comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
da uasa ure. uel adhumilianda siue pbãda
uasa miscłie. Natura itaq serpentis unde sit:
nouimuis.  dirxit enĩ terra in uerbo dĩ om
uersa creatura. habens in se animam uuã
irrationalẽ: uiniuerse rationali creature siue
bone siue male uoluntatis. lege diuni ordi¬
nis subdita ẽ. Quid ergo mirum. si pserpen¬
tem aliquid agere ꝓmissus ẽ diabolus: cũ
demonia in porcos intrare xꝑc̃ ipse ꝑmise¬
rit : magis de ipsa natura diaboli scrupu¬
losius queri solet.⁊ quam totam quidam
herctici. offensi offensi molestia male uo¬
luntatis eius aliena re conant᷑ acreatura
sumimi & ueri dĩ: & alterũ ei dare princi¬
pium quod sit contra dm̃. Non enĩ ualent
intelligere omne quod ẽ in quantũ a liqua
substantia ẽ. & bonum eẽ. & nisi abillo
uero dõ. a quo omẽ bonũ ẽ. ẽẽ ñ posse: ma¬
lam uero uoluntatem in ordinate moueri bo¬
na inferiorn suꝑiorib p̃ponendo : atq ita

Expanded text:
da uasa irae uel ad humilianda siue probanda da uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericordiae. natura itaque serpentis unde sit, nouimus; produxit enim terra in uerbo dei omniuersa creatura habens in se animam uiuam inrationalem uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum daemonia in porcos intrare Christus ipse permiserit? Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri solet, quam totam quidam haeretici, offensi molestia malae uoluntatis eius, alienare conantur a creatura summi et ueri dei et alterum ei dare principium, quod sit contra deum. non enim ualent intellegere omne, quod est, in quantum aliqua substantia est, et bonum esse et nuero, a quo omne bonum est, esse non posse; malam uero uoluntatem inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo; atque ita
Abbreviated transcription (Latin):
cendũ. puniendũ. cum suꝑba concupiscentia
ꝓprie potestatis quod conceꝑat pareret. suo¬
q fetu confunderet᷑: iustoq supplitio a
suꝑbiȩ atq in obedientie malo posteros
deterreret. quib ea conscribenda. & annũ¬
cianda parabant᷑ : Si aut̃ querit᷑ cur potis¬
simum ꝑserpentẽ diabolus tẽptare ꝑmissꝰ
sit. iam hoc signi ficandi gr̃a factum eẽ. quẽ
non ammoneat scriptura tante auctoritatis:
tantis diuinitatis documentis agens in pro¬
phetando.quantis effectis iam mundus
impletus ẽ. Non quo diabolus aliquid
ad instruetionẽ nrãm signifieare uolue¬
rit: s cum acescłe ad temptandũ ñ posset
nisi pmissus: Non ꝑ aluid posset nisi ꝑ
qd̾ ꝑmitebatur accedere. Quicquid igit᷑
serpens ille significauit. ei prouidentie
tribuendũ ẽ. subqua & ipse diabolus suã qͥdẽ
babet cupiditatem nocendi: facultatem aut̃
ñ nisi que datur. uel adsubuertenda ac ꝑden¬

Expanded text:
cendum, puniendum, cum superba concupiscentia cendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestatis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur iustoque subplicio a superbiae atque inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et adnuntianda parabantur? Si autem quaeritur, cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis, - tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus inpletus est? non quo diabolus aliquid ad instructionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset, nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit. ei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem nonnisi quae datur uel ad subuertenda ac perden
Abbreviated transcription (Latin):
cũ eos uiciis ꝓpruis malos futuros eẽ p̃scuit:
ñ eos tam̃ creare destitit. utilitati deputans
eorum qͦs in hoc gnẽ ereauit. ut adbonum
ꝓficere nisi malorũ comparatione ñ posset.
Sienim ñ essent: nulli rei utiq ꝓdessẽt. Pa¬
rum ne bom actum ẽ ut sint. qui certe illi
gñi utiles sunt : qd̾ genus quisquis ñ uult
ut sit: nichil alud agit. nisi ut ipse in eo
ñsint. Magna oꝑa dñi: exquisita inomĩs
uoluntates eius. Preuidet bonos futuros
& creat: preuidet malos futuros & creat.
se ipsum ad fruendum prebens bonis.: mul¬
ta munerum suoꝵ largiens & malis miscđłit
ignoscens. uiste ulciscens: itemq misericor¬
dit̃ ulciscens. iuste ignoscens. Nichil metu¬
ens decuus quã malitia: nichil indigens.
decuusquam uistitia. nichii sibi consulẽs
nec deoꝑib bonorũ: & bonis consulens etiã
de penis malorũ. Curgͦ ñ ꝑmitteret temp¬
tari hominẽ. illa tẽptatione ꝑdendũ. coniun¬

Expanded text:
cum eos uitiis propriis malos futuros esse praesciret, cum eos uitiis propriis malos futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit, utilitati deputans eorum, quos in hoc genere creauit, ut ad bonum proficere nisi malorum conparatione non possent. si enim non essent, nulli rei utique prodeessent. parumne boni actum est ut sint, qui certe illi generi utiles sunt? quod genus quisquis non uult ut sit, nihil aliud agit, nisi ut ipse in eo non sit. Magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius! praeuidet bonos futuros et creat, praeuidet malos futuros et creat, se ipsum ad fruendum praebens bonis, multa munerum suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuin
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓficeret. Ita uelud aucta numeros itate
excellentioris gnĩs ipsorũ geneni bonoꝵ
numeriis minueretur. E rgo inquiunt ẽ
aliquid in oꝑib dĩ. quod alterius malo
indigeat: qͦ ꝓficiat ad bonũ. Ita ne ob¬
surduerunt & excecati sunt homines ne¬
scio quo studio contentionis ut ñ audiat᷑
uel uid eant quib dam punitis. quã plu¬
runi corrigantur: Quis erĩ paganus.
quis uideus. quis hereticus. ñ hoc in do¬
mo sua cotidie ꝓbet: Uerum cũ uenit᷑
ad disputationẽ inquisitionẽq ueritatis.
nolunt aduertere sensussuos homines:
ex quo oꝑe diuine prouidentie in eos
ueniat imponende commonitio disci¬
pline: ut si non corrigant᷑ qͥ puniunt᷑:
corum tam̃ exemplo ceteri metuant: ualearq
adeorum salutem iusta ꝑnicies aliorũ. Nũ
cnĩ maliciȩ eorũ. uel nequitie ds̃ auctor est
de quorum uista pena consulit. quib hoc mͦ
consulendum ẽẽ constituit: Nonutiq: sed

