comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eo qđ naturali intelligentia cũ cog¬
nouissent dm̃ ñ sicut dm̃ magnifica¬
uerunt: quomͦ ñ putainus qđ etiam
collaudare eos possit et debeat. si qui in
his cognoscentes dm̃. sicut dm̃ magni¬
ficent: Dubitari igit᷑ non puto: qđ is
qui ꝓ malo oꝑe condempnari meruis¬
set: id ẽ si oꝑetur opus bonũ remunera¬
tione boni oꝑis dignus haberetur. Ui¬
des enĩ dicentẽ apłin: qr om̃s nos stare
oportet ante tribunal. xp̃i. ut reportet
unus quisq ꝓpria corporis ꝓ ut gessit.
siue bonum siue malum. Inde deniq
ẽ qđ et in hoc loco subiungit. Non enĩ
ꝑsonarũ acceptio ẽ apud dm̃. Qd̃ si ad¬
huc tibi dubium uidet᷑: audi et petrus
gentilem corneliũ fuisset ingressus. Cõ¬
ꝑtũ inquit habeo qd ds ꝑsonarũ ac¬
ceptor ñ ẽ: s in omĩ loco et in omĩ gen¬
te qui facit uoluntatẽ eiꝰ acceptus ẽ
ei. S obici nobis potest illud qđ d̃s in¬
tus ẽ: ꝙr ñ credit in nomine unigeni¬

Expanded text:
rali intelligentia cum cognovissent Deum, non sicut Deum magnificaverunt, quomodo non putamus quod etiam collaudare eos possit et debeat, si qui in his cognoscentes Deum magnificent? Dubitari igitur non puto quod is qui pro malo opere condemnari meruisset, si operatus esset opus bonum, remuneratione boni operis dignus haberetur. Vides enim dicentem Apostolum quia omnes nos stare oportet ante tribunal Christi, ut reportet unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum sive malum . Inde denique est quod et in hoc loco subjungit, non enim personarum acceptio est apud Deum. Quod si adhuc tibi dubium videtur, audi et Petrus gentilem Cornelium fuisset ingressus: Compertum, inquit, habeo, quod Deus personarum acceptor non est, sed in omni loco, et in omni gente, qui facit voluntatem ejus, acceptus est ei . Sed objici nobis potest illud qtus est, quia non credit in nomine unigeni
Abbreviated transcription (Latin):
sine lege peccauerunt. sine lege ꝑit᷑os:
requiritur utrũ de sola moysi lege.
intelligendum sit. an et de lege. xp̃i
uł etiam de quacũq humana lege
sub qua unũquẽq mortaliũ uiuere
contingit. quo scđm ipsam iudica¬
ri possit. qui inea peccat: an quiex¬
tra solam moysi legem ẽ. etiã si sub¬
aliqua lege uiuat: uelut extra legẽ
positus cũ peccauerit ꝑeat. Namet
ipse apls paulus cũ dicit se his qui
sine lege sunt. quasi sine lege eẽ. et ad¬

Expanded text:
sine lege peccaverunt. Requirendum est utrum de sola Moysi lege intelligendum sit, an de lege Christi, vel etiam de quacunque humana lege, sub qua unumquemque mortalium vivere contingit, quo secundum ipsam judicari possit qui in ea peccat; an qui extra solam Moysi legem, etiamsi aliqua lege vivat, velut extra legem positus, cum peccaverit pereat. Nam ipse apostolus Paulus, cum dicit his qui sine lege erant, se
Abbreviated transcription (Latin):
inhis om̃ibꝰ dies irȩ. iundicte dies et
rudicii designat᷑. Inde deniq ad diẽ
irȩ addit apłs et reuelationis. Sic enĩ
dicit. In die irȩ et reuelationis iusti
iudicii dei. Reuelanda namq eẽ omĩa
etiam in ęugłio de signatur cũ dicit᷑. Ni¬
chil occultũ qđ ñ manifestet᷑: nec oꝑtũ¬

Expanded text:
indictae dies et judicii designatur. Inde denique ad diem irae addit Apostolus, et revelationis, sic enim dicit, in die irae et revelationis justi judicii Dei. Revelanda namque omnia esse etiam in Evangelio designatur, cum dicitur: Nihil occultum, quod non manifestabitur; nec o
Abbreviated transcription (Latin):
dicta sint: uerũ considera si possit
hoc in loco ille intellectus admitti.
ut dicatur etiam post aduentũ xp̃i
carnalis cireumcisio quȩ ex lege ob¬
seruabatur ꝓdesse aliquid custodi¬
entibus legem scđm hoc qđ initio
fidei nr̃e adhuc a credentibus obser¬
uabatur. ut in actibus apłoꝵ docet᷑.
paulus insacrificus purificationis

Expanded text:
 . Verum considera si possit hoc in loco et ille intellectus admitti, ut dicatur etiam post adventum Christi carnalis circumcisio, quae ex lege observabatur, prodesse aliquid custodientibus legem, secundum hoc quod initio fidei nostrae adhuc a credentibus observabatur, ut in Actibus apostolorum doPaulus in sacrificiis purgationis
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ñ glouficat᷑. ut illa quȩ mitultu
moysi fuit. quȩ dicit᷑ eẽ destructa:
quȩ legis litera intelligi potest: ha¬
bens q̃uidem głam p̃ceptoꝵ. s quȩ
glorificari ũ possit. ẽ et alia gła quȩ
ꝑmanet et glorificatur in xp̃o. Cũ
eiũ ascendisset in montẽ cũ petro
et iacobo et iohanne: transformatꝰ
ee̾ ingłam scribitur. Et tune apparuer̃t
inquit moyses et helias: colloquentes
cũ eo. Der qđ ostenditur qđ legis et
fuisset tranfformatus ingła: ut illius
gła illuminet᷑ ꝓpħ̃ia. et lex amoto ue¬
lamine litterȩ. intelligat᷑ in sp̃u. Uerũ¬

Expanded text:
quae non glorificatur, ut illa quae in vultu Moysi fuit, quae dicitur esse destructa, quae legis littera intelligi potest, habens quidem gloriam praeceptorum, sed quae glorificari non potest; est et alia gloria, quae permanet et glorificatur in Christo. Cum enim ascendisset in montem cum Petro et Jacobo et Joanne, transformatus esse in gloriam scribitur, et tunc apparuerunt, inquit, Moyses et Elias, colloquentes cum eo ; per quod ostenditur quia legis et fuisset transformatus in gloriam, ut illius gloria illuminata prophetia et lex amoto velamine litterae intelligatur in spiritu; il
Abbreviated transcription (Latin):
iħe uiolans: Soluis enĩ templum
di qđ intribus diebus resuscitatũ ẽ.
his qui credunt. S et qui ex lege et
furatur et occultat. ne popłs audiat
et credat: sacrilegium cõmittit. et
uere templum di uiolat. Idemquoq
hic qui cognominatur uideus et
głatur in littera legis moysi: p̃uari¬
cator legis arguit᷑. eũ ñ credit xp̃o.¬

Expanded text:
 violans; solvistis enim templum quod in tribus diebus resuscitandum est his qui credunt. Sed et qui ex lege et furatur, et occultat ne populus audiat, et credat, sacrilegium committit, et vere templum Dei violat; item quoque hic qui cognominatur Judaeus, et gloriatur in littera legis Moysi, praevaricator legis arguitur cum non credit Ch
Abbreviated transcription (Latin):
iubebantur. ita sit et iudiciũ futurũ:
qm̃quidem typo et umbrȩ cȩlestiũ
deseruire dieuntur: hi qui sub lege st̃
ne forte simili quadam ratione agat᷑
etiam futurum iudicium in eos qui
preuaricati sunt legem. Cum gͦ diu̾¬
sas inscripturis dici claruerit leges.
siquis intantum oms has refugerit.
ut etiam naturalis ipsa lex quȩ nul¬
li fere de ẽ. uł ꝑduriciam uł ꝑ crassi¬
tudinem cordis oblitterata in eo ui¬
deat᷑ et abolita: de eo isto potest ui¬
deri dictum qđ sine lege ꝑeat. iudi-¬
candus uero ꝑ legem dicat᷑. is qui

