comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
madatas non celebret cristianꝰ. sixp̃s ñ ueñ legẽ soluere sed ad ĩplere.
Respondeo. Immo ꝓpterea iã cristianꝰ ista non celebrat : quia ꝓpt̃
sune pnuntiabat nouã creaturã dequã dic̃ apłs Siqua igit᷑
in xp̃o noua creatura. Cetera transier̃ ec cẽ factas noua
Cũ quȩris cur illa singularũ quarũq inmunditarũ baptis mata
xp̃s resurrex amortius. sic ⁊ nos in nouitate uitȩ abulemꝰ.
fideles eiꝰ eẽ : in qͥb: caritate sociatis ⁊ quodã mͦ cõpactis habitaro
dignat᷑ & ido magis illud ñ obseruari axp̃ianis. qr iã¬
xp̃s in eccła sua qđ illa figura ꝓphetice ꝓ mittebat ĩpleuit.
Et nunc qͥde isti ꝓsuscepto ne gocio : ne silentio p̃terirent᷑
quanta potuimꝰ breuitate ꝑ st̾iximꝰ. Cecerũ m̃bratim
tariculatĩq distcussalibros mãgnos multosq fe.
Ita fit licomũa quȩ ex illa scriptura ꝓpt̃ẽa putatis ñ obser¬
caliũ figurarũ obseruatio: p̃muntiacio xpĩ fuit. Onde

Expanded text:
ebret christianus. si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere.. respondeo: immo propterea iam christianus ista non celebrat, quia proptelunae praenuntiabat nouam creaturam. de qua dicit apostolus: si qua igitur in Christo noua creatura. uetera transierunt; ecce facta sunt noua. cum quaeris, cur illa singularum . quarumque inmunditiarum baptismata. Christus resurrexit a mortuis, sic et nos in nouitate uitae ambulefideles esse, in quibus charitate sociatis, et quodammodo compactis, habitare dignatur. Et ideo magis illud non observari a Christianis, quias in ecclesia sua, quod illa figura prophetice promittebat, inpleuit. Et nunc quidem ista pro suscepto negotio ne silentio praeterirentur, quanta potuimus breuitate perstrinximus. ceterum membratim articulatimque discussa libros magnos multosque fecita fit, ut omnia, quae ex illa scriptura propterea putatis non obsertalium figurarum obseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde
Abbreviated transcription (Latin):
quare xp̃ianꝰ non obseru& differentiã ciborũ que in lege
p̃cipit᷑ : si xp̃s ñ uenit legẽ soluere sed adimplere. respondeo
immo ꝓpterea id non obseruat xpĩanꝰ : qi qđ illis figunis
ꝓpħabatur iã xp̃s impleuit : non ad mictens ad comptis suũ
qđ corpus in sc̃is suis ad untã ȩtnã p̃destinauit. qͥeqͥd ꝑ illa am¬
maba in morib: hominũ significatũ ẽ. Cũ quȩris quarȩ xpĩanꝰ

Expanded text:
entiam ciborum, quae in lege praecipitur, si Christus non uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo: immo propterea id non obseruat christianus. quia quod illis figuris prophetabatur. iam Christus inpleuit non admittens ad corpus suum, quod corpus in sanctis suis ad uitam aeternam praedestinauit. quicquid per illa anima
Abbreviated transcription (Latin):
axpĩanis quȩdã quȩ ł ꝓpħas ab hebreis ut fierent
institutas. inde pociꝰ ꝓbat᷑ ĩ plesse. Vsq ad eo
enĩ qͥc qͥd ꝑ eimodi figuras ꝓpħabat᷑ ĩ pletũ .ẽ.
utiã ꝑ illas non ꝓphet᷑. Ad hoc ꝑtina etiã :
qđ ide dns ait lex ⁊ ꝓpħȩ usq ad ioħim. Lex enĩ

Expanded text:
aedam, quae per prophetas, ab Hebraeis ut fierent. instituta sunt. inde potius probatur inplesse. usque adeo enim quicquid per eiusmodi figuras prophetabatur, inpletum est. ut iam per illas non prophetetur. ad hoc pertinet etiam. quod ipse dominus ait: lex et
Abbreviated transcription (Latin):
futurũ ẽ. sacram̃ tobaptismi cõm̃dat᷑.
Nã neq penitꝰ auferri debuit nouȩ uitȩ
sacram̃tũ : qͥa restat adhuc in nob̵ futura
resurrectio mortuorũ. Et inmeliꝰ tam̃
iđ succedente baptismo debuit cõmutari :
qi̾ iã factũ ẽ. qđ nunquã factũ erat: ut
futurȩ uitȩ ȩt̾nȩ in resurrectione xp̃i
nob̵ p̃beret᷑ exẽplũ. Cũ queris sabluti atiũ
cur non obseruat xpĩanꝰ six̾p ñuenit

Expanded text:
futurum est. sacramento baptismi commendatur. nam neque penitus auferri debuit nouae uitae sacramentum. quia restat adhuc in nobis futura resurrectio mortuorum. et in melius tamen idem succedente baptismo debuit conmutari, quia iam factum est, quod numquam factum erat, ut futurae uitae aeternae in resurrectione Christi nobis praeberetur exemplum. cum quaeris, sabbati otium cur non
Abbreviated transcription (Latin):
ras uł locutionũ uł actionũ ꝓmittebat᷑ in illo
adĩpletũ ẽ: qͥnonuenit soluere legẽ ⁊ ꝓphas.
s adĩplere. Hoc aut̃ uos ñ incelligitis : qr si quȩ¬
dã facta ⁊ celebrationes quȩ figurȩ
erant. uentura p̃nuntiantes ad huc axp̃ianis
fierent niħ significaret᷑. nisi ndũ uenisse
quȩ illis figuris p̃nunti abant᷑. Qđ enĩ ad huc uenturũ

Expanded text:
 locutionum uel actionum promittebatur. in illo adinpletum est, qui non uenit soluere legem et prophetas. sed adinplere. hoc autem uos non intellegitis. quia, si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant uentura praenuntiantes, adhuc a christianis fierent, nihil significaretur nisi nondum uenisse. quae tum illis figuris praenuntiabantur. quod enim adhuc uenturum
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enĩ lex iubebat delictũ. ut illa sub¬
intͣnte habundar& delictũ : s suꝑbosmultũ
iectio reos etiã p̃uaricationis effecerat:
ut eo mͦ humiliati discerent ad
gram̃ ꝑtinere ꝑfidẽ : utiã ñ eent legi
sũbditi ꝑreatũ. s legi sociatiꝑiꝰticiã. Ide

Expanded text:
neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum iectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem
Abbreviated transcription (Latin):
legẽ sol uere s adĩplere. Deinde¬
iple qr etiã sub grã positis. in hac mortaliuita
difficile. ẽ. omĩ mͦ ĩ plere qđ in loge scriptũ est.
ñ c̃cupisces: ille carnis suȩ sacrificiũ sacerdos
effect: ĩpeerat nob̵ indulgentiã. etiã hinc
ad ĩplens legẽ : ut qđ ꝑ nram̃ in firmitatẽ minꝰ¬

Expanded text:
legem soluere. sed adinplere. deinde. quia etiam sub gratia positis in hac mortali uita difficile est omni modo inplere. quod in lege scriptum est: non concupisces, ille per carnis suae sacrificium sacerdos effectus inpetrat nobis indulgentiam etiam hinc adinplens lege
Abbreviated transcription (Latin):
oratio ꝓpeccatis nr̃is. ꝓphetias aut̃ sic ad¬
ĩ pleuit cũ in eo ueritas facta ẽ. ꝓmissio dĩ. Hoc
paulo ex apło cõmemoraui dicente. Qt qđ enĩ
ꝓmissionesdi : in illo etiã. Idẽ rursꝰ dic. Dico enĩ
xp̃m ministrũ fuisse circum cisionisꝓpt̃

