comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta elegit cum quibus populum
uidicaret. Uideamus igitur qua¬
lis prb̃r siue episcopus ordinandus
sit. Si quis ẽ sine crimine unuis
uxoris uir. filios habens fideles.
non in accusatione luxuriȩ aut
non subditos. Oportet eñi episco¬
pum sine crimine eẽ: tanquam
dĩ dispensatorem. Non ꝓtuum.
non iracundum. non uinolentũ. E¬
appetitorem. Primũ itaq sine cri
mine sit quod puto alio uerbo
ad timotheũ irrep̃hensibilem no¬
minatum: non quo eo tanto tem¬
pore quo ordinandus ẽ. sine ullo
sit crimine. et preteritas maculas¬
noua conuersatione deleuerit. sed
ex eo tempore quo in xp̃m renatus
ẽ nulla peccati conscientia morde¬
atur. Quomodo eñĩ potest preẽe
eccłe aut auferre malũ de medio
eius qui in delictum simile corru¬
erit: Aut qua libertate corripere
peccantẽ. cum tacitius sibi ipse res
pondeat eadem admisisse quȩ cor¬
ripit:. Itaq qui episcopatum desi¬
derat bonum opus desiderat. Opꝰ

Expanded text:
ta elegit cum quibus populum ta elegit cum quibus populum judicaret. Videamus igitur qualis presbyter sive episcopus ordinandus sit. Si quis est sine crimine, unius uxoris uir, filios habens fideles, non in accusatione Iuxoriae, aut non subditos. oportet enim episcopum sine crimine esse, tamquam dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non uinolentum, amine sit, quod puto alio verbo ad Timotheum, irreprehensibilem nominatum. Non qui eo tantum tempore, quo ordinandus est, sine ullo sit crimine, et praeteritas maculasnova conversatione deleverit: sed ex eo tempore, quo in Christo renatus est, nulla peccati conscientia mordeatur. Quomodo enim potest praeses Ecclesiae auferre malum de medio ejus, qui in delictum simile corruerit? aut qua libertate corripere peccantem, cum tacitus sibi ipse repondeat, eadem admisisse quae corripit? Itaque qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Opus,
Abbreviated transcription (Latin):
Parete principib ur̃is. et subiecti
estote. Ipsi eñĩ sunt qui uigilant
ꝓ animab ur̃is quasi rationem
reddentes. ne suspirantes h oc fa¬
tiant. Si quidẽ hoc utile uobis ẽ.
Et petrus qui ex fidei firmitate
obsecro conprb̃r et testis xp̃i pas¬
sionum: qui et eius głȩ quȩ in
futurũ reuelanda ẽ socius sum.
pascite eum qui inuobis ẽ gre¬
gem diui. non quasi cum necessi¬
tate sed uoluntarie. Hȩc ꝓpt̾ea
ut ostenderemus apud ueteres
cosdem fuisse prbros quos episcopos.
Paulatim uero ut dissensionum plan¬
taria cuellerentur ad unum omnẽ
sollicitudinem ẽẽ delatam. Sicut
g prb̃ri scuint se excedere consu¬
etudine ei qui sibi fuerit p̃positus
ẽe subiectos: ita episcopi nouerint
se magis consuetudine quã dis¬
positionis dñicȩ ueritate prbris
ẽẽ maiores. et incommune debe¬
re eccłam regere: imitantes moysen.
qui ed̃m haberet in potestate so¬
lus pre ee populo isrł: septuagin¬

Expanded text:
Parete principibus vestris et subjecti Parete principibus vestris et subjecti estote: ipsi enim sunt qui vigilant pro animabus vestris, quasi rationem reddentes, et ne suspirantes hoc faciant: siquidem hoc utile vobis est . Et Petrus qui ex fidei firmitate obsecro, compresbyter, et testis Christi passionum, qui et ejus gloriae, quae in futurum revelanda est, socius sum: pascite eum qui in vobis est gregem Domini, non quasi cum necessitate, sed voluntarie . Haec propterea, ut ostenderemus apud veteres eosdem fuisse presbyteros quos episcopos; paulatim vero ut dissensionum plantaria evellerentur, ad unum omnem sollicitudinem esse delatam. Sicut ergo presbyteri sciunt se ex Ecclesiae consuetudine ei qui sibi praepositus fuerit esse subjectos; ita episcopi noverint se magis consuetudine quam dispositionis Dominicae veritate presbyteris esse majores, et in commune debere Ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solus praeesse populo Israel, septuagin
Abbreviated transcription (Latin):
et pax. et reliqua. Philippis una
ẽ urbs macedoniȩ. Et certe in una
ciuitate plures ut nuncupantur
episcopi eẽ non poterant. Sed qͥa
eosdem ȩpiscopos illo in tempore
quos prb̃ros appellabant: ꝓpt̾ea
indifferent̃ de episcopis quasi pres¬
biteris ẽ loquutus. Adhuc alicui
hoc uideatur ambiguum: nisi al¬
tero testimonio comꝑbetur. In ac¬
tibus apłorũ scriptũ ẽ quod cũ
uenisset apłs paulus milẽtum. mi¬
serit ȩphesum et uocauerit prb̃ros
euisdem ȩccłȩ quib postea inter
cȩtera sit lo quutus. Adtendite uo¬
bis et om̃i gregi in quo uos sp̃ssc̃s
posuit episcopos pascere ȩccłam
din quam ad quisiuit ꝑ sangui¬
nem suũ. Et hic diligentius obser¬
uate quomodo unius ciuitatis ȩ¬
phesi prb̃ros uocans. postea eosdẽ
episcopos dixerit. Si quis uult re¬
ciꝑe eam epłam quę sub nomine
pauli ad ebreos scripta ẽ : et ibi
equalit̃ inter plures ęccłȩ cura
diurditur. Siquidẽ ad plebẽ dixit.

Expanded text:
et pax, et reliqua . Philippi una et pax, et reliqua . Philippi una est urbs Macedoniae, et certe in una civitate plures, ut nuncupantur episcopi esse non poterant. Sed quia eosdem episcopos illo in tempore quos presbyteros appellabant, propterea indifferenter de episcopis quasi presbyteris est locutus. Adhuc alicui hoc videatur ambiguum, nisi altero testimonio comprobetur. In Actibus apostolorum scriptum est , quod cum venisset apostolus Paulus Miletum, miserit Ephesum, et vocaverit presbyteros ejusdem Ecclesiae, quibus postea inter caetera sit locutus: Attendite vobis, et omni gregi, in quo vos Spiritus sanctus posuit episcopos pascere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo . Et hic diligentius observate, quomodo unius civitatis Ephesi presbyteros vocans, postea eosdem episcopos dixerit. Si quis vult recipere epistolam, quae sub nomine Pauli ad Hebraeos scripta est, et ibi aequaliter inter plures Ecclesiae cura dividitur. Siquidem ad plebem scribit:
Abbreviated transcription (Latin):
tis: ut consticuas ꝑ ciuitates prb̃ros
sicut ego tibi disposui. Qui qua¬
lis prbr debeat ordinari inconse¬
quentibus disserens hoc ẽ. siquis
ẽ sine crimine unius uxoris uir.
Et cȩtera: postea intulit. Oportet eñi
episcopũ sine crimine eẽ. tanquã
dĩ dispensatorem. Idem ẽ ergo pres¬
biter. qui et episcopuis. Et antequã
diaboli instinetit studia uireligio¬
ne fierent. et diceretur in populis
ego sum pauli. ego apollo. ego aũt
cephȩ: communi prb̃rorũ consilio
eccłȩ gubernabantur. P ost quam
uero unus quisq eos quos baptira¬
toto orbe decretum ẽ ut unus de
prb̃ris ȩlectus suꝑponeretur cȩte¬
neret. et scismatum semina tolle¬
rentur. Putet aliquis non scriptu¬
rarum sed nrãm eẽ sententiam.
episcopũ et prb̃rm unũ ẽẽ et ali¬
ud ȩtatis aliud eẽ nom̃ officii: re¬
legat apłi ad philippenses uerba
dicentif. Paulus et tunotheus ser¬
copis et diaconibus gratia uobis

