comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
um maloꝵ uoluntas ipsa eẽt̃. uelut arbor mala
aut ipse homo in quantũ male uoluntatis. Por¬
ro mala uoluntas quamuis ñ sit scdm̃ naturam.
s contͣ naturã. q uiciũ est: tam̃ eiꝰ nature ẽ: cu¬
ius ẽ uicium Qͦ nisi in natura ñ potest eẽ. sed
in eaquã reau. t ex nichilo. nũꝗͣ genuit creator
desem ÷ ipso. lic̃ genuit uerbũ: ꝑ qͦd facta soĩa:
Qiua & si de terie puluere ds fin x̃ hominẽ. eidem t̾ra
om̃isq trena matheries om̃inode nichilo ẽ. animãq
denichilo factam dedit corpori. cũ factus est homo
Usq adeo aũ malauincunt᷑ abonis. ut quãuis sinant᷑
etꝰ demonstrandũ quã possit & ipsis bene uti uistitia
puderitissima creatoris. bonatam̃ sinc malis eẽ pos¬
snͣ. sicut dsꝰ ipse sũmus & uerꝰ. sic̃ õĩs suꝑistũ caligino¬
sum aerẽ cȩlestis in uisibilis uisibilisq ercatura:
Mala uͦ sinc bonis eẽ ñ possunt. qm̃nature in qͥb st̃.

Expanded text:
um malorum uoluntas ipsa esset uelut arbor mala um malorum uoluntas ipsa esset uelut arbor mala aut ipse homo in quantum malae uoluntatis. Porro mala uoluntas quamuis non sit secundum naturam, sed contra naturam, quia uitium est, tamen eius naturae est, cuius est uitium, quod nisi in natura non potest esse; sed in ea, quam creauit ex nihilo, non quam genuit Creator de semet ipso, sicut genuit Verbum, per quod facta sunt omnia; quia, etsi de terrae puluere Deus finxit hominem, eadem terra omnisque terrena materies omnino de nihilo est, animamque de nihilo factam dedit corpori, cum factus est homo. Usque adeo autem mala uincuntur a bonis, ut, quamuis sinantur esse ad demonstrandum quam possit et ipsis bene uti iustitia prouidentissima Creatoris, bona tamen sine malis esse possint, sicut Deus ipse uerus et summus, sicut omnis super istum caliginosum aerem caelestis inuisibilis uisibilisque creatura; mala uero sine bonis esse non possint, quoniam naturae, in quibus sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ca debemꝰ asserere. ñ scdm̃ illud qͦd in nr̃am cogniti¬
onẽ ꝑuenire ñ potuit . qr indĩ dispositione ñ fuit:
Neq enĩ hõ peccato suo diuinũ potuit ꝑturbare
consilium. quasi dm̃ quod statuerat mutare cõ¬
pulerit. cũ ds p̃sciendo utrũq p̃uenerit. idẽ &
hõ quẽ bonũ ipse creauit ꝗͣ malus ẽẽt futurꝰ. &
qͥd boni etiã sic de illo eẽt ipse facturꝰ Ds̃ enĩ &
si dr̃ statuta mutare unde tropica Iocutione
inscripturis scĩs etiã penituisse legit᷑ dm̃. uixta id
dr̃ qͦd homo sꝑauerat uł naturaliũ causarũ ordo
gestabat. non uixta id qͦd se om̃ip̃s facturũ eẽ
p̃scierat: Fecit itaq dꝰ sicut scriptũ ẽ hominẽ rec̾¬
tũ. ac ꝑ hoc uoluntotis bone: Hon enĩ rectꝰ ẽẽt.
bonam ñ habens uoluntatem. Bona igit᷑ uolun¬
tas. opꝰ est di: cum ea quippe ab illo factus ẽ hõ
in homine. defectus potius fuit quidam ab oꝑe
dĩ. ad sua oꝑa. quã opꝰ ullũ. & ideo mala oꝑa.¬

Expanded text:
illud, quod in nostram cognitionem peruenire non potuit, quia in Dei dispositione non fuit. Neque enim homo peccato suo diuinum potuit perturbare consilium, quasi Deum quod statuerat mutare conpulerit; cum Deus praesciendo utrumque praeuenerit, id est, et homo, quem bonum ipse creauit, quam malus esset futurus, et quid boni etiam tsi dicitur statuta mutare, unde tropica locutione in Scripturis sanctis etiam poenituisse legitur Deum , juxta id dicitur quod homo speraverat, vel naturalium causarum ordo gestabat, non juxta id quod se Omnipotens facturum esse praescierat. Fecit itaque Deus sicut scriptum est hominem rectum ac per hoc uoluntatis bonae. Non enim rectus esset bonam non habens uoluntatem. Bona igitur uoluntas opus est Dei; cum ea quippe ab illo factus est hommala praecessit in homine, defectus potius fuit quidam ab opere Dei ad sua opera quam opus ullum, et ideo mala o
Abbreviated transcription (Latin):
& illoꝵ intentioni merces quã querebant ẽ reddita.
& nobis ꝓposita necessariȩ cõmoͬtionis exempla.
ut si uirtutes quarũ iste ut cumq st̃ similes quas
isti ꝓ ciuitatis terrenȩ głã tenuer̃. ꝓ dĩ gloriosissima
ciutate ñ tenucrimꝰ. pudore pungamꝰ. si tenueri¬
mꝰ. suꝑbia ñ ex tollamur Qm̃ sic̃ dicit apłs in¬
dignȩ sunt. passiones huiꝰ temporis ad futuram
glãm quȩ reuclabit᷑ in nobis: Ad humanã gͦ glãm
nouo qͦd in uettre uelatũ fuit. ut ñ ꝓ terrenis. & tẽ¬
poralib beneficiis quȩ diuina ꝓuidentia ꝑmixta
bonis malisq concedit. sed ꝓ eterna uita muncrib¬
q ꝑpetus. & ipsuis suꝑnę ciuitatis societate colat᷑
hi qͥ qualib cũq uirtutib terrenã glãm quesiuẽ
& adquisicr̾. uincerent cos qͥ magnis uiciis clatorẽ

