comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑe. Propt̃ cestimonia inquit quȩ de xͦ
prefati st̃. Ego quidẽ nulla inueni. ꝗͣ¬
uis attentiꝰ eos et curiosissime legerim
sine teste et argum̃to ñ credere. Nempe
ipsi uos docere soletis. id circo ichil eẽ
curiosius ex quirendũ: quia simplex sit
& absoluta xꝑiana credulitas. Quomͦ
eam ac testib fulciendo : Et hoc iudeis.
Aut si pͥma uob̃ sententia dispłcet. id arco¬
q transitis in alterã quis fidelior uob̾ ce
uoce cum eũ mitteret ad t̾ram dixit. Hic
de se. A patre meo ꝓcessi et ueni in hunc
mundũ. Atq multa alia huiꝰ modi. ad
quȩ rigentes uidei. tu de te cestificaris di¬
cebant. cestimoniũ tuũ ñ ÷ uerũ. Quib
ipse. Et si ego cestificor de me. testimoni¬
ũ meũ uerũ est. quia sol ñ sum. Nam
⁊ inlege ur̃a scriptũ est. duors hominũ
cestimoniũ uerũ ẽẽ. Ego sum qͥ testificor

Expanded text:
pere. propter testimonia, inquit, quae de Christo pere. propter testimonia, inquit, quae de Christo praefati sunt. ego quidem nulla inueni, quamuis adtentius eos et curiosissime legerim.sine teste et argumento non credere. nempe ipsi uos docere soletis idcirco nihil esse curiosius exquirendum, quia simplex sit et absoluta christiana credulitas. quomodeam ac testibus fulciendo et hoc Iudaeis? aut si prima uobis sententia displicet idcircoque transistis in alteram, quis fidelior uobis esuoce, cum eum mitteret ad terram, dixit: hicde se: a patre meo processi et ueni in hunc mundum atque multa alia huiusmodi. ad quae ringentes Iudaei "tu de te testificaris" dicebant; "testimonium tuum no.n est uerum." quibus ipse: etsi ego testificor de me, testimonium meum uerum est, quia non sum solus. nam et in lege uestra scriptum est: duorum hominum testimoni
Abbreviated transcription (Latin):
pterea dicebant᷑ ñ eẽ in carne qr non
erant inspe rerũ carnaliũ. quã uis
ad huc corruptibilẽ carnẽ mortalẽq
portarent: quanto exp̃ssius de xp̃o
diceret. quod eũ iam ñ nouerat scdm
carnẽ. in cuiꝰ corpe etiã re ipsa iam
ꝑfectum erat. quod illi inspo ꝓiissũ te¬
nebant e Quanto gͦ melius. quanto re-¬
ligiosius diuine scripturȩ ita ꝑ tractant᷑.
ut discussis omnib ꝯcordare inuemiant᷑.
ꝗͣ deficiente homine in questione quã
soluere ñ potest. tamꝗͣ uere in parte ac¬
ceptent᷑. et camꝗͣ falsȩ inparte dãpnen¬
ture Quia et cũ eẽt paruulus apłs et
ea quȩ paruuli erant saꝑenit. quã ꝗͣ hoc
ad similitudinẽ dixerit. ñdũ erat tam
spiritalis qualis iam erat cum scriberet
quȩ ad ȩccłiarũ ȩdificationẽ ñ ꝓficiendi
exercitatione instudiosoꝵ manib uersa¬
rent᷑. s p̃cipiendi atictoricate in ȩcła stico
canone legerentur:
quid habes. cur debeamꝰ ꝓpħas acci¬

Expanded text:
pterea dicebantur non esse in carne, quia non erant in spe rerum carnalium, quamuis adhuc corruptibilem carnem mortalemque portarent., quanto expressius de Christo diceret, quod eum iam non nouerat secundum carnem, in cuius corpore etiam re ipsa iam perfectum erat, quod illi in spe promissum tenebant! quanto ergo melius, quanto religiosius diuinae scripturae ita pertractantur, ut discussis omnibus concordare inueniantur, quam deficiente homine in quaestione, quam soluere non potest, tamquam uerae in parte acceptentur et tamquam falsae in parte damnentur! quia et cum esset paruulus apostolus et ea, quae paruuli erant, saperet, quamquam hoc ad similitudinem dixerit, nondum erat tamen spiritalis, qualis iam erat, cum scriberet, quae ad ecclesiarum aedificationem non proficiendi exercitatione in studiosorum manibus uersarentur, sed praecipiendi auctoritate in ecclesiastico canone legerentur. quid habes, cur debeamus prophetas acci
Abbreviated transcription (Latin):
auctor huiꝰ libri ñ tenuit ueritatẽ. sed
aut codex mendosus est. aut int̾pres
errauit. aut tu ñ intelligis. In opus¬
culis aut̃ posteriorũ quȩ libris inmime¬
rabilib ꝯtinent᷑. s nullo mͦ illi sacratis¬
simȩ canonicarũ scripturarũ excellen
cur eadẽ ueritas. longt tam̃ : in par
auctoritas. Itaq in illis si qua forte ꝓ¬
pt̃era dissonare putant᷑ a uͭ. qr ñ ut
dicta s̃ intelligunt᷑. tam̃ liberũ ibi
habet lector auditorue indiciũ. quo uł
cta enis modi nͥ uł certa ratione uł ex
illa kanonica auctoritate defendant᷑
ut demonstret᷑ siue omĩno ita ẽẽ siue fie¬
ei potuisse. qd uel disputatũ ẽ ibi uł nar¬
ratũ: sicui displicuerit aut credere no¬
luerit: ñ rep̃hendet᷑. In illa uͦ kanom¬
suis litteris posuisse ipsa kanonis ꝯfir¬
matione de clarat᷑ : non licet dubitare
qđ uerũ sit. Alioqui: nulla erit pagi¬
na qua humane imperitie regat᷑ infir¬

Expanded text:
auctor huius libri non tenuit ueritatem, sed: auctor huius libri non tenuit ueritatem, sed: aut codex mendosus est aut interpres errauit aut tu non intellegis. in opusculis autem posteriorum, quae libris innumerabilibus continentur, sed nullo modo illi sacratissimae canonitur eadem ueritas, longe tamen est inpar auctoritas. itaque in eis, si qua forte propterea dissonare putantur a uero, quia non, ut dicta sunt, intelleguntur, tamen liberum ibi habet lector auditorue iudicium, quo uelcta eiusmodi, nisi uel certa ratione uel ex illa canonica auctoritate defendantur, ut demonstretur siue omnino ita esse, siue fieri potuisse, quod uel disputatum ibi est uel narratum, si cui displicuerit aut credere noluerit, non reprehenditur. in illa . uero canonisuis litteris posuisse ipsa canonis confirmatione declaratur, quod verum sit: alioquin nulla erit pagina, qua humanae imperitiae regatur infir
Abbreviated transcription (Latin):
tuciosam. De his it libris dici potest
aliqͥt eos habere ñ ꝯsonũ fortasse occulti¬
ori et ad dinoscendũ difficiliori ueritati
qđ aut sic remanserit aut in posteriorib
correctũ sit: qui ñ p̃cipiendi auctoritate
s ꝓficiendi exercitatione scribunt᷑ a nob̾.
Int̃ hos i sumꝰ: quib idẽ dicit apłs. Et s
quid alit̃ sapitis: id quoq ds uob reuela¬
bit. Quod genꝰ litterarũ: ñ cum credenai
necessitate. s cum uidicandi libertate legẽ¬
dum est. Cin tam̃ ne int̾cluderet᷑ locus
⁊ adimeret᷑ psteris ad questiones difficiles
tractandas atq uersandas: lingue ac
stili saluberrimi labore distincta ẽ. apo¬
sterioꝵ libris excellencia kanonice aucto¬
ritatis ueteris et noui testam̃ti. quȩ a
płoꝵ ꝯfirma temporib. ꝑ successiones
ep̃oꝵ et ꝓpagationes eccłarũ. tamꝗͣ in
fidelis et pius in tellectus Ibi siquid
uelut ab surdũ mouerit: ñ licet dicere