Expanded text:
jubebantur, ita sit et judicium futurum, jubebantur, ita sit et judicium futurum, quoniam quidem typo et umbrae coelestium deservire dicuntur hi, qui sub lege sunt, ne forte simili quadam ratione agatur et jam futurum judicium in eos qui praevaricati fuerint legem. Cum ergo diversas in Scripturis dici claruerit leges, si quis in tantum omnes has refugerit, ut etiam naturalis ipsa lex quae nulli fere deest, vel per duritiam vel per crassitudinem cordis obliterata in eo videatur, et abolita, de isto potest videri dictum quod sine lege pereat; judicandus vero per lege
Abbreviated transcription (Latin):
gauerint. et qd̃ ꝑierat non quesierint.
Et post pauca ipse dñs dicit. Et qđ ꝑut
inquit ego requiram. Ueruntam̃ ob¬
seruandum ẽ qđ inhis omibꝰ nusquã
dñs aliquem dicit᷑ ꝑdidisse. s unus¬
quisq ex se pati hoc qđ ꝑit: ut in hoc
ipso ait. sine lege et ꝑibunt: et uenit
filius hominis querere. qđ ꝑierat. ñ
qd ꝑdiderat: et adoues ꝑditas domꝰ
isrł. ñ quas ꝑdiderat. Et cum ipse dñs
dicit om̃s inquit quos dedisti mͥ ser¬
uaui. et nullus ex eis ꝑiit: non dixit
nullum ex eis ꝑdidi. Sane sicubi ꝑ
dictũ. sicut cum dicit. Perdã sapien¬
tiã sapientium: et intellectũ pruden¬
tium reꝓbabo. Qd̃ aut̃ dicit. quot¬
quot in lege peccauert ꝑlegẽ iudi¬
cabunt᷑: intuere ne forte scđm uin¬
dictas has quȩ in lege scriptȩ sunt
quibus agebãt᷑ iudicia. ubi lapi¬
dariuł in ignẽ tradi. uł eiuitatem
refugii adire. uł alia huiꝰ modi pati

Expanded text:
gaverunt, et quod perierat non quaesierunt, gaverunt, et quod perierat non quaesierunt, et per pauca ipse Dominus dicit: Et quod periit, inquit, ego requiram. Verumtamen observandum est quod in his omnibus nunquam Deus aliquem dicitur perdidisse, sed unusquisque ex se pati hoc quod periit, et in hoc ipso ait, sine lege peribunt, et venit Filius hominis quaerere quod perierat, non quod perdiderat, et ad oves perditas domus Israel non quas perdiderat, et cum ipse Dominus dicit: Omnes, inquit, quos dedisti mihi servavi, et nullus ex eis periit , non dixit nullum ex eis perdidi. Sane sicubi pedictum sicut cum dicit: Perdam sapientiam sapientium, et intellectum prudentium reprobabo. Quod autem dicit quia quotquot in lege peccaverunt, per legem judicabuntur, intuere, ne forte secundum vindictas has quae in lege scripta sunt, quibus agebantur judicia, ubi lapidari vel in ignem tradi, vel civitatem refugii adire vel alia hujusmodi pati
Abbreviated transcription (Latin):
cauerit. qm̃ ꝑiturus ꝓnuinciatur:
cũ utiq et miseratione aliqua dignꝰ
uideatur. qui adiutorio ñusus ẽ legis.
uideamus nequio iterũ ut inceteris
dociumus diuinȩ bonitatis uic lateat.
quã semꝑ abscondit timentibus se. fõr¬
tassis enĩ ob hoc sibi ꝓpensiorem eurã
ꝓ his qui ꝑeunt in eẽ ipse dñs in ęu̾an¬
głio ostendit cũ dicit: qr uenit filius
hominis querere et saluare qd ꝑierat.
Et iterũ dicit. Nonsum missus nisi ad
oues quȩ ꝑierunt domus isrł. Et da¬
uid dicit. Erraui sicut ouis ꝑdita:
mo innuenit᷑ amuliere: et gaudet
pater suꝑ filio iuniore penitente: qͥ
mortuus fuerat et reuixit. ꝑierat et in¬
uentus ẽ. Qui iunior filius ut ego arbi¬
tror: etiam ipsam naturalem iam fu¬
gerat legem. Hoc enĩ uidet᷑ iudicari.
in eo qd consumpsit partẽ pat̾nȩ sub¬
stantię quȩ eum contingebat uiuendo
luxuriosȩ. S et in ihe zechiele ꝓpħa pa¬
storibus imputat᷑: qđ infirmũ ñ colli¬

Expanded text:
urus pronuntiatur, cum utique et miseratione aliquis dignus videatur, qui adjutorio non usus est legis, videamus ne quid iterum, ut in caeteris docuimus, divinae bonitatis hic lateat, quam semper abscondit timentibus se; fortassis enim, oblitus sibi propensiorem curam pro his qui pereunt, inesse ipse Dominus in Evangelio ostendit, cum dicit, quia venit Filius hominis quaerere et salvare quod perierat ; et iterum dicit: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel ; et David dicit: Erravi sicut ovis perdita; mo invenitur a muliere, et gaudet pater super filio juniore poenitente, quia mortuus fuerat, et revixit; perierat, et inventus est ; qui junior filius, ut ego arbitror, etiam ipse secundum naturalem jam fuerat legem, hoc enim videtur indicari in eo quod consumpsit partem paternae substantiae quae eum contingebat vivendo luxuriose. Sed et in Ezechiele propheta , pastoribus imputatur quod infirmum non colli
Abbreviated transcription (Latin):
gis sunt facere. ñ ꝓ sabbatis uł ne¬
ominiis dicant᷑. uł sacrificiis quȩ
in lege scripta sunt. ñ enĩ hȩc lex
faciant: ne furent᷑: ne falsum testi¬
monium dicant: ut honorent patrem
et matrem: et hoꝵ similia. Fortassis
et quod ds unus creator sit omĩum:
scriptũ ẽ in cordibus gentiũ. Magis
tam̃ mͥ uident᷑ hȩc quȩ incorda scri¬
pta dicuntur. cũ ȩuanglicis legibus
conuenire: ubi cuncta ad naturalem
referuntur ȩquitatem. Quid enĩ ita¬
naturalibus sensibus ꝓximũ: quã
ut quȩ nolunt sibi fieri homines.
hȩc ne faciant aliis: Legi uͦ moysi
concordare lex naturalis sccłm sp̃m¬

Expanded text:
unt facere, non pro sabbatis, vel neomeniis dicuntur, vel sacrificiis quae in lege scripta sunt: Non enim haec lex faciant, ne furentur, ne falsum testimonium dicant, ut honorent patrem et matrem, et horum similia. Fortassis et quod Deus unus Creator sit omnium, scriptum in cordibus gentium; magis tamen mihi videntur haec, quae in corde scripta esse dicuntur, evangelicis legibus convenire, ubi cuncta ad naturalem referuntur aequitatem: quid enim naturalibus sensibus proximius, quam ut quae nolunt sibi fieri homines, haec ne faciant aliis? Legi vero Moysi concordare lex naturalis secundum
Abbreviated transcription (Latin):
tiam boni oꝑis: ostendit laborẽ qͥn¬
dam et agones imminere his qui
bonum opus facere uolunt. Lucta¬
m̃ ẽ enĩ sicut et idem apłs dicit. ñ
adu̾sum carnẽ et sanguinẽ: si adu̾¬
sum pͥncipatꝰ et potestates. et mun

