comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
esse initium sine fine. Porro si ds̃ caret initio:
quomͦ faceret aliquid ex initio. ex quo ipse
est: Ac ꝑhoc ex initio fecit illo ex quo fecit:
id est ex quo cepit esse quod fecit. Aut gͦ ds̃
ipsoꝵ nichil boni unquã fecit: aut scđ̾m
istum quodcunq bonifecit. ex illo initiofe¬
cit. ex quo ipse est: et habenti initium me¬
tuendus ẽ finis: aut sc̃ẽ scripturȩ uerbis
debet acquiescere: et intelligere dm̃ qͥ ex nul¬
lo cepit esse principio. fecisse cęlum inpͥn¬
cipio: uł ex quo cȩlum esse cȩpit uł in filio.
qui iudeis interrogantib quis esset. pͥnci¬
pium se ẽẽ respondit: Nisi forte dicturus ẽ
aliud initium. aliud uͦ esse pͥncipium. Si
gͦ ita eẽt scriptum. ininitio fecit ds̃ cȩlum
et tram: nichil contra hoc iste moueretur:
qui dixit eur non olim ex initio factum ẽ.
quandoquidem legeretur ininitio fecit ds̃:
non existimans impiũ sicredaturds̃ habe¬

Expanded text:
esse initium sine fine? Porro si Deus caret initio, esse initium sine fine? Porro si Deus caret initio, quomodo faceret aliquid ex initio ex quo ipse est? Ac per hoc ex initio fecit illo ex quo fecit, id est, ex quo coepit esse quod fecit. Aut ergo deus ipsorum nihil boni unquam fecit: aut secundum istum, quodcumque boni fecit, ex illo initio fecit ex quo ipse est; et habenti initium, metuendus est finis: aut sanctae Scripturae verbis debet acquiescere, et intelligere Deum, qui ex nullo coepit esse principio, fecisse coelum in principio, vel ex quo coelum esse coepit, vel in Filio; qui Judaeis interrogantibus, quis esset, principium se esse respondit . 5. Nisi forte dicturus est, aliud initium, aliud vero esse principium. Si ergo ita esset scriptum, In initio fecit Deus coelum et terram; nihil contra hoc iste moveretur, qui dixit, Cur non olim ex initio factum est? quandoquidem legeret, In initio fecit Deus; non existimans impium, si credatur Deus habe
Abbreviated transcription (Latin):
ttrrogans in quo principio fecerit: cum ip¬
se rursus querat. cur non olim ex initio fac̾tũ
sit: Proinde. sua uerba. illi replicanda sunt.
Nam sicut ipse propter id quod scriptum ẽ.
inprincipio fecit ds̃ cclum et t̃ram. argum̃¬
tatur et dicit. inprincipio gͥ quo. eiusne qͦ
idem ds̃ essecepit. an ex eo quo illum esse ua¬
cuum teduit: ita et nos ad id quodait cur
non istud olim exitio ab eo factum ẽ. res¬
pondeamus et dicamus ei. Ex initio gͥqͦ:
Fiusne quoidem ds̃ cẽ cepit: an ex eo quo
illum esse uacuum teduit: Hoc quippe
illi displicet. quod non olim exinitio fece
rit ds̃ celum. cumdicit. cur non olim ex
initio. tanquam ex illo initio facere debu¬
erit: ex quo est ipse qui fecit. Cur non hic
timuit. ne dicendo ex initio quo est ipse ds̃
eum debuisse facere cȩlum. diceret᷑ ei: habet
gͦ ds̃ initium. ac ꝑhoc scđm sententiã tuã.
habebit et finem: Tu enim dixisti: nullũ

Expanded text:
terrogans, in quo principio fecerit; cum ipterrogans, in quo principio fecerit; cum ipse rursus quaerat, cur non olim ex initio factum sit? Proinde sua verba illi replicanda sunt. Nam sicut ipse propter id quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, argumentatur et dicit, In principio igitur quo? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? ita et nos ad id quod ait, Cur non istud olim ex initio factum est ab eo? respondeamus, et dicamus ei, Ex initio igitur quo? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Hoc quippe illi displicet, quod non olim ex initio Deus fecerit coelum, cum dicit, Cur non olim ex initio? Tanquam ex illo initio facere debuerit, ex quo est ipse qui fecit. Cur non hic timuit, ne dicendo, ex initio ex quo est ipse Deus, eum debuisse facere coelum, diceretur ei: Habet ergo Deus initium, ac per hoc secundum sententiam tuam habebit et finem; tu enim dixisti, nullum
Abbreviated transcription (Latin):
Et puto quod iste quamlibet heresim sub
nomine xp̃iteneat contra xp̃m. uitam sibi
ꝓmittit in xp̃o. utiq beatam: cuiꝰ tunc po¬
terit esse principium. cũ uitȩ huius mise¬
re finis fuerit. Respondeat itaq beata
uita quam nonnegat habituram uł hab̾e
principium. utrum habitura annon habitura
sit finem. Si dixerit habituram: quomͦ se au¬
debit dicere xp̃ianum: Si dixerit non habi¬
dus iste bonum aliquid ẽ: cur non olim ex
initio ab eo factum ẽ quod melius fuit: Qua¬
si se ipso aliquid meliusd̃s fecerit. mun¬
dum᷑aut ideo non debuit hoc bonum fieri.
quia non est ȩquale facienti. Quod autẽ que¬
rit cur non istud olim exinitio factum sit:
responsum habeat: immo uero olim ex initio
factum ẽ. Ex initio utiq suo. non dei: cui nul¬
lum ẽ initium. Si autem hoc initium signi¬
ficari potuit. eo quod dictum ẽ in pͥncipio
fecit ds̃: quid est quod calumniat᷑. uelut in¬

Expanded text:
Et puto quod iste, quamlibet haeresim sub Et puto quod iste, quamlibet haeresim sub nomine Christi teneat contra Christum, vitam sibi promittit in Christo, utique beatam, cujus tunc poterit esse principium, cum vitae hujus miserae finis fuerit. Respondeat itaque, beata illa vita, quam non negat habituram vel habere principium, utrum habitura, an non habitura sit finem? Si dixerit habituram, quomodo se audebit dicere christianum? Si dixerit non habidus iste bonum aliquid est, cur non olim ex initio ab eo factum est, quod melius fuit? Quasi se ipso aliquid melius Deus fecerit mundum: aut ideo non debuerit hoc bonum fieri, quia non est aequale facienti. Quod autem quaerit, cur non istud olim ex initio factum sit; responsum habeat, Imo vero olim ex initio factum est: ex initio utique suo, non Dei, cui nullum est initium. Si autem hoc initium significari potuit, eo quod dictum est, In principio fecit Deus: quid est quod calumniatur velut in
Abbreviated transcription (Latin):
sed facta mitium ex quo eẽ inciperent acce¬
ꝑunt: aut certe quia in principio sibi coet̃¬
nofecit ds̃ cȩlum et tram. hoc ẽ inunige¬
entiam. Et deo qui fecit cȩlum et tram:
dicitur inpsalmo. Omnia insapientia fe¬
cisti. Aut si de psalmo iste non uult acci¬
pere testimonium: apłm audiat de xp̃o lo¬
quentem. Quia in ipso condita sunt omĩa.
in cęlo et int̾ra: uisibilia et inuisibilia. Ds̃
igitur nec cepit esse. nec desinet. Sed oꝑa eiꝰ
quedam incipientia certo fine esse desistunt.
sicut tempora et temporalia: quedam inci¬
pientia ꝑmanebunt. sicut ipsa scõꝵ homi¬
num quam ꝑcepturi sunt uita ȩterna. Qd
iste non uidit: qui putauit esse dicendum.
ac definiendum nullum esse sine fine pͥn¬
cipium: Nec ipsum potuit attendere nu¬
merum: cuiꝰ initium ẽ ab uno. et finis in nul¬
lo. Nullus quippe numerus quamlibet
magnus uł dicitur. uł si iam dici non potest
cogitatur: cui non addipossit. ut maior sit

