comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quam a deo redempti sunt colerent. Iccir
nifestat. ut sciant galathe quia quod
ab eo acceꝑant. hoc uerum ẽ & ꝓbatum.
um autem uenisset petrus antiochiam
in faciem ei restiti quia reprehensus erat.
ost concordiam societatis & honorificenti.¬
am primatus quam sibi inuicem ꝑdei
gr̃am detulerunt. nunc interueniente
causa negligentie uel erroris dissidere
inter se uidentur apli. Non in ꝓpria
causa sed insollicitudine eccłȩ in faciem
illi inquit prestiti. Quidẽ hoc nisi in
presenti ei contradixi. E qua causa sub¬
iunxit dicens. Quia reprehensus erat.
reprehensus utiq ab eugłica ueritatt
cui hoc factum aduersabatur. Nam qͥs
corum auderet petro primo apło cui
claues regni cȩlorum dominus dedit re¬
sistere nisi alius talis qui fiducia ͤ lectioĩs
sue sciens se non imꝑarem constanter in¬
probaret quod ile sine consilio fecerat:
Prius enim quam uenissent quidam ab¬

Expanded text:
quam a Deo redempti sunt, colerent. Idcircquam a Deo redempti sunt, colerent. Idcircsunt, manifestat; ut sciant Galatae quia quod ab eo acceperant, hoc verum est et probatum. Cum autem venisset Petrus Antiochiam, in faciem illi restiti; quia reprehensus erat. Post concordiam societatis, et honorificentiam primatus, quam sibi invicem per gratiam Dei detulerunt; nunc interveniente causa negligentiae vel erroris, dissidere inter se videntur apostoli, non in propria causa, sed in sollicitudine Ecclesiae. In faciem, inquit, illi restiti. Quid est hoc, nisi in praesentia ei contradixi? Et qua causa subjunxit dicens: Quia reprehensus erat? Reprehensibilis utique ab evangelica veritate, cui hoc factum adversabatur. Nam quis eorum auderet Petro primo apostolo, cui claves regni coelorum Dominus dedit, resistere; nisi alius talis, qui fiducia electionis suae sciens se non imparem, constanter improbaret, quod ille sine consilio fecerat. Prius enim quam venissent quidam a
Abbreviated transcription (Latin):
tis fuerant głam eius digni in mon¬
te respicere: Ab his itaq probatum
dicit donum quod accepit a deo ut dig¬
nus ẽẽt habere primatum in predica¬
tione gentium. sicut & habebat petrus
in predicatione circumcisionis. E sic̃
dat petro socios uiros egregios inter
apłos. ita & sibi iungit barnaban qui
diuino iudicio ei adiunctus ẽ. Grãm ta¬
men primatus sibi soli undicat conces¬
sam adeo sicut &e soli petro concessa est
inder apłos. ita ut apli dexiras circtm¬
cisionis porrigerent aplis gentium ad cõ¬
cordiam societatis demonstrandam. Ut
utriq scientes ꝑfectionis sp̃m in dispensa¬
tione eugłii se a domino consecutos iN
nullo se inuicem egere ostenderent. Hoc
solum tamen inter se conuenisse ut quod
non ex precepto uel dono domini fuerãt
instructi quia facile erat hoc ex lege ag¬
noscere hos quib predicabant pauꝑm
memores ẽẽ uiberent. ut miscdiam per

Expanded text:
tis fuerant, gloriam ejus digni in montis fuerant, gloriam ejus digni in monte respicere : ab his itaque probatum dicit donum, quod accepit a Deo; ut dignus esset habere primatum in praedicatione gentium, sicut et habebat Petrus in praedicatione circumcisionis. Et sicut dat Petro socios, viros egregios inter apostolos: ita et sibi jungit Barnabam, qui divino judicio ei adjunctus est; gratiam tamen primatus sibi soli vindicat concessam a Deo, sicut et soli Petro concessa est inter apostolos : ita ut apostoli circumcisionis dextras porrigerent apostolis gentium ad concordiam societatis demonstrandam; ut utrique scientes perfectionis spiritum in dispensatione Evangelii se a Domino consecutos, in nullo se invicem legere ostenderent. Hoc solum tamen inter se convenisse; ut quod non ex praecepto vel dono Domini fuerant instructi; quia facile erat 217 hoc ex Lege cognoscere, hos quibus praedicabant, pauperum memores esse juberent; ut misericordiam, per
Abbreviated transcription (Latin):
fundandam eccłam se quoq pari modo
electum ut primatum habeat in fun¬
dandis gentium ȩccłiis. ita tamen ut¬
& petrus gentib predicaret si causa fe¬
cisset. A paul iudeis. Nam ut̃q inuenitur
utrumq fecisse s tam̃ plena auctoritas petͦ in
iuidaisii p̃dicõne data dinoscit᷑. ⁊ pauli ꝑfecta
auctoritas in p̃dicatione gñtiũ inuenit᷑ uñ
& magistrum se gentium uocat infi¬
de & ueritate. U nusquisq enim pro
uirib suis & dispensationem sortitus
ẽ. Difficilius enim fuit eos qui longe
que data ẽ michi. petrus ce iacobus¬
I ce iohannes qui uidebantur colump¬
Ine ẽẽ. dextras dederunt michi & bar¬
Inabe societatis. ut nos ad gentes ipsi
Iuͦ in circumcisione. tantum ut mopr̃
Imemores eẽmus pauꝑm qđ & sollici¬
Ite curaui hoc ipsum facere. Ab apłis
qui clariores inter ceteros erant. quos
& firmitatis causa columpnas appellat.
quiq cum domino semper in secre¬

Expanded text:
fundandam Ecclesiam: se quoque pari modo fundandam Ecclesiam: se quoque pari modo electum, ut primatum habeat in fundandis gentium Ecclesiis: ita tamen, ut et Petrus gentibus praedicaret, si causa fuisset, et Paulus Judaeis. Nam uterque invenitur utrumque fecisse: sed tamen plena auctoritas Petro in Judaismi praedicatione data dignoscitur, et Pauli perfecta auctoritas in praedicatione gentium invenitur. Unde et magistrum se gentium vocat in fide et veritate ; unusquisque enim pro viribus suis dispensationem sortitus est. Difficilius enim fuit eos qui longe quae data est mihi, Petrus et Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae communionis; ut nos ad gentes, ipsi vero in circumcisionem; tantum ut pauperum memores essemus, quod et sollicite curavi hoc ipsum facere. Ab apostolis qui clariores inter caeteros erant, quos et firmitatis causa columnas appellat, quique cum Domino semper in secre
Abbreviated transcription (Latin):
dentes iudaizabant. Ab his autem qͥ
estimantur aliquid eẽ. quales aliquan¬
do fuerunt nicħ mea interest. ds̃ ꝑso¬
nam hominis non accipit. Hoc signi¬
ficat quia apłi prius simplices homi¬
nes erant. & imꝑiti nullius dignita.¬
tis in lege sed hoc non obẽẽ. Quis enim
accuset cum quem ds̃ excusat: quia
non queritur quis quid fuerit sed qͥd
sit. Preterita enim nec condempnant
nec uindicant. Se tamen uult intelli¬
gi. quia & ꝑitus erat in lege & clarus
uita. ac ꝑ hoc & dispensatione eugłi:
precipuus minister. Michi enim qui esti¬
mantur aliquid cẽ nicħ contulerunt.
ichil se dicit ab apłis consecutum seda
cum eẽm legisꝑitus dignatus ẽ imꝑtiri
sensum rationis huiusmodi. Quomodo
ergo fieri poterat ut hic ab his disceret
quem ꝑitum inueniens ꝑitiorem fecit
Ioꝑatus est petro in apłatum circum cisi¬
onis oꝑatus est ce in me ad gentes. Le¬
trum solum nominat & sibi compa¬
rat. quia primatum ipse acceꝑit ad

