comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tu euis uelut pauci dies eo qͦd dilige¬
bat illam. Querendum qͦmͦ dictum sit
cum magis etiam breue tempꝰ longũ
ẽẽ soleat amantib. Dictum ẽ ergo ꝓp̃t
laborem seruitutis quẽ facilẽ etleuem
amor faciebat. Siparum aduer.lxxxix.¬
tatur rei huius narratio putabitur
deinde seruiuit alios septem annos ꝓ
rachel. ectunc eam durit.uerum autem
ñita ẽ. s laban ei dixit. consumma itaq
septima istius et dabo tͥ et hanc ꝓopere
qͦd operaberis apud me adhuc septem
annos alios. qͦd itaq ait consumma
septima istuis adnuptiarum celebratio¬
nem ꝑtinet. que septem dieb celebrari
solent: hoc itaq ait imple dies nuptia¬
rum septem ꝑtinentes adistam quam
duristi. et dabo tibi & hanc ꝓeo quod
operaberis apud me adhuc septẽ an¬
nos alios. Deinde sequitur. fec̃ autẽ
iacob sic et impleuit septima eius ib:
septem dies nuptiarum liȩ eqdedit
illi laban rachel filiam suã sibt uro¬

Expanded text:
tu eius uelut pauci dies eo quod diligetu eius uelut pauci dies eo quod diligebat illam, quaerendum quomodo dictum sit, cum magis etiam breue tempus longum esse soleat amantibus. dictum est ergo propter laborem seruitutis, quem facilem et leuem amor faciebat. Si parum aduertatur rei huius narratio, putabitur, deinde seruiuit alios septem annos pro Rachel et tunc eam duxit. uerum autem non ita est, sed Laban ei dixit: consumma itaque septima istius, et dabo tibi et hanc pro opere quod operaberis apud me adhuc septem annos alius. quod itaque ait: consumma septima istius, ad nuptiarum celebrationem pertinet, quae septem diebus celebrari solent. hoc itaque ait: inple dies nuptiarum septem pertinentes ad istam quam duxisti, et dabo tibi et hanc pro eo quod operaberis apud me adhuc septem annos alios. deinde sequitur: fecit autem lacob sic, et inpleuit septima eius — id est septem dies nuptiarum Liae — et dedit illi Laban Rachel filiam suam ipsi uxo
Abbreviated transcription (Latin):
luit. Quod scriptũ ẽ oscłatus ẽ.lxxxuii.
lacob rachel etexclamans uoce sua fleuit.
nndicauit ei quia frater ẽ eius. et quia fi¬
lius rebeccȩ ẽ consuetudinis quidẽ fuit
marime in illa simplicitate antiquorũ
ut ꝓpinqui ꝓpinquas oscularentur &
hoc hodie fit inmultis locis. S queri po¬
test qͦmͦ abincognito illa osculũ accepe¬
rit. si postea indicau̾it iacob ꝓpinquita¬
dem suã. ergo intelligendum ẽ aut illũ
qͥiam audierat que illa esset fident̃ in
eius osłm irruisse aut postea scripturã
narrasse ꝑrecapitulationẽ qͦd pͥmo factr̃
erat id÷ ut indicauerit iacob qͥs eẽt sic̃
deparadiso postea dicitur: qͦmͦ eũ ds̃
instituerit cum iam dictum ẽẽt qͦd
plantauerit ds̃ paradisum. et posuerit
illic hominẽ quẽ finxerat et multa ꝑ
recapitulationem dicta intelligunture.
Quod scriptum ẽ et seruiuit iacob. lxxxuiii
prachel annis septem. eterant inconspec¬

Expanded text:
luit. Quod scriptum est: et osculatus est luit. Quod scriptum est: et osculatus est Iacob Rachel et exclamans uoce sua fleuit. et indicauit ei quia frater <patris> est eius et quia filius Rebeccae est, consuetudinis quidem fuit maxime in illa simplicitate antiquorum, ut propinqui propinquas oscularentur, et hoc hodie fit in multis locis. sed quaeri potest, quomodo ab incognito illa osculum acceperit, si postea indicauit Iacob propinquitatem suam. ergo intellegendum est aut illum, qui iam audierat quae illa esset, fidenter in eius osculum inruisse aut postea scripturam narrasse per recapitulationem quod primo factum erat, id est ut indicauerit Iacob quis esset. sicut de paradiso postea dicitur, quomodo deus eum instituerit, cum iam dictum esset quod plantauerit deus paradisum et posuerit illic hominem quem finxerat, et multa quae per recapitulationem dicta intelleguntur. Quod scriptum est: et seruiuit Iacob pro Rachel annis septem; et erant in conspec
Abbreviated transcription (Latin):
uitati ante uirta ciuitatẽ dormisse si
intelligatur nulla questio ẽ. Si autẽ
inciuitate mirũ uidet᷑ quomͦ potuerit illũ
titulum constituere. quod autẽ uo¬
uit uotum siꝓsperaretur eundo. ire¬
dcundo et decimas ꝓmisit domiu dĩ
futurȩ in loco illo ꝓpħia ẽ. domꝰ dei ut & iple
rediens dõ sacrificauit non utum lapidẽ¬
dm̃ appellans s domũ di id÷ quia iillo
loco futura erat domus d̃i. Quod. Lxxxui.
tura qͦd cum iudisset iacob rachel filiam
laban fratris matͥs suȩ accessit ⁊reuoluit
lapidẽ abore putei. Magis notandum ẽ.
aliqͥd scͥpturã pretermittere qͦd intelligere
debemus qͣm ulla questio commouenda.
intelligitur enim quod illi cum quibus
pͥmo loquebatur iacob. int̾rogati quȩ eẽt
que ueniebat cum ouib. ipsi dixerunt fi¬
liam eẽ laban qͣm utiq iacob ĩmouerat.
s illius int̾rogationem responsionemq
illoꝵ scriptura pretermittens intelligi uo¬

Expanded text:
uitati ante. iuxta ciuitatem dormisse si uitati ante. iuxta ciuitatem dormisse si intellegatur, nulla quaestio est; si autem in ciuitate, mirum uidetur quomodo potuerit illum titulum constituere. quod autem uouit uotum, si prosperaretur eundo et redeundo, et decimas promisit domui dei futurae in loco illo, prophetia est domus dei, ubi et ipse rediens deo sacrificauit non Deum appellans, sed domum Dei, id est, quia in illo loco futura erat domus Dei. LXXXVI. Ib. Xtura quod cum vidisset Jacob Rachel filiam Laban fratris matris suae, accessit et revolvit lapidem ab ore putei; magis notandum est, aliquid Scripturam praetermittere quod intelligere debemus, quam ulla quaestio commovenda. Intelligitur enim quod illi, cum quibus primo loquebatur Jacob, interrogati quae esset quae veniebat cum ovibus, ipsi dixerunt filiam esse Laban, quam utique Jacob non noverat; sed illius interrogationem responsionemque illorum scriptura praetermittens intellegi uo
Abbreviated transcription (Latin):
gnouisse quid filius eus esau de fr̃e suo
incogitacione sua dixerit. Et .lxxxiii.¬
surrexit iacob de sompno suo etdir̃ qͥa
ẽ dñs inlocohoc ego aut̃ nesciebã et ti¬
mut et dixit. qͣm terribilis locus hic.
hoc non ẽ nisi domus dĩ. ethec porta ẽ
cȩli. hec uerba adꝓpħiam ꝑtinent quia
ibi futurum erat tab̃naculum qͦd con¬
stituit dominus inhominib inprimo
populo suo. Portam autẽ cȩli sic intelli¬
gere debemus tamquam inde fiat adi¬
tus credentib adcapescendum regnum
cȩlorum. Quod statuit iacob.lxxxiiii.
lapidẽ quem sibi adcaput posuerat. ⁊
constituit eum titulũ et ꝑfudit illum
oles. non aliquid ydolatriȩ simile fecit.
onenĩ ueltunc uel postea frequentauit
lapidẽ adorando. uel ei sacrificando.
sed signum fuerat inꝓpħia euidentis¬
sima constitutum quȩ ꝑtinet adunc¬
tionem. unde xp̃i nom̃ acarismate ẽ.
Et uocauit iacob nomen loci illiꝰ .lxxxu.
domus dei etulamaus erat nomenci¬

