comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uenit penes deos. eẽ. negare. cum eoꝵ
angustia et sancta simulatra uenere¬
mur. Qd̾ si mest in hominũ genere.
mens. fides. uirtus. concordia. Unde ħ
interrã nisi ab suꝑis defluere potuerũt.
cumq sint in nob̃ consiliũ ratio. pru¬
dentia necesse est deos ħ ip̃a habere
maiora nec habere solum s etiam hiis
uti in maximis et optimis reb. Nicħ
autẽ eẽ nec melius mundo necesse est.
ergo euim deoꝵ consilio et ꝓuidentia ad¬
ministrari postremo cum satis docueri¬
mus eos eẽ. deos quoꝵ insignẽ ium et
illustrem faciem uideremus solem di¬
co et lunã et uagas stellas et in erran¬
tes et celum et mundũ ip̃m et ea¬
rum rerũ ium que incẽtit in omni
mundo cum magno usu et comodita¬
te generis humani efficit᷑ omnia regidi¬
uina mente atq prudentia ac de pͥma
quidẽ parte satis dictum est. Peqͥtur
ut doceam omnia subiecta ẽẽ nature
eaq ab ea pulcherrima geri. S quid sit

Expanded text:
enit penes deos esse negare, cum eorum enit penes deos esse negare, cum eorum augusta et sancta simulacra veneremur: quod si inest in hominum genere mens fides virtus concordia, unde haec in terram nisi ab superis defluere potuerunt?, cumque sint in nobis consilium ratio prudentia, necesse est deos haec ipsa habere maiora, nec habere solum sed etiam his uti in maxumis et optumis rebus. nihil autem nec maius nec melius mundo; necesse est ergo eum deorum consilio et providentia administrari. Postremo cum satis docuerimus hos esse deos, quorum insignem vim et inlustrem faciem videremus, solem dico et lunam et vagas stellas et inerrantes et caelum et mundum ipsum et earum rerum vim quae inessent in omni mundo cum magno usu et commoditate generis humani, efficitur omnia regi divina mente atque prudentia. Ac de prima quidem parte satis dictum est. Sequitur ut doceam omnia subiecta esse naturae, eaque ab ea pulcherrime geri. Sed quid sit
Abbreviated transcription (Latin):
que res maxime sint qͦ cẽ mͦ tractande
et tuende : An uim non habent qua
cantas res sustineant et gerant : at et ig¬
noratio rerum aliena natura deoꝵ est. et
sustinendi muneris ꝓpter imbecillitatẽ
difficultas minime caͣdit in maiestate deoꝵ.
Ex quo efficitur id qd̾ uolumus deoꝵ pro¬
iudentia mundũ administrari at qui ne¬
cesse est cum sint dii simͦ sint ut profecto
sunt animantis ẽẽ nec solum ammantes
s eciam rationis compotes inter fe quasi
ciuili conciliatione et societate coniunctos
unũ mundũ ut ꝯmuẽ rem publicã
atq urbem aliqͣm regentis sequitur ut
radem sit in hũs que humano ingenẽ
ratio eadem ueritas ut robiq sit. eadẽq
lex que est recti preceptio prauiq de¬
pulsio ex quo intelligitur prudentiã
quoq et mentẽ adeis ad homines per¬
uenisse ob eamq causam maiorũ insti¬
tutis. mens. fides. uirtus. concordia cõ¬
secrate et publice dedicate funt. Que qͥ cõ-¬

Expanded text:
quae res maxumae sint quoque eae modo tractandae quae res maxumae sint quoque eae modo tractandae et tuendae, an vim non habent qua tantas res sustineant et gerant? at et ignoratio rerum aliena naturae deorum est, et sustinendi muneris propter inbecillitatem difficultas minime cadit in maiestatem deorum. ex quo efficitur id quod volumus, deorum providentia mundum administrari. Atqui necesse est cum sint di si modo sunt, ut profecto sunt animantis esse, nec solum animantes sed etiam rationis compotes inter seque quasi civili conciliatione et societate coniunctos, unum mundum ut communem rem publicam atque urbem aliquam regentis. sequitur ut eadem sit in is quae humano in genere ratio, eadem veritas utrobique sit eademque lex, quae est recti praeceptio pravique depulsio. ex quo intellegitur prudentiam quoque et mentem a deis ad homines pervenisse ob eamque causam maiorum institutis Mens Fides Virtus Concordia consecratae et publice dedicatae sunt; quae qui conv
Abbreviated transcription (Latin):
qdͥ et democritus simulacra et epicurus una-¬
gines inducens quodã pacto negat aut qͥ
deos esse concedant hiis fatenoũ est eos
aliquio agere idq preclarũ. Nichil est
autẽ preclarius mundi administratio¬
ne deoꝵ igitur consilio administrat᷑. Qd̃
si alit̾ est aliquid profecto sit necesse est¬
eẽ meluis ⁊ maiore ui preditũ ꝗͣ deos. qua¬
le id cumq est siue manimata natura suie
necessitas ui magna incitata hec pul-¬
cherrima opera effitiensq uidemus. Nõ
est igitur natura deoꝵ p̃potens neq ex¬
cellens siquidẽ ea subiecta est ei uł ne-¬
cessitati uł nature qua celum. maria.
terre. regantur. nicħ est autẽ prestan¬
tius deo. ab eo gͥ mundũ necẽẽ est regi.
Nulli igitur ẽ nature obediens: aut sub¬
iectus deus. Omnẽ gͦ regit ip̃e naturã
et enĩ si concedimus intelligentes ẽẽ d̾os
concedimus etiam prouidentes et rerũ
quid̾ maximarũ. Eigo utrum ignorãt

Expanded text:
quod et Democritus simulacra et Epicurus imaquod et Democritus simulacra et Epicurus imagines inducens quodam pacto negat, aut qui deos esse concedant is fatendum est eos aliquid agere idque praeclarum; nihil est autem praeclarius mundi administratione; deorum igitur consilio administratur. Quod si aliter est, aliquid profecto sit necesse est melius et maiore vi praeditum quam deus, quale id cumque est, sive inanima natura sive necessitas vi magna incitata haec pulcherrima opera efficiens quae videmus; non est igitur natura deorum praepotens neque excellens, si quidem ea subiecta est ei vel necessitati vel naturae, qua caelum maria terrae regantur. nihil est autem praestantius deo; ab eo igitur mundum necesse est regi; nulli igitur est naturae oboediens aut subiectus deus; omnem ergo regit ipse naturam. Etenim si concedimus intellegentes esse deos, concedimus etiam providentes et rerum quidem maxumarum. ergo utrum ignorant
Abbreviated transcription (Latin):
datum est non potestis. Non uͦ hoc in
te uno conuenit morib domesticis ac
nr̃oꝵ hominũ urbanitate lunato s cũ
in reliquos nr̃os tum inuenit maxime
qui ista peperit hominẽ sine arte sine
luteris insultantẽ in om̃s sine acumine
ullo. sine auctoritate fine lepore. Dici
igit᷑ prouidentia deoꝵ mundũ et om̃s
mundi partes ⁊ mitio constitutas omnes¬
eẽ ⁊ omni tempore administrari. Pamq
dispitationẽ tris in partes nr̃i fere diui¬
dunt quarum pͥma pars est que uuci¬
tur ab ea ratione est que docet eẽ deos
quo concesso confitendũ est eoꝵ consi¬
lio mindum aoministrari. Secuiroa
est autẽ que docet omnes res subiectas
ẽẽ nature sentienti ab eaq omnia pul¬
cherrime geri. Nuo constituto sequitur
ab animantib pͥncipiis eam eẽ generatan
Tercius est locus qui dicitur ex admarati¬
one rerum celestuim atq tenestriũ. Pri¬
mũ igitur aut negandum est eẽ deos