Expanded text:
proficeret. ita uelut aucta numerositate proficeret. ita uelut aucta numerositate excellentioris generis ipsorum generum bonorum numerus minueretur. Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei, quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut non audiant uel uideant, quibusdam punitis quam plurimi corrigantur? quis enim paganus, quia Iudaeus, quis haereticus non hoc in domo sua cotidie probet? uerum cum uenitur ad disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere sensus suos homines, ex quo opere diuinae prouidentiae in eos ueniat inponendae commotio disciplinae, ut, si non corriguntur qui puniuntur, eorum tamen exemplum ceteri metuant ualeatque ad eorum salutem iusta pernicies aliorum. num enim malitiae illorum uel nequitiae deus auctor est, de quorum iusta poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse constituit? non utique . sed
Abbreviated transcription (Latin):
sed eorum ẽ uoluntas mala. Cur gͦ eos creauit
quos tales futuros eẽ presciebat: quia sicut
preuidit quid mali eeñt facturi: sic etiam
prcuidit de malis factis eorũ quid bom es¬
set ipse facturus. Sic enĩ eos fecit. ut eis re
linquerct. unde & ipsi aliquid facerent:
quo quicquid etiam culpabilĩt eligerent: il¬
lum de se lauda bilit oꝑantẽ inuenurent. A
se quippe habent uoluntatem malam: ab
amminiculum. & timoris exemplũ. S
posset inquiunt etiam ipsorum uoluntatẽ
plane. Cur gͦ ñ fecit: quia noluit. Cur
noluerit: penes ipsum ẽ. Debemus enĩ
non plus saꝑe quam oportet saꝑe. Puto
tam̃ paulo ante satis nos ostendisse. non
pariu bonicẽ rationalem creaturã: etiam
istam que malorum comparatione cauet
malam. Qd genus bone creature utiq
non eẽt. si om̃iũ malas uoluntates in
nisi solũ illud genus: quod nullo uel pec¬
cati. uel supplicii malorũ comparatione

Expanded text:
sed eorum est uoluntas mala. cur ergo eos creauit, sed eorum est uoluntas mala. cur ergo eos creauit, quos tales futuros esse praesciebat? quia, sicut praeuidit, quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malis factis eorum quid boni esset ipse falinqueret unde et ipsi aliquid facerent, quo quidquid etiam culpabiliter eligerent, illum de se laudabiliter operantem invenirent. A se quippe habent voluntatem malam, ab adminiculum et timoris exemplum. Sed posset, inquiunt, etiplane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostendisse non parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum conparatione cauet malum. quod genus bonae creaturae utique non esset, si omnium malas uoluntates in nisi solum illud genus, quod nulla uel peccati uel subplicii malorum conparatione
Abbreviated transcription (Latin):
presciebat. uolens ostendere iram. & demõ¬
strare potentiã suã. & obhoc sustinens in
multa patientia uasa ire. que ꝑfecta sunt
inꝑditionẽ. ut notas faceret diuitias głe
cognoscit ñ suũ s illius ẽẽ. ñ solũ ut sit
uerum etiã ut ñ nisiabillo bene sibi sit.
a quo habet ut sit. Nimis itaq importu¬
ne dicitur. ñ eeñt quib ds̃ tantam benefi¬
cientiam miscđie sue tribueret: sialit̃ esse
non possent. nͥ ẽent & hi in quib undicte
iustitiam demonstraret. Cur enim ñ utq
potius eent: quando inutrisq & bonitas
di & equitas iure predicatur.: At enim
si ds uellet: etiam isti boniec̃nt. Quanto
melius hocd̃s uoluit. ut quod uellent
eẽnt. S boni ñ infructuose: mali autem
impine ñ eeñt: & in eo ipso aliis utiles es¬
sent.S presciebat quod corum futura es¬
se uoluntas mala: presciebat sane. Et qͥa
falli ñ potest eius prescientia. ⁊i dõ ñ ipsis.

Expanded text:
praesciebat, uolens ostendere iram et demonpraesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae cognoscit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi, in quibus uindictae iustitiam demonstraret. Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequitas iure praedicatur? - At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent, sed boni infructuose, mali autem inpune non essent et in eo ipso. aliis utiles essent! sed praesciebat, quod eorum futura esset uoluntas mala. praesciebat sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non ipsius,
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑuis alterum infertus: ñ intelligunt
tardi corde. cũ dicunt utrumq tale eẽt. ni¬
chil se aliud dicere. quam solum illud ec̃t.
Ac sic cum equare uolt̃ genera bonorum
meritum muniunt: & immoderate agen¬
do unũ genus. alterum tollunt. Quis
aũt hos audiret sidicerẽt: qm̃ excellentior
sensus ẽ uidendi quam audiendi. qua¬
tuor oculi ceñt & aures ñ essent: Ita si
excellentior ẽ creatura illa rationalis que
sine ullius pene comparatione. sine ulla
suꝑbia dõ subdit᷑: alia uero in hominib
ita creata ẽ. ut inse dĩ beneficiũ ñ possit
agnoscere. nisi alterius uidendo suppli
cium. ut ñ altũ sapiat s timeat. idẽ. ñ
de se prefidat. s confidat indm̃. quis re¬
cte intelligens dicat. talis eẽt ista. quał
illa: nec uideat se nichil aliud dicere.
quam ñ eẽt ista. s sola eẽt illa: Qd̃ sun e¬
rudite atq insipienter dicit᷑: cur gͦ non
crearet đs etiam quos malos futuros esse

