comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iacens in herba. Et alius ille quẽ iudȩi
crucifixer̃ pilato sub p̾ontio. ⁊ tercius
ille ꝑsolem lunamq distentus. An unꝰ
atq idem ex quadã sui parte ligatus
in arborib. ex quadã uͦ parte liber ei¬
dem ligatȩ captȩq subueniens. Qđ si
ita est. ille quẽ sub pontio pilato pas¬
sum ẽẽ conceditis. cũ eum sine carne
fuisse narretis. Nondũ dico quẽ ad mo¬
dum talem mortẽ sine carne ꝑpeti po¬
tuerit. s quero cui naues illas relique¬
rit. ut inde descendens talia pateret᷑.
qualia sine quocũq corpore fieri non
possent. Scđm p̃sentiã quippe sp̃alem
nullomͦ illa pati posset. scđm presentiã
uͦ corporalẽ simul ⁊ in luna ⁊ in sole
⁊ in cruce ẽẽ non posset. Finde si corpꝰ
ñ habuit ñ est crucifixus. Si aut̃ ha¬
buit: quero unde habuerit cũ omĩa
corpora ex tenebrarũ gente ẽẽ dicatis:
quãuis substantiã diuinã cogitare

Expanded text:
iacens in herba, et alius ille, quem Iudaei iacens in herba, et alius ille, quem Iudaei crucifixerunt sub Pontio Pilato, et tertius ille per solem lunamque distentus? an unus atque idem ex quadam sui parte ligatus in arboribus, ex quadam uero parte liber eidem ligatae captaeque subueniens ? quod si ita est, ille, quem sub Pontio Pilato passum esse conceditis, cum eum sine carne fuisse narretis — nondum dico, quemadmodum talem mortem sine carne perpeti potuerit - sed quaero, cui naues illas reliquerit, ut inde descendens talia pateretur, qualia sine quocumque corpore fieri non possent. secundum praesentiam quippe spiritalem nullo modo illa pati posset; secundum praesentiam uero corporalem simul et in sole et in luna et in cruce esse non posset. proinde si corpus non habuit, non est crucifixus; si autem habuit, quaero, unde habuerit, cum omnia corpora ex tenebrarum gente esse dicatis, quamuis substantiam diuinam cogitare
Abbreviated transcription (Latin):
credimꝰ. ore confitem᷑. q illa substantia
contaminari nec caͬne potest. quȩ nil¬
la re potest. Uos aut̃ scđm ur̃am fabi¬
lam ad huc in arbore pendentẽ ĩm
iam contaminatũ. dicitis anteqꝗͣ carnẽ
in grediat᷑ cunusq uescentis. Aut siñ
est contaminatus quomͦ uos eum man¬
ducando purgatis: Deinde cum om̃s
arbores crucẽ. ipsius cẽ dicatis. unde
a fausto predicat᷑ omni: suspensus &
ligno. Cur non sicut illum uerum
ũm bonum opus faciens ioseph ille
ab arimathia de cruce deposuit ut li
peliret:. Ita ⁊ uos poma de cer pite ul
ut irĩm de ligni suspensione deposicã.
ur̃o uentre sepeliatis. Aut unde piuls
de ligno deponere. An ut de uob̃ conci¬
nat quod de ꝓpħa ponit apłs. sepulchrũ
patens ẽ guttur eor. Ore aꝑto expectats
xp̃os ẽẽ dicatis. Alius ne ẽ quẽ de sp̃u
scõ concipiens t̾ra patibilem gignit.
ommi ñ solum suspensus ex ligno.s &̃

Expanded text:
credimus, ore confitemur, quia illa substantia credimus, ore confitemur, quia illa substantia contaminari nec carne potest, quae nulla re potest; uos autem secundum uestram fabulam adhuc in arbore pendentem legum iam contaminatum dicitis, antequam carnem ingrediatur cuiusque uescentis. aut si non est contaminatus, quomodo uos eum manducando purgatis ? deinde cum omnes arbores crucem ipsius esse dicatis, unde a Fausto praedicatur omni suspensus ex ligno? cur non sicut illum uerum Iesum bonum opus faciens Ioseph ille ab Arimathia de cruce deposuit. ut . sepeliret, ita et uos poma decerpitis, ut legum de ligni suspensione depositum uestro uentre sepeliatis? aut unde pium de ligno deponere? an ut de uobis etiam concinat, quod de propheta ponit apostolus: sepulcrum patens est guttur eorum, ore aperto expectatis, christos esse dicatis. aliusne est, quem de spiritu sancto concipiens terra patibilem gignit, omni non solum suspensus ex ligno. sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
tis temperam̃to ipsa natura carnis
ex purgat. An caro inmunda ẽ. ⁊ fimꝰ
qui carne egeritur mundus ẽ. Non
gͦ ad tenditis. ñ uidetis stercoribus
lȩtari agros. quo fertilius fecunden¬
tur. Nempe ad id redit ur̃a dementia
citis bedignatũ. tanto uberinus ⁊ lȩtiũ
terra concipiat. quanto studiosius fuc¬
rit carnis sordib & squalorib pingue¬
facta. An ut hoc tlefendatis: dicitis sp̃m
sc̃m in contaminabili ubiq pollere
p̃sentia. Respondet᷑ uobis. Cur nongͦ
⁊ inutero uirginali : S de concepto iuã
taceam. partũ ipsum. De inde respicite
concipientẽ de sp̃u sc̃o dicitis trã gigne¬
re patibilem iħm: quem tam̃ ita conta¬
minatũ ommi ex logno pendere ꝑhibeti
infrugib ⁊ pomis ut innumerabilibus
ammalib ammaliũ uescentiũ carnib
amplius contammnet᷑ ex ea sola parte
purgandus cui fames ur̃a subuencrit.
taq nos xp̃m filium dĩ uerbũ dĩ in¬
contaminabilit̃ carne indutũ corde

Expanded text:
tis temperamento ipsa natura carnis tis temperamento ipsa natura carnis expurgat? an caro inmunda est et fimus, qui carne egeritur. mundus est? non ergo adtenditis, non uidetis stercoribus laetari agros, quo fertilius fecundentur? nempe ad id redit uestra dementia,citis dedignatum, tanto uberius et laetius terra concipiat, quanto studiosius fuerit carnis sordibus et squaloribus pinguefacta. an ut hoc defendatis, dicetis spiritum sanctum incontaminabili ubique pollere praesentia ? respondetur uobis: cur non ergo et in utero uirginali? sed ut de conceptu iam taceam, partum ipsum deinde respicite. concipientem de spiritu sancto dicitis terram gignere patibilem Iesum, quem tamen ita contaminatum omni ex ligno pendere perhibetis in frugibus et pomis, ut innumerabilibus animalibus animalium uescentium carnibus amplius contaminetur, ex ea sola parte purgandus, cui fames uestra subuenerit. itaque nos Christum filium dei, uerbum dei, incontaminabiliter carne indutum corde
Abbreviated transcription (Latin):
ncti. uitissim om̃s nobiscum ⁊ nos cum
omnib. ⁊rursus nullis eorum nob̃cũ.
nec nos cũ aliquib eoꝵ. Qđ si faustus
cogitaret: non tam diserte deliraret.
Quid aut̃ hinc dicam qđ ait ex uirib¬
concipientẽ gignere patibilem iħm.
qui ẽ uita ac salus ẽ hominũ. omni
suspensus ex ligno O demens ut in¬
terim ñ discuciam de hac re ur̃a uani¬
Compara si audes uirginalia inscera
tanta castitate sancti ficata: cũ om̃ib
t̃re locis ubi arbores herbeq gignun¬
tur. Itane infemina illa ex orrescis
aut orrescere fingis uterũ pudiciciȩ
dedicatum. ⁊ in hortis omnib circũquaᷤ¬
q urbes ex cloacinis aquis iħm gigni
ex orrescis. Qs enĩ quilibet cenulentꝰ
homo ñ in numerabilia germina e
dit ⁊ nutrit : Sic predicatis nasci pa¬
tibilem iħm quẽ credere natum de
uirgine ẽẽ clamatis indignũ. Sicar
carnẽ putatis inmundam: cur uob̃
non uidetur inmundius qđ afuȩ salu-¬