Expanded text:
oratio pro peccatis nostris. Prophetias autem sic adinpleuit, cum in eo ueritas facta est promissio dei. hoc paulo ante ex apostolo conmemoraui dicente: quotquot enim promissiones dei, in illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum ministrum fuisse circumci
Abbreviated transcription (Latin):
& nondõ: Antiqua enĩ ros est prenunciatiua
immolatio singuinis futurã passionem mediatoris.
ab inicio generis humani testisicans: Hanc onim
primus ab el obtulis se insacris luteris inuenitur :
Nonigitur mirũ est si prȩuaricatores angeli quoꝵ
duo maxima uitia sunt. suꝑbia atq fallatia
ꝑhunc aerẽ uolitantes. quod uni uero dõ deberi
nouerant. hoc sibi asuis cultorib: exeger̃ aquib:
dii putari uoluerunt. dante sibi locum uanitate
cordis humani maxime cũ x desiderio. mortuoꝵ
c̃stituerentur imagines. unde simulacroꝵ us exortꝰẽ.
et maione adulatione diuini honores deferrentur.
tanquã incaelum neceptis. pnoquib se int̾ris
dȩmonia colenda subponorent. & sibi sacrificari
adeceptis & ꝑditis flagellarent: Sacrificiũ orgo

Expanded text:
et non deo. antiqua enim res est praenuntiatiua et non deo. antiqua enim res est praenuntiatiua immolatio sanguinis futuram passionem mediatoris ab initio generis humani testificans; hanc enim primus Abel obtulisse in sacris litteris inuenitur. non igitur mirum est, si praeuaricatores angeli, quorum duo maxima uitia sunt superbia atque fallacia, per hunc aerem uolitantes, quod uni uero deo deberi nouerant, hoc sibi a suis cultoribus exegerunt, a quibus dii putari uocordis humani: maxime cum ex desiderio mortuorum constituerentur imagines, unde simulacrorum usus exortus est ; et majore adulatione divini honores deferrentur tanquam in coelum receptis, pro quibus se in terris daemonia colenda supponerent, et sibi sacrificari a deceptis et perditis flagitarent. Sacrificium ergo
Abbreviated transcription (Latin):
fortasse disserens. de monstrarem id non deberi
nisi unidõ uero: quod ei unus uerus sacerdos
obtulit : mediator dei & hominum: Cuius sacrifitu
promissimuas siguras inuictimis animalium clebrari
oportebat : propt̃ cõmendationẽ suturȩ carnis
& sanguinis. ꝑ quã unã uictimã ster& remissio
peccatoꝵ decarne & sanguine contractoꝵ: Quae
negnũ dei nom possidobunt. quia eadem substantia
corporis incȩlestem cõmutabitur qualitatem
quod ignis in sacrifitia signisicabat. uelueł ab sorbens
mortẽ inuictorian: In eo auten populo. hiet
rite cȩlebrata sunt. cuius & regnũ & sacerdotium
ꝓphetia erat uenturi regis. & sacerdotis. ad regendos
& consecranolos fideles in om̃ib: gentib: & introdu-¬
condos in regnũ cȩloꝵ & sacrarium angło & uitã
aeternam: Hluius itaq: ueri sa crisicii. sicut
religiosa p̃dicam̃ta hȩbrei celebrauerunt: ita
sacrilega imita monta pagant. Quonian
quȩ immolant gentes aitapłs. demonis immolant.

Expanded text:
fortasse disserens demonstrarem id non deberi nisi uni uero deo, quod ei unus uerus sacerdos obtulit, mediator dei et hominum: cuius sacrificii promissiuas figuras in uictimis animalium celebrari oportebat propter commendationem futurae carnis et sanguinis, per quam unam uictimam fieret remissio peccatorum de carne et sanguine contractorum, quae regnum dei non possidebunt, quia eadem substantia corporis in caelestem conmutabitur qualitatem: quod ignis in sacrificio significabat uelut absorbens mortem in uictoriam. in eo autem populo haec rite celebrata sunt, cuius et regnum et sacerdotium prophetia erat uenturi regis et sacerdotis ad regendos et consecrandos fideles in omnibus gentibus et introducendos in regnum caelorum et sacrarium angelorum ad uitam aeternam. huius itaque ueri sacrificii sicut religiosa praedicamenta Hebraei celebrauerunt, ita sacrilega imitamenta pagani, quoniam quae immolant gentes, ait apostolus, daemoniis immolant,
Abbreviated transcription (Latin):
can quã iã adsit p̃sens quȩ teneat᷑. Quȩ utiq
est scđm carnẽ. Carnẽ nanq hoc loco non
ipsã corporis prĩ substantiam quã dñs etiã
post resi rectionẽ ꝗ suã carnẽ appellat
talitatẽ q carnis uult intelle giquȩ tunc nonerit
in nob si c̃iã in xp̃o nonẽ. Hanc enĩ ꝓpͥe carnẽ nomi¬
nabat. etiã cũ deipsã resurrectione satis euident̃ lo¬
quȩ ret᷑ & dicer& qđ iã sup̃ cõmomoraui. caro &
sangs regnũ dĩ possiđe non poss neq: corruptio
in corruptionẽ possidebit : Cũ ergo factũ fuerit

Expanded text:
tamquam iam adsit praesensque teneatur. quae utique tamquam iam adsit praesensque teneatur. quae utique est secundum carnem. carnem namque hoc loco non ipsam corporis nostri substantiam — quam dominus etiam post resurrectionem suam carnem appellat talitatemque carnis uult intellegi: quae tunc non erit in nobis, sicut iam in Christo non est. hanc enim proprie carnem nominabat, etiam cum de ipsa resurrectione satis euidenter loqueretur et diceret, quod iam supra commemoraui: caro et sanguis regnum dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptionem possidebit. cum ergo factum f
Abbreviated transcription (Latin):
alt̾ut̃o dubitare. ꝓinde qr exapłi pauli ca nonicis¬
idẽ. uere pauli episto ł utrũq ꝓfert᷑ & non possuimꝰ
dicere aut mendosũ eẽ codicẽ om̃s enĩ latiniem̃ dati¬
sic habent. aut int̃p̃tẽ errasse. omĩs enĩ grȩciem̃ dati
sic habent : restat. ut tu non intel lȩ gas. ame aut̃ ratio
flagitet᷑ quomͦ neutrũ ab altero disson&. sed in eadẽ
sa nȩ fidĩ regula utrũq: concord&. Sienĩ tu qͦq
piẽ quȩreres : posses inuenire qͦ mͦ ista ꝑ scrutata di-¬
lucescant. Nã qđ filius dĩ ex semine đđ̃ h factꝰ est.
nec idẽ apłs unoloco dic̃: & aliȩ scȩ̃ scripturȩ
scđm carnẽ sediã nc̃ non nouimꝰ : ea ipsa circum¬
stantia scripturȩ loci eiꝰ satis ostendit qͥd loqͥtur
apłs. Suo qͥppe more uitã nram futurã. quȩiã in
ipso homine mediatore xpõ iħu capite nr̃o re¬
surgente conplata ẽ. itaespe certa meditat᷑.