Expanded text:
superius, alterum inferius, non intellegunt superius, alterum inferius, non intellegunt tardicordes, cum dicunt: utrumque tale esset", nihil se aliud dicere quam: „solum illud esset". ac sic cum aequare uolunt genera bonorum, numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi altecium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: ntalis esset ista qualis ill nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa" ? quod si inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse
Abbreviated transcription (Latin):
cur illam solam. & ñ utramq potiuis
faceret ds̃ : Ac ꝑhoc qui parati erant de
illa sola dm̃ laudare: uberius eũ debẽt
laudare deutraq. Illa quippe ẽ in scĩs an¬
głis: hec in scĩs hominib Qui autem
sibi partes iniquitatis elegerunt: lauda
bilemq naturam. culpabili uoluntate
de prauarunt. non quia prescitisunt.i¬
deo creatri minime debuerunt. Habẽt
enim & ipsi locum suum: quem in rebus
im pleant proutilitate scõrũ. Nam deus
nec iustitia cuiusquam recti hominis:
get. Quanto minus iniquitate puersi. Qͥs
aut sobria consideratione dicat: meliuis
ñ crearet quem presciebat exalterius ini¬
quitate posse corrigi. quam crearet etiã
quem presciebat prosua iniquitate debete
dampnari: Hocẽ enim dicere. Melius ñ
eẽt qui alterius malo bene utendo. mise
ricorditer coronaretur: quam eẽt etiam
malus. qui prosuo merito iuste puni¬
retur. Cumenĩ ratio certa demonstrat.
duo quedam non equalia bona. s unũ

Expanded text:
cur illam solam et non utramque potius cur illam solam et non utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitabilemque naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt ideo creari minime debuerunt; habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus impleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget; quanto minus iniquitate peruersi? Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc eat enim dicere: melius non esset qui altricorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum
Abbreviated transcription (Latin):
sciebat malos futuros. Cur enĩ non cre¬
aret quos presciebat bonis ꝓfuturos: ut¬
& utiles eorum bonis uoluntatib exer¬
cendis ammonendisq nascant᷑. & iuste
ꝓsua uoluntate mala puniãt᷑. talẽ inqui¬
unt faceret hominẽ. qui nollet om̃i no pec¬
care. Ecce nos concedimus meliorẽ esse
naturam: que om̃ino peceare nolit. Con¬
cedant & ipsi non eẽ malam naturã. que
sic facta ẽ ut posset non peccare si nollet:
& iustam eẽ sententiã qua punita est.
que uoluntate ñ necessitate peceauit.
Sicut gͦ ratio uera docet meliorẽ ẽẽ cre¬
aturam. quam prorsus nichil delectat
illicitum: ita ratio uera nichilominus do¬
cet etiam illam bonam ẽẽ. quȩ habet in
potestate illicitam delectationẽ si extite¬
rit ita cohibere: ut ñ solũ de ceteris lici¬
Ts recteq factis. uerum etiam deipsiꝰ
praue delectationis cohibitione letetur
Cum gͦ hec natura bona sit. illa melior:

Expanded text:
sciebat malos futuros. cur enim non cresciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste pro sua mala uoluntate puniantur? Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino peccare. ecce nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet. et iustam esse sententiam, qua punita est, quae uoluntate. non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis. uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior,
Abbreviated transcription (Latin):
Sicaut̃ quidã mouent᷑ de hac primi
hominis temptatione. quod eã fieri
ꝑmiserit ds : quasi nunc ñ uideãt. uni¬
uersum genus humanum diaboli insi¬
diis sine cessatione temptari. Cur & hoc
ꝑmittit ds̃ : An quia probat᷑ & exercet᷑
iuitus. & ẽ palma głosior. ñ consensis¬
se temptatum. quam ñ potuis se temp¬
tari: cum etiam ipsi qui deserco creatore
eunt post temptatorem magis magisq
temptent eos. qui inuerbo di ꝑmanent.
prebeantq illis contra cupiditatem de¬
uitationis exemplum: & incittiant con¬
tra suꝑbiam timorem puĩ: Unde dicit
apłs: intendens te ipsũ. ne & tu tempte¬
ris. Mirum ẽ enim. quantũ ista humi¬
litas. qua subdim̃ creatori. ne tanquam
euis aduitorio ñ egentes de nr̃is uiribus
p̃sumamus: ꝑscͥpturas om̃s diuinas cura
continua cõm̃datur. Cum gͦ etiam per
iniustos usti. ac ꝑ impios pii ꝓficiant.
frustra dicitur. non crearet ds quos pre¬

Expanded text:
Sic autem quidam mouentur de hac primi Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non potuisse temtari? cum etiam ipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem. pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum. ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus. per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur: non crearet deus, quos prae
Abbreviated transcription (Latin):
mento pene fuerat demonstiandũ. quã
non bene se habcat facta natura. si afa¬
ciente recesserit. hine enĩ etiã maxime
comiñdatur. quale bonum sit ds̃. qͥn do
nulli ab eo recedenti bene ẽ: quia & qui
gaudent inmortiferis uoluptatib esse sine
dolorum timore nonpossunt: & qui omi¬
nomalum desertionis sue maiore suꝑbie
stupore non sentiunt. Aliis qui hec discer¬
nere no uerunt miseriores prorsus appa¬
rent. ut si noluerint reciꝑe medicinã ta¬
lia deuitandi: ualeant ad exemplũ. quo poᷤ¬
sint talia deuitari. Sicut enim apls iacobꝰ
dicit.: unusqͥsq temptat᷑ a concupiscenti¬
a sua abstractus & illectus. Deinde con¬
cupiscentia cũ conceperit: parit peccatũ.
Deccatũ aut̃ cũ consũmatum fuerit: ge¬
nerat mortem. Un sanato suꝑbie tumore
resurgitur: si uoluntas que ante experi¬
m̃tũ defuit ut ꝑmaneretur cũ dõ: saltẽ
post exꝑĩtũ adsit. ut redeatur addm̃:

Expanded text:
mento poenae fuerat demonstrandum, quam mento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se habeat facta natura, si a faciente recesserit. hinc enim etiam maxime conmendatur, quale bonum sit deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus esse sine dolorum timore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus Iacobus dicit, unusquisque temtatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus. deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum co.nsummatum fuerit, generat mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permaneretur cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad deum.
Abbreviated transcription (Latin):
anime suꝑbe ad eruditionem futurorum
scõꝵ. quam rect: ipse uteretut animarum
uolũtatib etiã malis: cum ille ꝑuersȩ ute¬
rent᷑ naturis bonis: Nec arbitrandum ẽ.
quod eẽt hominẽ de iecturiiᷤ iste temptator:
nisi precessisset in anima hominis quedam
elatio comprim̃da: ut ꝑ humiliationẽ pec¬
cati. quam de se falso presumpserit disceret.
Uerissime quippe dictumẽ. Ante ruinã
exaltatur cor: & ante głam humiliabitur
Et huius forte hominis uoxẽ in psalmo
Ego dixi in babundantia mea: ñ moueboꝵ
in scłm. Deinde iam exꝑtus. quid mali ha¬
beat suꝑba p̃sumptio ꝓpriȩ potestatis. &
quid boni adiutorium grẽ dĩ: dnẽ inqͥt
inuoluntate tua prestitisti de cori meo iur¬
tutem. Auertisti faciem tuam amt: et
factus sum conturbatus. S siue illud de
hoc homine. siue de alio dictum sit: ex¬
tollenti se tam̃ animȩ & nimiũ tãquã
de propria iurtute p̃fidenti etiam exꝑi¬

Expanded text:
animae superbae ad eruditionem futurorum animae superbae ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis? Nec arbitrandum est, quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio conprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso praesumserit, disceret. uerissime quippe dictum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. et huius forte hominis uox est in psalmo: ego dixi in abundantia mea: non mouebor in aeternum. deinde iam expertus, quid mali habeat superba praesumtio propriae potestatis et quid boni adiutorium gratiae dei, domine, inquit, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. sed sine illud de hoc homine siue de alio dictum sit, extollenti se tamen animae et nimium tamquam de propria uirtute praefidenti etiam experi
Abbreviated transcription (Latin):
Nit deus hominẽ quem peccaturos eẽ presci ru¬
ebat. Exeodem libro iindecimo degenesi
Dliteram.
igͦ queritur. cur ds̃ tẽptari ꝑmise¬
rit hominẽ. quem tẽptatori
consensurum et̃ presciebat.: altitu¬
dinẽ quidem consilii eius penetrare ñ possũ:
& longe supra uires meas hoc ẽẽ confiteor.
Est gͦ aliqua causa fortassis occultior. que
melioribus sanctioribusq reserat᷑: illius
grã potius quam meritis eorum: s tamen
quantum uel donat saꝑe. uel sinit dicere:
non in udetur magne laudis futurum
fuisse hominẽ. si ꝓpterea posset beneuiue¬
re.quia nemo male iuuere suaderet: cum
& innatura posse. & inpotestate haberet
uelle. non consentire suadenti. adiuuante
tam̃ illo qui suꝑbis resistit. humilib aũt
dat grãm. Cur itaq tẽptari ñ sineret. quẽ
consilii eius. cum id facturus eẽt propria
uoluntate ꝑculpam. & ordinãdus esset illiꝰ
equalitate ꝑpenam: ut etiam sic ostendẽt

Expanded text:
rit deus hominem, quem peccaturum esse praescirit deus hominem, quem peccaturum esse praesciebat. ex eodem libro XI. de genesi ad litteram.go quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus sanctioribusque reseruatur illius gratia potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere. quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti adiuuante tamen illo. qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. cur itaque temtari non sineret, quem  cum id facturus esset propria uoluntate per culpam et ordinandus esset illius aequitate per poenam, ut etiam . sic ostenderet
Abbreviated transcription (Latin):
ambulassẽt ĩ uia tꝰticiȩ: ĩ qͥbꝰ facta s̃ postĩora detiora
pͥoribꝰ: & qͥbꝰ expediebat non cognos cere iuam
iustitie. quam eognoscentib retrorsum re¬
flect atradito sibi scõ mandato. Hanc
pessimam gñationẽ dñs describit. cum
dictt sꝑ̃m nequam exire ab homine. & cũ
aliis septem redire: & indomũ quã mun¬
datam inuenerat intrare: utt sint noiussi¬
mahominis illuis peiora priorib Tali
enim generi hominum quod iam factũ ẽ
corpus diaboli. possunt hec uerba con¬
gruere. Adie qua creatus estu cũ cherub.
idẽ. cum sede dei que int̾pretat᷑ multipli¬
cata scientia. & posuite in monte sancto
dĩ. hoc ẽ in eccłia. unde ẽ. & exaudiuit
me de monte scõ suo: fiusti inmedio la¬
tium. lapidum niuorum: ambulasti sine
uicio tu indiebus tuis. ex quo die creat̾
estu: donec inuenta sunt delicta tua inte.
xxxuiiii. Contra eos qui dicunt cur ereaue¬