Expanded text:
tis: Ut constituas per civitates presbyteros, tis: Ut constituas per civitates presbyteros, sicut ego tibi disposui. Qui qualis presbyter debeat ordinari, in consequentibus disserens, hoc ait: Si quis est sine crimine, unius uxoris vir, et caetera, postea intulit: Oportet enim episcopum sine crimine esse, tamquam Dei dispensatorem. Idem est ergo presbyter qui et episcopus, et antequam diaboli instinctu, studia in religione fierent, et diceretur in populis: Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae , communi presbyterorum consilio, Ecclesiae gubernabantur. Postquam vero unusquisque eos quos baptizatoto orbe decretum est, ut unus de presbyteris 695 electus superponeretur caeteneret, et schismatum semina tollerentur. Putet  Al. putat aliquis non Scripturarum, sed nostram esse sententiam, episcopum et presbyterum unum esse, et aliud aetatis, aliud esse nomen officii: relegat Apostoli ad Philippenses verba dicentis: Paulus et Timothaeus sercopis et diaconis, gratia vobis
Abbreviated transcription (Latin):
dit. audit eum qui me misit.
Ex quo manifestum ẽ eos qui
apłi lege contempta ȩccłasticũ
gradũ non merito uoluerint ali¬
cui deferre sed gr̃a contra xp̃m
facere: Qui qualis in ȩccła pbr
constituendus sit. ꝑ apostolũ suũ
insequentib ex ecutus ẽ. Moy ses
amicus dĩ cui fatie ad fatiem ds
loquutus ẽ. potuit utiq successores
principatus. filios suos facere. et
posteris ꝓpriam relinquere dig¬
nitatem. Sed ex trancus de alia
tribu eligitur iħc: ut sciremus pͥn¬
cipatum in populos non sanguini
deferendum ẽẽ sed uitȩ. Ac nunc
cernimus plurimos honorẽ bene¬
fitium facere. ut non querant eos
qui possunt ȩccłȩ plus ꝓdẽe in ex¬
cdesia erigere columnas. sed quos
uł ipsi amant. uł quoꝵ sunt obse¬
quiis deliniti. uł ꝓ quibus maloꝵ
quispiam rogauerit. et ut deterio¬
ra taceam qui ut clerici fierent
munerib impetrarunt. Diligent̃
apostoli attendamus uerba dicen¬

Expanded text:
dit, audit eum qui me misit. dit, audit eum qui me misit. Ex quo manifestum est, eos qui, Apostoli lege contempta, Ecclesiasticum gradum non merito voluerint alicui deferre, sed gratia, contra Christum facere, qui qualis in Ecclesia presbyter constituendus sit, per Apostolum suum in sequentibus exsecutus est. Moyses amicus Dei, cui facie ad faciem Deus locutus est , potuit utique successores principatus, filios suos facere, et posteris propriam relinquere dignitatem; sed extraneus de alia tribu eligitur Jesus, ut sciremus principatum in populos non sanguini deferendum esse, sed vitae. At nunc cernimus plurimos hanc rem beneficium facere, ut non quaerant eos, qui possunt Ecclesiae plus prodesse, in Ecclesiae erigere columnas: sed quos vel ipsi amant, vel quorum sunt obsequiis deliniti: vel pro quibus majorum quispiam rogaverit, et, ut deteriora taceam, qui ut clerici fierent, muneribus impetrarunt. Diligenter Apostoli verba attendamus dicen
Abbreviated transcription (Latin):
corrigeret. ipse ꝑgens ad alias
nationes ut rursum in eis xp̃i
iaceret fundam̃tum. Quod aũt
ait ut ea quȩ deerant corrigi¬
res. ostendit necdum eos ad pleiui
uenisse scientiam ueritatis. Et licet
ab apostolo correcti fuerant: tam̃
adhuc indigere correptione. Om̃e
aũt quod corrigitur: in ꝑfectum
ẽ. Nam et ingreco p̃positionis ad¬
ẽt̃. non id ipsum sonat quod a ior¬
ẽ ioe n. id ẽ corrigeres. sed at ita
dicam suꝑ corrigeres: ut scilicet
ea que ame correcta sunt. et nec¬
dum ad plenam ueri lineam sunt
retracta ate corrigantur. et normã
tibi disposui. Audiant ȩpiscopi
qui habent constituendi presbite¬
ros ꝑ urbes singulas potestatem.
sub quali lege ȩccłasticȩ consticu¬
tionis ordo teneatur: nec putent
apostoli uerba eẽ. sed xp̃i qui ad
discipulos ait. Qui uos sꝑnit me
sꝑnit. Qui aũt me sꝑnit. sꝑuit
eum qui me misit. Sic et qui uos
audit me audit. Qui aũt me au¬

Expanded text:
corrigeret, ipse pergens ad alias corrigeret, ipse pergens ad alias nationes, ut rursum in eis Christi jaceret fundamentum. Quod autem ait: ut ea quae deerant, corrigeres, ostendit necdum eos ad plenam venisse scientiam veritatis: et licet ab Apostolo correcti fuerint, tamen adhuc indigere correctione. Omne autem quod corrigitur, imperfectum est. Nam et in Graeco praepositionis adθώσῃ, non idipsum sonat quod διορθώσῃ, id est, corrigeres: sed ut ita dicam, supercorrigeres: ut scilicet ea quae a me correcta sunt, 694 et necdum ad plenam veri lineam sunt retracta  Al. retractata, a te corrigantur, et normam , sicut ego tibi disposui. Audiant episcopi qui habent constituendi presbyteros per urbes singulas potestatem, sub quali lege Ecclesiasticae constitutionis ordo teneatur: nec putent apostoli verba esse, sed Christi, qui ad discipulos ait: Qui vos spernit, me spernit: qui autem me spernit, spernit eum qui me misit . Sic et qui vos audit, me audit: qui autem me au
Abbreviated transcription (Latin):
ries non eos gratias inuenisse
sed gratiam. Mercator ille de
euangło qui plures habuit mar¬
garitas. ad ex tremum unam pre-¬
tiosam repperit. quam de mul¬
tis margaritis solam coemit. E¬
fectorũ quippe ẽ unam margari¬
tam et unũ chesaurum om̃ibus
margaritis et tocuis substantiȩ
suȩ emere commerc io. Incipien¬
tium uero erat et adhuc in itine¬
re positorũ necdum unam et solã¬
nitatis eccłe iacere fundamentum
quod nemo potest ponere nisi ar¬
chitectus. Fundam̃tũ aũt non ẽ
aliud preter xp̃m iħm. Qui infe¬
riores artifices sunt. hi possunt
ȩdes suꝑ fundam̃ta construere.
Paulus itaq ut sapiens archite¬
ctus et hoc om̃i labore conten¬
dens ne in p̃paratis głaretur. sed
ubi necdum xp̃c fuerat annun¬
tiatus: postquã dura cretensium
ad xp̃i fidẽ corda mollierat. et tã¬
in sermone quam signis edomue
titum discipulũ crete. ut rudi¬
menta nascentis eccłę confirma¬
ret: et si quid udebatur de esse