Expanded text:
tiam boni operis, ostendit laborem quemdam et agones imminere his qui bonum opus facere volunt. Luctamen est enim, sicut et idem Apostolus dicit, non adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potes
Abbreviated transcription (Latin):
sine dubio consecunt᷑ illa quȩ scrip¬
ta st̃. ira et indignatio. tribulatio
et angustia. Deira sepe iam diximꝰ.
qđ intdum ipse qui ex peccati consci¬
entia animȩ mentit᷑ cruciatꝰ. ira ap¬
pellet᷑ Indignatio aut̃ ipsius irȩ.
tumor quidam significat᷑. et ꝑsin¬
gła queq cõmotio: ut si u̾bi gr̃a
uulnus aliqͥd pessuũ irã ponamꝰ.¬
Nuulneris appelletur. Tribulatio uero
quã sub sequit᷑ angustia: ñ ẽ similis
habet subsequentẽ: sicut et ipse apłs
dicit. Tribulationẽ patimͣ: s ñ angu¬
stiamur. Immno uͦ ñ solum nullã ang̾¬
tiam tribulatio illa scõꝵ. s latitudi¬
nẽ habet. Deniq sic dicit iustꝰ. Intri¬

Expanded text:
sine dubio consequuntur illa quae scripta sunt, Ira et indignatio, tribulatio et angustia. De ira jam saepe diximus quod interdum ipse, qui ex peccati conscientia animae incutitur cruciatus, ira appelletur. Indignatio autem ipsius irae tumor quidam significatur, et per singula quoque commotio, ut si, verbi gratia, vulnus aliquod pessimum iram ponamvulneris appelletur. Tribulatio vero, quam subsequitur angustia, non similis habet subsequentem, sicut et ipse Apostolus dicit: Tribulationem patimur, sed non angustiamur Imo vero non solum nullam angustiam tribulatio illa sanctorum, sed latitudinem habet; denique sic dicit
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ab ȩt̾nitate uitȩ. Bȩc enĩ ipsa ag¬
nitio et fides: uita eẽ designat᷑ ȩt̃na.
Est gͥ plurimus hic xp̃ianoꝵ locus:
quibꝰ ꝑ pacientiã boni oꝑis głam
et honorem et incorruptionẽ que¬
rentibus uita ȩt̃na reddet᷑. illa sine¬

Expanded text:
est ab aeternitate vitae, haec est enim ipsa agnitio, et fides vita esse designatur aeterna. Est igitur plurimus hic Christianorum locus, quibus per patientiam boni operis, gloriam et honorem, et incorruptionem quaerentibus, vita
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpositum m̃tis suȩ. ad angłoꝵ nichilo¬
minus sumilitudinẽ sinistroꝵ. eũ qui¬
bꝰ̾ et inęternũ ignẽ mittendi dicuntur
axp̃o: habeatur hoc quoq inter occulta
dei. nec cartulȩ committenda misteria.
Sufficiant ista de die irȩ et reuelationis.¬
Nunc requiramus de iusto iudicio dei: in
quo reddit unicuiq scdm oꝑa sua. Et
primo quidem excludant᷑ heretici: qui
dicunt bonas uł malas aniarũ na¬
turas: et audiant qđ ñ ꝓnatura unicui
edificent᷑ fideles ne putent sibi hoc solũ
sufficere posse qd credunt: s sciant u¬
stũ uidicium dei reddere unicuiq secł̃
oꝑa sua. Uidebunt᷑ nequaquã ꝓ hoc ser¬
mone excludi posse gentiles: si forte et
ipsi bomi aliquid oꝑent᷑ et em̃datius
tũ ẽ. huic sententię uidet᷑ adu̾sari. Di¬
cit enim. Cũ au̾terit se iustus aiusticia
sua et fecerit iniquitatẽ. scđm om̃s
iniquitates quas fecit imquus: om̃s

Expanded text:
ositum mentis suae, ad angelorum nihilominus similitudinem sinistrorum, cum quibus et in aeternum ignem mittendi dicuntur a Christo, habeatur hoc quoque inter occulta Dei, nec chartulae committendi mysteria sufficiunt ista de die irae et revelationis. Requiramus de justo judicio Dei, in quo reddit unicuique secundum opera sua, et primo quidem excluduntur haeretici, qui dicunt bonas, vel malas animarum naturas, et audiant; quia non pro natura unicuiqaedificantur fideles, ne putent, sibi autem solum sufficere posse quod credunt, sed sciant justum judicium Dei, reddere unicuique secundum opera sua. Videbuntur nequaquam pro hoc sermone excludi posse gentiles, si forte et ipsi boni aliquid operentur et emendatius tum est, huic sententiae videtur adversari; dicit enim: Cum avertit se justus a justitia sua, et fecerit iniquitatem secundum omnes iniquitates quas fecit iniqu
Abbreviated transcription (Latin):
ut potuimus discussimus: iudeamus
quid et honor indicet. Quod qui ad et̃¬
nam uitam festinant non solũ głam
s et honorem querunt. scriptum ẽ: qr
homo cũ in houore e̾e̾t non intellexit:
comparatus ẽ ium̃tis insipientibꝰ: et si¬
milis factus ẽ illis. Querit gͦ illũ ho¬
norem quẽ habebat antequã compara¬
ret᷑ ium̃tis insipientibꝰ. id ẽ illum quẽ
habebat inparadyso antequã pecca¬
ret̾. honorem quo dei uocem merebat᷑
audire: honorem quo paradysi fructibꝰ

Expanded text:
ut potuimus, discussimus, videamus quid et honor indicet, quia qui ad aeternam vitam festinant, non solum gloriam, sed et honorem quaerunt. Scriptum est enim quia homo, cum in honore esset, non intellexit: comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis . Quaerit ergo illum honorem quem habebat antequam compararetur jumentis insipientibus, id est, illum quem habebat in paradiso antequam peccaret, honorem quo Dei vocem merebatur audire, honorem quo paradisi fructibus
Abbreviated transcription (Latin):
sua: sic corrũpant᷑ sensus ur̃i a simpli¬
citate fidei quȩ ẽ in xp̃o iħu. Si quis
gͦ abhis quȩ supradiximus manse¬
rit corpore et spu incorruptus: iste in¬
corruptionẽ querere dicit᷑: quo scili¬
cet ꝑhanc obseruantiȩ incorruptio¬
nẽ. illam quȩ ex resurrectione ẽ in cor

Expanded text:
sic corrumpantur sensus vestri a simplicitate fidei, quae est in Christo Jesu . Si quis ergo ab his quae supra diximus manserit corpore et spiritu incorruptus, iste incorruptionem quaerere dicitur, quo scilicet per hanc observantiae incorruptionem, illam, quae ex resurrecti
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ legem iudicabuntur: Utiq qui in
moysi ꝑlegem moysi uidicabit᷑. neq
subditus uideatur: iudicari tam̃ scd̃m
ecam putandus ẽ. cur ñ sit circũcisus.
uł cur sabbatũ ñ seruet: qđ et si uxta
scđm hoc qd lex sp̃italis ẽ iudicabit᷑.