Expanded text:
dentes judaizabant. Ab his vero qui dentes judaizabant. Ab his vero qui existimantur aliquid esse, quales aliquando fuerunt, nihil mea interest, Deus personam hominis non accipit. Hoc significat, quia apostoli prius simplices homines erant et imperiti nullius dignitatis in Lege, sed hoc non obesse. Quis enim accuset eum, quem Deus excusat? Quia non quaeritur, quis quid fuerit: sed quid sit. Praeterita enim nec condemnant nec vindicant. Sed tamen vult intelligi quia et peritus erat in Lege, et clarus vita: ac per hoc et dispensatione Evangelii praecipuus minister. Mihi enim, qui existimantur aliquid esse, nihil contulerunt. Nihil dicit se ab apostolis consecutum, sed a cum essem legis peritus, dignatus est impertiri sensum rationis hujusmodi. Quomodo ergo fieri poterat, ut hic ab his disceret, quem peritum inveniens, peritiorem fecit operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et in me ad gentes. Petrum solum nominat, et sibi comparat; quia primatum ipse acceperat ad
Abbreviated transcription (Latin):
subinductos falsos fr̃s ñ cessit. Si ergo
cedendum non fuit. quare falsi fr̃s di¬
cuntur quorum beneficio ñ fecit quod
faciendum non erat: Itaq si hoc est
bene ficium prestiterunt apło quia hoꝵ
causa non cessit. quod cedere habebat.
cur igitur exploratores dicti sunt. si ħ
illum facere nolebant quod facturus
erat sed ꝓpter istos non fecit: Si aũt nõ¬
erat facturus sine dubio ꝓpter istos fec̃.
liid enim non est. Uittere enim hoc in¬
dicant quia cessit & hystoria factum ex¬
clamat. Quomodo enim ad horam ne¬
garet secessisse cum ꝓbetur ꝓpter ude¬
os timotheum circumeidisse quodr
ad horam cessisse. & secundum legem
purificatum in templum ascendisse:
lle enim posset dicere. nec ad horam
se cessisse qui num quam inueniret᷑
cessisse. aut enim cessurus ꝓpter falsos
fr̃s non cessit. aut non cessurus ꝓpter
falsos fr̃s cessit. Unum gͦ eduob accipi¬
te. Falsi fr̃s tamen dicuntur qui cre¬

Expanded text:
subintroductos falsos fratres non cessit. Si ergo subintroductos falsos fratres non cessit. Si ergo cedendum non fuit, quare falsi fratres dicuntur, quorum beneficio non fecit, quod faciendum non erat? Itaque si hoc est, beneficium praestiterunt Apostolo; quia horum causa non cessit, quod cedere habebat. Cur igitur exploratores dicti sunt, si hoc illum facere nolebant, quod facturus erat: sed propter istos non fecit? Si auterat facturus, sine dubio propter istos fecit: aliud enim non est. Litterae enim hoc indicant, quia cessit, et historia factum exclamat. Quomodo enim ad horam negaret se cessisse, cum probetur propter Judaeos Timotheum circumcidisse, quod est ad horam cessisse, et secundum Legem purificatum in templum ascendisse . Ille enim posset dicere nec ad horam se cessisse, qui numquam inveniretur cessisse. Aut enim cessurus, propter falsos fratres non cessit: aut non cessurus, propter fratres falsos cessit. Unum ergo e duobus accipite. Falsi fratres autem dicuntur, qui cre
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa epła. Tunc inquit accipiens circum¬
cidit eum ꝓpter uideos qui erant in locis
illis. De gentilibus audem scandalum
ñ habebant. unde titus ñ ẽ compulsus
circumcidi. Ad horam gͦ cessit ut ueritas
eugłii ꝑmaneat apud gentes cum non¬
se subiciunt circumcisioni. Apud uide¬
os autem ñerat ueritas eugłii. quia cire¬
dentes circumcidebant filios suos. In
circumcisio ualet aliquid s fides per
dilectionem oꝑans. Nam non solum hy¬
storiasoe et littere hoc indicant qui ac
cessit. Nam supradicit titum cum eẽt
cessit ad horam. ꝓpter subinductos fal¬
sos fr̃s. sicominus quomodo uerba. aut
seusus sese querentur. titum certe negat
compulsumcircumcidi. Pꝑter subinduc
tos falsos fr̃s quid sonat. nisi quia cessit:
i autem ꝓpter subinductos falsos fr̃s nõ
cessit non uoluntate non cessit. Namces¬
surum se significauit si hoc ẽ. S ꝓpter

Expanded text:
ipsa epistola. Tunc, inquit , accipiens eum circumipsa epistola. Tunc, inquit , accipiens eum circumcidit propter Judaeos, qui erant in locis illis. De gentilibus autem scandalum non habebant, unde Titus non est compulsus circumcidi. Ad horam ergo cessit; ut veritas Evangelii permaneat apud gentes, cum non subjiciunt se circumcisioni. Apud Judaeos autem non erat veritas Evangelii; quia credentes circumcidebant filios suos; in circumcisio aliquid valet: sed fides per dilectionem operans . Nam non solum historia, sed et litterae hoc indicant, quia cessit. Nam supra dicit Titum, cum essecessit ad horam propter subintroductos falsos fratres? Si quominus, quomodo verba aut sensus sequerentur? Titum certe negat compulsum circumcidi: propter subintroductos autem falsos fratres, quid sonat, nisi quia cessit? Si autem propter subintroductos falsos fratres non cessit, non voluntate non cessit; nam cessurum se significavit, si hoc est: sed propter
Abbreviated transcription (Latin):
cessimus subiectioni. Hoc ẽ ad horam
nos subiecimus seruituti humilian¬
des nos legi ut circumciso timotheo ces¬
saret dolus &e scandalum uideorum:
arati enim erant sicut datur intelli¬
gi commouere illi tumultum & sedi¬
tionem. Euit enim causa quomodo ha¬
berent aditum calumpinȩ faciendȩ:
imotheus enim erat matre quidem iu¬
dea patre autem greco. Unde factum ẽ
ut secundum legem circumcisus infans
non eẽt. U olens audem apls eum assu¬
mere ut ordinaret illum ep̃m sic̃ fecit
quia destimonium ei inquit bonum
ꝑhibebant om̃s loci illius insidias pas¬
sus est uideorum. Explorabant enuim si
filium uideȩ incircumcisum susciꝑet
parantes seditionẽ. ¶ uia si de grecis cõ¬
tradicebat non ẽẽ circumeidendos sic̃
uł filios isrł circumeidi non uetaret.
quia nicħ de eis in epła eadẽ signifi¬
cauerant apłi. Ex cuius auctoritate plꝰ
inseuiebant credentes iudei quia ñ pro¬
hibebat iuideos filios suos circumcidere

