comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inspicere.
scriptũ ẽ inamos ꝓpħa. Si
fieri potest ut ambulantes duo inuia mi¬
nime se agnoscãt. & leo sine p̃da
ad catulũ suũ reuertat᷑. si decidet
auis sine aucupe interram:. sitẽ¬
dunt muscipulã sine causa ut
nichil capiant si dabit sonũ
tuba inciuitate ut ples ñterre¬
atur: ita etiã malũ aliqͦd in ciuiz¬
tate ꝑpetrat᷑ quod dñs ñ faciet
Malũ hoc loco ñpeccatũ s pena
intelligenda ẽ. Duplicit̾ enui
appellat᷑ malũ unũ qͦd hõ facit.
alterũ qͦd patit᷑. Iuod facit peccatũ ẽ. qͦd
patit᷑ pena. depenis enĩ loq̃bat᷑ ꝓph̃a.
cũ hoc diceret. diuina enĩ ꝓuidẽtia
cũcta moderante ⁊ gub̃nante ita homo
male facit qͦd uult. ut male pa¬
tiatur qͦd ñ uult. Sic aut̃ isti
aocusant ꝓpħam ista dicentẽ
quasi ineuuangło ñlegerint.
Nõ ne duo paseres asse ueneut:
& unus ex his ñcadit interram
sine uolũtate patris ur̃ꝰ Ita gͦ
ds malũ fẽcit qͦd ñ ipsi do malũe.

Expanded text:
inspicere. scriptum est in Amos propheta: si fieri potest, ut ambulantes duo in uia minime se agnoscant, et leo sine praeda ad catulum suum reuertatur; si decidet auis sine aucupe in terram, si tendunt muscipulam sine causa, ut nihil capiant; si dabit sonum tuba in ciuitate, ut plebs non terratur: ita etiam malum aliquod in ciuitate non perpetratur, quod dominus non faciet. malum hoc loco non peccatum, sed poena intellegenda est. dupliciter enim appellatur malum: unum quod homo facit. alterum quod patitur; quod facit. peccatum est; quod patitur, poena. de poenis ergo loquebatur propheta, cum hoc diceret. diuina enim prouidentia cuncta moderante et gubernante ita homo male facit. quod uult. ut male patiatur, quod non uult. sic autem isti accusant prophetam ista dicentem, quasi in euangelio non legerint: nonne duo passeres asse ueneunt et unus ex his non cadit in terram sine uoluntate patris uestri? ita ergo deus malum facit, quod non ipsi deo malum est,
Abbreviated transcription (Latin):
Sienim alter obitiat huic apłi¬
co uerbo euuangłicũ uerbum
qm̃ dñs ait beati mund: cordes
qm̃ ipsi dm̃ uidebunt: quomo¬
do respõdebunt posse inuisi¬
bilẽ uideri: Uerbo enum p̃mũt
imꝑitos. & quatinus inuisibilis
đs dictus sit ce si cognoscũt. co¬
gnosci tient. Tanta ẽ ꝑnities
animorũ. qui cũ iuncere homi¬
nẽ uolunt: aberrore iuncunt᷑.¬

Expanded text:
si enim alter obiciat huic apostolisi enim alter obiciat huic apostolico uerbo euangelicum uerbum, quoniam dominus ait: beati mundicordes, quoniam ipsi deum uidebunt, quomodo respondebunt posse inuisibilem uideri? uerbo enim premunt inperitos et quatenus inuisibilis deus dictus sit, etsi cognoscunt, cognosci timent. tanta animorum, qui cum vincere hominem volunt, ab errore vincunt
Abbreviated transcription (Latin):
uisa uel solo corꝑe. uel etiã illa
parte sp̃s uidet qua corporum
capiuntur imagines: & mente
ñuidet: s. plerũq inscriptu a¬
ris sic posita inueniunt᷑ quem¬
admodũ uisa sunt. ñ etiã quẽ ad modũ
indellecta sunt. ut mentis uisiomn
qua totus fructus ẽ exercendis lec¬
torib seruaret᷑ .s exmultis que aꝑ¬
de sũt seripta. manifestat᷑ nob. qͥm
illa intellexerint. quȩ sic in libris
posuerunt. quomodo figurate
illis demonstrata sunt. Ad duo
enĩ genera illa iusionis ꝑtinẽt
figurate demones. Admentis
aut̃ id ad intellegentie uisionẽ:
simplex & ꝓpria ꝑtinet reuela¬
tio rerũ intellectarũ atq certa¬
rũ. Omĩa tamen hec genera mi-¬
rificis & in effabilib distributi¬
onib exibet atq moderit᷑ sp̃s
sc̃s sũme incõmutabilisq sa¬
pientiȩ: s isti miseri sunt qui
calũniantur ꝓpħe dicenti quod
dm̃ uderit: obitientes apłicã
sententiã ubi inuisibilẽ dixit

Expanded text:
uisa uel solo corpore uel etiam illa uisa uel solo corpore uel etiam illa parte spiritus uidet, qua corporum capiuntur imagines, et mente non uidet. sed plerumque in scripturis sic posita inueniuntur, quemadmodum uisa sunt. non etiam quemadmodum intellecta sunt. ut mentis uisio, in qua totus fructus est. exercendis lectoribus seruaretur. sed ex multis, quae aperte sunt scripta, manifestatur nobis. quomodo illa intellexerint. quae sic in libris posuerunt. quomodo figurate illis demonstrata sunt. ad duo enim genera illa uisionis pertinent figuratae demonstrationes; ad mentis autem. id est ad intellegentiae uisionem simplex et propria pertinet reuelatio rerum intellectarum atque certarum. omnia tamen haec genera mirificis et ineffabilibus distributionibus exhibet atque moderatur ss summae incommutabilisque sapientiae. sed isti miseri sunt. qui calumniantur prophetae dicenti. quod deum uiderit. obicientes apostolicam sententiam, ubi inuisibilem dixit.
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑagnitionẽ morũ optimorũ¬
N corda mundant᷑. Quid enĩ ꝓfuit
baltamn regi qͦd manũ scribentẽ
ande. ocłos suos inpariete conspe¬
xit: cui uisioni quia ñ potuit ad-¬
uingere mentis aspectũ. querebat
adhuc uidere quod uiderat: Ta¬
Li aũt acieluminis qua ista in¬
telligunt᷑ daniel p̃dictus. mente
uidit. qͦd ille uiderat corpore.
Rursus illa parteanimi quȩ una-¬
gines corporũ capit: uidit som¬
niũ nabuchodonosor rex. Et qm̃
ñ habebat idoneũ ocłm mentis
ad melius uidendũ quod uderat.
id ad intelligendũ qͦd uiderat:
idõ adinterp̃tandũ uisũsuũ a¬
spectũ quesuut alienũ eiꝰdẽ scilicet
danielis. Cuitamen aꝑienti
ut certã acõmodaret fidem: etiã
ipsũ somniũ sibi ut diceretur
exegit. Daniel aũt reuelante
scõ di sꝑitu & quid ille uidisset
insomnis ea parte uidit qua
corporũ caputur imagines:
ce quid significaret mente con¬
spexit. Non ẽ aũt ꝓpħa dĩ ueri
&e sũmi: qui oblata diuinitus