Expanded text:
sed facta initium ex quo esse inciperent accesed facta initium ex quo esse inciperent acceperunt: aut certe quia in principio sibi coaeterno fecit Deus coelum et terram, hoc est, in unigeDei Sapientiam . Et Deo qui fecit coelum et terram, dicitur in Psalmo: Omnia in Sapientia fecisti . Aut si de Psalmo iste non vult accipere testimonium, Apostolum audiat de Christo loquentem: Quia in ipso condita sunt omnia, in coelo et in terra, visibilia et invisibilia . 3. Deus igitur nec coepit esse, nec desinet: sed opera ejus quaedam incipientia certo fine esse desistunt, sicut tempora et temporalia; quaedam incipientia permanebunt, sicut ipsa sanctorum hominum, quam percepturi sunt, vita aeterna. Quod iste non vidit, qui putavit esse dicendum ac definiendum, nullum esse sine fine principium: nec ipsum potuit attendere numerum, cujus initium est ab uno, et finis in nullo. Nullus quippe numerus quamlibet magnus, vel dicitur, vel si dici jam non potest, cogitatur, cui non addi possit ut major sit.
Abbreviated transcription (Latin):
quod scriptum ẽ. in pͥncipio fecit ds̃ cȩ¬
lum et tr̃am: quanquam non addiderit
tram: de qua post loquitur. Querit gͦ:
quo principio. Eiusne principio qͦ idem
ds̃ eẽ cȩpit: an ex eo quo illum eẽ uacu¬
um teduit. Cui respondetur: quia nec
ds̃ esse cepit: nec eum uacationis suȩ tedu¬
it: qui neq aliquando non fuit. nee ces¬
sando torpuit: nec oꝑando laborauit. nec
sine cȩlo sedis indiguit: nec facto cȩlo sedẽ
tanquam finitis errorib peregrinus in¬
uenit. Potens ẽ enim beatissime manere
insemet ipso: templo autem suo qͦd sunt
om̃s scĩ. et angłi et homines. sic imꝑtire
habitationem suam: ut illi ex ipso habe¬
ant tale bonum quobeati eẽ possunt. non
ex eis ille talem domum.sine qua beatus
esse non possit. Aut gͦ sic intelligendum ẽ
quod scriptum ẽ. inprincipio fecit ds̃ cęlũ
et t̃ram: ut principium sit ex quo eẽ cepe¬
runt: non enim deo cocterna semꝑ fuert̃.

Expanded text:
quod scriptum est, In principio fecit Deus coequod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram : quanquam non addiderit, terram, de qua post loquitur. Quaerit ergo: Quo principio? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Cui respondetur, quia nec Deus esse coepit, nec eum vacationis suae taeduit, qui neque aliquando non fuit, nec cessando torpuit, nec operando laboravit: nec sine coelo sedis indiguit, nec facto coelo sedem tanquam finitis erroribus peregrinus invenit. Potens est enim beatissime manere in semetipso; templo autem suo quod sunt omnes sancti, et Angeli et homines, sic impertiri habitationem suam, ut illi ex ipso habeant tale bonum quo beati esse possint, non ex eis ille talem domum sine qua beatus esse non possit. Aut ergo sic intelligendum est quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, ut principium sit ex quo esse coeperunt; non enim Deo coaeterna semper fuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
quanto possem compendio responderem:
prius quesiui cuiusnam esset erroris. Non
enim soli manichei legem ꝓpħasq con¬
demnant s et marcioniste. et alii ñnulli:
quoꝵ sectȩ non ita innotuerunt popłis
xp̃ianis. Iste autem cuius nomen in eodẽ
libro non comperi. detestatur dm̃ mun¬
di fabricatorem: cum manichei quãuis
librum geneseos non accipiant. atq blas¬
phement. dũ tamen bonum fabricasse
mundũ. et si ex aliena natura atq mate¬
ria confitentur. Sed quanquã non mͥ ap¬
paruerit cuius secte sit iste blasphemus:
defendenda tamen ẽ. aduersus eius lingũa
scriptura diuina: quam maledicis dispu¬
tationibus insectatur. Et qm̃ se quoqͦ mͦ
głio et ex apło ponit aliqua testimonia:
etiam scripturis ad nouum testamentũ ꝑ¬
tinentibus refellendus ẽ:ut ostendatur
in rep̃hensione ueterum in consideratius
pius poterat religioso. querit iste imprꝰ
ore sacrilego: quomodo accipiendũ sit

Expanded text:
quanto possem compendio responderem, quanto possem compendio responderem, prius quaesivi cujusnam esset erroris. Non enim soli Manichaei Legem Prophetasque condemnant; sed et Marcionistae, et alii nonnulli quorum sectae non ita innotuerunt populis christianis. Iste autem, cujus nomen in eodem libro non comperi, detestatur Deum mundi fabricatorem: cum Manichaei, quamvis librum Geneseos non accipiant, atque blasphement, Deum tamen bonum fabricasse mundum, etsi ex aliena natura atque materia, confiteantur. Sed quanquam non mihi apparuerit, cujus sectae sit iste blasphemus, defendenda est adversus ejus linguam Scriptura divina, quam maledicis disputationibus insectatur. Et quoniam quoquo mgelio et ex Apostolo ponit aliqua testimonia; etiam Scripturis ad Novum Testamentum pertinentibus refellendus est: ut ostendatur in reprehensione veterum inconsiderantius pius poterat religioso, quaerit iste impius ore sacrilego, quomodo accipiendum sit
Abbreviated transcription (Latin):
Nterea liber quidam cuiꝰdam herecici. si¬
ue marcioniste. siue cuiuslibet eoꝵ. quoꝵ
error opinatur. quod istum mundum non
ds̃ fecerit. nec ds̃ legis quȩ data ẽ ꝑmoysen.
et ꝓphetarum ad candem legem ꝑtinenti¬
um uerus sit ds̃. S pessimus demon. cũ
apud chartaginem multis confluentib
et attentissime audientibus inplatea mari¬
tima legeretur: ꝑuenerunt ad cum fr̃s stu¬
diosissime xp̃iam: eumq michi redargu¬
endum sine ulla dilatione miserunt: mul¬
tum rogantes: ut nec ego respondere dif¬
ferrem. Refelli eum libris duobus. Quos
ideo p̃notaui contra aduersarium legis
et propħarum:quia codex ipse qui missus
ẽ. nomen non habebat auctoris. Hoc opus
sic incipit. Liber quẽ misistis fr̃s dilectissi¬
Siber quem misistis fr̃s dilectissimi.
nescio cuius heretici inuentus sicut scͥpsistis
inplatea maritima. cum uenalis codex ip¬
se ferretur. et concurrentib turbis ꝑiculo¬
sa curiositate et delectatione legeret᷑. ut