Expanded text:
ncti, uicissim omnes nobiscum et nos cum ncti, uicissim omnes nobiscum et nos cum omnibus, et rursus nulli eorum nobiscum nec nos cum aliquibus eorum. quod si Faustus cogitaret, non tam diserte deliraret. Quid autem hinc dicam. quod ait: ex uiribuconcipientem, gignere patibilem Jesum, qui est vita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno? O demens, ut interim non discutiam de hac re vestra vaniCompara, si nudes, virginalia viscera tanta castitate sanctificata, cum omnibus terrae locis, ubi arbores herbaeque gignuntur. Itane in illa femina exhorrescis, aut horrescere te fingis uterum pudicitiae dedicatum, et in hortis omnibus circum quasque urbes ex cloacinis aquis Jesum gigni non exhorrescis? Quis enim quamlibet coenulentus humor non innumedit et nutrit? sic praedicatis nasci patibilem Iesum, quem credere natum esse de uirgine clamatis indignum. si carnem putatis inmundam, cur uobis non uidetur inmundius, quod a suae salu
Abbreviated transcription (Latin):
fabricat mundum. alius de suꝑ suspen¬
dit. alius subter portat. alius rotas
ignium. uentoꝵ.⁊ aquarũ in io uer¬
sat alius incȩlo circinens radiis suis etiã
decloacis menbra dĩ ur̃i colligit. Et quiᷤ
numerat omnia: omniũ deoꝵ ur̃orum
officia fabulosa. nulla ueritate manife¬
sta. nullis enigmatib figurata. Porro
si alius ita diuidat omnes homineᷤ ut
dicat ẽẽ alios qui credunt dm̃ humana
curare alios qui id omĩno ñ credunt. in
periunt᷑. ⁊ si qui alii s̃ qui ita senserunt
Paruane ista differentia ẽ : Cur gͦ non et
scđm istam duȩ solȩ sectȩ ẽẽ dicant᷑. ut
in una earũ nobiscũ sitis. An audebitis
inista differentia discere a nob qui dm̃
p̃dicamus humana curare. ⁊ ẽẽ cum epi¬
cureis qui hoc negant. Hic ꝓfecto illos
repudiantes ad nos curritis.si ꝑ alias et
alias differentias nunc hic nc̃ illic rep¬
periunt᷑ alunde iuncti ahuunde disui¬

Expanded text:
fabricat mundum, alius desuper suspenfabricat mundum, alius desuper suspendit, alius subter portat, alius rotas ignium, uentorum et aquarum in imo uersat, alius in caelo circuiens radiis suis etiam de cluacis membra dei uestri conligit. et quis numerat omnia omnium deorum uestrorum officia fabulosa nulla ueritate manifesta, nullis aenigmatis figurata? porro si alius ita diuidat omnes homines, ut alios esse dicat, qui credunt deum humana curare, alios, qui id omnino non credunt, in periuntur et si qui alii sunt, qui ita senserunt. paruane ista differentia est? cur ergo non et secundum istam duae solae sectae esse dicantur, ut in una earum nobiscum sitis? an audebitis in hac differentia discedere a nobis. qui deum praedicamus humana curare, et esse cum Epicureis, qui hoc negant? hic profecto illos repudiantes ad nos curritis. sic per alias et alias differentias nunc hic, nunc illic reperiuntur, aliunde iuncti, aliunde disiu
Abbreviated transcription (Latin):
id est gentiũ. ⁊ nr̃a. qui eis longe diuersa
sentimus. Uidelicet quia dixerat eo maxi¬
me distare gentes amanicheis qđ ab uno
principio dicunt eẽ omnia: quod manichei
negant. addentes principiũ gentis cene¬
brarũ. In hac differentia qdđ facendũ est:
pleriq pagani nob̃cum sapiunt. S non
undit quia item n siquis ita diuidat ut
dicat eors qui aliqua religione de tinent᷑
aliis placere unũ dm̃ colendum. aliis mul
d ꝑhanc differenciã ⁊ pagani anobis
remoti s̃.⁊ isti cum paganis deputantur
isaut cum iudeis. Post gͦ aliquis scd̃m¬
hanc differentiã hoc etiam modo duas
solas sectas putare. Hic forte si dicatis
quod uos multos deos ur̃os ex una sub¬
stancia ꝑhibetis quasi pagani mulcos
suos non ex una ad serant quãuis diuer¬
sa illis officia ⁊ oꝑa ⁊ potestates ad tribu¬
ant. Sicut etiam apud uos alius expu-¬
gnat gentẽ tenebrarũ alius ex ea capta

Expanded text:
id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, uidelicet quoniam dixerat eo maxime distare gentes a Manichaeis, quod ab uno principio dicunt esse omnia, quod Manichaei negant addentes principium gentis tenebrarum. in hac differentia — quod fatendum est — plerique pagani nobiscum sentiunt; sed non uidit, quia item, si quis ita diuidat, ut dicat eorum, qui aliqua religione detinentur, aliis placere unum deum colendum, aliis multos, per hanc differentiam et pagani a nobis remoti sunt, et isti cum paganis deputantur, nos autem cum Iudaeis. potest ergo aliquis sehanc differentiam hoc etiam modo duas solas sectas putaret hic forte dicatis, quod uos multos deos uestros ex una substantia perhibetis, quasi pagani multos suos non ex una adserant, quamuis diuersa illis officia et opera et potestates adtribuant. sicut etiam apud uos alius expugnat gentem tenebrarum, alius ex ea capta
Abbreviated transcription (Latin):
prehãndat᷑ quia sanus ẽ quia uicim&
est egroto quã mortuo. Aut si pleriq
pagani non uelut egri s uelut morcui
deputandi s̃. laudatur insepulcro ams
in fornus qi iam nec formã cadaueris tenet
et menbra uiua culpent᷑ quia cadaueri s̃
similiora quã cineri. Sicuit nos ideo isti
culpandos putant quia nos similiores di¬
ant. ut qđ in hac erat parte ꝑ alias diffe¬
rentias in alia parte inuematur: ubi añ
non egat. Uelut uerbi gr̃a. siquis omnẽ
carnẽ diuidat in uolatilia ⁊ ea quȩ uolare
non possunt ꝑhanc differentiã qua drupe¬
dia hominib sunt similiora quã auibus:
parit̃ i uolare non possunt. Rursus siqͥs
ꝑaliam differentiã diuidat ut dicat alia
eẽ rationabilia alia inrationabilia iam
quadrupedes auib sunt similiorẽ quam
hominib. parit̾ n sunt ratione ex pertes.
Ioc faustus non cogitans ait. Porro aut̃ sec¬
tas siqueras: non plus erunt quã due.