Expanded text:
et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita, et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita, et nobis proposita necessariae commonitionis exempla: ut si virtutes, quarum istae utcumque sunt similes, quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt, pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus, pudore pungamur; si tenuerimus, superbia non extollamur: quoniam, sicut dicit Apostolus, indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae reuelabitur in nobis. Ad humanam uero gloriam nouo quod in uetere uelatum fuit, ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis, quae diuina prouidentia permixte bonis malisque concedit, sed pro aeterna uita muneribusque perpetuis et ipsius supernae ciuitatis societate colaturhi, qui qualibuscumque uirtutibus terrenam gloriam quaesiuerunt et adquisiuerunt, uinceren
Abbreviated transcription (Latin):
pelleretur notatione censoria. qͦd quindecim pon¬
do angenti in uasis habere cõꝑtus ẽ: ita idem ipsi
pauꝑes erant. quoꝵ triumphis publicũ ditabatur
erariũ: Nonne om̃s xp̃iani qͥ excellentiore ꝓposito
diuicias suas cõmunes faciunt. scdm̃ id quod scrip¬
tũ c̃ in actib apłõꝵ. ut distribuatur unicuiq sicut
unicuiq opꝰ ẽ: & nemo dicat aliqͥd ꝓpͥum. sed sint
illis om̃a cõmunia. intelligunt se nulla ab hoc uenti¬
lari oporterc iactantia. id faciendo ꝓ obtinenda so¬
cietatt angłoꝵ. cũ penc aliqͥd tale fecerint illi ꝓcon¬
seruanda glã romana : Hȩc & alia siqua huiꝰ cemo¬
di repperiuntur inlittĩs eoꝵ. quando sic in notes ce¬
rent. qͥ do tanta fama p̃dicarentur. nͥ romanũ ĩꝑiũ
longe lateq porrectum magnificis successib auge¬
rctur : Promde ꝑ illud imꝑium tãlatũ atq diut¬
nũ uiroꝵq tantoꝵ uirtutib p̃clarũ atq glõsũ.

Expanded text:
pelleretur notatione censoria, quod decem ponpelleretur notatione censoria, quod decem pondo argenti in uasis habere conpertus est; ita idem ipsi pauperes erant, quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani, qui excellentiore proposito diuitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in actibus apostolorum, ut distribuatur unicuique sicut cuique opus est, et nemo dicat aliquid proprium, sed sint illis omnia communia, intellegunt se nulla ob hoc uentilari oportere iactantia, id faciendo pro obtinenda societate angelorum, cum paene tale aliquid illi fecerint pro conseruanda gloria Romanorum? Haec et alia, si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum, quando sic innotescerent, quando tanta fama praedicarentur, nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum uirorumque tantorum uirtutibus praeclarum a
Abbreviated transcription (Latin):
mis a poplõ collatis eiꝰ sepultura curaretur. audiat uł
legat Q uintiũ cincinnatũ cũ quatuor iugera possi¬
der& & ea suis manib coler&. ab aratro esse abdueᷤ¬
tũ. ut dictator fien& maior utiq honore ꝗͣ. consul. uicꝰ¬
tisq hostib ingentẽ glãm consecutũ. in eadc̃ pauꝑta¬
te mansisse : Aut quid se magnũ fecisse p̃dicabit. qͥ
nullo p̾mio mundi huiꝰ fucrit ab eternę illiꝰ patriȩ̃
societate seductꝰ. cũ fabriciũ didicerit tantis muneri¬
b prrri regis epyrotarũ. ꝓmissa ctiam quarta par¬
te regni. a romana ciuitate ñ potiusse diuelli. ibiq
in sua pauꝑtate priuatĩ manert malusse : Nam il¬
lud qͦdrt̃ publicã idest rem poplĩ. rem patriȩ. re
cõmunẽ. cũ haberent opulentissimã atq ditissimã.
sic ipsi in suis domib pauꝑes erant. ut quidã eoꝵ qͥ
iã bis consul fuiss&. ex illo senato hominũ pauꝑm

Expanded text:
mis a populo conlatis eius sepultura curaretur? audiat uel mis a populo conlatis eius sepultura curaretur? audiat uel legat Quintium Cincinnatum, cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret, ab aratro esse adductum, ut dictator fieret, maior utique honore quam consul, uictisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse? Aut quid se magnum fecisse praedicabit, qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus, cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi, regis Epirotarum, promissa etiam quarta parte regni, a Romana ciuitate non potuisse deuelli ibique in sua paupertate priuatum manere maluisse? Nam illud quod rem publicam, id est rem populi, rem patriae, rem communem, cum haberent opulentissimam adque ditissimam, sic ipsi in suis domibus pauperes erant, ut quidam eorum, qui iam bis consul fuisset, ex illo senatu hominum pauperum
Abbreviated transcription (Latin):
sẽdicturꝰ ẽ. cui dñs de sepultura patris sui sollicito
ait. sequere me. & sine mortuos sepclire mortuos suos:
Simarcꝰ regulꝰ ne crudelissimos hostes uirando faller&.
ad eos ab ipsa roma rtuersus ẽ: qm̃ sicut romanis
cum tenere uolentib respondisse fertur. postea ꝗͣ.
afris seruierat. dignitatẽ illic honesti cius habere ñ
posset. eumq carthaginenses. qm̃ contͣ eos in roma¬
no senatu egerat. grauissimis suppliciis necauerunt.
atitudinẽ fides ipsa ꝑducit : Aut quid retribuet᷑
dnõ ꝓ omib quę retribuit. si ꝓfide quȩ illi debet᷑
talia fuerit homo pasus. qualia ꝓfide quã ꝑnici¬
osissimis inimicis debebat passus c̃ regulus: Quomͦ
autem se audebit extollert de uoluntaria pauꝑtate
let uiam. quȩ ꝑducit ad patriam. ubi uerȩ diuiciȩ dt̃
ipse c̃ cũ audiat uł legat lucium ualcrium qͥ in suo
defunctꝰ ẽ consulatu. usq adeo fuisse pauꝑem. ut nũ¬

Expanded text:
se dicturus est, cui Dominus de sepultura patris sui sollicito se dicturus est, cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos? Si Marcus Regulus, ne crudelissimos hostes iurando falleret, ad eos ab ipsa Roma reuersus est, quoniam, sicut Romanis eum tenere uolentibus respondisse fertur, postea quam Afris seruierat, dignitatem illic honesti ciuis habere non posset, eumque Carthaginienses, quoniam contra eos in Romano senatu egerat, grauissimis suppliciis necauerunt: atitudinem fides ipsa perducit? aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit, si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus, qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de uoluntaria paupertatlet uiam, quae perducit ad patriam, ubi uerae diuitiae Deus ipse est, cum audiat uel legat Lucium Valerium, qui in suo defunctus est consulatu, usque adeo fuisse pauperem, ut num
Abbreviated transcription (Latin):
uer ut illis cadentib & irã deoꝵ sanguine suo placan¬
tib romanus liberaretur exercitꝰ. nullomͦ suꝑbiant
scĩ martẏ res tãꝙͣ. dignũ aliquid ꝓ illiꝰ patrię partici¬
pationc fecerint. ubi ęt̾na ẽ & uera felicitas. usq ad
sangumis esfusionẽ ñ solum suos fr̃s ꝓ quib funde¬
batur. uerũ & ipsos inimicos aquib fundebat᷑. sicut
cis p̃ceptum c̃ diligentes caritatis fide. & fidei carita¬
te certarunt: Si marcꝰ puluillus dedicans edemio¬
us. iunonis. mincruc. falso sibi ab iniudis morte fi¬
lii nunciata. ut illo nuncio ꝑturbatꝰ absceder&. at¬
q ita dedicationis glam̃ dollega eiꝰ consequerctur. ita
contẽpsit. ut eũ ꝓci etiam insepultr̃ iuber&. & sic ciꝰ
corde orbitatis dolort̃. glȩ̃ cupiditas uictrat. qͥd mag¬
nũ si ꝓ cuuangłi scĩ p̃dicatione qua ciues suꝑnę pa¬
trie de diuersis libãntur. & colliga̾nt᷑ errorib fecis¬