Expanded text:
cessimus subjectioni; hoc est, ad horam cessimus subjectioni; hoc est, ad horam nos subjicimus servituti, humiliantes nos Legi; ut circumciso Timotheo, cessaret dolus et scandalum Judaeorum. Parati enim erant, sicut datur intelligi, commovere illi tumultum et seditionem. Fuit enim causa, quomodo haberent aditum calumniae faciendae; Timotheus enim erat matre quidem Judaea, patre autem Graeco: unde factum est, ut secundum Legem circumcisus infans non esset. Volens autem Apostolus eum assumere, ut ordinaret illum episcopum, sicut fecit quia testimonium ei, inquit , bonum perhibebant omnes loci illius, insidias passus est Judaeorum. Explorabant enim si filium Judaeae incircumcisum susciperet, parantes seditionem; quia si de Graecis contradicebat non esse circumcidendos, sicu, vel filios Israel circumcidi non vetaret; quia nihil de his in epistola eadem significaverant apostoli: ex cujus auctoritate plus insaeviebant credentes Judaei; quia non prohibebat Judaeos filios suos circumcidere
Abbreviated transcription (Latin):
uos. Greci econtradicunt nec ad ho¬
ram cessimus. Et hoc auint conue¬
nire cause quia qui fieri ꝓhibeat nõ
oportebat inquiunt dicere se fecisse
ne probaret ẽẽ faciendum. sed apłs
uir diuinus sciens posse hoc opponi
ipse illud ꝓponit ut preueniat ca¬
lumpniosos. Et reddit causas quib
compulsus ẽ facere quod nolebat.
ropter subinductos autem inquit
falsos fr̃s. Subinductos dicit. quia
cum dolo intrauerunt ostendentes se
fr̃s cum eeñt inimici. Qui subintra¬
uer̃ hoc est cum humilitate intrauer̃
fingentes amiciciam. explorare liber¬
tatem nr̃am quam habemus in xp̃o
iħu ut nos in seruitutem subicerent.
xplorare ẽ sic intrare ut aluid fingat
& aliud querat quo possent accusare
libertatem nr̃am quam habemus us
bici legi ut nos in seruitutem subice¬
rent. Hoc est ad hoc intrauerunt cum
dolo & fallacia ut nr̃am libertatem¬
in seruitutem subicerent. cogentes nos
subici legi circumcisionis. Ad horam

Expanded text:
. Graeci e contra dicunt: Nec ad horam cessimus, et hoc aiunt convenire causae; quia qui fieri prohibebat, non oportebat, inquiunt, dicere se fecisse; ne probaret esse faciendum. Sed apostolus vir divinus sciens posse hoc opponi ipse illud proponit, ut praeveniat calumniosos: et reddit causas, quibus compulsus est facere, quod nolebat. Propter subintroductos autem, inquit, falsos fratres. Subintroductos dicit, quia cum dolo intraverunt, ostendentes se fratres, cum essent inimici. Qui subintraverunt, hoc est, qui cum humilitate intraverunt fingentes amicitiam. Explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servitutem subjicerent. Explorare est sic intrare, ut aliud fingat, et aliud quaerat. Quo possent accusare libertatem nostram, quam habemus in st, non subjici Legi. Ut nos in servitutem subjicerent: hoc est, ad hoc intraverunt cum dolo et fallacia, ut nostram libertatem servituti subjicerent, cogentes nos subjici legi circumcisionis. Ad horam
Abbreviated transcription (Latin):
caste conuersationis. Bona enu &e casta
uita moribus ornanda ẽ: & beniuolena
homo in aliquo delicto: uos qui spiritales
estis instruite huiusmodi in sỹũ man¬
suetudinis. considans temet ipsum. ne ce
tu tempteris. Inuicem onera ur̃a portate.
N unc hos alloquitur qui firmiores erant:
ne inflatione bonȩ uitȩ eum qui forte
a peccato circumuentus fuisset. spernen¬
dum ꝓutarent & abiciendum. Idõq con¬
sulendum his. Cum mansuetudine enim
prouocandi sunt: ad reformandos se. Qͥa
si acriꝰ qͣi ex auctoritate fuerint correpti:
non se patintur argui: sed & defendere
se incipiunt ne turpeᷤ uideant᷑: ⁊incipiunt pei¬
ores fieri. Tolle enum hominem aconten¬
tione & audacia: & habebis eum subiec¬
tum. Humilitas enim. oẽ suꝑbos solet
inclinare. & ut cum tota animi lenitate
fieret.adiecit. He & tu tempteris. It uel
hac causa non sperneret peccatorem:
sciens &e se posse peccare. & sic implebi¬

Expanded text:
castae conversationis: bona enim et casta castae conversationis: bona enim et casta vita moribus ornanda est, et benevolentia homo ab aliquo delicto, vos qui spiritales estis, instruite hujusmodi in spiritu mansuetudinis, considerans temetipsum, ne et tu tenteris, invicem onera vestra portate. Nunc hos alloquitur, qui firmiores erant; ne inflatione bonae vitae eum, qui forte a peccato circumventus fuisset, spernendum putarent et abjiciendum, ideoque consulendum his. Cum mansuetudine enim provocandi sunt ad reformandos se; quia si acrius ex auctoritate fuerint correpti, non se patientur argui: sed et defendere se incipient, ne turpes videantur; et incipiunt pejores fieri. Tolle enim hominem a contentione et audacia, et habebis eum subjectum; humilitas enim etiam superbos solet inclinare. Et ut cum tota animi lenitate fieret, adjecit: Ne et tu tenteris; ut vel hac causa non sperneret peccatorem, sciens et se posse peccare. Et sic implebi
Abbreviated transcription (Latin):
diȩ. inimiciciȩ. ire. & talia. Sed ideo car¬
nalia dicuntur: quia ex parte mundis.
sicut supramemoraui. Interea non am¬
plius quam decem res posuit. quas frucꝰ¬
tus sp̃c significat: ut inhis om̃ia com¬
plexus uideatur. Scdm tabulas testam̃¬
ti dei. in quibus non ampluis quam decẽ
uerba mandatorum tradita s̃. Si uiui¬
mus spĩr. spũ & ambulemus. Non simꝰ
inanem głam sectantes: inuicem pro¬
uocantes. inuicem inuidentes. Hoc dic̃.
quia si bene & honeste uiiumus: bonos
debemus habere & mores. Hoc ẽ enim
sp̃u uiuere. ĩ cõtaminatam uitã habere.
t sic sp̃ũ ambulamus. si paci studeamus.
ec enum parit caritatem. In anis autem
gła est:uelle uincere ubi premium non
ẽ. Ut qͥs studium habeat contentioniᷤᷤ ⁊ emulato¬
nissciens qͥa hȩc generant discordias et
lites. Seruum autem inquit dñi non
oportet litigare. Bonȩ enim uite fruc¬
tus aridos facit: ꝑdens spem ꝓmissam