Expanded text:
datum est non potestis. nec vero hoc in datum est non potestis. nec vero hoc in te unum convenit moribus domesticis ac nostrorum hominum urbanitate limatum, sed cum in reliquos vestros tum in eum maxime qui ista peperit, hominem sine arte sine litteris, insultantem in omnes, sine acumine ullo sine auctoritate sine lepore. Dico igitur providentia deorum mundum et omnes mundi partes et initio constitutas esse et omni tempore administrari. Eamque disputationem tris in partes nostri fere dividunt. quarum prima pars est quae ducitur ab ea ratione quae docet esse deos; quo concesso confitendum est eorum consilio mundum administrari. secunda est autem quae docet omnes res subiectas esse naturae sentienti ab eaque omnia pulcherrume geri; quo constituto sequitur ab animantibus principiis eam esse generatam. tertius est locus qui ducitur ex admiratione rerum caelestium atque terrestrium. Primum igitur aut negandum est esse deos,
Abbreviated transcription (Latin):
iudeor satis et ẽẽ deos et quales ẽẽnt ostẽ¬
disse. proximũ est ut doceam deoꝵ ꝓuidẽ¬
tia munoum administrari. Magnus sane
locus est et anr̃is cotta uexatus ac nimirũ
uob̾cum omne certamẽ est. Nam uob̃ uel¬
lei minus notum est. quẽ admooũ quidq
dicatur. uestra enĩ solum legitis ur̃a a-¬
matis ceteros causa in cognita condẽp-¬
natis uelud a te ip̃o hesterno die dictũ¬
est. anũ fatidicam ꝓ noeam a stoicis in
deam singularẽ que mundũ omnem gu¬
bernat ⁊ regat. S id precise dicitur ut si
quis dicat atheniensiũ .r.p. consilio
regi desit illud arpagi. et sic cum dicimꝰ
prouidentia mundum administrari de¬
esse arbitrato deoꝵ. ꝑllene autẽ et ꝑfecte
sic dici existimato ꝓuidentia deoꝵ mun¬
dum aomiustrari. It a salem istum quo
caret ur̃a natio inirridendis nob̾ nolito¬
te consumere. Et me hercule si me audi¬
atis ne exꝑiamini quidẽ non decet. non

Expanded text:
videor satis et esse deos et quales essent ostenvideor satis et esse deos et quales essent ostendisse. Proximum est ut doceam deorum providentia mundum administrari. magnus sane locus est et a vestris Cotta vexatus, ac nimirum vobiscum omne certamen est. Nam vobis Vellei minus notum est quem ad modum quidque dicatur; vestra enim solum legitis vestra amatis, ceteros causa incognita condemnatis. velut a te ipso hesterno die dictumst anum fatidicam Pronoean a Stoicis inddeam singularem, quae mundum omnem gubernet et regat. sed id praecise dicitur: ut, si quis dicat Atheniensium rem publicam consilio regi, desit illud "Arii pagi", sic, cum dicimus providentia mundum administrari, deesse arbitrato "deorum", plene autem et perfecte sic dici existumato, providentia deorum mundum administrari. Ita salem istum, quo caret vestra natio, in inridendis nobis nolitote consumere, et mercule si me audiatis ne experiamini quidem; non decet non
Abbreviated transcription (Latin):
hiis fabulis spretis ac repudiatis deus
ꝑtinens ꝑ naturam cuiꝰq rei ꝑterras.
ceres. ꝑ maria. neptumis. alii ꝑ alia pote¬
runt intelligi qui quales sunt quoq eos
noĩe confuetudo nuncupauerat hos deos et
uenerari et colere debenus. Cultus autẽ
tissimus. plenissimꝰq pietatis ut eos semꝑ
pura inrtegra incorrupͥta et mente et uoce
maiores nr̃i suꝑstitionẽ areligione separaue¬
ruit. Nam qui totos dies precabant᷑ et im¬
molabant ut s sui liberi suꝑstites ee̾nt suꝑ-¬
sticiosi sunt appellati. Quod nomẽ patuit
postea latius. Qui autẽ omnia que ad
cultum terre deoꝵ ꝑtinerent diligenter
retractarent et tanꝗͣ relegerent sunt dicti
religiosi ex relegendo ait eligentes ex eligẽ¬
do tanꝗͣ ad eligendo diligentes. ex intelli¬
gendo intelligentes. hiis enĩ inuerbis om¬
mbus in est us legendi eadem que in reli¬
uitii nomen alterũ laudis. Ac michi

Expanded text:
is fabulis spretis ac repudiatis deus is fabulis spretis ac repudiatis deus pertinens per naturam cuiusque rei, per terras Ceres per maria Neptunus alii per alia, poterunt intellegi qui qualesque sint quoque eos nomine consuetudo nuncupaverit. Quos deos et venerari et colere debemus. cultus autem tissimus plenissimus que pietatis, ut eum semper pura, integra, incorrupta mente et voce maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. Nam qui totos dies precabantur et immolabant ut ipsi et sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt apppostea latius; qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinerent diligenter retractarent et tamquam relegerent, i sunt dicti religiosi ex relegendo, tamquam elegantes ex eligendo, tamquam ex diligendo diligentes, ex intellegendo intellegentes; his enim in verbis omnibus inest vis legendi eadem quae in reli religioso alterum vitii nomen alterum laudis. Ac mihi
Abbreviated transcription (Latin):
domo. Que autẽ dea ad res omnes ueniret
uenerẽ nr̃i nominauerunt. atq ex ea
pocius uenustas ꝗͣ uenus ex uenustate.
Uidetis ne igitur ut afisicis reb bene atq¬
atq utliter inuentis tracta ratiofit ad
comenticios et fictos deos que res genuit
opuuones errorisq turbulentos et suꝑsti¬
tiones pene aniles. Et forme enĩ nobis
deoꝵ et etates et uestitus ornatusq uoti
sunt genera preterea coniugia cognati¬
ones omniaq traducta ad similitudinẽ
imibecillitatis humane. Nam et ꝑturba¬
tis aminus inducuntur. Accipimus enĩ
deoꝵ. cupiditates. egͥtudines. iracundias.
Nec uero ut fabule ferunt bellis prelisq
caruerunt nec solum rit apud home¬
rum cum duo ȩxercitus contrarios
alii dei ex alia parte defenderent s etiã
ut eũtitanis ut cum gignantib sua
ꝓpria bella gesserunt. hec et dicunt᷑
et credunt᷑ stultissime et plena sunt
fuctilitatis sũmeq leuitatis. Set tamẽ