Expanded text:
ries, non eos gratias invenisse, ries, non eos gratias invenisse, sed gratiam. Mercator ille de Evangelio qui plures habuit margaritas, ad extremum unam pretiosam reperit, quam de multis margaritis solam emit . Perfectorum quippe est unam margaritam, et unum thesaurum, omnibus margaritis et totius substantiae suae emere commercio: incipientium vero et adhuc in itinere positorum, nedum unam et solnitatis est Ecclesiae jacere fundamentum, quod nemo potest ponere, nisi architectus. Fundamentum autem non est aliud praeter Christum Jesum . Qui inferiores artifices sunt, hi possunt aedes super fundamenta construere. Paulus itaque ut sapiens architectus, et hoc omni labore contendens, ne in praeparatis gloriaretur, sed ubi necdum Christus fuerat annuntiatus, postquam dura Cretensium ad fidem Christi corda mollierat, et tam sermone quam signis edomuerat, et edocuerTitum discipulum Cretae, ut rudimenta nascentis Ecclesiae confirmaret, et si quid videbatur deesse,
Abbreviated transcription (Latin):
an communem suam tantũ et
titi: quod quidẽ michi meluis
uidetur apostoli pauli et titi fi¬
dem fuisse cominunẽ: quam om¬
nium credentium. In quibus ꝓ
uarietate mentiũ fides quoq cõ¬
munis eẽ non poterat. sed diuer¬
sa. Ad extremum prefatio ȩpistolę
et salutatio prefationis apostoli
ad titum. tali fine completur. Gr̃a
et pax adõ patre et xp̃o iħu sal¬
uatore nr̃o. Siue quod et gratia
et pax tam adõ patre sit quam
axp̃o iħu. et utrumq ab utroq
datum possit intelligi. siue quod
gra ad patrem et pax referatur
ad filiũ: non absq scrupulo tran¬
seundum ẽ quod quibusdam
apłs imprecatus ẽ ut eis gr̃a et
pax multiplicarentur: nunc uero
ad titum pax et gr̃a sine multi¬
plicatione sint posite. Noȩ uir
iustus et naufrago solus orbe ser¬
uatus. non dicitur plures grati¬
as. sed unam gratiã inuenisse
inconspectu dĩ. & moyses ad
dñm. Si inueni inquit gratiam
apud te. Et sicubi alibi in ꝑsona

Expanded text:
an communem, suam tantum et an communem, suam tantum et Titi? Quod quidem mihi melius videtur apostoli Pauli et Titi fidem fuisse communem, quam omnium credentium; in quibus pro varietate mentium, fides quoque communis esse non poterat, sed diversa. Ad extremum praefatio Epistolae, et salutatio praefationis Apostoli ad Titum, tali fine completur: Gratia et pax a Deo Patre et Christo Jesu Salvatore nostro. Sive quod et gratia, et pax, tam a Deo Patre sit quam a Christo Jesu, et utrumque ab utroque datum possit intelligi: sive quod gratia ad Patrem, et pax referatur ad Filium. Non absque scrupulo transeundum est, quod quibusdam Apostolus 693 imprecatus est, ut eis gratia et pax multiplicarentur: nunc vero ad Titum pax et gratia, sine multiplicatione sint positae. Noe vir justus, et naufrago orbe solus servatus non dicitur plures gratias, sed unam gratiam invenisse in conspectu Dei. Et Moyses ad Dominum: Si inveni, inquit, gratiam apud te . Et sicubi alibi in person
Abbreviated transcription (Latin):
tium. et magistro: ut annuntia¬
retur inmundo. et hominibus no¬
ta fieret uixta imꝑium saluato¬
ris dĩ. qui nos saluos ẽẽ uoluit
id quod pollicitus fuerat implen¬
do. Scribit aũt apostolus tit¬
carissimo filio quod grece dicitur.
TNaciot nen u. et latino sermone
non potest explicari ENtic ioc. eni
hoc potius sonat. cum quis fidelis et
proprius et ut ita dicam legitimus
siue germanus absq comparatione
alterius appellatur. Ex quo intelli¬
gimus fuisse et infiliis pauli plu¬
rimam differentiam quod alios ha-¬
simos sibiq coniunctos. et de uero
matrimonio ac de libera ꝓcreatos:
alios uero quasi ex ancilla et ex
agar qui non possent heredita¬
tem acciꝑe cum liberȩ filio ysaac.
Sermo quippe et sapientia et do
bat: efficiebant eum ꝓpriũ apłi
filiũ. et ab om̃i alioꝵ consortio se¬
paratum. Uideamus post hȩc quid
sequitur. Scđ̾m communẽ fidem
Utrumnam om̃iũ qui in xp̃o cre¬
debant conmunẽ dixerit fidem:

Expanded text:
tium, et magistro: ut annuntiatium, et magistro: ut annuntiaretur in mundo, et hominibus nota fieret, juxta imperium Salvatoris Dei, qui nos salvos esse voluit, id quod pollicitus fuerat implendo. Scribit autem Apostolus harissimo filio, quod Graece dicitur, γνησίῳ τέκνῳ: et Latino sermone non potest explicari: γνήσιος enim hoc potius sonat, cum quis fidelis et proprius, et ut ita dicam legitimus sive germanus absque comparatione alterius appellatur. Ex quo intelligimus fuisse et in filiis Pauli plurimam differentiam, quod alios hasimos, sibique conjunctos, et de vero matrimonio, ac de libera procreatos: alios vero quasi ex ancilla et ex Agar, qui non possunt haereditatem accipere cum liberae filio Isaac. Sermo quippe et sapientia, et dobat, efficiebant eum proprium Apostoli filium, et ab omni aliorum consortio separatum. Videamus post haec quod sequitur: Secundum communem fidem, utrumnam omnium qui in Christo credebant, communem dixerit fidem:
Abbreviated transcription (Latin):
throni. dominationes. cȩtereq
iurtutes seruierint dõ et absq
tempoꝵ uicibus atq m̃suris dõ¬
iubente substiterint: Ante hȩc
itaq omia temꝑa que nec ser¬
mo eloqui. nec mens comp̃hen¬
dere. nec cogitatio tacita audet at¬
aingere ꝓmisit ds̃ pat̾ sapientie
suȩ uerbũ suũ. et ipsam sapienti¬
am suã et uitam eorũ qui creditu¬
ri erant mundo eẽ uenturam. di¬
ligenter attendite textum et or¬
quam non mendax ds̃ ante secu¬
li eterna ꝓmisit: non alia sit
absq uerbo dĩ. Manifestauit
enĩ inquit temꝑibus suis uerbũ
cternam ipsa ẽ uerbũ suũ quod
in prucipio erat apud patrem
et ds̃ erat uerbut.  uerbũ caro
factum ẽ et habitauit in nobis.
ipse sit uita in alio loco testatur
dicens. Ego sum uita. Uita uero
non breuis non aliquibus circũ¬
scripta temꝑib sed ꝑpetua. sed
eterna.: quę manifestata ẽ in no¬
uissimis seculis ꝑ p̃dicationem
quȩ credita ẽ paulo doctori gen¬

