comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uituꝑatione conquirit. Neq potest
bunc morbũ declinare qͥ eminet. Adde
diuitiis eiuilẽ qͦ potentiam & honores
delatos a pͥncipib gentium regim̃ta mi¬
litũ magisteria. precones horrifi¬
ca uoce ꝑsonantes ante se ipsum.
fasciumq uectores hinc & inde
ꝑsequentes: grauissunum terro¬
rem supplicib ferentes. Ad de
uerbera: ꝓscͥptiones: actiones. iun¬
cula. carcerem: ex quib intolera¬
bilis glomeratur formido subie¬
ccis. Quid postra: Nox iina &
febris accessio. lateris dolor. pul¬
monisq suspirium diuulsum ex
hominib ducit hominem. totaq
eius sçena repente detegitur: illaq
tanta potentia. uelut transactũ
somnium nonuidetur. Qua ꝓpt̃
tempestiue ꝓpħa florum imbe¬
minatio. n: om̃ia q̃ generantur
añuenit. Et si quid de radice
ꝓrumpit. ut crocus & gramen.
pͥus id germinare necesse ÷ & pt᷑
hoc fenum uiride fieri: atq ita
infrugem maturam. stipula iã

Expanded text:
vituperatione conquirit. Neque enim potest vituperatione conquirit. Neque enim potest hunc morbum declinare qui eminet. Adde divitiis civilem quoque potentiam, et honores delatos a principibus, gentium regimenta, militum magisteria, praecones horrifica voce personantes ante seipsum, fasciumque vectores hinc et inde prosequentes, gravissimumque terrorem supplicibus ferentes: adde verbera, proscriptiones, auctiones, vincula, carceres, ex quibus intolerabilis glomeratur formido subjectis. Quid postea? nox una, et febris accessio, lateris dolor, pulmonisque suspirium, divulsum ex hominibus ducit hominem, totaque ejus scena repente detegitur, et illa tanta potentia velut transactum somnium non videtur. Quapropter tempestive propheta florum imbeminatio enim omnia quae generantur antevenit, et si quid de radice prorumpit, ut crocus et gramen, prius id germinare necesse est, et post hoc fenum viride videri, atque ita in frugem maturam, stipula jam
Abbreviated transcription (Latin):
ture miracula: ut ubicumq rap¬
tus fueris:⁊ cui libet nascentiũ
generi spectator astiteris. magni¬
ficam ꝑcipias memoriam condi¬
toris.⁊ ante om̃ia cum uideris her¬
bam fem uel florem. mox te ad
humane nature conu̾tas imagi¬
nem. recordatus ysaie sapientis
exemplar: qͥa om̃is caro tanqͣm
fenum:⁊ om̃is gła hominis. tan¬
quam flos feni. Et .ii. uite huiꝰ
breuitas et minimum gaudium
talium: congrue prorsus aꝓpheta
comꝑata ẽ. Nidetur .ii. hodie qͥs piã
menbris refectus. facie robustus:
etate pͥmeuus. fre I mens uirib
atq impetu non Iferendus. ħ
sequenti mox die i miserabilis
inuenitur: dum aut senectute
frangit᷑. aut languore tabescit.
liter itidem spectabilis habetur.
& maximarum refectus opibus
facultatũ. fultus obsequiis susceptoꝵ
amicoꝵ etiã simulator stipatꝰ examine.
necũ parasitoꝵ uel affiniũ adulatoꝵ
circũ septis ex cubiis. aquib omnibus
et procedens et rediens. in uidiam cũ

Expanded text:
turae miracula: ut ubicunque repturae miracula: ut ubicunque repertus fueris et cuilibet nascentium generi spectator astiteris, magnificam percipias memoriam Conditoris, et ante omnia cum videris herbam feni, vel florem, mox te ad humanae naturae convertas imaginem: recordatus Isaiae sapientis exemplar: Quia omnis caro tanquam fenum, et omnis gloria hominis tanquam flos feni . Etenim vitae hujus brevitas, et minimum gaudium,talium, congrue prorsus a propheta comparata est. Videtur enim hodie quispiam membris refectus, facie robustus, aetate primaevus, fremens viribus, atque impetu non ferendus. Hic sequenti mox die miserabilis invenitur; dum aut senectute frangitur, aut languore tabescit. Alter itidem spectabilis habetur, et maximarum refertus opibus facultatum, fultus obsequiis, susceptorum amicorum etiam simulatorum stipatus examine, nec non parasitorum, vel affinium adulatorum circumseptus excubiis, a quibus omnibus, et procedens, et rediens invidiam cum
Abbreviated transcription (Latin):
rum porrecturam. Hoc aũ facit
non solum calamꝰ s etiam alia
illa que sub dellure nascentia re¬
diuiuam ꝓlem inradice custo¬
diunt. Uñ uerum eẽ ꝓbatum ẽ.
qͥa unicuiq nascentium. aut
semen suppetit renouandi ge¬
neris: aut uis quȩdam seminaria
sit adiuncta. & hoc÷. quod dic̃
secundum genꝰ. Neq .N. calami
ꝓgenies potest olearum ha¬
beri creatrix: s ex i calamo cala¬
mus alter ꝑsimilitudinẽ cogna¬
tionis exoritur. Et ita quod de
pͥma generatione terra ꝓduxit:
usq nc̃ posteritatis successione
seruatur. Germinet terra. Res¬
pice quomͦ exparua uoce & p̃cep¬
tione breuissima tellus arida ste¬
rilisq repente parturiens. & ad
fetum fructiferationis impulsa.
uelut quodam luctuoso amictu
deposito. sumptisq letiorib indu¬
mentis. et cultu ꝓp̾i decoris exul¬
tans: om̃ia que iussu celesti con¬
ceperat. effundebat. Cupio itaq
intius sensib altius herere crea¬

Expanded text:
rum porrecturam. Hoc autem facit rum porrecturam. Hoc autem facit non solum calamus, sed etiam alia mille, quae sub tellure nascentia, redivivam prolem in radice custodiunt. Unde verum esse probatum est quia unicuique nascentium, aut semen suppetit renovandi generis, aut vis quaedam seminaria sit adjuncta. Et hoc est quod dicit secundum genus. Neque enim calami progenies potest olearum haberi creatrix; sed ex calamo calamus alter, per similitudinem cognationis exoritur, et ita quod de prima generatione terra produxit, usque nunc posteritatis successione servatur. Germinet terra. Respice quomodo ex parva voce, et praeceptione brevissima tellus arida, sterilisque repente parturiens, et ad fetum fructificationis impulsa, velut quodam luctuoso amictu deposito, sumptisque laetioribus indumentis, et cultu proprii decoris exsultans, omnia quae jussu coelesti conceperat, effundebat. Cupio itaque in tuis sensibus altius haerere crea
Abbreviated transcription (Latin):
tatum: tam̃ idipsum uidetur
nro nicħominus lucro ꝓficere.
nobisq om̃ium seminũ comino¬
ditas deputata sentit᷑. Et hec̃ eẽ
ꝓfecto constat suꝑ his que dict̾a ft̃
intellectum. Germinet terra her¬
bam pabuli:⁊ semen seminans
secundum genus. Rect̾e inquit.
Sic .ii. et narrationis consequent
ordo constabit. qͥ nc̃ sͥ qͦdammͦ cre¬
ditur pugnare: et necessitas na¬
turalis dispensationis implebi¬
tur. Primor.it germinatio. dein¬
ceps herba: post hoc pabuli suc¬
cessio: quam mox seminis ꝑfec¬
tio comitatur. Quomͦ gͦ cuncta
q̃ nascunt᷑ eterra seminaria eẽ
sermo declarat: cum nec calamꝰ
nec gramen. nec menta. nec croc¬
cus. nec alia plurima nascendi
pͥncipium sortiunt᷑ exsemine:
Ad hoc respondemꝰ quia q̃dam
eoꝵ que terra ꝓducit. in radicibꝰ
et infundo credunt᷑ uirtutẽ
seminis optin̾e. Sic̃ calamus
post iicrementa recentia. rursus
aliam sobolem de radice submit¬
tit. reparationem stirpis inposte¬