Expanded text:
uerunt, ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placanuerunt, ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus: nullo modo superbient sancti martyres, tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint, ubi aeterna est et uera felicitas, si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres, pro quibus fundebatur, uerum et ipsos inimicos, a quibus fundebatur, sicut eis praeceptum est, diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Puluillus dedicans aedem Iouis Iunonis Mineruae falso sibi ab inuidis morte filii nuntiata, ut illo nuntio perturbatus abscederet adque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur, ita contemsit, ut eum etiam proici insepultum iuberet sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas uicerat: quid magnum se pro euangelii sancti praedicatione, qua ciues supernae patriae de diuersis liberantur et colliguntur erroribus, fecis
Abbreviated transcription (Latin):
turꝰ c̃ merita sua. si ꝓillo ñ unã manũ. neq hoc sibi ul¬
tro faciens. sed psequentt aliqͦ patiens totũ flamis corpꝰ
impenderit: Si curtius armatꝰ eqͦ concito in abruptũ
hiatũ terre se p̃cipitẽ dedit. dõꝵ suoꝵ oraculis seruiens.
qm̃ iusserant ut illuc id qͦd romani haberent optimum
mitteretur. nec aliud intelligere potuer̃. quã uiris ar¬
misq se excellere. unde uidelic& oportebat ut uissis in
illũ interitũ uir p̃cipitaret᷑ armatꝰ. qͥd se magnũ ꝓ
ȩtna patria fecisse dicturꝰ ẽ. qͥ aliquẽ fidei suę passus in¬
imicũ. ñ se ultro in talẽ mortẽ mutens. sed ab illo
missus obierit: ꝙͣ. doqͥdem adnõ suo eodemq rege pa¬
triȩ suc. certiꝰ oraculũ accepit. nolite timert eos qͥ cor¬
pꝰ occidunt. animã aut̃ ñ possunt occidere : Sise oc¬
cidendos certis uerbis qͦdã modo consetrantes diiꝰ deuo¬

Expanded text:
turus est merita sua, si pro illo non unam manum neque hoc sibi ulturus est merita sua, si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens, sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus inpenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit, deorum suorum oraculis seruiens, quoniam iusserant, ut illuc id quod Romani haberent optimum mitteretur, nec aliud intellegere potuerunt, quam uiris armisque se excellere, unde uidelicet oportebat, ut deorum iussis in illum interitum uir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est, qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens, sed ab illo missus obierit; quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere? Si se occidendos certis uerbis quodam modo consecrantes Decii deuo
Abbreviated transcription (Latin):
lus etiã ingͣtã patria a cuiꝰ ceruicib acerrimoꝵ hostiõ
uł gentium uigũ depulerat. dampnatꝰq ab emulis
fuerat. a gallis itmñ libãuir. qͥa non habebat potiorẽ
ubi posset uiuere gloriosus. cur extollatur uelut gran¬
de aliqͥd fecerit. qͥ forte in ecclã ab inimicis carnalib
grauissima exhonorationis passinuriã nonse ad ciꝰ
sit. ñ ubi uiuat᷑ in hominũ glã. sedubi uita głat᷑
eterna: Si mutiꝰ ut cũ porsenna rege pax fiera.
qͥ gͣuissimo bello romanos p̃mebat. qͥa porsennã ip¬
sum ipsũ occidert ñ potuit. & ꝓ eo alterũ deceptus
occidit. in ardentẽ aram ante eiꝰ occulos dexteram
extendit. dics multos essc tales. qualẽ ulum uder&¬
qͥui ciꝰ exitium conuirassent. cuiꝰ ille fortitudinẽ & con¬
uirationẽ talium ꝑhorrescens. sinc ulla dubitatione se ab
illo bello facta pace compescuit. qͥs regno celoꝵ imputa¬

Expanded text:
lus etiam ingratam patriam, a cuius ceruicibus acerrimorum hostium lus etiam ingratam patriam, a cuius ceruicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat, a Gallis iterum liberauit, quia non habebat potiorem, ubi posset uiuere gloriosius: quur extollatur, uelut grande aliquid fecerit, qui forte in ecclesia ab inimicis carnalibus grauissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius sit, non ubi uiuatur in hominum gloria, sed ubi uita ad aeterna aeterna? Si Mucius, ut cum Porsenna rege pax fieret, qui grauissimo bello Romanos premebat, quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit, in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit, dicens multos tales, qualem illum uideret, in eius exitium coniurasse cuius ille fortitudinem et coniurationem talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace conpescuit: quis regno caelorum inputa
Abbreviated transcription (Latin):
Sigͦ ꝓlibertate morituroꝵ & ꝓcupiditate laudũ quę
amortalib expetuntur. occidi filii a patre potucr̃. qͥd
magnũ c̃ siꝑ uera libertate quȩ nos ab iniqͥtatis & mor¬
tis & diaboli dominatu liberos facit. nec cupiditate
humanarũ laudum sed caritate libandoꝵ hominum
ñ a tarqͥnio rege s a demonib & a demonũ pͥncipe
ñ filii occiduntur. sed xp̃i pauꝑes int̾ filios cõputant᷑:
Si aliꝰ etiã romanꝰ pͥnceps cognomine torquatꝰ filium
ñ quia cont̾ patriã sed etiã ꝓpatria. tam̃ quia contra
imꝑiũ suũ: id est cont̃ qͦd imꝑauerat pat̾ imꝑator ab
hoste ꝓuocatꝰ. iuuenili ardore pugnauerat. lic&
uiciss& occidit. ne plas mali ẽe̾t in exemplo imꝑu con¬
tenti. ꝙͣ boni ingłã hostis occisi. ut quid de se iactent.
qͥ ꝓͣ mortalis patriȩ legib omã quę multo minꝰ quã fi¬
lu diligunt᷑. bona terrena contẽpnunt : Si furiꝰ camil¬