Expanded text:
nterea liber quidam cuiusdam heretici siue Marcionistae siue cuiuslibet eorum, quorum error opinatur, quod istum mundum non deus fecerit nec deus legis, quae data est per Moysen, et prophetarum ad eandem legem pertinentium uerus sit deus, sed pessimus daemon, cum apud Carthaginem multis confluentibus et attentissime audientibus in platea maritima legeretur, peruenerunt ad eum fratres studiosissime Christiani eumque mihi redarguendum sine ulla dilatione miserunt multum rogantes, ut nec ego respondere differrem. refelli eum libris duobus, quos ideo praenotaui: contra aduersarium legis et prophetarum, quia codex ipse, qui missus est, nomen non habebat auctoris. Hoc opus sic incipit: Libro, quem misistis, fratres dilectissiibro, quem misistis, fratres dilectissimi, nescio cujus haeretici, invento, sicut scripsistis, in platea maritima, cum venalis codex ipse ferretur, et concurrentibus turbis periculosa curiositate et delectatione legeretur, ut
Abbreviated transcription (Latin):
Cur eis importat legis auctoritatem quam
dicit fuisse ministrationẽ mortis: si eo
modo intellexit. quomodo ista pestis in¬
telligit : atq ut omnes auferantur amba¬
gesquonam modo et lex ministratio mortis
recte dicta sit. et tamen et iusta et bona sit:
illud recolamus quod in epistola positũ ẽ
ad romanos. Cum enim dixisset. ita ut ser¬
uiamus innouitate sp̃s. et non inuetusta¬
te litterȩ. quȩ sententia simillima ẽ illi ꝗͣ
iste non intelligens posuit: continuo ꝓspe¬
rit istos futuros uerbosos atq blasphemos:
qui putaturi essent exhoc legem fuisse re¬
prehensam: moxq subiunxit. Quid ergo
dicemus: Lex peccatum est: Absit. Sed pec¬
catum non cognoui nisi ꝑ legem. Nam
concupiscentiam nesciebam: nisi lex dice

Expanded text:
Cur eis importat Legis auctoritatem, quam Cur eis importat Legis auctoritatem, quam dicit fuisse ministrationem mortis, si eo modo intellexit, quomodo ista pestis intelligit? 28. Atque ut omnes auferantur ambages, quonam modo et Lex ministratio mortis recte dicta sit, et tamen sancta et justa et bona sit, illud recolamus quod in Epistola positum est ad Romanos. Cum enim dixisset, Ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae; quae sententia simillima est illi quam iste non intelligens posuit: continuo prospexit istos futuros verbosos atque blasphemos, qui putaturi essent ex hoc Legem fuisse reprehensam; moxque subjunxit: Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit: sed peccatum non cognovi nisi per Legem. Nam concupiscentiam
Abbreviated transcription (Latin):
ri prophetę. non intelligebant: qui eũ po¬
steris prenunciabant. Nam in ipsa epła
ad corinthios ubi hȩc dicuntur. quȩ iste
non intelligens posuit. tanquam ad uer¬
sa et inimica ueteri testamento. cur dicit
habentes autem eundem spm̃ fidei. scđm qͦd
scriptum est. credidi propt̃ quod locutꝰ sũ.
et nos credimus ꝓpter quod et loquimur:¬
Ubi enim scriptum ẽ. credidiꝓpter qͦd lo
cutus sum: Utiq in psalmis. ad illa dei
eloquia ꝑtinentibus: quȩ credita sunt iu¬
deis. Eundem inquit spm̃ fidei habentes.
Quid est eundem: nisi quem habebant eti¬
am illi. ꝑ quos hec ministrata sunt: Cur
etiam meadem epistola de lege posuit testi
monium cum premisisset. ut ur̃a abundan¬
tia sit ad illorum inopiam. ut et illorum
abundantia fiat inuestram inopiam. ut
fiat equalitas: subiungens et dicens. sicuc
scriptum ẽ. qui multum habuit ñ ab un¬
dauit. et qui modicum non defuit ill:

Expanded text:
ri Prophetae non intelligebant, qui eum pori Prophetae non intelligebant, qui eum posteris praenuntiabant. Nam in ipsa Epistola ad Corinthios, ubi haec dicuntur, quae iste non intelligens posuit tanquam adversa et inimica Veteri Testamento, cur dicit, Habentes autscriptum est credidi propter quod locutus sum et nos credimus propter quod et loquimurUbi enim scriptum est, Credidi, propter quod et locutus sum ? Utique in Psalmis, ad illa Dei eloquia pertinentibus, quae credita sunt Judaeis. Eumdem, inquit, spiritum fidei habentes: quid est, eumdem, nisi quem habebant etiam illi per quos haec ministrata sunt? Cur etiam in eadem Epistola de Lege testimonium posuit, cum praemisisset, Ut vestra abundantia sit ad illorum inopiam, et illorum abundantia fiat in vestram inopiam, ut fiat aequalitas; subjungens et dicens, sicut scriptum est, Qui multum, non abundavit; et qui modicum, non defuit illi ?
Abbreviated transcription (Latin):
fiunt omnia: quȩcunq aliqͦ fiunt officio.
Nam inter officium et finem hoc distat: qͦd
officium est in eis quȩ facere debemus: fi¬
nis propter quem faciamus. Quia itaq il¬
la omnia propter xpistum fiebant. quẽ
filii israhel in eis que fiebant non intellige¬
bant: hoc significabat uelamen quod eosus¬
q infinem non sinebat intendere: idest us¬
q ad faciem moysi. quȩ significabat xp̃m.
Sed ideo dictum ẽ quod euacuetur hȩc gła.
quia om̃s umbre significantes euacuant᷑.
cum res quȩ significatur aduenerit. Quẽ¬
admodum enimscientia quȩ nunc ẽ euacua¬
bitur. sicut idem dicit apostolus. cũ ue¬
nerit illa quam dicit facie ad faciem. sic
et ista quȩ inumbris tradita erant iude¬
is inuetere testamento necesse fuit eua¬
cuari: reuelatione testamenti noui. Nec
sane omnes in illo popło non intelligebañ
xp̃m: ꝑ illas umbras testamenti ueteris figu¬
ratum. Neq enim hec ipse moyses et cete¬