Expanded text:
tatum; tamen id ipsum videtur tatum; tamen id ipsum videtur nostro nihilominus lucro proficere. nobisque omnium seminum commoditas deputata sentitur: et hunc esse profecto constat super his quae dicta sunt intellectum. 2. Germinet terra herbam pabuli et semen seminans secundum genus. Recte inquit; sic enim et narrationis consequenter ordo constabit, qui nunc sibi quodammodo creditur repugnare; et necessitas naturalis dispensationis implebitur. Primo est enim germinatio, deinceps herba, post hoc pabuli successio; quam mox seminis perfectio comitatur. Quomodo ergo cuncta quae nascuntur e terra, seminaria esse sermo declarat, cum nec calamus, nec gramen, nec menta, nec crocus, nec alia plurima nascendi principium sortiuntur ex semine? Ad haec respondemus, quod quaedam eorum quae terra producit, in radicibus et in fundo creduntur virtutem seminis obtinere, sicut calamus post incrementa recentia, rursus aliam sobolem de radice submittit reparationem stirpis in poste
Abbreviated transcription (Latin):
pullulant ꝓͥi caloris attractu ab
imis sedib ad suꝑna ꝓducit. Idc̾co
sole antiquior terrenȩ facundita¬
tis ornatus emicuit: ut occasio ue¬
nerandi solem. iitpote auctorem
nascentium his qui inerrore posi¬
ti sunt auferatur: si tam̃ suaderi
potuerint: quia pͥusquam ipse cre¬
atus ÷. erat iam terra suis fructib
decorata: considerantes quod her¬
bis et pabulis sol innascendo po¬
sterior ÷. Quid gͦ: Dicemus qͥa
peccorib quidẽ conditor alimo¬
niam reponebat: nr̃m uͦ genus
nullius cura dignum ꝓuisionis
habuerit: Nonita ẽ Nam qͥ bubꝰ
&e equis tuis pastum p̃parauit.
di copiam ministrauit: et subsi¬
dia tue uite ꝑ illoꝵ nutrimenta
recondidit. Seminum qͦ ꝓduc¬
tio. quid aliud debet itelligi.
quam tue dispensationis instru¬
ctio. Sicut olera radicesq pal¬
marum agrestium non sit du¬
bium cibos hominib ministra¬
re: Quod & si ẽ aliquod herba¬
rum alienis non nr̃is usib ap¬

Expanded text:
pullulant, proprii caloris attractu, ab pullulant, proprii caloris attractu, ab imis sedibus ad superna producit, idcirco sole antiquior terrenae fecunditatis ornatus emicuit, ut occasio venerandi solem, ut pote auctorem nascentium, his qui in errore positi sunt auferretur, si tamen suaderi potuerint quia priusquam ipse creatus est, erat jam terra suis fructibus decorata, considerantes quod herbis et pabulis sol in nascendo posterior est. Quid ergo dicemus, quia pecoribus quidem Conditor alimoniam reponebat, nostrum vero genus nullius cura dignum provisionis habuerit? Non ita est. Nam qui bubus et equis tuis pastum praeparavit; di copiam ministravit, et subsidia tuae vitae per illorum nutrimenta recondidit. Seminum quoque productio quid aliud debet intelligi quam tuae dispensationis instructio? siquidem olera radicesque palmarum agrestium non sit dubium cibos hominibus ministrare. Quod etsi est aliquod genus herbarum, alienis, non nostris usibus ap
Abbreviated transcription (Latin):
num fruct̾u  osum faciens fructũ
lãm genus :: cuiꝰ semen insemet¬
ipsor. Consequent̃ itaq postqͣm
cellus respirauit elucidata iã pon¬
dus aquarum. datum illi p̃ceptũ¬
uli p̃ceptum ÷. germinare pͥus her¬
bam: deiñ pabulum. Quod etiã
mͦ fieri udemꝰ Nam uox que tẽ
emissa ÷ et pͥma illa p̃ceptio uelu¬
ti lex quedam nature fuit et inhe¬
sit terre. creandi fructificandiq s
p̃bens inposterum facultatẽ. Ger¬
minet terra. Primum ÷ ingenera¬
tione nascentium: germinatio. De¬
inde cum paulisꝑ emerserit. her¬
ba fit. Et cum creuerit: pabulũ
habetur. Eademq paulatum pu¬
bescens: articulatur. & ita usq
ad tempestiuam maturitatẽ se¬
minis calescit. Nam herbosa ui¬
ridisq species: om̃ib ẽ cõmunis.
Germinet terra herbam pabuli.
ꝑ se uidelicet tellus germinare p̃¬
cepta ÷. nulliꝰ indigens ad ium̃¬
to. Qm̃ qͥdam opinantur plantiᷤᷤ
ac seminib solem causas p̃stare
crescendi: dum ea que de terra

Expanded text:
um fructuosum, faciens fructum secundum genus: cujus semen in semetipso est. Consequenter itaque postquam tellus respiravit, eluctata jam pondus aquarum, datum illi praeceptum est germinare prius herbam, deinde pabulum: quod etiam modo fieri videmus. Nam vox quae tunc emissa est; et prima illa praeceptio veluti lex quaedam naturae fuit, et inhaesit terrae: creandi fructificandique sibi perhibens in posterum facultatem. Germinet terra. Primum est in generatione nascentium germinatio, deinde cum paulisper emerserit, herba fit, et cum creverit, pabulum habetur. Eademque paulatim pubescens articulatur; et ita usque ad tempestivam maturitatem seminis coalescit. Nam herbosa viridisque species omnibus est communis. Germinet terra herbam pabuli. Per se videlicet tellus germinare praecepta est, nullius indigens adjumento. Quoniam quidam opinantur plantis ac seminibus solem causas praestare crescendi, dum ea quae de terra
Abbreviated transcription (Latin):
uerte q̃ dicimꝰ Si submeridianis
horis tabernacłm tibi quoddã ex
materia densa nimis et opaca fun¬
daueris:. inspontaneis te ibidem
tenebris collocabis. Tales gͦ & iliã
tenebras ẽẽ opinare: non pͥncipa¬
liter substitutas. s ꝓcessum secu¬
tas alteriꝰ Has autem tenebras
fertur abysso suꝑ ferri: qͥa extre¬
mitas aeris solita ÷ coniungi
rio tenebras suꝑ abyssum fuis¬
fusionem aeris istius. sp̃m dicit.
ꝑcipe scͥptorem: portiones tibi mũ¬
di singłas enumerantẽ. Namfe¬
ciss e dm̃ dicit. celum. terrã. aqͣm
aerem hc̃ liquidũ. atq diffusũ.