Expanded text:
i morum optimorum corda mundantur. quid enim profuit Balthasari regi. quod manum scribentem ante oculos suos in -pariete conspexit? cui uisioni quia non potuit adiungere mentis aspectum, quaerebat adhuc uidere, quod uiderat. tali autem acie luminis, qua ista intelleguntur, Danihel praeditus mente uidit, quod ille uiderat corpore. rursus illa parte animi, quae imagines corporum capit, uidit somnium Nabuchodonosor rex: et quoniam non habebat idoneum oculum mentis ad melius uidendum, quod uiderat, id est ad intellegendum quod uiderat, ideo ad interpretandum uisum suum aspectum quaesiuit alienum, eiusdem scilicet Danihelis: cui tamen aperienti, ut certam adcommodaret fidem, etiam ipsum somnium sibi ut diceretur exegit. Danihel autem reuelante sancto spiritu. et quid ille uidisset in somnis ea parte uidit, qua corporum capiuntur imagines. et quid significaret mente conspexit. non est autem propheta dei ueri et summi, qui oblata diuinitus
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ prius exposu uel in fruc¬
tuosa sunt. uel etiã ineriorẽ
mittunt. Cũ enĩ ea quȩ suie cor¬
poris sensib siue illi parti amme
que corporaliũ rerũ imagines
capit duuinitus demonstrant᷑ :
ñ solũ sentiunt᷑ his modis. s etiã
mente intelligunt᷑: tũc ẽ ꝑfecta
reuelatio. Exhoctertio genere ẽ
iusio illa. quã cõmemoraui dicẽte
apło. Inuisibilia enim di acõsti¬
tutione mundi: ꝑea quȩ facta sũt
intellecta cõspitiuntur. hac uisi

Expanded text:
quae prius exposui, uel infrucquae prius exposui, uel infructuosa sunt uel etiam in errorem mittunt. cum enim ea, quae siue corporeis sensibus siue illi parti animae. quae corporalium rerum imagines capit, diuinitus demonstrantur, non solum sentiuntur his modis sed etiam mente intelleguntur, tunc est perfecta reuelatio. ex hoc tertio genere est illa uisio, quam commemoraui dicente apostolo: inuisibilia enim dei a constitutione mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ quicorporalit̾ inuisibilis ẽ: ñcor¬
poralit sed spiritualiter uidit.
Nan multa genera
uisionis inscripturis scĩs inue¬
niunt᷑. Unũ sod̾m ocłos corporis
sicut uidit abrahã tres uiros sub
ilicemambre. & mosses ignẽ in
rubo. & discipłi tranffiguratũ
dñm inmonte. inter mossen
& heliam: & cetera huiusmodi.
Alterũ scdm sp̃m. quo imaginain
ea quȩ ꝑcorpꝰ sentimus. Nam
& pars ipsa nrã cũ diuinitꝰ assu¬
mitur. multã reuelant᷑ ñ ꝑocłos
corporis aut aures aliuue sensũ
carnalẽ. s tamen his similia: sicut
udit petrus discũ illũ sũmitti
ecelo cũuariis ammanilib. Ex
hoc genere ẽ etiã istud isaie. qͦd
imꝑͥtissime impii rep̃hendunt.
Non enĩdm forma corporea cir¬
cũ terminat: s quẽ admodũ fi¬
gurate ñ ꝓprie multa dicunt᷑
ita etia figurate multa mõstrãt᷑
Terciũ aut̃ genus uisionis ẽ scđm
mentis intuitũ. quo intellecta
conspitiunt᷑ ueritas atq sapi¬
entia: sine quo genere illa duo

Expanded text:
m. qui corporaliter inuisibilis est, non corporaliter, sed spiritaliter uidit. Nam multa genera uisionis in scripturis sanctis inueniuntur: unum secundum oculos corporis; sicut uidit Abraham tres uiros sub ilice Mambre et Moyses ignem in rubo et discipuli transfiguratum dominum in monte inter Moysen et Heliam et cetera huiusmodi. alterum secundum spiritum, quo imaginamur ea, quae per corpus sentimus; nam et ipsa pars nostra cum diuinitus adsumitur, multa ei reuelantur non per oculos corporis aut aures aliumue sensum carnalem, sed tamen his similia: sicut uidit Petrus discum illum submitti e caelo cum uariis animalibus. ex hoc genere est etiam istud Esaiae, quod inperitissime inpii reprehendunt. non enim deum forma corporea circumterminat, sed quemadmodum figurate. non proprie multa dicuntur, ita etiam figurate multa monstrantur. tertium autem genus uisionis est secundum mentis intuitum. quo intellecta conspicitur ueritas atque sapientia: sine quo genere illa duo,
Abbreviated transcription (Latin):
corũ interfectio carnali ad huc
ppło congruebat cui lex tanꝗͣ
pedagogus data erat sicut
apłs dicit. his uero qui tunc
in illo ppło scĩ & sꝑitales homi¬
nes erant paucissimi sicut mo¬
yses. sicut ꝓpħe. quo aiimo fa¬
cerent illam inimicorũ inter¬
fectionẽ. & utrum eos quos int̾¬
ficiebant diligerent. multum
latet indoctos & impios qui
diligunt cecitatẽ suã. qui qm̃
ñ sunt idonei uidere ista: mo¬
le potius auctoritatis urgendi
sunt. Quid enim ẽ quod dicit
apłs: Ego quidẽ abscens corꝑe.
p̃sens aut̃ spũ iã uidicaui qua¬
si p̃sens eum qui sic oꝑatus ẽ

Expanded text:
corum interfectio carnali adhuc corum interfectio carnali adhuc populo congruebat, cui lex tamquam paedagogus data erat. sicut apostolus dicit. hi uero. qui tunc in illo populo sancti et spiritales homines erant paucissimi, sicut Moyses, sicut prophetae, quo animo facerent illam inimicorum interfectionem, utrum eos, quos interficiebant, diligerent, multum latet indoctos et inpios, qui diligunt caecitatem suam; qui quoniam non sunt idonei uidere ista, mole potius auctoritatis urgendi sunt. quid enim est quod dicit apostolus: ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu iam iudicaui quasi prae
Abbreviated transcription (Latin):
tatem ad salite posse conuerti
& quiius intelligit. & exemplis
sepissi me demonstratum e. Quid
q sibi uult quod ad iungenda
consequentia putauit. ubi scri¬
ptum ẽ. deos eorum ne adoraue¬
ritis. neq feceritis oꝑa ipsorũ s
euersione euertite eos & delete
eorũ memoriã. nisi quia et dos
gentium manichei cogunt.
diligere: & quod ineiuiagło
quoq uel etiã ad simulacra
ꝑtinere arbitrantur: Quod si
ita ẽ. quis ñ istam de cestetur
amentiam: Si aut̃ ñ hoc ar-¬
bitrantur: iste plurimũ erra¬
uit qui suꝑstitiones gentiũ
euertendas eẽ p̃ceptas inuete¬
re testamento cõmemorare uo¬
luit cũ in nouo quod scriptũ
ẽ de mimicis diligendis tanꝗͣ
contrariũ uellet opponere. Nos
aut̃ neq illud quod dehostib
hominib occidendis inueteri¬
bus litteris illi ppło dictũ ẽ
contrariũ eẽ dicimus huic p̃¬
cepto euuãgło. quo nobis ut
inimicos nros diligamuis dũs
uibet: quandoquidẽ illa inimi¬