Expanded text:
Per legem judicabuntur. Utique qui inMoysi per legem Moysi judicabitur, si videatur, judicari tamen secundum eam putandus est, cur non sit circumcisus, vel cur sabbatum non servet: quod et si juxta secundum hoc quod lex spiritualis est judicabit
Abbreviated transcription (Latin):
tibus uł iusticiam teneat. uł castita¬
tem seruet. uł prudentiã. tẽꝑantiam.
modestiamq custodiat: iste licet ali¬
enus auita uideat᷑ ęt̃na. ꝙr ñ credit
xp̃o. et intrare ñ possit in regna cęloꝵ
qđ renatus ñ ẽ ex aqua et sp̃u: uide¬

Expanded text:
tibus, vel justitiam teneat, vel castitatibus, vel justitiam teneat, vel castitatem servet, vel prudentiam, temperantiam, modestiamque custodiat: iste licet alienus a vita videatur aeterna, quia non credit Christo, et intrare non possit in regnum coelorum, quia renatus non est ex aqua et Spiritu, vide
Abbreviated transcription (Latin):
tione et qui diffidunt qͥdem uerita¬
ti. obtemꝑant aut̃ iniquitati: qͥbꝰ
ira et indignatio. tribulatio et an¬
gustia imminet: id ẽ omĩ homini
oꝑanti malum. uideo primũ et gͤ¬
co. his aũt eisdem etiam bonoꝵ
retributio t̾cio in loco pari cũ dis¬
tinctione ꝓmittitur cum dicit. Gła aũt
et honor. et pax omĩ oꝑanti bonũ. uu¬
deo primũ et greco. Quod ut ego ca¬
ꝑe possum: de iudeis et gentibꝰ dicit.
utrisq nondum credentibus. Potest. enĩ
fieri. ut uł ex his qui in lege sunt. siqͥs
ꝑsuasione quidem cõmuni xp̃o ñ credit.
oꝑet᷑ tamen qđ bonum ẽ: iusticiã tene¬
at: miscdiam diligat: castitatẽ et con¬
tinentiã seruet: modestiam lenitatẽq
custodiat: atq omne opus bonũ oꝑet᷑.
hic etiã si uitã ñ habet ȩt̾̃nam qđ cre
et grecus idẽ gentilis si cũ legẽ ñ ha¬
beat ipse sibi ẽ lex. ostendens opus
legis incorde suo. et naturali ratioe
motus sicut uidemus ñ nullos in gen¬

Expanded text:
et qui diffidunt quidem veritati, obtemperant autem iniquitati, quibus ira et indignatio, tribulatio et angustia imminet, id est, omni in me operanti malum, Judaeo primum et Graeco, his autem eisdem etiam bonorum retributio. Tertio in loco pari cum distinctione promittitur, cum dicit: Gloria autem et honor, et pax omni operanti bonum, Judaeo primum et Graeco: Quod, ut ego capere possum, de Judaeis et gentibus dicit, utrisque nondum credentibus; potest enim fieri, ut vel ex his, qui in lege sunt, si quis persuasione quidem communi Christo non credit, etur tamen quod bonum est, justitiam diligat, misericordiam teneat, charitatem et continentiam servet, modestiam lenitatemque custodiat, atque omne opus bonum operetur, hic etiam si vitam non habeat aeternam, qui credet Graecus, id beat, ipse sibi est lex, ostendens opus legis in corde suo et naturali ratione immotus , sicut videmus nonnullos in gen
Abbreviated transcription (Latin):
ne et gentiũ. immo et gentiũ.: ut ꝑ
hȩc euidentior fiat ex planatio: quo
sit: ꝓbare quȩ dicta sunt. Nos aut̃ plura
adduximus intractatũ: nequid de a¬
płi sensu in discussum relinquere uide¬
remur. Quicumq em̃ sine lege pec¬
cauerunt. sine lege et ꝑibunt: et quot
quot in lege peccaucrunt. ꝑlegẽ iudi

Expanded text:
nne et gentium? Imo et gentium, ut per haec evidentior fiat explanatio, quomsit probare quae dicta sunt, nos autem plura adduximus in tractatum, ne quid de Apostoli sensu indiscussum relinquere videremur. Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Quomodo potest sine lege pe
Abbreviated transcription (Latin):
tbios. dicit. Qd̃ si ministeriũ mortis
inlitteris formatum in lapidibus fac¬
tum ẽ ingła. ita ut ñ possent filii ifrl
intendere infaciem moysi ꝓpter głam
uultus eius quȩ aboletur: quantoma

Expanded text:
ta scribit: Quod si ministerium mortis in litteris formatum in lapidibus, factum est in gloria, ita ut non possint intendere filii Israel in faciem Moysi propter gloriam vultus ejus
Abbreviated transcription (Latin):
hac gͦ scõꝵ cordis latitudine ñ solum
habitat ds. s et in ambulat: inpecca¬
tori uͦ cordibus ubi angustiȩ st̃ qͦ loeũ
dedert̃ diabolo ingͤdiendi. ingreditur
quidem. s ñ ut habitet. neq ut in ani¬
bulet. angustiȩ enĩ sunt: s ut lateat
tamquã incauerna. Est enĩ serpens.
Sic gͦ inse in felix anima quã pessimꝰ
hic anguis obsederit serpentino fri¬
gore rigens attrahit᷑ et coartat᷑. atq
in om̃s angustias cogit᷑. illa uero quȩ¬

Expanded text:
hac ergo sanctorum cordis latitudine non solum habitat, sed inambulat Deus. In peccatorum vero cordibus, ubi angustiae sunt, quia locum dederunt diabolo ingrediendi, ingreditur quidem, sed non ut habitet, neque ut inambulet, angustiae enim sunt, sed ut lateat, tanquam in caverna, est enim serpens: sic ergo in se infelix anima, quam pessimus hic anguis obsederit, serpentino frigore rigens attrahitur, et coarctatur, atque in omnes angustias cogitur. Ju
Abbreviated transcription (Latin):
deis quibus credita uident᷑ ȩloquia
gentium. his uero qui ꝑcontentio¬
nẽ mentis et animi prauitatẽ ueri¬
tati ñ credunt. s iniquitatẽ secunt᷑.
redclitur ira et indignatio tribula¬
tio et angustia: ñ solum gentili s et
iudeo: qr ñ ẽ ꝑsonarũ acceptio apud
tũ ad sermonũ ordinẽ spectat:. s nẽ

Expanded text:
daeis, quibus credita videntur eloquia gentium. His vero qui per contentionem mentis et animi pravitatem veritati non credunt, sed iniquitatem sequuntur, reddetur ira et indignatio, tribulatio et angustia, non solum gentili, sed et Judaeo, quia non est personarum acceptio apud tum ad sermonum ordin
Abbreviated transcription (Latin):
inpeccatis suis quȩ peccauit in ipsis
morietur. Et enĩ si nichil ex iusticia nu¬
sti cũ lapsus fuerit memorabit᷑: quomͦ
ipso sermo diuinus inuęniat. si obser¬
iniquus. In quo uidetur latenter huiꝰ¬
modi inseruisse intellectũ: ut si forte ñ
scđin om̃s iniquitates quas fecit iniqu̾
fecerit iustus: ñ om̃s iusticiȩ eiꝰ demo¬
moria subtrahuntur. si uͦ om̃s iniqui¬
tates fecerit quas iniquus: tunc demũ
om̃s iusticiȩ in lapsu eiꝰ dememoria
subtrahunt᷑. Hȩc quã uis occultauerit
cias bouitatis et pacientiȩ eiꝰ contẽpnunt.
ũ tam̃ penitꝰ abstulit: qr et thesaurus
in agro absconditus ñ quidẽ ab omĩbꝰ
inuenit᷑ ne facile diripiat᷑ et ꝑeat: in¬
uenit᷑ tañ aprudentibꝰ qui possint ire
et uendere omĩa quȩ habent et emere