Expanded text:
domo. Quae autem dea ad res omnes veniret domo. Quae autem dea ad res omnes veniret Venerem nostri nominaverunt, atque ex ea potius venustas quam Venus ex venustate. Videtisne igitur ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis tracta ratio sit ad commenticios et fictos deos. Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea coniugia cognationes, omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. nam et perturbatis animis inducuntur: accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias; nec vero, ut fabulae ferunt, bellis proeliisque caruerunt, nec solum ut apud Homerum cum duo exercitus contrarios alii dei ex alia parte defenderent, sed etiam ut cum Titanis ut cum Gigantibus sua propria bella gesserunt. haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt futtilitatis summaeque levitatis. Sed tamen
Abbreviated transcription (Latin):
nomen est. grecum quẽ solem ẽẽ uolũt
dianam autẽ et lunã eandẽ ẽẽ putãt
cum sol dictus sit uł quia solus ex
omnib siderib est tantus uł quia tũ
est exortus obscuratis omnib solus appa¬
ret lunia alucendo noĩata sit. eadem est .Ii.
lucina. Itaq ut apud grecos dialiam eãq
luciferam sic apd̃ nr̃os uinonẽ lucitam
inpariendo inuocant que eadem diana
omniuaga dr̃ non auenando s qd̾ insep¬
tem numerat᷑ tanꝗͣ uagantib diana
dicta quia noctu qͣsi diem efficeret. Aohibet᷑
autẽ ad partus qd̾ hii maturesciuit aut
septem non nuͣꝗͣ aut ut plerumq nouem
lune cursib Qui quia mensa spacia confi¬
tiunt menses nominantur. concineq ut
multa timens qui cum in historia dyisset
qua nocte natus alexander eẽt eadem di¬
ane ephesie templum deam migͣsse ad iim¬
xt minime id eẽ mirandũ. qd̾ dianacũ in
partu olimpiadis ad eẽ uoluiss affuisset.

Expanded text:
nomen est Graecum. quem solem esse volunt, nomen est Graecum. quem solem esse volunt, Dianam autem et lunam eandem esse putant, cum sol dictus sit vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscuratis omnibus solus apparet, luna a lucendo nominata sit; eadem est enim Lucina, itaque ut apud Graecos Dianam eamque Luciferam sic apud nostros Iunonem Lucinam in pariendo invocant. quae eadem Diana Omnivaga dicitur non a venando sed quod in septem numeratur tamquam vagantibus; Diana dicta quia noctu quasi diem efficeret. adhibetur autem ad partus, quod i maturescunt aut septem non numquam aut ut plerumque novem lunae cursibus, qui quia mensa spatia conficiunt menses nominantur; concinneque ut multa Timaeus, qui cum in historia dixisset qua nocte natus Alexander esset eadem Dianae Ephesiae templum deflagravisse, adiunxit minime id esse mirandum, quod Diana quom in partu Olympiadis adesse voluisset afuisset
Abbreviated transcription (Latin):
nouunat᷑. quam frugum se menẽẽ
uolunt. absconditamq queri a mat᷑
fingunt. Mater autẽ est agerendis
frugib ceres tanꝗͣ geres casuq pͥma
lict̾a itidem in mutata. ut a grecis. Nã
Iam qui magna uerteret mauors miner¬
ua autẽ que uł minueret uł mura-¬
retur. Cumq in omnib reb uimha¬
bere maximam pͥma et extrema pͥnci¬
pem in sacrificando ianũ ẽẽ uoluerũt
qd̾̃ abeundo nomẽ est ductũ ex quo tͣn¬
sitiones ꝑuie iani foresq in liminib
ꝓfanarum edium ianne nominant᷑.
Nam ueste nomen agrecis ea est enĩ q̃
ab illis hestia dicitur ius autẽ eius ad a¬
ras et focos ꝑtiuet. Itaq in ea dea qd̾ est
rerum custos intumarũ omnis et pre-¬
catio et sacrificatio extrema est. Nec lon¬
ge absunt abhac uidi penates siue ape¬
nu ducti nomine. est enĩ omne quo ues¬
tuntur homines penus siue ab eo qd pe¬
nitus infroent ex quo etiam penetra¬
les a poetis uocantui. Iam appollinis

Expanded text:
nominatur—quam frugum semen esse nominatur—quam frugum semen esse volunt absconditamque quaeri a matre fingunt. Mater autem est a gerendis frugibus Ceres tamquam geres, casuque prima littera itidem immutata ut a Graecis; nam Iam qui magna verteret Mavors, Minerva autem quae vel minueret vel minaretur. Cumque in omnibus rebus vim haberent maxumam prima et extrema, principem in sacrificando Ianum esse voluerunt, quod ab eundo nomen est ductum, ex quo transitiones perviae iani foresque in liminibus profanarum aedium ianuae nominantur. Nam Vestae nomen a Graecis ea est enim quae ab illis esti/a dicitur; vis autem eius ad aras et focos pertinet, itaque in ea dea, quod est rerum custos intumarum, omnis et precatio et sacrificatio extrema est. Nec longe absunt ab hac vi di Penates, sive a penu ducto nomine est enim omne quo vescuntur homines penus sive ab eo quod penitus insident; ex quo etiam penetrales a poetis vocantur. Iam Apollinis
Abbreviated transcription (Latin):
hoc breuiter. uides sublime fusum ⁊¬
moderatum ethera qui terrã tenero cir¬
cumiectũ amplectitur. hunc sũmũ
habeto diuum. hunc ꝑhibeto iouem.
aer autẽ ut stoici disputant int̾iectꝰ
int̾ mare et celum uinonis nomine
consecratur. que est soror ⁊ coniunx
ionuis qd̃ et similitudo est etheris et
cũ eo sumina coniunctio. Effenunar ũt aũ
eum uinoniq tribuerunt qui nichil est¬
est eo mollius. S unonẽ a iuuando ere¬
do nomiuatam. aqua restabat et terra
ut eẽnt ex fabulis tria regna diuisa.
datum est igitur neptuno altero iouis
nt uolumus fr̃i martiniũ omne regnũ
nomenq productũ ut poetunus apor-¬
ta sic neptunus anando. paulum pr¬
mis litceris ininutatis. terrena autẽ
uis omnis atq natura diti patri dedi¬
cata est. qui diues ut apd̃ grecos plutõ
quia et recidant omnnia in terras et ori¬
untur e terris cui proserpinã qd̃ grecoꝵ
nomen est. ea enĩ est que ꝑ sefone groce