Expanded text:
Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum, quae Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum, quae a mortalibus expetuntur, occidi filii a patre potuerunt; quid magnum est, si pro vera libertate, quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit, nec cupiditate humanarum laudum, sed charitate liberandorum hominum, non a Tarquinio rege, sed a daemonibus et daemonum principe, non filii occiduntur, sed Christi pauperes inter filios computantur? 2. Si alius etiam Romanus princeps, cognomine Torquatus, filium, non quia contra patriam, sed etiam pro patria, tamen quia contra imperium suum, id est contra quod imperauerat pater imperator, ab hoste prouocatus iuuenali ardore pugnauerat, licet uicisset, occidit, ne plus mali esset in exemplo imperii contemti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid. se iactent, qui pro inmortalis patriae legibus omnia, quae multo minus quam filii diliguntur, bona terrena contemnunt? Si Furius Camil
Abbreviated transcription (Latin):
porali atq trena filios brutꝰ potuit & occidert
quod illa facere neminc̾ cogit : Sed cerit diffi¬
ciliꝰ ẽ filios interimere . qͣ. quod ꝓ ista faciendõ
c̃: ea quȩ filus congregabnda uidebant᷑. atq seruanda. uł
donare pauꝑib. uł si existat temptatio quȩ id ꝓfide atq
iusticia fieri cõpellat amittert Felices enĩ ut uel fili¬
os nrõs non diuicię terrenȩ faciunt. aut nob uiuenti¬
b amittende. aut nobis mortuis a quib nescimꝰ uel
forit a qͥb no lumꝰ possidende. sed ds felices facit.
qui ẽ intiũ uera opulentia. Bruto aut̃ quia filios occi¬
dit. in felicitatis ꝑhib& testimoniũ. etiam pocta lau¬
dator: Ait enĩ: Natosq pat̾. noua bella mouentes.
Ad penã pulchra ꝓ libertait uocauit: Infelix ut cũq
cupido Hȩc sunt duo illa libertas. & cupiditas laudis
humanę. quȩ ad facta compulit miranda romanos.

Expanded text:
porali atque terrena filios Brutus potuit et occidere, porali atque terrena filios Brutus potuit et occidere, quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere, quam quod pro ista faciendum est, ea, quae filiis congreganda uidebantur adque seruanda, uel donare pauperibus uel, si existat tentatio, quae id pro fide adque iustitia fieri conpellat, amittere. Felices enim uel nos uel filios nostros non diuitiae terrenae faciunt aut nobis uiuentibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus uel forte a quibus nolumus possidendae; sed Deus felices facit, qui est mentium uera opulentia. Bruto autem, quia filios occidit, infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. Ait enim: Natosqne pater nona bella monentes Ad poenam pulchra pro libertate uocabit cupido. Haec sunt duo illa, libertas et cupiditas laudis humanae, quae ad facta compulere miranda Romanos.
Abbreviated transcription (Latin):
deremus quanta contẽpserint. quȩ ꝑtulerint.
quas cupiditates subegerint ꝓhumana glã. qͥ cã
tanq̃ mercedem talium uirtutũ acciꝑe meruerunt.
& ualeat etiam nob hoc ad oppͥmendã suꝑbiam.
ut cũ illa ciuitas in qua nobis regnare ꝓmissũ ẽ.
tantũ abhac distet. quantũ distat celũ a terra. a
sibi magnũ fecisse uideantur tantę patric cuies.
si ꝑ illa adipiscenda fectrint boni oꝑis aliquid.
ud mala aliqua sustinuer. cum illi ꝓhac terre¬
na iam ad epta tanta fecerint. tanta ꝑpessi suit:
p̃sertĩ quia remissio peccatoꝵ. quȩ ciues ad ȩtnã
colligit patriã. hab& aliquid cui ꝑ umbrã quan¬
dã similc fuit a silũ illud romuleum qͦ multitu¬
dinc̃ qua illa ciuitas conderet᷑. quoꝵ lib& delictoꝵ
congregauit impunitas:¬
uio magnũ ẽ ꝓilla ęt̃na cȩlestiq patria
cuncta sclĩ huiꝰ quãlib& iocunda blan¬
dimenta contẽpnere. si ꝓ hac tem¬

Expanded text:
deremus quanta contemserint, quae pertulerint, deremus quanta contemserint, quae pertulerint, quas cupiditates subegerint pro humana gloria, qui eam tamquam mercedem talium uirtutum accipere meruerunt, et ualeat nobis etiam hoc ad obprimendam superbiam, ut, cum illa ciuitas, in qua nobis regnare promissum est, tantum ab hac distet, quantum distat caelum a terra, a sibi magnum fecisse uideantur tantae patriae ciues, si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid uel mala. aliqua sustinuerint, cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint, tanta perpessi sint, praesertim quia remissio peccatorum, quae ciues ad aeternam colligit patriam, habet aliquid, cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum, quo multitudinem, qua illa ciuitas conderetur, quorumlibet delictorum congregauit inpunitaso magnum est pro illa aeterna coelestique patria, cuncta saeculi hujus quamlibet jucunda blandimenta contemnere, si pro hac tem
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd plebs illa quȩ suos agros ñ haber&. de publico
uiuer&. qui pastus eiꝰ ꝑ bonos amministratores reipub¬
liee gratiꝰ a concordib p̃starctur. ꝗͥ. uictis extorque
am quid int̾ sit ad incolumitatẽ.
bonosq mores. ipsas cerit hominum dignitates.
quod alii uicerunt. alii uicti sunt omĩno non
uideo. p̃t illũ glȩ̃ humanȩ in anissimũ fastum. in
qͦ ꝑceper̃ mertedem suã. qͥ eiꝰ ingenti cupidine ar¬
serunt. & ardentia bella gesser̃: Numqͥa eni illoꝵ
agri tributa ñ soluunt: Nũquid eis licã discere
quod aliis ñ lic& : Nũquid ñ multi senatores sint
in aliis terris. qͥ romã ne facie quid em norunt:
Tolle iactantiã. & om̃s homines quid sunt nͥ homines:
Qa si ꝑuersitas sclĩ ad muter& ut honoratiores essent
qͥq meliores. nec sic ꝓ magno haberi debuit honor
humanꝰ. quia nullius ponderis ẽ fumꝰ: Seduta¬
mur etiã in his reb beneficio dñi dĩ nr̃i: Consi¬