Expanded text:
uitiosam. De his enim libris dici potest uitiosam. De his enim libris dici potest aliquid eos habere non consonum fortasse occultiori et ad dinoscendum difficiliori ueritati, quod aut sic remanserit aut in posterioribus correctum sit, qui non praecipiendi auctoritate, sed proficiendi exercitatione scribuntur a nobis. inter hos enim sumus, quibus idem dicit apostolus: et si quid aliter sapitis, id quoque uobis deus reuelabit. quod genus litterarum non cum credendi necessitate, sed cum iudicandi libertate legendum est. cui tamen ne intercluderetur locus et adimeretur posteris ad quaestiones difficiles tractandas atque.uersandas linguae ac stili saluberrimus labor, distincta est a posteriorum libris excellentia canonicae auctoritatis ueteris et noui testamenti. quae aonfirmata temporibus per successiones episcoporum et propagationes ecclesiarum tamquam in fidelis et pius intellectus. ibi si quid uelut absurdum mouerit, non licet dicere:
Abbreviated transcription (Latin):
pondeat maxine et inueniat᷑ minime e
pserat ad romanos. aut om̃ino ñ scripsisse
ꝗd tamꝗͣ eius ꝓfert᷑ filiũ dĩ ex semine dd̃
scđ̾m carnẽ. Qua tandẽ ratione id osten¬
dit᷑ e Qa ñ potest inquid utrũq uerum
ẽẽ. et quod in epła est ad romanos. de filio
suo qui factus ẽ. ei ex semine dd scd̃m car¬
nẽ. et qđ ait ad corinthios. itaq nos amo
eoꝵ non eẽ pauli nullo mͦ possumꝰ dice¬
re. qr nulla in eo uariat codicũ auctoritaᷤ
Et si it in quib dam latims exemplarib ũ
legitur factus s natus ex semine dđ cum
greca factus habeant. unde ñ ad uerbũ
s ad sententiã transferre uoluit dicendo
natũ latinꝰ interpres: tam̃ x p̃ m ex semi¬
ne dã ẽẽ scđ̃m carnẽ. omniũ libroꝵ atq
linguarũ ꝯcordat anctoritas. In hoc aut̃
paulũ aliquando errasse et ꝓficiendo mu¬
casse sententiã. ab sit ut dicamꝰ. Quod eciã
ipse faustus sentit quã imꝓbe atq impie

Expanded text:
pondeat: maxime, et inueniatur „minime ? pondeat: maxime, et inueniatur „minime ? pserat ad Romanos, aut omnino non scripsisse, quod tamquam eius profertur, filium dei ex semine Dauid secundum carnem. qua tandem ratione id ostendit? quia non potest, inquit, utrumque uerum esse, et quod in epistula est ad Romanos: de filio suo, qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem, et quod ait ad Corinthios: itaque nos amoeorum non esse Pauli nullo modo possumus dicere, quia nulla in eo uariat codicum auctoritas. etsi enim in quibusdam latinis exemplaribus non legitur: factus, sed natus ex semine Dauid, cum graeca factus habeant, unde non ad uerbum, sed ad sententiam transferre uoluit dicendo "n at u m" latinus interpres, tamen Christum ex semine Dauid esse secundum carnem, omnium librorum atque linguarum concordat auctoritas. in hoc autem Paulum aliquando errasse et proficiendo mutasse sententiam, absit ut dicamus. quod etiam ipse Faustus sensit quam inprobe atque inpie
Abbreviated transcription (Latin):
dicant. ñ scdm hoc mortale ⁊ corruptibile
corpꝰ nos in resurrectione cõmutari. s scđm
animã. cũ apłs hoc ñ ꝓposuerit unde dice¬
ret. s de corꝑe ipsius questionis mitio lo¬
quutus fuerit. sicut ipsa eiꝰ indicat ꝓpositio
S dicet aliquis inquit. Quomͦ resurgt̃
mortue Quo aut̃ incorpore ueniunt ꝯ
Hic tam̃ ⁊seq̃nt̃ tamꝗͣ digito ostendit uñ
loqueret᷑. et subiecit dicens. O portet it
corruptibile hoc induere incorruptelã. et
mortale hoc induere ĩmortalitatẽ. Hȩc
gͦ cum iste neget. cũq ipsũ dm̃ de quo
paylus dicit. immortali. incorruptibili soli
ruptibilem p̃dicet. quando quidẽ substan¬
ciã enus atq naturã. & tote cimuisse ne a
tenebrarũ gente corrumperet᷑. et ut cetert cõ¬
suleret᷑ ex parte corruptã de testanda et
ab ominabilis eoꝵ fabula somniat. quid ÷
qd̃ etiam in hoc conat᷑. fallere imꝑͥtos et
in diuinis scripturis minꝰ eruditos. ut in¬
t̃rogatus uttũ accipiat apłm paulum res¬

Expanded text:
m hoc mortale et corruptibile corpus nos in resurrectione conmutari, sed secundum animam, cum apostolus hoc non proposuerit, unde diceret, sed de corpore ab ipsius quaestionis initio locutus fuerit, sicut ipsa eius indicat propositio: sed dicet' aliquis, inquit, quomodo resurgunt mortui? quo autem corpore ueniunt? hic tamen consequenter tamquam digito ostendit, unde loqueretur, et subiecit dicens: oportet enim corruptibile hoc induere incorruptelam et mortale hoc induere inmortalitatem. haec ergo cum iste neget cumque ipsum deum, de quo Paulus dicit: inmortali, incorruptibili, soli ruptibilem praedicet, quandoquidem substantiam eius atque naturam et totam timuisse, ne a tenebrarum gente corrumperetur et ut ceterae consuleretur, ex parte corruptam detestanda et abominanda eorum fabula somniat: quid est, quod etiam in hoc conatur fallere inperitos et in diuinis scripturis minus eruditos, ut interrogatus, utrum accipiat apostolum Paulum, res
Abbreviated transcription (Latin):
iam cũ illo resurrexisfe testat᷑. Unde ã
dicit. Scd̾m suã miscdam saluos nos
fecit. ꝑ lauacrũ regenerationis. Quis
aut̃ ñ in telligat. in lauacro regenerati¬
salus. saluos inquit nos fecit. Alio qͥppe
loco dilucidissime dicit. Nos in nob ipsis
ingemiscimꝰ. ad optionẽ expectantes. re¬
deptionẽ corporis nr̃i. Spe it salui fałi¬
sumꝰ. Dpes aut̃ quȩ uidetur. non ẽ

