fac
Abbreviated transcription (Latin):
S de te uidero. Stoici certe maxime dialectie
fuerunt. Cur apłs paulus ne conferrent eum
illo non eos eautissime deuitauit. et ur̃os epõs
laudas quod nobiscum uelut cum dialecticis
noluit habere sermonem: Aut si et paulus
dialectieus erat. et ideo conferre secum stoicos
non timebat. quia non solum acute disputabat
sicut et illi. s etiam ueraciter quod non illi. iã
caue ne cuiquam dialecticam ꝓcrimine ob¬
ieceris qua usos aplõs confiteris. Neq enĩ
cum hoc mͥ obicis imꝑicia de falli puto. sed
fallere astucia. Nomen quippe grecum ẽ dia¬
lectica. quȩ si usus admitteret fortasse latine
disputatoria uocaretur. sicut grammatieam
latine litteraturam linguȩ utriusq doctissi¬
mi appellauerunt. Sicut enim alitteris de¬
nominata ẽ grammatica. qm̃ grece gram¬
mata litterȩ dicuntur: sic a disputatione dia¬
lectica nomen accepit. qm̃ disputatio grece
dialoge. uł dialexis. appellatur. Sicut au¬

Expanded text:
sed de te uidero. Stoici certe maxime dialectici sed de te uidero. Stoici certe maxime dialectici fuerunt. cur apostolus Paulus, ne conferrent cum illo, non eos cautissime deuitauit, et uestros episcopos laudas. quod nobiscum uelut cum dialecticis nolint habere sermonem? aut si et Paulus dialecticus erat et ideo conferre secum Stoicos non timebat, quia non solum acute disputabat sicut et illi, sed etiam ueraciter quod non illi, iam caue cuiquam dialecticam pro crimine obieceris, qua usos apostolos confiteris. neque enim, cum hoc mihi obicis, imperitia te falli puto, sed fallere astutia. nomen quippe Graecum est dialectica, quae si usus admitteret fortasse Latine disputatoria uocaretur, sicut grammaticam Latine litteraturam linguae utriusque doctissimi appellauerunt. sicut enim a litteris denominata est grammatica, quoniam Graece grammata litterae dicuntur, sic a disputatione dialectica nomen accepit, quoniam disputatio Graece dialoge uel dialexis appellatur. sicut au
Abbreviated transcription (Latin):
quedam uero subtiliter arguceq disserere.hoc
ẽ diulectice: et tamen eloquentiam dialecticãq
reprehendis. Si noxia sunt. quare hoc facis:Si
non sunt.cur arguis: B ne etiam nos uerbi con¬
troucisia torqueat cum res ipsa intelligatur mi¬
nus laborandum ẽ quid hominib eam uoca¬
re placuerit.Pinde si eloquens ille appelland̃
ẽ. qui non solum copiose et ordinate sed etiam
ueraciter dicit. itemq si dialec̾tieus ille appel¬
landus ẽ. qui non solum subtiliter sed etiam ue¬
raciter disserit. nec eloquens es nec dialecticus.
Non quia ieuina & inordinata ẽ dictio tua. nec
quia obtusa et crassa ẽ disputatio tua. sed quia
ipsa facundia atq sollercia ad defensionem ab¬
uteris falsitatis. Si autem non in sola uerita¬
ce. s etiam eum mala causa diserte uł neruose
agitur. recte potest eloquentia uel dialectiea no¬
minari: et eloquens es et dialecticus. Quia &
facunde dicis uana. et acute disputas falsa.