Expanded text:
quod plebs illa, quae suos agros non haberet, de publico quod plebs illa, quae suos agros non haberet, de publico uiueret; qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam uictis extorqueretur. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores, ipsas certe hominum dignitates, quod alii uicerunt, alii uicti sunt, omnino non uideo, praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum, in quo perceperunt mercedem suam, qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. Numquid enim illorum agri tributa non soluunt? Numquid eis licet discere, quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris, qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam, et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si peruersitas saeculi admitteret, ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus, quia nullius est ponderis fumus. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri; consi
Abbreviated transcription (Latin):
uitã mortaliũ quȩ paucis dieb ducitur. & finit᷑.
quid int̾ẽ. sub cuiꝰ imꝑio uiuat homo moriturꝰ.
si illi qͥ imꝑant. ad impia & iniqua ñ cogant:
Aut uͦ aliquid nocuer̃ romani gentib quib subui¬
gatis imposuer̃ leges suas. nͥ quia id factum ẽ : in¬
genti strage belloꝵ : Qͦd si concordit᷑ fier&. id ip¬
sũ fier& meliore successu. sed nulla ẽt̾t triumphan¬
tium glã: Neq enĩ & romani ñ uuiebant sub legi¬
b sius. quas ceteris imponebant: Hoc si fier& sine
marit. & bellona. ut nec uictoria locum haber&.
nemine uincente ubi nemo pugnauerat. non ne
romanis & ceteris gentib una ẽet eademq condi¬
tio. p̃sert̃ si mox fier&. quod postea gra tissims arq
humanssime factum ẽ: ut om̃s ad romanũ imꝑiũ
ꝑtinentes. societatẽ accipent ciuitatis. & romani ciues
essent. ac sic ẽẽt omĩum qͦd erat ante paucoꝵ tantũ

Expanded text:
uitam mortalium, quae paucis diebus ducitur et finitur, uitam mortalium, quae paucis diebus ducitur et finitur, quid interest sub cuius imperio uiuat homo moriturus, si illi qui imperant ad inpia et iniqua non cogant? Aut uero aliquid nocuerunt Romani gentibus, quibus subiugatis inposuerunt leges suas, nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret, id ipsum fieret meliore successu; sed nulla esset gloria triumphantium. Neque enim et Romani non uiuebant sub legibus suis, quas ceteris inponebant. Hoc si fieret sine Marte et Bellona, ut nec Victoria locum haberet, nemine uincente ubi nemo pugnauerat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret, quod postea gratissime adque humanissime factum est, ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent ciuitatis et Romani ciues essent, ac sic esset omnium, quod erat ante paucorum; tantum
Abbreviated transcription (Latin):
er ces autem sanctoꝵ longe alia c̃: etiã hu
pbria sustinentiũ ꝓ ueritate dĩ. quȩ mundi
huiꝰ dilectorib odiosa est: Illa ciuitas sempit̾na
ẽ: ubi nullꝰ oritur. quia nullꝰ morit᷑: Ulbi ẽ uera &
plena felicitas. ñ dea sed donuĩ dĩ Inde fidei pignꝰ
accepimꝰ. quandui ꝑegrinantes eiꝰ pulchritudini sus¬
piramꝰ: Ibi non oritur sol suꝑ bonos & malos. sed sol iusti¬
tic solos ꝓtegit bonos Ibi non crit magna industria
ditare publicum crarium pͥuatis reb angustis. ubithes¬
aurꝰ cõmunisc̃ ueritatis: Proinde ñ solũ ut talismer¬
ces talib hominib redderetur. romanũ imꝑium
adhumanã glam̃ dilatatũ ẽ: uerum etiã ut ciues
ettrnę illius ciuitatis. quã du hic ꝑcgrinantur di¬
ligenter & sobrie illa intueantur exempla. & uide¬
ant quanta dilectio debeatur suꝑnę patric̨ ꝓpter
uitã et̾nam. si tantũ a suis ciuib terrena dilecta

Expanded text:
utem sanctorum longe alia est etiam hic utem sanctorum longe alia est etiam hic obprobria sustinentium pro ueritate Dei, quae mundi huius dilectoribus odiosa est. Illa ciuitas sempiterna est; ibi nullus oritur, quia nullus moritur; ibi est uera et plena felicitas, non dea, sed donum Dei; inde fidei pignus accepimus, quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus; ibi non oritur sol super bonos et malos, sed sol iustitiae solos protegit bonos; ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium priuatis rebus angustis, ubi thensaurus communis est ueritatis. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est; uerum etiam ut ciues aeternae illius ciuitatis, quamdiu hic peregrinantur, diligenter et sobrie illa intueantur exempla et uideant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter uitam aeternam, si tantum a suis ciuibus terrena dilecta
Abbreviated transcription (Latin):
societatẽ pietas uera ꝑdicit. quȩ non
greti uocant. nͥ uni uero dõ. sineq hanc eis ter¬
renã glãm &xcellentissimi imꝑi conceder&: nec redde¬
retur merces bonis artib eoꝵ idẽ uirtutib. quib ad
tantã glãm ꝑuenire nitebantur: De talib enĩ qͥ ꝓpt̃
hoc boni aliquid facere uidentur. ut glorificentur ab ho¬
minib ait etiam dñs. A men dico uobis: ꝑceper̾ meroc¬
dc̃ suam. Sic & isti pͥuatas res suas ꝓre cõmuni. hocc̃
re publica. & ꝓciꝰ erario contẽpser̃. auariciȩ restiterunt
consulucr̃ patriȩ consilio libero. neq delicto sedm̃ suas
leges. neq libidini obnoxxui His om̃ib artib tamquã
uia uera nisi sunt: ad honores. imꝑium glãm Hono¬
rati sunt in omib fere gentib imꝑii sui. leges inposu¬
er̃ multis gentib hodieq littis & hẏstoria gloriosi st̃.
penc in om̃ib gentib. Nonẽ quod de sumidĩ & ue
ri iusticia conquerant᷑. receper̃ mercedẽ suam:

Expanded text:
ducit, quae non Graeci uocant, nisi uni uero Deo, si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum, id est uirtutibus, quibus ad tantam gloriam peruenire nitebantur. De talibus enim, qui propter hoc boni aliquid facere uidentur, ut glorificentur ab hominibus, etiam Dominus ait: Amen dico uobis, perceperunt mercedem suam. Sic et isti priuatas res suas pro re communi, hoc est re publica, et pro eius aerario contemserunt, auaritiae restiterunt, consuluerunt patriae consilio libero, neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii; his omnibus artibus tamquam uera uia nisi sunt ad honores imperium gloriam; honorati sunt in omnibus fere gentibus, imperii sui leges inposuerunt multis gentibus. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et ueri Dei iustititia conquerantur; perceperunt merc
Abbreviated transcription (Latin):
udicantib displicere. dnãri atq imꝑart desidãt.
etiã ꝑ aꝑtissima scdera querit plerũq optinere
quod diligit: Proinde qͥ glãm concupiseit. autue¬
ra ina nititur. aut certe dolis atq fallaciis con¬
tendit. uolens bonꝰ uideri ẽc̃ qͦd non est Et idõ
uirtutes habenti. magna uirtꝰ ẽ contẽpnere glãm.
quia contt̃ptꝰ ciꝰ in conspectu dĩ ẽ: iudicio aut̃ non
apitur humano Quicqͥd enĩ fecerit ad occlõs homi¬
nũ qͦgłẽ contemptor appareat. ad maiorẽ laudẽ
hoc c ad maiorc̃ glam facere sic credat᷑. ñ ẽ unde
suspicantiũ sensib alit̾̃ eẽ ꝗͣ suspicant᷑ ostendat:¬

