comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cille fecunditatem. ab uxoris sarȩ st̾iuitate
transtulerat. ipsa tam̃ ꝑmittente & ultro of¬
ferente. ut maritꝰ eius de ancilla fusciperet
filios: Antiqua enimtusticie regła ẽ: quã
cominemorat ad corinthios idem apłs.
MNulier suii corporis potestatem ñ habcat.: sed
uir. Similit̾ & uir sui corporis potestatem
ñ habeat: s mulier. Et huiusmodi enim de¬
bita sic̃ ect̾a: in eoꝵ quib debent᷑ potestate
consistunt. Cui potestat qui fraudem ñ facit:
ille castitatis coniugalis iuira custodit. Sene¬
etus autem parentum ysaae. ad eam sig¬
nificationem ualet: qm̃ noui destamenti po¬
pulus quamuis sit nouus. p̃destinatio tñ
eiꝰ apud dm̃ & ipsa irłm cȩlestis antiqua ẽ.
Unde ioħs adpatres dicit. Scribo uobis
patres. qm̃ cognouistis quod erat ab initio.
Carnales aut̃ qui sunt in ȩccłia. exquibus
heres es ce scismata fiunt.ex euangłio qͥdẽ
occasionem nascendi acceꝑunt: s carnalis

Expanded text:
cillae fecunditatem ab uxoris Sarae sterilitate cillae fecunditatem ab uxoris Sarae sterilitate transtulerat? ipsa tamen permittente et ultro offerente, ut maritus ejus de ancilla susciperet filios. Antiqua enim justitiae regula est, quam commendat ad Corinthios idem apostolus; Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir; similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier , Et hujusmodi enim, debita, sicut caetera, in eorum quibus debentur potestate consistunt. Cui potestati qui fraudem non facit, ille castitatis conjugalis jura custodit. Senectus autem parentum Isaac ad eam significationem valet, quoniam Novi Testamenti populus quamvis sit novus, praedestinatio tamen ejus apud Deum, et ipsa Jerusalem coelestis antiqua est. Unde et Joannes ad Parthos dicit: Scribo vobis, patres, quoniam cognovistis quod erat ab initio . Carnales autem qui sunt in Ecclesia, ex quibus haereses et schismata fiunt, ex Evangelio quidem occasionem nascendi acceperunt; sed carnalis
Abbreviated transcription (Latin):
trena sectantib. tanquam uirum habente
illa t̾rena irłm. quia legem acceꝑat. Et ido
cȩlestem irłm sara significat: quȩ dui deserta
est a concubituiiri ꝓpt̃ cognitam sterilita¬
tem.Non enim tales homines qualis erat
abraham. ad explendam libidinẽ abuteban¬
tur feminis. s ad successionem prolis. Acces¬
serat aut̃ et st̾ilitat etiam senectꝰ. ut ex omni
despatione. diuina ꝓmissio magnum me.¬
ritum credentib cdaret. Certꝰ gͦ de ꝓmissione
dei.officio gignendi accessit ad etatem iam
grauem: quam in annis uigentiorib corpora¬
li copulatione deseruerat. Non enim ob alitio
apłs adiuncta carum mulierum fig᷑a. int̾pre¬
dat᷑ quod ꝑ ꝓpħam dictum est. qͣm multifi¬
lii deserte magis quam eiꝰ quȩ habet uirum.
cum &e marito pͥor sara sit mortua: neq int̾
eos ullum extitisset diuortium. Unde gͦ illa
deserta. aut illa habens uirum: nsi quod
abraham ꝓpagandȩ ꝓlis oꝑam. ad agar an¬

Expanded text:
terrena sectantibus, tanquam virum habente terrena sectantibus, tanquam virum habente illa terrena Jerusalem, quia Legem acceperat. Et ideo coelestem Jerusalem Sara significat, quae diu deserta est a concubitu viri propter cognitam sterilitatem. Non enim tales homines, qualis erat Abraham, ad explendam libidinem utebantur feminis, sed ad successionem prolis. Accesserat autem sterilitati etiam senectus, ut ex omni desperatione divina promissio magnum meritum credentibus daret. Certus ergo de promissione Dei officio gignendi accessit ad aetatem jam gravem, quam in annis vigentioribus corporali copulatione deseruerat. Non enim ob aliud Apostolus, adjuncta earum mulierum figura, interpretatur quod per prophetam dictum est, Quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum; cum et marito prior Sara sit mortua, neque inter eos ullum exstitisset divortium. Unde ergo illa deserta, aut illa habens virum, nisi quod Abraham propagandae prolis operam ad Agar an
Abbreviated transcription (Latin):
carnem. Nam ce de lib̃a nas ci potuit scđm
carnem: sic̃ de cethura quam postea dux̃ abra¬
ham. ñ scdm ꝓmissionem. s sedm carnem su¬
scepit filios. Ysaac enim mirabilit̾ natus ẽ ꝑre
promissionem:cum amboparentes sentus¬
sent. Qͦd si data ꝑ apłm fidutia q̃ duos filiõ
allegorice accipiendos aꝑtissime ostendit. uo¬
lucrit aliqtus etiam cethurȩ fiuos. in aliqͣ
rerum fut᷑arum figa inspicere: non enĩ fru¬
stra de talib ꝑsonis adininistratione sp̃sscĩ
hec gesta conscͥpta sunt: inueniet fortasse he¬
reses &e scisinata significari. Qui filii de lib̃a
quidem sicut isti de eccłia. sed tamen sedm
carnem nat sunt. non sp̃tcalit̾ ꝑ repromissio¬
nem. Quod si ita est: nec ipsi ad hereditatem
inuemunt᷑ ꝑtinere. id est ad celestem irłm.
quam sterilem uocat scͥptura. quia dufili¬
os in t̾ra non genuit. Quȩ deserta etiam dic¬
ta est. cȩlestem iusticiam deserentib hõĩb.