Expanded text:
diae, inimicitiae, irae et talia: sed ideo cardiae, inimicitiae, irae et talia: sed ideo carnalia dicuntur, quia ex parte mundi sunt, sicut supra memoravi. Interea non amplius quam decem res posuit, quas fructus spiritus significat; ut in his omnia complexus videatur secundum tabulas Testamenti Dei, in quibus non amplius quam decem verba mandatorum tradita sunt. Si vivimus spiritu, spiritu et ambulemus. Non simus inanem gloriam sectantes, invicem provocantes, invicem invidentes. Hoc dicit, quia si bene et honeste vivimus, bonos debemus habere et mores; hoc est enim spiritu vivere, incontaminatam vitam habere: et sic spiritu ambulamus, si paci studeamus; haec enim parit charitatem. Inanis autem gloria est velle vincere, ubi praemium non est; ut quis studium habeat contentionis et aemulationis, sciens quia haec generant discordias et lites: Servum autem, inquit, Domini non oportet litigare . Bonae enim vitae fructus aridos facit, perdens spem promissam
Abbreviated transcription (Latin):
non consequentur. Hec omĩa & hissi¬
mundo sunt: ex quo &e caro. Om̃ia nãq
peccata deforis oriuntur ex parte car¬
nuis. non ex parte sp̃c. Ideo non absurde:
opera carnis dicuntur. Fructus uͦ sp̃c.
est. caritas. gaudium pax. longanimi¬
tas. benignitas. spes fides. lents taᷤ. cõtinen¬
tia. castitas. bonitas. Aduersus huuis
supramemorauit fructificat: ut ex his
hereditas regni cȩlorum queratur:
Qui enim xp̃o deuoti sunt: hos dieit
xp̃os. id est unctos. Hi carnem. id est
mundum crucifigunt. quando hec ex qͥb
diligere hunc mundum: neq ea quȩ in
hoc mundo sunt. Siquis diligit mun¬
dum: non ẽ caritas patris in illo. quia õẽ
quod in hoc mundo est: concupiscentia
carnis ẽ. & concupiscentia oculorum. Iui
gͦ mundum & quod in mundo ẽ. non con¬
cupiscit:. hic carnem crucifigit. Neq enĩ
corprĩ humano hȩc uitia asscribenda s̃.
id est. idolatria. ueneficia. hereses. inui¬

Expanded text:
non consequentur. Haec omnia et his sinon consequentur. Haec omnia et his simundo sunt, ex quo et caro. Omnia namque peccata deforis oriuntur ex parte carnis, non ex parte spiritus; ideo non absurde opera carnis dicuntur. Fructus vero Spiritus est charitas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, spes, lenitas, continentia, castitas, bonitas: adversus hujusmsupra memoravit, fructificat; ut ex his haereditas regni coelorum quaeratur; qui enim Christo devoti sunt, hos dicit christos, id est, unctos. Hi carnem, id est, mundum crucifigunt, quando haec ex quibdiligere hunc mundum, neque ea quae in hoc mundo sunt. Si quis diligit mundum, non est charitas Patris in illo; quia omne quod in hoc mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum . Qui ergo mundum, et quod in mundo est, non concuno haec vitia ascribenda sunt, id est, idololatria, veneficia, haereses, invi
Abbreviated transcription (Latin):
cati. suadens homini. ne faciat qđ̵ im¬
perat lex diuina. Ediuerso autem lex
dĩ reuocat hominem: ne faciat qd̵ sug¬
gerit lex peccati. qd quidẽ homo non
uidet eẽ absurdum. Scit enim nature
sue congruere: si faciat quod imperat
lex dei. Deniq gaudet. quando hȩc agit.
um autem ea oꝑatur quȩ suggerit lex
peccati. uidet se turpem. & horret post
factum. Ideoq legis sp̃c precepta seruan¬
da sunt: & carnalia fugienda. Ipsa enim
conscientia seaccusat si ei consentiat. scieis
horrori eẽ. quȩ suggerit lex peccati. Qd si
sp̃u dei ducimini. non estis sub lege: Non
est obscurum. quia qui ducem habet scm̃
sicut alio loco dicit: iusto lex non ẽ posita.
Manifesta autem sunt oꝑa carnis: quȩ s̃
ad ulterium. fornicatio umpuritas. obsce¬
nitas. idolatria. ueneficia. inimicicie. cõ¬
tentiones. simulationes. ire. simultates.
quȩ predico uobis sicut &r predixi: Qd
hi qui talia agunt regnidei hereditatẽ

Expanded text:
cati, suadens homini, ne faciat quod imcati, suadens homini, ne faciat quod imperat lex divina: e diverso autem lex Dei revocat hominem; ne faciat quod suggerit lex peccati. Quod quidem homo non videt esse absurdum; scit enim naturae suae congruere, si faciat quod imperat lex Dei. Denique gaudet, quando haec agit: cum autem ea operatur, quae suggerit lex peccati, videt se turpem, et horret post factum. Ideoque legis spiritus praecepta servanda sunt, et carnalia fugienda; ipsa enim conscientia accusat, si ei consentiat, sciens horrori esse, quae suggerit Lex peccati. Quod si Spiritu ducimini, non estis sub Lege. Non est obscurum, quia qui ducem habet Spirisicut alio loco dicit: justo non est lex posita . Manifesta sunt autem opera carnis, quae sunt adulterium, fornicatio, impuritas, obscenitas, idololatria, veneficia, inimicitiae, contentiones, simulationes, irae, simultates, quae praedico vobis, sicut et praedixi, quod hi qui talia agunt, regni Dei haereditatem
Abbreviated transcription (Latin):
mamini. Manifestum ẽ quia dissensio
fr̃m. inimica ẽ dilectionis. Ideo monet
ut pacifici sint. ꝓficientes in bono. Con¬
tentiones enim generant uirgium: cuius
fructus est uite consumptio. Dico autẽ ĩ xͦ.¬
Spũ ambulate: &e concupiscentiam car¬
nis non ꝑficietis. Postquam a lege fac¬
torum eos ꝓhibuit. in qua sunt p̃cepta
carnalia: nunc ut a uiciis carnis se con¬
tineant. precipit. Hic enim sp̃u ambulat:
qui fugit peccata. N am caro concupis
ut non ea quȩ uultis faciatis. Duas lege
alteram peccati. Que ideo in carne sig¬
nificatur. quia uisibilibus oblectatur cu¬
pida peccatorum: ut his sibi aduersan¬
tibus. medus homo non ea quȩ uult
agat. Diuina enim lex premit &e fugat
legem peccati: Consulens homini ut ui¬
gorem naturȩ sue custodiat. ne capiatur
illecebris. Illa econtra in insidiis agẽs
lacessit hominem blandiciis: ut sꝑnat
preceptum legis diuinȩ. Cum gͦ consen¬
serit homo legi dei: contradicit lex pec¬