Expanded text:
antibus displicere, dominari adque imperare desiderat, etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. Proinde qui gloriam concupiscit, aut uera uia nititur aut certe dolis adque fallaciis contendit, uolens bonus uideri esse, quod non est. Et ideo uirtutes habenti magna uirtus est contemnere gloriam, quia contemtus eius in conspectu Dei est, iudicio autem non aperitur humano. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum, quo gloriae contemtor appareat, ad maiorem laudem, hoc est ad maiorem gloriam, facere si credatur, non est unde se suspicantium sensibus aliter
Abbreviated transcription (Latin):
ñ habebitis apud patrẽ ur̃m qͥ in cęlis c̃ Sed rur¬
sus ne hoc ꝑuerse intelligentes. hominib place¬
re metuerent. minꝰq ꝓdessent latendo qͦd boni
sunt. demonstrans qͦ fine in notescere deberent.
luceant in qͥt oꝑa ur̃a corã hominib. ut uideant
oꝑa urã bona. & glorificent patrt̃ urm̃ qͥ in cęlis
ẽ Nongͦ ut uid eamini ab cis. id ẽ hac intentio¬
ne ut eos ad uos conuerti uditis. qͥa ñ ꝑ uos aliqͥd
conuersi fiant quod estis: Hos sequuti sunt mar¬
tyres. qͥ sccuolas. & curios. & decios. ñ sibi infe¬
rendo penas. sed illatas ferendo. & uirtute uera.
qm̃ uera pictate. & in numerabili multitudine
suꝑarunt Sed cũ illi essent in ciuitate terrena.
qͥb ꝓpositus erat omĩum ꝓ illa officioꝵ finis. in¬
columitas eiꝰ & regnũ ñ incȩlo sed in terra. ñ in ui¬
ta ȩterna. sed indecessione morientiũ. & in suc¬

Expanded text:
non habebitis aput patrem unon habebitis aput patrem usus ne hoc perverse intelligentes hominibus placere metuerent, minusque prodessent latendo quod boni sunt, demonstrans quo fine innotescere deberent, Luceant, inquit, opera vestra coram hominibus, ut videantra, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est . Non ergo, ut videamini ab eis, id est hac intentione ut eos ad vos converti velitis, quia non per vos aliquid t, ad quem conversi fiant quod estis. Hos secuti sunt martyres, qui Scaevolas, et Curtios, et Decios, non sibi inferendo poenas, sed illatas ferendo, et virtute vera, quoniam vera pietate, et innumerabili multitudine superarunt. Sed cum illi essent in civitate terrena, quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis, incolumitas ejus, et regnum non in coelo, sed in terra; non in vita aeterna; sed in decessione morientium et suc
Abbreviated transcription (Latin):
quosq imꝓbantur. uerum etiã sũme detestationis ha¬
bebant᷑: ttnentes qͦd audicr̾ a bono magistro. eodẽq
medico m̃tium. siqͥs me negauerit corã hominib nega¬
bo eũ corã patre med qͥ in celis ẽ. uł corã angłis dĩ. int̾
maledicta & obꝓbria int̾ grauissimas ꝑsequuti ones.
cruddesq penas. ñ sunt deterriti a p̃dicatione salutis
humanȩ. tanto fremitu offensionis humanȩ: Et qͦd eos
diuina facientes. atq dicentes. diuineq uiuentes. de¬
bellatis qͦmͦ cordib duris. atq introducta pace iusti¬
sam addĩ glãm reftrentes. cuiꝰ grã tales erant. isto
quoq fomite eos quib consulebant ad amorẽ illius
a qͦ & ipsi tales fierent accendebant: Nã ne ꝓpter
humanã glam boni essent. docuerat eos magister
illoꝵ dicens Cauete facere iusticiã uram corã ho¬
minib ut uideamini ab eis Alioquin mercedẽ

Expanded text:
quosque inprobantur, uerum etiam summae detestationis haquosque inprobantur, uerum etiam summae detestationis habebatur, tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negauerit coram hominibus, negabo eum coram patre meo, qui in caelis est, uel coram angelis Dei, inter maledicta et obprobria, inter grauissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. Et quod eos diuina facientes adque dicentes diuineque uiuentes debellatis quodam modo cordibus duris adque introducta pace iustisam ad Dei gloriam referentes, cuius gratia tales erant, isto quoque fomite eos, quibus consulebant, ad amorem illius, a quo et ipsi tales fierent, accendebant. Namque ne propter humanam gloriam boni essent, docuerat eos magister illorum dicens: Cauete facere iustitiam uestram coram hominibus, ut uideamini ab eis; alioquin mercedem
Abbreviated transcription (Latin):
acentq ea semꝑ. quȩ apud qͦsq imꝓbantur:¬
uic gͥ cupiditati meliꝰ resistitur. sinc dubitatio¬
ne quã ceditur: Tanto enĩc̃ quisq dõ similior
quanto ẽ ab hao inmundicia mundior. Quę
in hac uita & si ñ funditꝰ eradicat᷑ ex corde. quia etiã
benc ꝓficientes animos temptare ñ cessat. saltẽ cu¬
piditas glẽ suꝑctur dilectione iusticię. ut si alicubi
iacent. quȩ apud quosq imꝓbantur. si bona. siret¬
ta sunt: etiam ipse amor humanę laudis crubescat¬
& cedat amori ueritatis: Tã enĩ ẽ hoc uiciũ uumi¬
cũ pic fidei. si maor in corde sit cupiditas glẽ quãdĩ
timor uel amor. ut dñs dicer&. qͦ modo potestis cre¬
dere glam ab inuicm expectantes. & glãm quę asolo
dõ ẽ non querentes : Item de quibdã qui in eũ credi¬
derant. & uerebantur palã confiteri. ait euuangłis
solũ imꝓbabatur sic̃ ille ait. iacent q ea semꝑ quȩ apud