Expanded text:
in peccatis suis, qui peccavit, in ipsis morietur . Dicent enim: Si nihil ex justitia justi, cum lapsus fuerit memorabitur, quomoipso sermo divinus inveniat. Si obseriniquus. In quo videtur latenter hujusmodi inseruisse intellectum, ut si forte non secundum omnes iniquitates quas fecit iniquus, fecerit et justus, non omnes justitimoria auferantur; si vero omnes iniquitates fecerit quas iniquus, tunc demum omnes justitiae in lapsu ejus de memoria subtrahuntur. Haec quamvis occultaverit tias bonitatis et patientiae ejus contemnunt, non tamen penitus abstulit, quia et thesaurus in agro absconditus non quidem ab omnibus invenitur, ne facile diripiatur, et pereat; invenitur tamen a prudentibus, qui possint ire, et vendere omnia quae habent, et emere
Abbreviated transcription (Latin):
ñ dixit irã et indignationẽ: ut et hoc
referat᷑ ad reddet qđ suꝑius dixerat.
s ait. ira. et indignatio. tribulatio. et
angustia. Unde qui sp̃italis ẽ. et intel¬
ligit qđ sp̃c loquat᷑ in paulo. dicit ñ
deret ea quidem quȩ scđm pacientian
boni oꝑis querentibus głam et honorẽ
et incorruptionẽ. reddenda sunt. ꝑ dm̃
sequunt᷑ eos qui percontentionem
diffidunt quidem ueritati. obtemꝑant
uͦ miquitati. ñ adeo dari. cuiꝰ dona utiq
ꝑmanentia et ipso digna sunt: s ex con¬
sequentia gestoꝵ suoꝵ his qui oꝑantur
malum. ira et indignatio. tribulatio
et angustia erit. scdm ea quȩ thesauri¬
⁊auerunt sibi ipsi. Nam utiq sicut ibi
uitam ȩt̃nam casii accusatiuo ꝓtulerat:
ita et hic irã et indignationẽ. tribulati¬
onemq et angustiam. casu accusatiuo
ꝓtulisset. si id ad reddentis dei ꝑsonam
referre uoluisset. Qd̃ et in aliis script᷑ȩ
locis similit̃ intelligit᷑. designarĩ. sicut

Expanded text:
n dixit iram et indignationem, ut et hoc referatur ad id, reddet, quod superius dixerat; sed ait, Ira et indignatio, tribulatio et angustia. Unde qui spiritalis est, et intelligit quid Spiritus loquatur in Paulo, dicit nonderet ea quidem quae secundum patientiam boni operis quaerentibus gloriam et incorruptionem reddenda sunt, per Deum consequentur eos, qui per contentionem diffidunt quidem veritati, obtemperant vero iniquitati, non a Deo dari, cujus dona utique permanentia et ipso digna sunt, sed ex consequentia gestorum suorum his qui operantur malum, ira et indignatio, tribulatio, et angustia erit, secundum ea, quae thesaurizaverunt sibiipsi; nam utique sicut ibi vitam aeternam casu accusativo protulerat, ita et hic iram et indignationem tribulationemque et angustiam casu accusativo protulisset, si id ad reddentis Dei personam ferre voluisset, quod et aliis Scripturae locis similiter intelligitur designari, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ aplicarũ litterarũ opus ꝓfectusq ꝑ
has uniu̾sȩ ȩccłȩ et conu̾sio ad dm̃ atq
emendatio totius mundi manifestabi
t᷑. Quoꝵ om̃ium cause. ñ nisi cũ ipsius
mundi fine elaudentur: et icleo ñ eẽt
iustum iudiciũ di: donec de his singłis
uł ꝓfectus uł impedimenta penderent.

Expanded text:
vero apostolicarum litterarum opus profectusque per vero apostolicarum litterarum opus profectusque per has universae Ecclesiae, et conversio ad Deum, atque emendatio totius mundi est; quorum omnium causae nonnisi cum ipsius mundi fine claudentur, et ideo non esset justum judicium Dei, donec de his singulis vel profectus, vel impedimenta penderent.
Abbreviated transcription (Latin):
cur dies hic de quo suꝑus bibliothecaᷤ
ꝓpħicas mouimus infine mundi statu¬
tus sit: ut om̃s qui ab inicio scłi usq
ad finẽ ipsius defuncti sunt. ad hunc
ultimum diẽ iudicandi. reseruentur.
Cuiꝰ rei interiores causas certũ ẽ secreci¬
oribꝰ̾ misteriis contegi. Misteriũ uͦ re¬
gis abscondere bonum ẽ. Tamen expla¬
nationis grã dicemus: inquantũ possi¬
bile ẽ paginis u̾ba cõmittere. Oulti st̃
qui ex hac uita abeuntes. uł bonoꝵ uł
inaloꝵ post se quedam semina relique¬
runt: ex quibus qui suꝑsunt homines
occasiones uł salutis uł ꝑdictionis ac¬
cipiunt: u̾bi gr̃a dixerim ut sunt om̃s
qui prauas sectas et alienas
adeo int̾ philosophos con dider̃t:
uł qui magica sacrilegia. aut qui erro¬
res astroꝵ et decreta finxerunt: certe
qui apud nos auetores hereticoꝵ et
prauoꝵ dogmatũ libris editis extitere.:
uł etiã qui scismata in ȩceliis et seanda¬
la ac dissensiones oꝑati sunt. E contrario

Expanded text:
cur dies hic, de quo superius bibliothecas propheticas movimus, in fine mundi statutus sit, ut omnes, qui ab initio saeculi usque in finem ipsius defuncti sunt, ad hunc ultimum diem judicandi reserventur? Cujus rei interiores causas certum est secretioribus mysteriis contegi: Mysterium vero regis abscondere bonum est ; tamen explanationis gratia dicemus, in quantum possibile est paginis verba committere. Multi sunt qui ex hac vita abeuntes vel bonorum, vel malorum post se quaedam semina reliquerunt; ex quibus, qui supersunt homines, occasiones vel salutis, vel perditionis, accipiunt, verbi gratia dixerim, ut sunt omnes, qui pravas sectas et alienas a Deo inter philosophos condiderunt, vel qui magica sacrilegia, aut qui errores astrorum, et decreta finxerunt; vel certe, qui apud nos auctores haereticorum et pravorum dogmatum libris editis exstitere, vel etiam qui schismata in Ecclesiis, et scandala ac dissensiones operati sunt; e contrario
Abbreviated transcription (Latin):
sisti ib̾m xp̃m. Der qd ostendit in aguiei¬
one dei et xp̃i iħu. uitȩ ȩt̃nȩ manere sub¬
stantiam. Agnitio uero dĩ quomͦ haberi
possit: docemur inpsalmis cũ dicit᷑. Ua¬
cate et agnoscite qm̃ ego sũ ds. His aũ

Expanded text:
istum ; per quod ostendit in agnitione Dei et Christi Jesu vitae aeternae manere substantiam. Agnitio vero Dei, quomodo haberi possit, docemur in Psalmis, cum dicitur: Vacate et videte q
Abbreviated transcription (Latin):
S et incorruptio quid indicet cito scie¬
mus: si qd ei contrariũ ẽ discutiamus.
Incorruptio contrariã habet corruptionẽ.
Corruptio. duobus modis accidere diei¬
tͣ: corporaliter. et sp̃ualit̃. Corporaliter
accidit cũ euenerit illud qđ scriptũ
ẽ:si quis templũ dei corruꝑit. corrũpet
illũ ds̃: sp̃italiter eũ illud acciderit.¬