Expanded text:
fiunt omnia quaecumque aliquo fiunt officio. fiunt omnia quaecumque aliquo fiunt officio. Nam inter officium et finem hoc distat, quod officium est in eis quae facere debemus, finis propter quem facimus. Quia itaque illa omnia propter Christum fiebant, quem filii Israel in eis quae fiebant non intelligebant; hoc significabat velamen, quod eos usque in finem non sinebat intendere, id est, usque ad faciem Moysi, quae significabat Christum. Sed ideo dictum est quod evacuetur haec gloria, quia omnes umbrae significantes evacuantur, cum res quae significatur advenerit. Quemadmodum enim scientia quae nunc est, evacuabitur, sicut idem dicit apostolus, cum venerit illa quam dicit, facie ad faciem : sic et ista quae in umbris tradita erant Judaeis in Vetere Testamento, necesse fuit evacuari revelatione Testamenti Novi. 27. Nec sane omnes in illo populo non intelligebant Christum per illas umbras Testamenti Veteris figuratum: neque enim haec ipse Moyses et caete
Abbreviated transcription (Latin):
do quod fit. et bonum imperando qͦd ñ
fit: ista uero dicta est ministratio sp̃s. uti¬
q uiuificantis: ut a preuaricationis mor¬
te surgamus. et iusticiam non rei legamꝰ
intabulis. sed liberi in cordib et in mori¬
b habeamus: Hoc est testamentũ no¬
uum. distans auetere: Quia ibi uetus ho¬
mo formidinis coartatur angustus: hie no¬
uus homo spaciatur latitudine caritatis.
Quod autem dictum est de ministro ueteris
testamenti moyse. quod non poterant inten¬
dere filii israhel infaciem eius. propt̃ glori¬
am uultus eius: signum erat. quia in lege
xp̃m intellecturi non erant. Et idõ uela¬
men int̾ faciem moysi. et ipsos positũ erat:
ut non intenderent sicut scriptum ẽ filii
isrł usq infinem. finis autem legis qͥs est:
Adhoc non ego sed apłs ipse respondeat. fi¬
nis enim legis inquit xpistus: ad iusticiã
omni credenti. finis ꝑficiens: non interfi¬
ciens. finis quippe dicitur. propter quẽ

Expanded text:
do quod fit, et bonum imperando quod non do quod fit, et bonum imperando quod non fit; ista vero dicta est ministratio spiritus, utique vivificantis, ut a praevaricationis morte surgamus, et justitiam non rei legamus in tabulis, sed liberi in cordibus et in moribus habeamus? Hoc est Testamentum Noum distans a Vetere; quia ibi vetus homo formidinis coarctatur angustiis, hic novus homo spatiatur latitudine charitatis. 26. Quod autem dictum est de ministro Veteris Testamenti Moyse, quod non poterant intendere filii Israel in faciem ejus, propter gloriam vultus ejus, signum erat quia in Lege Christum intellecturi non erant. Et ideo velamen inter faciem Moysi et ipsos positum erat, ut non intenderent, sicut scriptum est, filii Israel usque in finem . Finis autem Legis quis est? Ad hoc non ego, sed Apostolus ipse respondeat: Finis enim Legis, inquit, Christus, ad justitiam omni credenti . Finis perficiens, non interficiens. Finis quippe dicitur propter quem
Abbreviated transcription (Latin):
propter eos esse dictum. qui suo libero arbi¬
trio legem sufficere arbitrabant᷑: et spũ grẽ
gis littera tenebantur. Unde alibi dicit. Lex
iram oꝑatur. Ubi enim lex non est: nec
preuaricatio: Hinc ostendens unde dixerit.
lex no ir̃a operatur. Neq enim eius p̃uarica¬
tio mala eẽt: nisilex ipsabona cẽt. Multũ
est et nimis longum cuncta colligere. que
inhanc sententiam beatus dicit apostolus.
legem distinguens agratia: eo quod sub illa
elidantur elati: subista erigantur elisi. Et
quod illa intantum bona sit. ut bona iube¬
at: hȩc intantum. ut bona conferat. Illa
iusticiȩ facit auditorem: ista factorem.
Et ideo sub illa peccator insuꝑ etiam p̃uarica¬
tor. amissa excusatione ignorantiȩ conuictꝰ
iacet: sub ista uero et parcente et opitulan¬
te. nec quia mala est operatus extinguit᷑.
et ut bona operetur accenditur. Quid gͦ
est mirum. si illa dicta ẽ ministratio mor¬
tis. ubi littera occidit malum prohiben¬

Expanded text:
propter eos esse dictum, qui suo libero arbipropter eos esse dictum, qui suo libero arbitrio Legem sufficere arbitrabantur, et spiritu ggis littera tenebantur. Unde alibi dicit, Lex iram operatur: ubi enim lex non est, nec praevaricatio : hinc ostendens unde dixerit, Lex iram operatur. Neque enim ejus praevaricatio mala esset, nisi Lex ipsa bona esset. 25. Multum est et nimis longum colligere, quae in hanc sententiam beatus dicit Apostolus, Legem distinguens a gratia; eo quod sub illa elidantur elati, sub ista erigantur elisi; et quod illa in tantum bona sit ut bona jubeat, haec tantum ut bona conferat. Illa justitiae facit auditorem, ista factorem. Et ideo sub illa peccator, insuper etiam praevaricator amissa excusatione ignorantiae convictus jacet: sub ista vero et parcente et opitulante, nec qui mala est operatus exstinguitur, et ut bona operetur accenditur. Quid ergo est mirum, si illa dicta est ministratio mortis, ubi littera occidit, malum prohiben
Abbreviated transcription (Latin):
Quia ergo dict̾a est ministratio mortis in
litteris formata lapideis: Hinc estimat.
quod morti ministrauerit moyses. idest
mortis auctori. maligno scilicet spũi.
quem mundi huius iste opinatur aucto¬
rem.ignorans ministrationem mortis
dictam legem. secundum illud quod
alibi dicit. Littera occidit: sp̃s autem
uiuificat. Lex enim quamuis iusta et
scã et bona prȩuaricatoribus intulit mortẽ:
quos dei grã non adiuuit ad iusticiam legis
implendam. Oportebat enim ut testam̃to
uetere lex imponeret᷑ suꝑbis. et de suȩ uo¬
luntatis uirtute fidentib: quȩ non daret
iusticiam sed iuberet: Ac sic morte p̃uarica¬
tionis impliciti. ad grãm confugerent. non
iubentem tantum modo sed adiuuantem:
quȩ nouo testamento est reuelata. Hinc
putant isti diuinorum eloquioꝵ blasphe¬
matores. malam fuisse legem quȩ data ẽ
ꝑ moysen. quia dicta est ministratio mortis
in litteris figurata lapideis: non intuentes