Expanded text:
hoc breviter: vides sublime fusum ihoc breviter: vides sublime fusum immoderatum aethera, qui terram tenero circumiectu amplectitur: hunc summum habeto divum, hunc perhibeto Iovem. Aer autem, ut Stoici disputant, interiectus inter mare et caelum Iunonis nomine consecratur, quae est soror et coniux Iovis, quod ei et similitudo est aetheris et cum eo summa coniunctio. effeminarunt autem eum Iunonique tribuerunt, quod nihil est eo mollius. sed Iunonem a iuvando credo nominatam. Aqua restabat et terra, ut essent ex fabulis tria regna divisa. datum est igitur Neptuno alterum, Iovis ut volumus fratri, maritimum omne regnum, nomenque productum ut Portunus a porta sic Neptunus a nando, paulum primis litteris immutatis. Terrena autem vis omnis atque natura Diti patri dedicata est, qui dives ut apud Graecos plou/- twn, quia et recidunt omnia in terras et oriuntur e terris. †Cui Proserpinam quod Graecorum nomen est, ea enim est quae persefo/nh Graece
Abbreviated transcription (Latin):
id ip̃m nomen habet. crouos enĩdicit᷑
qui est idẽ cronos idem spacium tem¬
poris. Saturms autẽ est appellatus
qd̃ saturaretur ãnis. Ex se enĩ natos
commesse fingit᷑ solitus quia consumit
etas tempoꝵ spatia annisq preteritis.
insaturabiliter expletur. uinctus autẽ
a ioue ne in moderatos cursus haberet.
atq ut eum fiderum uinclis alligaret
s ip̃e iupiter .i. iuuans pater quem
conuersis casib appellamus auiuando
iouem. a poetis pater duũq homitũq
maximus. quia mauis est certeq graciꝰ
prodesse omnib ꝗͣ opes magnas habe-¬
re. hunc igitur enniũs ut supradin
nuncupat ita dicens. Aspice hoc su¬
blime candens quem inuocant om̃s
iouem. planiꝰq abio loco idẽ. Cum qũ
inme est execrabor hoc qͦ hicet quicqͥd
est. hunc etiam augures nr̃i cum di¬
cunt ioue fulgente tonante dicũt
enun melo fulgente et conante. Eu¬
rippides autẽ ut multa preclare si

Expanded text:
id ipsum nomen habet: kro/nos enim dicitur, id ipsum nomen habet: kro/nos enim dicitur, qui est idem xro/nos id est spatium temporis. Saturnus autem est appellatus quod saturaretur annis; ex se enim natos comesse fingitur solitus, quia consumit aetas temporum spatia annisque praeteritis insaturabiliter expletur. vinctus autem a Iove, ne inmoderatos cursus haberet, atque ut eum siderum vinclis alligaret. sed ipse Iuppiter, id est iuvans pater, quem conversis casibus appellamus a iuvando Iovem, a poetis "pater divomque hominumque" maximus, quia maius est certeque gratius prodesse omnibus quam opes mag- nas habere—hunc igitur Ennius, ut supra dixi, nuncupat ita dicens "aspice hoc sublime candens, quem invocant omnes Iovem" planius quam alio loco idem "cui quod in me est exsecrabor hoc quod lucet quicquid est"; hunc etiam augures nostri cum dicunt "Iove fulgente tonante": dicunt enim "caelo fulgente et tonante". Euripides autem ut multa praeclare sic
Abbreviated transcription (Latin):
Item hinc etiam romulũ quẽ quidã
eundem ẽẽ quiriũ putant quoꝵ
cum remanerent animi eternitate¬
atq fruerentur. rite dii sunt habiti crĩ
et optimi ẽẽnt et eterni. alia qͦ ex ra-¬
tione et phisica magna flunit multitu¬
do deoꝵ qui inducti sp̾e humana fa¬
bulas poetis suppeditauercĩt. hominũ
autẽ uitam suꝑstitione omni refer-¬
serunt. Atq hic lociis a zenone trac-¬
tatus post acleante et crisippo pluri-¬
bus uerbis explicatus est. Nam uetꝰ
hec opimo grecia oppleuit s exsec¬
tum celum a filio saturno iictũ
autẽ saturnũ ip̃m a filio ioue phisica ratio
non inelegans inclusa est. in impias fabulaᷤ
celestrum enim altissimam etherramq na¬
turam. id est igneam que ꝑsese omiagig-¬
neret uacare uoluerunt ea parte corpo¬
ris que conumctione alterius egeret ad-
procreandũ. Saturnũ autẽ eum eẽ uolue-¬
runt qui cursum et conuersionẽ spatioꝵ
ac tempoꝵ contineret. qui deus grece

Expanded text:
item—hinc etiam Romulum, quem quidam item—hinc etiam Romulum, quem quidam eundem esse Quirinum putant. quorum cum remanerent animi atque aeternitate fruerentur, rite di sunt habiti, cum et optimi essent et aeterni. Alia quoque ex ratione et quidem physica magna fluxit multitudo deorum, qui induti specie humana fabulas poetis suppeditaverunt, hominum autem vitam superstitione omni referserunt. atque hic locus a Zenone tractatus post a Cleanthe et Chrysippo pluribus verbis explicatus est. Nam vetus haec opinio Graeciam opplevit, esse exsectum Caelum a filio Saturno, vinctum autem Saturnum ipsum a filio Iove: physica ratio non inelegans inclusa est in impias fabulas. caelestem enim altissimam aetheriamque naturam id est igneam, quae per sese omnia gigneret, vacare voluerunt ea parte corporis quae coniunctione alterius egeret ad procreandum. Saturnum autem eum esse voluerunt qui cursum et conversionem spatiorum ac temporum contineret. qui deus Graece
Abbreviated transcription (Latin):
nomen optinuit. Qd̾̃ ex genere cupidinis
et uoluptatis et libentine ueneris uoca¬
bula consecrata sunt uitiosarum rerum
neq naturalium qͣmꝗͣ uelleiꝰ aliter existi¬
mat. s tamen ea ip̃a uitia naturã uehemẽ¬
tius sepe pulsant. Utilitatũ igitur mag¬
nitudine constituti sunt ei dii qui utili¬
tates quasq gignebant. atq hiis quid̃
nominib que paulo ante dicta sunt q̃
ius sit in quoq declaratur deo. Suscepit
autẽ uita hominũ consuetutoq ꝯmu¬
nis ut beneficiis excellentis iros ince-¬
lum fama acuoluntate tollererent. hĩc
hercules. hinc castor. et pollux. hinc es¬
etiam. hunc dico liberum semela na¬
tum non eũ quem nr̃i maiores angꝰte
sceq liberum cum cerere et libero
consecrauerunt. Quod quale sit ex im-¬
nist̾iis intelligi potest. S qd̾ ex nob̃
natos liberos appellamis. id circo cere
re nominati sunt liber et libera qd̾
in libera seruant. in libero non.

Expanded text:
nomen optinuit. quo ex genere Cupidinis nomen optinuit. quo ex genere Cupidinis et Voluptatis et Lubentinae Veneris vocabula consecrata sunt, vitiosarum rerum neque naturalium—quamquam Velleius aliter existimat, sed tamen ea ipsa vitia naturam vehementius saepe pulsant. Utilitatum igitur magnitudine constituti sunt ei di qui utilitates quasque gignebant, atque is quidem nominibus quae paulo ante dicta sunt quae vis sit in quoque declaratur deo. Suscepit autem vita hominum consuetudoque communis ut beneficiis excellentis viros in caelum fama ac voluntate tollerent. hinc Hercules hinc Castor et Pollux hinc etiam hunc dico Liberum Semela natum, non eum quem nostri maiores auguste sancteque Liberum cum Cerere et Libera consecraverunt, quod quale sit ex mysteriis intellegi potest; sed quod ex nobis natos liberos appellamus, idcirco Cerere nati nominati sunt Liber et Libera, quod in Libera servant, in Libero non
Abbreviated transcription (Latin):
ne causa et agrecie sapientissimis et a
maiorib nr̃is constitute nommateq fũt.
N uicqͥd enĩ magnam itilitatẽ generi af¬
ferret ⁊ humano id non sine diuina bo¬
nitate erga homines fieri arbitrabant᷑.
Itaq tamen illud qd̾ erat adeo natum
nomine ipsuis dei nuncupabant ut
cum fruges cererem appellamꝰ uinũ aut̃
liberum ex quo illuo terentii. Sine cere¬
re ⁊ libero friget uenus. Tum autẽ res
ip̃a inqua ius in est maior aliqua sic ap¬
pellatur ut ea ip̃a uis nominet᷑ deus. ut
fides. ut mens quas incapitolio dedica¬
tas uidemus ꝓxime . a. os. a emilio scau¬
ro ante ã abatilio calatino erat fides con¬
secrata. uides iurdutis templum uides ho¬
noris. a .m. marcello renouatum quod
multis ante annis erat bello legustico. a.
M. maximo dedicatũ quid opus. quid sa¬
lutis. ꝗuid concordie. libertatis uictorie.
Quarũ omniũ rerum quia us erat can¬
ta ut sine deo regi non posset ip̃a res deoꝵ