Expanded text:
illo resurrexisse testatus est. unde etiam dicit: secundum suam misericordiam saluos nos fecit per lauacrum regenerationis. quis autem non intellegat in lauacro regeneratia esset eadem salus, saluos nos, inquit, fecit. alio quippe loco dilucidissime dicit: nos in nobis ipsis ingemescimus adoptionem expectantes, redemptionem corporis nostri. spe enim salui fas
Abbreviated transcription (Latin):
tur. uł si ibi quoq codices uariarent:
plures pauciorib. et uetustiores recen¬
tioribꝰ p̃ferent᷑. ⁊ si ad huc eẽt incerta
dubietas : p̃cedens lingua inde illud ĩ¬
terp̃tatũ ẽ. c̃suleret᷑: Hoc mͦ querunt.
qui quod eos mouet inscripturis scĩs
tanta auctoritate firmatis inuenire
uolunt. ut habeant unde instruantur.
habent. omnes ȩccłȩ legunt. om̃s lingue
consentiunt. Ex uimim gͦ pallio fal¬
laciȩ. quo faustus indutus. cum sͥ ꝓpo
lax aliud ꝗͣ id quod falsum erat. respon¬
dere ñ potuit: Quid it accipit apłi¬

Expanded text:
tur, uel si ibi quoque codices uariarent. tur, uel si ibi quoque codices uariarent. plures paucioribus aut uetustiores recentioribus praeferrentur: et si adhuc esset incerta uarietas, praecedens lingua, unde illud interpretatum est, consuleretur. hoc modo quaerunt, qui, quod eos mouet in scripturis sanctis tanta auctoritate firmatis, inuenire uolunt. ut habeant, unde instruantur, habent, omnes ecclesiae legunt, omnes linguae consentiunt. exuimini ergo pallio fallaciae. quo Faustus indutus. cum sibi prlax aliud quam id. quod falsum erat, respondere non potuit? quid enim accepit apo
Abbreviated transcription (Latin):
et dicat. ĩmo illud qd ꝑte sonat falsum
est. hoc aut̃ qđ contra ce est uerũ est ⁊
Quid aucturꝰ es. nͥ forte aliũ librum ꝓla¬
turus. ubi quicqͥd legeris scđm tuam
sentenciã possit intelligi : Hoc si feceris:
ñ de aliqua eius particula. s de toto au¬
dies contra dicentẽ ⁊ damantẽ. Falsus ẽ
Quid ages e Quo te conuertes : Quam
libri ate ꝓlati originẽ. quã uetustatẽ.
quã seriẽ successionis testẽ citabis:
Nam si hoc facere conatꝰ fueris. ⁊ inchil
re ualeat catholicȩ ȩccłȩ auctoritas. quȩ
ab ipsis fundatissimis sedib apłoꝵ. usq
ad hodiernũ diem succedentiũ sibimet
ep̃orũ serie. et tot popłoꝵ c̃sensione fir¬
mat᷑. Itaq si de fide exemplariũ questi
et sacrarũ scͥripturarũ studiosis notis¬
sime sententiarũ uarietates. uel ex alia¬
rũ regionũ codicib. unde ipsa doctri¬
na cõmeauit. nr̃a dubitatio di iudicare¬

Expanded text:
et dicat: immo illud, quod pro te sonat, falsum et dicat: immo illud, quod pro te sonat, falsum est, hoc autem, quod contra te est, uerum est, quid acturus es? nisi forte alium librum prolaturus. ubi quicquid legeris. secundum tuam sententiam possit intellegi. hoc si feceris, non de aliqua eius particula, sed de toto audies contradicentem et clamantem: falsus est. quid ages ? quo te conuertes? quam libri a te prolati originem, quam uetustatem, quam seriem successionis testem citabis? nam si hoc facere conaberis, et nihil lesiae catholicae ualeat auctoritas. quae ab ipsis fundatissimis sedibus apostolorum usque ad hodiernum diem succedentium sibimet episcoporum serie et tot populorum consensione firmatur. itaque si de fide exemplarium quaestiet sacrarum litterarum studiosis notissimae sententiarum uarietates, uel ex aliarum regionum codicibus, unde ipsa doctrina commeauit, nostra dubitatio diiudicare
Abbreviated transcription (Latin):
quod deniq nos ipsi de ur̃is ⁊ alioꝵ here¬
ticoꝵ si qͦs suos ⁊pprios habent. uel de
his qui appellantur apocriphi. non qͦid
habendi non sint in aliqua auctoritate
secreta. s quia nulla testificationis luce
declarati. de nescio quo secreto. nescio
quoꝵ p̃sumptione ꝓlati s̃. Aliud ẽ gͦ
auctoritate aliquoꝵ ł libror uł homi¬
nũ ñ teneri.⁊ aliud est dicere. iste qͥdẽ
uir sc̃s est ⁊ omĩa uera scripsit. et ista
epła ipsius ẽ. s in ea ipsa. hoc eiꝰ est ħ
ñ est eius. ubi cũ ex aduerso audieris
ꝓba. ñ confugias adexemplaria uerio¬
ra. uel plurimoꝵ codicũ. uł antiquoꝵ.
uł linguȩ p̃cedentis unde hoc in aliam
linguã cranslatũ ÷. s dicas. inde ꝓbo
hoc illius ẽe. illud ñ ẽẽ : quia hoc ꝓme
sonat. illud contra me. Tues gͦ regula
ueritatis. qͥcquid contͣ ce fuerit: non ẽ
uerũ. Quid si alius simili insania sed
cm̃ qua tua duricia confingit᷑ existat

Expanded text:
quod denique nos ipsi de uestris et aliorum haerequod denique nos ipsi de uestris et aliorum haereticorum, si quos suos et proprios habent, uel de his. qui appellantur apocryphi — non quod habendi sint in aliqua auctoritate secreta, sed quia nulla testificationis luce declarati de nescio quo secreto nescio quorum praesumptione prolati sunt —: aliud est ergo auctoritate aliquorum uel librorum uel hominum non teneri et aliud est dicere: iste quidem uir sanctus omnia uera scripsit et ista epistula ipsius est, sed in ea ipsa hoc eius est, hoc non est eius. ubi cum ex aduerso audieris .. proba." non confugias ad exemplaria ueriora uel plurium codicum uel antiquorum uel linguae praecedentis, unde hoc in aliam linguam interpretatum est. sed dicas: inde probo hoc illius esse, illud non esse. quia hoc pro me sonat, illud contra me. tu es ergo regula ueritatis? quicquid contra te fuerit, non est uerum? quid? si alius simili insania. sed tamen qua tua duritia confringatur, existat
Abbreviated transcription (Latin):
consticuat. ut cestatus ÷. Uerumtñ si euis
est pͥor illa sententia: nc̃ emendata est
Sin fas ñ ÷ paulũ in em̃datũ dixisse aliqͥd
umꝗͣ: ipsius non est.
ante dixi. quia ubi sic manifesta
ueritate isti p̃focant᷑. ut obsessi
dilucidis uerbis sc̃arũ scripturarũ exi¬
tum in eis fallaciȩ suȩ repperire ñ possĩ:
id cestimoniũ quod ꝓlatũ ẽ. falsum ẽẽ
respondent. O uocẽ a ueritate fugacẽ.
in amentia ꝑtinacem. Usq ad eo in¬
uitta s̃ quȩ ad uersus uos de diuinis
codicib ꝓferunt᷑. ut ñ sit aliud quod
dicatis. nͥ eos ẽẽ falsatos: Quȩ iam au¬
ctoricas litterarũ aperiri. quis sacer
liber reuolui. qd docum̃tũ cuius libet
scripturȩ ad conuicendos erroiss exeri
pocest. si hȩc uox admitut᷑. si alicuius
ponderis estimat᷑ : Aliud est ipsos li¬
bros non acciꝑe ⁊ nullo eoꝵ. iunculo
detineri. qd pagani de omnib libris
nr̃is. qđ uidei de nouo cestam̃to faciũt