Expanded text:
Quia ergo dicta est ministratio mortis in Quia ergo dicta est ministratio mortis in litteris formata lapideis, hinc existimat quod morti ministraverit Moyses, id est, mortis auctori, maligno scilicet spiritui, quem mundi hujus iste opinatur auctorem: ignorans ministrationem mortis dictam Legem, secundum illud quod alibi dicit, Littera occidit, spiritus autem vivificat . Lex enim quamvis justa et sancta et bona, praevaricatoribus intulit mortem, quos Dei gratia non adjuvit ad justitiam Legis implendam. Oportebat enim ut Testamento Vetere Lex imponeretur superbis, et de suae voluntatis virtute fidentibus, quae non daret justitiam, sed juberet; ac sic morte praevaricationis impliciti, ad gratiam confugerent, non jubentem tantummodo, sed juvantem, quae Novo Testamento est revelata. Hinc putant isti divinorum eloquiorum blasphematores, malam fuisse Legem quae data est per Moysen, quia dicta est ministratio mortis in litteris figurata lapideis: non intuentes
Abbreviated transcription (Latin):
regencrationis intelligit: quod nunc acci¬
piunt qui baptirantur in xpisto: quisqͥs
audit fideliter si crederetis moysi. crede
ritatis auersus. et obhoc luciueritatis
aduersus. ea quȩ non intelligit in nouo
testamento. obicit ueteri testamento. si¬
cut etiam illud de apostolo paulo ubi
ait ad corinthios. quod siministratio mor¬
tis inlitteris formata lapideis facta ẽ in
gloria. ita ut non possent filii israhel in¬
tendere infaciem moysi. ꝓpt̃ głam uultꝰ
cius quȩ destruitur: quare non magis mi¬
nistratio sp̃s erit ingloria: Nam si mini¬
stratio damnationis gloria ẽ: multoma¬
gis ministratio iusticie abundabit ingła.
Et enim non glorificatum est in hac parte.
id quod declaratum ẽ ꝓpter excellentẽ
claritatem. Namsi id quod destruit᷑ in gła
est: multomagis illud qͦd manet. ingloriaẽ.
Hoc modo iste posuit uerba apostolica. nec
a meliore interp̃tatione plurimũ distat.

Expanded text:
regenerationis intelligit, quod nunc acciregenerationis intelligit, quod nunc accipiunt qui baptizantur in Christo, quisquis audit fideliter, Si crederetis Moysi, crederritatis aversus, et ob hoc luci veritatis adversus, ea quae non intelligit in Novo Testamento, objicit Veteri Testamento? Sicut etiam illud de apostolo Paulo, ubi ait ad Corinthios: Quod si ministratio mortis, in litteris formata lapideis, facta est in gloria, ita ut non possent filii Israel intendere in faciem Moysi, propter gloriam vultus ejus, quae destruitur; quare non magis ministratio spiritus erit in gloria? Nam si ministratio damnationis gloria est, multo magis ministratio justitiae abundabit in gloria. Etenim non glorificatum est in hac parte id quod declaratum est propter excellentem claritatem. Nam si id quod destruitur, in gloria est; multo magis illud quod manet, in gloria est. Hoc modo iste posuit verba apostolica, nec a meliore interpretatione plurimum distat.
Abbreviated transcription (Latin):
nem non possidebit. idest corruptio carnis
et sanguinis. in illius regni incorruptio¬
ne non erit: Propter immutationem sci¬
licet. de qua mox locutus adiunxit. Opor¬
tet corruptibile hoc induere incorruptionẽ.
Ita corruptio quȩ carnis et sanguinis nomi¬
ne significata ẽ. in regni illius incorruptio¬
ne non erit:quia caro quȩ nunc corruptibi¬
lis est. tunc mutata. incorruptibilis erit.
Moyses autem homo dci. si ammã credidis¬
set esse mortalem. quod utiq credidisset.
si eam sanguinem non significationis sed
ꝓprietatis causa esse dixisset: ñ alio loco
diceret. Omnis qui tetigerit mortuum
ab omni anima hominis. et mortuus fue¬
rit. et non fuerit purificatus: tab̾naculũ
domini polluit: exteretur anima illa ex
israhel: qm̃ aqua asparsionis non ẽ circũ¬
asparsa suꝑ eum: immundus ẽ adhuc:
immundicia eius in ipso ẽ Adhuc utiq
dixit. etiam post mortem: quia non est
purificatus. Ubi prefiguratum lauacrũ

Expanded text:
nem non possidebit: id est, corruptio carnis nem non possidebit: id est, corruptio carnis et sanguinis in illius regni incorruptione non erit, propter immutationem scilicet, de qua mox locutus adjunxit, Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem . Ita corruptio quae carnis et sanguinis nomine significata est, in regni illius incorruptione non erit: quia caro quae nunc corruptibilis est, tunc mutata incorruptibilis erit. 23. Moyses autem homo Dei si animam credidisset esse mortalem, quod utique credidisset si eam sanguinem, non significationis, sed proprietatis causa esse dixisset, non alio loco diceret: Omnis qui tetigerit mortuum ab omni anima hominis, et mortuus fuerit, et non fuerit purificatus, tabernaculum Domini polluit: exteretur anima illa ex Israel; quoniam aqua aspersionis non est circumspersa super eum, immundus est, adhuc immunditia ejus in ipso est . Adhuc utique dixit, etiam post mortem, quia non est purificatus: ubi praefiguratum lavacrum
Abbreviated transcription (Latin):
te quia sp̃s ossa et carnem non habet. sic̃
me uidetis habere: tamen scdm substanti¬
am caro erit non secundum corruptionẽ:
que nunc carnihoc nomen imponit. Un¬
de ait propheta. omnis caro fenum. Nun¬
quid enim et domini: quam leuauit in cę¬
lum: Quo ergo modo appellauit ꝓpheta
carnem ubi ait. omnis caro fenum. dictu¬
rusutiq fenum aruit: eo modo et apłs ait.
Garo et sanguis regnum dei non possidebit.
quia non ibi erit corruptio: qua nunc si ẽ
fenum. natura carnis arescit. Non enim
alia sententia ẽ. neq corruptio in corrupti¬
onem possidebit. sed hec repecitio. sententie
suꝑioris ẽ expositio: ut quod ibi dictum ẽ
caro et sanguis intelligamus corruptionẽ
non substantiam carnis: et ubi dictum ẽ
regnum dei. intelligamus incorruptionẽ.
Atq ita nichil aliud dictum putemus. ca¬
ro et sanguis regnum dei non possidebit.
quam si diceretur corruptio incorruptio¬