Expanded text:
carnem, et de libera nasci potuit secundum carnem, et de libera nasci potuit secundum carnem, sicut de Cethura, quam postea duxit Abraham, non secundum promissionem, sed secundum carnem suscepit filios . Isaac enim mirabiliter natus est per repromissionem, cum ambo parentes senuissent. Quod si data per Apostolum fiducia, qua duos illos allegorice accipiendos apertissime ostendit, voluerit aliquis etiam Cethurae filios in aliqua rerum figura futurarum inspicere non enim frustra de talibus personis administratione Spiritus sancti haec gesta conscripta sunt; inveniet fortasse haereses et schismata significari. Qui filii de libera quidem, sicut isti de Ecclesia; sed tamen secundum carnem nati sunt, non spiritualiter per repromissionem. Quod si ita est, nec ipsi ad haereditatem inveniuntur pertinere, id est ad coelestem Jerusalem, quam sterilem vocat Scriptura, quia diu filios in terra non genuit. Quae deserta etiam dicta est, coelestem justitiam deserentibus hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
ipse int̾pretat᷑ hanc allegoriam. Hos enĩ duõ
filios habebat abraham: cum duo testam̃ta
significata sunt. Post mortem aut̃ sarȩ: qͦs
de aliauxore genuit. non ꝑtinent ad hanc
significationem. Et ideo muiti legentes apo¬
stolum. librum aut̃ genes eos ignorantes:
putant solos duos filios habuisse abrahã.
Hos gͦ solos commemorat apłs. quia solos
adhuc habebat. cum hec significarent᷑ quȩ
consequent̃ exponit. Qd ille de ancilla q̃
agar uocat᷑. uetus testamentum significat.
id est popłm uet̾is testamenti. ꝓpt̃ iugum
seruile carnalium obseruationum. & pro¬
missa t̾rena: quib irretit & quȩ tm̃ modo
sꝑantes de deo. non admittunt᷑ ad hȩredita¬
tem sp̃italis celestisq patrimonii. N autem
sufficit quod de libera uxore nat᷑ est ysaac.
ad significandum popłm heredem noui te¬
stamenti: s plus hic ualet. quod scđm ꝓmis¬
sionem natꝰ est. Ille aut̃. & de anculla. &e sedm

Expanded text:
ipse interpretatur hanc allegoriam. Hos enim duos ipse interpretatur hanc allegoriam. Hos enim duos filios habebat Abraham, cum duo Testamenta significata sunt. Post mortem autem Sarae, quos de alia uxore genuit, non pertinent ad hanc significationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, putant solos habuisse duos filios Abraham. Hos ergo solos commemorat Apostolus, quia solos adhuc habebat, cum haec significarentur, quae consequenter exponit: quod ille de ancilla, quae Agar vocabatur, Vetus Testamentum significat, id est, populum Veteris Testamenti, propter jugum servile carnalium observationum, et promissa terrena, quibus irretiti, et quae tantummodo sperantes de Deo, non admittuntur ad haereditatem spiritualem coelestis patrimonii. Non autem sufficit quod de libera uxore natus est Isaac, ad significandum populum haeredem Novi Testamenti; sed plus hic valet quod secundum promissionem natus est. Ille autem et de ancilla secundum
Abbreviated transcription (Latin):
tur omni uento doctrine. Nongͦ ꝓpt̾ initi¬
fectionem dictum est. quos tt̃m parturio do¬
nec xp̃s formet᷑ inuobis. Hanc aut̃ parturitio¬
nem. alus u̾bis etiam cõmendat alib ubi di¬
cit. Incursꝰ in me cotidianꝰ. sollicitudo omni¬
um eccłiarum. Qͥs infirmat᷑. & ego non in¬
firmor: Qs scandalirat᷑. & egonon uror
Qa u̾ subiecit. uellem aut̃ nuinc adesse ap̃
uos. & mutare uocem meam.quia confundor
inuob̾ qͥd aliud intellgit᷑. insi qͥa filios suoᷤᷤ
ẽẽ dixerat. Parcens eis fortasse ꝑlittãs. ne seue¬
rioꝵ obuirgatione commoq. facile in eiꝰ odiũ
traclucerc̃t᷑ a deceptorib illis. quib ab sens
ñ posset resistere: uellem ergo inquit nẽ eẽ
apuduos. & mutarem uocem meam. id ẽ
negarem uos filios: quia confundor in uo¬
bis. Malos enim filios ne de his erubescãt.
legem non audistis: Et de duob quidem fi¬
luis abrahe. quod dicit. facile intelligit᷑. Nam