Expanded text:
mamini. Manifestum est quia dissensio mamini. Manifestum est quia dissensio fratrum inimica est dilectionis; ideo monet ut pacifici sint proficientes in bono. Contentiones enim generant jurgium, cujus fructus est vitae consumptio. Dico autem, spiritu ambulate, et concupiscentiam carnis non perficietis. Postquam a lege factorum eos prohibuit, in qua sunt praecepta carnalia; nunc ut a vitiis carnis se contineant, praecipit. Hic enim spiritu ambulat, qui fugit peccata. Nam caro concupiscut non ea quae vultis, faciatis. Duas legesalteram peccati. Quae ideo in carne significatur, quia visibilibus oblectatur, cupida peccatorum; ut his sibi adversantibus, medius homo non ea quae vult, agat. Divina enim lex premit et fugat legem peccati, consulens homini, ut vigorem naturae suae custodiat, ne capiatur illecebris: illa e contra in insidiis agens, lacessit hominem blanditiis, ut spernat praeceptum legis divinae. Cum ergo consenserit homo legi Dei, contradicit lex pec
Abbreviated transcription (Latin):
naliter hos maledicit: ut quia circum¬
cidi galathas cogebant: iꝑsi abscideren¬
tur. ut multiplicaretur his dolor corprĩs
llos enim in libertatem uocati estis fr̃s:
In libertatem uocati sunt. quia cum pec¬
catis ẽẽnt obnoxii: dei grãm accipientes
remissam delictorum. liberati sunt. Tan¬
tum ne libertatem in occasionem carnis
detis. Hoc dicit neacceptam libertatem
occasio carnis adimat. Ad hoc enui cir¬
cuincidi eos uolebant: ut inconditionẽ
legis intrarent. Ideo monet. ne dent oc¬
casionem. consentiendo eis. S per dilecꝰ¬
tionem sp̃e seruite uobis inuicem. Non
ꝑ affectum carnis caritatem habendam
uerbo completur. Diliges proximum
tuum sicut te ipsum. Hoc scriptum ẽ¬
in leuitico quod supradictum ẽ. qr ꝑfecti¬
o salutis ꝑ dilectionem oꝑatur. quia qui
non diligit frẽm non diligit dm̃ : dicit
ioħs apłs. Quod si mordetis inuicem et
comeditis: uidete ne ab inuicem consũ¬

Expanded text:
naliter, hos maledicit; ut quia circumnaliter, hos maledicit; ut quia circumcidi Galatas cogebant, ipsi abscinderentur, ut multiplicaretur his dolor corporis. Vos enim in libertatem vocati estis, fratres. In libertatem vocati sunt; quia cum peccatis essent obnoxii, Dei gratia accipientes remissam delictorum, liberati sunt. Tantum ne libertatem in occasionem carni detis. Hoc dicit, ne acceptam libertatem occasio carnis adimat: ad hoc enim circumcidi eos volebant, ut in conditionem Legis intrarent. Ideo monet, ne dent occasionem consentiendo eis. Sed per dilectionem spiritus servite vobis invicem. Non per affectum carnis charitatem habendam,verbo impletur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum . Hoc scriptum ein Levitico, quod supra dictum est, quia perfectio salutis per dilectionem operatur; quia qui non diligit fratrem, non diligit Deum, dicit Joannes apostolus . Quod si mordetis invicem, et criminatis; videte ne ab invicem consu
Abbreviated transcription (Latin):
onem patior: Apertum ẽ quod dicit. Idõ
enim quasi immicus uideis ͥabebatur.
t non desinebant a ꝑsecutione eius.quia
circumcisionem iam non stare docebat :¬
eniq uideis compellentibus. & sepe nil¬
mero falsas accusationes contia eum de¬
ferentibus: obliquum iudicem uidens co¬
actus appellauit cesarem Ergo euacua¬
tum ẽ scandalum crucis. Scandalum
erat uideis predicatio crucis: quia salba¬
tum & circumcisionem euacuabat. Si
autem aͦmiteret circumcisionem:. non
eẽt scandalum:. & pacifici eẽnt nobis
uidei. N am dicebant de saluatore. Hon
ẽ. hic homo a deo: qui salbatum ñ custo¬
dit. Utinam ⁊abscidantur hi qui uos
subuertunt. Tale ẽ hoc. quale &e illud
ad corinthios in prima. Iui ñ inquit
amat dominum iħm: sit anathema.
Ex ipso grege morbido sunt &e hi quos
sociat sententiȩ eorum: ut abscidantur
a miscđia dĩ. qui galathas dei gr̃a exu¬
erunt. Et non solum spaliter sed&e car¬

Expanded text:
onem patior? Apertum est, quod dicit; ideo onem patior? Apertum est, quod dicit; ideo enim quasi inimicus Judaeis habebatur, et non desinebant a persecutione ejus; 228 quia circumcisionem jam non stare docebat. Denique Judaeis compellentibus, et saepenumero falsas accusationes contra eum deferentibus, obliquum judicem videns, coactus appellavit Caesarem. Ergo evacuatum est scandalum crucis . Scandalum erat Judaeis praedicatio crucis, quia sabbatum et circumcisionem evacuabat. Si autem admitteret circumcisionem, non esset scandalum, et pacifici essent nobis Judaei. Nam dicebant de Salvatore: Non est hic homo a Deo, qui sabbatum non custodit . Utinam et abscindantur hi, qui vos subvertunt! Tale est hoc, quale et illud ad Corinthios in prima: Qui non, inquit, amat Dominum Jesum, sit anathema . Ex ipso grege morbido sunt et hi, quos sociat sententiae eorum; ut abscindantur a misericordia Domini, qui Galatas Dei gratia exuerunt: et non solum spiritaliter, sed et car
Abbreviated transcription (Latin):
licet quippiam legis admiscentes fidei:
uiolant fidem. ne habeat fructum aut
sit acceptabilis. Hoc ideo adiecit. neforte
incolumem se putarent habere grãmfidĩ.
si pauca legis obsuarent. Ego confidoin
uobis in domino: quia nichil aliud sen¬
tieus. Hac spe dicit se fidere de his:quia
non sponte sed circumuenti erroris. iuam
intrauerant. Ideo ostenso uero itmere.:fa.¬
cile eos posse reuerti confidit. Iui autem
conturbat uos. portabit iudicium qui¬
cumq fuerit. Quomodo qui errantemcõ.¬
uerti facit. remunerandus ẽ. dicente ia¬
cobo apło in epła sua: Qui conuertifece¬
& qui recta incedentẽ uia. iter indeuiũ
cogit flectere. dampnationem consequit᷑
quicumq fuerit. Hoc ꝓpter hos subiecit
nequi sibi meritum defenderent. eo qd̃
fili i ẽẽnt habrahe uixta carnem. Deni¬
q exaltantes se dicunt ad iħm : nos filii
abrahȩ sumus. Ego autem fr̃s si circum¬
cisionem predico. quid adhuc persecuti¬