Expanded text:
te, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut te, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere : tamen secundum substantiam caro erit, non secundum corruptionem, quae nunc carni hoc nomen imponit. Unde ait propheta, Omnis caro fenum. Numquid enim et Domini quam levavit in coelum? Quo ergo modo appellavit Propheta carnem, ubi ait, Omnis caro fenum; dicturus utique, Fenum aruit : eo modo et Apostolus ait, Caro et sanguis regnum Dei non possidebit; quia non ibi erit corruptio, qua nunc sicut fenum natura carnis arescit. Non enim alia sententia est, Neque corruptio incorruptionem possidebit: sed haec repetitio, sententiae superioris est expositio: ut quod ibi dictum est, caro et sanguis; hic intelligamus corruptionem, non substantiam carnis: et quod ibi dictum est, regnum Dei; hic intelligamus incorruptionem. Atque ita nihil aliud dictum putemus, Caro et sanguis regnum Dei non possidebit; quam si diceretur, Corruptio incorruptio
Abbreviated transcription (Latin):
iste posuit caro ⁊ sanguis regnũ dĩ ñ posside¬
bit: ñ fac̃ de aĩa .s. de resurrectiõe corꝑiꝰ que¬
stionẽ. Uerum et ista duobus modis soluit᷑.
Aut enim carnis et sanguinis nomine. cor¬
ruptionem carnis et sangumnis nuncupa¬
uit. quȩ inresurrectione non erit. aut car¬
nem et sanguinẽ homines ad omnes ille¬
cebras secularium uoluptatum carmi et
sanguni deditos: qui regnum dei ñ pos¬
sidebunt. Totus autem iste locus aposto¬
lici sermonis ubi scriptum ẽ. caro et san¬
guis regnum dei nonpossidebit. si consi¬
deretur diligentius: magis ꝑsuadebit cor¬
ruptionem carnis. sicut nunc est. his eũ
uocabulis appellare uoluisse:atq ad exponen¬
dum quid diceret adiunxisse: neq corrup¬
tio incorruptionem possidebit: Quia cũ fa¬
cta fuerit quȩ in resurrectione sperat᷑ illa
mutatio: non utiq remanebit ulla corrup¬
tio. Quamuis enim et post resurrectionẽ
dñs dixerit discipulis suis. palpate et uide¬

Expanded text:
Caro et sanguis regnum Dei non possidebit; non facit de anima, sed de resurrectione corporis quaestionem. Verum et ista duobus modis solvitur. Aut enim carnis et sanguinis nomine corruptionem carnis et sanguinis nuncupavit, quae in resurrectione non erit: aut carnem et sanguinem, homines ad omnes illecebras saecularium voluptatum carni et sanguini deditos, qui regnum Dei non possidebunt. Totus autem iste locus apostolici sermonis, ubi scriptum est, Caro et sanguis regnum Dei non possidebit, si consideretur diligentius, magis persuadebit corruptionem carnis sicut nunc est, his eum vocabulis appellare voluisse, atque ad exponendum quid diceret adjunxisse, Neque corruptio incorruptionem possidebit. Quia cum facta fuerit quae in resurrectione speratur illa mutatio, non utique remanebit ulla corruptio. Quamvis ergo et post resurrectionem Dominus dixerit discipulis suis, Palpate, et vide
Abbreviated transcription (Latin):
si qui scripturas scãs non audit. aut tam
male audit. quam in eas iste cecus incur
tui sunt: Docens neminem ipsoꝵ ad do¬
minum ꝑtinuisse. quibus mors dominata
est. Neminem plane: sed parentum illoꝵ.
quibus talia loquebatur. Parentes quippe
infidelium: quos nisi infideles uolebat in¬
telligi: Unde alio locodicit. Ue uob̃ scri¬
be et pharisei hypocritȩ. qui edificatis se¬
pulchra prophetarum. et ornatis monum̃
ta iustorum: et dicitis. Si fuissemus in di¬
ebus patrum nr̃oꝵ: non essemus socii eorũ
insanguine propħarum. Itaq testimonio
estis uobismet ipsis: quia filuestis corum qͥ
prophetas occiderunt filios utiq dixit imi¬
tatione sceleris: non propagine generis.
Non enim quod ex illis secundũ carnẽ nati
erant hoc eis esse poterat crimini: sed qͦd eis
se similes infideli crudelitate monstrabant.
Ideoq conectit: ac dicit. Et uos implete m̃¬
suram patrũ uestrorum. Serpentes. ge¬

Expanded text:
isi qui Scripturas sanctas non audit, aut tam isi qui Scripturas sanctas non audit, aut tam male audit quam in eas iste caecus incurrtui sunt » : docens neminem ipsorum ad Dominum pertinuisse, quibus mors dominata est. Neminem plane, sed parentum illorum quibus talia loquebatur: parentes quippe infidelium, quos nisi infideles volebat intelligi? Unde alio loco dicit, Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepunta justorum, et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum. Itaque in testimonio vobismetipsis, quia filii estis eorum qui Prophetas occiderunt. Filios utique dixit imitatione sceleris, non propagine generis. Non enim quod ex illis secundum carnem nati erant, hoc eis esse poterat crimini; sed quod eis se similes infideli crudelitate monstrabant. Ideoque connectit, ac dicit: Et vos implete mensuram patrum vestrorum. Serpentes, ge
Abbreviated transcription (Latin):
mirabile inoculis nr̃is: Ideo dico uobis:
quia auferetur auobis regnum dei. et
dabitur genti facienti fructus eius. Quid
hoc aꝑtius. quid clarius. quid euidentiꝰ:
Sed iste de illorum numero est: qui seruos
patrisfamilias huius lapidauerunt. Hoc
enim facit non ictibus saxeis. sed maledi¬
ctionibus duris. Nam et primitus ingen¬
te iudeorum uineam dei ẽẽ plantatam
missosq prophetas ante ipsius saluato¬
ris aduentum: parabola ista testatur. Et cũ
dirit. auferetur a uobis regnum dei et da¬
bitur genti facienti fructus eius: qͦd re¬
gnum dicit. nisi quod sperabant. non
quod acccperant. id est uitȩ eterne:Un¬
de alibi dicit. Scrutamini scripturas:
in quib putatis uos habere uitam eter¬
nam. Ipse testimonium ꝑhibent de me.
Et alibi. Ue uobis legisꝑiti. qui tulistis
clauem scientiȩ: ipsi non introistis. et eos
qui intrabant prohibuistis. Istisne mo¬
libus testimoniorum non atceritur im¬
pudens uanitas: Quis hunc audit: n¬