Expanded text:
throni, dominationes, caeteraeque throni, dominationes, caeteraeque virtutes servierint Deo: et absque temporum vicibus atque mensuris, Djubente, substiterint. Ante haec itaque omnia tempora, quae nec sermo eloqui, nec mens comprehendere, nec cogitatio tacita audet attingere, promisit Deus Pater sapientiae suae verbum suum, et ipsam sapientiam suam, et vitam eorum qui credituri erant, mundo esse venturam. Diligenter attendite textum et orquam non mendax Deus ante saecula aeterna promisit, non alia sit absque verbo Dei. Manifestavit enim, inquit, temporibus suis Verbum aeternam, ipsa est Verbum suum, quod in principio erat apud Patrem; et Deus erat Verbum; et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. ipse sit vita, in alio loco testatur dicens: Ego sum vita . Vita vero non brevis, non aliquibus circumscripta temporibus, sed perpetua, sed aeterna: quae manifestata est in novissimis saeculis, in praedicatione quae credita est Paulo doctori gen
Abbreviated transcription (Latin):
ȩterna secula ȩternam spopon-¬
derit uitam. Ex quo uixta histo¬
riam geneseos factus ẽ mundꝰ
et ꝑuices noctiũ ac dierũ. men¬
sium parit̾ et annoꝵ temꝑa con¬
stituta siͣnt in hoc curriculo et
rota mundi tempora labuntur
et uenuint: et aut fucura sunt
aut fuerunt. Unde quidam phi¬
losophoꝵ non putant eẽ tempus
presens. sed aut preteritũ aut fu¬
turum: quia om̃e quod loqui¬
mur. agimus. cogitamus. aut
dum fit preterit: aut si nondum
factum ẽ ex pectamut. Ante hec
igitur mundi temꝑa ȩt̾nitatem
quandã scłorũ fuisse credendũ
ẽ. quibus semꝑ cũ filio et sp̃u
scõ fuerit pat̾: et ut ita dicam
unũ tempus diei ẽ om̃is ȩt̃ni¬
tas. inmo innumerabilia tem¬
pora sunt cum in finitus sit ipse
qui ante temꝑa om̃e tempus ex¬
cedit. Sex milia necdum nr̃i orbis
implentur anni. Et quantas pri¬
us ęternitates. quanta tempora
quantos scłorũ ordines fuisse ar¬
bitrandum ẽ. in quibus angłi

Expanded text:
aeterna saecula, aeternam spoponaeterna saecula, aeternam spoponderit vitam: ex quo juxta historiam Geneseos factus est mundus, et per vices noctium ac dierum, mensium pariter et annorum, tempora constituta sunt. In hoc curriculo et rota mundi, tempora labuntur et veniunt, et aut futura sunt, aut fuerunt. Unde quidam philosophorum non putant esse tempus praesens: sed aut praeteritum, aut futurum; quia omne quod loquimur, agimus, cogitamus, aut dum fit, praeterit, aut si nondum factum est, exspectamus. Ante haec igitur mundi tempora, aeternitatem quamdam saeculorum fuisse credendum est, quibus semper cum Filio et Spiritu sancto fuerit Pater: et ut ita dicam, unum tempus Dei, est omnis aeternitas: immo innumerabilia tempora sunt, cum infinitus sit ipse qui ante tempora omne tempus excedit. Sed mille necdum nostri orbis implentur anni: et quantas prius aeternitates, quanta tempora, quantas saeculorum origines fuisse arbitrandum est, in quibus angeli,
Abbreviated transcription (Latin):
tiri et nolit in falsitatis uerba
ꝓrumꝑe: sed quia qui pat̃ sit
ueritatis nullũ inse habeat men¬
datium scđm illud. Fiat aũt ds̃
res effecti magis sꝑemus futura eẽ
quȩ dicta sunt et tota mente cre¬
dentes ad consequenda ea que uen¬
tura sunt p̃paremur. Non absq
re uidetur breuiter ꝑstringere
cur ds̃ solus uerax. et om̃is homo
mendax apłi uoce dicatur. Et ni¬
si fallor quomodo solus habere di¬
citur in mortalitatem. cum et
angłos et multas rationabiles fe¬
cerit creaturas quibus dederit
inmortalitatem: ita et solus ds̃¬
dicitur ẽẽ uerax. non quo et cete¬
ri non inmortales et uericatis suit
amatores. sed quo ille solus natu¬
raliter sit et inmortalis et uerus:
Ceteri uero inmortalitatẽ et ueri¬
tatem ex largitione illius conse¬
quantur: et aliud sit uerũ ẽẽ et
quid habere ꝑ semet. aliud in po¬
testate donantis ẽẽ quod habeas.
Sed nec hoc silentio pretereundũ
quomodo non mendax ds̃ ante

Expanded text:
tiri, et nolit in falsitatis verba tiri, et nolit in falsitatis verba prorumpere: sed quia qui pater sit veritatis, nullum in se habet mendacium, secundum illud: Fiat autem Deures effecti, magis speremus futura esse quae praedicta sunt, et tota mente credentes, ad consequenda ea quae ventura sunt, praeparemur. Non ab re videtur breviter perstringere, cur Deus solus verax, et omnis homo mendax, Apostoli voce dicatur. Et nisi fallor, quomodo solus habere dicitur immortalitatem, cum et angelos et multas rationabiles fecerit creaturas, quibus dederit immortalitatem: ita et solus dicitur esse 691 verax: non quod et caeteri, non immortales, et veritatis sint amatores, sed quod ille solus naturaliter sit, et immortalis, et verus. Caeteri vero immortalitatem et veritatem ex largitione illius consequantur, et aliud sit verum esse, quid habere per semet: aliud in potestate donantis esse quod habeas. Sed nec hoc silentio praetereundum puto, quomodo non mendax Deus, ante
Abbreviated transcription (Latin):
qui habent pietatis ueram cog¬
nitionem: sed non statim et cȩtẽ¬
rarum arciũ et earũ de quibus
supra mentionẽ fecimus ueritatẽ.
Hec igitur ueritas cuius cognitio
uixta pietatem ẽ. in spe uitȩ ȩter¬
nȩ posita ẽ: quia statim ei qui
se cognouerit. premiũ tribuit in¬
mortalitatis. Absq pietate uero
noticia ueritatis delectat ad pre¬
sens: sed ȩternitatẽ non habet
p̃mioꝵ quam ꝓmisit non men¬
dax ds̃ ante secula ȩterna: et
manifestauit eam temꝑib suis
sit et postea fecit eẽ ꝑspicuam.
nisi sapientiȩ suȩ quȩ erat semꝑ
cum patre. cum lȩcaretur orbe
ꝑfecto et gauderet suꝑ filiis ho¬
minum. et repromisit eos qui¬
cumq in illa credituri essent ha¬
bituros ẽẽ uitam ȩternam.: an¬
te quam orbis iaceret fundam̃ta.
ante quã maria diffunderet.
montes statueret. cęlũ suspende¬
ret terxam deiecta mole solida¬
ret. et reꝓmisit ds inquo menda¬
tium non ẽ. non quia possit men-¬