Expanded text:
ne causa et a Graeciae sapientissimis et a ne causa et a Graeciae sapientissimis et a maioribus nostris constitutae nominataeque sunt. quicquid enim magnam utilitatem generi adferret humano, id non sine divina bonitate erga homines fieri arbitrabantur. itaque tum illud quod erat a deo natum nomine ipsius dei nuncupabant, ut cum fruges Cererem appellamus vinum autem Liberum, ex quo illud Te- renti "sine Cerere et Libero friget Venus", tum autem res ipsa, in qua vis inest maior aliqua, sic appellatur ut ea ipsa vis nominetur deus, ut Fides ut Mens, quas in Capitolio dedicatas videmus proxume a M. Aemilio Scauro, ante autem ab A. Atilio Calatino erat Fides consecrata. vides Virtutis templum vides Honoris a M. Marcello renovatum, quod multis ante annis erat bello Ligustico a Q. Maxumo dedicatum. quid Opis quid Salutis quid Concordiae Libertatis Victoriae; quarum omnium rerum quia vis erat tanta ut sine deo regi non posset, ipsa res deorum
Abbreviated transcription (Latin):
occupata pͥmum ut iniuroꝰ ꝗͣ aptissimꝰ
sit ad ꝑmanendũ. deuide ut nulla re
egeat maxime autẽ ut ineo exumia pul¬
cyituto sit atq omnis cenatꝰ.
ictum est de unuierso mundo. dictũ
etiam est de siderib ut iam ꝓpe modum
appareat multitudo nec cessantiũ deoꝵ nec
ea que agant molientiũ cun labore oꝑoso
ac molesto. Non enĩ uenis et neruis et
ossibus contuient᷑. nec is escis aut potioni¬
bus uescunt᷑ ut aut nimis acres aut ni¬
mis concietos humores colligant nec hiis
corporib sunt aut casus aut ictus exti¬
mescant. aut morbos metuant ex de fati¬
gatione membroꝵ que nereus epicurus
mono grammos deos et nichil agentes cõ¬
mentus est. Illi autẽ pulcherrima for¬
ma prediti purissimaq in regione celi col¬
locati ita feruntur. moderant᷑q cursus ut
ad oninia conseruanta et ruenda consũp¬
sisse uideant᷑. Multe autẽ alie nature de¬
orum exmagnis beneficiis eoꝵ non si¬

Expanded text:
occupata, primum ut mundus quam aptissimus occupata, primum ut mundus quam aptissimus sit ad permanendum, deinde ut nulla re egeat, maxume autem ut in eo eximia pulchritudo sit atque omnis ornatus. Dictum est de universo mundo, dictum etiam est de sideribus, ut iam prope modum appareat multitudo nec cessantium deorum nec ea quae agant molientium cum labore operoso ac molesto. non enim venis et nervis et ossibus continentur nec his escis aut potionibus vescuntur, ut aut nimis acres aut nimis concretos umores colligant, nec is corporibus sunt ut casus aut ictus extimescant aut morbos metuant ex defetigatione membrorum, quae verens Epicurus monogrammos deos et nihil agentes commentus est. illi autem pulcherruma forma praediti purissimaque in regione caeli collocati ita feruntur moderanturque cursus, ut ad omnia conservanda et tuenda consensisse videantur. Multae autem aliae naturae deorum ex magnis beneficiis eorum non si
Abbreviated transcription (Latin):
maxime ꝓprium ẽẽ creare et gignere qdq
in oꝑib nr̃arum arciũ manus efficiat.
io multo artificiosius naturam efficere
id esse ut dixi ignem artifiticisum ma¬
gistrum arcium reliqͣrum. Atq hac qͥd̃
ratione omnis natura aitifitiosa est qd̾ ha¬
bet qͣsi uiam qͣndam ⁊ sectam qͣm sequat᷑
Ipsius uero murdi qui omnia complexu
suo cohercet et continet natura nort ar-¬
tificiosa solum s plane artifex ab eodẽ
zenone dicitur consułtͥe. et ꝓuida utili¬
tatum oportunitatũ omniũ. Atq ut ce¬
tere nature suis seminib queq gignũ¬
tur. augescunt continent᷑: sic natura
mundi omnes motus habet uoluntari¬
os cognatusq et appetitiones qͣs hormas
g̾ei uocant. Et hiis consentaneas actiones
sic adhibet nosmet ip̃i qui animis moue¬
mur et sensib talis igitur mens mintoi
pellari recte possit grece enĩ ꝓmoea dicitur
hec potissimũ ꝓiuoet ⁊ in hiis maxine est

Expanded text:
maxume proprium esse creare et gignere, quodque maxume proprium esse creare et gignere, quodque in operibus nostrarum artium manus efficiat id multo artificiosius naturam efficere, id est ut dixi ignem artificiosum magistrum artium reliquarum. Atque hac quidem ratione omnis natura artificiosa est, quod habet quasi viam quandam et sectam quam sequatur. ipsius vero mundi, qui omnia conplexu suo coercet et continet, natura non artificiosa solum sed plane artifex ab eodem Zenone dicitur, consultrix et provida utilitatum oportunitatumque omnium. atque ut ceterae naturae suis seminibus quaeque gignuntur augescunt continentur, sic natura mundi omnis motus habet voluntarios, conatusque et adpetitiones, quas orma\s Graeci vocant, et is consentaneas actiones sic adhibet ut nosmet ipsi qui animis movemur et sensibus. Talis igitur mens mundi pellari recte possit Graece enim pro/noia dicitur, haec potissimum providet et in is maxime est
Abbreviated transcription (Latin):
coniunctione secretam et liberã earũ aut̃
ꝑhẽnes cursus atq ppetui cum admira¬
bili incredibiliq constantia declarant in
hũs uim et mentẽ ẽẽ diuinã ut hec ip̃a
quinon sentiat deoꝵ uim habere is ni¬
chil omnino sensurus eẽ uideatur. Nul¬
la gͥ incelo nec fortuna nec temeritas
nec erratio nec uanitas in est. contraq
omnis ordo. ueritas. ratio. constantia
queq huis uacant emertita et falsa ple-¬
naq erroris. eunt circa terras infralunã
que omniũ ultimũ est interrisq uersat᷑.
selestemgͦ admirabilẽ ordinẽ incredibilẽq
constantiã ex qua conseruatio et salus om¬
niũ omnis oritur qui uacare mente putat
isip̃e mentis ex pers habendus est. haut gͦ
ut opinor errauero si a pͥncipe inuestigã¬
de ueritatis. huius disputationis pͥncipiũ
duxero. ⁊eno gͥ naturam ita defunt ut
cam dicat ignem ẽẽ artifitiosum ad gignẽ¬
dum progredientẽ uia. senset enĩ artis