Expanded text:
gnouisse quid filius eius Esau de fratre suo gnouisse quid filius eius Esau de fratre suo in cogitatione sua dixerit. Et surrexit Iacob de somno suo et dixit quia est dominus in loco hoc, ego autem nesciebam. et timuit et dixit: quam terribilis locus hic! hoc non est nisi domus dei; et haec porta est caeli. haec uerba ad prophetiam pertinent, quia ibi futurum erat tabernaculum, quod constituit dominus in hominibus in primo populo suo. portam caeli autem sic intellegere debemus, tamquam inde fiat aditus credentibus ad capessendum regnum caelorum. Quod statuit lapidem Iacob, quem sibi ad caput posuerat, et constituit eum titulum et perfudit illum oleo, non aliquid idolatriae simile fecit. non enim uel tunc uel postea frequentauit lapidem adorando uel ei sacrificando: sed signum fuit in prophetia euidentissima constitutum, quae pertinet ad unctionem: unde Christi nomen a chrismate est. Et uocauit Iacob nomen loci illius "domus dei"; et Vlammaus erat nomen ci
Abbreviated transcription (Latin):
diligebat ⁊ cȩtera. ineadem narratione:
multum mouent admaiora intelligen¬
tacio intelligitur ut quedam mentis ali¬
enatio sequeretur. Ipsa enim ꝓpriae dici¬
tur extasis. et quaasolet inmagnarum re¬
rum reuelationib fieri. in hac intelligen¬
dum ẽ factam eẽ spiritalem amionitio¬
nem ut confirmasit benedictionem suã
filio suo minoreͥ cui pocius uiusitudũ
fuit qͦd fefellerit patrem. sic et deadã
ce quib comminatus ẽ occidẽ frẽm
suum cum scriptura dicat hoc eũ in
sua cogitacione dixisse nisi quia hĩc
nobis datur intelligere qͦd diui nitus
ei reuelabantur omnia. unde adma¬
gnum mẏsterium ꝑtinet qͦd filiũ su¬
um minorem ꝓmaiore uoluit bũdico
Quod habent latin codices ysaac di .lxxxii.¬
centẽ filio suo. uade in mesopotamiam
indomum bathuel pat̾s matris tuȩ &
sume inde tibi uxorem. greci codices ñ
habent uade sed hoc fuge. hoc ẽ apodra¬
meti unde intelligitur etiam ysaac co¬

Expanded text:
diligebat, et caetera in eadem narratione diligebat, et caetera in eadem narratione multum movent ad majora intelligentio intelligitur, ut quaedam mentis alienatio sequeretur. Ipsa enim proprie dicitur ecstasis. Et quia solet in magnarum rerum revelationibus fieri, in hac intelligendum est factam esse spiritualem admonitionem, ut confirmaret benedictionem suam filio minori, cui potius irascendum fuit quod fefellerit patrem. Sic et de Adamcae, quibus comminatus est occidere fratrem suum, cum Scripsua cogitatione dixisse? nisi quia hinc nobis datur intellegere, quod diuinitus eis reuelabantur omnia. unde ad magnum mysterium pertinet, quod filium suum minorem pro maiore uoluit benedici. Quod habent latini codices Isaac dicente filio suo: uade in Mesopotamiam in domum Bathuel patris matris tuae et sume tibi inde uxorem, graeci codices non habent "uade" sed "fuge", hoc est airoBpaO\'.. unde intellegitur etiam Isaac co
Abbreviated transcription (Latin):
ierauerit. secundum qͣm considerandũ
ẽ quod et seruus abrahȩ cõmemorauit
narrans eis aquib accepit trorem do¬
mino suo ysaac. Quid ẽ quod.lxxuii.
scriptum ẽ. quod cum uenissent filii
ysaac et dixissent fodimus puteuml
ñinuenimus aqͣm. appellauit eun¬
dem puteum ysaac iuramentum. an
qͣmuis factum sit inaliqͣm significa¬
tionem sine dubio ducendum ẽ. spin¬
taiem. qm̃ nichil habet conuenientiȩ
scdm litteram ut ideo uiramentum
appellauerit puteum qͦd ibi aqua ñ
sit inuenta. qͣmqͣm alii interpretes
pueros ẏsaac inuentum pocius aqͣm
nunciasse dixerunt s etiã sic qu̾arẽ
iuramentum appellatum ẽ puteum ubi
tantus patriarcha ysaac ante qͣm mo¬
riatur querit afilio suo uenationẽ ⁊ es¬
cam qͣsem amat ꝓmagno beneficio.⁊
ꝓmitit benedictionem uullo mͦ uaca¬
re arbitremur significatione ꝓph̃ica
marime qm̃ festinat uxor eius ut uiam
benedictionem minor accipiat quẽ ipsa

Expanded text:
ierauerit. secundum quam considerandum ierauerit. secundum quam considerandum est quod et seruus Abrahae commemorauit narrans eis a quibus accepit uxorem domino suo Isaac. Quid est quod scriptum est, quod cum uenissent pueri Isaac et dixissent: fodimus puteum et non inuenimus aquam, appellauit eundem puteum Isaac iuramentum? an quamuis factum sit, in aliquam significationem sine dubio ducendum est spiritalem, quoniam nihil habet conuenientiae secundum litteram, ut ideo iuramentum appellauerit puteum, quod ibi aqua non sit inuenta? quamquam alii interpretes pueros Isaac inuentam potius aquam nuntiasse dixerunt; sed etiam sic quare iuramentum appellatum est, ubi tantus patriarcha Isaac, antequam moriatur, quaerit a filio suo uenationem et escam, qualem amat, pro magno beneficio et promittit benedictionem, nullo modo uacare arbitramur a significatione prophetica: maxime quoniam festinat uxor eius, ut illam benedictionem minor accipiat, quem i
Abbreviated transcription (Latin):
Exequitur enim narrator easdẽ eius
duuicias quib magnus factus ẽ. &
hinic motus ẽ abimelech timuit ulũ
ibi eẽ ne potencia eius sibi esset infesta
Quãquãgͦ aliqͥdspiritale ista signisicent.
tamen scd̾m id qͦd contigerunt ideo p̃mis¬
sum ẽ benedirit eũ dñs. ut sana fide in¬
telligamus etiam ista temporalia do¬
na nec dari posse nec sperari debere etiã
cũ abinfimiorib appetuntur nͥ abuo
deo ut qui inminimis fidelis ẽ. et in
magnis fidelis sit. et qui inmammona
in quo fidelis inuentus ẽ. etiam uerum
accipere mereatur. sicut dominus inȩ
uuangłio loquitur. talia etiã de abrahã
dicta sunt. qͦd ei munera di ꝓuenerint
ynde non parum ȩdificat sanã fidem
piȩ intelligentib ista narratio etiã si de
his reb allegorica significatio nulla poᷤ¬
set exsculpi. Fiat execratio int̃.Lxxuii.
nos et interte. id÷ uiracio quem maledi¬
ctis obstringit quȩ accidant ei qui pe¬