Expanded text:
verte quae dicimus. Si sub meridianis verte quae dicimus. Si sub meridianis horis tabernaculum tibi quoddam ex materia densa nimis et opaca fundaveris, in spontaneis te ibidem tenebris collocabis. Tales ergo et illas tenebras esse opinare, non principaliter substitutas, sed processum secutas alterius. Has autem tenebras ferunt abysso superferri: quia extremitas aeris solita est conjungi rio tenebras super abyssum fuisuam. Sive diffusionem aeris istius, spiritum dicit, percipe scriptorem portiones tibi mundi singulas enumerantem; nam fecisse Deum dicit coelum et terram, aquam et aerem, hunc liquidum atque diffusum;
Abbreviated transcription (Latin):
cia decentem sͥ habitum possidebat.
De qua re. neminem puto contradic¬
turum. Qͥs qͥs ergo lumen illudꝙ
suꝑ celos ÷. inbonoꝵ ꝓmissionib
portione sortis scõꝵ inluce. Si.ii.
dampnati intenebras ultimas ab¬
iguntur: qͥ remunerationẽ ꝓdig¬
nis oꝑib p̃stolantur. in ea sine
dubio luce quȩ ÷ extra mundum
quietis domicilium sortiuntur.
Igitur qͥa constat factum eẽ celũ
p̃ceptione dĩ. subitoq distensũ.
ac familiari circum terram ro¬
tunditate conclusum. habens cor¬
pus spissum.⁊ adõ ualidum. ut
possit ea q̃ extrinsecus habent᷑
ab interiorib seꝑare: Obhoc ne¬
cessario post se relictam regionẽ.
carentem luce constituit. utpote
fulgore qͥ de suꝑ radiabat exclu¬
so. Tria .ii. simul oportet inũbͣ
facienda concurrere: lucem. corpꝰ
& obscuratum. Locum gͦ mun¬
danis tenebris exumbra celesti
corꝑis extitisse: sciendum ẽ. Tu
ũ ꝑ exemplum manifestum: ad¬

Expanded text:
tia decentem sibi habitum possidebat. tia decentem sibi habitum possidebat. De qua re neminem puto contradicturum. Quisquis ergo lumen illud quod super coelos est in bonorum promissionibus portione sortis sanctorum in luce . Si enim damnati in tenebras ultimas abigantur, hi qui remunerationem pro dignis operibus praestolantur, in ea sine dubio luce, quae est extra mundum, quietis domicilium sortientur. Igitur quia constat factum esse coelum praeceptione Dei, subitoque distensum, ac familiari circum terram rotunditate conclusum, habens corpus spissum, et adeo validum, ut possit ea quae extrinsecus habentur ab interioribus separare; ob hoc necessario post se regionem relictam, carentem luce constituit, ut pote fulgore qui desuper radiabat excluso. Tria enim simul oportet in umbra facienda concurrere, lucem, corpus, et obscuratum locum. Ergo mundanas tenebras, ex umbra coelesti corporis exstitisse sciendum est. Tu vero per exemplum manifestum ad
Abbreviated transcription (Latin):
nobis uidentur utilit̃ euenire. Qͣ¬
ꝓpt̃ suspectam de morib narrati¬
onem inp̃sentia compescentes: con¬
siderationem potius tenebrarum
simplicit̃ ac sint ulla calliditate
nr̃is mentib attrahamꝰ Flagi¬
tat aũ sermo scire nos. si he tene¬
bre congenerate sunt mundo: &¬
si anteriores putande sunt eẽ qͣm
lum̃. Qͦd si ita ÷.cur deterior me¬
liore habetur antiquior: Qmqͣm
asseramꝰ has qͦ tenebras non ex
sui constare sub̾a: s ẽẽ uitium
quoddam in aere subtracta luce
confectum. Et rursꝰ quęrendũ::
qua luce locus mundi repente
pͥuatus ẽ. Arbitramur enĩ qͥa
si fuit qͥppiam ante institutio¬
nẽ sensibilis huiꝰ & corruptibił
mundi: ꝓfecto in luce fuit. Neq
.u. dignitas angłorum. nec om¬
nium celestium milicie. uł si qͥd
ẽ nominatum. aut incompella¬
bile aut aliqua rationabilis
uirtus. uel ministrator sp̃c degere
posset intenebris: s inluce et leti¬

Expanded text:
nobis videntur utiliter evenire. Qunobis videntur utiliter evenire. Quapropter suspectam de moribus narrationem in praesentia compescentes, considerationem potius tenebrarum simpliciter, ac sine ulla calliditate nostris mentibus attrahamus. Flagitat autem sermo scire nos, si tenebrae congeneratae sunt mundo, etsi anteriores putandae sunt esse quam lux. Quod si ita est, cur deterior res meliore habetur antiquior? Quanquam asseramus has quoque tenebras non ex sui constare substantia, sed esse vitium quoddam in aere, subtracta luce confectum. Et rursus quaerendum est qua luce locus mundi repente privatus est. Arbitramur enim quia si fuit quidpiam, ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi; profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est nominatum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce, et laeti
Abbreviated transcription (Latin):
ase plerumq negociis incursantes:
uel leticiam nobis afferunt. uel
merorem. Sic̃ puteum fodientib
occurrit thesauri latentis inuen¬
tio: aut ad forum ꝑgentibꝰ. fit
obuiam ribidi canis aduentus.
lia uͦ in nr̃a sunt potestate. sic̃ uo¬
luptatum frenare cupidines: tem¬
perare libidines: iracundiam cohi¬
bere: uel instigantem uitare. uel
ueritatẽ seqͥ. uł odisse mendatiũ:
mitem morib eẽ. uel asperum:
bumilem. uel elatũ. Quarum gͥ¬
aliunde nonmutuamur inicia.
taq recagnosce qͥa quod ꝓͥe ma¬
lum ÷: excommissis arbitrii lib̾i
capit exordium. Neq . N. si malũ
ex necessitate descẽnderet tantꝰ
peccantib legum metus incũ¬
beret: aut uidices supplicia
cͥminosis digna statuerent: hec
aut ignominiam:⁊ alia q̃ solent
mestificare mortales. necdum in
maloꝵ censeo parte ponenda: qͥa
nec eoꝵ contrarie cause. maximis
bonoꝵ sedibꝰ collocant᷑. Quarum
alia sunt naturalia: Que plerũq

Expanded text:
a se plerumque negotiis incursantes a se plerumque negotiis incursantes vel laetitiam nobis afferunt, vel moerorem, sicut puteum fodientibus occurrit thesauri latentis inventio; aut ad forum pergentibus fit obviam rabidi canis adventus. Alia vero in nostra sunt potestate: sicut voluptatum frenare cupidines, temperare libidines, iracundiam cohibere; vel instigantem vitare, vel veritatem sequi, vel odisse mendacium, mitem moribus esse vel asperum, humilem vel elatum. Quarum igialiunde non mutuamur initia. Itaque recognosce quia quod proprie malum est, ex commissis arbitrii liberi capit exordium. Neque enim si malum ex necessitate descenderet, tantus peccantibus legum metus incumberet: aut judices supplicia criminosis digna statuerent. Haecaut ignominiam, et alia quae solent moestificare mortales, necdum in malorum censeo partem ponenda; quia nec eorum contrariae causae in maximis bonorum sedibus collocantur: quorum alia sunt naturalia, quae plerumque
Abbreviated transcription (Latin):
generare dissimile. Neq .n. ł exui¬
ta mortis origo ꝓcessit. ł tenebras
constat a lucẽ formatas. uł exegri¬
tudine sanitatem: s in affectuum
mutationib semꝑ excontrariis ad
contraria trans lationes efficiun¬
tur. Innatiuitatib uͦ non excontͣ¬
riis: s ex similib res una queq
succedit. Ergo inquiunt. si neq
genitales sunt tenebre. neq exdõ
sint mala: nullꝰ audet repugna¬
re uiuoꝵ. Qͥd gͦ nos dicimꝰ: Qͥa
malum ÷ non aliqua uiua et ani¬
mata sub̾a: s affectus qͥdam uir¬
tuti contrariꝰ. & abonitate deie¬
ctus.⁊ inp̃uissimoꝵ mentib col¬
iocatus. Quaꝓpt̃ nolo te malum ext̃¬
neum arbitrari: nec idem pͥncipalem
naturam nequitiȩ possidens oppina¬
n: s sue qͥsq malicie se auct̃orem
ẽ cognoscat. Eorum .ii. que nobis
eneniunt alia sunt exnatura. idr.
senect̾us &e languor. alia sponte suc¬
cedunt id÷ fortiuti casus. qͥ alieniꝰ