Expanded text:
prehendatur, qui sanus est, quia uicinior prehendatur, qui sanus est, quia uicinior est aegroto quam mortuo. aut si plerique pagani non uelut aegri. sed uelut mortui deputandi sunt. laudetur in sepulcro cinis informis, quia iam nec formam cadaueris tenet, et membra uiua culpentur, quia cadaueri sunt similiora quam cineri. sicut nos ideo isti culpandos putant, quia nos similiores esse diant, ut, quod in hac erat parte, per alias differentias in alia parte inueniatur, ubi ante non erat. uelut uerbi gratia, si quis omnem carnem diuidat in uolatilia, et ea, quae uolare non possunt, per hanc differentiam quadrupedia hominibus sunt similiora quam auibus; pariter enim uolare non possunt. rursus si quis per aliam differentiam diuidat, ut dicat alia esse rationalia, alia inrationalia, iam quadrupedes auibus sunt similiores quam hominibus; pariter enim sunt rationis expertes. hoc Faustus non cogitans ait: porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae,
Abbreviated transcription (Latin):
in epta ⁊ insana. Nec pingendo aut sul¬
pendo nec interp̃tando demonstratis
et ea cũ nulla sint creditis ⁊ colitis ⁊ isuy
xp̃ianis fide non ficta pias mentes mun¬
dantib tamꝗͣ temere creduli in sulcatis
Ut n multa non querã quib hȩc osten¬
dant᷑ omnino ñ eẽ: qr subtilitis sublimꝰ¬
q tractare de mundi fabrica ⁊ simͥ diffi¬
cile non eẽt: certe nuis longũ ẽ. Hoc
dico siista uera s̃: dĩ substantia cõmuta¬
bilis est corruptibił. comquinabilis.
nati s̃ ⁊ antiquitꝰ fuerunt ⁊ in reliquĩ
suis iam nunc erubestunt ꝓrsus deteri¬
ores estis. quod illi colunt ea que dii ñ
sunt. Uos aut̃ ommino quȩ non funt.
Itaq si ꝓpterea uos putatis tenere uen¬
tatem quia ⁊errori paganoꝵ longe ds¬
similes estis. nos aut̃ ꝓꝓterea uos in erro¬
re ẽẽ quia longius a uob quã apaganꝰ
forte distamus. dicatur ⁊ mortuus. Ideo
sanus qr iam nec egrotus est & ideo re¬

Expanded text:
inepta et insana nec pingendo aut sculinepta et insana nec pingendo aut sculpendo nec interpretando demonstratis et ea, cum omnino nulla sint, creditis et colitis et insuper christianis fide non ficta pias mentes mundantibus tamquam temere credulis insultatis. ut enim multa non quaeram, quibus haec ostendantur omnino non esse, quia subtilius sublimiusque tractare de mundi fabrica. etsi mihi difficile non esset. certe nimis longum est, hoc dico: si ista uera sunt, dei substantia commutabilis est, corruptibilis, coinquinabilis. noti sunt et antiquitus fuerunt et in reliquiis suis iam nunc erubescunt, prorsus deteriores estis, quod illi colunt ea, quae dii non sunt, uos autem, omnino quae non sunt. Itaque si propterea uos putatis tenere ueritatem, quia et errori paganorum longe dissimiles estis, nos autem propterea esse in errore, quia longius a uobis quam a paganis forte distamus, dicatur et mortuus ideo sanus, quia iam nec aegrotus est, et ideo re
Abbreviated transcription (Latin):
rabilib sublimatas quib tantũ obse¬
quiũ exhiberi uident᷑. tamꝗͣ deos ci¬
meant. Illȩ ip̃se interp̃tationes quib
hȩc muta ⁊ furda ⁊ cȩca ⁊ ex anima
defendunt᷑. dignius accusant᷑. Uerũ
dixi ad salutẽ uel ad aliquã utilitatẽ
nichil sint. Et quȩ ex his int̾pretant᷑.
mreb inueniunt᷑. Uos aut̃ primum
hominẽ cum quinq elementis belli¬
gerantẽ. ⁊ sp̃m potentẽ decaptiuis cor¬
porib gentis tenebrarũ: an potius
de menbris dĩ ur̃i uictis atq subiectĩ
mundũ fabricantẽ. et spendicenentẽ
reliquias eor de menbroꝵ di ur̃i ha¬
bentẽ in manu. ⁊ cętera omnia capta
oppressa in quinato plangentẽ ⁊ ath¬
lantem maximũ subter humeris suis cra
eo ferentẽ. ne totum fatigatus ille abicuat
Atq ita fabula ur̃a uelut in capete teatrico.
at illius ultimi globi catastolrum ꝑuem¬
re non possit.⁊ alia innumerabilia parit̾

Expanded text:
rabilibus sublimatas, quibus tantum obserabilibus sublimatas, quibus tantum obsequium exhiberi uident, tamquam deos timeant, illae ipsae interpretationes, quibus haec muta et surda et caeca et exanima defenduntur, dignius accusantur; uerumuis, ut iam dixi, ad salutem uel aliquam utilitatem nihil sint, et, quae ex his interpretantur, in rebus inueniuntur. uos autem primum hominem cum quinque elementis belligerantem; et spiritum potentem de captiuis corporibus gentis tenebrarum an potius de membris dei uestri uictis atque subiectis mundum fabricantem; et splenditenentem reliquias eorundem membrorum dei uestri habentem in manu et cetera omnia capta, obpressa. inquinata plangentem; et Atlantem maximum subter humeris suis cum eo ferentem, ne totum ille fatigatus abiciat. atque ita fabula uestra uelut in tapete theatrico ad illius ultimi globi catastolium peruenire non possit, et alia innumerabilia pariter
Abbreviated transcription (Latin):
mrationabilis ⁊ in stabilis amor corda
uulneret miserorũ. Et alia ꝑmulta in
hunc modũ. Qcirca hoc in eis mͣ redemꝰ
qđ interp̃cata sic ad orant que ñ intelletꝰ¬
ta quãins dampnabilit̾ tam̃ ex cusabilit̃
ad orarent. In ipsis quippe int̃pretatioib
comuncunt᷑ non se illum dm̃ colere. cuiꝰ
solius participacione mens beata sit:
s ab illo conditã creaturã. Nec solas
uirtutes ipsius creaturȩ sicut mineruã
cuiꝰ fabulam qđ de iouis capite nata
sit ad prudentioꝵ consilioꝵ int̃pretan¬
tur que rationis est ꝓpria cui sedem ca¬
pitis etiã plato dedit. s etiã uicia sicut
detupilme diximꝰ. Unde quidã eoꝵ
gicus ait dm̃ ẽẽ amorẽ turpis. & uicio
fauens finxit libido. Nam ⁊ corporali¬
um uicioꝵ simulacra romani consecͣ¬
uerunt. sicut palloris ⁊ febris. Vt gͦ
omiitã quod simulacroꝵ ad oratores
circa ipsa corporꝑ figuris habent affec¬
tum. ut eas ipsas formas in locis hono¬