Expanded text:
tatem ad salutem posse conuerti tatem ad salutem posse conuerti et quiuis intellegit et exemplis saepissime demonstratum est. quid ergo sibi uult, quod adiungenda consequentia putauit, ubi scriptum est: deos eorum ne adoraueritis neque feceritis opera ipsorum, sed euersione euertite eos et delete eorum memoriam, nisi quia et deos gentium Manichaei cogunt diligere? et quod in euangelio que uel etiam ad simulacra pertinere arbitrantur. quod si ita est. quis non istam detestetur amentiam ? si autem non hoc arbitrantur, iste plurimum errauit, qui superstitiones gentium euertendas esse praeceptas in uetere testamento commemorare uoluit, cum in nouo quod scriptum est de inimicis diligendis tamquam contrarium uellet obponere. Nos autem neque illud, quod de hostibus hominibus occidendis in ueteribus libris illi populo dictum est contrarium esse dicimus huic praecepto euangelico, quo nobis ut inimicos nostros diligamus dominus iubet, quandoquidem illa inimi
Abbreviated transcription (Latin):
timeret: & nouo redeunti tãꝗͣ
pater aperuit quod amaret
p̃cipio tibi: odero odientes te
& contristabo contristantes te.
Precedet te angłs. ce ad ducet te
adamorreos. & ferezeos. ce cana¬
neos. & iebuseos. & gergeseos &
occidetis illos. Deos eorũ nead¬
oraueritis neq feceritis oꝑa
ipsorum: s euersione euertite
eos: & delete eorum memoriã.
his uerbis deueterib libris
ita cõmemoratisris. tãquã con¬
trarium opponit adimantius
quod in euuangło scriptũ ẽ
dicente dño. Ego aut̃ dico uob̃
diligite inimicos urõs. bene¬
facite qui uob maledicunt.
& benedicite his quiuos ode¬
runt: & orate ꝓhis qui uos ꝑ¬
secuntur. Quo loco pͥmo illud
uidendũẽ: quod satis eẽ debu¬
erit homini uolenti quasi cõ¬
traria demonstrare. qͦd de occi¬
dendis inimicis inuetere le¬
ge scriptum eẽ cõmonuit.
Dñs enim de inimicis diligen¬
dis utiq dehominib p̃cepit.
quos ꝑ nrãm patientiã & cari¬

Expanded text:
timeret, et nouo redeunti tamquam timeret, et nouo redeunti tamquam pater aperuit quod amaret.umque praecipio tibi, odero odientes te et contristabo contristantes te; praecedet te angelus meus et adducet te ad Amorrhaeos et Pherezaeos et Chananaeos et Iebusaeos et Gergesaeos; et occidetis illos. deos eorum ne adoraueritis neque feceritis opera ipsorum, sed euersione euertetis eos et delete eorum memoriam. his uerbis de ueteribus libris ita commemoratis tamquam contrarium obponit Adimantus, quod in euangelio scriptum est dicente domino: ego autem dico uobis, diligite inimicos uestros. benedicite, qui uobis maledicunt, et benefacite iis, qui uos oderunt. et orate pro iis, qui uos persequuntur. quo loco primo illud uidendum est, quod satis esse debuerit homini uolenti quasi contraria monstrare, quod de occidendis inimicis in uetere lege scriptum esse commonuit. dominus enim de inimicis diligendis utique de hominibus praecepit; quos per nostram patientiam et cari
Abbreviated transcription (Latin):
ce sabbat quiettm ñ obseruamꝰ
intempore. s signũ temporale
intelligimus: & adeternã qui-¬
etem quȩ in illo signo significat᷑.
aciem cordis intendimus. Re¬
pudiamus gͦ temporũ obser-¬
uationẽ cũ apło. & tẽporalium
signorũ intelligentiã tenemus
cũ apło: duorumq testamen¬
torũ differentiã sic ꝓbamus.
ut in illo sint onera seruorũ.
in isto gaudia liberorũ: millo
cognoscatur p̃figuratio posses¬
sionis nrȩ̃: in isto teneatur ip¬
sa possessio. Interp̃tatur apłs
sabbatũ ad hebreos cũ dicit
Remanet gͥ sabbatismꝰũ ppło
di. Interp̃tatur etiam circum¬
cisionem: cũ dicit de abrahã.
Et signũ accepit cucũcisionis:
signaculũ iustitie fidi. Apo¬
stolicã itaq interp̃tationem
spiritalit̾ teneo: carnalẽ serui¬
tutis obseruationẽ libertate
contempno: utriusq testamẽ¬
t auccoritatẽ dm̃ uenerans
qui & ueteri homini fugienti
tanquã dñs apposuit quod

Expanded text:
et sabbati quietem non obseruamus et sabbati quietem non obseruamus in tempore, sed signum temporale intellegimus et ad aeternam quietem, quae illo signo significatur, aciem cordis intendimus. repudiamus itaque temporum obseruantiam cum apostolo, temporalium signorum intellegentiam tenemus cum apostolo; duorumque testamentorum differentiam sic probamus, ut in illo sint onera seruorum, in isto gaudia liberorum: in illo cognoscatur praefiguratio possessionis nostrae, in isto teneatur ipsa possessio. interpretatur apostolus sabbatum ad Hebraeos, cum dicit: remanet igitur sabbatismus populo dei. interpretatur etiam circumcisionem, cum dicit de Abraham: et signum accepit circumcisionis signaculum iustitiae fidei. apostolicam itaque interpretationem spiritaliter teneo, carnalem seruitutis obseruationem libertate contemno utriusque testamenti auctorem deum uenerans, qui et ueteri homini fugienti tamquam dominus obposuit quod
Abbreviated transcription (Latin):
ficationẽ & p̃nuntiationẽ ꝑti¬
nerent. hoc ineis culpat apłs.
& in omĩb qui seruiunt creat ure
potius quã creatori. Nam nos
quoq & dnĩcum diem & pasca
sollempniter celebramus: &
quaslibet alias xpianas dierũ
festiuitates. S quia intelligimus
qͥ ꝑtineant: ñ cemꝑa obseruamꝰ
s que illis significant᷑ temporib
Manichei aut sic ea rephendunt:
quasi nullos dies & tempora ob¬
seruent. S cũ de his interrogãt᷑.
scđm opinionẽ secte fue omia co¬
nantur exponere: ut ñ ipsa cẽ¬
pora s quarũ res quarũ illa si¬
gna sunt obseruare uideant᷑
Quas quide res fabulosas eẽ atꝙ
falsissimas. aliis locis ostenditur.
Nunc ad hoo dictũ ẽ. ut ore suo
cogantur faten posse alia rati¬
onabiliter celebrari: & ideo cir¬
cumcisionem carris & recte im¬
posita: & recte aliberis intellec¬
tam ẽẽ manifestum ẽ. Repudia¬
miis gͦ eam carnalẽ cũ apło. &
approbamus eã sꝑitalẽ cũ apło