Expanded text:
iacentque ea semper, quae aput quosque inprobanturiacentque ea semper, quae aput quosque inprobanturur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. Tanto enim quisque est Deo similior, quanto et ab hac inmunditia mundior. Quae in hac uita etsi non funditus eradicatur ex corde, quia etiam bene proficientes animos tentare non cessat, saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae: ut, si alicubi iacent quae aput quosque inprobantur, si bona, si recta sunt, etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori ueritatis. Tam enim est hoc uitium inimicum piae fidei, si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor uel amor, ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab inuicem expectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? Item de quibusdam, qui in eum crediderant et uerebantur palam confiteri, ait euangelistsolum inprobabatur sicut ille ait: iacentque ea semper, quae aput
Abbreviated transcription (Latin):
more intelligibilis pulchritudinis ñ refrenant incliꝰ
saltẽ cupiditate humanȩ glȩ̃. & laudis. ñ quidc̃ iã
scĩ. s minus turpes sunt. Etiam hinc tulliꝰ dissimula¬
re ñ potuit. in cisdem libris qͦs de re publica scripsit.
ubi loqͥtur de instituendo pͥncipe ciuitatis. quẽ dicit
alendũ ct̾ głã. & consequent᷑ cõmemorat maiores su¬
os multa mira atq p̾clara. glẽ cupiditate fecisse:
Huc gͥ uitio ñ solum ñ resistebst. ucrum etiam id exci¬
tandum & accendendũ ẽẽ censebant. putantes hoc
utile ẽt rti publicȩ qͥ ꝗͣ nec in ipsis philosophiȩ libris
tulliꝰ ab hac peste dissimul&. ubicã luce clariꝰ confi¬
tetur: Cum cnĩ de studiis talib loquerctur. quȩ utiq
sectanda sunt. fine ueriboni ñ uentositatt humane
laudis. hanc intulit uniuersalem gnãlemq sententiã:
łl onos alit artes. om̃sq accenduntur ad studia głc̃.

Expanded text:
more intellegibilis pulchritudinis non refrenant, melius more intellegibilis pulchritudinis non refrenant, melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti, sed minus turpes sunt. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos de re publica scripsit, ubi loquitur de instituendo principe ciuitatis, quem dicit alendum esse gloria, et consequenter commemorat maiores suos multa mira adque praeclara gloriae cupiditate fecisse. Huic igitur uitio non solum non resistebant, uerum etiam id excitandum et accendendum esse censebant, putantes hoc utile esse rei publicae. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet, ubi eam luce clarius confitetur. Cum enim de studiis talibus loqueretur, quae utique sectanda sunt fine ueri boni, non uentositate laudis humanae, hanc intulit uniuersalem generalemque sententiam: \'Honos alit artes, omnesque accenduntur ad studia gloria
Abbreviated transcription (Latin):
uam obrem cũ diu fuissent regna orientis
illustra. uoluit dsꝰ & occidentale fieri. qͦd
tempore ẽẽt posterius. sed imꝑii
latitudine & magnitudine illustriꝰ: I stalibus
potissimũ concessit hominib: ad domanda grauia mala
multarũ gentiũ. qui causa honoris. laudis & glȩ̃. consu¬
luer̃ patriȩ. in qua ipsam glam̃ requirebant. salutẽq eiꝰ
saluti suc p̃ponere ñ dubitauer̃. ꝓ isto uno uicio idest.
amore laudis. peccune cupiditatẽ. & multa alia uicia
cõpͥmentes: Nam saniꝰ uidet. qͥ & amorẽ laudis uicium
et̃ cognoscit: Qd nec poetã fugit oratiũ qui ait: Lau¬
dis amore tumessunt certa pracula. quę te ter purelecto
poterunt retreart libello: Idemq & in carminc lirico
ad repͥmendã dominandi libidinẽ: ita cȩcinit: Latiꝰ
regnes. auidũ edomando sp̃m̃: quãsi libiã remotisg a¬
dib uingas. & uterq penꝰ scruat uni Ueruntam̃ qͥa
libidines turpiores fide pietatis impctrato spũ scõ & a¬

Expanded text:
uam ob rem quam diu fuissent regna Orientis inlustria, uoluit Deus et Occidentale fieri, quod tempore esset posterius, sed imperii latitudine et magnitudine inlustrius, idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda grauia mala multarum gentium, qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae, in qua ipsam gloriam requirebant, salutemque eius saluti suae praeponere non dubitauerunt, pro isto uno uitio, id est amore laudis, pecuniae cupiditatem et multa alia uitia conprimentes. Nam sanius uidet, qui et amorem laudis uitium esse cognoscit, quod nec poetam fugit Horatium, qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula, quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes auidum domando Spiritum, quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Seruiat uni. Uerum tamen qui libidines turpiores fide pietatis inpeti\'ato Spiritu sancto et a
Abbreviated transcription (Latin):
Nter ẽ sanc inter cupiditat̃ humanȩ glẽ.
& cupiditatẽ dominationis: Nam lic& ꝓcliuc sit
ut qͥ humana glã nimiũ delectatur. etiã domina¬
ri ardent᷑ affectat. tam̃ qͥuerã lic& human arum
laudũ glam concupiscunt. dant oꝑam bene uidican¬
tib ñ displicere Sunt enĩ multa in morib bona.
de quib multi bene iudicant: ꝗͣ uisea multi non ha¬
beant. ꝑ ea bona moꝵ nitunt᷑ ad glam & iꝑiũ uł dña¬

Expanded text:
nterest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. Nam licet procliue sit, ut, qui humana gloria nimium delectatur, etiam dominari ardenter adfectet, tamen qui ueram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt, dant operam bene iudicantibus non displicere. Sunt enim multa in moribus bona, de quibus multi bene iudicant, quamuis ea multi non habeant; per ea bona morum nituntur ad gloriam et
Abbreviated transcription (Latin):
Aene quisq̃ arbitretur rudim̃ta romanoꝵ fuisse forai¬
ora. ad bella citius ꝑ agenda. suꝑiorib temꝑib mul¬
tũ in om̃i uirtute laudatis. bellũ sannitcũ annis trans¬
tractũ c̃: fermo quinquaginta: In que bello ita romam
uuctisunt: ut sub iugo etiã mitterentur. Sed quia ñ dili¬
gebant glam̃ ꝓpt̃ iusticiã. s iustitũ ꝓpt̃ glãm diligere
uidebant᷑. pacc̃ factã fedꝰq ruper̃ Hȩc ideo cõmemo
ro. qm̃ multi p̃teritarũ rerũ ignari. quidã etiã dissi
uissime insilunt exclamantes. qͦd si ipsa ñ eẽt & uete¬
ri ritu numina colerent᷑. iã romana illa uirtutt quę
adiuuante marthe & bellona tanta celerit᷑ bella
confecit: id quoq celerit᷑ finirttur Retolant gͥ qͥ
leger̃. quã diuturna bella. quã uariis cuentib qͣ
luctuosis cladib a ueterib sunt gesta romanis.
sicut sol& orbis terrarĩ uelut ꝓcellosissimũ pelagꝰ