Expanded text:
alterutro dubitare. proinde quia ex apostoli Pauli canonicisalterutro dubitare. proinde quia ex apostoli Pauli canonicisid est uere Pauli epistulis utrumque profertur et non possumus dicere aut mendosum esse codicem — omnes enim latini emendatisic habent — aut interpretem errasse — omnes enim graeci emendati sic habent — restat, ut tu non intellegas, a me autem ratio flagitetur, quomodo neutrum ab altero dissonet, sed in eadem sanae fidei regula utrumque concordet. si enim tu quoque pie quaereres, posses inuenire, quomodo ista perscrutata dilucescant. Nam quod filius dei ex semine Dauid homo factus est, nec idem apostolus uno loco dicit et aliae sanctae scripturae m carnem, sed iam nunc non nouimus, ea ipsa circumstantia scripturae loci eius satis ostendit, quid loquatur apostolus; suo quippe more uitam nostram futuram, quae iam in ipso homine mediatore Christo Iesu capite nostro resurgente conpleta est, ita spe certa meditatur,
Abbreviated transcription (Latin):
In illa uͦ canonica emmentia sacrarũ litterarũ.
in suis litteris posius se. ipsa canonis confirmatione de¬
darat᷑: nonlic& dubitare qđ uerũ sit. Alio qͥn nulla erit
pagina quahumanȩ ĩperitiȩ regat᷑ infirmitas sili broꝵ
salubrima anctoritas aut c̃tepta penitꝰ abolet᷑ iut in¬
t̃minata confundit᷑. Qua ꝓpeer qͥsqͥs es quẽ uelut re¬
pugnantia ista mouer̃ qđ alibi scriptũ ẽ. filiũ dĩ ex
semine dđ alibi aut̃ & si noueramꝰ xpm̃ scđm carnẽ.¬
sediã nc̃ ñ nouimꝰ si non utrũq ex uniꝰ apłilitteris
ꝓferret᷑ sedunũ eoꝵ pauł dixiss& altũ p&rus aut
esaias. aut alius qͥs quã apłoꝵ siue ꝓphetarũ ql ita sibi
om̃ia incanonica auctoritate concordant. ut tanqͥm
uno ore dicta iustissima & prudentissima pietate
credant᷑ & serenis simo intellectu inueniant᷑ & sol¬
lertissima diligentia de monstrent᷑ non liqͤ& de

Expanded text:
in illa . uero canonica eminentia sacrarum litterarum, in illa . uero canonica eminentia sacrarum litterarum, in suis litteris posuisse ipsa canonis confirmatione declaratur, non licet dubitare, quod uerum sit; alioquin nulla erit pagina, qua humanae inperitiae regatur infirmitas, si librorum saluberrima auctoritas aut contempta penitus aboletur aut interminata confunditur. Quapropter quisquis es, quem uelut repugnantia ista mouerunt, quod alibi scriptum est: filium dei ex semine Dauid, alibi autem: etsi noueramus Christum senunc non nouimus, etsi non utrumque ex unius apostoli litteris proferretur, sed unum eorum Paulus dixisset, alterum Petrus aut Esaias aut alius quisquam apostolorum siue prophetarum, quia ita sibi omnia in canonica auctoritate concordant, ut tamquam uno ore dicta iustissima et prudentissima pietate credantur et serenissimo intellectu inueniantur et sollertissima diligentia demonstrentur: non liceret de
Abbreviated transcription (Latin):
miede quadã sublimit c̃stituta ẽ. cui seruiat
omis fideł & piꝰ intellectꝰ. Ibi si qͥd ueluđ absurdũ
mouerit non lic& dicere auctor huiꝰ libri non¬
tenuit ueritatẽ. sed aut codex m̃dos e. aut
int̃ p̃serrauit. aut tu ñ in telligis. In opꝰcuł
aut̃ posterioꝵ quȩ libris innumerabilib: con¬
carũ scripturarii excellentiȩ coȩqͣnt᷑: etiã
in qͥb cũq eoꝵ inuenit᷑ eadẽ ueritas. longe
tam̃ ẽ. in par auctoritas. Itaq in eis si qua
forte ꝓptẽa dissonare putant᷑ a uero qr ñ sCirestantia
ut dicta s̃. intelligunt᷑ tam̃ liberũ ibi hab&
lector auditor ue iudiciũ. quouł apłsb&
qđ placuerit uł in ꝓb& qđ offenderit : &
idõ cuncta eiꝰ modinsi uł certa ratione uł
ex illa canonica auctoritate defendant᷑ ut de¬
monstret᷑ siue omĩno ita eẽ . siue fieri potuisse.
qđ uł disputatũ ibi ẽ. uł narratũ . sicui displi¬
cuerit aut cređẽ noluerit . non rep̃henditur.

Expanded text:
in sede quadam sublimiter constituta est, cui seruiat omnis fidelis et pius intellectus. ibi si quid uelut absurdum mouerit, non licet dicere: auctor huitenuit veritatem; sed aut codex mendosus est, aut interpres erravit, aut tu non intelligis. In opusculis autem posteriorum quae libris innumerabilibus concarum scripturarum excellentiae coaequantur, etiam in quibuscumque eorum inuenitur eadem ueritas, longe tamen est inpar auctoritas. itaque in eis, si qua forte propterea dissonare putantur a uero, quia non, ut dicta sunt, intelleguntur, tamen liberum ibi habet lector auditorue iudicium, quo uel adprobet, quod placuerit, uel inprobet, quod offenderit. et ideo cuncta eiusmodi, nisi uel certa ratione uel ex illa canonica auctoritate defendantur, ut demonstretur siue omnino ita esse, siue fieri potuisse, quod uel disputatum ibi est uel narratum, si cui displicuerit aut credere noluerit, non reprehenditur.
Abbreviated transcription (Latin):
litterarũ noncͣ incredendi necessitate. sedcũ
nidicandi lib̾tate legendũ e. cuitam̃ neit̃:¬
cludet᷑ locꝰ & adhimeret᷑ posteris ad quȩstiones
difficiles tractandas atq ũsandas. linguȩ acstili
salubrimꝰ labor distincta ẽ: aposterioꝵ libris
excellentia ca nonicȩ auctoritatis ueteris

Expanded text:
literarum non cum credendi necessitate, sed cum iudicandi libertate legendum est. Cui tamen ne intercluderetur locus et adimeretur posteris ad questiones difficillimas tractandas, atque versandas, lingue et stili saluberrimus labor, distincta est a posteriorum libris excellentia canonica auctoritatis veteris
Abbreviated transcription (Latin):
paulũ aliquando errasse & ꝓficiendo mitassẽ
sententiã absit ut dicamꝰ. Qđ etiã iste faustus
senfit quã ĩꝓbe atq ĩ pie dicetur. maluitq di¬
cere paulieplam alioꝵ falsitate corruptam:
aliqͥd eos habe non consonũ fortasse occultiori &e
ad noscendũ difficiliori ueritate. qđ aut sic remin¬
serit. autinposteriorib: correptũ sit qͥ non p̃ci¬
piendi auctoritate sed ꝓficiendi exercitatione
scribunt᷑ a nob̵. Int̃ hos enĩ sumꝰ qͥb: idẽ dic apłs.¬