Expanded text:
constituat. ut contestatus est. uerumtamen si eius constituat. ut contestatus est. uerumtamen si eius est prior illa sententia, nunc emendata est; sin fas non est Paulum inemendatum dixisse aliquid umquam, ipsius non est. quod paulo ante dixi. quia ubi sic manifesta ueritate isti praefocantur, ut obsessi dilucidis uerbis sanctarum scripturarum exitum in eis fallaciae suae reperire non possint, id testimonium. quod prolatum est. falsum esse respondent. o uocem a ueritate fugacem, in amentia pertinacem! usque adeo inuicta sunt, quae aduersus uos de diuinis codicibus proferuntur, ut non sit aliud, quod dicatis nisi eos esse falsatos. quae auctoritas litterarum aperiri. qui sacer liber euolui, quod documentum cuiuslibet scripturae ad conuincendos errores exeri potest, si haec uox admittitur, si alicuius ponderis aestimatur? aliud est ipsos libros non accipere et nullo eorum uinculo detineri, quod pagani de omnibus libris nostris. quod Iudaei de nouo testamento faciunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Ero sequit᷑ deniq. Itaq inquid si qua
ẽ in x p̃ o noua creatura. uetera transi¬
erunt. ⁊ ecce facta s̃ om̃na noua. Uides
gͦ eũ ueterẽ appellare et tͣnsitoriã fidẽ
illã pͥ̾orem.id.ẽ. i ũ o credidisse ex se¬
mine đd̃ scđm cartiẽ. nouã uero hanc
scd̃am ⁊ ꝑmanentẽ. & nreminẽ iam no¬
uerit scđm carnẽ. Qua ꝑꝑ et alibi cum
ẽẽm in quid paruulus ut paruul: loq̃¬
bar. ut paruulus sapiebã. ut paruulꝰ
cogitabam. Cum aut̃ fai tus sũ uir.
quę paiuli erant euacuami. Quod si
itaẽ. quid gͦ et nos indignũ facimꝰ. si no¬
uã et meliorẽ pauli tenentes ꝯfessionẽ. ue¬
terẽ illam ac deteriorẽ ꝓicimꝰ : Aut si uob̾
scãm quod ad romanos scribit credere cor¬
di est. nob̾ quare licitũ non sit scdm qđ ad
ad corinchios dogmatizare e quã us et
hoc adduriciam ur̃am ita regponderĩ.
Alio quin absit apłm di quod ȩdifirauit
umꝗͣ destruere. ne se ipse p̃uaricatorem

Expanded text:
 denique: itaque, inquit. si qua est in Christo noua creatura. uetera transierunt, ecce facta sunt omnia noua. uides ergo eum ueterem appellare et transitoriam fidem illam priorem, id est Iesum credidisse ex semine Dauid secundum carnem, nouam uero hanc secundam et permanentem, quia neminem iam nouerit secundum carnem. quapropter et alibi. cum essem, inquit, paruulus, ut paruulus loquebar, ut paruulus sapiebam, ut paruulus cogitabam; cum autem factus sum uir, quae paruuli erant euacuaui. quod si ita est, quid ergo et nos indignum facimus, si nouam et meliorem Pauli tenentes confessionem ueterem illam ac deteriorem proicimus? aut si uobis secundum quod ad Romanos scribit credere cordi est, nobis quare licitum non sit secundum quod ad Corinthios dogmatizare? quamuis et hoc ad duritiam uestram ita responderim. alioquin absit apostolum dei, quod aedificauit, umquam destruere. ne se ipse praeuaricatorem
Abbreviated transcription (Latin):
surgent in corrupti. et nos ĩmutabim᷑. opor¬
tet it corrupcibile hoc induere in corrup¬
tionẽ. et mortale hoc induere ĩmortalitatẽ:
iam scđm id quod carnẽ. ñ ipsam corporis
substantiã s ipsam corruptionẽ mortalita¬
cis appellat: non erit utiq caro. qr corrup¬
tionẽ mortalitatis mutata ñ habebit.
ginẽ : ẽadem caro erit. qr ipsa resurget.
et ipsa mutabit᷑. qua et illud uerũ est
quod ait dñs post quã resurręxit palpa
ait apłs. caro et sanguis regnũ dĩ posside¬
re ñ possunt. Illud it dictum ẽ: scđm ipsã

Expanded text:
portet enim corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere inmortalitatem: iam secundum id, quod carnem non ipsam corporis substantiam, sed ipsam corruptionem mortalitatis appellat, non erit utique caro, quia corruptionem mortalitatis mutata non habebit.ue originem eadem caro erit, quia ipsa resurget et ipsa mutabitur, quia et illud uerum est, quod ait dominus, posteaquam resurrexit: palpatait apostolus: caro et sanguis regnum dei possidere non possunt. illud enim dictum est secundum ips
Abbreviated transcription (Latin):
integritatẽ. usq ad capilli reparationẽ.
Petri gladium reuocat in uagnam aurẽ
inmici p̃cisam reparat ad pristinã formã.
dicit selegionib angłoꝵ imꝑare potuis¬
se ad delendos ininucos nisi calix biben¬
dus ẽẽt quem pat̾na uoluntas dedissec.
Iuit p̃cedens ꝓpinat sequentib uirtutẽ
pacientiȩ. suo reuelat p̃cepto suo confir¬
mat exemplo. ꝓꝓpter quod ⁊ d̾s illum
ex altauit amortuis. et donauit illi nom̃¬

Expanded text:
integritatem usque ad capilli reparationem, integritatem usque ad capilli reparationem, Petri gladium reuocat in uaginam, aurem inimici praecisam . reparat ad pristinam formam, dicit se legionibus angelorum imperare potuisse ad delendos inimicos, nisi calix bibendus esset, quem paterna uoluntas dedisset, bibit praecedens, propinat sequentibus, uirtutem patientiae suo reuelat praecepto, suo confirmat exemplo. propter quod deus illum suscitauit a mortuis et donauit ei nom
Abbreviated transcription (Latin):
đo placuit ad testari. martyres appellant᷑.
qui latine testes interp̃tantur. Quoꝵs m
merus tantus effloruit ut si eos xp̃c qui
de cȩlo saulum uocauit ex lupo factũ
ouem in medio lupoꝵ misit congregat̃
uellet armare atq ad iuiuare pugnantᷤ
sicut hȩbreos patres ad uiuit. quȩ gentes
resisterent quȩ regna ñ cederent: S is
p̃clarissimũ testimoniũ ueritati ꝑhibert
qua iam docendũ erat ñ ꝓpter tẽporalẽ
in hac uita s ꝓpter ȩternã post hanc
uitã felicitatẽ do eẽ seruiendũ ea quȩ ul¬
go infelicitas dr̃ pro illa felicitate fuerat
subeunda ⁊ ferenda. Itaq in plenitudine
tempore filius dĩ factus ex muliere factus
sublege ut eos qui sub lege erant redime¬
ret. factus ex semine dd scđm carnem.
mittit discipłos uelut oues in medio lu¬
pors. & monet ne tumeant eos qui corp̾
occidunt. aĩam aut̃ non possunt occidere
ꝓmittit etiã ipsius corporis renouandam