Expanded text:
qui habent pietatis veram cogqui habent pietatis veram cognitionem: sed non statim et caeterarum artium et earum, de quibus supra mentionem fecimus, veritatem. Haec igitur veritas, cujus cognitio juxta pietatem est, in spe vitae aeternae posita est: quia statim ei qui se cognoverit, praemium tribuit immortalitatis. Absque pietate vero notitia veritatis delectat ad praesens: sed aeternitatem non habet praemiorum, quam promisit non mendax Deus ante saecula aeterna: et manifestavit eam temporibus suis ante, et postea fecit esse perspicuam, nisi sapientiae suae, quae erat semper cum Patre, cum laetaretur orbe perfecto, et gauderet super filiis hominum, et repromisit eos quicumque in illa credituri essent, habituros esse vitam aeternam? Antequam orbis jaceret fundamenta, antequam maria diffunderet, montes statueret, coelum suspenderet, terram dejecta mole solidaret, haec repromisit Deus, in quo mendacium non est. Non quia possit men
Abbreviated transcription (Latin):
scientiã ueritatis. Unde et salu¬
tor ad uideos qui in eum credi¬
derant ẽ lo quutus. Si ꝑmanse¬
titis inuerbo meo cognoscetis ueri¬
tatem. et ueritas liberabit uos.
Et ȩuangłista testatur quod hec
ardentibus quidẽ dixerit. sed nes¬
cientibis ueritatem: quam conse¬
qui possent si in sermone ipsuis
ꝑmanerent. et liberi effecti serui
ẽe desinerent. Queritur quare ad
dit quod ait scđm fidem electoꝵ
dĩ et cognitionem ueritatis. uin¬
xerit. que uixta pietatem ẽ. utrũ¬
nam sit aliqua ueritas quȩ non¬
sit in pietate positaꝰ et nc ad di¬
stinctionem illius inferatur cog¬
nitio ueritatis quȩ uixta pieta¬
tem ẽ. Est plane ueritas quȩ ñ
habet pietatẽ. Si quis gramati¬
cam artem nouerit uł di alecticã
ut rationem recte loquendi habe¬
at. et inter falsa et uera diuidi¬
cet: geometrica quoq et arith¬
metica. et musica habent in sua
scientia ueritatẽ: sed non ẽ sei
ignorare. ⁊t econtrario multi st̃

Expanded text:
scientiam veritatis. Unde et Salvscientiam veritatis. Unde et Salvator ad Judaeos qui in eum crediderant, est locutus: Si permanseritis in verbo meo, cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos . Et evangelista testatur, quod haec credentibus quidem dixerit, sed nescientibus veritatem, quam consequi possent, si in sermone ipsius permanerent, et liberi effecti, servi esse desinerent. Quaeritur quare ad id quod ait: secundum fidem electorum Dei et cognitionem veritatis, junxerit, quae juxta pietatem est: utrumnam sit aliqua veritas quae non in pietate sit posita, et nunc ad distinctionem illius inferatur cognitio veritatis, quae juxta pietatem est. Est plane veritas, quae non habet pietatem. 690 Si quis Grammaticam artem noverit, vel dialecticam, ut rationem recte loquendi habeat, et inter falsa et vera dijudicet. Geometria quoque et arithmetica et musica habent in sua scientia veritatem; sed non est sciignorare. Et econtrario multi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
poribus suis uerbũ suũ in predi¬
catione quȩ credita ẽ michi scđim
imꝑium saluatoris nr̃i dĩ: tito ha¬
rissimo filio uixta communem
fidem gratia et pax adõ patre
et xp̃o iħu saluatore nr̃o. Qui
non uixta humilitatẽ ut pleriq
estimant. sed uere dixerat et sum¬
ꝑitus sermone non scientia: ebre¬
us ex ebreis. iuixta legem pharise¬
us: ꝓfundos sensus greco sermo¬
ne non explicat. et quod cogitat
inuerba uix ꝓmit. Iuxta ordinẽ
igitur sensuum et textum rerũ
potuis quam uerborũ de singłis
ut scripta sunt disseramus. Se¬
cundum fidem inquit electorũ
dĩ. Refert ad suꝑiora quod intu¬
lit. Paulus seruus dĩ. apłs autẽ¬
iħu xp̃i scđm fidem electorum
dĩ: id ẽ. eoꝵ qui non tantũ uoca¬
ti sunt sedꝰ electi. Electoꝵ quoq
ipsoꝵ ẽ magna diuersitas ẽ. pro
uarietate oꝑum. sensuũ. atq ser¬
monum. Nec statim qui electus
dĩ ẽ. uł iuxta electionem possi¬
det fidem. uł iuxta fidem haber

Expanded text:
um in praedicatione, quae credita est mihi secundum imperium Salvatoris nostri Dei. Tito charissimo filio juxta communem fidem: Gratia et pax a Deo Patre, et Jesu Christo Salvatore nostro. Qui non juxta humilitatem, ut plerique aestimant, sed vere dixerat: Et si imperitus sermone, non tamen scientia, Hebraeus ex Hebraeis juxta legem Pharisaeus, profundos sensus Graeco sermone non explicat, et quod cogitat, in verba vix promit. Juxta ordinem igitur sensuum, et textum rerum potius, quam verborum, de singulis ut scripta sunt, disseramus. Secundum fidem, inquit, electorum Dei, refer ad superiora, quod intulit: Paulus servus Dei: Aposti secundum fidem electorum Dei, id est, eorum qui non tantum vocati sunt, sed et electi. Electorum quoque ipsorum magna diversitas est pro varietate operum, sensuum atque sermonum. Nec statim qui electus Dei est, vel juxta electionem possidet fidem, vel juxta fidem habet
Abbreviated transcription (Latin):
occisionis. Sed in his om̃ibus suꝑa¬
mus: ꝓpter eum qui dilexit nos.
Quando uero docere nos uult de
aduersariis potestatib et rectorib
tenebrarũ. et spiritalibus nequi¬
tiis in cȩlestibus: ab alio quasi ca¬
pite sumit exordium et dicit:
Certus sum enĩ quia neq mors. neq
uita. neq angłi. neq principatus
neq presentia. neq futura. neq for

Expanded text:
occisionis. Sed in his omnibus superaoccisionis. Sed in his omnibus superamus, propter eum qui dilexit nos . Quando vero docere nos vuit de adversariis potestatibus, et rectoribus tenebrarum, et spiritualibus nequitiae in coelestibus, ab alio quasi capite sumit exordium, et dicit: Certus sum enim, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque p
Abbreviated transcription (Latin):
dus adinfima detrahi. et pingue¬
dine pregrauari. Post hoc et il¬
lud pariter disserendum. an hac
terra et aere aliquis pinguior
locus sit. qui aplerisq appellatur
infermis. in quo hi qui dicuntur in¬
feri comorentur: quinam uero isti
sint. et quam uł cognationẽ uł di¬
uersitatem habeant ad eos qui spi¬
ritalia nequitie incelestibus appel¬
lantur: non ẽ presentis temporis
disputare. Reliquũ ẽ. ut quid in¬
ter colluctationẽ carnis et sangui¬
nis. et inter rectores tenebrarum
istarũ. et spiritalia nequitiȩ ince¬
lestibus sit: induobus apud apłm
manifestius dicamꝰ agmunibus. Qn¬
do eñi uult h umanas temptatio¬
ues hoc ẽ conluctationem carnis
et sanguinis indicare: despitiens
eas atq contempnens loquitur.
Quis nos separabit a caritate dĩ:
tribulatio. an angustia. an ꝑsecu¬
tio. an fames. an nuditas. an ꝑicu¬
lum. an gladius: luxta quod scͥp
tum ẽ. Propter te mortificamur
totadie: teputati sumus ut oues