Expanded text:
Paulum aliquando errasse, et proficiendo mutasse Paulum aliquando errasse, et proficiendo mutasse sententiam, absit ut dicamus. Quod etiam ipse Faustus sensit quam improbe atque impie diceretur; maluitque dicere, Pauli Epistolam aliorum falsitate corruptam, aliquid eos habere non consonum fortasse occultiori, et dignoscendum difficiliori veritati, quod aut sic remserit, aut in posterioribus correctum sit, qui non praecipiendi auctoritate, sed proficiendi exercitatione scribuntur a nobis. Inter hos enim sumus, quibus idem apos
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ fabula somat. qͥdẽ qđ etiã in hoc conat᷑ fallero
ĩ peritos & indiuinis scripturis minꝰ cruditos. ut
int̃rogatꝰ utrũ accipiat apłm paulã respondeat
em̃ dasse qđ seripserat ad romanos aut omĩno non
scripsisse. qđ tanquã eiꝰ ꝓfert᷑. filiũ di ex semine
dđ scđm carnẽ. Quatandẽratione id ostendit
scđm carnẽ & qđ ait ad corinthios itaq nos
a modo neminẽ nouimꝰ scđm carnẽ. & si norieramꝰ¬
scđm carnẽ xpm̃ sed nunc iã nomiumꝰ. Restat
ergo ut nos demonstẽmꝰ quã possit utrũq
uerũ eẽ & quã sibi hȩc duo non sint contraria.
Vnũ qͥppe eoꝵ non eẽ paulinullodo possumꝰ
dicere qi nulla in eo uariat codicũ auctoritas.
Etsi enĩ in qͥbdã latinis exẽplarib: non legit᷑
factꝰ sednatꝰ ex semine dđ cũ grȩca factꝰ habeant :
Unde non ad uerbũ sed ad sententiã transferre
uoluit dicendo natũ latinꝰ int̃p̃s tam̃ xpm̃¬

Expanded text:
eorum fabula somniat; quid est quod etiam in hoc conatur fallere eorum fabula somniat; quid est quod etiam in hoc conatur fallere imperitos, et in divinis Scripturis minus eruditos, ut interrogatus utrum accipiat apostolum Paulum, respondeat,emendasse, quod scripserat ad Romanos, aut omnino non scripsisse, quod tamquam eius profertur, filium dei ex semine Dauid secundum carnem. qua tandem ratione id ostendit?secundum carnem, et quod ait ad Corinthios: itaque nos amodo neminem nouimus secundum carnem; et si noueramm Christum, sed nunc iam non nouimus. restat ergo, ut nos demonstremus, quam possit utrumque uerum esse et quam sibi haec duo non sint contraria. unum quippe eorum non esse Pauli nullo modo possumus dicere, quia nulla in eo uariat codicum auctoritas. etsi enim in quibusdam latinis exemplaribus non legitur: factus, sed natus ex semine Dauid, cum graeca factus habeant, unde non ad uerbum, sed ad sententiam transferre uoluit dicendo "n at u m" latinus interpres, tam
Abbreviated transcription (Latin):
uulus sapieba. Cũ aut̃ factꝰ sũ uir : q̃ paruulierañ
deposui euacuaui. Ađ si ita ẽ quid ergo & nos
indignũ facimꝰ sinouã & melior ẽ paulitenen¬
tes confessionẽ. ueter&illã ac deteriore ꝓi
cordiẽ nob quare licitũ non sit scđm qđ ad co¬
rintios dogmatitare : quã uis & hoc adduritiã
cator ẽ constituat. utcontestatꝰ ẽ. Uerunta m̃
siciuse. & pͥor illa sententia : nunc em̃data ẽ.
Sinfas nonẽ. paulũ inem̃datũ dixisseab: qͥd

Expanded text:
ulus cogitabam: cum autem factus sum vir, quae parvuli erant deposui . Quod si ita est, quid ergo et nos indignum facimus, si novam et meliorem Pauli tenentes confessionem, veterem illam ac deteriorem prcordi est; nobis quare licitum non sit, secundum quod ad Corinthios dogmatizare? Quamvis et hoc ad duritiam catorem constituat, ut contestatus est . Verumtamen si ejus est et prior illa sententia, nunc emendata est: sin fas non est Paulum inemendatum dixisse
Abbreviated transcription (Latin):
in qͥ si qua ẽ in xpõnoua creatura: uetera tran¬
sid̃ eccefacta s: om̃ia noua. Videsergo eum
ueterẽ apellare &transitoria. fidẽ illĩ pͥorẽ.
ide ił ii. credidisse ex semine đđ scđm carnẽ:
nouã uero hanc scđam & ꝑmanentẽ. qr neminẽ
iã nouerit scđm carnẽ. Qua ꝓpt̃ & a libi cũ eem¬

Expanded text:
it, si qua est in Christo nova creatura, vetera transierunt: ecce facta sunt omnia nova . Vides ergo eum veterem appellare et transitoriam fidem illam priorem, id est, Jesum credidisse ex semine David secundum carnem: novam vero hanc secundam et permanentem, qua neminem jam noverit secundum carnem. Quap
Abbreviated transcription (Latin):
mortiuis ẽ & resurrex. Itaq: nos amado neminẽ nouimꝰ
nc̃ non nouimꝰ. Certe iã nc̃ cui uis appar& ꝓpt̃ resuir¬
rectionẽ xp̃ĩ hoc dixse apłm. qͥndo qͥde ista ũba illud
p̃cessit ut qͥ uiunt ũ non sibi uiuant sed ei qͥ pipsis mor¬
tiuse & resurrex Quid ẽ enĩ aliud non fibi sedilli

Expanded text:
modo neminem nouimus iam nunc non nouimus. certe iam nunc cuiuis apparet propter resurrectionem Christi hoc dixisse apostolum, quando quidem ista uerba illud praecessit: ut qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. quid est enim aliud: non sibi, sed illi
Abbreviated transcription (Latin):
noumꝰ. Ilud em̃ ciꝰ mortale iã indiut in mortalitatẽ:
unde scđm pstinã mortalitatẽ ũ caro appellari non
posse. Ataꝙ ipsiuis loci contextionẽ ubi hec sententia
e deq̃ sti caluĩpnit᷑ considemꝰ ut hoc qđ dicomagis
duceat. Caritas inqͥd xp̃ĩ compellit nos. indicantes hoc¬

Expanded text:
iam induit immortalitatem, unde secundum pristinam mortalitatem iam caro appellari non possit. Itaque ipsius loci contextionem, ubi haec sententia est, de qua isti calumniantur, consideremus, ut hoc quod dico magis eluceat. caritas, inquit, Christi compellit nos indicantes hoc
Abbreviated transcription (Latin):
spẽ nob datã salutis futurȩ noniã salutẽ ipsam
quȩ ꝓmittit᷑ a&e tam̃ qr certa spes ẽ. tanquã iã
data eẽt. eadẽ salus saluos nos fec̃ in qͥt.
Alio qͥppe loco dilucidissime dic. Nos in qob
ipsis ingemiscimꝰ ad optione expectantes redẽ p¬
tionẽ corporis pr̃i. Spe enĩ salui facti sumꝰ

Expanded text:
futurae, non iam salutem ipsam, quae promittitur? et tamen quia certa spes est, tamquam iam data esset eadem salus, saluos nos, inquit, fecit. alio quippe loco dilucidissime dicit: nos in nobis ipsis ingemescimus adoptionem exspectantes, redemtionem corporis nostri. spe eni
Abbreviated transcription (Latin):
eorũ. & mens &csqentia. itaqstiqͥnimis mundi sibiuident᷑
qr illa menbra tanquã inmunda aũ sant᷑ aut ausari se
fingunt ł n cas infidelitats &erroris in mundicias inei¬
derꝰ utcũ detestant᷑ cireũ cisione carnis quã dixãpłs
si gnaculũ uistitiȩ fidi impsis tam̃ carnalib m̃bris duina
di su menbra credant corligata & inqͥnata detineri
it tiũ carnẽ inmundã dicunt & dm̃illic ex parte qua ibi
tenet᷑ inmundũ factũ dicert cõpellant᷑: quippe quc̃ mum¬
dari oportere asser̃. Nđ donec fut quantũ fieri potuerit:
interĩ nunc eĩ ꝑpeti omia quȩ carnes patuint᷑ ñ tantũ
in labore & dolore afflictionũ. sed etiã in uoluptate
corruptelarũ : ei nãq: se dicunt parcere qđ nom concũbt̃.
ne nodis carnoeis artiꝰ ĩ plicet᷑ & sordidius in quinetur.
Cũ ergo apłis dicat. omĩã munda mundisutiq: hominib: lñn
qͥ poss indeteriꝰ uoluntatis ꝑuersitate mutari : quanto