Expanded text:
ficationem et praenuntiationem pertificationem et praenuntiationem pertinerent. et hoc in eis culpat apostolus et in omnibus, qui seruiunt creaturae potius quam creatori. nam nos quoque et dominicum diem et pascha sollemniter obseruamus et quaslibet alias Christianas dierum festiuitates. sed quia intellegimus, quo pertineant, non tempora obseruamus, sed quae illis significantur temporibus. Manichaei autem sic ea reprehendunt, quasi nullos dies et tempora obseruent. sed cum de his interrogantur secundum opinionem sectae suae, omnia conantur exponere, ut non ipsa tempora, sed res, quarum illa signa sunt, obseruare uideantur. quas quidem res fabulosas esse atque falsissimas aliis locis ostenditur. nunc ad hoc dictum est, ut ore suo cogantur fateri posse talia rationabiliter celebrari. et ideo circumcisionem carnis et recte inpositam semis et recte a liberis intellectam esse manifestum est. repudiamus ergo eam carnalem cum apostolo et adprobamus eam spiritalem cum apostolo;
Abbreviated transcription (Latin):
introducunt. Ideoq p̃putium
nichile ce circũcisio nichilẽ E
obseruatio mandatoꝵ di. Et qͦd
alio loco ait utinã & abschͥndant᷑
qui uos conturbant. ñquia cir¬
cumcisio contraria e euuangłio
illam umbram figuratur. ipsius
umbre sequatur inanitatem.
Quod uolebant illi qui gentib
in xp̃m credentib iugum circũ¬
cisionis inponebant. quasi ad
salutem necessarium: cu iã ñcet
umbra incorpore figuranda. s
res ipsa incorde gestanda. Et qͥd
dicit dies obseruatis. & sabbata
& sollemnitates: timeo uos ne
frustra laborauerĩ inuob̾. No
quide sic scriptu ẽ. ut adimanti
ponit. No enĩ nominat ibi sabba¬
tii apłs. Dicit enim dies obserua¬
tis & annos & tẽpora. timeo uos
ne frustra laboraueri inuobis:
s puta eẽ de sabbatis dictum.
Nunquid & nos ñ dicimus ista
neẽ obseruanda. s illa potius
quȩ his significant᷑ Iui enim
ea seruiliter obseruabant: ñ in¬
telligentes ad quarĩ rerum signi¬

Expanded text:
introducunt. ideoque praeputium introducunt. ideoque praeputium nihil est et circumcisio nihil est, sed obseruatio praeceptorum dei. et quod alio loco ait: utinam et abscidantur, qui uos conturbant, non quia circumcisio contraria est euangeliillam umbram figuratur, ipsius umbrae sequatur inanitatem. quod uolebant illi, qui gentibus in Christum credentibus iugum circumcisionis inponebant quasi ad salutem necessarium, cum iam non esset umbra in corpore figuranda, sed res ipsa in corde gestanda. Et quod dicit: dies obseruatis et sabbata et sollemnitates; timeo uos, ne frustra laborauerim in uobis non quidem sic scriptum est, ut Adimantus ponit. non enim nominat ibi sabbatum apostolus. dicit enim: dies obseruatis et annos et tempora; timeo uos, ne frustra laborauerim in uobis. sed puta esse de sabbato dictum. numquid et nos non dicimus ista non esse obseruanda, sed illa potius, quae his significantur ? illi enim ea seruiliter obseruabant non intellegentes, ad quarum rerum signi
Abbreviated transcription (Latin):
quia totus eius ocłs ñad inqui¬
sitionẽ s ad dep̃ssinsionẽ scripture
intentꝰ erat. Cõmemorat enĩ dicẽtẽ apłm
circũcisus quis uocatus ẽ. ñ ad¬
ducat p̃putium. In p̃putium
quis uocatus ẽ. ñcicũcidatur:
quia p̃putiĩ nichil ẽ & circũ¬
cisio nichil ẽ. s obseruatio p̃cep¬
torum di. Quid enim manifestius
quã hoc apłm p̃cipere. ut unus¬
quisq sicut uocatus erat sic ma¬
ncret: ad uenientib enim rebus
quarũ erant umbre ille obser¬
uationes id actum ẽ ut osten¬
deretur in ipsis umbris ñ ee sp̃e
ponendã: s in ipsis teb quas
ille umbre significabat ee uen
nec tamen eatanquã noxia remo¬
uenda. s tangua suꝑflua contẽ¬
pnenda apłs p̃cipit: ut siquis
uideus xp̃o credidisset. ꝓpter of¬
fensionẽ suoꝵ ñ ꝓhiberetur ma¬
nere in ipsis suꝑfluis: nec tam̃
in eis salute suam constitutam
putaret. Non enim signa illa:
s ea que his significant᷑ in salutẽ

Expanded text:
quia totus eius oculus non ad inquiquia totus eius oculus non ad inquisitionem, sed ad reprehensionem scripturae intentus erat. commemorat enim dicentem apostolum: circumcisus quis uocatus est? non adducat praeputium. in praeputio quis uocatus est? non circumcidatur, quia praeputium nihil est et circumcisio nihil est, sed obseruatio praeceptorum dei. quid enim manifestius quam hoc apostolum praecipere, ut unusquisque, sicut uocatus erat, sic maneret? aduenientibus enim rebus, quarum erant umbrae illae obseruationes, id actum est. ut ostenderetur in ipsis umbris non esse spem ponendam, sed in ipsis rebus, quas illae umbrae significabant esse uentnec tamen ea tamquam noxia remouenda, sed tamquam superflua contemnenda apostolus praecipit, ut si quis Iudaeus Christo credidisset, propter offensionem suorum non prohiberetur manere in ipsis superfluis, nec tamen in eis salutem suam constitutam putaret; non enim signa illa, sed ea, quae his significantur, in salutem
Abbreviated transcription (Latin):
clauem regni celor: nec ipsi in¬
tratis nec alios ꝑmitatis intrare.
Uel cũ alio p̃cepit audientib¬
scribarũ obtẽperarent: facta
uero eorũ ñ imitarent᷑. Ait
enim. Cathedrã mossi sedẽt. que
dicunt facite: s que faciunt fa¬
etunt facere nolite. Dicunt enĩ:
& ñ faciunt. Quo loco & auctori¬
tatem legis quȩ ꝑmossendata ẽ
confirmat dñs: & tamen cauen¬
dos & fugiendos ẽẽ mores eorũ.
qui legi quã acceperat ñ obtẽ.¬
perabant aꝑtissime ostendit.
Istis aut̃ ꝑuersitatib suis fa¬
ciebant. ut cũ aliquis gentilis
ad legem eoꝵ transisset id fac¬
tus eẽt ꝓselitus haberet mores
eorum: & fieret filius gehenne
multo plus quã ipsi eẽnt. Dabãt
enĩ magnã oꝑam ut uideus fi¬
eret aliquis degentib: & iudeũ
factũ cogebãt suos mores pessi¬
mos imitari. Neq illud quod
de apło tamquã contrariũ cõme¬
morat potuit animaduertere ad¬
imantius omio ñ eẽ contrarium

Expanded text:
claues regni caelorum nec ipsi inclaues regni caelorum nec ipsi intratis nec alios permittitis intrare. uel cum alio loco praecepit audientibpharisaeorum obtemperarent, facta uero eorum non imitarentur. ait enim: super cathedram Moysi sedent; quae dicunt, facite; sed quae faciunt, facere nolite: dicunt enim et non faciunt. quo loco et auctoritatem legis. quae per Moysen data est, confirmat dominus et tamen cauendos et fugiendos esse mores eorum, qui legi, quam acceperant, non obtemperabant, apertissime ostendit. istis autem peruersitatibus suis faciebant, ut cum aliquis gentilis ad legem eorum transisset. id est factus esset proselytus, haberet mores eorum et fieret filius gehennae multo plus quam ipsi essent. dabant enim magnam operam, ut Iudaeus fieret aliquis ex gentibus et Iudaeum factum cogebant suos mores pessimos imitari. Neque illud. quod de apostolo tamquam contrarium commemorat, potuit animaduertere Adimantus omnino non esse contrarium,
Abbreviated transcription (Latin):
ingente urã: ut etiã dominatũ
alienigenã. Et hoc erit testam̃¬
tum ingente urã. Et omĩs ma¬
sculus qui ñ circumeidet p̃pu¬
tium suum ꝑdet animã suã
de media plebe: quia testam̃tũ
meum dissoluit: hec omĩa uer¬
ba ueteris testamenti ut eis de
nouo testamento aduersetur
ꝓponit ad himantius: & cõtraria
eẽ affirmat ea que dñs ineuuã¬
głio dicit de ꝓselito. Ule uobis
scribe & pharisei ypocritȩ.qui
cucuitis mare & terrã ut facia¬
tis unum ꝓselitũ: & cũ feceritis
erit filius gehenne multo plus
quã estis uos. Quasi uero ꝓpt̾ea
uant p̃cepta legis: s qua faciãt
contra legẽ. Quod alio loco de
his aꝑtissime dicit ubi ait
Quod reiciunt mandatũ dĩ:
ut suã constitutionẽ cõfirmẽt.
Quia cũ lex p̃cepent honorari
patrem & matrẽ: instituerunt
ipsi quomodo exhonorent᷑ parẽ¬
tes. Et item cũ eis dicit lle uob̃
scribe & pharisei qui habetis r̃ne¬