Expanded text:
licet quidpiam Legis admiscentes fidei, licet quidpiam Legis admiscentes fidei, violant fidem, ne habeat fructum, aut sit acceptabilis. Hoc ideo adjecit, ne forte incolumem se putarent habere gratiam fidei, si pauca Legis observarent. Ego confido in vobis in Domino, quia nihil aliud sentietis. Hac spe se dicit fidere de iis; quia non sponte, sed circumventi erroris viam intraverant. Ideo ostenso vero itinere, facile eos posse reverti confidit. Qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicumque est ille. Quomodo qui errantem converti facit, remunerandus est, dicente Jacobo apostolo in epistola sua: Qui converti fececatorum ; ita et qui recta incedentem via, iter in devium cogit flectere, damnationem consequitur, quicumque fuerit. Hoc propter hos subjicit; ne qui sibi meritum defenderent, eo quod filii essent Abrahae juxta carnem. Denique exaltantes se dicunt ad Jesum: Nos filii Abrahae sumus . Ego autem, fratres, si circumcisionem praedico, quid adhuc persecuti
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfectio sit credentis. Deniq saluator qd̃
pruum mandatum eẽt. interroganti
scribe. Respondit dicens. Diliges do¬
minum dm̃ tuum ex toto corde tuo. et
ex tota anima tua: ce ꝓximum tuum
tanquam te iꝑsum. In his inquit duo
bus mandatis tota lex pendit & ꝓpħȩ:
obus mandatis ꝑfectio continetur. Curre¬
batis bene: quis uos impediuit ueritati
non obedire: Exercitium illorum in oꝑa
fidei bonum fuisse testatur. S nequicia
malorum hominum detentos: ne cursũ
suum efficacia ꝑseuerante consumna¬
rent. Unde ut resipiscant hortatur de
cetero. nulli eorum credentes. qui ut oꝑa
legis seruanda suaderent: euanglicȩ ueri¬
tati non eos obedire sinebant. S uasioue.¬
stra non est a deo qui uocat uos. Ucrum
est quia humano consilio hoc agebant
uidei. ut mitterent eos sub uigum legis
non dei iudicio qui uocabat eos ꝑ apłm
suum ad gr̃am. Modicum fermentumto¬
tam massam corrumpit. Hoc dicit. quia

Expanded text:
perfectio sit credentis. Denique Salvator quod perfectio sit credentis. Denique Salvator quod primum mandatum esset interroganti scribae respondit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua: et proximum tuum tamquam te ipsum. In his, inquit, duobus mandatis tota Lex pendet et propheobus mandatis perfectio continetur. Currebatis bene, quis vos impedivit veritati non obedire? Exercitium illorum in opera fidei bonum fuisse testatur, sed nequitia malorum hominum detentos, ne cursum suum efficacia perseverante, consummarent. Unde ut resipiscant hortatur, de caetero nulli eorum credentes, qui ut opera Legis servanda suaderent, evangelicae veritati non eos obedire sinebant. Suasio vestra non est a Deo, qui vocat vos. Verum est, quia humano consilio haec agebant Judaei, ut mitterent eos sub Legis jugum: non Dei judicio, qui vocabat eos per Apostolum suum ad gratiam. Modicum fermentum totam massam corrumpit. Hoc dicit, quia
Abbreviated transcription (Latin):
portare. Euacuati estis a xp̃o. Quibus
te euacuati sunt. his enim loquitur qͥ
post acceptum donum gr̃ȩ dĩ. circumei¬
di se maluerunt. Qui in lege głamini
a gr̃a excidistis. Iusticia legis ẽ. si seruent᷑
quȩdata sunt. Ideoq qui in his iustifi¬
cari se uult post fidem: amittit grãm
quia ad hoc uenit donum dĩ. ut cessan¬
tibus onerib legis iustificaret e̾dentes
apd̃ dm̃. Nos enim spũ ex fide spem iusticiȩ
exspectamus. In xp̃o enim iħu neq cir
cumcisio aliquid ualet neq p̃puciumr sed
fides quȩ ꝑ caritatem oꝑatur. Aꝑtumẽ
quod dicit. quia spes iustificationis ĩ fide
spiritaliter deo seruitur. deuotione m̃¬
tis & puritate cordis. Unde dicit dñs
tes eum in spũ & ueritate adorare opor¬
tet. Ac ꝑ hoc neq p̃pucium ualet quic¬
quam neq circumcisio: sed sola fides opꝰ
est in caritate ad iustificationem. fides
enim caritate fraterna debet mimiriut

Expanded text:
portare. Evacuati estis a Christo. Quibportare. Evacuati estis a Christo. Quibte, evacuati sunt. His enim loquitur, qui post acceptum donum gratiae Dei, circumcidi se maluerunt. Qui enim in Lege gloriamini, a gratia excidistis. Justitia Legis est, si serventur, quae data sunt. Ideoque qui in his justificari se vult post fidem, amittit gratiam; quia ad hoc venit donum Dei, ut cessantibus oneribus Legis, justificaret credentes apud Deum. Nos autem spiritu ex fide spem justitiae exspectamus; nam cumcisio quidquam valet, neque praeputium: sed fides, quae per charitatem operatur. Apertum est quod dicit, quia spes justificationis in fide spiritaliter Deo servitur devotione mentis, et puritate cordis. Unde dicit Dominus tes eum, in spiritu et veritate adorare oportet . Ac per hoc neque praeputium valet quidquam, neque circumcisio: sed sola fides opus est in charitate ad justificationem; fides enim charitate fraterna debet muniri, ut
Abbreviated transcription (Latin):
nem eius a uestimento: & malor fit scisfu¬
ra. Ac ꝑhoc non solum nichil proderit
fideli addita circuicisio. sed & oberit. Mla¬
ius enim malum ẽ. ex libero seruum fieri:
quam nasci. Testificor autem om̃i homi¬
ni circumcidenti se: quia debitor ẽ. uni¬
uersȩ legis faciende. Possunt aliqui le¬
gem aliquatenus seruare:& non circum¬
cidi. Nam multi romanorum in tudea
seruabant legem incircumcisi. Unde
dicit paulus apłs ad agrippam regem
uideȩ. Scio rex agrippa. credis. ꝓpħis. Scio
quia credis. & centurio cuius seruus e¬
rat moriturus. qui mutens ad iħm ro.¬
gabat ut ueniret & sanaret seruum eiꝰ.
ui testimonium ꝑhibentes uidei dice.¬
bant ad iħm. Dignus ẽ ut prestes ei.
iligit enim gentem nr̃am: & sinagogã.
ipse edificauit nobis. Nemo tamen cir¬
cumcisus non totam legem seruat. De¬
bito enim: quia lex circumcisis data est.
oc ideo dixit. qui tam ebetes se ostende¬
bant. ut digni eẽnt omnia onera legis

Expanded text:
nem ejus a vestimento, et major fit scissunem ejus a vestimento, et major fit scissura . Ac per hoc non solum nihil proderit fideli addita 227 circumcisio, sed et oberit; majus enim malum est ex libero servum fieri, quam nasci. Testificor autem omni homini circumcidenti se, quia debitor est universae Legis faciendae. Possunt aliqui Legem aliquatenus servare, et non circumcidi: nam multi Romanorum in Judaea servabant Legem incircumcisi. Unde dicit Paulus apostolus ad Agrippam regem Judaeae: Scio, rex Agrippa; credis prophetis, scio quia credis . Et centurio, cujus servus erat moriturus, qui mittens ad Jesum, rogabat ut veniret, et sanaret serei dicebant ad Jesum: Dignus est ut hoc praestes ei; diligit enim gentem nostram, et Synagogam ipse aedificavit nobis . Nemo tamen circumcisus non totam Legem servat; debitor est enim, quia circumcisis data est Lex. Hoc ideo dixit, quia tam hebetes se ostendebant, ut digni essent omnia onera Legis
Abbreviated transcription (Latin):
est ppłs nouus regni cȩlorum. Itaq fr̃s¬
ñsumꝰ ancille filii. sed libere. Qua lib¬
tate xp̃c nos liberauit. Fuimus igitur
ancillȩ filii. dum peccatis eramus obno¬
xii. Sed accepta remissione peccatoꝵ a
iterum seruitutis iugo contineri. Stan-¬
dum monet in accepta gr̃a. ne redeun¬
tes ad uetera. amitant donum lib̾tatis
quod fuerant consecuti. Ecce ego paulus
dico uobis. quia si circumeidamini: xp̃e
uob̾ nichil ꝑroderit. Nunc aꝑte uerita¬
tis &e auctoritatis suę uim non tacet. di¬
cens. Eece ego paulus dico uob. Id ẽ. ego
magister gentium cuius opus estis ĩ xp̃o.
ex ce ꝓpħe usq ad iohannem. ex quo regnũ
celorum predicatur. Antequam noua gͦ
inciperet predicatio: oportuit circumcidi.
Nunc autem lege fidei succedente: ea sequẽ¬
da sunt. quȩ rudis ueritas iubet. quia
uetus &e nouum admisceri non debet auc̃¬
toritate domini predicantis. Ait enim. Ne¬
mo additamentum panni rudis Adsuit
uestimento ueteri. Tollit enim fortitudi¬