Expanded text:
deo placuit adtestari, martyres appellantur, deo placuit adtestari, martyres appellantur, qui latine testes interpretantur: quorum numerus tantus effloruit, ut, si eos Christus, qui de caelo Saulum uocauit et ex lupo factum ouem in medio luporum misit. congregatos uellet armare atque adiuuare pugnantes, sicut Hebraeos patres adiuuit. quae gentes resisterent? quae regna non cederent? sed ut praeclarissimum testimonium ueritati perhiberetur, qua iam docendum erat non propter temporalem in hac uita, sed propter aeternam post hanc uitam felicitatem deo esse seruiendum, ea quae uulgo infelicitas dicitur pro illa felicitate subeunda fuerat et ferenda. itaque in plenitudine temporum filius dei factus ex muliere, factus sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, factus ex semine Dauid secundum carnem mittit discipulos uelut oues in medio luporum et monet, ne timeant eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, promittit etiam ipsius corporis renouandam
Abbreviated transcription (Latin):
celligant hanc p̃ parationẽ non ẽẽ in
corpore: s in corde. Ibi est .N. sc̃m cubi¬
dispensationẽ ac distributionẽ cẽpoꝵ
ordo poscebat. ut prius appareret ꝙ̃
ipsa bona t̃rena. quib & humana
regna et ex hostibus uictoriȩ deputanꝰ.
ꝓpterq maxime ciuitas impioꝵ diftisa
ꝑ mundũ supplicare idolis et dȩmonbis
solet. non nͥ ad unius ueri di potestatĩ
atq arbitrium ꝑtinere. unde et uetis
testamentũ secretum regni celoꝵ tempe
oportuno aperiendũ ꝓmissionib t̾rens
oꝑuit. ⁊ quodamoꝰ umbrosus opacaut
Ubi aut̃ uenit plenitudo temporis ut nomũ
testamentũ reuelaretur. Qđ figuris ue¬
teris uelabatur euidenti testificatione ian
demonstrandũ erat. ẽẽ aliam uitam ꝑ qua
debet hȩc uita contẽpni.⁊ aliud regnum
ꝓ quo oportet omniũ t̾renoꝵ regnoꝵs ad¬
uersitatẽ patientissime sustiueri. ꝓ inde
ꝑ quore confessione passiones ⁊ mortes hoc

Expanded text:
am ; intelligant hanc praeparationem non esse in am ; intelligant hanc praeparationem non esse in corpore, sed in corde: ibi est enim sdispensationem ac distributionem temporum ordo poscebat, ut prius adpareret etiam ipsa bona terrena, quibus et humana regna et ex hostibus uictoriae deputantur, propter quae maxime ciuitas inpiorum diffusa per mundum supplicare idolis et daemonibus solet, non nisi ad unius dei ueri potestatem atque arbitrium pertinere. unde et uetus testamentum secretum regni caelorum tempore oportuno aperiendum promissionibus terrenis operuit et quodam modo umbrosius opacauit. ubi autem uenit plenitudo temporis, ut nouum testamentum reuelaretur, quod figuris ueteris uelabatur, euidenti testificatione iam demonstrandum erat esse aliam uitam, pro qua debet haec uita contemni, et aliud regnum, pro quo oportet omnium terrenorum regnorum aduersitatem patientissime sustineri. proinde per quorum confessiones, passiones et mortes hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ob ẽẽ aliquid potest. quib potius ad ex¬
ercendam patientiã. et ad humiliandã
animã. ferendamq pat̾nam disciplinam
etiam ꝓdeẽ in uenitur. Neq emĩ hebet
in eos quisꝗͣ illam potestatẽ. nin cui da¬
ta fuerit desuꝑ. Non. ẽ.ii. potestas nisi
adõ. siue iubente. siue sinente. Cumgͦ uir
iustus si forte sub rege hominũ etiã
sacrilego militet. rectȩ possit illo iuben¬
te bellare ciuicȩ pacis ordinem seruans. cui
qđ iubetur uł non ẽẽ contra dĩ p̃ceptũ
cercum ÷: uł utrũ sit certum ñ est. ita
ut fortasse reum regem faciat iquitaᷤ
im ꝑandi. innocentẽ aut̃ militẽ ostendat
ordo seruiendi. quantomagis in ad mi¬
istratione belloꝵ innocentissime de¬
uersatur. qui dõ iubente belligerat. q̃m
male aliquid iubere ñ posse nemo qui
seruit ignorat: Di aut̃ ꝓpterea putañ
ñ pocuisse dñm bellum gerendum ui¬
bere: quia dñs postea iũc xꝑc. ego in

Expanded text:
obesse aliquid potest: quibus potius ad exobesse aliquid potest: quibus potius ad exercendam patientiam et ad humiliandam animam ferendamque paternam disciplinam etiam prodesse inuenitur. neque enim habet in eos quisquam ullam potestatem, nisi cui data fuerit desuper. non est enim potestas nisi a deo siue iubente siue sinente. cum ergo uir iustus, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, recte possit illo iubente bellare ciuicae pacis ordinem seruans — cui quod iubetur, uel non esse contra dei praeceptum certum est uel utrum sit, certum non est, ita ut fortasse reum regem faciat iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendat ordo seruiendi — quanto magis in administratione bellorum innocentissime deuersatur, qui deo iubente belligerat, quem male aliquid iubere non posse nemo, qui ei seruit, ignorat. Si autem propterea putant non potuisse deum bellum gerendum iubere, quia dominus p
Abbreviated transcription (Latin):
stipendium prebeat᷑. merito ⁊ illius
centurionis dicentis. et ego homo sum
sub potestate constitutus. habens sub
me milites. ⁊ dico huic uade et uadit.
et alio ueni et uenit. et seruo meo fac
hoc et facit. fidem laudauit. non illiꝰ
miliciȩ desertionem imperauit. Et de
iustis quidẽ in iustisq bellis nunc
disputare longumẽ. et ñ necessarnum.
Intẽst .N. quib causis quibq auctoribꝰ.
homines bella gerenda suscipiant.
Ordo tam̃ ille naturalis mortaliũ paci
accomodatꝰ hoc poscit. ut suscipiendi
belli auctoritas atq consilium penes
pͥncipem sit. ex sequendi aut̃ iussa bel¬
lica ministeriũ milites debeant. paci
salutiq cõmum. Bellum aut̃ quod
gerendum do auctore suscipitur. recte
suscipi dubitare fas non ẽ: uł ad t̾rendã
uł ad optemperandam. uł ad subiugan¬
dam mortaliũ suꝑbiam. q̃n ne illud qui¬
dem qđ humana cupiditate geritur
ñ solum incorruptibili dõ. s nec sc̃is erus

Expanded text:
stipendium praebeatur. merito et illius stipendium praebeatur. merito et illius centurionis dicentis: et ego homo sum sub potestate constitutus habens sub me milites; et dico huic: uade, et uadit, et alio: ueni, et uenit, et seruo meo: fac hoc, et facit, fidem laudauit, non illius militiae desertionem imperauit. et de iustis quidem iniustisque bellis nunc disputare longum est et non necessarium. Interest enim, quibus causis quibusque auctoribus homines gerenda bella suscipiant; ordo tamen ille naturalis mortalium paci adcommodatus hoc poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes principem sit, exequendi autem iussa bellica ministerium milites debeant paci salutique co mmuni. bellum autem, quod gerendum deo auctore suscipitur, recte suscipi dubitare fas non est uel ad terrendam uel ad obterendam uel ad subiugandam mortalium superbiam, quando ne illud quidem, quod humana cupiditate geritur, non solum incorruptibili deo, sed nec sanctis eius
Abbreviated transcription (Latin):
. & siqua similia. Hȩc gunt quȩ in belł
iure culpantur. Quȩ plerumq ut etiã
ire puniant᷑: ad uersus ui olentiam re¬
stentium siuȩ d̃o. siuȩ aliquo legitamo
imꝑio iubente gerenda ipsa bella susci¬
piunt᷑ abonis: cum in eo rerum huma¬
narum ordine inueniunt᷑: ubi eos uł iubere
tale aliquid. uł intalibus obedire. iuste or¬
do ipse constringit. Alioquin ioħs cum
ad eum baptizandi milites uenirent di¬
centes ⁊ nos quid faciemꝰ responderet eis.
arma abicite: miliciã istam deserite. ne
s ministros legis.⁊ non ultores in uiriaꝵ
suarum s salutis publice defensores: R
eis neminẽ concusseritis. nulli calumnã
feceritis. sufficiat uob̃ stipendiũ ur̃m. d
qr manichȩi ioħm aꝑte blasphemare
ioħs dicit debere sufficere militi. Red¬
dite inquid cȩsari quȩ cȩsaris sunt ⁊ do
que d̃i sunt. Et ad hoc .N. tributa p̃stan¬
tur ut ꝓpter bella necessario militi