Expanded text:
gente uestra, ut etiam dominatum gente uestra, ut etiam dominatum alienigenam: et hoc erit testamentum in gente uestra. et omnis masc.ulus, qui non circumcidet praeputium suum, perdet animam suam de media plebe, quia testamentum meum dissoluit. haec omnia uerba ueteris testamenti. ut eis de nouo testamento aduersetur. proponit Adimantus et contraria esse adfirmat ea quae dominus in euangelio dicit de proselyto: uae uobis, scribae et pharisaei hypocritae, qui circumitis mare et terram. ut faciatis unum proselytum; et cum feceritis, erit filius gehennae multo plus quam estis uos. quasi uero propteruant praecepta legis, sed qua faciunt contra legem. quod alio loco de his apertissime dicit. ubi ait, quod reiciunt mandatum dei, ut suam constitutionem confirment. quia, cum lex praeceperit honorari patrem et matrem, instituerunt ipsi, quomodo exhonorentur parentes. et item cum eis dicit: uae uobis, scribae et pharisaei, qui habetis
Abbreviated transcription (Latin):
lite extinguere. ꝓphetiã nolite
sꝑnere. Omiã legite: que bona
sunt tenete. legenda ẽ gͦ diui
satio cognoscenda. &e intuenda
ꝓphetia: ce reicienda carnalis
seruitus. & liberalis intelligentia
retinenda.
e eo quod scriptum ẽ in
deutero nomio: obserua
et sanctifica diem. quẽ p̃cepit
tibi dñs. Sex dieb laborabis:
ce facies omne opustuũ. Septi¬
ma uero die sabbati epulare
dnõ do tuo: nullũ faciens
opus ipse tu aut filius tuus.
aut filiatua. aut puer tuus.
aut puella tua bos tuus. & a¬
sinus tuus. & omiã umenta
tua ⁊ colonꝰ tuus. Sic aut̃ qͥescat ser
tribrachio excelso: iccirco prece¬
pit tibi dominus custodire
diem septimũ. Et iterũ inge¬
nesi scriptumẽ. quẽ ad modũ
abraȩ decurũcisione loquit
Testamentum meũ inqͥuit tu¬
cu̾stodi: & semen tuum qͦd erit
post te hoc ẽ testamentum me-¬
um qͦd seruabis inter me &e te
&e semen tuũ. Omne masculinũ
die circumcides om̃s masculos

Expanded text:
lite extinguere. prophetiam nolite lite extinguere. prophetiam nolite spernere: omnia legite, quae bona sunt. tenete. legenda est ergo scsatio cognoscenda et intuenda prophetia; et reicienda carnalis seruitus et liberalis intellegentia retinenda. De eo, quod scriptum est in deuteronomio: obserua et sanctifica diem, quem praecepit tibi dominus. sex diebus laborabis et facies omne opus tuum: septima uero die sabbati epulare domino deo tuo nullum faciens opus ipse tu aut filius tuus aut filia tua aut puer tuus aut puella tua, bos tuus et asinus tuus et omnia iumenta tua et colonus tuus. sic autem quiescat seruet brachio excelso. idcirco praecepit tibi dominus custodire diem septimum. et iterum in genesi scriptum est, quemadmodum Abrahae de circumcisione loquitur: testamentum meum custodi. inquit, tu et semen tuum, quod erit post te. hoc est testamentum meum. quod seruabis inter me et te et semen tuum; omne masculinum die circumcidetis omnes masculos
Abbreviated transcription (Latin):
status sit. & adom̃s ꝑtinere mõ¬
strauerit: ñ habent isti unde
auferant cibos defaucib ho¬
minũ. & eas laqueo suꝑstitio¬
nis astringant. Fortassis aliqͥs
eorum dicat. Edissere gͦ quid
significet caro porci &e cameli
dum p̃cipitur: nolo. quia lon¬
gum ẽ s fac me ñ posse. Nũqͥd
ꝓpterea nullus potest: & sunt
iã uolumina innumerabilia
inquib ista exposita sunt nob̃
tamen ad hos refellendos satis
ẽ. quod eas obseruationes ũbrã
eẽ futurorũ ñ ego s apłs dicit
cum etiã uetat seruiliter obser¬
uari. s tamen aliquid significa¬
ri declarat dicens. Nemo gͦ
uos uidicet incibo aut in
potu. aut inparte diei festi.
aut in neomenia. aut sabbato:
quod ẽ umbra futurorũ. Illa
itaq fucura quȩ illis obser¬
uationib significabantur.
seruiles obseruationes: s earũ
interp̃tationes tenentur alib̃is.
Quicquid enim futurã eccłã
eumdẽ apłm dicentẽ. Sp̃m no¬

Expanded text:
status sit et ad omnes pertinere monstatus sit et ad omnes pertinere monstrauerit: non habent isti. unde auferant cibos de faucibus hominum et eas laqueo superstitionis astringant. Fortassis aliquis eorum dicat: edissere ergo, quid significet caro porci et cameli n lege praecipitur. nolo. quia longum est. sed fac me non posse, numquid propterea nullus potest ? et sunt iam uolumina innumerabilia, in quibus ista exposita sunt. nobis tamen ad hos refellendos satis est, quod eas obseruationes umbram esse futurorum non ego, sed apostolus dicit. cum etiam uetat seruiliter obseruari, sed tamen aliquid significare declarat dicens: nemo ergo uos iudicet in cibo aut in potuaut neomeniae, aut sabbatorum, quod est umbra futurorum . Illa itaque futura quae illis observationibus significabantur, serviles observationes: sed earum interpretationes tenentur a liberis. Quidquid enim futuram Eeundem apostolum dicentem: spiritum no
Abbreviated transcription (Latin):
faisa testimonia: blasphemiȩ:
hec sunt que coinquinant ho-¬
minem. Non lotis aut̃ manib
manducare: ñcoinquinat ho¬
minem. De ñ lotis aut̃ manib
uidei mouerãt quȩstionẽ: cuius
occasione dñs generaliter de his
quȩ inos intrant. & inuentrem
uadunt & insecessũ emittunt᷑.¬
hoc ẽ dealimentis nrĩs dixit sen¬
tentiã. Quãquã gͦ conuocatis ad
se turbis eũ dixisse scriptũ sit. ñ
quod intrat in os comquinat
hominẽ. s qͦd ꝓcedit ex ore: tam̃
iste quo dimore hoc addiderit
uerbis suis quib huiusmodi
testimoniũ cõmemora uit. satis
apparet sicut paulo ante dictũ
ẽ: ut haberet quod responderet
eis qui sibi questionẽ mouissẽt.
cur pͥmates manicheorũ nefas
sibi ẽẽ existiment carnib uesci:
uidelicet ut illud quod dñs
ait turbis tantum. ñ electis cõ¬
cessisse uideret᷑. S cũ exconse¬
quentib declaratũ sit etiam
petro seorsum interroganti
audientiq cũ discipulis quos
utiq ad culmen eccłȩ ꝓduce¬