Expanded text:
sed incorruptio quid indicet cito sciemus, si quod ei contrarium est, discutiamus. Incorruptio contrariam habet corruptionem; corruptio duobus ex modis accidere dicitur, corporaliter et spiritaliter: corporaliter accidit, cum evenerit illud quod scriptum est: Si quis templum Dei corruperit, corrumpet eum Deus . Spiritaliter
Abbreviated transcription (Latin):
dni. amara. Et dura posita ẽ. et ualida.
Dies irȩ dies illa: dies angustiȩ et neces¬
sitatis: dies acerbitatis et ꝑdictionis:
dies tenebrarũ et caliginis: dies nu¬
bis et nebulȩ: dies tube et clangoris:
suꝑ ciuitates munitas. et suꝑ muros
excelsos. Et afficiam homines. et am¬
bulabunt sicut ceci. qm̃ dño pecca¬
uerunt: et effuncdam sanguinẽ eoꝵ
sieut puluerem: et carnes eorũ ut
stereora. Aurũ eoꝵ et argentũ eoꝵ ñ

Expanded text:
Domini amara et dura posita est, fortis: dies irae, dies illa, dies tribulationis et necessitatis, dies miseriae et perditionis, dies tenebrarum et turbinis, dies nebulae et caliginis, dies tubae et clamoris super civitates excelsos. Et tribulabo homines, et ambulabunt ut caeci, quia Domino peccaverunt: Et effundetur sanguis eorum, sicut humus, et corpora eorum sicut stercora. Sed et argentum eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
adhebreos dicit defilio. qr sit splendor
glȩ et imago exp̃ssa substantiȩ eiꝰ: ꝑq
hȩc declaratur ipsum fontẽ głȩ patrẽ
dici. ex quo splendor głȩ filius genera¬
t᷑.cuius participatione om̃s creaturȩ
głam habere dicunt᷑. sicut de his qui
ex resurrectione sunt seribit᷑. Alia gl̾a
solis. alia gła lunę: alia gła stellarũ.¬

Expanded text:
ad Hebraeos dicit de Filio , quia sit splendor gloriae et imago expressa substantiae ejus, per quae declarat ipsum fontem gloriae Patrem dici, ex quo splendor gloriae Filius generatur, cujus participatione omnes creaturae gloriam habere dicuntur, sicut de his qui ex resurrectione sunt, scribitur: Alia gloria solis
Abbreviated transcription (Latin):
OLENGEM
me paruo sublectum
nauigio. oram tranqͥl¬
li litoris stringere. et
minutos de grȩcorum stagnis piscicu¬
los legere: in altum frater eracli laxare
quibus ille dum sectatur apłi sensum
in tam ꝓfundum pelagus aufertur:
ut mȩtus ingens sit illuc eum sequenti
ne magnitudine sensuum uelut im¬
manitate oppͥmat᷑ undarum: Tum de¬
inde nec illud aspicis quod tenuis
mͥ ẽ sp̃c ad implendam eius tam mag¬
nificam dicendi tubam: Suꝑ omnes

Expanded text:
olentem me parvo subvectum navigio oram tranquilli litoris stringere et minutos de priscorum, ut quidam ait, stagnis pisciculos legere, in altum, frater Castali, laxari quibus ego, dum sectator tui fuero sensus, in tam profundum pelagus auferor, ut metus ingens sit illuc ingredi, ne magnitudine rerum, immanitate opprimar undarum. Tum deinde mihi est spiritus ad inplendam eius tam magnificam dicendi tubam: super omne
Abbreviated transcription (Latin):
đi. Nam hocẽ utiq qͦd accipiũt
etiã spadones. dequib isaias
loqͥt᷑ Locũ nominatũ meliorem
multo filiorũ & filiarũ nomen
eternum daboeis inquit. Nõ gͦ
istiarbitrent᷑ insolo euuãgło
tale p̃miũ ꝓmitti scĩs uentremq
uacuũ & ubera arida & morti¬
ficatũ semen ne pariãt intelli-¬
gãt de his eẽ dictũ. de quib
dicit apłs. Sicut enĩ iãnes &
manbres restiterũt moysi sic

Expanded text:
dei. nam hoc est utique quod accipiunt dei. nam hoc est utique quod accipiunt etiam spadones, de quibus Esaias loquitur: locum nominatum meliorem multo filiorum et filiarum, nomen aeternum dabo eis. inquit. non ergo isti arbitrentur in solo euangelio tale praemium promitti sanctis uentremque uacuum et ubera arida et mortificatum semen ne pariant, intellegant de his esse dictum. de quibus dicit apostolus: sicut enim Iamnes et Mambres restiterunt
Abbreviated transcription (Latin):
ẽtas colligat u̾bũ di: ut iadu̾sitate
⁊ tribulationibꝰ quȩ hiemis nomine
significant᷑. habeat unde sꝑitalit̾ ui¬
uat̃. Nõ enĩ inpane solo uiuit hõ. s in
ra condit formica qͥ colligit: irascãt᷑
etiã illi thesauro quẽ dñs inagrodicit
arida. Mortifica sem̃ uẽtris ipsorũ: ne
pariant. Et ħ ꝓꝓhetica locutio ẽ utiq
figurata. Na iuẽtrẽ ñcarneũ intelli¬
gunt in euagło cũ legũt. Flumina aq̃ uiuȩ
fluent deuentre euis. Et ubera
quedã habebat apłs cũ diceret.
lac uob potũ dedi ñescã. Et ittrũ
factus sũ paruulus inmedio
urm: tanquã sinutrix foueat
filios suos. Et galathas adcarna¬
lia declinantes iterũ parturit:
donec xp̃s meis formet᷑. Et ideo
huic ꝓphetice sentetiȩ ñ repugnat¬
id qͦd adimantius posuit ex eiuã¬
gło: qͦd in resurrectione amortuis
neq nubẽt. neq uxores ducent.
neq morientur: s sunt ut angłi

Expanded text:
aestas, colligat uerbum dei, ut in aduersitate aestas, colligat uerbum dei, ut in aduersitate et tribulationibus, quae hiemeat unde spiritualiter vivat. Non enim in pane solo vivit homo, sed in ra condit formica quod colligit; irascantur etiam illi thesauro quem Dominus in agro diciarida: mortifica semen ventris ipsorum, ne pariant . Et haec prophetica locutio est utique figurata. Nam et ventrem non carneum intelligunt in Evangelio, cum legunt: Flumina aquae vivae fluent de ventre ejus . Et ubera quaedam habebat Apostolus, cum diceret, lac uobis potum dedi, non escam et iterum: factus sum paruulus in medio uestrum, tamquam si nutrix fouens filios suos. et Galatas ad earn alia declinantes iterum parturit, donec Christus in eis formetur. et ideo huic propheticae sententiae non repugnat, quod Adimantus posuit ex euangelio, quod in resurrectione a mortuis neque nubent neque uxores ducent neque morientur, sed sunt ut angeli
Abbreviated transcription (Latin):
ubi dñs ait. Nolite cogitate
de crastino. S neq hoc intelli
gunt ad id ꝑtinere. ut tẽporalia
ñ amemnus. neq dimeamus ne
ipsa conquirenda uel dõ uel
hominib seruiamꝰ. Nã si hoc
ido dictũ ẽ. ut ñ seruet᷑ panis
incrastinũ: magis hoc implent
uagi romanorũ quos pasiuos
appellant.qui annona cotidiana
satiato uentre aut donant statĩ
qͦd restat aut ꝓiciunt: cũ uel disci
pulidnĩ qui etiã cũ ipso dnõ cȩli
& terrȩ intercã ambulantes locu¬
los habebãt: uel paulus apłs qͥ
omiũ terrenoꝵ contẽptor. sic tam̃
gubnauit ea q̃ p̃senti uitȩ erant
necessaria: ut etiã deuiduis p̃ci¬
peret dicens.Siquis fidelis
habet uiduas sufficient̾ tribu¬
at illis. ut ñ grauetur eccła. quo ã¬
ueris uidius sufficere possit:
s tamen illud deformica ita po¬
sitũ ẽ: ut quẽ ad modũ illa estate
colligit unde hieme pascatur:
sic unusquisq xp̃ianus inrerũ
tranquillitate quã significat