Expanded text:
et conscientia. itaque isti, qui nimis mundi sibi uidentur, quia illa membra tamquam inmunda auersantur aut auersari se fingunt, in eas infidelitatis et erroris inmunditias inciderunt,. ut, cum detestantur circumcisionem carnis, quam dixit apostolus signaculum iustitiae fideiDei sui membra credant colligata et inquinata detineri: ut cum carnem immundam dicunt, et Deum illic ex parte, qua ibi tenetur, immundum factum dicere compellantur; quippe quem mundari oportere asserunt: quod donec fiat, quantum fieri potuerit, interim nunc eum perpeti omnia quae carnes patiuntur, non tantum in labore et dolore afflictionum, sed etiam in voluptate corruptelarum. Ei namque se dicunt parcere, quod non concumbunt, ne nodis carneis arctius implicetur, et sordidius inquinetur. Cum ergo Apostolus dicat, Omnia munda mundis, utique hominibus qui possunt in deterius voluntatis perversitate mutari; quanto
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpagat. signũ regenerationis humanȩ illũ cui mimda
s̃ omĩa dm̃ uississẽ c̃stitui & plac& tibietiã in flagiciis
quȩ illo menbro ab inpudicis hominib: ꝓpetrant᷑.
ipsũ dñ urmĩ cui nichilẽt mundũ ex parte sue naturȩ
cõmaculari atq corrũpi. e iud enĩ patit᷑ inuariis
turpib: corrupte ł quẽ coniugali quoq: concubitu cro¬
ditis in quinam : audete iã dicere qđ soletis. ergo ne
deerat ubi ds̃ pfiguran& sgnaculũ iustitiȩ fidĩ Nisi
cisioneuosaut̃ nolite erubescere si potestis. cũ uob̵ dicit᷑:
Ergo ne derat dõ uro qͥdager& nesug nature partẽ
inistis menbris quȩsic despiuntis inplicar& : pudenda
qͥdẽ ista dicunt᷑ hominib ꝓpt̃ nrẽ mortalitatis
corruptibilẽ penalẽq ꝓpaginẽ quȩ inde subsistit
quib casti adibent uerecundiã: Impudici petulen¬
tiã ds iustitiã : cessationẽ uero sabbatorũ cã quidẽ
suꝑuacuã ducimus ad obseruandũ. ex quo spesreue

Expanded text:
humanae illum, cui munda sunt omnia, deum iussisse constitui et placet tibi etiam in flagitiis, quae illo membro ab inpudicis hominibus perpetrantur, ipsum deum uestrum, cui nihil est mundum, ex parte suae naturae conmaculari atque corrumpi? quid enim patitur in uariis turpibus corruptelis, quem coniugali quoque concubitu creditis inquinari ? audete iam dicere, quod soletis:ergone deerat, ubi deus praefiguraret signaculum iustitiae fidei, nisi cisione. uos autem nolite erubescere, si potestis, cum uobis dicitur: ergone deerat deo uestro, quid ageret, ne suae naturae partem istis membris, quae sic quidem ista dicuntur hominibus propter nostrae mortalitatis corruptibilem poenalemque propaginem, quae inde subsistit: quibus casti adhibent uerecundiam, inpudici petulantiam, deus iustitiam. Cessationem uero sabbatorum iam quidem superuacuam ducimus ad obseruandum, ex quo spes reue
Abbreviated transcription (Latin):
ueteri assuimꝰ. sed erudimꝰ in regno cȩloꝵ: adsi¬
militudinẽ illius patris familias. quẽ cõme mo¬
IIlle aut̃ assuit pannũ nouũ uestim̃to ueteri:
qͥ continentiã uuł abere spiritalẽ & nondũ de¬
posuit spẽ carnalẽ. Nã legite diligent̃ & inde¬

Expanded text:
veteri assuimus; sed erudimur in regno coelorum, ad siveteri assuimus; sed erudimur in regno coelorum, ad similitudinem illius patrisfamilias, quem commemoille autem adsuit pannum nouum uestimento ueteri, qui continentiam uult habere spiritalem et nondum deposuit spem carnalem. nam legite diligenter et uide
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃to uecus repudiare ut fecer̃ ipsi rc̃ uero & na¬
turȩ beneficio consecutꝰ. ut sub seruitutis uigo non nasce
quã miser & stultꝰ & insuꝑ ingratꝰ ero sime ultro ad dixero
seruituti : qͥppe paulus inde galathas arguit: qđ in circun¬
cisionẽ relabentes ad infirma repedarent & egena
elenta qͥb: denuo seruire uellent. Auomodo ergo id
ego admittã. in quo aliũ udeã rephendi : turpeẽ:
tatẽ ueteris testam̃ti : non ad uidaicȩ seruitutis
imitationẽ. sed adpĩanȩ lib̾tatis testificationem
Neq enĩ inea sed apłi uox ẽ. qr omiã hȩc infigura
scłoꝵ obuenit. Qua ꝓpt̾ non in seruitute facimꝰ quȩ
uissã s: ad nos p̃nuntiandos : sed in libtate legimꝰ quȩ
scripta s̃ ad nos confirmandos. Quis itaqiã nlon intel¬
ligat unde galathas reuocat apłs. ñ religiose scrip¬
turã circuncisionis legentes. sed iã suꝑstitiose cir¬
cuncidi uolentes: Onde non pannũ nouũ uestim̃to

Expanded text:
testamento uetus repudiare, ut fecerunt ipsi. nunc uero et naturae beneficio consecutus, ut sub seruitutis iugo non nascerquam miser et stultus et insuper ingratus ero, si me ultro addixero seruituti ? quippe Paulus inde Galatas arguit, quod in circumcisionem relabentes ad infirma repedarent et egena elementa, quibus denuo seruire uellent. quomodo ergo id ego admittam, in quo alium uideam reprehendi? turpe est tatem ueteris testamenti non ad Iudaicae seruitutis imitationem, sed ad christianae libertatis testificationem. neque enim mea, sed apostoli uox est: quia omnia haec in fisaeculorum obvenit . Quapropter non in servitute facimus quae jussa sunt ad nos praenuntiandos, sed in libertate legimus quae scripta sunt ad nos confirmandos. Quis itaque jam non intelligat, unde Galatas revocat Apostolus, non religiose Scripturam circumcisionis legentes, sed jam superstitiose circumcidi volentes ? Unde non pannum novum vestimento
Abbreviated transcription (Latin):
tura. idẽ. popłs in nouatꝰ ꝑfidẽ ut habeat interĩ inspe qđ
testam̃ti quo tẽporale atq carnale regnũ expeccatꝰ
adõ & facta s̃ omia noua scđm eandõ spe. ut regnã celoꝵ
ubi nulla erit mors atq: corruptia ꝓmissũ teneamꝰ.
In resurreostione aut̃ mortuoꝵ ũ ñ scđm spẽ sed¬