Expanded text:
coniunctione secretam et liberam. earum autem coniunctione secretam et liberam. earum autem perennes cursus atque perpetui cum admirabili incredibilique constantia declarant in his vim et mentem esse divinam, ut haec ipsa qui non sentiat deorum vim habere is nihil omnino sensurus esse videatur. Nulla igitur in caelo nec fortuna nec temeritas nec erratio nec vanitas inest contraque omnis ordo veritas ratio constantia, quaeque his vacant ementita et falsa plenaque erroris, ea circum terras infra lunam, quae omnium ultima est, in terrisque versantur. caelestem ergo admirabilem ordinem incredibilemque constantiam, ex qua conservatio et salus omnium omnis oritur, qui vacare mente putat is ipse mentis expers habendus est. Haut ergo ut opinor erravero, si a principe investigandae veritatis huius disputationis principium duxero. Zeno igitur naturam ita definit ut eam dicat ignem esse artificiosum ad gignendum progredientem via. censet enim artis
Abbreviated transcription (Latin):
tudinẽ lustrans signiferi orbis. et longi¬
tudinẽ qd̾ idem faciunt stelle suꝑiores
neq unqͣm asole duoꝵ signoꝵ interual¬
lo longius discedit. tum autecedens. tum
subsequens. hanc igitur instellis constã¬
ciam. hanc tantam tamuariis cursib
inomini eternitate conuenientiã tempoꝵ
non possum intelligere sine mente ratio¬
ne consilio. Que cuminfiderib ineẽ uide¬
amus non possumus. ea non indeoꝵ nu¬
mero reponere. nec uero heẽ stelle que
inerrantes uocant᷑. non significant ean¬
dem mentẽ atq prudentiã quarũ est
cotidiana conueniens constansq conuer¬
sio. nec habent ethereos cursus neq ce¬
lo iuherentes ut pleriq dicunt phi¬
sice rationis ignari. Non est enĩ ethe-¬
ris ea natura ut in suas stellas complexa
contorqueat. Nam tenuis ⁊ plucens et
eqͣbili calore subfusus ether non satisapt᷑
ad stellas continendas uidetur. habent gͥ
suam spheram stelle merrantes ab etherra

Expanded text:
tudinem lustrans signiferi orbis et longitudinem lustrans signiferi orbis et longitudinem, quod idem faciunt stellae superiores, neque umquam ab sole duorum signorum intervallo longius discedit tum antecedens tum subsequens. Hanc igitur in stellis constantiam, hanc tantam tam variis cursibus in omni aeternitate convenientiam temporum non possum intellegere sine mente ratione consilio. quae cum in sideribus inesse videamus, non possumus ea ipsa non in deorum numero reponere. Nec vero eae stellae quae inerrantes vocantur non significant eandem mentem atque prudentiam. quarum est cotidiana conveniens constansque conversio, nec habent aetherios cursus neque caelo inhaerentes, ut plerique dicunt physicae rationis ignari; non est enim aetheris ea natura ut vi sua stellas conplexa contorqueat, nam tenuis ac perlucens et aequabili calore suffusus aether non satis aptus ad stellas continendas videtur; habent igitur suam sphaeram stellae inerrantes ab aetheria
Abbreviated transcription (Latin):
matutinis rursum se apiendo nicħ inmu¬
tat sempiternis secloꝵ etatib quin eadẽ
hiisdẽ temporib effitiat. Infra autem
hanc ꝓprius a terra iouis stella fertur
que feton dicitur eaq eundẽ .xii. signoꝵ
orbem anuis duodecim conficit easdemq
quas saturni stella efficit in cursu uari¬
etates. huno autẽ ꝑximum inferiorem
orbem tenet. pyroisq stella martis appel¬
latur. eaq. uiii ⁊ uginiti mensib sex ut
opinor dieb minus eundem lustrat cebẽ
quem due suꝑiores. Infra hanc autẽ
stella mercuriiest. Ea stilbon appellat᷑
agrecis que anno fere uertente signife¬
rum lustrat orbem. neq a sole longius
unꝗͣ unius signi interuallo discedit. tum
ante uertens. tum subsequens infima est.
qͥnq errantium terreq ꝓxima stella uene¬
ris que fossoros grece sucifer latine dicit᷑.
cum antegredit᷑ solem. cum subsequit᷑ aut̃
hesperos. ea cirrsum anno conficit et lati¬

Expanded text:
matutinis rursum se aperiendo nihil inmumatutinis rursum se aperiendo nihil inmutat sempiternis saeclorum aetatibus quin eadem isdem temporibus efficiat. Infra autem hanc propius a terra Iovis stella fertur, quae fae/qwn dicitur, eaque eundem duodecim signorum orbem annis duodecim conficit easdemque quas Saturni stella efficit in cursu varietates. Huic autem proximum inferiorem orbem tenet puro/eis, quae stella Martis appellatur, eaque quattuor et viginti mensibus sex ut opinor diebus minus eundem lustrat orbem quem duae superiores. Infra hanc autem stella Mercuri est ea sti/lbwn appellatur a Graecis, quae anno fere vertenti signiferum lustrat orbem neque a sole longius umquam unius signi intervallo discedit tum antevertens tum subsequens. Infima est quinque errantium terraeque proxuma stella Veneris, quae fwsfo/ros Graece Lucifer Latine dicitur cum antegreditur solem, cum subsequitur autem /esperos; ea cursum anno conficit et lati
Abbreviated transcription (Latin):
nichil enĩerat qd̃ in omini eternutate
conseruat ꝓgressus et regressus reliqͦsq
motus constantis et ratos quod est eo ad¬
mirabilius inhiis stellis quas dicimꝰ
quia tum ocultant᷑. tum rursus ape¬
riuntur tamẽ ab eunt. tum recedunt.
tum antecedunt. tum autem subsegunt᷑
tum celerius mouentur. tum tardiꝰ.
tũ omnino. ne mouentur quid̾̃ s ad
qͦdam tempus insistunt. quarũ ex
disparib motionib magnũ annum
mathematici nominauerunt. quitũ
efficitur cum soł et lune ⁊ qͥnq erran¬
tium ad eandem inter se comparatio¬
nemi confectis omniũ spaciis est facta
conuersio que qͣm longa sit magna
questio est ẽẽ uero certam et definitã
necesse est. Nam ea que saturni stel¬
la ducitur. fenonq agrecis nominatur
que a terra ab est. plurimũ tͥguita fe¬
re annis cursum suum conficit in
quo cursu multa mirabiliter efficiens
tum antecedendo. tum retar dando
tum uesꝑtuus temporib delitescendo. tũ