Expanded text:
quaedam uero subtiliter arguteque disserere, hoc quaedam uero subtiliter arguteque disserere, hoc est dialectice. et tamen eloquentiam dialecticamque reprehendis. si noxia sunt, quare haec facis: si non sunt, cur arguis? sed ne etiam nos uerbi controuersia torqueat. cum res ipsa intellegatur, minus laborandum est quid hominibus eam uocare placuerit. proinde si eloquens ille appellandus est, qui non solum copiose et ornate, sed etiam ueraciter dicit, itemque si dialecticus ille appellandus est, qui non solum subtiliter, sed etiam ueraciter disserit, nec eloquens es nec dialecticus, non quia ieiuna et inornata est dictio tua nec quia obtunsa et crassa est disputatio tua, sed quia ipsa facundia atque sollertia ad defensionem abuteris falsitatis. si autem non in sola ueritate, sed etiam cum mala causa diserte uel neruose agitur, recte potest eloquentia uel dialectica nominari, et eloquens es et dialecticus, quia et facunde dicis uana et acute disputas falsa.
Abbreviated transcription (Latin):
ca quam ꝑitia disputandi: Q uod ideo aꝑi¬
endum putaui. quia etiam ipsam michi o¬
bicere uoluisti. quasi xp̃ianȩ non congria:
ueritati. et ideo me doctores ur̃i uelut hominẽ
dialecticum merito fugiendum potius & ca¬
uendum quam refellendum reuincendũq
censuerint. Quod cum tibi non ꝑsuaserint. nã
te aduersum nos etiam scribendo disputare ñ
piguit. tu tamen in me dilecticam criminat᷑ es.
quo falleres imꝑitos. illosq laudares qui dis¬
putando mecum congredi noluerant. S tu
uidelicet ñ dialectiea uteris. cum contra nos scͥ¬
bis. Ut quid te gͦ intantum disputandi ꝑicłm
ꝓiecisti. cum disputare non noueris: Aut si no¬
sticur dialecticus dialectieam criminaris. ata
uł temerarius uł ingratus. ut aut imꝑiciam.
qua uinceris non refrenes. aut doctrinam qua
iuuaris accuses: Inspicio sermonem tuum.i¬
stum ipsum quem ad me scripsisti. Uideo te que¬
dam copiose ornateq explicare hoc ẽ eloquent̃

Expanded text:
ca quam peritia disputandi? quod ideo aperica quam peritia disputandi? quod ideo aperiendum putaui, quia etiam ipsam mihi obicere uoluisti, quasi christianae non congruat ueritati et ideo me doctores uestri uelut hominem dialecticum merito fugiendum potius et cauendum quam refellendum reuincendumque censuerint. quod cum tibi non persuaserint — nam te aduersus nos etiam scribendo disputare non piguit —, tu tamen in me dialecticam criminatus es. quo falleres inperitos illosque laudares, qui disputando mecum congredi noluerant. sed tu uidelicet non dialectica uteris, cum contra nos scribis. ut quid te ergo in tantum disputandi periculum proiecisti, cum disputare non noueris? aut si nosti, cur dialecticus dialecticam criminaris, ita uel temerarius uel ingratus, ut aut imperitiam qua uinceris non refrenes aut doctrinam qua iuuaris accuses? inspicio sermonem tuum, istum ipsum quem ad me scripsisti; uideo te quaedam copiose ornateque explicare, hoc est eloquenter,
Abbreviated transcription (Latin):
aduersitate confligunt. Quod apłs phibu¬
it timotheum. dicens ad nichil ẽẽ utile nisi
ad subuersionẽ audientium. Nam de his ut
nosti tullius ait. Uerbi enim controuersia iã
diu torquet homines greculos contentionis cu-¬
pidiores quam ueritatis. Hos tam̃ paulusñr
alloquendos corrigendosq suscepit. nec ipsiꝰ
loci nomine exterritus quod ex marte inditũ
resonat. quẽ dm̃ dicunt ẽẽ bellorum. ibi paci¬
fica credituris intrepidus loquebatur. ibi fp̃i¬
talibus accinctus armis ꝑniciosos expugnabat
errores. nec contentiosos tanquã mitissimus.
nec dialecticos tanquã simplicissimus formi-¬
dabat. Nosti enim quam maxime apud stoi-¬
cos uiguisse dialecticam. quamuis & ipsi e-¬
picurei quos imꝑiti a lib̾alium disciplinarũ
non solum non pudebat uerum etiã delecta-¬
bat. quasdam disputandi regulas. quib qͥsq
usus minime falleretur. se potius & tenere &
docere iactabãt. Quid ẽ enim aliud dialecti¬