Expanded text:
dus ad infima detrahi, et pinguedus ad infima detrahi, et pinguedine praegravari. Post hoc et illud pariter disserendum, an hac terra et aere aliquis pinguior locus sit, qui a plerisque appellatur Infernus, in quo hi qui dicuntur inferi, commorentur. Quinam vero isti sint, et quam vel cognationem, vel diversitatem habeant, ad eos qui spiritualia nequitiae in coelestibus appellantur, non est praesentis temporis disputare. Reliquum est, ut quid inter colluctationem carnis et sanguinis, et inter rectores tenebrarum istarum, et spiritualia nequitiae in coelestibus sit, in duobus apud Apostolum manifestius discamus agminibus. Quando enim vult humanas tentationes, hoc est, colluctationem carnis et sanguinis indicare, despiciens eas atque contemnens loquitur: Quis nos separabit a charitate Dei: tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames et nuditas, et periculumtificamur tota die, reputati sumus ut oves
Abbreviated transcription (Latin):
lestibus: maxime si intelligimis
ut iam supra expositum ẽ. quo¬
modo celestia nominentur: ꝓplt̃
uolucres cęli. et quod inusum di¬
citur pluuiã uenire de celo. non
quod pluia ecȩlo ueniat. Philo¬
sophi quippe auint non ampli¬
us quam duob milibus passuũ
a terra distare nubes. ex quibus
fundantur pliuuȩ. et imber ir¬
roret. luxta quẽ sensum: catha¬
ractȩ quoq cęli indiliuuo aꝑte
eẽ referuntiur: Heruntam̃ quo
quis peior fuerit. tanto uicini¬
or erit terrȩ locis. et pinguiori
substantiȩ: siquidẽ et terrȩ.
et curundatus nubis aer
habent pinguedinem suã.
aiunt quidam et animas
corꝑibus liberatas si attenuatȩ
fuerint in presenti uita. et lima
tutum in subtile corpus actritȩ.
non habitaturas in pinguioribus
locis. sed dõ qui incorporeus est
uicinas fore.Si uero tales fuerint
de quibus dici possit. filii homi¬
num usqueqͦ graues suie pingui
corde: scđm crassitudinis sue pon¬

Expanded text:
lestibus. Maxime si intelligimus lestibus. Maxime si intelligimus ut jam supra expositum est quomodo coelestia nominentur propter volucres coeli, et quod in usu dicitur, pluviam venire de coelo: non quo pluvia e coelo veniat. Philosophi quippe aiunt, non amplius, quam duobus millibus passuum a terra distare nubes, ex quibus fundantur pluviae, et imber irroret. Juxta quem sensum cataractae quoque coeli in diluvio apertae esse feruntur. Verumtamen quanto quis pejor fuerit, tanto vicinior erit terrae locis, et pinguiori substantiae. Siquidem et terra, et circumdatus nobis 676 aer habent pinguedinem suam: Aiunt quidam et animas corporibus liberatas, si attenuatae fuerint in praesenti vita, et lima, tutum, in subtile corpus attritae, non habitaturas in pinguioribus locis: sed Deo, qui incorporeus est, vicinas fore. Si vero tales fuerint, de quibus dici possit; Filii hominum, usquequo gravi, sive pingui corde , secundum crassitudinis suae pon
Abbreviated transcription (Latin):
aue quia carnalibus oculis sub¬
tilior natura non panditur. hic
uidebit quȩ sint tenebre que ab
apostolo nunc dicantur. quo scili¬
cet aut tota ista uita terrena tene¬
bre nuncupentur. Lux quippe lu¬
cet in tenebris. et tenebre eam ñ
comphenderunt. aut animȩ lum̃
et sensus. terrenum corpus. et corpꝰ
mortis et humilitatis obumbret.
operiat. et obcecet. Sciamus aũt
quod excepto p̃senti loco nec in
ueteri nec in nouo testamento.
tores unquam legerimus. Quod
nomen idcirco paulus apostolus fin¬
xit. quia necesse habebat ad ephe¬
sios disputans. rebus nouis et in¬
uisibilibus noua nomina co apta¬
re. Adhuc ꝓpter hoc quod ait in
cȩlestibus. quia uidetur ambigu¬
um. dicendum sub audire̾ posst̾
illud ad om̃ia. ut sit. Non ẽ nobis
conluctatio aduersum potestates
incelestibus. et rectores tenebrariĩ
istarũ incelestibus. et spiritalia ne¬
quitie incȩlestib. Et non tantũ
aduersus spiritalia nequitie incȩ¬

Expanded text:
sive quia carnalibus oculis subsive quia carnalibus oculis subtilior natura non panditur: hic videbit quae sint tenebrae quae ab Apostolo nunc dicantur: quod scilicet aut tota vita ista terrena, tenebrae nuncupentur lux quippe lucet in tenebris, et tenebrae eam non comprehenderunt , aut animae lumen et sensus, terrenum corpus, et corpus mortis, et humilitatis obumbret, operiat et obcaecet. Sciamus autem quod, excepto praesenti loco, nec in veteri, nec in novo Testamento, tores, umquam legerimus: quod nomen idcirco Paulus apostolus finxit: quia necesse habebat ad Ephesios disputans, rebus novis et invisibilibus nova nomina coaptare. Adhuc propter hoc quod ait in coelestibus, quia videtur ambiguum, dicendum, subaudiri posse illud ad omnia, ut sit sensus: Non est nobis colluctatio adversus potestates in coelestibus, et rectores tenebrarum istarum in coelestibus, et spiritualia nequitiae in coelestibus; et non tantum, adversum spiritualia nequitiae in coe
Abbreviated transcription (Latin):
tauerint eum. fecerintq corruere:
statim illum suo mundo et suis te¬
nebris quibus principant ad nec-¬
tunt. Ob hanc causam fortuis labo¬
randum. ut qui semel auduumꝰ
ego elegi uos de isto mundo. et¬
iam non estis de mundo isto. Si
eñi essetis de mundo: mundus
quod suũ eẽt amaret. Non rede-¬
amus ad mundũ nec subiciamur
ei: sed crucifigatur nobis mun¬
dis. et nos ei. ut rector lucis iħs
proprio mundo nos copulet. et
sub patris eẽ fatiat dicitione
Eruttis de spiritalis nequitiȩ po¬
testate. et de cęlo eorũ quod tran¬
siturum ẽ. nec dĩ sedes appellari
potest. Impiũ quippe ẽ ut spiri¬
talia nequitie incelestib eum ce¬
lũtenere credentur de quo loqui¬
tur ds̃. Celum michi thronus ẽ.
ltaq qui intelligit quanta in is¬
to mundo nobis et absentibus et
p̃sentibus fiant : dum ea uidere
non possumus. siue ꝓpter corpus
humilitatis nr̃ȩ hoc fragile atq
terrenum quo anima inuoluit᷑.