Expanded text:
nihil enim errat quod in omni aeternitate nihil enim errat quod in omni aeternitate conservat progressus et regressus reliquosque motus constantis et ratos. quod eo est admirabilius in is stellis quas dicimus, quia tum occultantur tum rursus aperiuntur, tum adeunt tum recedunt, tum antecedunt tum autem subsecuntur, tum celerius moventur tum tardius, tum omnino ne moventur quidem sed ad quoddam tempus insistunt. quarum ex disparibus motionibus magnum annum mathematici nominaverunt, qui tum efficitur cum solis et lunae et quinque errantium ad eandem inter se comparationem confectis omnium spatiis est facta conversio; quae quam longa sit magna quaestio est, esse vero certam et definitam necesse est. Nam ea quae Saturni stella dicitur fai/nwnque a Graecis nominatur, quae a terra abest plurimum, xxx fere annis cursum suum conficit, in quo cursu multa mirabiliter efficiens tum antecedendo tum retardando, tum vespertinis temporibus delitiscendo tum
Abbreviated transcription (Latin):
perant. Circuitꝰ enĩ solis orbium qͥnq ⁊
dita conuersionẽ conficiunt anuuam.
Inflectens autem sol cursum tum ad sep¬
temtriones tum ad merioiem est us
et hiemes efficit et ea duo temꝑora quoꝵ
mutationib omniũq terra mariq gig¬
nuntur initia causeq ducunt᷑. Iam sol
annuos cursus spacuis menstrus luna
consequitur cuiꝰ tenuissimũ lumenfa¬
cit ꝓximus accessus ad solem oigresstis
autem longissimus quisq plenissimũ
neq solum eius spẽs ac forma mutatur
tum crescendo tum defectib ininitia
recurrendo: s etiam regio q̃ui tum est
aquilenta tum austral. In lune qͦ cur¬
su est et brume quedam et solsticii si¬
militudo multaq ab ea manant et flu¬
unt quib et animantes alantur. au¬
gescantq et pubescant maturitatemq
asseqͣntur que oriunt᷑ e terra. Maxime
uero sunt admirabiles motus earum qͥnq
stellarum que falso uocantur errantes

Expanded text:
perant. circumitus enim solis orbium quinque perant. circumitus enim solis orbium quinque dita conversionem conficiunt annuam; inflectens autem sol cursum tum ad septem triones tum ad meridiem aestates et hiemes efficit et ea duo tempora quorumutationibus omnium quae terra marique gignuntur initia causaeque ducuntur. Iam solis annuos cursus spatiis menstruis luna consequitur, cuius tenuissimum lumen facit proximus accessus ad solem, digressus autem longissimus quisque plenissimum. neque solum eius species ac forma mutatur tum crescendo tum defectibus in initia recurrendo, sed etiam regio; quae cum est aquilonia aut australis, in lunae quoque cursu est et brumae quaedam et solstitii similitudo, multaque ab ea manant et fluunt quibus et animantes alantur augescantque et pubescant maturitatemque adsequantur quae oriuntur e terra. Maxume vero sunt admirabiles motus earum quinque stellarum quae falso vocantur errantes;
Abbreviated transcription (Latin):
gura innumerabilesq mundos alios ali-¬
arum eẽ formarum. Que si bis bina qd̃
eẽnt didicisset epicurus: certe non dice¬
ret. s dum plato qd̾ fit optimũ iudicat
celi palatum ut ait ennius non suspẽt.
Nam cum duo sint genera siderum qͦrũ
alterum spaciis in mutabilib ab ortu ad
occasum ꝯmeans nullul̃ unꝗͣ cursus fui
uestigium inflectat. alterum autem cõ-¬
tinuans conuersiones duas hiisdem spa¬
ciis cursibus q confecta exutraq re et
mundi uolubilitas que nisi inglobosa for¬
maẽẽ non posset et stellarum rotundi am¬
bitus cognoscunt᷑. primusq sol qui astro¬
rum tenet principatum ita mouetur
ut cum terras larga luce compleuerit:
easdem modo hiis modo illis expartib
opacet. Ip̃a enĩ umbra terre soli efficiens
noctem efficit nocturnoꝵ autẽ spatiorũ
eadem est equabilitas que diurnoꝵ eius¬
demq soł tum accessus modici. tum re¬
cessus et frigoris et caloris modum tem¬

Expanded text:
gura, innumerabilesque mundos alios aligura, innumerabilesque mundos alios aliarum esse formarum. quae si bis bina quot essent didicisset Epicurus certe non diceret; sed dum palato quid sit optimum iudicat, "caeli palatum", ut ait Ennius, non suspexit. Nam cum duo sint genera siderum, quorum alterum spatiis inmutabilibus ab ortu ad occasum commeans nullum umquam cursus sui vestigium inflectat, alterum autem continuas conversiones duas isdem spatiis cursibusque conficiat, ex utraque re et mundi volubilitas, quae nisi in globosa forma esse non posset, et stellarum rutundi ambitus cognoscuntur. Primusque sol, qui astrorum tenet principatum, ita movetur ut, cum terras larga luce compleverit, easdem modo his modo illis ex partibus opacet; ipsa enim umbra terrae soli officiens noctem efficit. nocturnorum autem spatiorum eadem est aequabilitas quae diurnorum. eiusdemque solis tum accessus modici tum recessus et frigoris et caloris modum tem
Abbreviated transcription (Latin):
tamen ip̃m non uidetur. Quid enĩ pulcriꝰ
ea figura que sola omues alias figuras cõ¬
plexa continet queq nicħ asꝑitatis hr̃e
nich offensionis potest nicħ incisum an¬
guł. nichil anfractib nichil eminens.
nicħ lacuuosum: sumq due forme
prestantes ant ex soliois globuis ac enã
spheram interpretari placet. ex planis ã
ciculus aut orbis qui cidus grece dicit᷑.
huis duab formis contingit solis ut onus
earum partes sint inter se simillime ame¬
dioq tantum absit extremũ qͣntum idẽ¬
a sũmo quo nichil fieri potest aptius. s
si hec nonuidetis qua nũꝗͣ eruditum iltũ
puluerem aitigistis. anne hoc quidẽ fi¬
sici intelligere potustis hauc eqͣlitatem
motus constantiamq ordinũ ialia fl¬
gura non potuisse seruari. Itaq nich p̾¬
esse indoctius ꝗͣ qd̃ a uob affirmari solet.
Nec enĩ hunc ip̃m mũdũ ꝓcerto rotundũ.
esse dicitis. nam posse sieri ut sit aliasi¬