Expanded text:
exsequitur enim narrator easdem eius exsequitur enim narrator easdem eius diuitias, quibus magnus factus est: et hinc motus Abimelech timuit illum ibi esse, ne potentia eius sibi esset infesta. quamquam ergo aliquid spiritale ista significant, tamen secundum id quod contigerunt, ideo praemissum est:benedixiteum dominus, ut sana fide intellegamus etiam ista - temporalia dona nec dari posse nec sperari debere etiam cum ab infirmioribus adpetuntur nisi ab uno deo: ut qui in minimis fidelis est etiam in magnis fidelis sit, et qui in mammona iniquo fidelis inuentus est. etiam uerum accipere mereatur, sicut dominus in euangelio loquitur. talia etiam de Abraham dicta sunt, quod ei munera dei prouenerint. unde non parum aedificat sanam fidem pie intellegentibus ista narratio, etiamsi de his rebus allegorica significatio nulla possit exculpi. Fiat execratio inter nos et inter te, id est iuratio quae maledictis obstringit, quae accidant ei qui pe
Abbreviated transcription (Latin):
quando uendidit esau primogenita
sua. Ponamus etiam ipsos circa. ax an¬
nos fuisse. fuint anni ȩtatis ysaac usq
adolescentem accipiamus fuisse abi-¬
melech qͣndo matrẽ ipsuis concupi¬
uit & abrahe amicus ẽ. factus. Potuit
gͦiam ẽẽ qͣsi centenarius. si post illud
factum filiorum suoꝵ ꝑrexit ineam t̃¬
ram famis necessitate ysaac. Non ergo
exhoc cogit ulla necessitas ꝑrecapitu¬
lationem putare narratam ꝓfectionẽ
ysaac ingerara. s quia ibi dicitur di¬
uturno tempore fuisse ysaac scribit᷑
et puteos fodisse et dehis contendisse.⁊
ditatum fuisse pecunia mirum nͥ re¬
capitulando ista commemorantur.
quȩ ideo fuerant pretermissa ut pri¬
mum defiliis eiꝰ usq ad illũ locum de
lenticula narratio ꝑueniret..Lxxui.
Id qͦd scriptum ẽ de ysaac bñdirit au¬
tem eum dominus et exaliatus ẽ ho¬
mo. et ꝓcedens maior fiebat qͦ adusq
magnus factus ẽ ualde. scđm terrenã
felicitarem dictum: sequentra docent.

Expanded text:
quando uendidit Esau primogentia quando uendidit Esau primogentia sua - ponamus etiam ipsos circa uiginti annos fuisse, fiunt anni aetatis Isaac usque toginta; adulescentem accipiamus fuisse Abimelech, quando matrem ipsius concupiuit et Abrahae amicus est factus: potuit ergo iam esse quasi centenarius, si post illud factum filiorum suorum perrexit in illam terram famis necessitate Isaac. non ergo ex hoc cogit ulla necessitas per recapitulationem putare narratam profectionem Isaac in Gerara. sed quia ibi diuturno tempore fuisse Isaac scribitur et puteos fodisse et de his contendisse et ditatum fuisse pecunia, mirum nisi recapitulando ista commemorantur, quae ideo fuerant praetermissa. ut primum de filiis eius usque ad illum locum de lenticula narratio perueniret. In eo quod scriptura est de Isaac: benedixit autem eum dominus. et exaltatus est homo et procedens maior fiebat, quoadusque magnus factus est ualde, secundum terrenam felicitatem dictum sequentia docent.
Abbreviated transcription (Latin):
neo quod scriptum ẽ facta ẽ autẽ. lxxu.¬
fames suꝑ terram preter famem quȩ an¬
te facta ẽ intempore abraham abuit au¬
dem ysaac ad abimelech regẽ philisti¬
norum ingerara. Queritur hoc qͣndo
sit factum. utrum postea quam esau
uendidit primogenita sua cibo len¬
ticule. Post illam quippe narrationem
hoc narrari incipit. anut fieri solet ꝑ
recapitulationem.narratior adea re¬
uersꝰ sit cum ꝓgressus de filiis eius¬
uade ad eum locum ꝑuenisset qui de
lenticula commemoratus ẽ. Mouet au¬
tem quia ipse inuenitur abimelech
qͥ etiam sarram concupiuerat. Ipsius e¬
nim paranimphus et principes mili¬
ciȩ qui cominemorati sunt etiam hic
commemorantur. utrum uel uiuere po¬
tuerint. Quando enim factus ẽ amicus
abrahȩ nondum enĩ natus erat ysaac.
sed iam ꝓmissus. ponamus ante annũ
qͣm nasceretur ẏsaac illud fuisse factũ
deinde ysaac suscepit filios cum esset
annorum .lx. illi autem iuuenes erãt

Expanded text:
In eo quod scriptum est: facta est autem In eo quod scriptum est: facta est autem fames super terram praeter famem quae ante facta est in tempore Abraham; abiit autem Isaac ad Abimelech regem Phylistinorum in Gerara, quaeritur hoc quando sit factum: utrum posteaquam Esau uendidit primogenita sua cibo lenticulae — post illam quippe narrationem hoc narrari incipit — an, ut fieri solet, per recapitulationem narrator ad ea reuersus sit. cum progressus de filiis eius ad eum locum peruenisset, qui de lenticula commemoratus est. mouet autem — quia ipse inuenitur Abimelech, qui etiam Sarram concupiuerat; ipsius enim paranymphus et princeps militiae, qui ibi commemorati sunt, etiam hic commemorantur — utrum uel uiuere potuerunt. quando enim factus est amicus Abrahae, nondum natus erat Isaac, sed iam promissus. ponamus ante annum quam nasceretur Isaac illud fuisse factum — deinde Isaac suscepit filios, cum esset annorum sexaginta; illi autem iuuenes erant
Abbreviated transcription (Latin):
ydumeos hoc ẽ gentẽ quã ꝓpagauit
esau eosq fecerunt tributarios ꝑdauid
qͦd diu fuerunt usq adregem sub qͦ
ydumei rebellauerunt. et uigum isrłi¬
tarum ydumei aceruice sua deposue¬
runt scđm ꝓpħiam ipsuis ẏsaac qͣndo
minorem ꝓmaiore benedirit. hoc enim
dixit eidem maiori cũ et ipsum postea
benediceret. Iacob autem erat. Lxxiiii.¬
homo simplex habitans domum. quod
grece dicitur aplastos. hoc latini su¬
plicem interpretati sunt. ꝓ priȩ autem
aplastos ñfictus. unde aliqui latini in¬
t̃pretes sine dolo interpretati sunt. di¬
centes. Erat iacob fine dolo habitans in
domũ. yt magna sit questio qͦmͦ ꝑdo
lum acceꝑit benedictionẽ qui erat sine
dolo. s ad significandũ magnum aliqͥd
hoc scriptura premisit. hinc enĩ maxi¬
mȩ cogunur ad intelligenda illo loco
spiritalia quia sine dolo erat qui dolum
fecit. Unde quid sentiremus insermone
qͦdiam inpopulo habito satis diximꝰ