Expanded text:
nia, blasphemiae; haec sunt, quae coinquinant hominem. non lotis autem manibus manducare non coinquinat hominem. de non lotis autem manibus Iudaei mouerant quaestionem, cuius occasione dominus generaliter de iis, quae in os intrant et in uentrem uadunt et in secessum emittunthoc est de alimentis nostris dixit sententiam. quamquam ergo conuocatis ad se turbis eum dixisse scriptum sit non quod intrat in os coinquinat hominem. sed quod procedit ex ore' tamen iste quo timoro hoc addiderit uerbis suis, quibus huiusmodi testimonium commemorauit, satis adparet. sicut paulo ante dictum est. ut haberet quod responderet eis. qui sibi quaestionem mouissent. cur primates Manichaeorum nefas sibi esse existiment carnibus uesci. uidelicet ut illud. quod dominus ait, turbis tantum. non electis concessisse uideretur. sed cum ex consequentibus declaratum sit etiam Petro seorsum interroganti audientibusque eum discipulis, quos utique ad culmen ecclesiae produce
Abbreviated transcription (Latin):
to ipse dñs attestatus ẽ dicens.
Sicut enim moyses exaltauit
serpentẽ inheremo: ita exalta.¬
ri oportet filiũ hominis. Susci¬
piendo aut̃ ignominiosissimum
apud homines mortis genus
crucis. cõmendauit nobis dilec¬
tionem suã: ut merito apłs dice¬
ret. accendens nos meius carita¬
tẽ. Xp̃s nos redemit de maledic¬
to legis. factus ꝓ nob̃ maledictũ.
Scriptum ẽ enim. Maledictus
omĩs qui pependet inligno: ut ñ
solum nullã mortẽ: s etiã nullũ
mortis genꝰ xp̃iana lib̾tas sicut
udaica seruitus formidaret.

Expanded text:
to ipse dominus adtestatus est dicens: to ipse dominus adtestatus est dicens: sicut enim Moyses exaltauit serpentem in heremo, ita exaltari oportet filium hominis. suscipiendo autem ignominiosissimum apud homines mortis genus crucis commendauit nobis dilectionem suam, ut merito apostolus diceret accendens nos ad eius caritatem: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis male dictum. scriptum est enim: maledictus omnis, qui pendet in ligno, ut non solum nullam mortem, sed etiam nullum mortis genus christiana libertas sicut Iudaica seruitus formidaret.
Abbreviated transcription (Latin):
himinis uetꝰ uita signat᷑: qͥd ab¬
surdũ habet qͦd mueterẽ hominẽ
maledictũ ꝓlatum ẽ quẽ dñs sus¬
pendit in ligno: Quia exipsa suc¬
cessione mortalitatẽ gestauit
deuirgine maria mortalit̾ natꝰ
habens carnẽ ñ peccatͥcẽ. s tam̃
similitudinẽ gerentẽ peccati.
quia mori poterat: & mors depec¬
iato ẽ. Unde ẽ etiã illud. Scien¬
tes quia uetꝰ hõ nr̃ simul cõfixus
maledictũ. quã dñs nr̃ suscipien¬
do euacuauit. Mors itaq illa pe¬
pendit inligno: quȩ ꝑmulierem
ad hominẽ serpentina ꝑsuasio¬
ne ꝑuenit. Ulude etiã serpentem
ad significationẽ ipsius mortis.
morses inheremo exaltauit in
ligno. Et qm̃ amortiferis cupidi¬
tatib ꝑfidem sanamur crucis dnĩ.
Qͣ cruce mors ligno suspensa ẽ:
ꝓpt̾ea qui serpentũ morsib uene¬
nabant᷑ conspecto serpente qͥfixꝰ
erat atq exaltatus in ligno. cõti¬
nuo sanabantur: huic sacram̃-¬

Expanded text:
minis uetus uita signatur, quid abminis uetus uita signatur, quid absurdum habet, quod in ueterem hominem maledictum prolatum est, quem dominus suspendit in ligno, quia ex ipsa successione mortalitatem gestauit de uirgine Maria mortaliter natus, habens carnem non peccatricem, sed tamen similitudinem gerentem carnis peccati, quia mori poterat et mors de peccato. unde est etiam illud: scientes quia uetus homo noster simul confixus maledictum quam dominus noster suscipiendo euacuauit. mors itaque illa pependit in ligno, quae per mulierem ad hominem serpentina persuasione peruenit. unde etiam serpentem ad significationem ipsius mortis Moyses in heremo exaltauit in ligno. et quoniam a mortiferis cupiditatibus per fidem sanamur crucis domini qua cruce mors ligno suspensa est, propterea qui serpentum morsibus uenenabantur, conspecto serpente, qui fixus erat atque exaltatus in ligno, continuo sanabantur. huic sacramen
Abbreviated transcription (Latin):
nis qui inligno pependit. licet
sepe amanicheis ista questio
uentilata sit: ñ uideo tamen
qͦd habeat huius sententie con¬
trariũ qͣd exeuuangło adhimã¬
tius opponendũ putauit ubi
dñs ait. Siuis ꝑfectus eẽ. uẽde
uide paupib: & tolle crucẽ tuã.
ce sequere me. Hic p̃ter quod
crucẽ nominat: nichil attendit
ẽẽ contrarium ei quod dictũ ẽ.
maledictus homĩs qui inligno
pependit. Quasi uero talem
crucẽ podest quisq tollere. &
sequi dñm: s illa tollit᷑ cũ seꝗ¬
mur dnm̃. de qua dicit apłs.¬
Qui aut̃ ihũ xp̃i sunt: carnem
suã crucifixerũt cũ passionib &
cõcupiscentiis. Tali enĩ cruce uetꝰ
hõ id uetus uita ꝑimitur. quãde
de adã traximꝰ: ut qͦd m illo fuit
uolũtariũ: in nob̃ fieret naturale:
Quod ostendit apłs dicens. fuimꝰ
& nos aliquãdo natura filii irȩ:
sicut & ceteri. Si gͦ uetus uita
de adã. unde & nomine uet̾is ho¬