Expanded text:
tura — id est populus innouatus per fidem, ut habeat interim in spe quod testamenti, quo temporale atque carnale regnum exspectetur a deo; et facta sunt omnia nona secundum eandem spem, ut regnum caelorum, ubi nulla erit mors atque corruptio, promissum teneamus. in resurrectione autem mortuorum non iam secund
Abbreviated transcription (Latin):
scđm carnẽ apłs nouerat : ꝓ pt spẽ futurȩ ĩmortalitatis
in cuiꝰ expectatione in uebant. quȩ in xpõ iã non spes
scdres erat. Quẽ & si nouerat scđm carne cũ ad huc mo¬
riturꝰ eẽt :iã tam̃ non nouerat. qr eũ resurrexisso nomerit¬
& ultra ei mortẽ ñ dominaturã. Etqͥa omĩs in illo &sinon¬
dĩ reũ tam̃ spe hoc sum᷑ seqͣr & dic. Siq̃ igit᷑ in xpõ noua

Expanded text:
erat propter spem futurae immortalitatis, in cuius expectatione bene uiuebant; quae in Christo non iam spes, sed res erat. quem etsi nouerat secundum carnem, cum adhuc moriturus esset, iam tamen non nouerat, quia eum resurrexisse nouerat et ultra ei mortem non dominaturam. et quia omnes in illo, etsi nondum re, iam tamen spe hoc sumus, sequitur et dicit: si qua igitur in
Abbreviated transcription (Latin):
quia occultum & difficile ad intelligendũ ẽ.¬
leł quamodo anima humana uerbo dĩ copulet᷑.
siue misceatur. siue quid melius &
aptius dicipotest: cũ sit illud ds ista
non consanguinitate terrena. hoc ẽ. depatre
non dematre. & effabilius dicitur. & capatius
auditur : Nam & interse om̃s scĩ ꝑ eandẽ grãm
sris sunt. sponsus autẽ ceteroꝵ societati nullus
illoꝵ est: Pro inde xpm quamuis excellentis¬
simȩ iustitiȩ atq sapientię. tam̃ hominẽ multo
facilius & ꝓcliuius alienigenȩ crediderunt :
Non quidẽ falso quod homaeẽt. sed quomodo etiã
ds̃ eẽt ignorauer̃: Hinc & hieremias & homo
inquit ẽ & quis cognosc& eum : Et homo ẽ. quia

Expanded text:
quia occultum et difficile ad intellegendum est, quomodo anima humana uerbo dei copuletur siue misceatur siue quid melius et aptius dici potest, cum sit illud deus, ista non consanguinitate terrena, hoc est de patre, non de matre, et effabilius dicitur et capacius auditur. nam et inter se omnes sancti per eandem gratiam fratres sunt; sponsus autem ceterorum societati nullus illorum est. proinde Christum quamuis excellentissimae iustitiae atque sapientiae, tamen hominem multo facilius et procliuius alienigenae crediderunt, non quidem falso, quod homo esset, sed quomodo etiam esset, ignorauerunt. hinc et Hieremias: et homo, inquit, est, et qui agnoscit eum? et homo est. quia
Abbreviated transcription (Latin):
respondens uit. Om̃is plantatio quã non plantaũ
pat̃ ms cȩlestis eradicabit᷑. Sinite illos. Cȩc isduces
cȩcorũ. Cȩcꝰ aut̃ si cȩcũ ducat: ambo cadent in fo¬
ueã. Uoc utiq idõ qr traditiones suas uolentes
statuere : mandata dĩ non intelligebant.
Sed nondũ quesierant discipłi ama gustro quomͦ
ipdi qđ̃ tͦbis dixerat accipere deberent. Ecce & hoc
fit. Nã contex̃ cuangłista & dic̃. Respondens
aut̃ petrus ut illi. Narra nob̵ parabolã istã.
Uinc intelligimꝰ peordiputasse non ꝓpͥe necaꝑte

Expanded text:
n plantauit pater meus caelestis. e.radicabitur. sinite illos, caeci sunt duces caecorum. caecus autem si caecum ducat. ambo cadent in foueam. hoc utique ideo, quia traditiones suas uolentes statuere mandata dei non intellegebant. sed nondum quaesierant discipuli a magistro. quomodo ipsi, quod turbis dixerat, accipere deberent. ecce et hoc fit; nam contexit euangelista et dicit: respondens autem Petrus ait illi: narra nobis parabolam istam. hinc intellegimus Petrum putasse non proprie. nec ape
Abbreviated transcription (Latin):
apłm: dicentẽ onia munda mundis. Eece qͥaudent
dicere xpm infifferentiȩ ciborũ magistrum
discipłos tar̃ suos abhis ꝓibuisse quȩ in mundi¬
iꝰiputant. Ostendite ubi ista discipłis suis
remouerit. falla ces ⁊ pbi : uerũtam̃ di uin¬
dicis piudentia ita cecati ut etia cõmone¬
atis tios unde coniuncamini. Nã iũ pacior
piciendũ nseruero : ut ubi uideamꝰ quã fal sũ
ubim a disciplissius carnos uescendas remouisse
easqr uulgo scłirib concessisse. Nẽ pe cũ
respondiss& culũ mantib qđ non lotisma¬
nib manducarent : ita seqt᷑ euangłiũ & con¬
Quocatis
turb ait illis. Audite & intelligite. Hon qđ in¬
trat inos conmunicat hominẽ : sed qđ ꝓcedit de
ore cõmunicat hominẽ. Tunc accedentes discr¬
puli: dixer̃ adeũ. Scis qđ pharisei audito ũbo
scandalitati s̃. & Hic certe adiscipłis compellatꝰ.
debuit eossic̃ istiuolunt ꝓpͥe docere ab om̃ib

Expanded text:
apostolum dicentem: omnia munda mundis. ecce qui audent apostolum dicentem: omnia munda mundis. ecce qui audent dicere Christum indifferentiae ciborum magistrum, discipipsi putant. Ostendite, ubi ista a discipulis suis removerit, fallaces, improbi; verumtamen Dei vindicis providentia ita caecati, ut etiam commoneatis nos unde convincamini. Nam vim patior piciendum inseruero: ut ibi videamus quam falsum Jesum a discipulis suis carneseasque uulgo saecularibus concessisse. nempe cum respondisset calumniantibus, quod non lotis manibus manducarent, ita sequitur euangelium: et conuocatis turbis ait illis: audite et intellegite. non quod intrat in os, communicat hominem, sed quod procedit de ore communicat hominem. tunc accedentes discipuli dixerunt ad eum: scis, quod pharisaei audito hoc uerbo scandalizati sunt? hic certe a discipulis conpellatus debuit eos. sicut isti uolunt, proprie docere ab omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
a micꝰ publicanoꝵ & peccatorũ Qio hannis qͥdẽ ȩscã
ac potũ nouimꝰ. Non enĩ dictũ ẽ qđ omino ñ biber& :
sed qđ uinũ & sicerã non biber&. Bibebat ergo a quã.
Cib aut̃ eiꝰ non omĩno nulluserat : sed locte & mel
siluest. Vnde ergo dictulẽ non manducans neq: bibens : T¬
nisi quia illo uictu quo uidȩi utebant᷑ ille non ute¬
batur.  Hoc ergo dñs nisi uteret᷑ non in eiꝰ cõ¬
parationẽ manducans bibensq: diceret᷑. An forte
idõ quia pane & olerib dñs uescebat᷑. qͥb: iohannes
non uescebat᷑  Mirũ si non manducans dr̃ qͥ
locustas & mel comedit & manducans dr̃ qͥ pane atq
holere contẽptꝰ. ẽ. Sed decib sus  picamini qͥc qͥd
iliultis. Certe bibens & iunamꝰ non diceret᷑ : nisiuinũ
biber& Cur ergͦ & hocduos in mundũ patatis. ꝰ
neq: enĩ hȩc ꝓpt̃ continentiã disciplnaq domãdi
corporis cangere ꝓibetis sed qđ in mundi sint
Nã ea sordes & fel gentis tenebrarũ eẽ. ꝑ ibetis contra