Expanded text:
taverint cum, fecerintque corruere, taverint cum, fecerintque corruere, statim illum suo mundo et suis tenebris quibus principantur, annectunt. Ob quam causam fortius laborandum, ut qui semel audivimus: Ego elegi vos de isto mundo: jam non estis 675 de isto mundo: si enim essetis de mundo, mundus quod suum esset, amaret , non redeamus ad mundum, nec subjiciamur ei: sed crucifigatur nobis mundus, et nos ei, ut rector lucis, Jesus proprio mundo nos copulet, et sub Patris esse faciat ditione, erutos de spiritualis nequitiae potestate, et de coelo eorum quod transiturum est, nec Dei sedes appellari potest. Impium quippe est, ut spiritualia nequitiae in coelestibus, eum coelum tenere credantur, de quo loquitur Deus: Coelum mihi thronus est . Itaque qui intelligit quanta in isto mundo, nobis et praesentibus, et absentibus fiant: dum ea videre non possumus, sive propter corpus humilitatis nostrae hoc fragile atque terrenum, quo anima involvitur,
Abbreviated transcription (Latin):
uersa offitia commisisse. et non
eẽ harum distributionum aucto¬
rem dm̃. Cui potest illud diligens
lector opponere: et quomodo scrip¬
tum ẽ. non enĩ ẽ potestas nisi ã-
deo: Quod si de hominib dicit᷑.
quantomagis de his qui sunt sub¬
tilioris meliorĩq natẽ : Necstatĩ qͥ hoc
sentiat blasfemiȩ eum crimen in¬
currere. quia unus quisq uixta
suã uoluntatẽ diuersa ministeria
sortitus sit. Quomodo eñi in urbi¬
bus eos qui aliquid commisere fla¬
gicii. uidemiis uł bestias alere. uł
secare marmora. uł mundare spur-¬
cicias cloacarũ. uł pre eẽ gla diato¬
ribus. et fundendo reorũ sangui¬
nem destinari: ita et demones
ex proprii arbitrii libertate insi¬
diarũ. fraudũ. scelerum atq ꝑ¬
uirii. et reliquam uitiorũ ꝓuin¬
tiam eẽ sortitos. ut sint rectores
tenebrarũ. quia eẽ lucis princi¬
pes noluerunt. Hi ergo rectores
mundi atq tenebrarũ cum aduer¬
sum aliquem colluctantes subplan¬

Expanded text:
versa officia commisisse, et non versa officia commisisse, et non esse harum distributionum auctorem Deum. Cui potest illud diligens lector opponere, et quomodo scriptum est: Non est enim potestas, nisi a Deo ? Quod si de hominibus dicitur, quanto magis de his qui sunt subtilioris meliorisque naturae? Nec statim qui hoc sentiat, blasphemiae eum crimen incurrere: quia unusquisque juxta suam voluntatem diversa ministeria sortitus sit. Quomodo enim in urbibus eos qui aliquid commisere flagitii, videmus vel bestias alere, vel secare marmora, vel mundare spurcitias cloacarum, vel praeesse gladiatoribus, et fundendo reorum sanguini destinari: ita et daemones ex proprii arbitrii libertate, insidiarum, fraudum, scelerum, atque perjurii, et reliquam vitiorum provinciam esse sortitos, ut sint rectores tenebrarum, quia esse lucis principes noluerunt. Hi ergo rectores mundi atque tenebrarum, cum adversum aliquem colluctantes supplan
Abbreviated transcription (Latin):
tores eͥarum tenebrarũ quȩ huic
mundo incubant. et errorem ho¬
minibus incredulitatis offundirã.
et aduersum spiritalia nequitie
q̃ habitant incelestib. N qͦ demonẽ
ĩcȩlestib cõmorent᷑ s qͦ supͣ nos aer
h nom̃ acceperit. Unde ce aues que
uolitant ꝑ aerem: uolucres cęli eẽ
dicuntur. Nam in alio loco de dȩ¬
monibus quod inaere isto uagen¬
tur. apostolus ait. in quibus am¬
bulastis aliquando uixta seculum
mundi istuis. scđm principem po¬
testatis aeris sp̃s qui nunc oꝑatur
infiliis diffidentiȩ. Hȩc aũt om̃iũ
doctorum opinio ẽ. quod aer iste
qui cȩlũ et celũ terrã medius di¬
uidens in ane appellatur. plenus
sit contrariis fortitudinibus. Post
hȩc retractandum. a quo principa¬
tus et potestates et rectores tenebra¬
rum mundiꝰ spiritalia nequitiȩ in
celestibus. ut hoc sint acceꝑint po¬
testatem. Etquidẽ dicat alius apo¬
statam diabolũ satellitib suis di¬

Expanded text:
tores earum tenebrarum, quae huic tores earum tenebrarum, quae huic mundo incubant, et errorem homet adversum spiritalia nequitiae, quae habitant in coelestibus: non quo daemones in coelestibus commorentur, sed quo supra nos aer, hoc nomen acceperit. Unde et aves quae volitant per aerem, volucres coeli esse dicuntur. Nam et in alio loco de daemonibus quod in aere isto vagentur, Apostolus ait: In quibus ambulastis aliquando juxta smundi hujus, secundum principem potestatis aeris spiritus, qui nunc operatur in filios diffidentiae . Haec autem omnium doctorum opinio est, quod aer iste qui coelum et terram medius dividens, inane appellatur, plenus sit contrariis fortitudinibus. Post haec retractandum, a quo principatus, et potestates, et rectores tenebrarum mundi, et spiritualia neguitiae in coelestibus, ut hoc sint, acceperint potestatem. Et quidem dicat alius, apostatam diabolum satellitibus suis di
Abbreviated transcription (Latin):
tes scripta sunt ulege et iħu et
libro uidicũ et̃ regnorum et para¬
lipomenon. altius intellexisse apo¬
stolum. et spiritale bellũ sensisse
de carneoquo pugnantes uicti
sint siue superarint. et satrapas
Reges aũt gentiũ singularum.
imagines eorũ qui nunc rectores
mundi tenebrarumq dicuntur.
Malos uero homines spiritales ne¬
quitias incelestibus demonstrasse.
Et uidetur nobis apostolus aliis lib̃
hec dicere. O ephesii quȩ de prelis
isrłis aduersum nationes legtas.
uidentur quidẽ carnẽ sonare uł
sanguinem. uerbi gratia. egipti¬
orum. idumeorũ. ãmanitarũ. moabi¬
tarum et gentium cȩterarũ. sed si
uultisscire uere: cognoscite
quia illa uniuersa figuraliter con¬
tingebant illif. Scripta sunt autẽ
ꝓpter nos inquos fines scłorum de¬
cucurrerunt. ut intelligamus ex
illis non eẽ nobis pugnam aduer¬
sus carnem et sanguinem: sed ad¬
uersus spiritales quasdam et in¬
uisibiles potestates. aduersus rec¬