Expanded text:
est populus novus regni coelorum. Itaque non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberavit. Fuimus igitur ancillae filii, dum peccatis eramus obnoxii: sed accepta remissione peccatorum iterum servitutis jugo contineri. Standum monet in accepta gratia, ut non redeuntes ad vetera, amittant donum libertatis, quod fuerant consecuti. Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit. Nunc apertae veritatis et auctoritatis suae vim non tacet, dicens: Ecce ego Paulus dico vobis, id est, ego magister gentium, cujus opus estis in Christo, Lex et prophetae usque ad Joannem; ex quo regnum coelorum praedicatur . Antequam ergo nova inciperet praedicatio, oportuit circumcidi: nunc autem lege fidei succedente, ea sequenda sunt, quae rudis veritas jubet; quia vetus et novum admisceri non debent, auctoritate Domini praedicantis; ait enim: Nemo additamentum panni rudis assuit vestimento veteri; tollit enim fortitudi
Abbreviated transcription (Latin):
cati non intelligunt neq considerał:
quia si ꝑ legem iustificatio. excluditur
promissio. Et si exclusa fuerit ꝓmissio.
sine dubio frustrabitur fides abrahe. qđ
ne audire quidem se patiuntur uidei:
Scientes qr ꝓmissio ex fide ẽ abrahȩ. Quȩ
promissio ꝑ fidem iustificat ñ ꝑ legem.
sicut & abraham iustificatus ex fide est
Hi gͦ heredes s̃ promissionis abrahe: qui
illic succedunt suscipientes fidẽ. in qua
benedictus & iustificatus ẽ abraham. Te¬
stimonium gͦ promissionis abrahȩ testa¬
mentum appellatur. ut pꝰ mortẽ eius he¬
redes ẽẽnt. in promissione filii eius facti
ꝑ fidem. quȩ causa cucurrit tisq ad xp̃m
abrahe repromissum. Ut post mortẽ xp̃i
credentes heredes eẽnt fidei abrahe per
testamentum sanguinis xp̃i. Donum
gͦ quod promissum ẽ abrahe. filiis eiꝰ
in xp̃o solutum ẽ: quamuis &e iꝑse a

Expanded text:
cati, non intelligunt, neque considerant cati, non intelligunt, neque considerant quia si per Legem justificatio, excluditur promissio; et si exclusa fuerit promissio, sine dubio frustrabitur fides Abrahae: quod ne audire quidem se patiuntur Judaei, scientes quia promissio ex fide est Abrahae. Quae promissio per fidem justificat, non per Legem; sicut et Abraham justificatus ex fide est. Hi ergo haeredes sunt promissionis Abrahae, qui illi succedunt, suscipientes fidem, in qua benedictus et justificatus est Abraham. Testimonium ergo promissionis Abrahae testamentum appellatur; ut post mortem ejus haeredes essent in promissione, filii ejus facti per fidem. Quae causa cucurrit usque ad Christum Abrahae repromissum, ut post mortem Christi credentes, haeredes essent fidei Abrahae per testamentum sanguinis Christi. Donum ergo quod promissum est Abrahae, filiis ejus in Christo solutum est; quamvis e
Abbreviated transcription (Latin):
ne om̃s gt̃s benedicuntur ꝑ fidem. Ideo¬
quasi reos falsati testamenti designat. qͥ
rant: ut non solum salus ꝓmissa in xp̃o
sed ce in lege sit. Ideo probat ꝓmissionem
benedictionis in solo xp̃o factam. Hoc au
tem dico testamentum confirmatũ adõ
dam ꝓmissionem. in tm insolo xp̃o firma¬
tam benedictionis ꝓmissionem docet. ut le
stendat. Constituta enim ꝓmissione
postea data lex ẽ quȩ ñ utq infirmaroe
ꝓmissionem: sed qd futura &r quando
uentura eẽt significaret. Si enim ex le¬
ge hereditas. iam ñ ex promissione:
Abrahȩ autem ꝑ promissionem donauit
ds̃. Duas causas sͥ contͣrias defendunt uidei.
Nullo enim pacto nulla ratione suaderi
potest uideis. abrahȩ ꝓmissionem euacu¬
atam ꝑ legem. Ꝙ recte. S aliud aduersũs
improuida presumptione defendunt:
Putantes iustificationem sine oꝑa legis ꝓ¬
uenire ñ posse: cum sciant abraham qͥ
forma eius rei ẽ. sine oꝑa legis ꝑ solã fidẽ
iustificatum. S emulatione quadamce¬

Expanded text:
ne omnes gentes benedicentur per fidem. Ideo noquasi reos falsati testamenti designat, quirant; ut non solum salus promissa in Christo, sed et in Lege sit. Ideo probat promissionem benedictionis in solo Christo factam. Hoc autem dico, Testamentum confirmatum a Deodam promissionem. In solo Christo firmatam benedictionis promissionem docet, ut Legstendat; constituta enim promissione postea data est Lex, quae non utique infirmaret promissionem, sed quod futura, et quando ventura esset, significaret. Si enim ex Lege haereditas, jam non ex promissione: Abrahae autem per repromissionem donavit Deus. Duas causas sibi contrarias defendunt Judaei; nullo enim pacto, nulla ratione suaderi potest Judaeis Abrahae promissionem evacuatam per Legem, et recte: sed aliud adversum improvida praesumptione defendunt, putantes justificationem sine opere Legis provenire non posse; cum sciant Abraham, qui forma ejus rei est; sine operibus Legis per solam fidem justificatum. Sed aemulatione quadam cae
Abbreviated transcription (Latin):
ste grecorum ñ intelligendes scientes
tamen a sanguine abstinendum adul¬
terarunt scripturam quartum manda¬
tum addentes. & a suffocato obseruan¬
dum quod puto nunc dĩ nutu intel¬
lecturi sunt quia iam supradictum
erat quod addiderunt. Sed neq tit
qui mecum erat. Hoc est illo ipso tẽ¬
pore quo fui inquit ierosolimis.ti¬
tus qui mecum erat compulsus ñ ẽ
cumcidi. & subintelligitur. Quidẽ
ut uos circumcidamim cum titus ab
apłis qui uidebantur aliquid eẽ nõ
est compulsus circumcidi. sed susceꝑ¬
tus est incircucisus.Pꝑter autem