Expanded text:
generare dissimile. Neque enim vel ex vigenerare dissimile. Neque enim vel ex vita mortis origo processit, vel tenebras constat a luce formatas, vel ex aegritudine sanitatem; sed in affectuum mutationibus semper ex contrariis ad contraria translationes efficiuntur. In nativitatibus vero non ex contrariis, sed ex similibus res unaquaeque succedit. Ergo, inquiunt, si neque genitales sunt tenebrae, neque ex Deo sint malae, nullus audet repugnare vivorum. Quid ergo nos dicimus? Quia malum est non aliqua viva et animata substantia, sed affectus quidam virtuti contrarius, et a bonitate dejectus, et in pravissimorum mentibus collocatus. 5. Quapropter nolo te malum extraneum arbitrari, nec idem principalem naturam nequitiae possidens opinari: sed suae quisque malitiae se auctorem esse cognoscat. Eorum enim quae nobis eveniunt, alia sunt ex natura, id est senectus et languor; alia sponte succedunt, id est fortuiti casus, qui alienis
Abbreviated transcription (Latin):
terra inuisibilis: suꝑiectio fuit aqͣrũ.
Dic̃ .i. abyssum fuis se que retarda¬
ret aspectum:⁊ ipsa abyssus obscu¬
rata erat. Ergo nec abyssum contͣ¬
riarum uirtutũ multitudinem.
ut qͥdam falso disputauit: nec te¬
nebrarum pͥncipalem quandã ma¬
inter se pugnandi contentionibus
obligata. Quorũ si unum suꝑaue¬
rit sine dubio contraria pars deui¬
cta consumit᷑. Qd si semꝑ e quiperare
maliciã bonitati uoluerint: incessa¬
bilem rebꝰ conflictum corruptelãq
subicient: mͦ suꝑantib inuicẽ parti¬
bus. mͦ sͣ cedentib. Uerum si maliciã
abonitate suꝑari ꝓnuncient᷑ q̃ ratio
ẽ. ut natura malicie non uideat᷑ fun¬
ditus interisse. Sinaũ qͥd dicere
nefas:: miror quomͦ non fugiunt
tam saclegam blasphemiam ꝓferen¬
tes. S nos malitiam nascendi pͥn¬
cipium adõ non accepisse hacratio¬
ne firmamꝰ: quia nicħ eorum q̃sͥ
contraria sunt potest sui qͥppiam

Expanded text:
terra invisibilis, superjectio fuit aquarum. terra invisibilis, superjectio fuit aquarum. Dicit enim abyssum fuisse, qui retardaret aspectum: et ipsa abyssus obscurata erat. Ergo nec abyssum contrariarum virtutum multitudinem, ut quidam falso disputant, nec tenebrarum principalem quamdam mainter se pugnandi contentionibus obligata. Quorum si unum superaverit, sine dubio contraria pars devicta consumitur. Quod si semper aequiparare malitiam bonitati voluerint; incessabilem rebus conflictum corruptelamque subjicient, modo superantibus invicem se partibus, modo sibi cedentibus. Verum si malitiam a bonitate superari pronuntient, quae ratio est ut natura malitiae non videatur funditus interiisse? Sin autem, quod dicere nefas est, miror quomodo non fugiunt, tam sacrilegam blasphemiam proferentes. Sed nos malitiam nascendi principium a Deo non accepisse hac ratione firmamus, quia nihil eorum quae sibi contraria sunt, potest sui quidpiam
Abbreviated transcription (Latin):
bitati contraria. qͣm et subsistere.
& adõ fact̾am ẽẽ contendunt. E&
hoc gͥ quod nonimpiũ et ꝓphanũ
dogina fingat᷑: Qͥ non lupi raptorẽ
dilaniantes gregem dñi ex hac uoce
sumentes exordiũ simplicib ani¬
mab obrepant: Hinc martionis &
ualentini: et execrabilis manicheoꝵ
sect̾a manauit. Quam putredinẽ.
qͥs eccłiarum nominans non pecca¬
uit: Quid longiꝰ aueritate se cedi
ohomo causas tibi ipse ꝑditionis exqͥ¬
rens. cum sit sermo simplex & om̃ib
planus: Inuisibilis inquit erat t̃ra.
Cur: Quia uidelicet suꝑiect̾a illi fu¬
erat abyssus. Abyssi aũ qui ẽ in¬
tellectus: Aqua nimia. infinitum
habens ꝓfundum. S scimꝰ inqui
pars terrȩ ꝑ aq̃s ostendebat᷑. qm̃
lumine carebat: et obscuratus erat
adhuc suꝑfusꝰ aqͥs aer: Nam cũ
radii solis nquam penetrauerint:
calculos eos qui habentur in altũ
sepe ꝓspicimꝰ Quod certe nullomͦ
fieri nocte potest. Causa gͦ ut eẽt

Expanded text:
bitati contraria, quam et subsistere, bitati contraria, quam et subsistere, et a Deo factam esse contendunt. Ex hoc igitur quod non impium et profanum dogma fingatur? Qui non lupi raptores, dilaniantes gregem Domini, ex hac voce sumentes exordium, simplicibus animabus obripiant? Hinc Marcionis et Valentini, et exsecrabilis Manichaeorum secta manavit: quam putredinem quis Ecclesiarum nominans non peccabit? Quid longius a veritate secedis, o homo, causas ipse tibi perditionis exquirens, cum sit sermo simplex et omnibus planus? Invisibilis, inquit, erat terra. Cur? quia videlicet superjecta illi fuerat abyssus. Abyssi autem qui est intellectus, aqua nimia infinitum habens profundum. Sed scimus, inquiupars terrae per aquas ostendebatur? quoniam lumine carebat, et obscuratus erat adhuc superfusus aquis aer. Nam cum radii solis aquam penetraverint, calculos eos qui habentur in altum saepe prospicimus: quod certe nullo modo fieri nocte potest. Causa ergo ut esset
Abbreviated transcription (Latin):
hecgͦ causa extitit. ut nec uideri poᷤ¬
set arida: et hr̃etur incomposita. Si
qͥdem terre compositio÷ suus ut
diximꝰ naturalis ornatus. id÷ sege¬
tes in planicie fluctuantes. nec non
prata uirentia uarioq floꝵ colore
splendentia: eolles ub̃rimi. monti¬
umq uertices arborib excelsis
opaci: quoꝵ nicħ habebat terra partu¬
riens ad huc natiuitatẽ cunctoꝵ ꝓpter
insitam sͥmet acreatore uirtutẽ. sed
tempꝰ expectabat: ut p̃ceptione diui¬
na conceptus suos ꝓferret ad lucem.
E erant inquit tenebre suꝑ abyssum.
Rursꝰ q fabularũ occasiones & infan¬
dorum figmentoꝵ dant᷑ his. qͥ ad ar¬
bitrium suũ detorquent uerba scͥp¬
ture. Tenebras .ti. non eo mͦ qͦ nate st̃¬
ratum: s uirtutem dicunt malignã.
uel potiꝰ ipsam maliciam habentẽ
exsemet ipsa pͥncipiũ adu̾sarium bo¬
nitati dĩ: ⁊ hanc asserunt tenebraꝵ
sine dubio repugnans ei uutus ob
bes animarum. mortis effectrix. ꝓ¬