Expanded text:
ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus et quibus expediebat non cognoscere uiam iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum aliis septem redire et in domo, quam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim generi hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec uerba congruere: a die, qua creatus es tu cum cherub, id est cum sede dei, quae interpretatur "multiplicata scientia", et posui te in monte sancto dei, hoc est in ecclesia — unde est: et exaudiuit me de monte sancto suo tium, lapidum uiuorum; ambulasti sine uitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es tu, donec inuenta sunt delicta tua in te. .XXIIII. CONTRA EOS Q
Abbreviated transcription (Latin):
quam corpori menbrisq conueniunt.
taq lucifer qui mane oriebat᷑ & cecidit:
potest intelligi apostatarũ genus. uel a
xꝑ̃o uel abeccłia. Quod ita conuertitur
adtenebras ammissa luce quã portabat:
quemad modũ qui conuertunt᷑ ad deum
atenebris ad lucc̃ transeunt: idẽ. qui fucrt̃
tenebre lux fiunt. Item in figura principis
tyri ꝑ ezechielem ꝓpħam. india bolum dicta
intelligunt᷑: tu signaculũ similitudinis
& corona de coris. indelici is paradisi dei
siusti: om̃i lapide precioso ornatus es: et
cetera que non tã in ipsũ principẽ sꝑm̃ ne¬
quitie. quam incorpus eius dicta conue¬
niunt. Paradisus enĩ dicta ẽ ȩccłia: sicut
legit᷑ in cantico canticoꝵ. Ortꝰ conclusꝰ. fons sig¬
natus puteus aquȩ uiuȩ: paradisꝰ cũ fructu
pomoꝵ. Unde cecidert uł aꝑta ⁊ corporali se¬
paratione om̃s hetici: uel occulta & sp̃iali. qͣm¬
uisin ea corporalit̃ eẽ uideant᷑ õs conũsi ad

Expanded text:
quam corpori membrisque conveniant. quam corpori membrisque conveniant. Itaque Lucifer qui mane oriebatur et cecidit, potest intelligi apostatarum genus vel a Christo vel ab Ecclesia; quod ita convertitur ad tenebras amquemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus eius dicta conueniunt. paradisus enim dicta est ecclesia, sicut legitur in Cantico canticorum: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separatione omnes haeretici uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad
Abbreviated transcription (Latin):
montem ex celsũ suꝑ montes excelsos qui s
abaquilone: ascendam suꝑ nubes. erosimi¬
lis altissimo. nunc aũt̃ ad inferos descendes.
& cetera que infigura regis uelud babiloniꝰ
iudiabolũ dicta intelligunt᷑. plura in eius
corpus conueniunt. qd etiã de humano ge¬
nere congregat: & ieos maxime qui ei ꝑ
suꝑbiã coherent. apostatando amandatis
dĩ. Sicut enim qui erat diabolus homo di¬
ctus ẽ. ut ineugłio. inimicus homo hoc
fecit: ita qui homo erat di abolus dictus
ẽ. ut rursus in eugłio. Non ne ego uos duo¬
decim elegi: & unus ex uobis diabolus est.
cut illud ẽ. uos abrahe sem̃ estis. cũ paulo
suꝑius dixisset. Abrahe dicte sunt ꝓmissio¬
nes & semini eius. ñ dicit & seminib tan
aboli cui caput ẽ diabolus. idẽ ipsa im¬
piorum multitudo. maximeq eorũ. qͥ a
ui a xp̃o uel de eccłia sicut de cȩlo decidt̃.
dicitur diabolus: & in ipsum corpus figu¬
rate multa dicuntur. que ñtam capiti

Expanded text:
monte excelso super montes excelsos, qui sunt monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altissimo. nunc autem ad inferos descendes et cetera, quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur, plura in eius corpus conueniunt, quod etiam de humano genere congregat, et in eos maxime, qui ei per superbiam cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicus homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut rursus in euangelio: nonne ego uos duodecim elegi? et unus ex uobis diabolus est. sicut illud est, Vos Abrahae semen estis, cum paulo superius dixisset, Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus: non dicit, Et seminibus, tanqaboli, cui caput est diabolus, id est ipsa impiorum multitudo, maximeque eorum qui a Christo vel de Ecclesia sicut de coelo decidunt, dicitur diabolus, et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti
Abbreviated transcription (Latin):
ce ueritatis auertit suꝑbia tumidus: &
proprie potestatis delectatione corruptus.
Unde beate atq angłice uitȩ dulcedinem
ñ gustauit. quã ñ utiq acceptam fastidi¬
uit:s nolendo acciꝑe deseruit. &e amisit.
P inde nec sui casus prescius ẽẽ potuit:
qm̃ sapientia pietatis est fructus. Ille aũt
continuo impius consequenter & mente
cȩcis: ñ ex eo quod acceperat cȩcidit: s
ex eo quod acciperet si subdi uoluisset dõ.
Qd̾ ꝓfecto quia noluit: & abeo qd̃ acceptu¬
rus erat cȩcidit: & potestatem illius sub qͦ eẽ
noluit. ñ euasit. factumq in illo c̃ pondere
meritorũ. ut nec iustitiȩ possit lumine dele¬
ctari: nec ab euis sententia liberari. Quod gͦ
ꝑysaiam ꝓph̃am ieũ dicitur. quomͦ cęcidit
de celo lucifer mane oriens. contritus est
interrã qui mittebat adomĩs gentes : tu
aũt dixisti sensu tuo. incelũ ascendam. su¬
ꝑ sidera celi ponã thronũ meũ. sedebo in