Expanded text:
Idumaeos, hoc est gentem, quam propagauit Idumaeos, hoc est gentem, quam propagauit Esau, eosque fecerunt tributarios per Dauid: quod diu fuerunt usque ad regem, sub quo Idumaei rebellauerunt et iugum Israhelitarum Idumaei a ceruice sua deposuerunt secundum prophetiam ipsius Isaac. quando minorem pro maiore benedixit. hoc enim dixit eidem maiori, cum et ipsum postea benediceret. Iacob autem erat homo simplex habitans domum. quod graece dicitur ἄπλαστος, hoc latini "simplicem" interpretati sunt; proprie autem ἄπλαστος "non fictus". unde aliqui latini interpretes "sine dolo" interpretati sunt dicentes: erat Iacob sine dolo habitans in domo, ut magna sit quaestio, quomodo per dolum acceperit benedictionem qui erat sine dolo. sed ad significandum magnum aliquid hoc scriptura praemisit. hinc enim maxime cogimur ad intellegenda illo loco spiritalia, quia sine dolo erat qui dolum fecit. unde quid sentiremus, in sermone quodam in populo habito satis diximus.
Abbreviated transcription (Latin):
ta fuit excellentia utͣ ñnullis dubitet᷑
utrum homo an angłs fuerit an erant
aliqͥ tales etiam illo tempore homines
dĩ inquib posset ds̃ interrogari qͥcqͥd
horum ẽ. et si quid aliuid quod me for¬
te ne commemorarẽ preterierit mentiri
tamen scriptura non potest que dixit
utero tuo sunt. et duo populi deuentre
tuo separabuntur. etpopulus populũ
superabit & maior seruiet minori.spi¬
rttali intelligentia carnales inpopulo
dĩ significantur ꝑmaiorẽ filium. et spi¬
ritales ꝑminorẽ. quia sic̃ dic̃ apostolus
ñprius qͦd spiritale sed qͦd animale po¬
stea spiritale. Solet et sic intelligi hoc qͦd
dictum ẽ. ut in esau figuratus sit ma¬
ior populus dĩ. hocẽ israheliticꝰ scd̃m
carnẽ. Placob autẽ figuratus sit ipse
lacob secundum spirttalem ꝓgeniem.
s etiam historica ꝓprietate hoc respon¬
sum inuenitur ẽẽ completũ. ubi populꝰ
isrł hoc ẽ iacob minor filius suꝑauit

Expanded text:
ta fuit excellentia, ut a nonnullis dubitetur, ta fuit excellentia, ut a nonnullis dubitetur, utrum homo, an angelus fuerit? An erant aliqui tales etiam illo tempore homines Dei, in quibus posset Deus interrogari? Quidquid horum est, et si quid aliud quod me forte, ne commemorarem, praeterierit, mentiri tamen Scriptura non potest, quae dixit utero tuo sunt, et duo populi de ventre tuo separabuntur, et populus populum superabit, et major serviet minori, spirituali intelligentia carnales in populo dei significantur per maiorem filium et spiritales per minorem, quia, sicut dicit apostolus, non prius quod spiritale sed quod animale, postea spiritale. solet et sic intellegi hoc quod dictum est, ut in Esau figuratus sit maior populus dei, hoc est Israheliticus secundum carnem. per Iacob autem figuratus sit ipse Iacob secundum spiritalem progeniem. sed etiam historica proprietate hoc responsum inuenitur esse completum, ubi populus Israhel, hoc est Iacob minor filius, superauit
Abbreviated transcription (Latin):
gate eorum nominib appellant᷑ hoc
significatum sit cum dictum ẽ. scd̾m
nomina generationũ eorum. qͣmuis hoc
mͦ nationes ille sint poeus scdm no¬
mina ustorũ. ñ ista nomina scđm illaᷤ
nationes. quia ille posteruis exstiter̃t
Unde notanda locutio ẽ quia etposta
deillis dicit᷑ .xii. principes scd̃m gen
scriptũ ẽ quia uenit interrogare dnm̃
cum gestirent puerperia inutero er
Queritur quo ierit. ñenim erant tunc
ꝓphȩ aut sacerdotes scđm ordinẽ tab¬
nacłi uel templi domini. Quo ergo ient
merito mouet nͥ forte adlocum uͥ arã
constituerat abrahã. sed illic quomͦ re¬
sponsa darent᷑ omnino tacet scͥptura
utrum ꝑaliquem sacerdotẽ qͦd uicredibi¬
le ẽ si erat non fuisse nominatum. &
ntillã ibi omnino sacerdotum aliquoꝵ
factã ẽẽ mentionẽ. anforte ibi cum orã¬
do alligassent desideria sua dormiebãt
inloco ut ꝑsompnium monerent᷑ an
adhuc uiuebat melchisedech cuius tan¬

Expanded text:
gatae eorum nominibus appellantur hoc gatae eorum nominibus appellantur hoc significatum sit, cum dictum est: secundum nomina generationum eorum. quamuis hoc modo illae nationes sint potius secundum nomina isnationes; quia illae posterius exstiterunt. Unde notanda locutio est, quia et postea de illis dicitur, duodecim principes secundum gentscriptum est, quia venit interrogare Dominum cum gestirent puerperia in utero ejus, quaeritur quo ierit. Non enim erant tunc prophetae, aut sacerdotes secundum ordinem tabernaculi vel templi Domini. Quo ergo ierit, merito movet, nisi forte ad locum ubi aram constituerat Abraham. Sed illic quomodo responsa audierit, omnino tacet Scriptura; utrum per aliquem sacerdotem, quod incredibile est, si erat, non fuisse nominatum, et nullam ibi omnino sacerdotum aliquorum factam esse mentionem. An forte ibi cum orando allegassent desideria sua, dormiebant in loco, ut per somnium monerentur? An adhuc vivebat Melchisedech, cujus tan
Abbreviated transcription (Latin):
acciꝑe homines etiã qͦd de agar factũ
ꝓpħice ut inutriusq ꝑsonis mulierũ
earumq filiorum duo testamenta ad
futuroꝵ p̃nunciationẽ allegorica sig¬
nificatio figuraret unde inisto quoq
abrahȩ facto aliquid tale querendũ ẽ
& si non facile occurrat: ego interim quod
occurrit munera que acceperunt filii con¬
cubinarũ uidentur mͥ significare q̃dã
dĩ dona uelinsacramentis uel in quib̾q
signis etiam carnali populo uideoꝵ &
hereticis data. uel ut filiis concubinarum
cum hereditatis munus qͦd ẽ caritas &
uita ȩterna ñ nͥ adysaac ꝑtineat hoc est
adfilios promissionis. Quid sͥ uult. lxxi¬
qͦd scriptum ẽ hec sunt nomina filiorũ
ifina hel secundum nomina filioꝵ ge¬
nerationum eoꝵ. non enĩ satis elucet
cum additum sit scd̃m nomina gene¬
rationum eoꝵ cum hii soli nominent᷑
qͦs ille genuit. non etiã qͥ abipsis geniti
sunt nͥ forte quia nationes exillis ꝓpa¬