Expanded text:
Haec ergo causa exstitit, ut nec videri posHaec ergo causa exstitit, ut nec videri possit arida, et haberetur incomposita. Si quidem terrae compositio est suus, ut diximus, naturalis ornatus, id est, segetes in planitie fluctuantes, nec non prata virentia, varioque florum colore splendentia, colles uberrimi, montiumque vertices arboribus excelsis opaci, quorum nihil habebat terra, parturiens adhuc nativitatem cunctorum propter insitam sibimet a creatore virtutem: sed tempus exspectabat, ut praeceptione divina conceptus suos proferret ad lucem. 4. Et erant, inquit, tenebrae super abyssum. Rursusque aliae fabularum occasiones, et infandorum figmentorum dantur his qui ad arbitrium suum detorquent verba Scripturae. Tenebras enim non eo modo quo natae sratum; sed virtutem dicunt malignam, vel potius ipsam malitiam habentem ex semetipsa prinicipium, adversariam bonitati Dei, et hanc asserunt tenebrarum sine dubio repugnans ei virtus obbes animarum, mortis effectrix, pro
Abbreviated transcription (Latin):
lib ꝓcreate sunt: q̃ om̃ia ut pote
mundi consummatoria simul
ine dubio ꝓcesserunt. S historicus
hec consulto preterut: ut nr̃m cor
acueret ad industriam expaucis oc¬
casionib capiendã. q̃ facit nos co¬
gitantes inuestigare que desunt.
E igo qm̃ minime de aqua dictũ fu¬
erat. quia fecit eã. dixit aũ ꝙ t̾ra
inuisibilis habebatur: tu tecum
reputare debebis qͦ tegmine terra
uelata non apparebat᷑ qͣm nec ig¬
nis abscondere poterat. qui utiq
lucidus potius qͣm tenebrosꝰ ẽ. nec aer
oꝑire. cuiꝰ certe natura ꝑspicua ẽqͥp¬
pe qͥ omniũ rerum species liqͥdo ui¬
sentib manifestat. Reliquũ ẽ gͥuit
intelligamꝰ aqͣm fuisse summitati
telluris obductam. Hondum enim
insua conceptacła. humoris natura
defluxerat. Ob hoc gͦ nonsolum inui¬
sibilis terra. s etiam incomposita no¬
minatur: licet etiam nc̃ aquarum
habundantia impedimento ÷ t̃rȩ.
qͦ minꝰ fructuũ copia ministretur.

Expanded text:
libus procreatae sunt, quae omnia, ut pote libus procreatae sunt, quae omnia, ut pote mundi consummatoria, simul sine dubio processerunt. Sed historicus haec consulto praeteriit, ut nostrum cor acueret ad industriam ex paucis occasionibus capiendam, quae facit nos cogitantes investigare quae desunt. Ergo quoniam minime de aqua dictum fuerat quia fecit eam, dixit autem quod terra invisibilis habebatur, tu tecum reputare debebis quo tegmine terra velata non apparebat, quam nec ignis abscondere poterat, qui utique lucidus potius quam tenebrosus est, nec aer operire, cujus certe natura perspicua est: quippe qui omnium rerum species liquido visentibus manifestat. Reliquum est igitur ut intelligamus aquam fuisse summitati telluris obductam; nondum enim in sua conceptacula humoris natura defluxerat. Ob hoc ergo non solum invisibilis terra, sed etiam incomposita nominatur. Licet etiam nunc aquarum abundantia impedimento est terrae, quominus fructuum copia ministretur.
Abbreviated transcription (Latin):
ac miserabili suarũ cogitationum
sensu uirtutem mente incomp̃ben¬
sibilem. & humanis sermonib inef¬
fabilem contrectare. Fecit ds̃ cȩlum
& t̾ram. non singłã ex dimidia parte.
s integrum celum ⁊ integram t̾rã:
id÷ ipsam sub̾am cum specie comp̃¬
hensam. Non enĩ scematũ reꝑtor ẽ
ds̃: s totiꝰ nature creator. Ham re¬
spondeant nobis. quomͦ sͥ conueni¬
ant operatrix dĩ uirtus & passibił
natura materie: quarum una quod
subiectum ẽ. solummͦ sine figura
p̃stitit: altera seematũ ꝑitiam pos¬
sidens. ordinauit oblata: ut utriq
ꝙ deerat p̃beretur exaltero: condi¬
tori autẽ ut hr̃et in qͦ posset artis
ostentare scientiã: materie uͦ ut
informitate deposita: uultum su¬
meret spi eciosum. S suꝑ his hac¬
Terra aũ erat inuisibilis et incõpo¬
sita. Cum diceret inpͥncipio fec̃
ds̃ celum ⁊ t̾ram. plura reticuit
id÷ ignem. aquã. aerem. q̃ utiq
passiones q̃dam de illis pͥncipa¬

Expanded text:
ac miserabili suarum cogitationum ac miserabili suarum cogitationum sensu virtutem mente incomprehensibilem et humanis sermonibus ineffabilem contrectare. 3. Fecit Deus coelum et terram, non singula ex dimidia parte, sed integrum coelum et integram terram, id est ipsam substantiam cum specie comprehensam. Non enim schematum repertor est Deus, sed totius naturae creator. Nam respondeant nobis quomodo sibi conveniunt operatrix Dei virtus et passibilis natura materiae, quarum una, quod subjectum est, solummodo sine figura praestitit; altera schematum peritiam possidens, ordinavit oblata, ut utrique quod deerat praeberetur ex altero, Conditori quidem, ut haberet in quo posset artis ostendere scientiam: materiae vero ut informitate deposita, vultum sumeret speciosum. Sed super his hacTerra autem erat invisibilis et incomposita. Cum diceret: In principio fecit Deus coelum et terram, plura reticuit, id est, ignem, aquam, aerem, quae utique passiones quaedam de illis principa
Abbreviated transcription (Latin):
ens. inususq neces sarios forman᷑.
commoditatẽ nobis non paruam
contulit. Nam et remum nautis.
et agricultorib uentilabrũ: et
bellatorib hastam dedit. Ds̃ aũ
pͥusqͣm fierent q̃ uident᷑ omnia
mente complexus. uolensq inna¬
tiuitatẽ ꝓducere q̃ non erant: con¬
siderauit qualis mundus ẽẽ de¬
beret: eiꝰq speciei congruam ma¬
teriam congenerauit. Et celo qͥdẽ
deputauit decentẽ sͥ naturam: ter¬
rarũ uͭ scemati familiarẽ. debitãq
sub̃am commendauit. Ignem uͦ &
aquã et aerem distinxit ut uoluit:
& in ordinem deduxit. quẽ singło¬
rum ratio flagitabat. Totũ autẽ
mundũ cum ẽẽt sui dissimilis
ex diu̾sitate compositus: inuiola¬
bilib cuiꝰ dam concordie uincłis
artatum inunã societatẽ compa¬
ginationẽq deuinxit: ut etiam
illa que multum a se positione dista¬
bant. ꝑmixtione mutua copulata cre¬
dantur. Cessent gͦ fabulosis figm̃tiꝰ.