Expanded text:
inrationabilis et instabilis amor corda inrationabilis et instabilis amor corda uulneret miserorum, et alia permulta in hunc modum. quocirca hoc in eis inridemus, quod interpretata sic adorant, quae non intellecta quamuis damnabiliter, tamen excusabilius adorarent. ipsis quippe interpretationibus conuincuntur non se illum deum colere, cuius solius participatione mens beata fit, sed ab illo conditam creaturam; nec solas uirtutes ipsius creaturae, sicut Mineruam, cuius fabulam, quod de Iouis capite nata sit, ad prudentiam consiliorum interpretantur, quae rationis est propria, cui sedem capitis etiam Plato dedit, sed etiam uitia, sicut de Cupidine diximus. unde quidam eorum tragicus ait: . deum esse amorem turpis et uitio fauens finxit libido. Nam et corporalium uitiorum simulacra Romani consecrauerunt, sicut Palloris et Febris. ut ergo omittam, quod simulacrorum adoratores circa ipsas corporum figuras habent adfectum, ut eas ipsas formas in locis hono
Abbreviated transcription (Latin):
dõs colitĩ. eo uͦ inpciorẽ parcẽ dissimibeᷤ q̃ illi ꝓ
dii eacolunt qͣ s̃ s du ñ s̃: uos aut̃ colitiꝰ ea quȩ
las norunt. ⁊ uł apoetis delectandi cau¬
sa fictas ẽẽ asserunt. uł eas ad naturam
rerũ uł mores hominũ int̃pretari
conarit᷑. Sicut uulcanũ claudũ quia
ignis terren motus eiꝰmodi ẽ:⁊ fortunã
cetam qđ ex incerto accidant que fortui¬
ta dicunt᷑. ⁊ cria fata incolo ⁊ fuso digitiq
filum ex lana corquentib ꝓpt̃ tria tem¬
pora p̃teritum quod infuso iam ne tũ
atq in uolutũ est: presenᷤs quod inter
digitos mrentis traicitur futurũ in lana
que colo inplicata ẽ. qđ ad huc ꝑ digi¬
tos ne ntis ad fusum tamꝗͣ ꝑ presens
ad preteritũ traiciendũ ẽ. Et uenerem
uulcani uxorem q ex calore uoluptas
naturalit̾ asciscitur. Et martis adulterũ
qr belligerantib in congrua ẽ. Ecupidi¬
nem puerũ uolitantẽ ac sagittantẽ qđ

Expanded text:
deos colitis: eo vero in pejorem partem dissimiles, quod illi pro deos colitis: eo vero in pejorem partem dissimiles, quod illi pro diis ea colunt quae slas norunt; et vel a poetis delectandi causa fictas esse asserunt, vel eas ad naturam rerum vel mores hominum interpretari conantur: sicut Vulcanum claudum, quia ignis terreni motus ejusmodi est; et Fortunam caecam, quod ex incerto accidant, quae fortuita dicuntur; et tria Fata in colo et fuso digitisque filum ex lana torquentibus, propter tria tempora, praeteritum quod in fuso jam netum atque involutum est, praesens quod inter digitos nentis trajicitur, futurum in lana, quae colo implicata est, quod adhuc per digitos nentis ad fusum, tanquam per praesens ad praeteritum trajiciendum est; et Venerem Vulcani uxorem, naturaliter asciscitur, et Martis adulteram, quia belligerantibus incongrua est; et Cupidinem puerum uolitantem ac sagittantem, quod
Abbreviated transcription (Latin):
bec si duo dicitis ut ea locor sedib intual¬
lsq separetis. cũ ⁊ ipsa sedes eiusde sub¬
stantiȩ dicatis homines ceca ⁊ in sana men¬
t non recedentes a phantas mate corpo¬
rim. & uirtute ac sapiencia ita carentes
ut nec sapere possetis aliquid fortit̃ nec
ualere scipient᷑. Itane uͦ de testanda et
hic sapientia: nec hic ꝑfectus & plemic
ner in sole sapiens. nec in luna p̃potens.
utro biq pulchros pueros sub ornat
concupiscendos feminis princib tenebra¬
.rum. ⁊ masculi puellas. Haec legitis. ħ
creditis hȩc docetis ex hac fide. doctrinaq
misq luminib sic erratis. ut in eis qd
adoretis e Quid de ceceris ur̃is fabulis
dicam. Uuis emnin splenditenes suspen¬
dit mundũ. et quis athlans cũ illo sup¬
portat. Hȩc et innumerabilia quȩ simi¬
liter deliratis: non s̃ om̃ino: ⁊ colitĩ ea. Hinc uo̾
paganiᷤ dicimiꝰ det̾iores. eo tantũ similẽ q multoᷤ

Expanded text:
duo dicitis, ut ea locorum sedibus intervalduo dicitis, ut ea locorum sedibus intervallisque separetis, cum et ipsas sedes ejusdem substantiae dicatis, homines caeca et insana mente non recedentes a phantasmate corporum, et virtute ac sapientia ita carentes, ut nec sapere possitis aliquid fortiter, nec valere sapienter? Itane vero, detestanda et hic sapientia; nec hic perfectus et plenus, nec in sole sapiens, nec in luna praepotens, utrobique pulchros pueros subornat concupiscendos feminis principibus tenebrarum, et masculis puellas? Haec legitis, haec creditis, haec docetis: ex hac fide doctrinaque misque luminibus sic erratis, ut in eis nonadoretis, quid de caeteris vestris fabulis dicam? Quis enim splenditenens suspendit mundum, et quis Atlas cum illo supportat? Haec et innumerabilia, quae similiter deliratis, omnino non sunt, et colitis ea. Hinc vos Paganis dicimus deteriores, eo tantum similes, quod multos
Abbreviated transcription (Latin):
tuti tribueret᷑. Lucis aut̃ clarus fulgor
ad demonstrandũ unde hanc sapientiş
darent. Cum uͦ lux in sole longe p̃cellat
quomͦ ibi uirtus. hic aut̃ qđ tantominis
lucet sapientia ẽ. O sacrilega ineptia:⁊
ret̾ ase ipse xp̃c. cum ab eo non separaur
fabula tribuit totã mundi fabricã implers
im̃ sol ⁊ luna circuitꝰ suo ꝑagentes sẽꝑ cũ illo
sunt: a sole aut̃ luna discedit. ⁊ ad solem
rursus accedit. Ita uob̃ autorib uł potius
deceptorib ꝑ dimidiã partẽ circuli rece¬
dit auirtute sapientia. et ad eam per
aliam dimidiam rursus accedit.
t cum plena ẽ: tunc longe : auirtute sapi¬
entia. lunc it tam longo int̾uallo a ze
disiuncta s̃ hȩc duo lumina: ut cũ sol
uergit ad occidentẽ. tunc luna surgat
aboriente. Ex quo fit ut qm̃ infirmant᷑
omĩa quȩ uirtute deserunt᷑. eo sapientia
ẜ infirinior quo ẽ luna plemor. Si aut̃
qđ ueritas habet ⁊ sapientia dĩ tantundẽ