Expanded text:
nis, qui in ligno pependerit. licet nis, qui in ligno pependerit. licet saepe a Manichaeis ista quaestio uentilata sit, non uideo tamen. quid habeat huic sententiae contrarium, quod ex euangelio Adimantus obponen dum putauit, ubi dominus ait: si uis perfectus esse, uende uide pauperibus et tolle 12 crucem tuam et sequere me. hic praeter quod crucem nominat, nihil adtendit esse contrarium ei, quod dictum est: maledictus omnis, qui in ligno pependerit. quasi uero talem crucem potest quisque tollere et sequi dominum; sed illa tollitur, cum sequimur dominum, de qua dicit aposqui autem Tesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus concupiscentiis. tali enim cruce uetus homo, id est uetus uita perimitur, quam de Adam traximus, ut quod in illo fuit uoluntarium, in nobis fieret naturale. quod ostendit apostolus dicens: fuimus et nos aliquando natura filii irae sicut et ceteri. si ergo uetus uita de Adam, unde et nomine ueteris ho
Abbreviated transcription (Latin):
mor: quȩ tamen omĩa dona tẽpora¬
lia figure sunt donorũ eternoꝵ:
ce illa de inimicis uictoria p̃si¬
gnat uictoriã de diabolo & ãgłis
euis. Et quod isti adiecerunt qͣsi
contrarium ueteri testamento.
qͦd apłs loquitur dm̃ ñpugna
& dissçensione s pace delectari:
sciant talem dm̃ p̃dicari inscri¬
pturis illis cui pacẽ suã nemo
possit auferre. ñqualẽ ipsi
p̃dicant. qui timens ne irrueres
bellum regionibus suis. menbra
sua longe misit. ut peregrina
bella tollerarent: & postea libera¬
ri atq purgati uicta & inqui¬
nata ñ possent. In natura uero
humana quȩ peccato in inferi¬
ora defluxit. ita d̾s pace delecta¬
tur. ut ñ relinquat libramenta
iustitie:. nec pacẽ quã diligit
uelit calcari apeccãtib. s ama¬
ri acertantibus. app̃hendi auic¬
torib. & eã carnalib figuratã
ꝓmittere: sꝑitalib aꝑtã mon¬
strare.
e eo quod scriptũ ẽ indeute¬
ro nomio. Maledictusom¬

Expanded text:
mor. quae tamen omnia dona temporamor. quae tamen omnia dona temporalia figurae sunt donorum aeternorum et illa de inimicis uictoria praesignat uictoriam de diabolo et angelis eius. Et quod isti adiecerunt quasi contrarium ueteri testamento, quod apostolus loquitur deum non pugna et dissensione, sed pace delectari. sciant talem deum praedicari in scripturis illis, cui pacem suam nemo possit auferre, non qualem ipsi praedicant; qui timens, ne inrueret bellum religionibus suis, membra sua longe misit, ut peregrina bella tolerarent et postea liberari atque purgari uicta et inquinata non possent. in natura uero humana, quae peccato in inferiora defluxit, ita deus pace delectatur. ut non relinquat libramenta iustitiae nec pacem, quam diligit, uelit calcari a peccantibus,. sed amari a certantibus, adprehendi a uictoribus. et ea carnalibus figurata promittere spiritalibus aperta monstrare. De eo, quod scriptum est in deuteronomio: maledictus om
Abbreviated transcription (Latin):
ant. cõmunicent. thesaurizent
sibi fundamentũ bonũ ut in
futurũ: ut app̃hẽdãt uerã uitã.
Qiuis hic ñ intelligat ñ eẽ culpa¬
bile habere ista. s amare & spẽ
ineis ponere. & ea p̃ferre aut etiã
conferre ueritatiiustitiȩ. sapientiȩ fidei.
Ibone conscientie. caritati dei
& ꝓximi. quib omis anima pia
diues ẽ insecretis suis coram
ocłis dĩ: s ut diligatur ds qui
diligentib se ista cuncta inui¬
sibilia & eterna largit᷑. id se ip¬
sum his omĩb plenũdonat dilec¬
torib suis. Ut gͦ ipse diligatur
illo etiam tempore quo carnalis
anima carnis iudelicet affectib
implicita nisi terrena & tẽpora¬
lia desiderare ñnouit ꝑsuade¬
dũ illi ẽ quod etiã ista d̃s dat ho¬
mini: quia & uerũ ẽ & utilissime
creditur. Hoc ppło isrł factũ ẽ
ꝑ illas pollicitationes quas im¬
ꝑitissime miseri derident: ut etiã
in ipsis infimis reb quomodo
possent dm̃ diligere assuesce¬
rent. quãus plus ibi oꝑetur ti¬

Expanded text:
nt sibi fundamentum bonum in futurum, ut a d prehendant ueram uitam. quis hic non intellegat non esse culpabile habere ista, sed amare et spem in eis ponere, ea praeferre aut etiam conferre ueritati, iustitiae, sapientiae, fidei, bonae conscientiae, caritati dei et proximi, quibus omnis anima pia diues est in secretis suis coram oculis dei ? sed ut diligatur deus, qui diligentibus se ista cuncta inuisibilia et aeterna largitur, id est se ipsum his omnibus plenum donat dilectoribus suis, ut ergo ipse diligatur, illo etiam tempore, quo carnalis anima, carnis uidelicet adfectibus inplicata, nisi terrena et temporalia desiderare non nouit, persuadendum illi est, quod etiam ista dat deus homini, quia et uerum est et utilissime creditur. hoc populo Israhel factum est per illas pollicitationes, quas inperitissime miseri derident, ut etiam in ipsis infimis rebus, quoquomodo possent, deum diligere adsuescerent, quamuis plus ibi operaretur ti
Abbreviated transcription (Latin):
Meliuis ẽ enim illam mercan:
quã auri & argenti thesauros.
Pciosior ẽ aut lapidib optimis.
ñ resistit illi ullũ malum. Bene
nota ẽ omĩb appropinquantib
ei: & eis qui considerant eã dili¬
genter. Omẽ aut̃ p̃ciosum ñ ẽ
illa dignũ. Et illud. ꝓpt̾ hoc

Expanded text:
melius est enim illam mercari melius est enim illam mercari quam auri et argenti thesauros; pretiosior est autem lapidibus optimis, non resistit illi ullum malum; bene nota est omnibus adpropinquantibus ei et eis. qui considerant eam diligenter. omne autem pretiosum non est il
Abbreviated transcription (Latin):
spũ qm̃ ipsorum ẽ regnũ celorũ:
ibi sequitur. B eati mites: qm̃
ipsi hereditate possidebunt
terram. Ecce habent amicos dĩ
hereditate terrȩ diuites fieri. Cũ
aut ad tantã egestatẽ diues ille
redigitur. ut abeo paupere q̃
neglexerat. digito breui inaqua
tincto arentilingue suȩ humo¬
rem stillari dep̃cetur. intelligant.
quomodo fiant pauperes ini¬
mici di & id eẽ cognoscant quod
in lege scriptũ ẽ. Ego sum qui
diuitias do amicis meis & pau¬
ꝑtatẽ inimicis. Nã istas diui¬
tias tẽporales & inuetere scrip¬
tura eẽ contẽptas & suꝑus do¬
cui: & in innumerabilib locis
qui legere uoluerit inueniet.
Vnde ẽ etiã illud. Melius ẽ mo¬
dicũ iusto: suꝑ diuitias pecca¬
toꝵ multas. Et illud. Bonũ m¬
lex oris tui suꝑmilia auri ce argẽti.
Et illud. Iuditia di uera iustifi¬
cata in idipsum: desiderabilia
suꝑ aurũ & lapidẽ p̃ciosum
multum. Et illud. Beatus uir
qui inuenit sapientiã: & inmor¬
talis qui uidet prudentiam.