Expanded text:
ubi dominus ait: nolite cogitare ubi dominus ait: nolite cogitare de crastino. sed neque hoc integunt ad id pertinere, ut temporalia non amemus, neque timeamus ne ipsa conquirenda uel deo uel hominibus seruiamus. nam si hoc ideo dictum est, ut non seruetur panis in crastinum, magis hoc inplent uagi Romanorum, quos pasgiuos appellant, qui annona cotidiana satiato uentre aut donant statim, quod restat, aut proiciunt, quam uel domini discipuli, qui etiam cum ipso domino caeli et terrae in terra ambulantes loculos habebant, uel Paulus apostolus, qui omnium terrenorum contemptor sic tamen gubernauit ea, quae praesenti uitae erant necessaria, ut etiam de uiduis praeceperit dicens: si quis fidelis habet uiduas, sufficienter tribuat illis, ut non grauetur ecclesia, quo ueris uiduis sufficere possit. sed tamen illud de formica ita positum est, ut, quemadmodum illa aestate colligit unde hieme pascatur, sic unusquisque christianus in rerum tranquillitate, quam significat
Abbreviated transcription (Latin):
sicut uinea frondescens. et filii
tui ut nouella oliuarũ incircu¬
itu mensȩtuȩ:. de uidebis filios
filioꝵ tuorũ. & scies qͥa hoc mͦ
benꝰdicit᷑ hõ qͥtinet dm̃. hoc
ꝑ ꝓpħam figurate dictũ & ad si¬
gnificationẽ eccłȩ ꝑtinere:. mani-¬
chei ñ intelligũt: & putãt con¬
trarium ẽẽ quod in euuãgłio
dñs despadonib ait. qui semet
ipsos castrãt ꝓꝓt̾ regnũ celoꝵ
S nos iã & de uro & deuxore
& despadonib quãtũ satis fuit.
intertio capitulo disseriuimus.
De eo qͦd scriptũ ẽ
apud salomonẽ. Imitare
formicã. & intuere diligẽtiã eiꝰ.
quia abestatis tempore usq ad
hiemẽ colligit sibi alimonias.
Neq hoc intelligũt manicbei
sꝑitaliter eẽ accipiendũ. &e pu¬
tant p̃cepti ee ut thesauriremꝰ
interra: ut etiã curemꝰ hȩc horrea
que sine ullo p̃cepto multũ ho¬
mines implere festinant. Et ido
illud adimantius exeuuãgłio
dicit aduersũ eẽ huic sentẽtie

Expanded text:
sit ut uinea frondescens et filii sit ut uinea frondescens et filii tui ut nouellae oliuarum in circuitu mensae tuae et uidebis filios filiorum tuorum; et scies, quia hoc modo benedicitur homo, qui timet dominum. hocam figurate dictum ad significationem ecclesiae pertinere Manichaei non intellegunt et putant contrarium esse, quod in euangelio domiuus de spadonibus ait, qui se ipsos castrant propter regnum caelorum. sed nos iam et de uiro et de uxore et de spadonibus, quantum satis fuit, in tertio capitulo disseruimus. De eo, quod scriptum est apud Salomonem: imitare formicam et intuere diligentiam eius, quia ab aestatis tempore usque hiemem colligit sibi alimonias. neque hoc intellegunt Manichaei spiritaliter esse accipiendum et putant praeceptum esse, ut thesaurizemus in terra aut etiam curemus haec horrea, quae sine ullo praecepto multum homines inplere festinant. et ideo illud Adimantus ex euangelio dicit aduersum esse huic sententiae,
Abbreviated transcription (Latin):
e homine quẽ
lapidari ds iussit qui sab¬
bato inuẽtus ẽ ligna colligere.
Dñs mneuuãgło ubi hominis ma¬
nũ aridã sanauit die sabbati.
diuinũ opꝰ fecit ñ humanũ. nec
abocio recessit qui uissit & factũ
ẽ. Et ido nẽ simile hoc factũ ligna
colligenti: qͦd facere cũ inuentus
eẽt homo die sabbati uissu di la¬
pidatus ẽ. De seruili aut̃ obserua¬
dione sabbati & de iundicta tẽpo¬
ralis mortis. iã multa dicta sunt.
Sicut enim tẽpore caritatis bo¬
nitas: sic tẽpore dimoris seueritas
di maxime cõmendatur. Et cũ ad¬
huc ñoporteret ande aduentũ dñi
nudare ppło legitimarũ sacram̃¬
da figurarũ: ñ inuitabantur illi
homines significata intelligere:
qͦd isti plangunt hominẽ lapida¬
tum dei p̃cepto. quia contra uis-¬
sum legis ligna collegit: & ñplã¬
gũt arborẽ arefactã uerboxpĩ.
quȩ cõtͣ nullũ p̃ceptũ fecerat. cũ
talẽ animã arboris eẽ credant¬
qͦd scriptũ ẽ. mulier tua

Expanded text:
e homine, quem lapidari deus iussit, quia sabbato inuentus est ligna colligere. dominus in euangelio, ubi hominis manum aridam sanauit die sabbati, diuinum opus fecit, non humanum; nec otio recessit qui iussit et factum est. et ideo non est simile hoc factum ligna colligenti, quod facere cum inuentus esset homo die sabbati, iussu dei lapidatus est. de seruili autem obseruatione sabbati et de uindicta temporalis mortis iam multa dicta sunt. sicut enim tempore caritatis bonitas, sic tempore timoris seueritas dei maxime commendatur. et cum adhuc non oporteret ante aduentum domini nudare populo legitimarum sacramenta figurarum, non inuitabantur illi homines significata intellegere, quod isti plangunt hominem lapidatum dei praecepto, quia contra iussum legis ligna collegit, et non plangunt arborem arefactam uerbo Christi, quae contra nullum praeceptum fecerat, cum talem animam arboris esse credantquod scriptum est: mulier tua
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ad dilectionẽ di. Et ideo respõ¬
denti quod omia illa mandata
seruauit: & dicit ei unum de eẽ.
siuult ẽẽ ꝑfectus: ut uendat oĩa
quȩ habet &e det pauꝑib & se¬
quatur eum. Ex quo manifestũ
ẽ ut honorem pareutũ in gradu
suo eẽ seruandum: & eos tamen
indiuim amoris cõparatione p̃¬
sertim simnpedimento sunt nul¬
la dubitatione oportere contẽp¬
ni. Nam &e insenpturis ueteri¬
b habes positum. Quidicit pa¬
tri aut matri ñ noui uos & qui
filios suos ñ agnoscit: ipseco¬
guouit cestamentũ tuum. Ergo
sice innouo testamento cõmen¬
datur parentum dilectio. & i
uetere commendatur paientũ
contemptusẽx utroq capite duo