Expanded text:
di et si qua similia, haec sunt, quae in bellis di et si qua similia, haec sunt, quae in bellis iure culpantur, quae plerumque ut etiam iure puniantur, aduersus uiolentiam resistentium siue deo siue aliquo legitimo imperio iubente gerenda ipsa bella suscipiuntur a bonis. cum in eo rerum humanarum ordine inueniuntur, ubi eos uel iubere tale aliquid uel in talibus oboedire iuste ordo ipse constringit. alioquin Iohannes, cum ad eum baptizandi milites uenirent dicentes: et nos quid faciemus? responderet eis: arma abicite, militiam istam deserite, nemsed ministros legis, et non ultores iniuriarum suarum, sed salutis publicae defensores, respondit eis: neminem concusseritis, nulli calumniam feceritis, sufficiat uobis stipendium uestrum. sed quia Manichaei Iohannem aperte blasphemare ari, quod Iohannes dicit debere sufficere militi. reddite inquit, Caesari, quae Caesaris sunt, et deo, quae dei sunt. et ad hoc enim tributa praestantur, ut propter bella necessario militi
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ admodũ ille głoso p̃conio postea gen¬
ab annuntiabat. quod ei pͥmo cum dñs
uellet fieri displicebat. Quam obrem si
um tandem in tellegit humana duritia
atq in rebus rectis uoluntas praua atq
ꝑuersa plurimũ inter ẽẽ utrum aliquid
humana cupiditate uł temeritate ad¬
mitatur. an di pareatur imꝑio qui nouit
quid quando. quib. ꝑ mittat aut iubeat.
quid cuiq facere patiq conueniat. nec bel¬
la ꝑ moysen gesta miretur aut horreat.
& et illis diuina secutus imꝑia. non seuiers
sobediens non fuit: do. N ec d̾s cum iube¬
at ista seiuebat. s digna dignis retribue¬
bit. dignosq terrebat. Quid .ii. cul¬
patur in bello:.An quia moriunt᷑ quan¬
doq morituri. ut dominent᷑ inpace uictu¬
N: Noc rep̃hendere timidoꝵ ÷: non re¬
ligiosore. Hocendi cupiditas. ulciscendi
crudelitas. in pacatus atq inplacabilis
animus feritas rebellandi. libido dominã¬

Expanded text:
quemadmodum ille glorioso praeconio postea genquemadmodum ille glorioso praeconio postea gentibus adnuntiabat, quod ei primo, cum dominus uellet fieri, displicebat. Quamobrem si iam tandem intellegit humana duritia atque in rebus rectis uoluntas praua atque peruersa plurimum interesse, utrum aliquid humana cupiditate uel temeritate admittatur. an dei pareatur imperio, qui nouit, quid, quando. quibus permittat aut iubeat, quid cuique facere patique conueniat, nec bella per Moysen gesta miretur aut horreat. quia et in illis diuina secutus imperia non saeuiens, sed oboediens fuit, nec deus, cum iubebat ista, saeuiebat, sed digna dignis retribuebat dignosque terrebat. quid enim culpatur in bello? an quia moriuntur quandoque morituri, ut domentur in pace uicturi? hoc reprehendere timidorum est. non religiosorum. nocendi cupiditas, ulciscendi crudelitas, inpacatus atque inplacabilis animus, feritas rebellandi, libido dominan
Abbreviated transcription (Latin):
ret ungub ⁊ dentib querens usq ad a¬
lumniosũ mendatium ꝑ ueniret. hoc tũ
reprehendere non auderet: nisi forte nõ
ei ueniret. in mentẽ facttun ita nobile is
non lectum nec quesitum animo occur¬
reret ut deniq tot linguis cantatum.
tot locis pictum. & aures & oculos
dissimulantes feriret. Qua ꝓpter sin
ecidendo filio spontaneus motus ex secrabi¬
. d̾o aut̃ iubente obsecundans famulatus.
con solum inculpabilis uerum etiam lau¬
labilis in uenitur. Quid moysen fau¬
te rep̃hendis qđ expoliarit egyptios :
it in ritat uelut humana facientis impro¬
bitas. diuina t̾reat iubentis auctoritas.
n talia fieri uolentem etiã ipsum dm̃ ui¬
cuꝑare paratus es: Redi gͦ retro satha¬
nas: neq .N. sapis quȩ dei sunt: s quȩ ho¬
minũ. Atq hoc utmã sicut petrus audi-¬
i dignatus fuisses. atq id quod indo sen¬
su infirmo rep̃hendis postea p̃dicass es.

Expanded text:
ret, unguibus et dentibus quaerens usque ad caret, unguibus et dentibus quaerens usque ad calumniosum mendacium perueniret, hoc tamen reprehendere non auderet, nisi forte non ei ueniret in mentem factum ita nobile, ut et non lectum nec quaesitum animo occurreret, ut denique tot linguis cantatum, tot locis pictum et aures et oculos dissimulantes feriret. quapropter si in occidendo filio spontaneus motus execrabilis, deo autem iubente obsecundans famulatus non solum inculpabilis, uerum etiam laudabilis inuenitur: quid Moysen, Fauste, reprehendis, quod expoliarit Aegyptios? si te inritat uelut humana facientis inprobitas, diuina terreat iubentis auctoritas. an talia fieri uolentem etiam ipsum deum uituperare paratus es? redi ergo retro, satanas; neque enim sapis, quae dei sunt, sed quae sunt hominum. atque utinam hoc sicut Petrus audire dignus fuisses atque id, quod in deo sensu infirmo reprehendis, postea praedicasses,
Abbreviated transcription (Latin):
Ouod tam̃ hoc facere diuma dispensatus
ꝑmissi s̃. illius iudicio iusto bonoꝙ prs
sunt. qui nouit ⁊ penis uł cohercere mn¬
ꝓbos uł erudire siuectos. et p̃cepta ualc¬
ora dare sauiorib & quosdam medieni¬
les gradus in firmiorib ordinare. Mons
uͦ nec cupiditatis arguendus ÷ in illis m¬
bus desideratis. nec contumatiȩ in diuins
imperiis quib cumq contẽptis. Quȩdi
.N. facta. lex illa ȩt̃na quȩ ordinem natu¬
ralem conseruari iubet ꝑ turbari uetat.
ita medio quodam loco posuit hominibꝰ
ut in eis usurpandis merito rep̃hendat
audacia. in ex sequendis aut̃ obedientia
iure laudecur. Tantũ inter est in ordine
naturali quid aquo agatur. et sub qui
quisq agat. Abraham si filium spo¬
te immolaret: quid nͥ horribihs & insi¬
nus: Deo aut̃ iubente. quid nͥ fidelis
& deuotus apparuit: Qq usq adeo
ipsa ueritas damat. ut eiꝰ uocȩ detritus
faustus cum ipsum abraham qͥd̃ dice¬

Expanded text:
quod autem hoc facere diuina dispensatione quod autem hoc facere diuina dispensatione permissi sunt, illius iudicio iusto bonoque permissi sunt, qui nouit et poenis uel cohercere inprobos uel erudire subiectos et praecepta ualidiora dare sanioribus et quosdam medicinales gradus intirmioribus ordinare. Moyses uero nec cupiditatis arguendus est in illis rebus desideratis nec contumaciae in diuinis imperiis quibuscumque contemptis. Quaedam enim facta lex illa aeterna, quae ordinem naturalem conseruari iubet, perturbari uetat, ita medio quodam loco posuit hominibus, ut in eis usurpandis merito reprehendatur audacia, in exequendis autem oboedientia iure laudetur. tantum interest in ordine naturali, quid a quo agatur, et sub quo quisque agat. Abraham si filium sponte immolaret, quid, nisi horribilis et insanus, deo autem iubente, quid, nisi fidelis et deuotus adparuit? quod usque adeo ipsa ueritas clamat, ut eius uoce deterritus Faustus, cum in ipsum Abraham, quid dice
Abbreviated transcription (Latin):
animantiũ. et graue damnũ hominũ
desideriu demonũ concessisse. Quis aut̃
dementissimꝰ dixerit. quod eos ab homi¬
nib non potuisset ex dudere. etiam si
eor noxiȩ uoluntati nec porcoꝵ exitiũ
p̃stare uoluisset: forro si spũum dam¬
natoꝵ et igni ȩt̾no iam destinatoꝵ ꝗͣ¬
ius seua et iniqua cupiditas a creatore
atq ordinatore omniũ naturaꝵ occul¬
to quidem s iusto moderamine in id
qđ inclinauerat relaxata ÷: qͥd absur-¬
dum ÷ si egiptii ad hȩbreis. homineᷤ
iniquȩ dominantes ab hominib libe¬
ris quors eciã mercedis ꝓ eor tam
duris et in iustis laboribus fuerant dehte
rebus terrenis quib etiã ritu sacrileg
in iuriã creatoris utebant᷑. priuari neu¬
erunt: Qđ tam̃ si moyses sua sponte a¬
sisset. aut hoc hȩbrei sua sponte fecissor
ꝑfecto ꝑetcassent. quamꝗͣ illi ñ quidẽ h
faciendo quod uł iusserat uł ꝑ miserat e
s tam̃ talia fortas se cupiendo peceart.

Expanded text:
animantium et graue damnum hominum animantium et graue damnum hominum desiderio daemonum concessisse. quis autem dementissimus dixerit. quod eos ab hominibus non potuisset excludere, etiamsi eorum noxiae uoluntati nec porcorum exitium praestare uoluisset? porro si spirituum damnatorum et igni aeterno iam destinatorum quamuis saeua et iniqua cupiditas a creatore atque ordinatore omnium naturarum occulto quidem, sed ubique iusto moderamine in id, quo se inclinauerat, relaxata est, quid absurdum est. si Aegyptii ab Hebraeis, homines inique dominantes ab hominibus liberis, quorum etiam mercedis pro eorum tam duris et iniustis laboribus fuerant debitores, rebus terrenis. quibus etiam ritu sacrilego in iniuriam creatoris utebantur, priuari meruerunt? quod tamen si Moyses sua sponte iussisset, aut hoc Hebraei sua sponte fecissent, profecto peccassent; quamquam illi non quidem hoc faciendo, quod uel iusserat uel permiserat deus, sed tamen talia fortasse cupiendo peccauerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
de s recte non iubet : nͥ d̾s uerus ⁊ bomis¬
cspti qui et solus nouit quid cuiq iubendũ
sir: et solus neminẽ quicꝗͣ. incongruum
ꝑpeti sinit. Ceterũ ista imꝑita ⁊ falsa
bonitas cordis humam contra dicat et
xꝑo. ne do bono iubente impii mali ali¬
quid patiant᷑. cum dicturus. ẽ. angłs
colligite primũ tizania ⁊ alligate fãsci¬
culos ad conburendũ Qtam̃ hoc ip¬
sum in oportune facere uolentes seruos
ꝓhibuit dicens. Ne forte cũ uultis col¬
ligere zzania: eradicetis simul. ⁊ cri¬
ticum. Ita solus d̾s uerus et bonus no¬
uit quid. quando. quib ꝑ quos. fieri
aliquid uł iubeat uł ꝑ mittat. Poterat
etiam ista humana non bonitas s pla¬
ne uanitas eidem dño contradicere cũ
desiderio noxio dȩmonũ in porcos ire
uolenti. pȩtentiq ꝑmisit. p̃sercim etiã
qua manichȩi non solum porcos uerũ
etiã minuta ⁊ abiecta animalia homi¬
num animas habere crediderunt.

Expanded text:
 recte non iubet. nisi deus uerus et bon recte non iubet. nisi deus uerus et bonus, qui et solus nouit, quid cuique iubendum sit, et solus neminem quicquam incongruum perpeti sinit. ceterum ista inperita et falsa bonitas cordis humani contradicat et Christo, ne deo bono iubente inpii mali aliquid patiantur, cum dicturus est angelis: colligite primum zizania et alligate fasciculos ad conburendum. qui tamen hoc ipsum inoportune facere uolentes seruos prohibuit dicens: ne forte cum uultis colligere zizania. eradicetis simul et triticum. ita solus deus uerus et bonus nouit, quid, quando, quibus, per quos fieri aliquid uel iubeat uel permittat. poterat etiam ista humana non bonitas, sed plane uanitas eidem domino contradicere, cum desiderio noxio daemonum in porcos ire uolentium petentiumque permisit, praesertim quia Manichaei non solum porcos, uerum etiam minuta et abiecta animalia hominum animas habere crediderunt.
Abbreviated transcription (Latin):
olatħ. tates hebrei magis ꝑpessi s̃ facere ista.
quã uiss S eis ds ꝑ missionẽ suã ꝑfa
mulũ suum moysen. in notes cere uͥo¬
luit. qĩ mandauit ut diceret. fieri aut̃
potest ut sint aliȩ causȩ occultissimȩ.
cur hoc illi popło diuinitus dictum sit.
s diuinis imperiis cedendũ obtemꝑando.
ñ resistendũ ÷ disputando.Apłs dix̃.
Quis .N. cognouit sensum dñi. aut quis
consiliarius eiꝰ fuite Sie gͦ ista sit
causa quã dixi. siue alia quęlibet in
secreta et ab dita dispositione di lateat.
cur hoc ꝑmoysen illi popło dixerit. ut
ab egyptiis sibi cõmodanda peterent
que auferent. hoc tam̃ confirmo. nec
frustra. nec iniquȩ dictum ẽẽ. nec licu¬
isse moysen aliter ꝗͣ d̾s dixerat facere.
ut penes dñn eẽt consilium iubendi.
penes famulũ aut̃ obsequiũ ꝑ agendi.
S d̾s inquit uerus & bonis nullomͦ talia
uississe credendus est. Immo uͦ talia¬

Expanded text:
itationes Hebraei magis permissi sunt facere ista itationes Hebraei magis permissi sunt facere ista quam iussi; sed eis deus permissionem suam per famulum suum Moysen innotescere uoluit, quando mandauit, ut diceret. fieri autem potest, ut sint aliae causae occultissimae, cur hoc illi populo diuinitus dictum sit: sed diuinis imperiis cedendum obtemperando. non resistendum est disputando. apostolus dixit: quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? siue ergo ista sit causa, quam dixi, siue alia quaelibet in secreta et abdita dispositione dei lateat. cur hoc per Moysen illi populo dixerit, ut ab Aegyptiis sibi commodanda peterent, quae auferrent, hoc tamen confirmo nec frustra nec inique dictum esse nec licuisse Moysen aliter quam deus dixerat facere, ut penes dominum esset consilium iubendi, penes famulum autem obsequium peragendi. Sed deus, inquit, uerus et bonus nullo modo talia iussisse credendus est. immo uero talia
Abbreviated transcription (Latin):
bitatis alienȩ. S ille fr̃no: iste dominico
licet adhuc carnali tamen amore peccauit.
esecandum erat hoc uitium uł eradican¬
dum: s tam̃ tam magnũ cor tamꝗͣ frugi¬
bus ita ferendis uirtutib ex colendum.
Quid gͦ iam de spoliatis egiptus faustus
obicit. nesciens quid loquatur: Quod
faciendo moyses usq ad eo non peccauit.
ut ñ faciendo peccaret. Ds̃ .n. iusserat.
qui utiq nouit non solum scđm facta:
uerũ etiam scd̃m cor hominis quid unꝰ¬
quisq uł ꝑ quem ꝑpeti debeat. Carna¬
lis itaq ad huc ille popłs erat. & rerum
t̾renarũ cupiditate occupatus. egiptis
uͦ sacrilegi et iniqui. Nam et auro illo
hoc ẽ. di creatura inale utentes. ad cre¬
atoris in iuriam sius idolis seruiebant.
⁊ homnes ꝑegrinos labore gratuito
in iuste ac uehementer afflixerant.
Digni gͦ erant & isti quib talia iube¬
rentur. ⁊ illi qui talia paterent᷑. Et for¬

Expanded text:
bitatis alienae, sed ille fraterno, iste dominico, bitatis alienae, sed ille fraterno, iste dominico, licet adhuc carnali. tamen amore peccauit. resecandum hoc uitium uel eradicandum. sed tamen tam magnum cor tamquam terra frugibus. ita ferendis uirtutibus excolendum. Quid ergo iam de expoliatis Aegyptiis Faustus obicit nesciens, quid loquatur? quod faciendo Moyses usque adeo non peccauit, ut non faciendo peccaret. deus enim iusserat, qui utique nouit non solum secundum facta, uerum etiam secundum cor hominis, quid unusquisque uel per quem perpeti debeat. carnalis itaque adhuc ille populus erat et rerum terrenarum cupiditate occupatus, Aegyptii uero sacrilegi et iniqui; nam et auro illo, hoc est dei creatura male utentes ad creatoris iniuriam, suis idolis seruiebant et homines peregrinos labore gratuito iniuste ac uehementer adflixerant. digni ergo erant et isti, quibus talia iuberentur, et illi, qui talia paterentur . et for
Abbreviated transcription (Latin):
pauli seuic icia cum scđm emulationẽ pat̃.¬
narum traditionũ ꝑsequebat᷑ eccłiam. pu-¬
tans officium do se facere. tanꝗͣ siluestre
trat uiciũ. s magne feracitatis indicium.
inc erat etiam illud petri cum euaginato
gladio uolens defendere dnm. aurem ꝑ¬
cussoris abscidit. Qͦd factum dñs satis mu¬
nacit̃ cohibuit. dicens. Reconde gladiũ.
qui x. gladio usus fuerit: gladio cadet.
le aut̃ utitur gladio qui nulla suꝑore
ac legitima usus potestate. uł iubente
uł concedente: in sanguinẽ alicuiꝰ amat᷑.
am utiq dñs uisserat ut ferrum discipłi
aus ferrent sed non usserat ut ferirent.
luid gͦ incongruum si petrus post hoc
peccatũ factus ẽ pastor ȩcclȩ: sicut moy¬
ses post ꝑcussum egiptiũ factus ẽ. rector
illius sẏnagogȩ: Uterq .n. non detestabi¬
li im manitate. s emendabili animositate.
iusticiȩ regulam excessit. ut̃q odio impro¬

Expanded text:
Pauli saeuitia, cum secundum aemulationem paterPauli saeuitia, cum secundum aemulationem paternarum traditionum persequebatur ecclesiam, putans officium deo se facere, tamquam siluestre erat uitium, sed magnae feracitatis indicium. hinc erat illud Petri, cum euaginato gladio uolens defendere dominum aurem persecutoris abscidit: quod factum dominus satis minaciter cohibuit dicens: reconde gladium; qui enim gladio usus fuerit, gladio cadet. ille autem utitur gladio, qui nulla superiore ac legitima potestate uel iubente uel concedente in sanguinem alicuius armatur. nam utique dominus iusserat, ut ferrum discipuli eius ferrent, sed non iusserat, ut ferirent. quid ergo incongruum, si Petrus post hoc peccatum factus est pastor ecclesiae, sicut Moyses post percussum Aegyptium factus est rector illius synagogae ? uterque enim non detestabili inmanitate, sed emendabili animositate iustitiae regulam excessit, uterque odio inpro
Abbreviated transcription (Latin):
tilem tam̃ ingentes herbas ꝓgignere fr¬
m̃tis aptam ẽẽ ꝓnuntiant. ⁊ ubi filicem
aspexerint. licet eradicatã sciant. ualidi
uitib habilem incellegunt. et quẽ monũ
oleastris si luescere aspexerint. oleis ẽẽ itu¬
lem cultura accedente ñ dubitant. Sic ille
animi motus quo moyses ꝑegrinũ frẽm
a ciue imꝓbo iniuriã patientẽ ñ obser¬
uato ordine potestites in ulcum et nos
pculit. non uirtutũ fructib in utilis erat
adhuc incultus uiciosa quidem s magne
ticilitatis signa fundebat. Ipse deniq ꝑ
ingłm suum diuinis moysen uocib euoca¬
ut in monte syna: ꝑ quem libaretur exȩ¬
cipto popłs isrł̃: eumq miraculo uisionis
innuibo flãmante & ñ ardente. uerbisq dm̃-¬
as ad frugem obedientiȩ p̃parauit: qui &̃
saulum ȩccłam ꝑsequentẽ. de cȩlo uocauit.
ystrauit. erexit. impleuit. Tamꝗͣ ꝑcussit.
amputaut. in seruit. fecundauit. Illa nãq

Expanded text:
tiles, tamen ingentes herbas progignere, frtiles, tamen ingentes herbas progignere, frumentis aptam esse pronuntiant, et ubi filicem aspexerint, licet eradicandam sciant, ualidis uitibus habilem intellegunt, et quem montem oleastris siluescere aspexerint, oleis esse utilem cultura accedente non dubitant: sic ille animi motus, quo Moyses peregrinum fratrem a ciue inprobo iniuriam perpetientem non obseruato ordine potestatis inultum esse non pertulit, non uirtutum fructibus inutilis erat, sed adhuc incultus uitiosa quidem, sed magnae fertilitatis signa fundebat. ipse denique per angelum suum diuinis Moysen uocibus euocauit in monte Sina, per quem liberaretur ex Aegypto populus Israhel, eumque miraculo uisionis in rubo flammante et non ardente uerbisque dominicis ad frugem oboedientiae praeparauit: qui etiam Saulum ecclesiam persequentem de caelo uocauit, prostrauit, erexit, inpleuit, tamquam percussit. amputauit, inseruit, fecundauit. illa namque