Expanded text:
aduersitate confligunt, quod apostolus prohibuaduersitate confligunt, quod apostolus prohibuit Timotheum, dicens ad nihil esse utile nisi ad subuersionem audientium. nam de his, ut nosti, Tullius ait: uerbi enim controuersia iam diu torquet homines Graeculos, contentionis cupidiores quam ueritatis. hos tamen Paulus noster adloquendos corrigendosque suscepit nec ipsius loci nomine exterritus, quod ex Marte inditum resonat, quem deum dicunt esse bellorum, ibi pacifica credituris intrepidus loquebatur, ibi spiritalibus adcinctus annis perniciosos expugnabat errores nec contentiosos tamquam mitissimus nec dialecticos tamquam simplicissimus formidabat. Nosti enim quam maxime apud Stoicos uiguisse dialecticam, quamuis et ipsi Epicurei, quos inperitia liberalium disciplinarum non solum non pudebat, uerum etiam delectabat, quasdam disputandi regulas, quibus quisque usus minime falleretur, se potius et tenere et docere iactabant. quid est enim aliud dialecti
Abbreviated transcription (Latin):
Possumus scire quȩ si nt hȩc quȩ ate dicun¬
tur In sueta enim quedam asfers in aures
nr̃as. Uolumus gͦscire quid nam ueliit hȩc et̃
Athenienses autem et aduenȩ hospites. ad nichu
aliud uacabant quam dicere noui aliquid aut
audire. Stans uͦ paulus in medio arcopago di¬
xrit. Uiri athenienses. ꝑ omĩa suꝑsticiosiores uo
uideo. ꝑ ambulans enim et considerans simu¬
lachra ur̃a: inueni etiã aram in qua erat scrip¬
tum ignoto deo. Quẽ gͦ ignorantes colitis. hunc
ego annuntio uobis. Et cȩtera q̃ cõmemorare
omnia longum est. Quod tamen ad questi¬
onem quam nunc discutimꝰ sufficit. Attende
tem ac sermocinantẽ. non insynagoga udeoꝵ.
neq in ȩccłia xp̃ianorum. sed in arcopago athe¬
niensium. hoc ẽ contentiosorum maxime im¬
piorumq grecorum. Ibi enim loquacissime
philosophorũ hereses extiterunt. quarumñ¬
nullȩ ficut ipsi qui hic commemorati sunt
stoici. magis de uerborum quam de rerum

Expanded text:
possumus scire quae sint haec quae a te dicunpossumus scire quae sint haec quae a te dicuntur? insueta enim quaedam adfers in aures nostras; uolumus ergo scire quidnam uelint haec esse. Athenienses autem et aduenae hospites ad nihil aliud uacabant quam dicere noui aliquid aut audire. stans uero Paulus in medio Areopago dixit: uiri Athenienses, per omnia superstitiosiores uos uideo. perambulans enim et considerans simulacra uestra inueni etiam aram in qua erat scriptum: ignoto deo. quem ergo ignorantes colitis, hunc ego adnuntio uobis et cetera quae commemorare omnia longum est. quod tamen ad quaestionem quam nunc discutimus sufficit, adtende, tem ac sermocinantem non in synagoga Iudaeorum neque in ecclesia christianorum, sed in Areopago Atheniensium, hoc est contentiosorum maxime impiorumque Graecorum. ibi enim loquacissimae philosophorum haereses extiterunt. quarum nonnullae, sicut ipsi qui hic commemorati sunt Stoici, magis de uerborum quam de rerum
Abbreviated transcription (Latin):
Accipe quid de hac re ineodem libro scͥptum
sit. Paulus autem cũ illos athens expectaret
irritabatur sp̃u suo intra se uidens cura ido¬
la eẽ ciuitatem. Disputabat gͥ iudeis in syna¬
goga et gentib & colentib. et in foro ꝑom¬
nem diem ad eos qui aderant. Quidã uero epi¬
cureorum et stoicorum phylosophoꝵ confe¬
rebant cũ illo. E quidã dicebant quid nam
uelit seminator uerboꝵ hic dicere: Alii uͦ.
peregrinorum demoniorum uidetur annun¬
tiator eẽ. Ecce apłs paulus stoicos et epicu¬
reos diuersas non solum abillo uerum etiã
inter se aduersasqz hereses secum conferre
non respuit. non tantum extra eccłiam s eti¬
am extra synagogam disputans cum eis.
Nec eorum conuiciis exterritus. uelut lites
contentionesq declinans apredicanda xp̃ia¬
na ueritate cessauit. slam uide quid conseqñ¬
ter sc̃a scriptura testatur. Apprehensum eũ
inquit in ari opagum duxerunt dicentes.