Expanded text:
escam ac potum nouimus; non enim dictum est, quod omnino non biberet, sed quod uinum et siceram non biberet: bibebat ergo aquam. cibus autem eius non omnino nullus erat, sed locustae et mel siluestre. unde ergo dictus est "non manducans neque bibens," nisi quia illo uictu. quo Iudaei utebantur. ille non utebatur? hoc ergo dominus nisi uteretur, non in eius conparatione "manducans bibensque" diceretur. an forte ideo, quia pane et oleribus dominus uescebatur, quibus Iohannes non uescebatur? mirum si non manducans dicitur, qui locustas et mel comedit, et manducans dicitur. qui pane atque olere contentus est. sed de cibis suspicamini, quicquid uultis: certe bibens et uinaria non diceretur, nisi uinum biberet. cur ergo et hoc uos inmundum putatis ? neque enim haec propter continentiam disciplinamque domandi corporis tangere prohibetis, sed quod inmunda sint; nam ea sordes et fel gentis tenebrarum esse perhibetis contra
Abbreviated transcription (Latin):
intrant poss inquinare. Vellẽ aut̃ mͥ istia
dicerent qͥd manducabat & bibebat xp̃s qͣ
in cõparatione io hannis. non manducan¬
tis neqbibentis. se dix̃ manducantẽ
& bibentẽ.¬
Cũ enĩ arguer& ꝑusitatẽ hominũ utrobiq: calũpnias

Expanded text:
nt possunt inquinare. Vellem autem isti mihi dicerent, quid manducabat et bibebat Christus, qui in comparatione Joannis non manducantis neque bibentis, se dixit manducantem et bibenteCum enim argueret perversitatem hominum, utrobique calumnias
Abbreviated transcription (Latin):
uitã pro qua debet hȩc uita contemp¬
ni. & aliud regnũ proquo opor¬
t& omnium terrenorum
regnorum aduersitatẽ pa¬
cientissime sustineri:
Ero inde. ꝑ quorũ confessiones.
passiones & mortes. hoc dõ pla¬
cuit attestãri: martyres
appellant᷑. qͥ latine testes in¬
t̃pretant᷑: Iuoꝵ numerꝰ tantus
effloruit. ut si eos xp̃s qui decȩlo
saulũ uocauit et exlupo fact̾ũ
ouẽ immedio luporũ misit. congre¬
gatos uollet armare atq ad iuuare
pugnantes. sicut hebreos patres
ad iuuit. quȩ gentes resis tereNt
quȩ regna Non cederent : Sed ut
preclarissimũ testimoniũ ueritati
ꝑ hiberet᷑. qua iam docendũ erat
Non ꝓpt̾ temporalem inhac uita
sed ꝓpt̃̾ aet̾na post hanc. felicitatẽ

Expanded text:
uitam, pro qua debet haec uita contemuitam, pro qua debet haec uita contemni, et aliud regnum, pro quo oportet omnium terrenorum regnorum aduersitatem patientissime sustineri. proinde per quorum confessiones, passiones et mortes hoc deo placuit adtestari, martyres appellantur, qui latine testes interpretantur: quorum numerus tantus effloruit, ut, si eos Christus, qui de caelo Saulum uocauit et ex lupo factum ouem in medio luporum misit. congregatos uellet armare atque adiuuare pugnantes, sicut Hebraeos patres adiuuit. quae gentes resisterent? quae regna non cederent? sed ut praeclarissimum testimonium ueritati perhiberetur, qua iam docendum erat non propter temporalem in hac uita, sed propter aeternam post hanc uitam felicitate
Abbreviated transcription (Latin):
sed siquis te ꝑcusserit in maxillam tuã
dextram. p̃be illi & sinistram: intelligant
hanc p̃parationem non esse in corpore
sed incorde Ibi est enim scm̃ cubile
iurtutis: quae in illis quoq antiquis
iustis nr̃is patrib habitauit: Sed eam
rerum dispensationẽ ac distributionẽ
temporũ ordo poscebat. ut prius appa¬
reret etiam ipsa bona terrena quibus
& humana regna et ex hostib uictoriȩ
deputant᷑ ꝓpt̃ quae maexime ciuitas
impiorũ diffusa ꝑmundũ supplicare
idolis et demonib solet : non nisi aduniuꝰ
dĩueri potestatem atq arbitrium ꝑ¬
tinere Unde & uetꝰ testam̃tũ secretũ
regni cȩlorũ tẽpore oportuno aperi¬
endũ ꝓmissionib terrenis operuit.
& quo clam modo umbrosius opacauit :
Ubi aut̃ uenit plenitudo tẽporis ut no¬
uũ testam̃tũ reuelaretur. qđ figuris
ueteris uelabat᷑ : euidenti testisicati¬
one iam demonstrandũ erat. eẽ. aliã

Expanded text:
sed si quis te percusserit in maxillam tuam sed si quis te percusserit in maxillam tuam dexteram, praebe illi et sinistram, intellegant hanc praeparationem non esse in corpore, sed in corde; ibi est enim sanctum cubile uirtutis, quae in illis quoque antiquis iustis nostris patribus habitauit . sed eam rerum dispensationem ac distributionem temporum ordo poscebat, ut prius adpareret etiam ipsa bona terrena, quibus et humana regna et ex hostibus uictoriae deputantur, propter quae maxime ciuitas inpiorum diffusa per mundum supplicare idolis et daemonibus solet, non nisi ad unius dei ueri potestatem atque arbitrium pertinere. unde et uetus testamentum secretum regni caelorum tempore oportuno aperiendum promissionibus terrenis operuit et quodam modo umbrosius opacauit. ubi autem uenit plenitudo temporis, ut nouum testamentum reuelaretur, quod figuris ueteris uelabatur, euidenti testificatione iam demonstrandum erat esse aliam
Abbreviated transcription (Latin):
cendam patientiã et adhumibandam animã.
ferendamque paternã disciplinam etiam
ꝓdesse inuenit᷑. Neque enim habet in eos
quis quam ullam potestatem. enisi cui
cdata fuerit desuꝑ Non est enim potestas.
nisi acdõ. siue iubente siue sinente:.
Cumergo uiriustus si forte subrege
homine etiam sacrilego militet. recte
possit illo iubente bellare. ciuicȩ pacis
ordinẽ seruans. cum id quod iubetur uł ñ eẽ
contra dĩ p̃ceptũ certũ est. uł utrũ sit
certũ non est. ita ut fortasse reum regem
faciat iniquitas imperandi. in nocentem
autem militẽ ostendat ordo seruendi:
quanto magis in alminis tratione bellorũ
in nocentis sime deuersatur qui dõ iubente
belligerat. quẽ male aliquid iubere
non posse. nemo qui ei seruit ignorat:
Si autem propterea putant non
potuisse dnm̃ belligerare bellum gerendũ
iubere. quia dñs postea iħs xp̃s ego in qͥd¬
lico uob̾ non resistere ad uersũ malũ.