Expanded text:
ens, in ususque necessarios formans, ens, in ususque necessarios formans, commoditatem nobis non parvam contulit. Nam et remum nautis, et agricultoribus ventilabrum, et bellatoribus hastam dedit. Deus autem, priusquam fierent quae videntur, omnia mente complexus, volensque in nativitatem producere quae non erant, consideravit qualis mundus esse deberet, ejusque speciei congruam materiam congeneravit. Et coelo quidem deputavit decentem sibi naturam, terrarum vero schemati familiarem debitamque substantiam commodavit. Ignem vero, et aquam, et aerem distinxit ut voluit: et in ordinem deduxit quem singulorum ratio flagitabat. Totum autem mundum, cum esset sui dissimilis, et ex diversitate compositus, inviolabilibus cujusdam concordiae vinculis arctatum, in unam societatem compaginationemque devinxit, ut etiam illa quae multum a se positione distabant, permixtione mutua copulata credantur. Cessent ergo fabulosis figmentis,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ que extͥnsecus assumitur. specieᷤ
q̃ exarte ꝓducitur. ꝑfectio autẽ ẽ
que exutroq componitur: id ÷
de specie atq materia: sic opinan¬
tur et de diuina operatione sce¬
ma id÷ mundo de sapientia con¬
ditoris allatum: materiam uero
ex tͥnsecus creatori fuisse subiec¬
tam: atq ita uniu̾sum mundũ
ẽẽ constructum. qͥ subam qͥdem
possidet aliunde q̃sitam: scema
uͦ & figuram exdĩ uirtute ꝑcep¬
tam. hinc illis datur occasio ne¬
gandi causis dm̃ p̃eẽ mundanis:
& tanqͣm stipis aliciiꝰ rerum
geniture portionem exiguam
contulisse. minime ualentes ꝓpt̃
intellectus inopiam adculmen repicere
ueritatis. Nec considerarunt quia hħ
qͥdem ars post materiam noscit᷑ ad¬
hibita: uite grã dispensande. Nam
lana qͥdem fuit anterior. texendi
aũ usus postea reꝑtus ÷: ut id quod
ꝑnaturam minus fuerat. supplere¬
tur ex arte. Lignũ qͦ pͥus fuit. qͦd
ars dolatoria post modum ꝑcipi¬

Expanded text:
est quae extrinsecus assumitur, species est quae extrinsecus assumitur, species quae ex arte producitur, perfectio autem est quae ex utraque componitur, id est de specie atque materia: sic opinantur et de divina operatione, schema quidem mundo de sapientia conditoris allatum, materiam vero extrinsecus creatori fuisse subjectam: atque ita universum mundum esse constructum, qui substantiam quidem possidet aliunde quaesitam, schema vero et figuram, ex Dei virtute perceptam. Hinc illis datur occasio negandi, causis Deum praeesse mundanis, et tanquam stipis alicujus rerum geniturae portionem exiguam contulisse: minime valentes, propter intellectus inopiam, ad culmen respicere veritatis. Nec considerarunt quia hic quidem ars post materiam noscitur adhibita, vitae gratia dispensandae. Nam lana quidem fuit anterior, texendi autem usus postea repertus est, ut id quod per naturam minus fuerat suppleretur ex arte; lignum quoque prius fuit, quod ars dolatoria postmodum percipi
Abbreviated transcription (Latin):
conformauit: atq ita ꝑeam omnia
quȩ uidentur effecit. Quã si dixe¬
rimus ingenitam: sine dubio coeqͣ¬
ri cum dõ inꝓmerendis estimaturꝵ
honorib: & isdem quib ille pͥuile¬
giis. digna censebit᷑. Qͦ quid fit
nefandius ac sceleratiꝰ qͣm ut res
confusa penitusq deformis pari
disciplinã: nicħominꝰ eius sub¬
stantiam di uidebunt᷑ potentie
coequare: si tam̃ ualet tellus cunc¬
tam ꝑse dĩ sapientiã metiri. Sin aũ
minor ÷ materia diuine potentie.
et sic inatrociorem blasphemiã eoꝵ
sermo ducctur: qͥppe qͥ ꝓpt̃ in opiã
materie inefficacem et ociosum in
suis operib dm̃ conantur asserere:
qͦs qͥdẽ humane naturȩ talia senti¬
re decepit indigentia. Sane qͦmã
ap̃ nos ars una queq erga aliqͣm
adibita materiem exercetur sicut
fabrilitas circa ferrum. carpenta¬
ria circa lignum.⁊ in his aliud÷.
qͦd subiacet aliud species. aliud
ꝙ formatur exspecie: nam mat̾ia

Expanded text:
conformavit, atque ita per eam omnia conformavit, atque ita per eam omnia quae videntur effecit. Quam si dixerimus ingenitam, sine dubio coaequari Deo cum in promerendis aestimatur honoribus, et iisdem quibus ille privilegiis digna censebitur. Quo quid sit nefandius ac sceleratius, quam ut res confusa penitusque deformis, pari disciplinam, nihilominus ejus substantiam Dei videbuntur potentiae coaequare, si tamen valet tellus cunctam per se Dei sapientiam metiri. Sin autem minor est materia divinae potentiae, et sic in atrociorem blasphemiam eorum sermo ducetur; quippe qui propter inopiam materiae, inefficacem et otiosum in suis operibus Deum conantur asserere, quos quidem humanae naturae talia sentire decepit indigentia. Sane quoniam apud nos ars unaquaeque erga aliquam adhibitam materiam exercetur, sicut fabrilitas circa ferrum, carpentaria circa lignum, et in his aliud est quod subjacet, aliud species, aliud quod formatur ex specie: nam materia
Abbreviated transcription (Latin):
enim aque congregate fuerant in
ꝓͥis conceptacłis: qͣs inunũ postea
collectas dñs maria nuncupauit
Inuisibile itaq ẽ uel ꝙ ocłis non
potest carnalib comp̃hendi sic̃
mens nr̃a. uel illud quod natuta
qͥdem cerni potest. s ꝓpt̃ obduc¬
tum sͥ uelamentũ corpis alicusꝰ
absconditur: sic̃ ferrum. qͦd in ꝓfun¬
do iacet. Hac itaq ratione nc̃ inuisi¬
bilem terram dictam ẽẽ putandũ ẽ:
utpote que aquarũ suꝑficie tegeba¬
tur. Deĩ qͥa necdum luce constituta.
mirum nonẽ sihretur inuisibilis:
cum aer ipse splendore carens eẽt
obscurus. S obtrectatores uerita¬
tis sensu ꝓͥo scͥpturas minime con¬
sequentes ad suumq arbitriũ int̾¬
p̃tationem trahentes. earũ materi¬
am rerum dicunt ꝑ huiꝰ cemodi u̾ba
monstrari: q̃ qͣsi natura inuisibilis
& incomposita atq informis erat. &
om̃i specie scemateq pͥuata. Quã
assumptã artifex ꝓ sua sapientia