Expanded text:
est ad dilectionem dei. et ideo responest ad dilectionem dei. et ideo respondenti, quod omnia illa mandata seruaui', dicit unum ei deesse, si uult esse perfectus, ut uendat omnia, quae habet, et det pauperibus et sequatur eum. ex quo manifestum est et honorem parentum in gradu suo esse seruandum et eos tamen in diuini amoris comparatione, praesertim si inpedimento sunt, nulla dubitatione oportere contemni. nam et in scripturis ueteribus habes positum: qui dicit patri aut matri: non noui uos, et filios suos non agnoscit, ipse cognouit testamentum tuum. ergo si in nouo testamento commendatur parentum dilectio et in uetere commendatur parentum contemptus, ex utroque capite duo
Abbreviated transcription (Latin):
ibo pͥmum ut sepeliã patrem
meum. respondit: sine mortuos
mortuos suos sepeliant: tuaut̃
ueni & annuntia regnum dĩ.
Quod eodẽ modo soluitur quo
illud suꝑius deuxore telinquẽ¬
da dictumẽ. ꝓpt̾ regnum celoꝵ.
quia ce parentes honorare debe¬
mus: & eos tamen ꝓpt̾ annunti¬
ationem regni di nulla impie¬
tate contemnimus. Nã siuete
ntestamento contrarium ẽ
euuangłium ꝓpter istam sentẽ¬
tiam: incipit etiã apło eẽ contͣ¬
rium. qui & filios monet ut
honorent parentes: ce paren¬
tes ut diligant filios. Non so¬
lũ aut̃: s etiã dñs uidebitur
sibi ipsi eẽ contrarius quod cre¬
dere nefas ẽ: quia loco alio dicit
homini querenti uitam ȩternã.
Suus uenire ad uitam: serua mã¬
daca. Inquib etiam illud cõ-¬
memorat: honora patrem ce ma-¬
trem. Quib mandatis ꝑfectis
etiam addilectionem di crescit᷑:
inqua e tota ꝑfectio. Nam ai¬
dilectio ꝓximi: certus gradus

Expanded text:
Ibo primum ut sepeliam patrem Ibo primum ut sepeliam patrem meum; respondit, Sine mortuos, mortuos suos sepeliant; tu autem veni, et annuntia regnum Dei . Quod eodem modo solvitur, quo illud superius, ubi de uxore relinquenda dictum est propter regnum caelorum'. quia et parentes honorare debemus et eos tamen propter adnuntiationem regni dei nulla inpietate contemnimus. nam si uetere testamento contrarium est euangelium propter istam sententiam, incipit etiam apostolo esse contrarium. qui et filios monet, ut honorent parentes. et parentes, ut diligant filios. non solum autem, sed etiam dominus uidebitur sibi esse contrarius — quod credere nefas est —, quia loco alio dicit homini quaerenti uitam aeternam: si uis uenire ad uitam. serua mandata, in quibus etiam illud commemorat: honora patrem et matrem. quibus mandatis perfectis etiam ad dilectionem dei crescitur, in qua est tota perfectio. nam dilectio proximi certus gradus
Abbreviated transcription (Latin):
imaginem eius quicreauit
eum. filii gͦ di sunt homines
renouati ad eius imaginem:
& ei similes facti. usq ad dilec¬
tionem inimici: sieut dñs di¬
cit diligere nos debere inmi¬
cos nrõs ut similes simus pa¬
tri nr̃o qui incelis ẽ. Quod in
potestate nrã abipso do eẽ po¬
situm docet scriptura. cũ dict̃.
Dedit eis potestatẽ filios dei
fieri. filii aut̃ diaboli dicunt᷑
homines cũ imitantur eius
impiam suꝑbiã: & aluce atq
celsitudine sapientiȩ decidũt
& ũ credunt ueritat: quales
dñs arguit cum dicit:. Nos ex
patre diabolo estis. & cet̾a. Cui
loco euuangłico: ꝓpħa consonat
dicens. Ego dixidii estis: & filii
altissimi oms̃. Uos aut̃ ut homi¬
nes moriemini: & sicut unus
depͥncipib cadetis:
e eo quod scriptumẽ in exo¬
do. honora patrem tuũ
& matrem tuam. huio etiam lo¬
eo ubi de honorandis parentib
deus p̃cepit illum euuangłii
dcum manichei dicunt ee contͣ¬
num: ubi dñs cuidam dicenti.

Expanded text:
imaginem eius. qui creauit imaginem eius. qui creauit eum. filii ergo dei sunt homines renouati ad eius imaginem et ei similes facti usque ad dilectionem inimici. sicut dominus dicit diligere nos debere inimicos nostros, ut similes simus patri nostro, qui in caelis est. quod in potestate nostra ab ipso deo esse positum docet scriptura, cum dicit: dedit eis potestatem filios dei fieri. filii autem diaboli dicuntur homines. cum imitantur eius inpiam superbiam et a luce atque celsitudine sapientiae decidunt et non credunt ueritati, quales dominus arguit, cum dicit: uos ex patre diabolo estis et cetera. cui loco euangelico propheta consonat dicens: ego dixi, dii estis et filii altissimi omnes: uos autem sic'ut homines moriemini et sicut unus de principibus cadetieo quod scriptum est in Exodo: Honora patrem tuum, et matrem tuam . Huic etiam loco, ubi de honorandis parentibus Deus praecepit, illum Evangelii locum Manichaei dicunt esse contrarium, ubi Dominus cuidam dicenti,
Abbreviated transcription (Latin):
diffidentiȩ: uel quodeum imitãt᷑
quod magis ꝑtinet ad id quod de
illo dictum ẽ. & inueritate ñste¬
tit: quia & ipsi uidei inueritate
ritis mossi: crederstis & michi.
Ille enim de me scripsit. Scđin
uenena etiam serpentum & iupe¬
rarum genera uocantur. Ad ima¬
ginem aut̃ dĩ factũ hominẽ ñ
tantum genesis: s etiã apłs cla¬
mat cumdicit. Uir quidẽ ñdebet
uelare caput. cũ sit imago & gła
đi: mulier aut̃ gła uiri. Et ut
manifeste intelligat᷑ ñ scđ̃m ue¬
tustatẽ peccati quȩ corunpitur.
s scd̾m sꝑitalẽ conformationẽ
factum eẽ hominẽ ad imaginẽ
ħ: idem apłs monet. ut exuti
consuetudine peccatorum id
ueteri homine. induamur no¬
ua uita xpĩquẽ nouum ho¬
minẽ appellat. Et ut doceat
hoc nos aliquando amisisse.
renouationẽ illã uocat. Lã
ita loquit᷑. Expoliantes uos
ueterem hominẽ cũ actibus
euis. induite nouum qui re¬
nouatur inagnitione di scd̃m

Expanded text:
diffidentiae; uel quod eum imitantur, diffidentiae; uel quod eum imitantur, quod magis pertinet ad id, quod de illo dictum est: et in ueritate non stetit quia et ipsi Iudaei in ueritate retis Moysi. crederetis et mihi: ille enim de me scripsit. secundum uenena etiam serpentum et uiperarum genera uocantur. Ad imaginem autem dei factum hominem non tantum genesis sed etiam apostolus clamat, cum dicit: uir quidem non debet uelare caput. cum sit imago et gloria dei, mulier autem gloria uiri. et ut manifeste intellegatur non secundum uetustatem peccati, quae corrumpitur, sed secundum spiritalem conformationem factum esse hominem ad imaginem dei. item apostolus monet, ut exuti consuetudine peccatorum, id est uetere homine, induamus nouam uitam Christi. quem nouum hominem appellat. et ut doceat hoc nos aliquando amisisse, renouationem illam uocat. nam ita loquitur: expoliantes uos ueterem hominem cum actibus eius induite nouum. qui renouatur in agnitionem dei secundum