Expanded text:
accipere homines etiam quod de Agar factum accipere homines etiam quod de Agar factum prophetice, ut in utrisque personis mulierum earumque filiorum duo testamenta ad futurorum praenuntiationem allegorica significatio figuraret. unde in isto quoque Abrahae facto aliquid tale quaerendum est. etsi non facile occurrat, ego interim quod occurrit. munera quae acceperunt filii concubinarum uidentur mihi significare quaedam dei dona uel in sacramentis uel in quibusque signis etiam carnali populo Iudaeorum et haereticis data uelut filiis concubinarum, cum hereditatis munus, quod est caritas et uita aeterna. nonnisi ad Isaac pertineat, hoc est ad filios promissionis. Quid sibi uult quod scriptum est: haec sunt nomina filiorum Ismahel secundum nominagenerationum eorum? non enim satis elucet, cur additum sit: secundum nomina generationum eorum, cum hi soli nominentur quos ille genuit. non etiam qui ab ipsis geniti sunt. nisi forte quia nationes ex illis propa
Abbreviated transcription (Latin):
niorem. qͦd senior deseniore ñ posset nͥ ds̃
illic miraculũ prestitisset maxime ꝓpt̃
sarre ñsolum etatẽ uerum sterilitatem
sane etiã grandioris ȩtatis. et sic̃ scrip¬
tura loquit᷑ plenũ dierum ꝑosse dici
seniorem. hoc ẽ pb̃rm. hinc intelligi po¬
test quia hoc abrahã appellatus ẽ qͣn¬
do mortuus ẽ Proinde omĩs senex etiã
presbiter. non omnis pb̃r etiam senex.
qͥa plerumq ẽ hoc nomen ȩtatis quȩ
intra senectutem senectuti uicina est.
& ex hoc etiam ipsa asenectute nomen
accepit inlatina lingua. ut pb̃r senior
appellatur. apud grecos autẽ marime
dicuntur etiam si ȩtates iiuenum com¬
parantur qͦd dicimus nos maiorẽ atq
minorem. Ueruntamen hoc factum a¬
brahe qͦd post mortẽ sarre decethura
filios ꝓcreauit non sic accipiendumẽ
qͣsi humana consuetudine et cogita¬
tione tantũmͦ substituende numerosi¬
oris ꝓlis hoc factum sit. Sic enĩ posset̃

Expanded text:
niorem, quod senior de seniore non posset, nisi Deus niorem, quod senior de seniore non posset, nisi Deus illic miraculum praestitisset, maxime propter Sarae non solum aetatem, verum etiam sterilitatem. Sane etiam grandioris aetatis, et sicut Scriptura loquitur, plenum dierum posse dici seniorem, hoc est presbyterum, hinc intelligi potest, quia hoc Abraham appellatus est quando mortuus est. Proinde omnis senex etiam presbyter, non omnis presbyter etiam senex; quia plerumque est hoc nomen aetatis quae infra senectutem senectuti vicina est, et ex hoc etiam ipsa a senectute nomen accepit in latina lingua, ut presbyter senior appelletur. Apud Graecos autem, maxime dicuntur, etiam si aetates iuuenum comparentur, quod dicimus nos maiorem atque iuniorem. uerum tamen hoc factum Abrahae, quod post mortem Sarrae de Cettura filios procreauit, non sic accipiendum est, quasi humana consuetudine et cogitatione tantummodo substituendae numerosioris prolis hoc factum sit. sic enim possent
Abbreviated transcription (Latin):
pisto uerbo quidã interpretes nr̃i exer¬
citationem quidã garrulitatẽ quasi
uerbositatem que inbono qͣntum ad
iatinũ eloquium ꝑtinet uix aut nũ¬
quam inuenitur. sed ut dixi inscrip¬
turis plerumq inbono dicitur. et ui¬
detur mͥ significare animi affectum
studiosissime aliquid cogitantis cũ
delectacione cogitacionis nͥ aliud sẽ¬
tiunt qͥ hec uerba greca melius intel
sumpsit uxorẽ nomine cethuram.
questio hȩc esset sipecccatum esset
marimȩ intintiquis dantib oꝑam
ꝓpagande ꝓli. Quodlibet enim hic
qͣm incontinentia suspicanda ẽ tan¬
ti uiri inilla presertim iam etate. Ẽ
autẽ in hac filios fecerit qͥ cum mira¬
culo desarra fecerat supradictum ẽ
qͣiqͣm non nulli donũ quod accepit
abrahã uelut reuuiscentis corporis ad
filios ꝓcreandos diuꝑmansisse asserãt.
ita ut posset talios ꝓcreare. s multo ẽ
absolutius deadolesdentula potuisse se¬

Expanded text:
pro isto uerbo quidam interpretes nostri exerpro isto uerbo quidam interpretes nostri exercitationem, quidam garrulitatem quasi uerbositatem, quae in bono, quantum ad latinum eloquium pertinet, uix aut numquam inuenitur. sed, ut dixi, in scripturis plerumque in bono dicitur et uidetur mihi significare animi adfectum studidelectatione cogitationis; nisi aliud sentiunt qui haec verba graeca melius intelltem Abraham sumpsit uxorem nomine Cethuram. Quaestio haec esset, si peccatum esset, maxime in antiquis dantibus operam propagandae proli. Quodlibet enim hic quam incontinentia suspicanda est tanti viri, in illa praesertim jam aetate. Cur autem de hac filios fecerit, qui cum miraculo de Sara fecerat, supra dictum est : quanquam nonnulli donum quod accepit Abraham velut reviviscentis corporis ad filios procreandos, diu permansisse asserant, ita ut posset et alios procreare. Sed multo est absolutius de adolescentula potuisse se
Abbreviated transcription (Latin):
tum. qͦd ꝑillum dictum fuerat aguoᷤ¬
cebant. aut signum illud qͦd sͥ datum
seruus eius narrauit locutionẽ dm̃i ap¬
pellauerunt. hoc enĩ magis derebecca
expressum ẽ nam qͦd abraham dixe¬
rat. nonderebecca dixerat. s dealiqua
semina extribu uel cognatione sua.
ethoc adutrumq ut inmunis esset
auiramento seruus si non impetrasset
qͦd utiq non dicitur cum aliquid ꝓpbat᷑
certam enim decet esse ꝓpħiam .lxxiii.
Q uodrebecce dixerunt fĩs̃ eius ꝓficiscenti
soror nr̃a es esto inmilia milium et here¬
ditate tuã obtineat semen tuum ciu¬
tates adu̾sarioꝵ tuoꝵ. non ꝓpħȩ fuer̃t
aut uanitate tam magna optauerunt
sed eos que promiserat ds̃ abrahȩ late¬
re non potuit. Quod scriptum ẽ.Lxix.
exiit ysaac exerceri incampo meridie
qui u̾bum dehac re grecum nesciunt
exercitacionem corporis putant. scͥptr̃
adanimi exercitationem ꝑtinet & se¬
pe uicio deputatur. more tamen scrip¬
turarum plerumq inbono ponitur