Expanded text:
stae Graecorum non intelligentes, scientes stae Graecorum non intelligentes, scientes tamen a sanguine abstinendum, adulterarunt Scripturam, quartum mandatum addentes, et a suffocato observandum: quod, puto, nunc Dei nutu intellecturi sunt; quia jam supra dictum erat, quod addiderunt. Sed neque Titus, qui mecum erat, hoc est, illo ipso tempore, quo fui, inquit, Hierosolymis, Titus, qui mecum erat  compulsus non est cumcidi. Et subintelligitur, Quid est ut vos circumcidamini, cum Titus ab apostolis, qui videbantur aliquid esse, non est compulsus circumcidi, sed susceptus est incircumcisus. Propter
Abbreviated transcription (Latin):
rent id est a sanguine & fornicatione &
idolatria. Nunc dicant sophiste grecorũ
dita sunt gentib obseruanda quȩ ig¬
norabant anque sciebant. Sed quomͦ
fieri potest ut aliquis ea discat que nouit:
rgo hȩc illicita eẽ ostensa sunt gentibus
que putabant licere. Ac ꝑ hoc non utiq
ab homicidio ꝓhibiti sunt cum uibent᷑
a sanguine obseruare. Sed hoc acceper̃
quod noe adeodidicerat ut obseruarẽt
a sanguine edendo cum carne. Nam
quomodo fieri poterat ut romanis le¬
gibus imbuti quorum tanta auctori¬
tas in seruandis mandatis ẽ nesciren
homicidium ñ eẽ faciendum quipꝑe
cum adulteros &e homicidas &e falsos
testes & fures & maleficos & ceteroꝵ
malorum admissores puniant leges
romane: Deniq tria hec mandata
ab aplis &e senioribus data reperiunt᷑
quȩ ignorant leges romane. Id ẽ ut
obseruent se ab idolatria a sanguine
sicut noe. & a fornicatione quȩ sophi¬

Expanded text:
rent, id est, a sanguine et fornicatione et rent, id est, a sanguine et fornicatione et idololatria . Nunc dicant sophistae Graecorudita sunt gentibus observanda? Quae ignorabant, an quae sciebant? Sed quomodo fieri potest, ut aliquis ea discat, quae novit? Ergo haec illicita esse ostensa sunt gentibus, quae putabant licere: ac per hoc non utique ab homicidio prohibiti sunt, cum jubentur a sanguine observare. Sed hoc acceperunt, quod Noe a Deo didicerat, ut observarent se a sanguine edendo cum carne . Nam quomodo fieri poterat ut Romanis legibus imbuti, quorum tanta auctoritas in servandis mandatis est, nescirent homicidium non esse faciendum; quippe cum adulteros et homicidas, 215 et falsos testes, et fures, et maleficos, et caeterorum malorum admissores puniant leges Romanae? Denique tria haec mandata ab apostolis et senioribus data reperiuntur, quae ignorant leges Romanae, id est, ut abstineant se ab idololatria, et sanguine, sicut Noe, et fornicatione. Quae sophi
Abbreviated transcription (Latin):
the a iudeis dicentib quia aliud trade¬
bat petrus quam paulus. Hinc factum
est ut ammonitus reuelatione dominz
ascenderet ierosolimam cum testibus
predicationis suȩ idẽ barnaba ⁊ tito.
unum ex iudeo & alterum ex gentili.
ut siqui de eo haberent scandalum
horum testimonio tolleretur. adaperi¬
ens illis sensum predicationis suȩ cum
apłis uero secreto contulit ut scirent ñ
illum discordare a regula euglica hoc
est ne putarent illum in uacuum cur¬
rere aut cucurrisse. sicut estimabant
aliquanti ex udeis credentibus. Nec
enum aliquid ab eis discere poterat qr
a deo fuerat instructus. sed propt̃ con¬
cordiam oe pacem dĩ nutu factum ẽ ut
tolleretur scrupulus aut suspicio frĩbus
aut coapłis eus. Et ut gentib ꝓficerce
cognoscentibus. quia concordabat eugłi¬
um eitis cum apłis. Preterea cum lege̾¬
dedissent non molestari eos qui exgentib
credebant sed ut abhis tantum obserua¬

Expanded text:
tae a Judaeis, dicentibus quia aliud tradetae a Judaeis, dicentibus quia aliud tradebat Petrus, quam Paulus; hinc factum est, ut admonitus revelatione Domini ascenderet Hierosolymam cum testibus praedicationis suae, id est, Barnaba et Tito, uno ex Judaeo, et altero ex gentili; ut si qui de eo haberent scandalum, horum testimonio tolleretur, adaperiens illis sensum praedicationis suae. Cum apostolis vero secreto contulit; ut scirent non illum discordare a regula evangelica, hoc est, ne putarent illum in vacuum currere aut cucurrisse, sicut aestimabant aliquanti ex Judaeis credentibus. Nec enim aliquid ab eis discere poterat; quia a Deo fuerat instructus: sed propter concordiam et pacem Dei nutu factum est; ut tolleretur scrupulus aut suspicio fratribus et coapostolis ejus, et ut gentibus proficeret, cognoscentibus quia concordabat Evangelium ejus cum apostolis. Praeterea cum legededissent non molestari eos, qui ex gentibus credebant; sed ut ab his tantum observa
Abbreviated transcription (Latin):
iudaisius. Illic enim circumcisio car¬
nis est hic cordis. Illic sub elementis
seruitur neumeniis & salbato hic soli
deo in spũ quia corde creditur. Iilic cõ¬
ditio est causa peccati hic libertas ex
remissione peccatorum. multa itaq
naba assumpto &e tito. ascendi autem
secundum reuelationem & exposui il¬
lis euglium quod predico gentib. Se¬
ereto autem his qui sibi aliquid uide¬
bantur. ne forte in uacuum cucurrerem
aut cucurrissem. Quoniam multo tp̃re
fama eius crebrescebat apud om̃s iudeos
facie autem non uidebatur. ꝑambula¬
bat enim fundare & roborare eccłas soli¬
ta constantia inter gentes. Aiuideis aũt
causa legis mala illi fiebat opinio qua¬
si discordaret a predicatione ceterorum
apłorum. E hinc fiebat multis scrupu¬
lus ita ut gentes possent ꝑturbari. ne
in aliud inducerentur ab eo quam tra¬
debant apłi qui cum domino fuerant.
Nam ipsa occasione subuersi sunt gala¬

Expanded text:
Judaismus; illic enim circumcisio carJudaismus; illic enim circumcisio carnis est, hic cordis: illic sub elementis servitur neomeniis et sabbato, hic soli Deo in spiritu; quia corde creditur: illic conditio est causa peccati, hic libertas ex remissione peccatorum. Multa itaquenaba, assumpto et Tito. Ascendi autem secundum revelationem: et exposui illis Evangelium, quod praedico in gentibus, secreto autem: his qui aliquid esse videbantur; ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem. Quoniam multo tempore fama ejus crebrescebat apud omnes Judaeos, facie autem non videbatur, perambulabat enim fundare et roborare Ecclesiam solita constantia inter gentes: a Judaeis autem causa Legis mala illi fiebat opinio, quasi discordaret a praedicatione caeterorum apostolorum; et hinc fiebat multis scrupulus, ita ut gentes possent perturbari, ne in aliud inducerentur ab eo, quam tradebant apostoli, qui cum Domino fuerant. Nam ipsa occasione subversi sunt Gala