Expanded text:
ce ueritatis auertit, superbia tumidus et ce ueritatis auertit, superbia tumidus et propriae potestatis delectatione corruptus . unde beatae atque angelicae uitae dulcedinem non gustauit: quam non utique acceptam fastidiuit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. proinde nec sui casus praescius esse potuit, quoniam sapientia pietatis est fructus. ille autem continuo inpius consequenter et mente caecus non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepturus erat cecidit et potestatem illius, sub quo esse noluit, non euasit, factumque in illo est pondere meritorum, ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia liberari. Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo cecidit de caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in
Abbreviated transcription (Latin):
q abinitio intelligamꝰ : ñ solum qd̾ homici¬
da fuit: s. etiam qđ inueritate ñ stetit. Et
homicida quidẽ ab illo inttio ex quo homo
potuit occidi: non aut̃ potuit occidi an-¬
te quam eẽt qui occideretur. Ab initio gͦ
homicida diabolus: quia ipse occidit ho¬
minem primũ. ante quem nullus homi¬
num fuit. In ueritate aũt non stetit: & hoc
abinitio ex qno ipse creatus ẽ qui sta¬
ret si stare uoluisset.xxxuiii.
Qualit intelligendum sit illud ysaie. quomͦ
cȩcidit decelo lucifer & cȩtera: Item ex eodẽ¬
uod ergo putatur nũquã diabolus in
ueritate stetisse. numquam cũ an¬
głis beatam duxisse uitam .s ab ipso
sue conditionis initio eecidisse: ñ sic accipien¬
diimẽ. ut non propria uoluntate deprauatꝰ.:
s: malus a bono dõ creatus putetur. Alioqn.
ñ abinitio cecidisse diceretur: neq enĩ cȩci¬
dit sitalis ẽ factꝰ S factus continuo sea lu¬

Expanded text:
que ab initio intellegamus, non solum quod homicique ab initio intellegamus, non solum quod homicida fuit sed etiam quod in ueritate non stetit. et homicida quidem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi: non potuit autem occidi antequam esset qui occideretur. ab initio ergo homicida diabolus, quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit, et hoc ab initio, ex quo ipse creatus est, qui staret, si stare uoluisset. XXIII. QVALITER INTELLEGENDVM SIT ILLVD ESAIAE: QVOMODO CECIDIT DE CAELO LVCIFEB ET CETERA. ITEM EX EODEQuod ergo putatur numquam diabolus in ueritate stetisse, numquam cum angelis beatam duxisse uitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria uoluntate deprauatus, sed malus a bono deo creatus putetur: alioquin non ab initio cecidisse diceretur; neque enim cecidit, si talis est factus. sed factus continuo se a lu
Abbreviated transcription (Latin):
rent. & int̾ se scãm societatem: & sunt una
cuutas dĩ: eademq iuium sacrificiũ. uii
uumq templum eus. Cuuis pars que con¬
uingenda immortalib angłis ex mortalib
hominib congregatur. & nunc mutabili
te obierunt secretis animarũ receptaculis
sedibꝰq requiescit. xxxuii. Diabolum
abipso primordio creature a suo eteatore
ꝑsuꝑbiam apostatasse. ex libro de genesi
turam suam bonã praua
uoluntate ꝑuerteret: scriptura non dicit
Ante tam̃ factum fuisse. &e ex hoc eum
homini inuidisse: ratio manifesta declarat.
In prõptu ẽ enim om̃ib hȩc intuentibus.
non ex inuidentia suꝑbiam nasci: s exsuꝑbi¬
a potius inuidentiam. Non aut̃ frustra pu¬
tari pot̾ abinitio temporis diabolũ suꝑbia
cecidisse: nec fuisse ullũ antea tempus quo
cum angłis scĩs paccatus uixerit &e beatus.
s ab ipso primordio creature. a suo creatore a¬
postatasse: ut illud quod dñs ait ille homi¬
cida erat abinitio. & inueritate ñ stetit. utrũ¬

Expanded text:
atem, et sunt una civitas Dei, eademque vivum sacrificium ejus, vivumque templum ejus, cujus pars quae conjungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur, et nunc mutabilitte obiere secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. CAPUT XXXVII. Diabolum ab ipso primordio creaturae a suo creatore per superbiam apostatasse, ex libro XI de Geneturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari potest ab initio temporis diabolum superbia cecidisse nec fuisse ullum antea tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus, sed ab ipso primordio creaturae a suo creatore apostatasse, ut illud quod dominus ait: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit utrum
Abbreviated transcription (Latin):
utiq ĩ miseria. Et ordinauit eherubin ꝙ
flamineam rompheã quȩ uertit᷑. eustodi¬
re uiam ligni uite. Hoc ꝑcelestes uriq. po¬
testates etiam inparadiso iusibili factũ et̃
credendum ẽ. ut ꝑ angłicum imisteriũ
eẽt illic ignea quedam custodia: ñ tamen
frustra factum et̃. nisi quia significat ali¬
quid etiam despiritali paradiso. non ẽ
utiq dubitandum. L. Quomodo adã
non sit seductus ut dieit apłs: cum idẽ
dicat cum preuaricatorem ex eodẽ libro

Expanded text:
utique in miseria. et ordinauit cherubim et utique in miseria. et ordinauit cherubim et flammeam romphaeam, quae uertitur, custodire uiam ligni uitae. hoc per caelestes utique potestates etiam in paradiso uisibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic ignea quaedam custodia; non tamen frustra factum esse, nisi quia significat aliquid etiam de spiritali paradiso, non est utique dubitandum. XXXVII. QVOMODO ADAM Ndicat eum praevaricatorem, ex eodem libro
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat conseruauit: & nunc inquit deus.
ne ali quando extendat manũ. & summat
Et dimisit illũ dns ds̃ de paradiso uiolup¬
tatis. operari terram ex qua sũptus ẽ. Suꝑi¬
ora uerba dĩ sunt: hoc aũ factum. ꝓpter
ipsa uerba secutum ẽ. Alienatus erim a
uita. non solum quam fuerat si preceptũ
seruasset cum angłis accepturus. s abitla
etiam quam ducebat inparadiso. felici
Quodam corporis statii separari utiq de¬
buit aligno uite: sine quod exipso uli
sub sisteret felix ule ipse status corporis
ex re insibili uirtute inuisibili: sint qd meo
rat uel iam moriturus uel etiam tan¬
quam ex communicatus: sicut ceiam in
hoc paradiso idẽ eccła solent asacram̃tis
altaris uisibilibus homines disciplinra
eccłastica remoueri. Et eiecit adam: &
collocauit eum contra paradisũ uolupta¬
tis. & hoc significandi grã factum est. it
contra paradisum quo beata uita etiam
sp̃ualiter significabat᷑. habitaret peccator