Expanded text:
tamen ipsum non videtur; quid enim pulchrius tamen ipsum non videtur; quid enim pulchrius ea figura quae sola omnis alias figuras complexa continet, quaeque nihil asperitatis habere nihil offensionis potest, nihil incisum angulis nihil anfractibus, nihil eminens nihil lacunosum; cumque duae formae praestantissimae sint, ex solidis globus sic enim sfai=ran interpretari placet, ex planis autem circulus aut orbis, qui ku/klos Graece dicitur, his duabus formis contingit solis ut omnes earum partes sint inter se simillumae a medioque tantum absit extremum, quo nihil fieri potest aptius—sed si haec non videtis, quia numquam eruditum illum pulverem attigistis, ne hoc quidem physici intellegere potuistis, hanc aequabilitatem motus constantiamque ordinum in alia figura non potuisse servari? Itaque nihil potest indoctius quam quod a vobis adfirmari solet. nec enim hunc ipsum mundum pro certo rutundum esse dicitis, nam posse fieri ut sit alia fi
Abbreviated transcription (Latin):
tem ⁊ eẽ d̾m iudicẽ. hic qͣm nolet epicurꝰ
iocet᷑ homo non aptissimꝰ ad iocandum
minuneq respiciens patriã ⁊ dicat se nõ
posse intelligere qͣł sit uolubił ⁊ rotun¬
dus deus. Tam̃ ex hoc qd̾ etiã ip̃e ꝓbat
nũꝗͣ me mouebit. Placet .ii. illi eẽ deos
qr necesse fit prestantẽ eẽ aliꝗͣ naturã
qͣ nicħ sit melus. Mũdo aũ certe nicħ
est meliꝰ. Nec dubiũ qͥn qd̃ aĩans sit habeatq
sensũ et rationẽ ⁊ mentẽ io sit melius
ꝗͣ id qd̾ hiis caret. Ita efficit᷑ animantẽ
sensus. mentis. rationis mundũ esse cõ¬
potem. ꝗͣ ratione deum eẽ mundrĩ con¬
cluditur. s hec paulo post facilius cog¬
noscent᷑. ex hiis rebus ipsis quas mun¬
duis efficit. Interea uellei noli queso pꝰ
te ferre nos plane expertes eẽ doctrine
conum tͥais et chylindrum et piramidẽ
pulcriorem ꝗͣ seraphin uideri. Nouum
etiam oculoꝵ iudiciũ habetis. s suit ista
pulcriora dum taxat aspectu qd̾ michi

Expanded text:
tem esse et deum iudicem. Hic quam volet Epicurus iocetur, homo non aptissimus ad iocandum minimeque resipiens patriam, et dicat se non posse intellegere qualis sit volubilis et rutundus deus, tamen ex hoc, quod etiam ipse probat, numquam me movebit. Placet enim illi esse deos, quia necesse sit praestantem esse aliquam naturam qua nihil sit melius. mundo autem certe nihil est melius; nec dubium quin quod animans sit habeatque sensum et rationem et mentem id sit melius quam id quod is careat. ita efficitur animantem, sensus mentis rationis mundum esse compotem; qua ratione deum esse mundum concluditur. Sed haec paulo post facilius cognoscentur ex is rebus ipsis quas mundus efficit. interea Vellei noli quaeso prae te ferre vos plane expertes esse doctrinae. conum tibi ais et cylindrum et pyramidem pulchriorem quam sphaeram videri. novum etiam oculorum iudicium habetis. sed sint ista pulchriora dumtaxat aspectu—quod mihi
Abbreviated transcription (Latin):
insidus uacuũ uiderẽ nonaruͣ me necessitudi¬
num fidelitate dontia ueterũ ꝑfioiam mirui¬
endum putaui. S de nr̃is rebus satis uł etiã
nimiũ multa de tuis uelim ut eo sis animo
qd̃ debes eẽ id est ut ne quio tͥ precipue timen¬
dum putes si enĩ status erit aliquis ciuitatis
quicũq erit te omniũ ꝑiculoꝵ uideo et pertam
infore. Nam alt̾o tͥ iam placatos esse intelli¬
go alteros unꝗͣ iratos fuisse. de me autẽ inte
uoluntate sic uelim iudices me quib cumq
reb opus eẽ intelligam qͣꝗͣ iudeam qui sim h
tempore et quid possum oꝑa tamẽ et consilio
studio quid est certe rei fame saluti tue presto
futurũ. tu uelim et quid agas et quid ac¬
turum te putes facias me ꝗͣ diligentissime
certiorem. uał.
cupiebam cognoscere non potui. Cog
titer ferres ꝯmunes miserias ũ intellexi qmͣ
me amares facile ꝑspexi. S ħ scieram illd̾

Expanded text:
insidiis vacuum viderem, novarum me necessitudiinsidiis vacuum viderem, novarum me necessitudinum fidelitate contra veterum perfidiam muniendum putavi. sed de nostris rebus satis vel etiam nimium multa. de tuis velim ut eo sis animo, quo debes esse, id est ut ne quid tibi praecipue timendum putes. si enim status erit aliquis civitatis, quicumque erit, te omnium periculorum video expertem fore; nam alteros tibi iam placatos' esse intellego, alteros numquam iratos fuisse. de mea autem in ite voluntate sic velim iudices, me, quibuscumque rebus opus esse intellegam, quamquam videam, qui sini hoc tempore et quid possim, opera tamen et consilio, studio quidem certe rei, famae, saluti tuae praesto futurum. tu velim, et quid agas et quid acturum te putes, facias me quam diligentissime certiorem. vale. cupiebam, cognoscere non potui, cognquam fortiter ferres communis miserias, non intellexi, quam me amares, facile perspexi. sed hoc scieram, illud
Abbreviated transcription (Latin):
alt̾a parte seruicutẽ quo inꝑiculo non iue¬
chil me consolatur cum recordor ħ me nͥ
uidisse. cum secd̃as etias res nr̃as nõ
mͦ adu̾sas ꝑtimescebam uidebam¬
q qͣnto ꝑiculo de ture publico discepiaret᷑
armis. Qiuib si hir uicissent ad quos pa¬
cis spe non belli cupiditate adductus accesse¬
ram tamẽ intelligebam et iratoꝵ homi¬
niĩ ⁊ cupidoꝵ ⁊ insolentiũ ꝗͣ crudelis
ẽẽt futura inctoria. sinautẽ uictieẽnt
qͣntus interitꝰ eẽt futurus ciuiũ partim
fue malebant numũ tiidũ ꝗͣ satis prudẽ¬
tem enstunari. Qd̃ antẽ michi de eo q̃ egeram
gratularis te ita uellei certoscio q̃ ego tamen
misero tempore nicħ nolui consilii cepissem
nisi inreditu meo nicħ meliores domesticas ꝗͣ
rem publicani offendissẽ. Quuib eni pro meis
inmiortalib benefitiis carissima mea salris et
mee fortune ẽẽ debebant cum ꝓpter eoꝵ scelus
nichil mͥ intra meos parietes tutum nichil

Expanded text:
altera servitutem. quo in periculo non nialtera servitutem. quo in periculo non nihil me consolatur, cum recordor haec me tum vidisse, cum secundas etiam res nostras, non modo adversas pertimescebam videbamque, quanto periculo de iure publico disceptaretur armis quibus si ii vicissent, ad quos ego pacis spe, non belli cupiditate adductus accesseram, tamen intellegebam, et iratorum hominum et cupidorum et insolentium quam crudelis esset futura victoria, sin autem victi essent, quantus interitus esset futurus civium partim suae malebant nimium timidum quam satis prudentem existimari. quod autem mihi de eo, quod egerim, gratularis, te ita velle certo scio; sed ego tam misero tempore nihil novi consili cepissem, nisi in reditu meo nihilo meliores res domesticas quam rem publicani offendissem. quibus enim pro meis immortalibus beneficiis carissima mea salus et meae fortunae esse debebant, cum propter eorum scelus nihil mihi intra meos parietes tutum, nihil