Expanded text:
enim aquae congregatae fuerant in enim aquae congregatae fuerant in propriis conceptaculis, quas in unum postea collectas Dominus maria nuncupavit. Invisibile itaque est, vel quod oculis non potest carnalibus comprehendi, sicut mens nostra, vel illud quod natura quidem cerni potest, sed propter obductum sibi velamentum corporis alicujus absconditur, sicut ferrum quod in profundo jacet. Hac itaque ratione nunc invisibilem terram dictam esse putandum est, ut pote quae aquarum superficie tegebatur. Deinde quia necdum luce constituta, mirum non est si haberetur invisibilis: cum aer ipse splendore carens esset obscurus. 2. Sed obtrectatores veritatis, sensu proprio Scripturas minime consequentes, ad suumque arbitrium interpretationem trahentes earum, materiam rerum dicunt per hujuscemodi verba monstrari, quae quasi natura invisibilis et incomposita atque informis erat, et omni specie schemateque privata, quam assumptam artifex pro sua sapientia
Abbreviated transcription (Latin):
inquit erat inuisibilis: & incõpo
celo et terra pari honore construe¬
tis. celum qͥdem ꝑfectum fuerat:
tellus ũ adhuc uncomposita ẽ:
Aut quid om̃ino cause fuitꝰ. qͦ minis
ꝑ ficeret᷑ & uisibilis non ẽẽt. Igiͣ
terre plena compositio: ẽ ꝓͥa fecun¬
ditas. id÷ uniu̾sarum germinatio
rei:⁊ alia que paulopost diuino
iussu ꝓgenita decorauere tellurẽ
Q uoꝵ quia nondũ aliquid exstite¬
rat: merito eam sermo scͥpture in¬
compositam nominauit. Hec aũ
etiã de celo imꝑfecto rite dicemus:
qm̃ nec ipsum ꝓͥum sumpsiss or¬
natum. qͥppe quod minune solis
adhuc &e lune fuerat fulgore lus¬
tratum:. nec choris sẏderũ corona¬
tum. Ita non uideberis aueritate
deflectere. si etiam celum uncom¬
positum dixeris: terram autẽ in¬
iusibilem obduas causas. autq
necdum spectator eiꝰ hõ ꝓcesstirat :
aut qͥa sub aqͥs q̃ tunc ei suꝑerant.
latens nullomͦ cernebat᷑. Nondũ

Expanded text:
inquit, erat invisibilis et incomposinquit, erat invisibilis et incomposcoelo et terra, pari honore constructis, coelum quidem perfectum fuerat, tellus vero adhuc incomposita est? Aut quid omnino causae fuit, quo minus perficeretur, et visibilis non esset? Igitur terrae plena compositio est propria fecunditas, id est universarum germinatio rei, et alia quae paulo post divino jussu progenita, decoravere tellurem. Quorum quia nondum aliquid exstiterat, merito eam sermo Scripturae incompositam nominavit. Haec autem etiam de coelo imperfecto rite dicemus, quoniam nec ipsum proprium sumpsisset ornatum, quippe quod minime solis adhuc et lunae fuerat fulgore lustratum, nec choris siderum coronatum. Ita non videberis a veritate deflectere, si etiam coelum incompositum dixeris. Terram autem invisibilem dixit ob duas causas, aut quia necdum spectator ejus processerat homo, aut quia sub aquis, quae tunc ei supererant, latens, nullo modo cernebatur. Nondum
Abbreviated transcription (Latin):
uideat᷑ his reb q̃ in hoc mundo
ħntur exigue. Debitam suꝑ õĩb
laudẽ conditori referamꝰ impensi:
cui gła et honor. nẽ & semꝑ et inscła se¬
odicis mane decursis sermoni¬
bus: adeo abditam altitudinẽ
troitus ẽ. ⁊ uestibulum dempli sic
decorum ẽ & splendidum. ut ele¬
gantia sue pulcritudinis oculos
nr̃e mentis irradiet: qualia cencen¬
da sunt scã scõrum: Qͥs gͦ sit ausꝰ
impossibilia contrectare. aut quis
intuebitur ineffabilia: quorum
et uisꝰ ÷ in accessibilis. ⁊ ratio in¬
tellectus ineffabilis: Tam̃ q̃m ap̃
iustũ uidicem et ꝓ solo studio me¬
liorum incontemptibilis merces ẽ
deputata: minime nos pigeat. ex¬
plorare. Nam qͣmuis multum di¬
gnitate huiꝰ cemodi ab ẽẽ credam̃:
tam̃ si uoluntatem scͥpture sequa¬
mur. suffragante sc̃õ sp̃ũ nec nos
imꝓbabiles iudicabimur: & nutu
gr̃e cȩlestis edificationẽ aliquam
conferemus eccłiȩ. Terra autem

Expanded text:
videatur his rebus quae in hoc mundo videatur his rebus quae in hoc mundo habentur exiguae, debitamque super omnibus laudem Conditori referamus impensius: cui gloria et honor, nunc et semper, et in saeModicis mane decursis sermonibus, usque adeo abditam altitudinem troitus est, et vestibulum templi sic decorum et splendidum, ut elegantia suae pulchritudinis oculos nostrae mentis irradiet, qualia censenda sunt sancta sanctorum? Quis ergo sit ausus impossibilia contrectare; aut quis intuebitur ineffabilia, quorum et visus est inaccessibilis, et ratio intellectus ineffabilis? Tamen quoniam apud justum judicem, et pro solo studio meliorum, nos contemptibilis merces est deputata: minime nos pigeat explorare. Nam quamvis multum dignitate hujusmodi abesse credamur, tamen si voluntatem Scripturae sequamur, suffragante sancto Spiritu, nec nos improbabiles judicabimur, et nutu gratiae coelestis aedificationem aliquam conferemus Ecclesiae. Terra autem,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥntam qͣndã naturã corꝑis ut diximꝰ.
inceli sẏderumq sub̃a subẽẽ firman¬
tes. Alius aũ qͥdam de acrioribus
hec qͥdem q̃ narrauimꝰ cuncta destry¬
dare. De quib si referre singła ma¬
luerimꝰ: similem illis paciem̃ erro¬
rem. S eos a semet ipsis uicissim de¬
ici relinquamꝰ: & om̃i illorũ contẽ¬
tione postposita. sequam̃ moysen
dicentem. inpͥncipio fecit ds̃ celum
⁊ terrã: conditorẽq optimum rerũ
sapientissime formatarũ glorifice¬
mus:.⁊ exuisibilium pulcritudi¬
ne illum qͥ nimis optimus ÷ con¬
templemur: & exmagnitudine
corporũ curum scͥptorum metiam̃
illum infinitum ⁊ maximũ. om¬
nemq cogitationẽ cordis huma¬
ni sue uirtutis amplitudine tñs¬
gredientẽ. Nam licet naturã cre¬
ature minime comp̃hendamꝰ. tñ
id ipsum ꝙ tenuit nr̃o subicitur
intellect̾ui. tantũ ht̃ ammiratiõiᷤ:
ut etiã uelocissima mens inferior.