Expanded text:
m ipsorum est regnum caelorum, ibi sequitur: beati mites. quoniam ipsi hereditate possidebunt terram. ecce habent amicos dei hereditate terrae diuites fieri. cum autem ad tantam egestatem diues ille redigitur, ut ab eo paupere, quem neglexerat, digito breui in aqua tincto arenti linguae suae humorem stillari deprecetur, intellegant, quomodo fiant pauperes inimici dei, et id esse cognoscant. quod in lege scriptum est: ego sum. qui diuitias do amicis meis et paupertatem inimicis. Nam istas diuitias temporales et in uetere scriptura esse contemptas et superius docui et innumerabilibus locis, qui legere uoluerit inueniet. unde est etiam illud: melius modicum iusto super diuitias peccatorum multas et illud: bonum mlex oris tui super milia auri et argenti et illud: iudicia dei uera iustificata in id ipsum desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum et illud: beatus uir. qui inuenit sapientiam, et inmortalis, qui uidet prudentiam.
Abbreviated transcription (Latin):
oportebat. Ita & dauid bonitas
commendata ẽ ut haberent ho¬
mines quod amarent: & saulis
malitia adexitum digniorem
dilata ẽ: ut haberent homines
quod timerent.
eeo quod indeutero nomio
scriptum ẽ. Si aure au¬
dieris uocem dni ditui bene¬
dictus es magro tuo: benedic¬
tus es inprato tuo: benedictus
fructus uentris tui. & fructus
terre tuę. & generationes ium̃¬
torum cuoꝵ. & armentũ boum
tuoꝵ. & grex ouium tuarum:
benedictus es in introitu tuo
& egressu. Huic capitulo illud
dicunt in euuangłio ẽẽ cõtra¬
rium. Siquis uult me sequi.
abneget semet ipsum sibi &
tollat crucẽ suam. & sequat᷑
me. Quid enim ꝓde homini si
totũ mnundũ lucret᷑. anime aut̃¬
suȩ detrimentũ patiat᷑: aut
quã dabit homo cõmutationẽ
ꝓanima sua:S ex illa regula
ostenditur ñ eẽ contrarium. qͣ
notum eẽ iã debet carnali ad¬
huc ppło congruent carnalia
& temporalia p̃mia fuisse ꝓ¬

Expanded text:
oportebat. ita et Dauid bonitas oportebat. ita et Dauid bonitas commendata est, ut haberent homines quod amarent, et Saulis malitia ad exitum digniorem dilata est, ut haberent homines quod timerent. De eo, quod in deuteronomio scriptum est: si aure audieris uocem domini dei tui, benedictus es in agro tuo, benedictus es in prato tuo, benedictus fructus uentris tui et fructus terrae tuae et generationes iumentorum tuorum et armentum boum tuorum et grex ouium tuarum; benedictus es in introitu tuo et egressu. huic capitulo illud dicunt in euangelio esse contrarium: si quis uult me sequi, abneget semet ipsum sibi et tollat crucem suam et sequatur me. quid enim prode est homini, si totum mundum lucretsuae detrimentum patiatur? Aut quam dabit homo commutationem pro anima sua ? Sed ex illa regula ostenditur non esse contrarium, qua notum esse jam debet, carnali adhuc populo congruenter carnalia et temporalia praemia fuisse p
Abbreviated transcription (Latin):
perat inpotestatẽ: nec dm̃ qui
dederat. Albi gͦ nec difficultas fu¬
it occidendi nectimor: dilectio
ꝑfecit inimico. Ecce dauid ille
bellator impleuit p̃ceptum
xp̃i: quod accepimus ut dili¬
gamus inimicos: Atq utinam
hoc imitarentur isti qui hu¬
manłim affectum miscd̃iȩ ad
nescio qu& crudelia deliram̃¬
ta torserunt. Dũ enim credũt
panem plorare. qͦdd fieri ñ pot̃
ñ eum porrigunt homini quẽ
plorantẽ uident. Fortassis dicãt
sicut solent ceci iactare insana
conuitia meliorem fuisse dauid
qui peꝑcit inimico: quã dm̃
qui dederit ei occidendi potesta¬
tem. Quasi uero ds nesciret:
cui dederit hanc potestatem.
Nouerat utiq uoluntatem
serui sui. s ut ceteris etiã homi¬
nib adimitandũ in note sceret
ea quȩ incorde dauid iã nota
do erat inimici di orũ lectio:
dedit illi inpotesta ͬ tem mni¬
micum: quem ñdum uolebat
occidi ꝓpter certã rerum dispo¬
sitionem quã ꝑ illũ impleri

Expanded text:
perat in potestatem, nec deum. qui perat in potestatem, nec deum. qui dederat. ubi ergo nec difficultas fuit occidendi nec timor, dilectio pepercit inimico. ecce Dauid ille bellator inpleuit praeceptum Christi. quod accepimus, ut diligamus inimicos. atque utinam hoc imitar.ntur isti, qui humanum adfectum misericordiae ad nescio quae crudelia deliramenta torserunt! dum enim credunt panem plorare, quod fieri non potest, non eum porrigunt homini. quem plorantem uident. fortassis dicant, sicut solent caeci iactare insana conuicia, meliorem fuisse Dauid, qui pepercit inimico, quam deum qui dederat ei occidendi potestatem: quasi uero deus nescierit, cui dederit hanc potestatem. nouerat utique uoluntatem serui sui, sed ut ceteris etiam hominibus ad imitandum innotesceret ea quae in corde Dauid iam deo nota erat inimici dilectio dedit illi in potestatem inimicum, quem nondum uolebat occidi, propter certam rerum dispositionem, quam per illum inpleri
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ. s moderatione iustitiȩ :¬
ne ipsa relaxatio peccati plus
noceat peccatori quã pena uĩ¬
dicta. Nec tamen hoc fecerũt
iusti homines nͥauctoritate
diuma: nequis arbitret᷑ pas¬
sim sibieẽ ꝑmissum necare ꝙ̃
uelit: aut iuditio ꝑsequi. aut
penis quibuslibet affligere.
aliquando aut̃ aꝑte ponit᷑
inscripturis ipsa diuina aue¬
toritas: aliquando aut̃ occul¬
tatur. ut & manifestis lector
instruatur. & exerceatur obscu¬
ris. Certe inimicũ & ꝑsecutorẽ
suum minis ingratum & nimis
infestũ saul regem accepit da¬
ud inpotestate. ut ei faceret
quod uellet. & elegit parcere
potius quã occidere. Non enĩ
erat iiussus occidere. s neq ꝓ¬
hibitus immo etiam diuinitꝰ
audierat se inpune facere
quicquid uellet inimico: &
tamen tanquã potestatẽ ad mã¬
suetudinẽ contulit. Dicatur
michi quẽ timuit: cũ interfice¬
re noluit. Nec hominẽ possu¬
mus dicere timuisse.quẽ acce¬

Expanded text:
tiae, sed moderatione iustitiae, tiae, sed moderatione iustitiae, ne ipsa relaxatio peccati plus noceat peccatori quam poena uindictae. nec tamen hoc fecerunt iusti homines nisi auctoritate diuina, ne quis arbitretur passim sibi esse permissum necare quem uelit aut iudicio persequi aut poenis quibuslibet adfligere. aliquando autem aperte ponitur in scripturis ipsa diuina autoritas, aliquando autem occultatur. ut et manifestis lector instruatur et exerceatur obscuris. Certe inimicum et persecutorem suum nimis ingratum et nimis infestum Saul regem accepit Dauid in potestatem, ut ei faceret quod uellet; et elegit parcere potius quam occidere. non enim erat iussus occidere sed neque prohibitus; immo etiam diuinitus audierat se inpune facere quicquid uellet inimico; et tamen tantam potestatem ad mansuetudinem contulit. dicatur mihi quem timuit, cum interficere noluit. nec hominem possumus dicere timuisse, quem acce