Expanded text:
tum quod per illum dictum fuerat agnoscebant; aut signum illud quod sibi datum seruus eius narrauit, locutionem domini appellauerunt; hoc enim magis de Rebecca expressum est. nam quod Abraham dixerat, non de Rebecca dixerat, sed de aliqua femina ex tribu uel cognatione sua; et hoc ad utrumque, ut immunis esset a iuramento seruus, si non impetrasset. quod utique non dicitur, cum aliquid prophetatur. certam enim decet esse prophetiam. Quod Rebeccae dixerunt fratres eius proficiscenti: soror nostra es; esto in milia milium et hereditate obtineat semen tuum ciuitates aduersariorum, non prophetae fuerunt aut uanitate tam magna optauerunt: sed eos quae promiserat deus Abrahae latere non potuit. Quod scriptum est: et exiit Isaac exerceri in campo meridie, qui uerbum de hac re graecum nesciunt, exercitationem corporis putant. scriptumv uero ad animi exercitationem pertinet et saepe uitio deputatur, more tamen scripturarum plerumque in bono ponitur.
Abbreviated transcription (Latin):
absurdum ẽ. qͦd alii dicunt id esse pre¬
ceptum ꝑꝓpħiam neseboni israhelitȩ
sociarent malis uideis aquib xp̃s paᷤ¬
sus ẽ tanqͣm agnus inlacte mat̾s sue
id÷ eo tempore quo conceptus ẽ. Dicun¬
tur enim femine exquo conceꝑunt
lac colligere: Iuo autẽ mense passũ
cẽ xpm̃. et pasche obseruatio. et dies
eccłiis notissimꝰ nadiuitatis eiꝰ ostendit.
Quieñ m̃se nono natꝰẽ octauoħ ł ianuariã¬

Expanded text:
absurdum est, quod alii dicunt id esse praeabsurdum est, quod alii dicunt id esse praeceptum per prophetiam, ne se boni Israelitae sociarent malis Judaeis, a quibus Christus passus est, tanquam agnus in lacte matris suae, id est eo tempore quo conceptus est. Dicuntur enim feminae ex quo conceperint, lac colligere. Illo autem mense passum esse Christum et Paschae observatio, et dies ecclesiis notissimus nativitatis ejus, ostendit. Qui enim mense nono natus est, octavo Kalenda
Abbreviated transcription (Latin):
agnum non coqueret nͥ cum desistet
suggere. Quid ẽ autẽ in lacte ma¬
tris suȩ qͣsi posset etiam si hoc intelli¬
geret᷑. sine huiꝰ precepti tnsgressione
coqui. si eo nato mortua matre eiꝰ abo¬
ue alia lactaretur. cũ alicuiꝰ ꝓfecto rei
significande causa ẽẽ preceptum ne¬
mo ambigit. s etiam illa quȩ possũt
obseruantia factitari non sine causa
ita precepta sunt. significant enim
aliquid. hoc uero qͦ mͦ obseruetur ad ꝓ¬
prietatem uerborũ. aut non ẽ. aut non
elucet: intellectum tamen dexp̃o ap
des querens eum ut occideret ñinue¬
nit. ut coques qͦd dictum ẽ ꝑtineat ad
ignem passionis hoc ẽ tribulationem
ynde dicitur uasa figuli ꝓbat fornax
et homines iustos temptacio tribula¬
tionis. Quia gͦ non ẽ tunc infans pas¬
sus cũ querente herode huiusmodi
periculũ inminere uideretur predic¬
tum ẽ His uerbis. non coques agnũ
inlact̾e matris suȩ. Illud qͦ forsitan ñ

Expanded text:
agnum non coqueret, nisi cum desisteret agnum non coqueret, nisi cum desisteret sugere? quid est autem "in lacte matris suae?" quasi posset, etiamsi hoc intellegeretur, sine huius praecepti transgressione coqui, si eo nato mortua matre eius ab oue alia lactaretur, cum alicuius profecto rei significandae causa esse praeceptum nemo ambigit. sed etiam illa quae possunt obseruantia factitari non sine causa ita praecepta sunt; significant enim aliquid. hoc uero quomodo obseruetur ad proprietatem uerborum, aut non est aut non elucet. intellectum tamen de Christodes quaerens eum, ut occideret, non inuenit, ut "coques" quod dictum est pertineat ad ignem passionis, hoc est tribulationem. unde dicitur: uasa figuli probat fornax et homines iustos temtatio tribulationis. quia ergo non est tunc infans passus, cum qupericulum imminere videretur, praedictum est his verbis: Non coques agnum in lacte matris suae. Illud quoque forsitan non
Abbreviated transcription (Latin):
uidelicet qui illis frugib uesci possĩt
sicut sunt apri & cerui et si qͥd huuis¬
modi. qͦd tam̃ non diceretur nͥ alicuius
significationis gr̃a. Nam siqd attinet
adprecepta que hominib data sunt.
debubus cura non ẽdõ. qͦd non sic in¬
telligitur tamqͣm non ipse pascat ea
que nec seminant nec metunt neq con¬
gregant inhorreum.s quia ei curȩ nẽ
p̃cepto mon̾et hominem qͦmͦ boui suo
consulat qͣnto minus ei cura ẽ deferis¬
latur cũ eas ipse pascat duuciis na¬
turȩ usq quaq fructifere qͥ eas etiam
ꝑalios sex annos pascit cum colligũ¬
tur que seminantur. Non coques
agnum inlacte matris suȩ. qͦmͦ intel¬
ligatur aduerborum ꝓprietatẽ nescio
utrum possit repperiri.Si enim ali¬
cuuis significationis causa ꝓhibitũ
acceperimus agnũ inlacte coquȩ nul¬
ius usus ẽ ita coquendi. si autem in
dieb quib lactatur qͥs hoc habuit um¬
quam uideorum in obseruatione ut

Expanded text:
videlicet qui illis frugibus vesci possint, videlicet qui illis frugibus vesci possint, sicut sunt apri et cervi, et si quid hujusmodi: quod tamen non diceretur, nisi alicujus significationis gratia. Nam si quid attinet ad prae cepta quae hominibus data sunt, de bubus cura non est Deo. Quod non sic intelligitur, tanquam ipse non pascat ea quae nec seminant, nec metunt, neque congregant in horreum: sed quia ei curae non est, praecepto monere hominem, quomodo bovi suo consulat. Qlatur, cum eas ipse pascat diuitiis naturae usquequaque fructiferae, qui eas etiam per alios sex annos pascit, cum colliguntur quae seminantur! Non coques agnum in lacte matris suae quomodo intellegatur ad uerborum proprietatem nescio utrum possit reperiri. si enim alicuius significationis causa prohibitum acceperimus agnum in lacte coqui, nullus usus est ita coquendi; si autem in diebus, quibus lactatur, quis hoc habuit umquam Iudaeorum in obseruatione, ut
Abbreviated transcription (Latin):
errantẽ bouẽ inunici tui et reddis in¬
tum eius. Septimo autem anno remiᷤ¬
sionem facies et reqͥem dabis illi. et edẽt
pauꝑes gentis tuȩ. Que autem fuꝑa¬
bunt edent fere bestiȩ sic facies uine¬
am tuã. et oliuerũ tuum. Queri potest
septimo anno ita parcit terrȩ. ut nec
seminetur quidẽ Non enim aduineã
pauꝑes gentis tuȩ: qͥa de terra ñ semi¬
nata nichil possunt sumere ubi sege¬
tes nasci nonpossunt. Deuinea enim
oliueto postea dic̃ similiter ẽẽ faciendũ
ac ꝑhoc illud de aruis intelligitur quȩ
frumentis seruiunt. Ansic accipien
dum. sex annis seminabis terrã tuã
et colliges fructus eius. hoc ẽ sex annis
seminabis et colliges. Septimo uero ñ
colliges ut intelligatur seminabis etiã¬
sidictum non ẽ ut adsex annos semina¬
re etcolligere ꝑtineat. ad septimum
uero dimittere qͦd fuerit seminatum.
am quid inde habebunt pauꝑes quoꝵ
resuluum etiam feris bestiis dedit eis