Expanded text:
Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiAc ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda, superioribus temporibus multum in omni uirtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta; in quo bello ita Romani uicti sunt, ut sub iugum etiam mitterentur. Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam, sed iustitiam propter gloriam diligere uidebantur, pacem factam foedusque ruperunt. Haec idari, quidam etiam dissimuissime insiliunt, exclamantes, quod, si ipsa non esset et uetere ritu numina colerentur, iam Romana illa uirtute, quae adiuuante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit, id quoque celerrime finiretur. Recolant igitur qui legerunt, quam diuturna bella, quam uariis euentis, quam luctuosis cladibus a ueteribus sint gesta Romanis, sicut solet orbis terrarum uelut procellosissimum pelagus
Abbreviated transcription (Latin):
sulib uictis. italiaq horribilit̃ contrita. atq uasta¬
ta ttrcio tam̃ anno pꝰ multa consupta consumptũ
ũ Picentes. marsi. & peligni. gentes ñ exterȩ. sed
ita licȩ. post duturnã & deuotissimã sub rom̾ano
iugo seruititẽ. in lib̃tatĩ caput erigere temp¬
taucr̃. iã multis nationib romano ĩꝑio subiugaus. de¬
lstaq cartagine: In qͦ bello italico romanis sepissime
uictis. ubi & duo consules perier̃. & alii nobilissimi se¬
natores. ñ diuturno tam̃ temꝑe tractũ ẽ hoc malũ:
Nã quintꝰ ei annꝰ finc̃ dedit Sed bellũ punicũ scdm̃:
in aximis detrimentis. & calamitate rei publicę ꝑ an¬
nos decc̃ & octo romanas uires extenuauit. & penc
consumpsit. Duob plus ferme septuaginta romanoꝵ
milia cetider̃ Bellum punicũ primũ ꝑ uiginti et
tres annos ꝑ actũẽ Bellũ mitridaticũ. quadraginta

Expanded text:
sulibus uictis Italiaque horribiliter contrita adque uastasulibus uictis Italiaque horribiliter contrita adque uastata, tertio tamen anno post multa consumta consumtum est. Picentes, Marsi et Peligni, gentes non exterae, sed Italicae, post diuturnam et deuotissimam sub Romano iugo seruitutem in libertatem caput erigere tentauerunt, iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine; in quo bello Italico Romanis saepissime uictis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores, non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum; nam quintus annus ei finem dedit. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas uires extenuauit et paene consumsit; duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. Bellum Punicum primum per uiginti et tres annos peractum est; bellum Mithridaticum quadraginta.
Abbreviated transcription (Latin):
lega acur detestanda curiositas. cuiꝰ uanis deditꝰ
oraor igenti i liserat: quando fretꝰ securitate ucto¬
rie.trant naues quib uictus necessariꝰ porta¬
bat᷑ iũ: incendit: Deinde feruide instans in modi¬
cis ausib. & mox merito temeritatis occisus: in locis
hostilib egenũ reliquid exercitũ. ut alit̾ inde non
posset euadi. nisi cont̃ illud auspiciũ dĩ t̾mini deqͦ
suꝑiort libro diximꝰ. romani imꝑii termini moue¬
pentur: Cessit enĩ ds̃ terminꝰ necessitati. qͥ non ces¬
sirat ioui. Hȩc plane ds unꝰ & uerꝰ regit & gubnat
iustoq iudicio & miscdã. uł ad terere. uł con¬
solari genꝰ humanũ. ut alia cicius. alia tardiꝰ
finiant᷑: Bellũ piratarũ a põpeio. bellum punicỹ ter¬
cium ab scipione. incredibili celeritate. temporis
breuitate confecta sunt Bellum qͦq fugitiuoꝵ gla¬
diatoꝵ quã uis multis romanis ducib:. & duob con¬

Expanded text:
lega et detestanda curiositas, cuius uanis deditus lega et detestanda curiositas, cuius uanis deditus oraculis erat, quando fretus securitate uictoriae naues, quibus uictus necessarius portabatur, incendit; deinde feruide instans inmodicis ausibus et mox mento temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum, ut aliter inde non posset euadi, nisi contra illud auspicium dei Termini, de quo superiore libro diximus, Romani imperii termini mouerentur. Cessit enim Terminus deus necessitati, qui non cesserat Ioui. Haec plane Deus unus et uerus regit et gubernat, iustoque iudicio et misericordia uel adterere uel consolari genus humanum, ut alia citius, alia tardius finiantur. Bellum piratarum a Pompeio, bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis breuitate confecta sunt. Bellum quoque fugitiuorum gladiatorum, quamuis multis Romanis ducibus et duobus con
Abbreviated transcription (Latin):
torio deserit genꝰ humanũ. quando uoluit & quantũ
uoluit romanis regnũ dedit. qͥ dedit assẏrus uł etiã
psis. a quib solis duos celos coli. unũ bonũ altm̃ malũ.
continent littẽ istoꝵ ut tactã de poplõ hebreo de quo
iã dixi quantĩ satis uisũ ẽ. qͥ p̃ter unũ dm̃ non coluit
& quando regnauit. Quigͦ ꝑsis dedit segetes sinecul¬
tu det segetiȩ qͥ alia dona t̾rarũ sinc cultu tot deoꝵ qͦs
isti reb singulis singulos. uł etiã reb singlis plures p̃po¬
sucr̃. ipse etiã regnũ dedit sinc culto eoꝵ ꝑ quoꝵ cultũ
sc isti regnasse crediderunt. sic etiã hominib. Quima¬
rio: ipse gaio cesari: Qui augusto: ipse & neroni: Qui
uespasianis uł patri uł filio. suauissimis imꝑatorib: ip
sc domiciano rrudelissimo. Et ne ꝑ singulos ire neces¬
se sit: qͥ constantino xpãno: ipse apostate iuliano.
Cuiꝰ egregiã in dolẽ. decepit amore dominandi sacri¬

Expanded text:
torio deserit genus humanum, quando uoluit et quantum torio deserit genus humanum, quando uoluit et quantum uoluit Romanis regnum dedit; qui dedit Assyriis, uel etiam Persis, a quibus solos duos deos coli, unum bonum, alterum malum, continent litterae istorum; ut taceam de populo Hebraeo, de quo iam dixi quantum satis uisum est, qui praeter unum Deum non coluit et quando regnauit. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae, qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum, quos isti rebus singulis singulos, uel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum, per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. Sic etiam hominibus: qui Mario, ipse Gaio Caesari; qui Augusto, ipse et Neroni; qui Vespasianis, uel patri uel filio, suauissimis imperatoribus, ipse et Domitiano crudelissimo; et ne per singulos ire necesse sit, qui Constantino Christiano, ipse apostatae Iuliano, cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacri