comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
um datum ẽ scribendo & illa retexere ⁊ ista
subtexere. Demonum eã ẽe naturam. ut ae¬
rii corporis sensu terrenorum corporum
sensum facile precedant. celeritate etiam
ꝓpter eiusdem aerii corporis suꝑiorẽ mo¬
bilitatem ñ solum cursus quorum libet
hominum uł ferarum uerum etiam uo¬
latus auium in comparabilider uncañ.
Quib duab reb quantũ ad uerium cor¬
pus attinet prediti. hoc ẽ acrimonia sen¬
sus. et celeritate motus. multa ante cogni¬
ta prenunciant uł nuntiant quȩ homine ᷤᷤ
ꝓsensus t̾rem tarditate mirentui: Acces¬
sit etiam demo nib ꝑtam longum tẽ¬
pus quo eorum uita ꝓtenditur rerũ
longe maior exꝑientia. quam potest ho¬
minib ꝓpter breuitatem uitȩ ꝓuenire.
Phas efficatias quas aerii corporis natura
sortita ẽ non solum multa futura p̃ dicunt
demones: uerum etiam multa mira faci¬
unt. Quȩ qm̃ homines dicere ac facere ñ

Expanded text:
um datum est scribendo, et illa retexere et ista um datum est scribendo, et illa retexere et ista subtexere. Daemonum eam esse naturam, ut aerii corporis sensu terrenorum corporum sensum facile praecedant, celeritate etiam propter eiusdem aerii corporis superiorem mobilitatem non solum cursus quorumlibet hominum uel ferarum, uerum etiam uolatus auium inconparabiliter uincant. quibus duabus rebus, quantum ad aerium corpus attinet, praediti, hoc est acrimonia sensus et celeritate motus, multo ante cognita praenuntiant uel nuntiant, quae homines pro sensus terreni tarditate mirentur. accessit etiam daemonibus per tam longum tempus. quo eorum uita protenditur, rerum longe maior experientia, quam potest hominibus propter breuitatem uitae prouenire. per has efficacias, quas aerii corporis natura sortita est, non solum multa futura praedicunt daemones, uerum etiam multa mira faciunt. quae quoniam homines dicere ac facere non
Abbreviated transcription (Latin):
bentur. utiq diuinitus ꝓhiberi asserunt: Qo¬
mͦ gͦ diuinitus ꝓhibentur nsi quia displicẽt
dõ: Quȩ utiq ꝓhibendo non solum sib dis¬
plicere uerum etiam curare se ostendit. neq
ommnino condemnere. Unde colligitur: qͦd ds̃
aliquid et imꝓbet iustus et tamen ꝑmittat
omnipodens. Hȩc cum dicta essent: conces¬
sum ẽ. non ideo putandum aliquid iustȩ
ac bñ fieri qͥa id ds̃ cũ hȩc ꝓhibenda curet fieri
sinit fatendũq ẽẽ etiã illa mala q̃ tͣ religionẽ
qua ds̃ colitur ftunt. et displicere dõ iusto.
&ratione iudicii eius ab omnipotente ꝑ¬
mitti. S aliud iam ẽẽ tractandum: un¬
de sint diinationes ut demonum. uel
quilibet illi sint quos dõs pagani uocãt.
Uidendum enim ẽẽ. ne forte non quidem
ꝓpterea hec bona putanda sint quia ea
sunt ut ñ nͥ dĩ potentiȩ tribuenda esse ui¬
deantur. Ad hoc me postea responsurum
iam nos urgebat. Nec distuli cum spaci¬

Expanded text:
bentur. utique diuinitus prohiberi asserunt? quobentur. utique diuinitus prohiberi asserunt? quomodo ergo diuinitus prohibentur, nisi quia displicent deo, quae utique prohibendo non solum sibi displicere, uerum etiam curare se ostendit neque omnino contemnere? unde colligitur, quod deus aliquid et improbet iustus et tamen permittat omnipotens. Haec cum dicta essent, concessum est non ideo putandum aliquid iuste ac bene fieri, quia id deus, cum haec prohibenda curet, fieri tamen sinit, fatendumque esse etiam illa mala, quae contra religionem, qua deus colitur, fiunt, et dis-. plicere deo iusto et ratione iudicii eius ab omnipotente permitti; sed aliud iam esse tractandum, unde sint diuinationes uel daemonum uel quilibet illi sint, quos deos pagani uocant; uidendum enim esse, ne forte non quidem propterea haec bona putanda sint, quia ea sunt, ut nonnisi dei potentiae, tribuenda esse uideantur. ad hoc me postea responsurum iam nos urguebat, nec distuli, cum spati
Abbreviated transcription (Latin):
tescunt uł deprehensa puniunt᷑ si nieh̾ hoꝵ
fieri sinit omp̃s. nͥ quod ei iusto placet cum
iusto quod iniustum ẽ placere non possit:
Contra hoc dict̾um ẽ nunc omnino talia ñ
fieri. Saera enim illa non fiunt inquit quȩ¬
pontificalib conscripta sunt lbris: ea qͥppe
tunc recte fiebant. ea tunc do placere demon¬
strabantur. eo ipso quod ab omnipotente ac
iusto fieri sinebantur. Si quid autem nunc
ꝓhibitorum sacrificiorum fit occulte atq il¬
licite non ẽ illi pontificali sacrificioꝵ genen
comparandum. s in eo deputandum quod
etiam nocturno fit tempore: cum hec om¬
nia illicita ipsis pontifiealib libris certum
sit ꝓhiberi. atq damnari. Hic respondi. Cur
gͦ uł talia ꝑmittit ds̃ fieri si nichil eoꝵ male¬
factoꝵ contemnit quȩ contra religionem fi¬
unt: presertm cum hȩc eum curare hinc etiã
concedere cogantur. qui pontificales libros
magni estimant quod ea quȩ his libris ꝓhi¬

Expanded text:
tiscunt uel deprehensa puniuntur, si nihil horum tiscunt uel deprehensa puniuntur, si nihil horum fieri sinit omnipotens, nisi quod ei iusto placet, cum iusto quod iniustum est placere non possit? contra hoc dictum est nunc omnino talia non fieri. sacra enim illa, inquit, non fiunt, quae pontificalibus conscripta sunt libris; ea quippe tunc recte fiebant, ea tunc deo placere demonstrabantur eo ipso, quod ab omnipotente ac iusto fieri sinebantur; si quid autem nunc prohibitorum sacrificiorum fit occulte atque inlicite, non est illi pontificali sacrificiorum generi conparandum, sed in eodem deputandum, quod etiam nocturno fit tempore, cum haec omnia inlicita ipsis pontificalibus libris certum sit prohiberi atque damnari. hic respondi: cur ergo uel talia permittit deus fieri, si nihil eorum malefactorum contemnit, quae contra religionem fiunt, cum praesertim haec eum curare hinc etiam cogantur concedere, qui pontificales libros magni aestimant, quod ea, quae his libris prohi
Abbreviated transcription (Latin):
ego si ꝓpterea inquam mala non sunt qͥa pla¬
cere hinc ꝓbantur. quod ea fieri sinit omp̃s. qͦ
mͦ erit bonum quod fieri ꝓhibentur et euertun¬
tur: Si autem bonum non ẽ quod euertunt᷑
quȩ deo placent hoc fieri non sincret omp̃s:
quia et hoc contra religionem fit qua colitur
ds̃. si ea quȩ dõ placent ab hominib eu̾tunt᷑
Si autem hoc ut male fiat ꝑmitcit omp̃s:
non ideo putanda sunt illa bona quod ea fieri
ꝑmisit omps. Dictum contra ẽ. concedendũ
ẽẽ nunc ista recte nonfieri: immo ideo ꝓrsus
iam non fieri quod omnipodenti nunc diˢ¬
plicẽt. ueruntamen placuisse cum fierent.
Nos enim nescire unde tunc plaeuerint. nunc
autem unde displiceant: dum tamen certũ
sit nec tunc fieri potuisse nisi placuissent om¬
mpotenti. nec nunc cessasse. nͥ displicuissent
omnipotenti. Adhoc ego. Cur gͦ inquam &
nunc talia clanculo fiunt. quȩ ut ꝑpetuo deli¬

Expanded text:
ego, si propterea, inquam, mala non sunt, quia deo plaego, si propterea, inquam, mala non sunt, quia deo placere hinc probantur, quod ea fieri sinit omnipotens, quomodo erit bonum, quod fieri prohibentur et euertuntur? si autem hoc bonum non est, quod euertuntur, quae deo placent, hoc fieri non sineret omnipotens, quia et hoc contra religionem fit, qua colitur deus, si ea, quae deo placent, ab hominibus euertuntur. si autem hoc, cum male fiat, permittit omnipotens, non ideo putanda sunt illa bona, quod ea fieri permisit omnipotens. Dictum contra est concedendum esse nunc ista recte non fieri, immo ideo prorsus iam non fieri, quod omnipotenti nunc displicent, uerumtamen placuisse, cum fierent; nos enim nescire, unde tunc placuerint, nunc autem unde displiceant, ++ dum tamen certum sit nec tunc fieri potuisse, nisi placuissent omnipotenti. nec nunc cessasse, nisi displicuissent omnipotenti.. ad hoc ego, cur ergo, inquam, et nunc talia clanculo fiunt, quae uel perpetuo deli
Abbreviated transcription (Latin):
di. Hune gͦ ei displicent cum templa &esimu¬
lachra euertuntur. & illa gentiũ sacrificia si fa¬
cta fuerint puniuntur. Sicut enim dicit᷑ ñ ea
fieri poduisse nisi dõ placuissent & ideo bona
putanda qm̃ iusto placent. ita dici potest ñ
ea ꝓhiberi euerti puniri potuisse nisi d̃o diꝰ¬
plicerent: ac ꝑhoc si tunc ideo recte fiebant
quia iusto dõ placere hinc ostendebantur:
quod ab illofieri sinebantur. ideo nunc mi¬
quȩ fiunt. quia d̃o displicere hinc osteN¬
duntur. quod ea uł iubet uł ꝑmittit euerti.
Contra hoc dictum ẽ. inuista qͥdẽ ẽẽ nc̃ ista ñ
tamen mala. & iniuista quia contra leges qͥ¬
bus ꝓhibentur fuint. ideo audem non mala.
quia si mala essent nunquam dõ utiq pla¬
cuissent. Porro si nunqͣm placuissent. nunꝗͣ
facta ess ent: ulo ñ sinente qui omĩa potest.
&qui talia non contemneret. quando tam
magna sunt ut contra ipsam religionem
qua ds̃ colitur fierent si male fierent. Hie

Expanded text:
di: nunc ergo ei displicent, cum templa et simudi: nunc ergo ei displicent, cum templa et simulacra euertuntur et illa gentium sacrificia, si facta fuerint. puniuntur. sicut enim dicitur non ea fieri potuisse, nisi deo placuissent, et ideo bona putanda, quoniam iusto placent, ita dici potest non ea prohiberi, euerti, puniri potuisse, nisi deo displicerent; ac per hoc si tunc ideo recte fiebant, quia iusto deo placere hinc ostendebantur, quod ab illo fieri sinebantur, ideo nunc inique fiunt, quia deo displicere hinc ostenduntur, quod ea uel iubet uel permittit euerti. Contra hoc dictum est iniusta quidem esse nunc ista, non tamen mala, et ideo iniusta, quia contra leges, quibus prohibentur, fiunt, ideo autem non mala, quia, si mala essent, numquam deo utique placuissent; porro si numquam placuissent, numquam facta essent illo non sinente, qui omnia potest et qui talia non contemneret, quando tam magna sunt, ut contra ipsam religionem, qua deus colitur, fierent, si male fierent. hic
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc uideri iusta debere. qͦd ea fieri ꝑmittit om̃i¬
potentissimus & iustissimꝰ ds̃. Nam & alia
multa manifestissimȩ inusta fieri sic̃ homici¬
dia. adulteria. furta. rapinas. & cȩdera huimmͦs
quȩ quamuis iusto deo eo quod iniusta sint si¬
ne dubitatione displiceant. idem tam̃ omĩps
ea fieri certa iudicii sui ratione ꝑmittit. ñ utiq
impune. s ad eorum damnationem a quib fi-¬
unt que displicent iusto. Et cum econtrariodi¬
ceretui. non quidẽ ẽẽ dubitandum qͦd omp̃s
& iustus sit ds̃. s hȩc humana peccata que ꝯtͦ
societatem hominum fierent. non eum curare
dum fierent ꝓpterea posse fieri que utiq fien
non possent si omp̃s non scuusset illa uͦ quȩ
ad ipsum religionis cultum ꝑtinent. nullo
mͦ ab eo credendum ẽẽ contemini. ac ꝑhocfie¬
ri non potuisse nͥ ei placuissent & ideo mala
ea putari non oportere: adhoc quoq respon¬

Expanded text:
haec uideri iusta debere, quod ea fieri permittit omnihaec uideri iusta debere, quod ea fieri permittit omnipotentissimus et iustissimus deus; nam et alia multa manifestissime iniuste fieri, sicut homicidia, adulteria, furta, rapinas et cetera huius modi: quae quamuis iusto deo eo quod iniusta sint sine dubitatione displiceant, idem tamen omnipotens ea fieri certa iudicii sui ratione permittit non utique inpune, sed ad eorum damnationem, a quibus fiunt quae displicent iusto. Et cum e contrario diceretur non quidem esse dubitandum, quod omnipotens et iustus sit deus, sed haec humana peccata, quae contra societatem hominum fierent, non eum curare, dum fierent ■— propterea posse fieri: quae utique fieri non possent, si omnipotens non siuisset; illa uero, quae ad ipsum religionis cultum pertineant, nullo modo ab eo credendum esse contemni. ac per hoc fieri non potuisse, nisi ei placuissent. et ideo mala ea putari non oportere — ad hoc quoque respon
Abbreviated transcription (Latin):
uodam die in dieb scĩs octa¬
uarum. cum mane apud me
adessent multi fr̃s laici xp̃ia¬
Umi et in lo¬
co solito consedissemus: ortus ẽ sermo de re¬
ligione. xp̃iana aduersus presumptionem &
tanquam mirã et magnam scientiam paga¬
norum quẽ recordatum atq completum lit¬
denis mandandũ putaui. ñ expressis ꝑsonis
contradicentium quamuis xp̃iani essent.
et magis contradicendo querere uiderent᷑
quid paganis respondere oporteret. Cũgͦ de
diuinatione demonũ quereretur. & affirma¬
retur predixisse nescio quem. euersionem
templi serapis quȩ in alexandria facta es
respondi non ẽẽ mirandum. si istam euersio¬
nem templi & simulachri sui imminere de¬
mones. & scire & predicere potuerunt sicut
alia multa. quantum et̃ nosse. & p̾nunciare
ꝑmittit᷑. Et cum mͥ referretur: ñ gͦ sunt male
diuinationes huius mͦi. nec dõ displicent. alio¬
quin omp̃s & iustus ista fieri non ꝑmitteret.
si mala & iniusta essent: respondi non ideo

Expanded text:
uodam die in diebus sanctis octauarum, cum mane apud me fuissent multi fratres laici christiani et in loco solito consedissemus, ortus est sermo de religione christiana aduersus praesumptionem et tamquam miram et magnam scientiam paganorum: quem recordatum atque conpletum litteris mandandum putaui non expressis personis contradicentium, quamuis christiani essent et magis contradicendo quaerere uiderentur, quid paganis responderi oporteret. cum ergo de diuinatione daemonum quaereretur et affirmaretur praedixisse nescio quem euersionem templi Serapis, quae in Alexandria facta est, respondi non esse mirandum, si istam euersionem templis et simulacris suis inminere daemones et scire et praedicere potuerunt sicut alia multa, quantum eis nosse et praenuntiare permittitur. Et cum mihi referretur: non ergo sunt malae diuinationes huius modi nec deo displicent — alioquin omnipotens et iustus ista fieri non permitteret, si mala et iniusta essent — respondi non ideo
Abbreviated transcription (Latin):
tutem. & di sapientiam. qm̃ quod stultum
ẽ di. sapientius ẽ hominib. & quod infir¬
mum ẽ dĩsapientius ẽ hominib.IrrideaÑ
gͦ qͣntum possunt tanqͣm imꝑitiam & stul¬
ticiam nrãm. & iactent doc̾trinam & sapien¬
tiam suam. Illud scio quod isti irnsores nr̃i pay¬
ciores sunt hoc anno: quam fuerunt priore
anno. Ex quo enim fremuerunt gentes & po¬
puli meditati sunt mania aduersꝰ dñm &
aduersus. xp̃m eius. quando ab eis funde¬
batur sanguis scõrum & uastabatur eccłia
usq adhoc tempus & deinceps cotidie mi¬
nuuntur. Nos autem aduersus eoꝵ obp¬
brium & suꝑbas irrisiones fortissimos red¬
dunt macula dĩ ñi. quȩ de hac qͦ re uide¬
mus & gaudemus impleri. Sic enim nos
alloquitur ꝑ ꝓpħam. Audite me qui scitis
iudicium meum popłs m̃s in quoꝵ corde
lex mea ẽ. Obꝓbria hominum nolite metucr
& detractione eorum ne superemini. nec qd
uos sꝑnunt magni dureritis. Sic̃ enim uesti¬
mentum ita ꝑ tempus absumentur. & sicut

Expanded text:
m est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus . Irrideant ergo, quantum possunt, tanquam imperitiam et stultitiam nostram, et jactent doctrinam et sapientiam suam. Illud scio, quod isti irrisores nostri pauciores sunt hoc anno, quam fuerunt priore anno. Ex quo enim fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania adversus Dominum et adversus Christum ejus, quando ab eis fundebatur sanguis sanctorum et vastabatur Ecclesia, usque ad hoc tempus et deinceps quotidie minuuntur. Nos autem adversus eorum opprobria et superbas irrisiones fortissimos reddunt oracula Dei nostri, quae de hac quoque re videmus et gaudemus impleri. Sic enim nos alloquitur per prophetam: Audite me, quiudicium, populus meus, in quorum corde lex mea est; obprobrium hominum nolite metuere, et detractatione eorum ne superemini, nec quod uos spernant, magni duxeritis. sicut enim uestimentum ita per tempus absumentur et sicut
Abbreviated transcription (Latin):
sti.Periit memoria eorum cũ sonitu: & dñs
in ȩternum ꝑmanet. Necesse ẽ gͦ ut implean¬
tur hȩc omma.Nec quod adhuc audent ipsi
pauci qui remanserunt uaniloquas suas o¬
stentare doctrinas. & xp̃ianos tanquam imꝑi¬
tissimos uridere. moueri debemus: dum in eis
impleri ea quȩ predicta sunt uideamꝰ. Ipsa
quippe uelut imꝑicia & stulticia xp̃ianorum
quȩ humilib & scĩs eiusq diligenter studio¬
sis apparet excelsa & solauera sapientia. ipsa
inquam uelut stulticia xp̃ianorum eos ad i¬
stultam fecit ds̃ sapientiam huiꝰ mundi. De¬
inde subiungit rem mirabilem si quis in¬
telligat: &. ita sequitur.Nam qm in dĩ sap̾ia
non cognouit mundus ꝑsapientiam deum:
placuit dõ ꝑ stulticiam predicationis saluoᷤ
facere credentes. Qm̃quidem iudei signa pe¬
tunt & greci sapientiam querunt. Nos aut̃

Expanded text:
ti: periit memoria eorum cum strepitu. et dominus in aeternum manet. necesse est ergo, ut inpleantur haec omnia; nec quod adhuc audent ipsi pauci, qui remanserunt, uaniloquas suas ostentare doctrinas et christianos tamquam inperitissimos inridere, moueri debemus, dum in eis inpleri ea, quae praedicta sunt, uideamus. ipsa quippe uelut inperitiae stultitia christianorum, quae humilibus et sanctis eiusque diligenter studiosis adparet excelsa et sola uera sapientia, ipsa, inquam, uelut stultitia christianorum eos ad istultam fecit deus sapientiam huius mundi. deinde subiungit rem mirabilem, si quis intellegat, et ita sequitur: nam quoniam in dei sapientia non cognouit mundus per sapientiam deum, placuit deo per stultitiam praedicationis saluos facere credentes; quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci
Abbreviated transcription (Latin):
estu. ego hodie genui te. Postula ame & da¬
bo tͥ gentes hereditatem tuã et posses sionẽ
tuam terminos terrȩ. Ecce unde dic̾tum ẽ
& in alio psalmo quod suꝑius interposui.
Commemorabuntur & conuertentur ad dñm
uniuersi fines terrȩ. His atq huiusmodi ꝓ¬
pheticis documentis predictum ostenditur
quod uidemus impleri ꝑ xp̃m. futurum
fuisse ut ds̃ isrł quẽ unum d̾m uerum iN¬
telligimus non in una ipsa gente quȩ ap¬
pellata ẽ isrł. s in omnib gentib coleret᷑
& om̃s falsos deos gentium. et a templis
eorum. & a cordib cultorum suoꝵ demoli¬
retur. Eant nunc isti. & adhuc contra xp̃ia¬
nam religionem contra uerum di cultũ
uanitates pristinas defensitare audeant.
ut cum strepitu ꝑeant. Nam et hoc de il¬
lis predictum ẽ inpsalmis dicente ꝓpħa.
Sedisti suꝑ chronum qui iudicas iusticiã.
Increpasti gentes & periit impius: nom̃¬

Expanded text:
o hodie genui te; postula a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae. ecce unde dictum est et in alio psalmo, quod superius interposui: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae. his atque huius modi propheticis documentis praedictum ostenditur, quod uidemus inpleri per Christum, futurum fuisse, ut deus Israhel, quem unum uerum deum intellegimus, non in una ipsa gente, quae appellata est Israhel, sed in omnibus gentibus coleretur et omnes falsos deos gentium et a templis eorum et a cordibus cultorum suorum amoliretur. Eant nunc isti et adhuc contra christianam religionem, contra uerum dei cultum uanitates pristinas defensitare audeant, ut cum strepitu pereant. nam et hoc de illis praedictum est in Psalmis dicente propheta: sedisti super thronum, qui iudicas aequitatem. increpasti gentes, et periit inpius; nom
Abbreviated transcription (Latin):
er idem tempꝰ accidit mͥ ex quadã
disputatione necessitas ut de diuina¬
tione demonum libellũ scriberemt
cuius titulus iste ipse ẽ. In eius autem qͦdã
loco ubi dixi demones aliquando & hominũ
dispositiones ñ solum uoce ꝓlatas. uerũ etiã
cogitatione conceptas. cum signa quedam
ex animo exprimuntur in corꝑe tota faci¬
litate ꝑ discere rem dixi occultissimã audatio
ciam demonum ꝑnonnulla etiã exꝑimenta
comꝑtum ẽ s utrum signa quedã denturex
corꝑe cogitantium illis sensibilia. nos autem
latentia. an alia ui et ea spiritali ista cogno¬
scant aut difficillime podest ab hominib
aut omnino non potest inueniri. hic liber
sic incipit. Quodã die in dieb sc̃is octauaꝵ.

Expanded text:
er idem tempus accidit mihi in quadam disputatione necessitas, ut de diuinatione daemonum libellum scriberem, cuius titulus iste ipse est. In eius autem quodam loco, ubi dixi: daemones aliquando et hominum dispositiones non solum uoce prolatas uerum etiam cogitatione conceptas, cum signa quaedam ex animo exprimuntur in corpore, tota facilitate perdiscere, rem dixi occultissimam audaciortiam daemonum per nonnulla etiam experimenta conpertum est. sed utrum signa quaedam dentur ex corpore cogitantium illis sensibilia, nos autem latentia, an alia ui et ea spiritali ista cognoscant, aut difficillime potest ab hominibus aut omnino non potest inueniri. Hic liber sic incipit: Quodam die in d
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe suo s in sua requie benedixit & sanctifi¬
cauit. Unde nullam ulterius creaturam con¬
stituens. s ea quȩ omnia simul fec̃ admini¬
stratorio actu gubernans & mouens. sine ces¬
satione oꝑatur simul & requiescens & oꝑans.
sicut iam ista tractata sunt: quorum oꝑum
porum explicandorum. uelut exordium nar¬
randi sumens ait scriptura. Fons autẽ ascen¬
debat de terra: & irrigabat omnem faciem t¬
rȩ.De quo fonte quia diximus qͦd dicendum
putauimꝰ: ea quȩ secuntur ab alio conside¬
remus exordio¬

Expanded text:
opere suo , sed in sua requie benedixit et sanctifiopere suo , sed in sua requie benedixit et sanctificauit. unde nullam ulterius creaturam instituens, sed ea. quae omnia simul fecit, administratorio actu gubernans et regens sine cessatione operatur, simul et requiescens et operans, sicut iam ista tractata sunt. quorum operuporum explicandorum uelut exordium narrandi sumens ait scriptura: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. de quo fonte quia diximus, quod dicendum putauimus, ea quae sequuntur ab alio consideremus exordio
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ aqua & terra ꝓdurit. potentialiter atq
causaliter priusqͣm ꝑ tempoꝵ moras ita exori¬
rentur quomͦ nobis iam nota sunt. in eis oꝑib
quȩ ds̃ usq nunc oꝑatur quecunq ita sunt.
Hic ẽ. liber creaturȩ celi & terrȩ. cum factus ẽ
dies. fecit ds̃ celum & terram. & om̃e uiride
agri anteqͣm esset suꝑ terram. & om̃e fęnum
agri antequam exortum ẽ: non sic quomꝰ fac̃
oꝑe quo nunc usq oꝑatur. ꝑ pluuiam & ho¬
minum agriculturam. ad hoc enim adunc¬
tum ẽ. non enim pluerat ds̃ suꝑ terrã. nec erat
homo qui oparetur terrã: sed illo mͦ quo crea¬
uit omĩa simul. senarioq dierum numero
consummauit: cũ diem quem fec̃ eis quȩ fec̃.
series presentauit. ñam alternante spacio tẽ¬
poraliter: s ordinata cognitione causaliter:
a quib oꝑib in dic septimo requieiut. etiã
suã requiem eiusdem diei noticie gaudioq
prebere dignatus: & ideo ñ eum in quolibet

Expanded text:
quae aqua et terra produxit potentialiter atque quae aqua et terra produxit potentialiter atque causaliter, priusquam per temporum moras ita exorirentur, quomodo nobis jam nota sunt in eis operibus, quae Deus usque nunc operatur. 46. Quae cum ita sint, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum facelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri. antequam exortum est. non sic, quomodo facit opere, quo nunc usque operatur per pluuiam et hominum agriculturam — ad hoc enim adiunctum est: non enim pluerat deus super terram nec erat homo qui operaretur terram — sed illo modo, quo creauit omnia simul senarioque dierum numero consummauit. cum diem, quem fecit, eis, quae fecit, sexies praesentauit non alternante spatio temporaliter, sed ordinata cognitione causaliter. a quibus operibus in die septimo requieuit. etiam suam requiem eiusdem diei notitiae gaudioque praebere dignatus . et ideo non eum in quolibet
Abbreviated transcription (Latin):
mitur. atq plantatur. Ergo & sem̃ ex arbo¬
re: & arbor ersemine: & arbor exarbore. Se¬
men autem ex semine nullo mͦ nisi arbor in¬
terueniat prius: arbor uero ex arbore etiam¬
si semen non interueniat. Alternis igitur
successionib alterum ex altero: s utrumq
ex terra. nec ex ipsis terra. Prior igitur eoꝵ
parens terra. Sic & animalia potest incer¬
tum esse. utrum ex ipsis semina. an ipsa ex
seminib: qͦdlibet tamen eoꝵ pitus ex terra
certissimum ẽ. Sic̃ autem in ipso grano in¬
ra m arborem surgerent. ita ipse mundus
cogitandus ẽ. cum ds̃ omĩa simul creauit. ha¬
busse simul omĩa quȩ in illo cum illo facta s̃
qͣndo fac̾tus ẽ. dies: non solum cum cęlum cum
sole & luna & syderib quorum spẽs manet mo¬
turotabili & terra & abẏssus. quȩ uelut in con¬
stantes motus patiuntur. atq inferius adiunc¬
ta partẽ alteram mundo conferunt: s etiã illa

Expanded text:
mitur atque plantatur. Ergo et semen ex arbomitur atque plantatur. Ergo et semen ex arbore, et arbor ex semine, et arbor ex arbore. Semen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interveniat prius. Arbor vero ex arbore, etiamsi semen non interveniat. Alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra, nec ex ipsis terra: prior igitur eorum parens terra. Sic et animalia, potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus: quodlibet tamen horum prius, ex terra esse certissimum est. 45. Sicut autem in ipso grano inra in arborem surgerent; ita ipse mundus cogitandus est, cum Deus simul omnia creavit, habuisse simul omnia quae in illo et cum illo facta sunt, quando factus est dies: non solum coelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae velut inconstantes motus patiuntur, atque inferius adjuncta partem alteram mundo conferunt; sed etiam illa
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ s quo etiam ordine nouuus. Surrexit enĩ
a radice quam terrȩ primum germen infixit:
atq inde ula omnia formata & distincta cre¬
uerunt. Porro illud germen ex semine. Inse¬
mine ergo illa omĩa primitus fuerunt: ñ mo¬
le corporeȩ magnitudinis. s ui potentiaq
causali. Nam ula magnitudo: copia terrȩ hu¬
morisq congesta ẽ S illa in exiguo grano
mirabilior prestantiorq uis ẽ: qua ualuit
adiacens humor commixtus terra tanquam
materies uerti in ligni illius qualitatem: in
ramorum diffusionem: in folioꝵ uiriditatem
ac figuram: in fruc̾tuum formas. & opulen¬
tiam: omniumq ordinatissimam distinctio¬
nem. Quid enim ex arbore illa surgit aut
pendet: qͦd ñ ex quodã occulto thesauro semi¬
nis illius extractum atq depromptum est:¬
At ulud semen ex arbore. licet non illa s altera:
atq illa rursus ex altero semine: aliquando
autem & arbor ex arbore: cum surculus de¬

Expanded text:
est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia primitus fuerunt non mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum uiriditatem ac figuram; in fructuum formas et opulentiam omniumque ordinatissimam distinctionem. quid enim ex arbore illa surgit aut pendet. quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atqAt illud semen ex arbore, licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine. Aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus de
Abbreviated transcription (Latin):
sitione formari: ut aliquanto attentius cogi¬
tata in effabilem incutiant admirationis hor¬
lat: quid ẽ. dementius. quam putare nullum
esse diuine ꝓuidentie iudicium de moribus
hominum. cum in eorum carne tante eius
sollertię claieant & demonstientur indicia:
Sed quia hȩc minima in promptu sunt sensi¬
bus nr̃is & ea facile uestigamus: elucet in eis
ordo rerum. At illa quorum ordinem uide
non possumus inordinata arbitrantur qui
ẽẽ non putant. nͥ qͦd uidere posst̃. aut si putãt ta¬
ne in ulam ꝑueisitatem incidamus. ẽadem di¬
uma ꝓuidentia ꝑ scãm scripturã regit. ex ip¬
sis quoq oꝑib dĩ eodem adiuuante inda¬
gare conemur uͥ hec simul creauerit. eum a
consummatis suis oꝑib requieuit: quorum
sp̃ẽs ꝑ ordinem tempoꝵ usq nunc oꝑatur.
Consideremus gͦ cuuslibet arboris pulchritu¬
dinem: in robore. ramis. frondib. pomis. Hȩc
spẽs non utiq repente tanta ac talis exorta

Expanded text:
sitione formari, ut aliquanto adtentius cogisitione formari, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horlat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tane in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet arboris pulchritudinem in robore, ramis. frondibus, pomis: haec species non utique repente tanta ac talis exorta
Abbreviated transcription (Latin):
tȩ auctoritatis acquiescunt. si in hac mun¬
di parte qͣm putant fortuitis motib ꝑturba¬
ri potius qͣm sapientia diuinȩ summitatis
regi. & ut hoc quasi ꝓbent gemino ab utun¬
tur argumento. uel qͦd supra commemora¬
ui de inconstantia tempestatum. uel de fe¬
licitatib atq infelicitatib hominum. qͦd ñ
ꝓ uitȩ meritis accidunt. uiderent tantum or¬
dinem quantus in menbris carnis euuisli¬
bet animantis apparet. non dico medicis qui
hȩc ꝓpt̾ artis suȩ necessitatem diligenter pate¬
facta & dimimerata rimati sunt. s cuiꝰ medi¬
ocris cordis & considerationis homini: nonne
elamarent ne puncto quidem demporis dm̃n
a quo ẽ. omnis mensurarum modus. omnis
parilitas numerorum. omnis ordo ponderum.
ab eius gubernatione cessare: Quid gͦ absur¬
dius. quid insulsius sentiri potest. quã eã to¬
tam eẽ uacuam nutu & regimine ꝓuidentie.
cuius extrema et exigua uideas tanta dispo¬

Expanded text:
tae auctoritatis adquiescunt, si in hac muntae auctoritatis adquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considerationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispo
Abbreviated transcription (Latin):
se etiam ad ista inferiora conuertit dicens. lau¬
date dnm̃ de terra: dracones & om̃s abyssi. Ig¬
nis. grando. nix. glacies. sp̃s tempestatis: quȩ
faciunt uerbum eius. Nichil enim tam uidet᷑
casib uolui. quam om̃s iste ꝓcellose ac turbu¬
lentȩ qualitates: quib celi huius inferioris. qͦd
non immerito etiam cerre nomini deputatum
ẽ. facies uariatur & uertitur. S cũ addidit que
faciunt uerbum eius. satis ostendit earum qͦ
ierum ordinem diuino subditum imꝑio. late¬
re nos potius quam uniuersitatis dceẽ naturȩ.
Quid autem ore suo saluator cũ dicit unum
passerem non cadere in terram sine di uolun¬
tate. et qͦd fenum agri post paululum mit¬
tendum inclibanum. ipse tamen uestiat. nõne
reb mortalib & corruptibilib deputatam:
uerum etiam uilissimas eius abiectissimãq
particulas diuina ꝓuidentia geri: Et cer¬
te isti qui hoc negant. nec scĩs eloquiis tan¬

Expanded text:
se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: lause etiam ad ista inferiora conuertit dicens: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis ostendit earum quoque rerum ordinem diuino subditum imperio latere nos potius quam uniuersitatis deesse naturae. quid autem? ore suo saluator, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine dei uoluntate, et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen uestiat. nonne rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi? Et certe isti, qui hoc negant nec sanctis eloquiis tan
Abbreviated transcription (Latin):
dum iniqui iustos exercere ꝑmictuntur. expli¬
cat scła: quȩ illi cum primum condita ẽ. tanꝗͣ
plicita indiderat. Quȩ tamen in suos cursus ñ
explicarentur: si ea ille qui condidit ꝓuido mo¬
tu administrare cessaret. Edmoneri autem nos
oportet his quȩ in tempore formantur atq na¬
scuntur: quomͦ ista considerare debeamꝰ. Non
enim frustra scriptum ẽ. de sapientia. qͦd ama¬
dorib suis ostendit se in uiis hilariter . & in om¬
ni ꝓuidentia occurrit illis: nec omnino au¬
diendi sunt qui putauerunt sublimes quidẽ
mundi pardes. idz a confinio corpulentioris ac¬
ris huius & supra. diuna ꝓudentia guberna¬
ri. Hanc autem imam partem terrenam & hu¬
midam. aerisq huius uicinioris qui terrarum
& aquarum ex halationib humescit. in qͦ uen¬
ti nubesq consurgunt. casib pocuis & fortui¬
tis motib agitari. Contra hos enĩ loquit᷑ psal¬
mus. qui cum erplicasset laudem cęlestium:

Expanded text:
dum iniqui iustos exercere permittuntur, explidum iniqui iustos exercere permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret. Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in omni prouidentia occurrit illis. nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes, id est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loquitur psalmus, qui cum explicasset laudem caelestium
Abbreviated transcription (Latin):
uel si possumus etiam intelligamꝰ usq nunc
oꝑan dm̃: ut si conditis ab eo reb oꝑatio eius
subtrahatur. intercidant. Sed plane si aliqͣm
creaturam sic eum nunc instituere putaueri¬
mus. ut genus eius primȩ ili suȩ conditioni
non inseruerit: aꝑte contradicimus dicenti scͥ¬
pturȩ qͦd consum mauerit omĩa oꝑa sua in
die sexto. Secundum illa enum genera rerum
quȩ primo condidit. noua eum multa face quȩ
tunc non fecit. manifestum ẽ: nouum autem
genus instituere credi recte non podest. qm̃ tẽ
omĩa consummauit. Mouet itaq occulta po¬
tentia uniuersam creaturã suã: eoq motu illa
uersata. dum angłi iussa ꝑficiunt. dum circu¬
eunt sydera. dum alternant uenti. dũ abyssus
aquarum lapsib. & diuersis etiam ꝑ aerem
conglobationib agitatur: dum uirecta pullu¬
lant. suaq semina euoluunt: dum animalia gi¬
gnuntur uarioq appetitu ꝓprias uitas aguñ.

Expanded text:
uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc operari deum, ut, si conditis ab eo rebus operatio eius subtrahatur, intercidant. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti scripturae, quod consummauerit omnia opera sua in die sexto. secundum illa enim genera rerum, quae primo condidit, noua eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. nouum autem genus instituere credi recte non potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam creaturam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas agunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discerna¬
mus oꝑa dĩ quȩ usq nunc oꝑatur ab illis oꝑib
a quib in die septimo requieuit. Sunt enm qͥ
arbitrentur tantummꝰ mundũ ipsum factum
adõ. cetera iam fieri ab ipso mundo sicut ipse
ordinauit & iussit: dm autem ipsum nicħ oꝑa¬
ri.Contra quos ꝓfertur illa sententia dñi: pat̃
m̃susq nunc oꝑatur. E ne quisqͣm putaret
apud se illum aliquid oꝑari non in hoc mun¬
do: pat̃ in me manens inquit facit oꝑa sua. &
sic̃ pat̃ suscitat mortuos & uiuificat: sic & filiꝰ
quos uult uiuificat. Demde quia non solum
magna atq precipua. uerum etiam ista t̾rena
& extrema ipse oꝑatur: ita dic̃ apls.Stulte tu
qͦd seminas non uiuificatur moriatur nͥ & qͦd
seminas non corpꝰ qͦd futurum ẽ. seminas: sed
nudum granum fere tritici. aut alicuiꝰ ceteroꝵ:
ds̃ autem illi dat corpꝰ quomͦ uoluerit. & uni¬
cuiq seminum ꝓprium corpꝰ. Sic gͦ credam᷑

Expanded text:
ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernaipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem ipsum nihil operari. contra quos profertur illa sententia domini: pater meus usque modo operatur. et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo, pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. deinde quia non solum magna atque praecipua, uerum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit apostolus : stulte, tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius ceterorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo credamus
Abbreviated transcription (Latin):
scła: ideoq ex ꝑsona sapientiȩ. ante scła inqͥt
fundauit me: ut in ea facerẽt omĩa cui dic̃¬
tum ẽ. omĩa insapientia fecisti. Qͦa autem non¬
in deo tantum innotescit angłis qͦd abscondi¬
tum ẽ. uerum etiam hic eis apparet cum effi¬
citur atq ꝓpalatur: idem apłs ita testis ẽ. Et
sine dubio inquit magnum ẽ. pietatis sacra¬
mentum qͦd manifestatum ẽ. in carne. iustifi¬
catum ẽ in spũ: apparuit angłis: p̃dicatum
ẽ. in gentib: creditum ẽ. in mundo: assump¬
tum ẽ. in gła. E nisi fallor mirum ẽ si ñ om¬
nia que dicit᷑ õs tanqͣm ad p̃sens tempꝰ cogno¬
scere. ideo dicitur quia cognosei facit siue ab
angłis siue ab hominib. Modus quippe iste
locutionis cũ ꝑ efficientem id qͦd efficitur sig¬
nificatur. creb̾ ẽ in scripturis scĩs: marime cũ
de dõ aliquid dicitur qͦd ei ad ꝓprietatem lo¬
cutionis non conuenire. presidens mentib nñs

Expanded text:
saecula. ideoque ex persona sapientiae, ante saecula, inquit. saecula. ideoque ex persona sapientiae, ante saecula, inquit. fundauit me, ut in ea faceret omnia, cui dictum est: omnia in sapientia fecisti. Quod non autem in deo tantum innotescit angelis. quod absconditum est, uerum etiam hic eis adparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, adparuit angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris
Abbreviated transcription (Latin):
dispositum ẽ. in manu mediatoris: uił ÷ in eius
podestate qui dñs eoꝵ ẽ . &. in forma dĩ & in
forma seruiᷤ. Dicit item apłs. M minimo om¬
nium scõꝵ data ẽ. grã hec in gentib annun¬
tĩare inuestigabiles diuitias xp̃i. & illumina¬
re quȩ sit dispositio sacramenti qͦd fuit ab¬
sconditum ascłis in dõ qui uniuersa creauit.
ut innotesceret principib & potestatib in
cȩlestib ꝑ ȩccłiam multiformis sapientiȩ dĩ:
sedm ꝓpositum seculorum quam fecit in xͦ
ib̃u dño nr̃o. Sic ergo fuit hoc absconditum
ascłis in deo. ut tamen innotesceret pͥncipib
& potestatib in cȩlestib ꝑ eccłiam multifor¬
mis sapientiȩ di: quia ibi primitus ȩccł̃ia quo
post resurrectionem & ista ȩccłia congregan¬
daẽ. ut simus equales angłis dĩ. Iuis ergo ase¬
culis innotuit: quia omĩs creatũra non ante
Unigenitus autem ante scła ꝑ quem facła st̃

Expanded text:
dispositum est in manu mediatoris, id est in eius dispositum est in manu mediatoris, id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei secundum propositum saeculorum quam fecit in Christo Iesu domino nostro. sic ergo fuit hoc absconditum a saeculis in deo, ut tamen innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, quia ibi primitus ecclesia, quo post resurrectionem et ista ecclesia congreganda est, ut simus aequales angelis dei. illis ergo a saeculis innotuit, quia omnis creatura non ante unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
fecisset. quã illo quo ea norat ut faceret: apud
quem non ẽ. commutatio nec momenti ob¬
umbratio. Non sane ꝓpt̾ inferioꝵ scientiam
nunciis indiget. quasi ꝑ eos fiat scientior: s
illo simplici ac mirabili mͦ nouit omĩa sta¬
biliter atq in commutabiliter. Habet autem
nuntios ꝓpt̃ nos & ppt̃ ipsos: quia illo mͦ deo
parere & adsistere ut eum de inferiorib con¬
sulant. eiusq suꝑnis preceptis & iussis obtem¬
perent. bonum ẽ. eis in ordine ꝓpriȩ. naturȩ.
atq substantiȩ. Nuncii autem grece angłi di¬
cuntur. Quo nomine generali uniuersa illa
ciuitas suꝑna nuncupatur: quẽ primũ diem
conditum existimamus. Nam nec illud eos
latuit mysterium regni cȩloꝵ qͦd oportuno
tempore reuelatum ẽ. ꝓsalute nr̃a: qͦd ex hac ꝑe¬
grinatione liberati eoꝵ cetui conungamur.
Neq enim hoc ignorarent quandoquidẽ ipsũ
semen qͦd oportuno tempore aduenit̃. ꝑ ipsos

Expanded text:
fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior; sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque incommutabiliter. habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere et adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece. angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna ciuitas nuncupatur, quem primum diem conditum existimamus. Nam nec illud eos latuit mysterium regni caelorum. quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum coetui coniungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidem ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos
Abbreviated transcription (Latin):
omnib quȩ in eo sund et qͦd tunc factus ẽ
cum factus ẽ. dies: ut & illud congruat qͦd
creauit omnia simul. Huius uniuerse dĩ cre¬
atiurȩ multa non nouimus. siue quȩ in cęlis
sunt altius quam ut nr̃ sensus ea possit at¬
tingere. siuc que in regionib terrarũ fortassis
in habitabilib: siue quę deorsum latent uel
in ꝓfundo abyssi. uł in occultis finib derrȩ.
Hec gͥ antequã fierent. utiq non erant. Quo¬
mͦ ergo dõ nota erant. quȩ non erant: &. ruisꝰ
quomodo ea faceret quȩ sibi nota non erant:
Non enim quicqͣm fec̃ ignorans. Nota gͦ fec̃
non fact̃a cognouit. Promde antequam fierẽt.
.&. erant & non erant. Erant in di scientia: ñ
erant in sua natura. Ac ꝑ hoc factus ẽ. ille di¬
es cui utroq mͦ innodesceret: & in dõ & in se
ipsis. Illa uelut matutina siue diurna cogni¬
tione. hec uero uelut uesꝑtina. Ipsi autẽ dõ
non audeo dicere alio mͦ innotuisse cum ea

Expanded text:
omnibus, quae in eo sunt, et quod tunc factus est, omnibus, quae in eo sunt, et quod tunc factus est, cum factus est dies, ut et illud congruat, quod creauit omnia simul Huius uniuersae dei creaturae multa non nouimus, siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis inhabitabilibus siue quae deorsum latent uel in profundo abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam fierent, utique non erant. quomodo ergo deo nota erant, quae non erant? et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et non erant: erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille, cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna cognitione, hac uero uelut uespertina. ipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea
Abbreviated transcription (Latin):
ocłis nris: & qui fundauit terrã ꝓpinquat
mentib nr̃is. Iam nunc consideremus ea quȩ
fecit ds̃ omnia simul: a quib in sexto die
summatis requieuit in septimo. postea con-¬
sideraturi oꝑa eius in quib usq nunc oꝑat᷑
Ipse enim ante scł̃a: a scło autem ea dicimus
ex quo cȩpit scłm. sicut ipsum mundũ: in scło
autem. sicut ea quȩ nascuntur in mundo.Cũ
gͦscriptura dixisset omĩa ꝑ ipsum facta sun.
& sine ipso factum ẽ. nichil: paulopost ait.
Inhoc mundo erat: & mundus ꝑ eum factus
ẽ De hoc oꝑe dĩ alio loco scriptum ẽ. Qui
fecisti mundum de materia informi. Hic
mundus plerumq cęli & terre nomine nun¬
cupatur sic̃ iam commemorauimus. que scͥ¬
ptura dic̃ dm fecisse cũ factus ẽ. dies. De qͥb
uerbis iam quantum uisum ẽ. disputauimꝰ.
quem ad modum congruat conditioni mun¬
di huius. et qͦd sex dieb consummatus ẽ cũ

Expanded text:
oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materia informi. hic mundus plerumque caeli et terrae nomine nuncupatur, sicut iam commemorauimus, quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus uerbis iam, quantum uisum est, disputauimus, quemadmodum congruat conditioni mundi huius, et quod sex diebus consummatus est cum