Expanded text:
tuti tribueretur; lucis autem clarus fulgor tuti tribueretur; lucis autem clarus fulgor ad demonsti-andum, unde hanc sapientiae darent. cum uero lux longe in sole praecellat. quomodo ibi uirtus. hic autem quod tanto minus lucet, sapientia est? o sacrilega ineptia! eratur a se ipse Christus, cum ab eo non separeturfabula tribuit, totam mundi fabricam inplere unde sol et luna circuitus suos peragentes semper cum illo sunt; a sole autem luna discedit et ad solem rursus accedit . ita uobis auctoribus uel potius deceptoribus per dimidiam partem circuli recedit a uirtute sapientia et ad eam per aliam dimidiam rursus accedit; et cum plena est, tum longe est a uirtute sapientia; tunc enim tam longo interuallo a se disiuncta sunt haec duo lumina, ut cum sol uergit ad occidentem, tunc luna surgat ab oriente . ex quo fit, ut, quoniam infirmantur omnia, quae uirtute deseruntur, eo sapientia sit infirmior, quo est luna plenior. si autem. quod ueritas habet, et sapientia dei semper tantunde
Abbreviated transcription (Latin):
Ur̃ȩ aut̃ uanitati quid placuit in sole po¬
nere uirtutẽ filii. ⁊ in luna sapientiams
Cum n inipso patre filius inseparabilis
maneat. quomͦ potest sapiencia eius abes
uirtute separari ut ille sit in sole hȩc in
luna. cum ꝑ huiꝰ modi locos nͥ cocpora dim¬
di: separariq non possint : Quod si scre¬
tis: numꝗͣ stulto in sanoq phantas mate
tantas fabulas cexeretis. At in ea ipsa
falsitate atq fallatia quã ĩ c̃ grue quã
ꝑ uerse sedem sapientie minus lucere qꝗͥ
sedem uirtutis cum ad uirtutẽ ꝑtinere in¬
deat᷑ operari & efficere. ad sapientiã uero
docere ⁊ ostendere. Ac ꝑ hoc si calor insole.
lux aut̃ p̃polleret in luna: ut quicumq
inuenissent ista figmenta ueri similitu¬
dinis nebulam. homptib carualib ⁊ am¬
malib decipiendis: qui nichil putant ã
nͥ qđ corporale cogitauerint. Calous em̃
uiolentia oꝑatio ẽ ad mouendũ unde in¬

Expanded text:
Uestrae autem uanitati quid placuit in sole poUestrae autem uanitati quid placuit in sole ponere uirtutem filii et in luna sapientiam? cum enim in ipso patre filius inseparabilis maneat, quomodo potest sapientia eius ab eius uirtute separari, ut illa sit in sole, haec in luna, cum per huiusmodi locos nisi corpora diuidi separarique non possint? quod si sciretis, numquam stulto insanoque phantasmate tantas fabulas texeretis. at in ea ipsa falsitate atque fallacia quam incongrue, quam peruerse sedem sapientiae minus lucere dicitis quam sedem uirtutis, cum ad uirtutem pertinere uideatur operari et efficere, ad sapientiam uero docere et ostendere . ac per hoc, si calor in sole, lux autem praepolleret in luna, utcumque inuenissent ista figmenta uerisimilitudinis nebulam hominibus carnalibus et animalibus decipiendis, qui nihil putant esse, nisi quod corporale cogitauerint; caloris enim uiolentia operatio est ad mouendum, unde uir
Abbreviated transcription (Latin):
llud aut̃ in cõmutabil uoluntate. ue¬
ritate et̃mntate ꝑsistit. Et inde nobis
est iniciũ existendi. ratio cognoscendi:
lex amandi. Inde omnib ⁊ in rationabi¬
lib animantib nacura qua uiuunt.
uigor quo sentiumt. motus quo appe¬
tunt. Inde etiã omnib corporib men¬
sura ut subsistant: numerꝰ ut ornent᷑.
pondts ut ordinent᷑. Itaq lumen illd̃
trintas in separabilis unus ds̃ est icuiꝰ
uos nullo corpore ad iuincto ꝑ seipsam
in corporeã sp̃alem. incõmutabilemq
substantiã : etiã locis diuiditis nec sal¬
Itim trinitati loca tria datis. s quatuo.
atri unũ. id ÷ lumen in accessibile qđ
ꝓrsus non intelligitis. filio duo solem
scilicet atq lunam. spui sc̃o rursus
unum. id ÷ id ẽ aeris hunc omnẽ ambitũ
De patris gͦ in accessibili lumine qr ueran
fidem tenentib non exinde separat᷑ filins
et sp̃c sc̃s. hactenus in p̃sentia dixerim.

Expanded text:
illud autem incommutabili uoluntate, ueillud autem incommutabili uoluntate, ueritate, aeternitate persistit, et inde nobis est initium existendi, ratio cognoscendi, lex amandi; inde omnibus et inrationalibus animantibus natura, qua uiuunt, uigor, quo sentiunt, motus, quo adpetunt; inde etiam omnibus corporibus mensura, ut subsistant, numerus, ut ornentur, pondus, ut ordinentur. itaque lumen illud trinitas inseparabilis, unus deus est, cuius uos nullo corpore adiuncto per se ipsam incorpoream spiritalem incommutabilemque substantiam etiam locis diuiditis. nec saltem trinitati loca tria datis, sed quattuor: patri unum, id est lumen inaccessibile, quod prorsus non intellegitis; filio duo, solem scilicet atque lunam; spiritui sancto rursus unum, id . est aeris hunc omnem ambitum. de patris ergo inaccessibili lumine, quia ueram fidem tenentibus non inde separatur filius et spiritus sanctus, hactenus in praesentia dixerim.
Abbreviated transcription (Latin):
cogitare siue finitas siue ex aliquib par¬
tib infinitas quȩ inama phantasmata
ẽẽ nescitis. ꝓinde cum tantũ int̾sit int
cogitatione qua cogito t̃rã luminis ur̃am
quae omnino nusꝗͣ est: ⁊ cogitationem
qua cogito alexandriã quã numꝗͣ ui¬
di: &e tam̃ est. Rursus q tantũ int̾̃ sit
int̾ istam quã cogito alexandriã in¬
cognitã & eam qua cogito kartaginẽ
cognitã. Abhac quoq cogitatione qua
certa ⁊ nota corpora cogito longe in¬
comparabilit̾ distat cogicatio qͣ intel¬
lego iusticiam. castitatẽ. fidem. ueritatẽ.
karitatẽ bonitatẽ. ⁊ quicqͥd eius modi ẽ.
Quȩ cogitatio dicite si potestis quale lu¬
men sit quo illa omnia quȩ hoc non
s̃.⁊ int̾ se discernunt᷑ ⁊ quantũ ab hoc
ds̃ est: hoc u creatura ẽ. Creator ẽ ille
hoc factũ ille qui fecit. Hoc demiq mu¬
tabile dum uult qđ nolebat ⁊scit qđ
nesciebat. ⁊ reminiscit᷑ qđ oblicum erat.