Expanded text:
fuerat conseruauit? Et nunc, inquit deus, fuerat conseruauit? Et nunc, inquit deus, ne aliquando extendat manum et sumat et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sumtus est. superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba secutum est. alienatus enim a uita non solum, quam fuerat si praeceptum seruasset cum angelis accepturus, sed ab illa etiam quam ducebat in paradiso felici quodam corporis statu, separari utiqbuit a ligno uitae . siue quod ei ipso illi subsisteret felix ille ipse status corporis ex re uisibili, uirtute inuisibili, siue quod inrat uel iam moriturus uel etiam tamquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso, id est ecclesia solent a sacramentis altaris uisibilibus homines disciplina ecclesiastica remoueri. et eiecit Adam et collocauit eum contra paradisum uoluptatis. et hoc significandi gratia factum est, ut contra paradisum, quo beata uita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator
Abbreviated transcription (Latin):
t dixit ds. Ecce adam factus est tã¬
quam unus ex nob̾. incognoscendũ
bonum & malum. Qm̃ hoc ꝑ quod¬
libet & quomodolibet dictum sit. de tamen
dixit. Non alit̾ intelligendum ẽ quodait
unus ex nobis. nisi ꝓpter trinitatem nu¬
merus pluralis accipiatur. sicut dictum
erat. faciamus hominẽ: Sicut et iam dñs
de se & patre. ueniemus ad eum & mansio¬
nem apud eum faciemus. Replicatum ẽ
igitur in caput suꝑbi. quo exitu concripi¬
uerit quod aserpente suggestum est: eri¬
tis sicut dii. Ecce inquit adam factus ẽ
quasi unus exnobis uerba enim sunt dĩ.
ñ tam hiuic insultantis. quam cȩteros ne
ita suꝑbiant deterrentis: ꝓpt quos ista
conscripta sunt. Factus e̾ inquit tãquã
unus ex nob: in cognoscendum bonum
& malũ. Quid aliud intelligendum. n¬
si exemplum timoris incutiendi eẽ propo¬
situm: quod ñ solũ ñ fuerit factus qua¬
lis fieri uoluit. s nec ulud quod factus

Expanded text:
Et dixit deus: ecce Adam factus est tamEt dixit deus: ecce Adam factus est tamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quoniam hoc, per quodlibet quomodolibet dictum sit, deus tamen dixit, non aliter intellegendum est quod ait: unus ex nobis, nisi propter trinitatem numerus pluralis accipiatur, sicut dictum erat: faciamus hominem, sicut etiam dominus de se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. replicatum est igitur in caput superbi, quo exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: eritis sicut di: ecce, inquit, Adam factus est tamquam unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei non tam huic insultantis quam ceteros ne ita superbiant deterrentis, propter quos ista conscripta sunt: factus est, inquit, quasi unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quid aliud intellegendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum, quod non solum non fuerit factus qualis fieri uoluit, sed nec illud quod factus
Abbreviated transcription (Latin):
uteretur: hoc idõ cõm̃dandum putaui.
ne quiquam existimans animantia rati¬
onis exꝑtia humanũ hab̾e intellectum.
uel in animal rationale repente mutari:
seducat᷑ in illã opinionẽ ridiculã & no¬
xiam reuolutionis animarum. uel ho¬
minum inbestias. uel in homines besti¬
arum. Sic ergo locutus ẽ serpens homi¬
ni. sicut asina inqua sedebat balaham
locuta ẽ homini: nisi quod illud opus
fuit diabolicũ. hoc angłicũ. habent
enim quȩdam boni & mali angłi opera
similia: sicut moyses & magi pharao¬
nis. Uerum inhis etiam boni angeli
potentiores sunt: Nec mali angłi etiam
talium operum quiequam possunt.
nisi quod ꝑbonos anglos ꝑmiserit deus.
ut retribuatur unicuiq scđm eor euis. uel
sedm grãm di. utrumq uiste. ac benigne:
ꝑ altitudinem diuitiarum sapientie & sci¬
entiȩ dei. xlix. Qualit incelligendum sit
ecce adam factus ẽ quasi unus ex nobis.
ex libro degenesi ad luteram.x

Expanded text:
uteretur. hoc ideo commendandum putaui, uteretur. hoc ideo commendandum putaui, ne quisquam existimans animantia rationis expertia humanum habere intellectum uel in animal rationale repente mutari seducatur in illam opinionem ridiculam et noxiam reuolutionis animarum uel hominum in bestias uel in homines bestiarum. sic ergo locutus est serpens homini, sicut asina, in qua sedebat Balaam, locuta est homini, nisi quod illud opus fuit diabolicum, hoc angelicum. habent enim quaedam boni et mali angeli opera similia sicut Moses et magi Pharaonis, uerum in his etiam boni angeli potentiores sunt. nec mali angeli etiam talium operum quicquam possunt, nisi quod per bonos angelos permiserit deus, ut retribuatur unicuique secundum cor eius uel secundum gratiam dei, utrumque iuste ac benigne per altitudinem diuitiarum sapientiae et scientiae dei. XXXVI. QVALITER INTELLEGENDVM SIT: ECCE ADAM FACTVS EST TAMQVAM VNVS EX NOBIS. EX LIBRO DE GENESI AD LITTERAM XI.
Abbreviated transcription (Latin):
factum ad hoc ꝑmissumẽ. ut ꝑnaturam
serpentis significaretur generi humano.
cui erudiendo hec gesta conseribi oporte¬
bat. om̃is diabolicȩ temptationis simili¬
tudo: quod apparebit cum inserpentẽ
proferri ceperit diuina sententia. Pinde
prudentissimus omniũ bestiarum. hocẽ
astutissimus. ita dictus ẽ serpens: ꝓpter
astutiam diaboli. quȩ in illo & de ulo a¬
gebat dolum: Quem admodum dicitua
prudens. uel astuta lingua. quam prudẽs
uel astutus mouet. ad aliquid prudent̃
astuteq suadendũ. Non enĩ ẽ hec uis:
sei uittus m̃bri corporalis. quod uocat᷑
lingua: s utiq m̃tisq̃ utitur ea. Ita etĩã
dictus ẽ stilus m̃dax scribarum. Neq Nł
eẽ m̃ dacẽ pertinet nisi adiuuentem. atq
sentientẽ: s. stilus iñ dax dictusẽ. quod ꝑ
eum m̃dax m̃daciter operetur: Quẽ ad mo¬
dum si & iste serpens mndax diceretur:
quod eo diabolus tãquam stilo mñdacit̃