Expanded text:
quintam quamdam naturam corporis, ut diximus, quintam quamdam naturam corporis, ut diximus, in coeli siderumque substantiam subesse firmantes. Alius autem quidam de acrioribus, haec quidem quae narravimus cuncta destrudare. De quibus si referre singula maluerimus, similem illis patiemur errorem. Sed eos a semetipsis vicissim dejici relinquamus, et omni illorum contentione postposita, sequamur Moysen dicentem: In principio fecit Deus coelum et terram, Conditoremque optimum rerum sapientissime formatarum glorificemus, et ex visibilium pulchritudine, illum qui nimis optimus est contemplemur. Et ex magnitudine corporum circumscriptorum metiamur illum infinitum, et maximum, omnemque cogitationem cordis humani suae virtutis amplitudine transgredientem. Nam licet creaturae naturam minime comprehendamus, tamen idipsum quod tenuiter nostro subjicitur intellectui, tantum habet admirationis, ut etiam velocissima mens inferior
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ. utpote singłis partib aliũ atq
aliũ impetum habentib ex natura
nimioq labore q̃ composita sunt:
inmotu continent᷑ assiduo. Neq . E.
pot̃ una atq eadẽ ratio reb int̾eẽ.
dissimilib atq repugnantib con¬
sonare: cũ ea q̃ leuioribꝰ s̃ amica.
grauiorib contraria uidicent᷑. Nã
cum ad suꝑna et celestia ꝓperamꝰ.
pond̾e terreno depͥmim̃: cũ autẽ
ad uma demergim̃: ium facimus
igni contra naturam suã eum ꝑ¬
trahentes inferiꝰ. Elementoꝵ aũ
distractio in partes ducta diu̾sas:
riune causas & solutionls importat.
Qͦ d .i. uiolent̃ natura recusante tẽp¬
tatur. celerit dissipat᷑: ut pote sin¬
głis partibꝰ ꝑ qͣs moles construe¬
ta subsistit. ad suum pͥncipium
redeuntibꝰ ꝓpt̃ harum gͥ opinio¬
nem necessitates secta pͥorum philoso¬
phorum hi qui postea successere recisa.
ꝓͥas assertiones subicere festinarunt:

Expanded text:
dem, ut pote singulis partibus, alium atque dem, ut pote singulis partibus, alium atque alium impetum habentibus ex natura, nimioque labore quae composita sunt, in motu continentur assiduo. Neque enim potest una atque eadem ratio, rebus inter se dissimilibus ac repugnantibus consonare: cum ea quae levioribus sunt amica, gravioribus contraria judicentur. Nam cum ad superna et coelestia properamus, pondere terreno deprimimur. Cum autem ad ima demergimur, vim facimus igni, contra naturam suam eum pertrahentes inferius. Elementorum autem distractio in partes ducta diversas ruinae causas et solutionis importat. Quod enim violenter natura recusante tentatur, celeriter dissipatur: ut pote singulis partibus per quas moles constructa subsistit, ad suum principium redeuntibus. Propter harum igitur opinionum necessitates, secta priorum philosophorum, hi qui postea successere rescissa, proprias assertiones subjicere festinarunt:
Abbreviated transcription (Latin):
riciem. hre etiã ignis societatem.
ex qͦ qͣsi ꝑspicuum putatur eẽ:
nicħ ominꝰ etiã reliquarũ portio¬
num ꝑmixtiones amplecti. Non¬
nulli aũ huuis modi opinione
contempta: quintã qͣndam nati¬
ram in celi compositione ꝓͥo com¬
mentati arbitrio subiunxerum
Quib uidetur corpus ȩthereũ. i
aer ẽẽ ñ terra. ñ aqua. non ign̾
nec aliud penitus eo qͦd simplex
uiora sursum semꝑ intenduit.
grauiora uͦ deorsum labuntus
S nec suꝑior aut inferior pars
telluris ũtibili motuid÷ oib
uel directum erga circuli rotun¬
ditatem continent uteruallum
rum autem naturales motus mu¬
tari solent: eorum etiã qualitates
ipsas mutabiles ẽẽ. necesse ÷. Licet
nec de illis pͥncipalibꝰ corporib que
uocantur elementa possibile nob:
credere celum fuisse compositũ: qm̃
ea q̃ ex diu̾sa materia construunt᷑
minime sͥ conueniunt. nec possunt
sine ui aliqua motum den̾e concor¬

Expanded text:
ritiem, habere etiam ignis societatem, ritiem, habere etiam ignis societatem, ex quo quasi perspicuum putatur esse, nihilominus etiam reliquarum portionum permixtiones amplectitur. Nonnulli autem, hujusmodi opinione contempta, quintam quamdam naturam, in coeli compositione proprio commenti arbitrio, subjunxerunt: quibus videtur corpus aethereum, non aer esse, non terra, non aqua, non ignis nec aliud penitus quod simplex uorum leviora sursum semper intendunt, graviora vero deorsum labuntur. Sed nec superior aut inferior pars telluris, vertibili motu, idem omnino vel directum, erga circuli rotunditatem continet intervallum. Quorum autem naturales motus mutari solent, eorum etiam qualitates ipsas mutabiles esse necesse est. Licet nec de illis principalibus corporibus, quae vocantur elementa, possibile nobis est credere coelum fuisse compositum: quoniam ea quae ex diversa materia construuntur, minime sibi conveniunt, nec possunt sine vi aliqua motum tenere concor
Abbreviated transcription (Latin):
mouebitur: id ad suꝑna ferri
certissimum ÷: qm̃ familiare :
reb grauissimis ima semꝑ ap¬
petere. Ima autem dicimꝰ: me¬
dium dotius mundi locum. Non
gͦ mireris. si nusqͣm tellus incli¬
natur. ut pote mediam om̃iũ
sortita secdem. inqua eam necẽẽ
ẽ semꝑ stare: nullatenꝰq contra
naturam de ꝓͥis finib sum mo¬
ueri. Horum gͥ si quid tibi ꝓ¬
babile uideatur ad sapientiã
creatoris qͥ hec ita disposuit:
oportet de huiꝰ modi transferre mi¬
racła. Neq em̃ minuet᷑ rerũ digni¬
tas marimarũ: si q̃ sit earũ ratio
detegamus. Aut si secus euenerit.
simplicitatem fidĩ potiorẽ cȩteris
fieri suadeo documentis. De cęlo
qͦ si eadem dixeris non peccabis:
licet philosophoꝵ multiplex dis¬
putatio plurima suꝑ cȩli natura
disseruit. Quoꝵ alii compositũ
ex quatuor asserunt elementis
ipsumq ẽẽ inuisibilem. partẽq
habere telluris. ꝓpt̃ insitam sͥ du¬

Expanded text:
movebitur, id ad superna ferri movebitur, id ad superna ferri certissimum est: quoniam familiare est rebus gravissimis ima semper appetere. Ima autem dicimus, medium totius mundi locum. Non ergo mireris, si nusquam se tellus inclinat, ut pote mediam omnium sortita sedem, in qua eam necesse est semper stare, nullatenusque contra naturam, de propriis finibus submoveri. Horum igitur si quid tibi probabile videatur, ad sapientiam creatoris, qui haec ita disposuit, oportet te hujusmodi transferre miracula. Neque enim minuetur rerum dignitas. maximarum, si quae sit earum ratio detegamus, aut si secus evenerit, simplicitatem fidei potiorem caeteris fieri suadeo documentis. 11. De coelo quoque si eadem dixeris non peccabis, licet philosophorum multiloquax disputatio plurimum super coeli natura disseruerit. Quorum alii compositum ex quatuor asserunt elementis, ipsumque esse invisibilem, partemque habere telluris, propter insitam sibi du