Expanded text:
errantem bovem inimici tui et reddis, inerrantem bovem inimici tui et reddis, intum ejus; septimo autem anno remissionem facies, et requiem dabis illi: et edent pauperes gentis tuae; quae autem superabunt edent ferae bestiae. Sic facies vineam tuam et olivetum tuum. Quaeri potest septimo anno ita parcit terrseminetur quidem — non enim ad uineam pauperes gentis tuae — quia de terra non seminata nihil possunt sumere, ubi segetes nasci non possunt. de uinea autem et oliueto postea dicit similiter esse faciendum; ac per hoc illud de aruis intellegitur, quae frumentis seruiunt. an sic accidum: Sex annis seminabis terram tuam, et colliges fructum ejus: hoc est sex annis seminabis et colliges: septimo vero non colliges; ut intelligatur, Seminabis: etiamsi dictum non est, ut ad sex annos seminare et colligere pertineat, ad septimum vero dimittere quod fuerit seminatum. Nam quid inde habebunt pauperes, quorum residuum etiam feris bestiis dedit: eis
Abbreviated transcription (Latin):
questio. s intelligendum esset etiã
si scriptum ñ eẽt. Sitpra enim dixerat ñ
apponeris cũ multitudine declinare cũ
plurib ut declines uidicium. ac ꝑ hoc
et pauꝑis ñmisereberis posset intelligi
iniudicio. sed cum additum ẽ nulla
questio ẽ hoc ẽẽ preceptum ne forte cũ
udicamus uideamus iusticiã eẽ pro
diuite contra pauꝑem et nob̃ recte fa-¬
cere uideamur si contra iusticiam pau¬
peri faueamus causa miscdĩȩ: bona
ẽ Ergo misericordia s ñ debet ẽẽ con¬
tra udicium. Iudicium sane illud ap¬
pellat scriptura quod iustum ẽ He qͥs
autem ꝓpter istam sententiam deum
putaret miscłiam ꝓhibere qͦd sequit᷑
oportunissie sequitur. Si autem obui¬
aueris boui inimici tui aut subui¬
gali eiꝰ errantib reducens reddes ei. Ut sciaᷤ
ñte ꝓhibitum facẽ miscdĩam. fac etiam
erga inimicos tuos cum potestas ẽ aui¬
dicando libera. Non enim cum reducis

Expanded text:
quaestio. sed intellegendum esset, etiam quaestio. sed intellegendum esset, etiam si scriptum non esset; supra enim dixerat: non adponeris cum multitudine declinare cum pluribus, ut declines iudicium. ac per hoc "et pauperis non misereberis" posset intellegi "in iudicio". sed cum additum est, nulla quaestio est hoc esse praeceptum, ne forte, cum iudicamus. uideamus iustitiam esse pro diuite contra pauperem et nobis recte facere uideamur, si contra iustitiam pauperi faueamus causa misericordiae. bona est ergo misericordia, sed non debet esse contra iudicium. iudicium sane illud appellat scriptura, quod iustum est. ne quis autem propter istam senteputaret misericordiam prohibere, quod sequitur, opportunissime sequitur: Si autem obviaveris bovi inimici tui, aut subjugali ejus, errantibus, reducens reddes ei: ut scias non te prohibitum facere misericordiam, fac etiam erga inimicos tuos, cum potestas est a judicando libera; non enim cum reducis
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ pharaoni ut ꝑexpositionem sit dic¬
tum qͦd sequit᷑ uł et ostendendo qͦs
dixerit dõs ubi ait. et principẽ ppłi tui.
ñ maledices. qͦd grecus habet ñ dices
male. An scđm ulud accipiendum est
qͦd apłs ait Ham et si sunt qui dicunt᷑
dii siue incelo. suie interra sicuti sunt
du multi. et domini multi. Addendo
enim sicuti sunt dõs intelligi uoluit
qͥ digne etiã dicuntur. ua sane ut la¬
tria que dicitur grecȩ & interprecatur
latine seruitus. s ea quȩ ad religionẽ
ꝑtinere intelligitur ñdebeat᷑ nͥ unidõ
uero qͥ nobis ẽ ds̃. Illi autẽ qui dicun¬
tur di etiam si qͥ sunt. ubi meritodi¬
cuntur ꝓhibiti sunt male dici non
uissi sunt sacrificus uelullis latriȩ
obsequiis honorari. Noneris hexryii
cũ plurib inmalicia. ne se inde qͥs qͣm
defendat qͥa cum plurib fec̃ aut ido
putet non esse peccatum. ixxxuiii.¬
Et pauꝑis non misereberis in uidicion
addulisset inuidicio magna esset

Expanded text:
deus Pharaoni, ut per expositionem sit dicdeus Pharaoni, ut per expositionem sit dictum quod sequitur uelut ostendendo quos dixerit deos, ubi ait: et principem populi tui non maledices, quod graecus habet: non dices male. an secundum illud accipiendum est, quod apostolus ait: nam etsi sunt qui dicuntur di siue in caelo siue in tedii multi et domini multi. Addendo autem sicuti sunt deos intelligi voluit: qui digne etiam dicuntur. Ita sane ut latria quae dicitur Graece, et interpretatur Latine servitus: sed ea quae ad religionem pertinere intelligits. illi autem qui dicuntur dii, etiam si qui sunt qui merito dicuntur, prohibiti sunt maledici, non iussi sunt sacrificiis uel ullis latriae obsequiis honorari. Non eris cum pluribus in malitia. ne se inde quisquam defendat, quia cum pluribus fecit, aut ideo putet non esse peccatum. Et pauperis non misereberis in iudicio. nisi addidisset "i n iudicio, " magna esset
Abbreviated transcription (Latin):
ligendum ẽ. s hoc decarnib occisi pe¬
coris fieri non potest que ñuescuntur.
Quȩ iustificatio ẽ. ut ꝓuitulo uno lxxxiii.¬
quinq reddant᷑. Poue autẽ quatuor nͥ
aliquid significare intelligat᷑ lxxxiiii
Si autẽ ꝑfodiens inuentus fuerit fur. et
ꝑcussus mortuus fuerit ñ ẽ illi homi¬
cidium. Si autẽ orietur sol suꝑ eum.
reus ẽ ꝓmorte morietur. Intelligit᷑ gͦ
turnus occiditur. Siautẽ diurnꝰ ꝑti
ait si orietur sol suꝑ eum. Poterat qͥp¬
pe discerni qͦd adfurandum ñ ad occi¬
dendum uenisset et ideo non deberet
occidi. hoc et inlegib antiqͥs secularib
quib tamen ista ẽ antiquior inuenit᷑
inpune occidi nocturnũ furẽ qͦtͦ mͦ.
Diuirnum autem si se telo defenderit.
lam enim plus ẽ quam fur. lxxxu.¬
tuet duplo. nͥ quia uult ds̃ aliquando
signo dato prodere peierantẽ: lxrxui
deos utrũ principes qͥuidicant ppłm
sicut dictum ẽ de moyse qͦd datus fu̾it