Expanded text:
factum ad hoc permissum est, ut per naturam factum ad hoc permissum est, ut per naturam serpentis significaretur generi hominum, cui erudiendo haec gesta conscribi oportebat, omnis diabolicae tentationis similitudo: quod apparebit, cum in serpentem proferri coeperit diuina sententia. Proinde prudentissimus omnium bestiarum, hoc est astutissimus, ita dictus est serpens propter astutiam diaboli, quae in illo et de illo agebat dolum: quemadmodum dicitur prudens uel astuta lingua, quam prudens uel astutus mouet ad aliquid prudenter astuteque suadendum; non enim est haec uis seu uirtus membri corporalis, quod uocatur lingua, sed utique mentis, quae utitur ea. ita etiam dictus est stilus mendax scribarum; neque enim esse mendacem pertinet nisi ad uiuentem atque sentientem; sed stilus mendax dictus est, quod per eum mendax mendaciter operetur, quemadmodum si et iste serpens mendax diceretur, quod eo diabolus tamquam stilo mendaciter
Abbreviated transcription (Latin):
sonos. quos ꝑeum ex eo diabolus illomͦ
faciebat: qui hominẽ loquentẽ non in¬
telligeret. si eum adiaboloca passione
immunis audiret: Nam & quod putãt᷑
audire & intelligere serpentes uerba mar¬
sorum. ut eis incantãtib ꝓsiliant plerũq
de latebris.: etiam illic diabolica uis oꝑat.
ad agno scendam ubiq prouidentiam.
quam rem cui rei naturali ordine subici¬
at: & quid etiã uoluntatibus malis sa¬
pientissima potestate ꝑmittat: ut hoc
magis habeat usus. serpentes moueri cai¬
minibus hominum quam ullum aliud
genus animantium. Et iam hec enu
ñ parua testatio ẽ. naturam primitus
humanam serpentis seductam ẽẽ col¬
loquio. Gaudent enim demones hanc
sibi potestatem dari. ut ad incantatio¬
nem hominũ serpentes moueant: ut quo¬
libet mͦ fallant quod possunt. Hoc autẽ
ꝑmutunt᷑ ad primi facti memoriam com¬
m̃dandam: quosit eis quedam cũ hoc ge¬
nere familiaritas. Porro ipsum primum

Expanded text:
sonos quos per eum et ex eo diabolus illo modo sonos quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret? Nam et quod putantur audire et intelligere serpentes verba Marsorum, ut eis incantantibus prosiliant plerumque de latebris, etiam illic diabolica vis operatur, ad cognoscendam ubique providentiam, quam rem cui rei naturali ordine subjiciat, et quid etiam voluntatibus malis sapientissima potestate permittat, ut hoc magis habeat usus, serpentes moveri carminibus hominum, quam ullum aliud genus animantium. Etiam haec enim non parva testatio est, naturam primitus humanam serpentis seductam esse colloquio. Gaudent enim daemones hanc sibi potestatem dari, ut ad incantationem hominum serpentes moveant, ut quolibet modo fallant quos possunt. Hoc autem permittuntur ad primi facti memoriam commendandam, quod sit eis quaedam cum hoc genere familiaritas. Porro ipsum primum
Abbreviated transcription (Latin):
uero muliere. quia ila racionat ea¬
atura erat que motu suo posset uti aduer¬
ba facienda: ñ ipse locutus ẽ. s eius ope¬
ratio atq ꝑsuasio. Quamuis occulto
instinctu aduiuaret iterius: quod exte¬
rius egerat ꝑserpentẽ. Quod quidem si
solo instinctu occultius ageret. sicut egit
inꝑida ut traderet xꝑ̃m: posset efficereᷤ
manima suꝑbo amaore sue potestatis in¬
ducta. S sicut iam dixi temptandi uo¬
luntatem habet diabolus: inpotestate
autem nec ut faciat habet nec quomͦ
generi humano ꝓdesset quod faciebat.
neq sciebat neq uolebat: & eo ipso il¬
ludebatur ab angłis. Nonitaq serpens
uerborum sonos intelligebat: qui ex il
lofiebãt ad mulierem. Neq enim con¬
uersa credenda ẽ anima euis innaturã
rationalẽ: quandoquidẽ nec ipsi ho¬
mines quorum rationalis natura ẽ cũ
demon ineis loquit᷑ ea passione cui
exorcista requiritur. sciunt quid loqͣnt᷑
quanto minus ille intelligeret uerborũ

Expanded text:
uero muliere, quia illa rationalis cruero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instinctu adiuuaret interius, quod exterius egerat per serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda, ut traderet Christum, posset efficere in anima superbo amore suae potestatis induta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet nec quomodgeneri hominum prodeesset quod faciebat, neque sciebat neque uolebat et eo ipso inludebatur ab angelis. Non itaque serpens uerblo fiebant ad mulierem; neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalem, quandoquidem nec ipsi homines quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui exorcista requiritur, sciunt quid loquantur; quanto minus ille intelligeret verborum