Expanded text:
culis nostris? Ideo dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus . Quid hoc apertius? quid clarius? quid evidentius? Sed iste de illorum numero est, qui servos patrisfamilias hujus lapidaverunt. Hoc enim facit, non ictibus saxeis, sed maledictionibus duris. Nam et primitus in gente Judaeorum vineam Dei esse plantatam, missosque Prophetas ante ipsum esse Salvatoris adventum, parabola ista testatur. Et cum dicit, Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus; quod regnum dicit, nisi quod sperabant, non quod acceperant, id est, vitae aeternae? Unde alibi dicit, Scrutamini Scripturas, in quibus putatis vos vitam aeternam habere; ipsae testimonium perhibent de me: : et aliclavem scientiae: ipsi non introistis, et eos qui introibant prohibuistis . Istisne molibus testimoniorum non atteritur impudens vanitas? Quis hunc audit, n
Abbreviated transcription (Latin):
uterq intellectus. quam congruit ueri¬
tati: tam refellende huius sufficit uani¬
tati. Siue enim quilibet angelus ceteris
minor. iohanne sit maior: siue hic dñs¬
intelligatur iohanne precursore suo minor
maiestate maior: nichil inde ꝓphetis cȩteris
derogatur. Potuerunt enim esse iohanm
aliqui equales: aliqui eo minores. Nullus
autẽ maior propter sententiam domini.
esse animam pronunciauit: qui eam eẽ
sanguinem dixit. Deinde raciocinando:
magnis uiribus conatur ostendere. non esse
animam sanguinem. Et laborat inre
manifesta: non intelligens legem. Sic e¬
nim dictum est. Anima omnis carnis san¬
guis est: quomodo dictum ẽ. petra erat
xpistus. Non quia hoc erat: sed quia hinc
significabatur. Non autem frustra ler a¬
minam uoluit significare ꝑ sanguinem.
rem scilicet inuisibilem. ꝑ rem uisibilem.
nisi quia sanguis ꝑuenas omnes ab ipso
corde diffusus in nr̃o corpore. plus cȩteris
humoribus principatur: ita ut ubicun¬

Expanded text:
uterque intellectus quam congruit veriuterque intellectus quam congruit veritati, tam refellendae hujus sufficit vanitati. Sive enim quilibet Angelus caeteris minor, Joanne sit major, sive hic Dointelligatur, Joanne praecursore suo aetate minor, majestate major, nihil inde Prophetis caeteris derogatur. Potuerunt enim esse Joanni aliqui aequales, aliqui eo minores; nullus autem major, propter sententiam Domini: esse animam pronuntiavit, qui eam esse sanguinem dixit. Deinde ratiocinando magnis viribus conatur ostendere, non esse animam sanguinem, et laborat in re manifesta, non intelligens Legem. Sic enim dictum est, Anima omnis carnis sanguis est ; quomodo dictum est, Petra erat Christus : non quia hoc erat, sed quia hinc significabatur. Non autem frustra Lex animam voluit significare per sanguinem, rem scilicet invisibilem per rem visibilem; nisi quia sanguis per venas omnes ab ipso corde diffusus, in nostro corpore plus caeteris humoribus principatur; ita ut ubicum
Abbreviated transcription (Latin):
in quo nondum sumus. unde infine di
regnum: et quia ibi sunt sc̃i angeli. qui¬
libet in eis minor. maior est utiq quoli¬
bet scõ et iusto. portante corpus qͦd cor¬
rumpitur et aggrauat animam: aut si
regnum cȩlorum in eam sententiam ilic
intelligi uoluit. qua et inhoc tempore
significatur eccła cuius filii sunt oms ab
institutione generis humani usq nunc
quot quot iusti et sc̃ĩ esse potuerunt: pro¬
fecto seipsum dominus significauit. qͥa
nascendi tempore minor erat iohanne.
maior autem diuinitatis eternitate. et
dominica potestate. P roinde scdm pri¬
orem expositionem: ita distinguitur
Innatis mulierum: nemo exurrexit ma¬
ior iohanne baptista. Qui autẽ minor
est in regno cȩlorum: ac deinde sub in¬
fertur. maior ẽ illo. Secundum hanc
autem posteriorem ita. Innatis mulierũ
non exsurrexit maior iohanne baptista.
Qui autem minor est:ac deinde sub infer¬
tur. in regno cȩlorum maior illo est.Sed

Expanded text:
in quo nondum sumus; unde et in finein quo nondum sumus; unde et in fineregnum : et quia ibi sunt sancti Angeli, quilibet in eis minor, major est utique quolibet sancto et justo, portante corpus quod corrumpitur et aggravat animam . Aut si regnum coelorum in ea sententia illic intelligi voluit, qua et in hoc tempore significatur Ecclesia, cujus filii sunt omnes ab institutione generis humani usque nunc, quotquot justi et sancti esse potuerunt; profecto se ipsum Dominus significavit, quia nascendi tempore minor erat Joanne, major autem divinitatis aeternitate et dominica potestate. Proinde secundum priorem expositionem ita distinguitur: In natis mulierum nemo exsurrexit major Joanne Baptista: qui autem minor est in regno coelorum, ac deinde subinfertur, major illo est. Secundum hanc autem posteriorem ita: In natis mulierum nemo exsurrexit major Joanne Baptista: qui autem minor est, ac deinde subinfertur, in regno coelorum major illo est. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
Quod utiq contrarium non est ei qđ dixit.
Tulistis clauem scientie: ipsi non introistis.
et eos qui introibant prohibuistis. Inse¬
met ipsis enim uerbum dei non habebant:
sed habebant inlitteris quas legebant. Nã
si haberent inse ipsis: et ipsi intrarent. et
alios intrare ꝑmitterent. Non intrare ẽ¬
autẽ: non intelligere. Ecce quare nec ip¬
sum nouerant. nec eius patrem: quia ñ
intelligebant quod legebant: non quia
dm̃ et xp̃m non p̾̃dicauerant: quos lege¬
bant. hoc est ergo intrare: non esse con¬
tentum suꝑficie littere: sed ad interiora in¬
telligentie ꝑuenire. Argumentat᷑ etiam de
iohanne baptista quia dñsait. innatis mu¬
quam iohannes non ꝑtineat ad regnum
celorum: et obhoc multominus cȩteri
prophetȩ illius populi. quibus maror ẽ
iohannes. Hec autem uerba dnĩ duobus
modis possunt rectissime intelligi. Aut
enim regnum cȩlorum appellauit eo loco
dominus quod nondum accepimus. et