Expanded text:
accipe, quid de hac re in eodem libro scriptum accipe, quid de hac re in eodem libro scriptum sit: Paulus autem cum illos Athenis expectaret, inritabatur spiritu suo intra se, uidens circa idola esse ciuitatem. disputabat igitur Iudaeis in synagoga et gentibus et colentibus et in foro per omnem diem ad eos qui aderant. quidam uero Epicureorum et Stoicorum philosophorum conferebant cum illo, et quidam dicebant: quidnam uelit seminator uerborum hic dicere? alii uero: peregrinorum daemoniorum uidetur adnuntiator esse. ecce apostolus Paulus Stoicos et Epicureos. diuersas non solum ab illo uerum etiam inter se aduersasque haereses, secum conferre non respuit, non tantum extra ecclesiam, sed etiam extra synagogam disputans cum eis, nec eorum conuiciis exterritus uelut lites contentionesque declinans a praedicanda christiana ueritate cessauit. nam uide, quid consequenter sancta scriptura testatur: adprehensumque eum, inquit, in Areopagum duxerunt dicentes:
Abbreviated transcription (Latin):
ga. Quem cum audissent aquila && priscil¬
la. assumpserunt eũ ⁊ certiꝰ uli exposueruns
uiam dñi. Ulolente autem illo ire machaiã.
ex hortati fr̃s scripserunt discipulis ut eum
reciperent. Qui cum uenisset: multum con¬
tulit his qui ibi crediderant. Uehementer
enim iudeos reuincebat. publice ostendens
quid sentis: Nonne fortasse eum contenti¬
osum. et animosum. concitatorem paratorẽq
rixarum criminaremini. nͥ tanta libri scĩau¬
ctoritate p̃meremini: An quia iudeus in .xͦ.
crediderat. ꝓpterea iudeos xp̃ianȩ fidei resi¬
stentes et iħm negantes ẽẽ xp̃m publice re¬
uincere debebat. nos autem quia partis do¬
nati nunquam fumus. ꝓpł ea partẽ donati
resistentem xp̃ianȩ unitati reuincere non de¬
bemus: Nunquid paulus apłs aliquando
fuit cultor ydolorum. aut aliquando fuit in
heresi quere epicureorum. uł stoieorum cũ
quib tamen eum non puduit nec piguit de
questione di uiui et ueri habere sermonem:

Expanded text:
ga. quem cum audissent Aquila et Priscilga. quem cum audissent Aquila et Priscilla, assumpserunt eum et certius illi exposuerunt uiam domini. uolente autem illo ire in Achaiam exhortati fratres scripserunt discipulis ut eum reciperent. qui cum uenisset, multum contulit his qui ibi crediderunt; uehementer enim Iudaeos reuincebat publice ostendens quid sentis? nonne fortasse eum contentiosum et animosum concitatorem paratoremque rixarum criminaremini, nisi tanta libri sancti auctoritate premeremini? An quia Iudaeus in Christum crediderat, propterea Iudaeos christianae fidei resistentes et Iesum negantes esse Christum publice reuincere debebat, nos autem, quia partis Donati numquam fuimus, propterea partem Donati resistentem christianae unitati reuincere non debemus? numquid Paulus apostolus aliquando fuit cultor idolorum aut aliquando fuit in haeresi Epicureorum uel Stoico?um, cum quibus tamen eum nec puduit nec piguit de quaestione dei uiui et ueri habere sermonem?
Abbreviated transcription (Latin):
qui foris sunt agere institerit.tunc animosꝰ
tunc contentiosus uł litigiosus habendus sit.
quia & ipse ierechiel inquis & alii ꝓpħȩ cum
uerbis dĩ ad suum populum mutebantur. is¬
rahelitȩ scilicet adisrahelitas. Adhȩc quoq tͥ
respondeo.Iam quidem supra commemorauz
dñm ipsum iħm qui se imitandum discipłis
prebuit. non solum iudeis. uerum etiam pha¬
riseis et saduccis et samantans. et ipsi dia¬
bolo principi omnium fallaciarum et erroꝵ
asserere ueritatem et de lege respondere non
dedignatum. Sed ne hoc dño licuisse. seruis
autem eius existimes ñ licere: accipe quid in
actib apłorum legatur. Iudeus autem qui¬
dam appollo nomine. alȩxandrinus genere.
deuenit ephesum.podens inscripturis. Hic
catherizatus erat uiam dñi. et feruens spu
loquebatur et docebat uerissime quȩ iuxta
iħm: sciens solum baptismum ioħis. Hic
etiam ceperat fiducialiter agere in synago¬

Expanded text:
qui foris sunt agere institerit, tunc animosus, qui foris sunt agere institerit, tunc animosus, tunc contentiosus uel litigiosus habendus sit, quia et ipse Hiexechiel, inquis, et alii prophetae eum uerbis dei ad suum populum mittebantur, Israhelitae scilicet ad Israhelitas . Ad haec quoque tibi respondeo. iam quidem supra commemoraui dominum ipsum Iesum, qui se imitandum discipulis praebuit, non solum Iudaeis, uerum etiam Pharisaeis et Sadducaeis et Samaritanis et ipsi diabolo principi omnium fallaciarum et errorum adserere ueritatem et de lege respondere non dedignatum. sed ne hoc domino licuisse, seruis autem eius existimes non licere, accipe quid in Actibus apostolorum legatur: Iudaeus autem quidam Apollo nomine, Alexandrinus genere, deuenit Ephesum, potens in scripturis. hic catechizatus erat uiam domini, et feruens spiritu loquebatur et docebat uerissime quae iuxta Iesum, sciens solum baptismum Iohannis; hic etiam coeperat fiducialiter agere in synago