Expanded text:
cogitare, siue finitas siue ex aliquibus parcogitare, siue finitas siue ex aliquibus partibus infinitas, quae inania phantasmata esse nescitis? proinde cum tantum intersit inter cogitationem, qua cogito terram luminis uestram, quae omnino nusquam est, et cogitationem, qua cogito Alexandriam, quam numquam uidi, sed tamen est; rursusque tantum intersit inter istam, qua cogito Alexandriam incognitam, et eam, qua cogito Karthaginem cognitam: ab hac quoque cogitatione, qua certa et nota corpora cogito, longo incomparabiliter distat cogitatio, qua intellego iustitiam, castitatem, fidem, ueritatem, caritatem, comitatem et quicquid eiusmodi est, quae cogitatio, dicite, si potestis, quale lumen sit, quo illa omnia, quae hoc non sunt et inter se discernuntur, et quantum ab hoc deus est; hoc enim creatura est, creator est ille; hoc factum, ille qui fecit; hoc denique mutabile, dum uult, quod nolebat, et scit, quod nesciebat, et reminiscitur, quod oblitum erat,
Abbreviated transcription (Latin):
feminas masculi. ⁊ ad masculos femine
ut in ipsa flagranti libidine ⁊ hymian¬
ti c̃cupiscentia demenbris eoꝵ tamquã
de tetris sordidisq compedib dĩ ur̃i men-¬
bra soluant᷑. Ehis obscenissimis pan-¬
ins ur̃is conamini assuere in effabilẽ
trinitatẽ dicentes patrẽ in secreto quo¬
dam lumine habitare. filii aut̃ in sole
aere. in quadriꝑtita ur̃a uł potins iam
quadriꝑtita fabula. De patris quidẽ
secreto lumine quid uob̃ dicam nͥ quia
lumen cogitare ñ potestis. nͥ quale uide
consuestis. Hoc  conspicuũ iomm car-¬
ni non tantũ hominũ uerũ &̃ bestiaꝵ
⁊ uerniculoꝵ notissimũ lumen in cuen¬
tes ex illo c̃ceptã corde phantasiã in
ĩmensum soletis augere. ⁊ eam lucem¬
dicere ubi ds̃ pater habitat cũ regni-¬
colis suis. Quando N discreuistis lucẽ
quã cerminꝰ ab ea luce quã intelligimꝰ
Cum aliud nichilumꝗͣ putaueritis eẽ
intelligere ueritatẽ: nͥ formas corporeaᷤᷤ

Expanded text:
feminas masculi et ad masculos feminae, feminas masculi et ad masculos feminae, ut in ipsa flagranti libidine et inhianti concupiscentia de membris eorum tamquam ' de taetris sordidisque conpedibus dei uestri membra soluantur. et his obscaenissimis pannis uestris conamini adsuere ineffabilem trinitatem dicentes patrem in secreto quodam lumine habitare, filii autem in sole aere! In qua tripertita uestra uel potius iam quadripertita fabula de patris quidem secreto lumine quid uobis dicam, nisi quia lumen cogitare non potestis, nisi quale uidere consuestis? hoc enim conspicuum et omni carni non tantum hominum, uerum etiam bestiarum et uermiculorum notissimum lumen intuentes ex illo conceptam corde phantasiam in inmensum soletis augere et eam lucem'dicere, ubi deus pater habitat cum regnicolis suis. quando enim discreuistis lucem, qua cernimus, ab ea luce, qua intellegimus, cum aliud nihil umquam putaueritis esse intellegere ueritatem nisi formas corporeas
Abbreviated transcription (Latin):
i natatis. Deinde cum om̃ib oculis ro¬
tundus effulgeat. eaq illi figura ꝓ sui
ordinis positione ꝑ fecta sit. uos eũ tri-¬
angulũ ꝑhibetis. id ÷ ꝑ quanda trian¬
głam cȩli fenestrã lucem istã mundo
trrusq radiare. Ita fit ut ad istum qui¬
dem solsm dorsũ cerincẽq curuetis. Non
aut̃ ipsum tam clara rotunditate con-¬
spicuũ. s nescio quã nauẽ ꝑ formã trian¬
głam micantẽ atq lucentẽ quã confic¬
tam cogitatis ad oretis. Quã ꝓfecto faber
ille non faceret. si quẽadmodũ emuntur
ligna quib nauigioꝵ tabulȩ conpi¬
gunt sic emerent᷑ ⁊ uerba quib hereti¬
coꝵ fabulȩ configunt᷑. Uerũ haec cole¬
rabibus uł rident᷑ uł flentur in uobis¬
lud illud ÷ intolerabilit̃ sceleratũ qdđ
de ipsa naui puellas pailchras ⁊ pueroᷤᷤ
ꝓ poni dicitis. quoꝵ formosissimis corpo¬
rib in ardescant pͥncipes tenebrarũ ad

Expanded text:
et natatis. deinde cum omnium oculis roet natatis. deinde cum omnium oculis rotundus effulgeat eaque illi figura pro sui ordinis positione perfecta sit, uos eum triangulum perhibetis, id est per quandam triangulam caeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. ita fit, ut ad istum quidem solem dorsum ceruicemque curuetis, non autem ipsum tam clara rotunditate conspicuum, sed nescio quam nauem per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam cogitatis, adoretis. quam profecto faber ille non faceret, si, quemadmodum emuntur ligna, quibus nauigiorum tabulae conpinguntur, sic emerentur et uerba, quibus haereticorum fabulae confinguntur. uerum haec tolerabilius uel ridentur uel flentur in uobis; illud est intolerabiliter sceleratum, quod de ipsa naui puellas pulchras et pueros proponi dicitis, quorum formosissimis corporibus inardescant principes tenebrarum, ad
Abbreviated transcription (Latin):
non nulli eor in uisibilem ⁊ incorpat̃
creaturã colunt qđ ÷ anima mensq
mana tñ qr nec eius modi creature pis¬
ticipatione fit hõ beatus. ille ñ solum si
uisibilis uerũ etiã in cõmutabilis d̃s idi
os uerus colendas est qr sola ille colendts
Quo solo fruens homo beatus fit cultor
eiꝰ ⁊ quo solo non fruens omnis mens
misera ẽ: qualibet re alia ꝑfruat᷑. Uos
aut̃ cum ea colitis q̃ omnino non sunt:
s ur̃aꝵ falaciũ fabularũ uanitate fin¬
gunt᷑. ꝓpinquiores estis uere pietatis
ac religionis. si saltim pagani eẽtie. uł
meor unigenere qͥ corpora colunt. et¬
si ñ colenda s cam̃ uera. Unde uos ue¬
rius dixerim nec solem istũ colere ad
cunis girũ ur̃a oratio deuoluit᷑. nam
i & de ipso tanta falsa & tam detestan¬
da iactatis. ut si suas uindicaret in iuri¬
as.iam infammis eiꝰ uini arderetis::
am pͥmo eum nauẽ quadã ẽẽ dicitis.
ita ñ tantũ ut dr̃ toto cȩlo erratis: s

Expanded text:
nonnulli eorum invisibilem et incorpoream nonnulli eorum invisibilem et incorpoream creaturam colunt, quod est et anima mensque humana; tamen quia nec ejusmodi creaturae participatione fit homo buisibilis uerum etiam incommutabilis deus, id est deus uerus colendus est, quia solus ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. uos autem cum ea colatis, quae omnino non sunt, sed uestrarum fallacium fabularum uanitate finguntur, propinquiores essetis uerae pietati ac religioni, si saltem pagani essetis uel in eorum genere, qui corpora colunt, etsi non colenda, sed tamen uera. unde uos uerius dixerim nec solem istum colere, ad cuius gyrum uestra oratio circumuoluitur. Nam et de ipso tanta falsa et tam detestanda iactatis. ut si suas uindicaret iniurias, iam flammis eius uiui arderetis. nam primo eum nauem quandam esse dicitis; ita non tantum, ut dicitur, toto caelo erratis, sed
Abbreviated transcription (Latin):
sts. & uanitas uersi pelis. Et quidt᷑ s
cis quod siquis tͥ obicit. nescis cũ qͦ age
leq n uos paganos dicimꝰ: autscisma ps¬
nore. s habere cũ eis quandã similitud¬
nem: eo qđ multos colatis deos. Uerui
uos eis longe ẽt̃ de teriores qđ illi ea co¬
lunt quȩ sunt. s ꝓdiis colenda non sut
Dunt it et idola: s idola: s ad salutemn¬
chil s̃. Et qui colit arborem ñ quidẽ ati¬
do s adorando: non id colit quod niqũ
est: s quod ita colendũ non ẽ. Ipsa cut
nos socios ẽẽ non uult. lam uͦ cęlum it̃r¬
⁊ mare. ⁊ aer. sol. ⁊ luna ⁊ tȩtera sidera
omnia hec manifesta oculis apparent
atq ipsis sensib p̃sto s̃. Quȩ c̃ pagani tãi
dõs colun. uł tãꝗͣ partes unius magni di
Nam unuersũ mundũ quidã eors pit̃
maximũ dm̃: ⁊colunt ea quȩ suns.
Cum quib qñ agimus ut ea ñ colane
non eis ditimus qđ nulla sint s quod
participatione Deatus homo fieri pos¬
st. Qđ omnes uelle: nemo ambigit.S s