Expanded text:
tes, scripta sunt in Lege, et Jesu, et tes, scripta sunt in Lege, et Jesu, et libro Judicum, et Regnorum, et Paralipomenon, altius intellexisse Apostolum ; et spirituale bellum sensisse de carneo, quo pugnantes victi sint, sive superarint, et satrapas reges autem gentium singularum, imagines eorum qui nunc rectores mundi, tenebrarumque dicuntur: malos vero homines spirituales nequitias in coelestibus demonstrasse. Et videtur nobis Apostolus aliis verbis haec dicere: O Ephesii, quae de praeliis Israelis adversum nationes legitis, videntur quidem carnem sonare vel sanguinem, verbi gratia, Aegyptiorum, Idumaeorum, Ammonitarum, Moabitarum, et gentium caeterarum: sed si vere vultis scire, cognoscite quia illa universa figuraliter contingebant illis . Scripta sunt autem propter nos, in quos fines saeculorum decurrerunt, ut intelligamus ex illis, non esse nobis pugnam adversum carnem et sanguinem, sed adversus spirituales quasdam et invisibiles potestates, adversus rec
Abbreviated transcription (Latin):
isse. quo scilicet non aduersum
carnẽ et sanguinẽ contenderit.
quando remansit solus et lucta¬
batur cum eo homo adiuuans et
conroborans aduersum aliũ sudo¬
re nimio dimicantẽ. Et simul ui-¬
de ne forte ridiculi sint. qui arbi¬
trantur in ritu luctantium tota
iacob nocte luctatum. Quid eñi
grande. si ut illi auint luctans aut
superarit aut uictus sit : sed ux¬
ta rationabilem et conuenientẽ
patriarchȩ luctam.talem illi con¬
luctationem fuisse credendum ẽ.
qualem hi habent qui possunt
dicere: non ẽ nobis colluctatio
aduersus carnẽ et sanguinem. Nec
necesse ẽ totum nunc loci illuis ex¬
cutere sacramentũ: cum in suo lo¬
copleniꝰ si iuxero. disserendum c̃.
mento paulus hȩc legerit: aut
qua auctoritate quȩ minime seͥp¬
ta sunt publicaret. et conicimus
ex his quȩ de preliis et singulari
certamine. uerbi causa. dauid ad¬
uersum goliath. et filiorũ isrł
contra alienigenas et cȩteras gen¬

Expanded text:
isse, quod scilicet non adversum isse, quod scilicet non adversum carnem et sanguinem contenderit , quando remansit solus, et luctabatur cum eo homo, adjuvans eum, et corroborans adversum alium, sudore nimio dimicantem. Et simul vide, ne forte ridiculi sint qui arbitrantur in ritum luctantium, tota Jacob nocte luctatum. Quid enim grande, si, ut illi aiunt, luctans aut superarit, aut victus sit? Sed juxta rationabilem et convenientem patriarchae luctam, talem illi colluctationem fuisse credendum est, qualem hi habent qui possent dicere: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem. Non necesse est totum nunc loci illius excutere sacramentum, cum in suo loco, si vixero, plenius disserendum sit. mento Paulus haec legerit, aut qua auctoritate quae minime scripta sunt, publicarit. Et conjicimus ex his quae de praeliis et singulari certamine, verbi 673 causa, David adversum Goliam, et filiorum Israel contra alienigenas, et caeteras gen
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Hi uero quos uulgus male¬
ficos uocat. et incantationes et pre¬
ces. et colores uarii. et diuersa uł
metallorũ genera uł ciborũ. atq
inuocati assistere demones et in¬
felices animas caꝑe memorantur.
Alii uero iracundias et furores et
bella commutere: alii pre eẽ ini-¬
miciciis. et inter homines odia
concitare: quia uult ergo aiunt
apostolus nos docere. ex natura cor-¬
poris et materia carnis et sangui¬
nis hȩc uitiorũ genera ꝓcreari. sed
instinctui demonum. ꝓpt̾ea ait. Non
ẽ nobis colluctatio aduersus san¬
giunem et carnẽ: sed aduersus
principatus et potestates et reli¬
qua. Ideo aũt nunc eorũ qui ma¬
gicis infelices artibus seruiunt.
et facere ista ꝑhibentur. inmediũ
exempla ꝓtulimus. ut retundamꝰ
eorũ opinionẽ qui putant om̃ia
uitia ẽẽ carnis et sanguinis. et
nullam habere demones potestatẽ
ut nos incitent ad peccatũ. Calẽ
luctationẽ cum iacob putamus fu¬

Expanded text:
sunt hi quos vere vulgus malesunt hi quos vere vulgus maleficos vocat, et incantationes, et preces, et colores varii, et diversa vel metallorum genera, vel ciborum, ad quae invocati assistere daemones, et infelices animas capere memorantur. Alii vero iracundias, et furores, et bella committere: alii praeesse inimicitiis, et inter homines odia concitare. Quia vult ergo, aiunt, Apostolus nos docere: non ex natura corporis, et de materia carnis et sanguinis, haec vitiorum genera procreari, sed instinctu daemonum; propterea ait: Non est nobis colluctatio adversus sanguinem et carnem, sed adversus principatus et potestates, et reliqua. Ideo autem nunc eorum qui magicis infelices artibus serviunt, et facere ista perhibentur, in medium exempla protulimus, ut retundamus eorum opinionem, qui putant omnia vitia esse carnis et sanguinis, et nullam habere daemones potestatem, ut nos incitent ad peccatum. Talem luctationem et Jacob putamus fu
Abbreviated transcription (Latin):
cibus. in om̃i deceptione iniquitatis.
Nam cum aliquem illaqueauerit
inimicus. ut recipiat se. et lo quat᷑
ineo. hȩc dicit dñs. non quasi caro
et sanguis eum decipit. aut quasi
una temptatio. sed quasi principat᷑.
et potestates. rector tenebrarum. et
nequitia spiritalis. Quam obrem ñ
demus locum diabolo. sed et si sp̃s
potestatem habentis ascenderit suꝑ
nos iuxta quod scriptum ẽ: locum
non demus ei. Dicat quispiam. hoc
quod ait. Non ẽ nobis colluctatio
aduersum sanguinem et carnem.
sed aduersum principatus et po¬
testates et cȩtera quȩ sequuntur.
ideo dici. ut doceamur ne ea qui¬
dem quȩ nobis ministrare̾ uitia
putamus ex carne. carnis eẽ uel
sanguinis. sed aquibusdam spiri¬
talibus nequitiis suggeri. Sunt
enĩ quidam dȩmones amoribus
et amatoriis canticis seruientes.
ut ꝓpħa quoq commemorat di¬
cens. Sp̃u fornicationis seducti st̃.
Nam et barbara quȩdam nomina
eoꝵ eẽ dicuntur. ut sepe confessi

Expanded text:
cibus, in omni deceptione iniquitatis. cibus, in omni deceptione iniquitatis. Nam cum aliquem illaquearit inimicus ut recipiat se, et loquatur in eo, haec dicit Dominus, non quasi caro et sanguis eum decipit, aut quasi humana tentatio, sed quasi principatus et potestas, rector tenebrarum et nequitia spiritualis . Quamobrem non demus locum diabolo, sed et si spiritus potestatem habentis ascenderit super nos, juxta quod scriptum est, locum non demus ei. Dicat quispiam hoc quod ait: Non est nobis colluctatio adversus sanguinem et carnem, sed adversum principatus et potestates , et caetera quae sequuntur, ideo dici, ut doceamur, ne ea quidem quae nobis ministrari vitia putamus ex carne, carnis esse vel sanguinis, sed a quibusdam spiritualibus nequitiis suggeri. Sunt enim quidam daemones amoribus et amatoriis canticis servientes, ut Propheta quoque commemorat dicens: Spiritu fornicationis 672 seducti sunt . Nam et barbara quaedam nomina eorum esse dicuntur, ut saepe confessi