Expanded text:
Quod utique contrarium non est ei quod dixit: Quod utique contrarium non est ei quod dixit: Tulistis clavem scientiae; ipsi non introistis, et eos qui introibant prohibuistis . In semetipsis enim verbum Dei non habebant, sed habebant in Litteris quas legebant. Nam si haberent in semetipsis, et ipsi intrarent, et alios intrare permitterent. Non intrare autem est non intelligere. Ecce quare nec ipsum noverant, nec ejus Patrem; quia non intelligebant quod legebant: non quia Deum et Christum non praedicaverant, quos legebant. Hoc est ergo intrare, non esse contentum superficie litterae, sed ad interiora intelligentiae pervenire. 20. Argumentatur etiam de Joanne Baptista, quia Dominus ait, In natis muquam Joannes non pertineat ad regnum coelorum, et ob hoc multo minus caeteri Prophetae illius populi, quibus major est Joannes. Haec autem verba Domini duobus modis possunt rectissime intelligi. Aut enim regnum coelorum appellavit eo loco Dominus quod nondum accepimus, et
Abbreviated transcription (Latin):
stos asserit xpistus. Iam uero qͦd adiun¬
gere uoluit scõs patriarchas. abraham
ysaac et iacob. his quib dominus ait̃.
patres ur̃i manducauerunt manna in
deserto et mortui sunt. quia et isti pa¬
tres mortui sunt: utrum fraudulentus. an
cȩcus sit potius iudicandus incertum est.
Sed quodlibet eorum eligat: detestandus ẽ.
Hinc enĩ ħ ostendere uoluit. quia dñs cõ¬
memoratis eisdem patrib ait: non est ds̃
mortuorum sed uiuorum:. cũ potius eos
uiuere dixerit. Adhibito quippe testi¬
monio de lege ubi scriptum ẽ. ego sum
ds̃ abraham. et ds̃ ysaac. et ds̃ iacob: ad¬
iunxit. Non est ds̃ mortuorum. sed uiuorũ.
Et adiecit. Omnes enim illi uiuunt. Uita
utiq uera qua iustiuiuunt: etiam quan¬
do corpore moriuntur. Sed quandohec
diceret iste siuiueret: In hanc sententiã
uult accipi: et quod ait dominus ad uide¬
os. Neq me nostis: neq patrem meũ. Sed
nec uerbum dei habetis inuobis manens.

Expanded text:
stos asserit Christus. 18. Jam vero quod adjunstos asserit Christus. 18. Jam vero quod adjungere voluit sanctos Patriarchas, Abraham, Isaac, et Jacob, his de quibus Dominus ait, Patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt, quia et isti patres mortui sunt; utrum fraudulentus, an caecus sit potius judicandus, incertum est. Sed quodlibet eorum eligat, detestandus est. Hinc enim hoc ostendere voluit, quia Dominus commemoratis eisdem patribus, ait, Non est Deus mortuorum, sed vivorum: cum potius eos vivere dixerit. Adhibito quippe testimonio de Lege, ubi scriptum est, Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; adjunxit, Non est Deus mortuorum, sed vivorum. Et adjecit, Omnes enim illi vivunt : vita utique vera, qua justi vivunt, etiam quando corpore moriuntur. Sed quando haec diceret iste, si viveret? 19. In hanc sententiam vult accipi et quod ait Dominus ad Judaeos: Neque me nostis, neque Patrem meum; sed nec verbum Dei habetis in vobis manens .
Abbreviated transcription (Latin):
rachariȩ filii barachiȩ: quem occidistis in¬
ter templum et altare. Amen dico uob̾: ue¬
nient hȩc omnia suꝑ generationẽ istam.
Nempe constat. nempe manifestum ẽ: imi¬
tando esse istos filios malorum. aquibus
prophetȩ sancti et iusti. ab ipso abel quẽ
frater occidit. usq ad zachariam quẽ isti
occiderunt. ꝑsecutiones impiissimas et sce¬
leratissimas ꝑtulerunt. Nam quomͦ suꝑ
istos uenit illorum sanguis. qui longe
ante uixerunt. quam isti uł nascerent᷑:
nisi quia unum genus. una comsparsio.
una massa est impioꝵ. imitatione sibi¬
met congxorum: Simul etiam declarat᷑
in eodem popło fuisse iustos atq ꝓpħas¬
dei: quorum isti quib hȩc loquit᷑ dñs edifi¬
cabant sepulchra. ornabantq monumenta
Pcior ergo iste et immanior. qui eos defunctos
lingua maledica lacerat. quib honorem eti¬
am impi deferebant: et in animã suam
crudeliter seuiens eos blasphemat cũ ue¬
lit uideri xp̃ianus: quos prophetas et iu¬

Expanded text:
e, quem occidistis inter templum et altare. Amen dico vobis, venient haec omnia super generationem istam . Nempe constat, nempe manifestum est, imitando esse istos filios malorum, a quibus Prophetae sancti et justi, ab ipso Abel quem frater occidit, usque ad Zachariam quem isti occiderunt, persecutiones impiissimas et sceleratissimas pertulerunt. Nam quomodo super istos veniet illorum sanguis, qui longe ante vixerunt quam isti vel nascerentur, nisi quia unum genus, una conspersio, una massa est impiorum, imitatione sibimet connexorum? Simul etiam declaratur, in eodem populo fuisse justos atqDei, quorum isti, quibus haec loquitur Dominus, aedificabant sepulcra, ornabantque monumenta. Pejor ergo iste et immanior qui eos defunctos lingua maledica lacerat, quibus honorem etiam impii deferebant; et in animam suam crudeliter saeviens eos blasphemat, cum velit videri christianus, quos Prophetas et ju
Abbreviated transcription (Latin):
Nescit aũt hab̾e pret̃ scripturas legitimaᷤ et
ꝓphicas iudeos qͣsdã traditionessuas. qͣs ñ
scriptas habent. sed memonter tenent.
et alter in alterum loquendo transfundit
quam deuterosinuocant: ubi etiam di¬
cere audent et credere. dm̃ pͥmo homi¬
ni duas creasse mulieres: exquib texunt
genealogias uere sicut ait apłs infinitas
parientes infructuosissimas questiones.
S si huic talia nunquam euenit audi¬
re: nunquid et contra ȩuangłium sic
obsurdescere debuit: ut non aduerte¬
ret uerba domini xp̃i. quib arguit iu¬
deos. quod de parentib non honoran¬
dis impietatem docerent filios suos.:
Ibi quippe et dei preceptum qͦd in lege
conseriptum ẽ: ad testando cõmemora¬
uit. Nec ob aliud eos arguit: nisi qͦd reice¬
rent mandatum dei. ut statuerent traditi¬
ones suas. Cum enĩ int̾rogassent pharisei
et scribȩ quare discipuli tui non ambulat̃
iuxta traditionẽ seniorũ s cõmunib ma¬

Expanded text:
Nescit autem habere praeter Scripturas legitimas et Nescit autem habere praeter Scripturas legitimas et propheticas Judaeos quasdam traditiones suas, quas non scriptas habent, sed memoriter tenent, et alter in alterum loquendo transfundit, quas deuterosin vocant: ubi etiam dicere audent et credere, Deum primo homini duas creasse mulieres; ex quibus texunt genealogias, vere, sicut ait Apostolus, infinitas, parientes infructuosissimas quaestiones. Sed si huic talia nunquam evenit audire, numquid et contra Evangelium sic obsurdescere debuit, ut non adverteret verba Domini Christi, quibus arguit Judaeos, quod de parentibus non honorandis impietatem docerent filios suos? Ibi quippe et Dei praeceptum quod in Lege conscriptum est, attestando commemorait. Nec ob aliud eos arguit, nisi quod rejicerent mandatum Dei, ut statuerent traditiones suas. Cum enim interrogassent Pharisaei et Scribae, Quare discipuli tui non ambulant juxta traditionem seniorum, sed communibus ma