Expanded text:
stis, et vanitas versipellis! utquid tibi objicis, quod si quis tibi objicit, nescit cum quo agat? Neque enim vos Paganos dicimus, aut schisma Paganorum; sed habere cum eis quamdam similitudinem, eo quod multos colatis deos. Verum vos eis esse longe deteriores. quod illi ea colunt quae sunt, sed pro diis colenda non sunt: sunt enim et idola, sed ad salutem nihil sunt. Et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. Ipsa etiam nos socios esse non vult. Jam vero coelum et terra, mare et aer, sol et luna, et caetera sidera, omnia haec manifesta oculis apparent, atque ipsis sensibus praesto sunt. Quae cum Pagani tanquam deos colunt, vel tanquam partes unius magni dei; nam universum mundum quidam eorum putant maximum deum: ea colunt quae sunt. Cum quibus quando agimus, ut ea non colant, non eis dicimus quod nulla sint, sed quod participatione beatus homo fieri potest; quod omnes velle nemo ambigit. Sed quia
Abbreviated transcription (Latin):
plum đi ñte dixeris. nisi ex corpore qͥ
scđm te diabolus fabricauit. Acce qͥmͦ
templũ dĩ blasphematis. ut ñ solum
scm̃ non ẽẽ dicatis. uerũ etiã machina¬
uos. Et ne putes tantũmͦ ad aĩam ꝑ¬
tinere qđ dictum ẽ: audi ex pressius.
escitis inquid qr corpora ur̃a templũ
Uos aut̃ fabricã demonũ dĩ templum
dicitis. ⁊ ibi uiuũ sicut faustus ait.
uiuȩ maiestatis simulachrũ xp̃o fili¬
um dĩ conlocatis. Pane xp̃c ur̃ phan¬

Expanded text:
plum dei non te dixeris, nisi ex corpore, quod plum dei non te dixeris, nisi ex corpore, quod secundum te diabolus fabricauit. ecce quomodo templum dei blasphematis, ut non solum sanctum non esse dicatis, uerum etiam machinauos; et ne putes tantummodo ad animam pertinere, quod dictum est, audi expressius. nescitis, inquit, quia corpora uestra templum uos autem fabricam daemonum dei templum dicitis et ibi uiuum, sicut Faustus ait. uiuae maiestatis simulacrum Christum filium dei conlocatis. plane Ch
Abbreviated transcription (Latin):
chris. uictunis. atq incenso: dm̃ colen¬
dum putant. Uos aut̃ nichil hor faci-¬
tis. Quis non irrideat quasi uͦ ñ satius
sit uł lapidi qui qͦqͦmͦ est aram consti¬
tuere ⁊ uictimas offerre quã id qđ om¬
nino non ⁊ indeliram̃ta phantasmatiꝰ
ad orare: Uerum tu qui rationale di
templũ te ẽẽ dixisti. quomͦ hoc explicab̾:
Placetne tͥ ut templũ ds habeat. cuius
aliquã partẽ diabolus fabricauerit:
An uos non estis qui dicitis omnia men¬
bra ur̃a totũq corpꝰ amaligna mente¬
quã hẏlen dicitis fabricatũ. eiusq ipsiuᷤᷤ
fabricatricis partẽ illic habitare. simul
cum parte dĩ ur̃i. quicũ ibi teneatur
ut ꝑhibetis cũ cathenata ⁊ in clusa. u¬
trũ dĩ templũ an dĩ carcerẽ te dicere
debiusti. nͥ forte aĩam tuã templũ dei
dicis quã ext̾ra luminis habes. Ad il¬
lam parpartẽ dĩ÷ uł menbrũ dĩ soletiꝰ
dicere. ñ cemplũ dĩ. Restat gͦ ut cem¬

Expanded text:
cris, uictimis atque incenso deum colencris, uictimis atque incenso deum colendum putant, uos autem nihil horum facitis, quis non inrideat? quasi uero non satius sit uel lapidi, qui quoquo modo est, aram constituere et uictimam offerre quam id, quod omnino non est, in deliramento phantasmatis adorare ? uerum tu, qui rationabile dei templum te esse dixisti, quomodo hoc explicabis ? placetne tibi, ut templum deus habeat, cuius aliquam partem diabolus fabricauerit ? an uos non estis, qui dicitis omnia membra uestra totumque corpquam Hylen dicitis, fabricatum, ejusque ipsius fabricatricis partem illic habitare simul cum parte dei vestri? Quae cum ibi teneatur, ut perhibetis, concatenata et inclusa, utrum Dei templum, an Dei carcerem te dicere debuisti? Nisi forte animam tuam templum Dei dicis, quam ex terra luminis habes. At illam partem dei uel membrum dei soletis dicere, non templum dei. restat ergo, ut tem
Abbreviated transcription (Latin):
formaret eadem mens: quã mentẽ pͥnci¬
pium mali ẽẽ uulcis. Hoc si diceretis.
ñ quidem multũ erraretis in eo qđ est
hylȩ. nisi qđ ipsa quoq elemẽta quãuiᷤᷤ
in alias formas formanda tam̃ qr iam
elementa eẽnt et specibus ꝓpͥis distin¬
guerent᷑ hylȩ non ẽẽnt. qr est illa ꝓr
sus in forinis. Uerũtam̃ tolerabilis eẽt
imperitia ur̃a qr eam quȩ formaretur
ñ eã quȩ formaret hylen diceretis. S cñ
sic eo ceneremini uani atq sacrilegi qi nes¬
cientes omnẽ modũ naturarũ numerũq
formarũ ⁊ ordinẽ ponderũ non eẽ posse
nisi apatre ⁊ filio ⁊ sp̃u sc̃o: principio
mali tantũ bonũ cribueretis. Nunc uͦ cũ
et quid sit hẏlȩ et quid sit malũ ignore¬
tis. o si possem uob̾ ꝑ suadere ut a sedu¬
cendis imperitiorib uos cõpesceretis:
Iam uͦ qđ etiã inde uos paganis uultis
ẽẽ meliores qđͣ illi aris. delubris. simula¬