Expanded text:
cendam patientiam, et ad humiliandam animam, cendam patientiam, et ad humiliandam animam, ferendamque paternam disciplinam etiam prodesse inuenitur. neque enim habet in eos quisquam ullam potestatem, nisi cui data fuerit desuper. non est enim potestas nisi a deo siue iubente siue sinente. cum ergo uir iustus, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, recte possit illo iubente bellare ciuicae pacis ordinem seruans — cui quod iubetur, uel non esse contra dei praeceptum certum est uel utrum sit, certum non est, ita ut fortasse reum regem faciat iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendat ordo seruiendi — quanto magis in administratione bellorum innocentissime deuersatur, qui deo iubente belligerat, quem male aliquid iubere non posse nemo, qui ei seruit, ignorat. Si autem propterea putant non potuisse deum bellum gerendum iubere, quia dominus postea Iesus Chriobis non resistere aduersum malum;
Abbreviated transcription (Latin):
Merito & illius centurionis dicentis. & ego
homo sum sub potestate constitutus. habens
subme milites. & dico huic uade & uadit.
et alii ueni &uenit. & seruo meo fac hoc. &
fac̃. fidẽ laudauit. non illius militiae deser¬
tionem imperauit. Et de iustis quidem in¬
iustisq bellis nunc disputare longum est:
causis quibusq auctorib homines
gerenda bella suscipiant. Ordo tamen ille
naturalis. mortalium paci accomo datus hoc
poscit : ut suscipiendi belli auctoritas atq
consilium penes principem sit. exequendi
aut̃ iussa bellica ministerium milites debe¬
ant paci salutiq communi Bellum autem
qđ gerendũ dõ auctore suscipitur. recte
suscipi dubitare fas non est. uł ad terrendam
uł ad optenperendam uł ad sub iugandam
mortalium suꝑbiam : quando ne illud
quidem qđ humana cupiditate geritur.
non solum incorruptibili dõ sed nec sc̃ĩs eiꝰ ob¬
esse aliquid potest. quibus potius ad exer¬

Expanded text:
Merito et illius Centurionis dicentis, Et ego Merito et illius Centurionis dicentis, Et ego homo sum sub potestate constitutus, habens sub me milites; et dico huic, Vade, et vadit; et alii, Veni, et venit; et servo meo, Fac hoc, et facit; fidem laudavit , non illius militiae desertionem imperavit. Sed de justis quidem injustisque bellis nunc disputare longum est, causis quibusque auctoribus homines gerenda bella suscipiant: ordo tamen ille naturalis mortalium paci accommodatus hoc poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes Principem sit; exsequendi autem jussa bellica ministerium milites debeant paci salutique communi. Bellum autem quod gerendum Deo auctore suscipitur, recte suscipi, dubitare fas non est, vel ad terrendam, vel ad obterendam, vel ad subjugandam mortalium superbiam: quando ne illud quidem quod humana cupiditate geritur, non solum incorruptibili Deo, sed nec sanctis ejus obesse aliquid potest; quibus potius ad exer
Abbreviated transcription (Latin):
gerenda ipsa bella suscipiuntur abonis.
cum meo rerũ humanarũ ordine in ue¬
niuntur. ubi eos uel iubere tale aliquid
uł in talib oboedire. iuste ipse ordo con¬
stringit Alioquin iohannes cũ ad eum
bapti zandi milites uenirent dicentes.
Iet non quid faciemꝰ : responder& eis.
arina abicite. miliciã istam deserite
neminem ꝑcutite. uulnerate. ꝓsternite :
Sed quia sciebat eos cumhaec militando
facerent non eẽ. homcidas sed ministros
legis. et non ultores iniuriarũ suarum.
sed salutis publice defensores : respondit
eis. Neminem concusseritis : nulłi ca¬
lumniam faceritis. Sufsiciat uob
stipen diũ ur̃m. Sed quia
mani chei aꝑte iohannem blas phe
iłim xp̃m audiant hoc stipendium iuben¬
tem reddi cęsari. quod iohannes dicit
debere sufficere militi Reddite in quid
caesari quae cȩsaris sunt. & dõ quae dĩ sund̃
Et adhoc enĩ tributa prestant᷑. ut propt̃
bella nessario militi stipendium p̃beatur.

Expanded text:
gerenda ipsa bella suscipiuntur a bonis. gerenda ipsa bella suscipiuntur a bonis. cum in eo rerum humanarum ordine inueniuntur, ubi eos uel iubere tale aliquid uel in talibus oboedire iuste ordo ipse constringit. alioquin Iohannes, cum ad eum baptizandi milites uenirent dicentes: et nos quid faciemus? responderet eis: arma abicite, militiam istam deserite, neminem percutite, uulnerate, prosternite; sed quia sciebat eos, cum haec militando facerent, non esse homicidas, sed ministros legis, et non ultores iniuriarum suarum, sed salutis publicae defensores, respondit eis: neminem concusseritis, nulli calumniam feceritis, sufficiat uobis stipendium uestrum. sed quia Manichaei Iohannem aperte blasphemum Iesum Christum audiant hoc stipendium iubentem reddi Caesari, quod Iohannes dicit debere suCaesari quae Caesaris sunt, et Deo quae Dei sunt . Et ad hoc enim tributa praestantur, ut propter bella necessario militi stipendium praebeatur.
Abbreviated transcription (Latin):
si iam tandem intelligit humana
duritia atq in reb
rectis uoluntas praua atq ꝑ¬
uersa : plurimum inter. eẽ. utrũ
aliquid humana cupiditate
uł temeritate admittatur andĩ
pareatur imperio. qui nouit
quid quando quib ꝑmittat.
aut iubeat quid cuiq facere
patiq conueniat: nec bella
ꝑ moysen gesta miretur aut
horreat. quia & in illis diuina secutus
imperia ñ sȩiuens. sed oboediens fuit.
Nec ds̃ cum iubebat ista sȩiuebat:
sed cligna dignis retribuebat. dignosq
terrebat Quid enim culpatur inbello.
an quia moriuntur quandoq mori¬
turi. ut domentur in pace iucturi :
Hoc rep̃hendere timidorum est non
religiosorũ: Nocendi cupiditas.
ulciscendi crudelitas. impacatus atq
implacabilis animus. feritas rebellandi.
libido dominandi. et siqua similia.
haec sunt quae inbellis iure culpantur.
Quȩplerũq ut etiam iure puniantur ..
Aduersus uolentiã resistentiũ. siue dõ
siue aliquo legitimo imperio iubente.

Expanded text:
si iam tandem intellegit humana si iam tandem intellegit humana duritia atque in rebus rectis uoluntas praua atque peruersa plurimum interesse, utrum aliquid humana cupiditate uel temeritate admittatur. an dei pareatur imperio, qui nouit, quid, quando. quibus permittat aut iubeat, quid cuique facere patique conueniat, nec bella per Moysen gesta miretur aut horreat. quia et in illis diuina secutus imperia non saeuiens, sed oboediens fuit, nec deus, cum iubebat ista, saeuiebat, sed digna dignis retribuebat dignosque terrebat. quid enim culpatur in bello? an quia moriuntur quandoque morituri, ut domentur in pace uicturi? hoc reprehendere timidorum est. non religiosorum. nocendi cupiditas, ulciscendi crudelitas, inpacatus atque inplacabilis animus, feritas rebellandi, libido dominandi et si qua similia, haec sunt, quae in bellis iure culpantur, quae plerumque ut etiam iure puniantur, aduersus uiolentiam resistentium siue deo siue aliquo legitimo imperio iubente