Expanded text:
legendum est: sed hoc de carnibus occisi pelegendum est: sed hoc de carnibus occisi pecoris fieri non potest, quae non uescuntur. Quae iustificatio est, ut pro uitulo uno quinque reddantur, pro oue autem quattuor, nisi aliquid significare intellegatur ? Si autem perfodiens inuentus fuerit fur et percussus mortuus fuerit, non est illi homicidium; si autem orietur sol super eum, reus est; pro morte morietur. intellegitur erturnus occiditur, si autem diurnus, ait: si orietur sol super eum. poterat quippe discerni quod ad furandum, non ad occidendum uenisset et ideo non deberet occidi. hoc et in legibus antiquis saecularibus, quibus tamen ista est antiquior, inuenitur inpune occidi nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderit; iam enim plus etuet duplo; nisi quia vult Deus aliquando signo dato prodere pejerantem? LXXXVI.deos; utrum principes qui judicant populum, sicut dictum est de Moyse, quod datus fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
ut eo mͦ satis dõ faciat etiã simaritꝰ
mulierue ñ expetat. Siautẽ lxxxi¬
cornu ꝑcusserit taurus uirum aut
mulierem & mortuus fuerit lapida¬
bitur taurus et non manducabunt᷑ car¬
nes eius. dñs autẽ innocens erit. Adiusti¬
ciam ꝑtinet ut anmal hominib noxiũ
totum intelligendumẽ qͥcqͥd inpeco¬
rib usui humano subditis infestum
ẽ hominib. s si necesse ẽ occidi numqͥd
lapidari. quid inter ẽ enim animal qͦd
auferendum ẽ qua morte auferatur
Deinde qͦd addidit carnib eius ñ ẽẽ ue¬
scendum qͦ ꝑtinet nͥ omnnia ista signi¬
ficent aliqͥd qͦd scriptura marimȩ solet
intueri: Si autem cornu ꝑcus lxxxii¬
serit alicuius taurus taurum ꝓrimi
et mortuus fuerit uendent taurum
uuium & partientur preciũ eĩꝰ &
taurum qͥ mortuus fuerit disꝑtient᷑.
Numquid in solo tauro hȩc iustificatio
seruanda ẽ. & non de omni pecore tali
causu: Pinde aparte totum hoc intel¬

Expanded text:
ut eo modo satis deo faciat, etiamsi maritus ut eo modo satis deo faciat, etiamsi maritus mulierue non expetat. Si autem cornu percusserit taurus uirum aut mulierem et mortuus fuerit, lapidibus lapidabitur taurus et non manducabuntur carnes eius; dominus autem tauri innocens erit. ad iustitiam pertinet, ut animal hominibus noxiumtotum intellegendum est, quidquid in pecoribus usui humano subditis infestum est hominibus. sed si necesse est occidi, numquid lapidari? quid interest enim animal, quod auferendum est, qua morte auferatur? deinde quod addidit carnibus eius non esse uescendum, quo pertinet, nisi omnia ista significent aliquid, quod scriptura maxime solet intueri ? Si autem cornu percusserit alicuius taurus taurum proximi et mortuus fuerit, uendent taurum uiuum et partientur pretium eius et taurum qui mortuus fuerit dispertientur. numquid in solo tauro haec iustificatio seruanda est et non de omnis pecoris tali casu? proinde a parte totum et hoc intel
Abbreviated transcription (Latin):
posset. Dimitte nob̾ debita nr̃a sic̃ mos
dimittimus debitorib nr̃is. Debitores
gͥ lege monstrãtur ut qͣndo ignoscitur
appareat qͥd dimiitatur neq enum de¬
bita dimiteremus. nͥ qͥd nob̃ deberetur
lege indice disceremus. Si gͦ illud infor¬
me puerꝑium iam quidẽ fuerat s ad¬
huc quodãm informiter animatum
qm̃ magna de anima questio non ẽ
p̃cipitanda indiscussȩ temeritate seN¬
tenciȩ. ideo lex noluit adhomicidium
ꝑtinere quia ñdũ dici potest anima
uiua ineo corpore qͦd sensu caret sitał
ẽ incarne nondum formata. et ideo non¬
dum sensibus predita. Quid autem dix̃
et dabit cũ postulatione qͦd maritus
mulieris informi excluso dandum con¬
stituerit ñ ẽ inpromptu intelligere Axi¬
oma quippe qͦd grecus habet pluribꝰ
modis intelligitur et tollerabilius cũ
postulatione dictũ ẽ. qͣm si aliud di¬
ceret᷑ fortassis enĩ postulabit ut det.

Expanded text:
posset: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos posset: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris ? Debitores igitur lege monstrantes, ut quando ignoscitur, appareat quid dimittatur. Neque enim debita dimitteremus, nisi quid nobis deberetur, lege indice disceremus. Ideo me puerperium iam quidem fuerat, sed adhuc quodam modo informiter animatum — quoniam magna de anima quaestio non est praecipitanda indiscussae temeritate sententiae — ideo lex noluit ad homicidium pertinere, quia nondum dici potest anima uiua in eo corpore quod sensu caret, si talis est in carne nondum formata et ideo nondum sensibus praedita. quid autem dixit: et dabit cum postulatione, quod maritus mulieris informi excluso dandum constituerat, non est in promtu intellegere. aiiwjia quippe, quod graecus habet. pluribus modis intellegitur et tolerabilius "cum postulatione" dictum est quam si aliud diceretur. fortassis enim postulabit ut det,
Abbreviated transcription (Latin):
poneret duos litigantes uiros cum poᷤ¬
sit & abuno hoc admitti. qͥ cum ipsa
muliere litigauerit uel etiam non li¬
digauerit. s alienȩ posteritati nocere
uolendo id fecerit. Quod uͦ non forma¬
tũ puerꝑium noluit adhomicidium
ꝑtinere ꝓfecto nec hominẽ deputauit
qͦd tale inutero geritur: hic de anima
questio solet aguari utrũ qͦd formatũ
nẽ ne animatum qͥdẽ possit intelligi
et ideo non sit homicidium quia nec
exanimatum dici potest si adhuc ani¬
mam non habebat. Sequitur enĩ &
dicit si autẽ formatum fuerit dabit
animã panima. Ubi qͥd alicd intel¬
ligit᷑ ñ et ipse morietur: tiam hoc &
incȩteris exhac occasione iã precepit
nu. pedem ꝓpede. combustionẽ ꝓcom¬
bustione. uulnus ꝓuulnere. liuorem
pliuore. talionis iudelicet equitate.
quȩ lex ideo constituit ut demonstra¬
ret que uindicta debeat᷑. Nisi enĩ ꝑle¬
gem sciretur quid undicte deberetur
unde sciretur qͥduenia relaxaret ut dici

Expanded text:
poneret duos litigantes uiros, cum posponeret duos litigantes uiros, cum possit et ab uno hoc admitti, qui cum ipsa muliere litigauerit uel etiam non litigauerit, sed alienae posteritati nocere uolendo id fecerit. quod uero non formatum puerperium noluit ad homicidium pertinere, profecto nec hominem deputauit quod tale in utero geritur. hic de anima quaestio solet agitari, utrum quod formatum non est; ne animatum quidem possit intellegi, et ideo non sit homicexanimatum dici potest, si adhuc animam non habebat. Sequitur enim et dicit: Si autem formatum fuerit, dabit animam pro anima. Ubi quid aliud intelligitur, nisi ut ipse moriatur? Nam hoc et in caeteris ex hac occasione jam praecepit: manu, pedem pro pede, combustionem pro combustione, vulnus pro vulnere, livorem pro livore: talionis videlicet aequitate . Quae lex ideo constituit, ut demonstraret quae vindicta debeatur. Nisi enim per legem sciretur quid vindictae deberetur, unde sciretur quid venia relaxaret, ut dici