Expanded text:
formaret eadem mens, quam mentem princiformaret eadem mens, quam mentem principium mali esse uultis. hoc si diceretis, non quidem multum erraretis in eo, quod est hyle, nisi quod ipsa quoque elementa quamuis in alias formas formanda, tamen quia iam elementa essent, et speciebus propriis distinguerentur, hyle non essent, quia illa est prorsus informis . uerumtamen tolerabilis esset inperitia uestra, quia eam, quae formaretur, non eam, quae formaret, hylen diceretis; sed tamen etiam sic eo teneremini uani atque sacrilegi, quia nescientes omnem modum naturarum numerumque formarum et ordinem ponderum non esse posse nisi a patre et filio et spiritu sancto principio mali tantum bonum tribueretis. nunc uero cum et quid sit hyle et quid sit malum ignoretis, o si possem uobis persuadere, ut a seducendis inperitioribus uos conpesceretis! Iam uero quod etiam inde uos paganis uultis esse meliores, quod illi aris, delubris. simula
Abbreviated transcription (Latin):
ab illo fõmet᷑. qđ alienum ẽẽ auericate
ipsa ueritas docet. Ecce tamꝗͣ quib pa¬
ganis de hac ipsa hylȩ inuenimim esse
consimiles qd eam uos quoq suũ habere
pͥncipiũ: nec ex dõ ẽẽ ꝑhibetis. Et in ħ
uos dispares eẽ dicebatis. nescientes quid
dicatis. In illo uͦ qđ nulla ẽ huic hylȩ
forma ꝓpͥa nec nͥ a dõ formari potest. nr̃ȩ
illi uericati consentiunt. a ur̃a aut̃ fal¬
sitate dissentiunt. Qnescientes quid sit.
hylȩ: id ÷ quid sit rerũ materies gen¬
tẽ tenebrarũ eam dicis. ubi non folum
distinctas qunq generib innumerabi¬
les corpors formas: uerũ etiam mente
constituisti horz corporꝑ formatrice. et
qđ est impericiꝰ uł potius dementꝰ
ipsam magis mentẽ dicitis hylen: quã
ñ formari s formare ꝑhibetis. Nam si
ẽet ibi mens quedã formãs. ⁊ elementa
corporea quȩ formarent᷑: illa elementa
dicenda. ẽẽnt hẏlen id÷ materies quam

Expanded text:
ab illo formetur: quod alienum esse a ueritate ab illo formetur: quod alienum esse a ueritate ipsa ueritas docet. ecce tamen quibus paganis de hac ipsa hyle inuenimini esse consimiles, quod eam uos quoque suum habere principium nec ex deo esse perhibetis, et in hoc uos dispares esse dicebatis nescientes, quid dicatis. in illo uero, quod nulla est huic hyle forma propria nec nisi a deo formari potest, nostrae illi ueritati consentiunt, a uestra autem falsitate dissentiunt: qui nescientes, quid sit hyle, id est, quid sit rerum materies, gentem tenebrarum eam dicitis, ubi non solum distinctas quinque generibus innumerabiles corporum formas, uerum etiam mentem constituitis horum corporum formatricem, et — quod est inperitius uel potius dementius — ipsam magis mentem dicitis hylen,.quam non formari, sed formare perhibetis. nam si esset ibi mens quaedam formans et elementa corporea, quae formarentur, illa elementa dicenda esset hyle. id est materies, quam
Abbreviated transcription (Latin):
a saturniacis cathenis. quã uis ꝓ tempore
ꝓphetiȩ sabbati uacationẽ obseruaueni
D. cur non etiã ꝓpt̃ hylen que in ñ nullis
libris paganoꝵ frequentat᷑ parem uos
cum paganis habere religionẽ dixistis.
Ium immo ꝓpt̾ hoc im parẽ longeq dis¬
similẽ uoluistis intellegi. q hoc nomine
mali pͥncipiũ ac naturã theologus ur̃
appellat. In quo quidẽ impericia ur̃a ma¬
gna dep̃hendit᷑. quia nec quid sit hyle
scitis. ⁊ hoc rei uocabulo quã penitus ig¬
noratis etiã in flari uelut docti effectati.
ylen namq greci cũ denatura dissert̃
materiẽ quandã rerũ defimunt.
Iullo ꝓrsus modo formatã: s omniũ corpo¬
ralium formarũ capacẽ. quȩ quidem in
corporũ mutabilitate ut cũq cognoscit᷑.
lam ꝑse ipsam nec sentiri. nec intellegi
postet. Uerũ in hoc errant quidã gen¬
tilium. qđ eam tamꝗͣ coȩt̃nam dõ con¬
iungunt. ut hȩc ab illo non sit quãuis

Expanded text:
a Saturniacis catenis, quamuis pro tempore a Saturniacis catenis, quamuis pro tempore prophetiae sabbati uacationem obseruauerint. Sed cur non etiam propter hylen, quae in nonnullis libris paganorum frequentatur, parem uos cum paganis religionem habere dixistis? quin immo propter hoc inparem longe-, que dissimilem uoluistis intellegi, quia hoc nomine mali principium ac naturam theologus uester appellat. in quo quidem inperitia uestra magna deprehenditur, quia nec quid sit hyle scitis et hoc rei uocabulo, quam penitus ignoratis, etiam inflari uelut docti adfectatis. hylen namque Graeci cum de natura disserunt, materiem quandam rerum definiunt nullo prorsus modo formatam, sed omnium corporalium formarum capacem, quae quidem in corporum mutabilitate utcumque cognoscitur; nam per se ipsam nec sentiri nec intellegi potest. uerum in hoc errant quidam gentilium, quod eam tamquam coaeternam deo coniungunt, ut haec ab illo non sit, quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
tib. Nlam ⁊ cum manducatis dĩ ur̃i defec¬
tione uos reficitis et cũ digeritis illius
refectione deficitis. Cum a plenos uos
reddat resumptio ur̃a. ipsum p̃mit.
Qd quidẽ miscdiȩ de putaret᷑. q̃n aliqͥd
ꝓ uob̾ patitur in uob̾. nsi. uos rursus
in anes relinqueret. ut auob liberatus
effugeret. Quomͦ gͦ comparã panem
⁊ calicẽ nr̃m ⁊ parem religionẽ dicis er¬
rorem longe a ueritate discretũ. peus
desipiens. quã non nulli qui nos ꝓpter
panem ⁊ calicem. cerrerẽ ac liberum co¬
lere existimant. Qđ ideo cõmemorãdũ
putaui. ut ad uertatis ex qua uanitatt
ueniat etiã illud ur̃m. quod ꝓpter sab¬
batũ saturno dicatos patres nr̃os pu¬
tatis. Sicut ii acerere ⁊ libero paganoꝵ
diis longe ab sumus. quãuis panis et
calicis sacram̃tũ qđ ita laudastis ut in
eo nobis pares eẽ uolueritis nr̃o ritu
amplectam᷑ ita patres nr̃i longe fuert᷑

Expanded text:
tibus. nam et cum manducatis, dei uestri defectibus. nam et cum manducatis, dei uestri defectione uos reficitis, et cum digeritis, illius refectione deficitis. cum enim uos plenos reddit, resumptio uestra ipsum premit. quod quidem misericordiae deputaretur. quando aliquid pro uobis patitur in uobis, nisi uos rursus inanes relinqueret, ut a uobis liberatus effugeret. quomodo ergo conparas panem et calicem nostrum et parem religionem dicis errorem longe a ueritate discretum peius desipiens quam nonnulli, qui nos propter panem et calicem Cererem ac Liberum colere existimant? quod ideo commemorandum putaui, ut aduertatis, ex qua uanitate ueniat etiam illud uestrum, quod propter sabbatum Saturno dicatos fuisse patres nostros putatis. sicut enim a Cerere et Libero paganorum diis longe absumus, quamuis panis et calicis sacramentum, quod ita laudastis, ut in eo nobis pares esse uolueritis, nostro ritu amplectamur: ita patres nostri longe fuerunt