Expanded text:
tur omni vento doctrinae . Non ergo propter inititur omni vento doctrinae . Non ergo propter initierfectionem dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Hanc parturitionem aliis verbis etiam alibi commendat, ubi dicit: Incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandali subjecit, Vellem autem nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, quia confundor in vobis; quid aliud intelligatur, nisi quia filios suos esse dixerat, parcens eis fortasse per litteras, ne severiore objurgatione commoti, facile in ejus odium traducerentur a deceptoribus illis, quibus absens non posset resistere. Vellem ergo, inquit, nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, id est, negare vos filios; quia confundor in vobis. Malos enim filios, ne de his erubescant, Legem non audistis? Et de duobus quidem filiis Abrahae quod dicit, facile intelligitur: nam
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ nulla sunt. s ab ipsa gr̃a meritum aliqͦs
inchoante. quempossit dicere minimum fu¬
um. id c̃ se ipsum ille qui ait. Cum enuim fe¬
cistis uni ex minimis meis: michi fecistis. for¬
mat᷑ enim xp̃s in eo qui formam accipit xp̃i.
formam aut̃ accipit xp̃i: qui adheret xp̃o di¬
lectione sp̃itali. Ex hoc enim fit ut eius imita¬
tione sit quod ille: quantum gradu suosi¬
nit᷑. Qui enim se dicit in xp̃o manere ait io¬
hannes: debet quom ille ambulauit &e ipse
ambuilare. S cum homines a matrib conqi¬
piant᷑ & forment᷑. iam formaq aut̃ parturian¬
tur ut nascant᷑. potest mouere quod dictum
est. quos it̾m parturio donec xp̃s formet᷑ in
uobis: nisi parturitionem hanc procurarum
angorib positam intelligamꝰ. quib eos partu¬
qua se quodam modo parturire dicit. tan¬
dui ẽẽ pot̾it. donec ꝑueniant in mensuram
etatis plenitudinis xp̃i: ut iam non mouean¬

Expanded text:
quae nulla sunt; sed ab ipsa gratia meritum aliquod quae nulla sunt; sed ab ipsa gratia meritum aliquod inchoante, quem possit dicere minimum suum, id est, seipsum, ille qui ait, Cum enim fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis . Formatur enim Christus in eo qui formam accipit Christi: formam autem accipit Christi, qui adhaeret Christo dilectione spirituali. Ex hoc enim fit ut hujus imitatione sit quod ille, quantum gradu suo sinitur. Qui enim dicit se in Christo manere, ait Joannes, debet quomodo ille ambulavit, et ipse ambulare . Sed cum homines a matribus concipiantur ut formentur, jam formati autem parturiantur ut nascantur, potest movere quod dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Nisi parturitionem hanc pro curarum angoribus positam intelligamus, quibus eos partuqua se quodammodo parturire dicit, tamdiu esse poterit, donec perveniant in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non movean
Abbreviated transcription (Latin):
S quiduerum p̃dicans. nis ut ñ circumci¬
dant᷑: Et ideo uide quid adiungit. ł mulant᷑
uos non bñ. id est inuident uobis: qui uos
carnales cde sp̃italib uolunt facere. Hoc est
emulant᷑ non bene. S excludere in qͥt uos
uolunt ut eos emulemini. hoc est mutemini.
Quom insi ut seruitutis iugo attineamini sic̃
ipsi attinent᷑: Bonum est aut̃ emulari ait in
hoc addidit. & non solum cum p̃sens sum ap̃
uos. Cum enim p̾senti ocłos suos dare tielleñ.¬
utiq ipsum conabant᷑ imitari:. quem ita dilbi
quam parentem utiq imitent᷑: quos tt̾m inqͥt
parturio donec xp̃s formetur in uobis. Magiᷤ
hoc ex ꝑsona matris eccłiȩ locutꝰ est. Nam ce
alib dicit. tactus sum paruulus in medioue¬
strum:tanquam si nutx foueat filios suos.
format᷑ autem xp̃s in credente. ꝑfidem in int̾io¬
re homine. uocato inlib̃tatem gr̃e. miti ce hu¬
mili corde:. non se iactante de pͥorib meritis

Expanded text:
Sed quid verum praedicans, nisi ut non circumciSed quid verum praedicans, nisi ut non circumcidantur? Et ideo vide quid adjungit, Aemulantur vos non bene: id est, invident vobis, qui vos carnales de spiritualibus volunt facere, hoc est, aemulantur non bene. Sed excludere, inquit, vos volunt, ut illos aemulemini, hoc est, imitemini: quomodo, nisi ut servitutis jugo attineamini, sicut ipsi attinentur? Bonum autem, ait, aemulari in hoc addidit, Et non solum cum praesens sum apud vos. Cum enim praesenti oculos suos dare velleue ipsum conabantur imitari, quem ita diligequam parentem utique imitentur, Quos iterum, inquit, parturio, donec Christus formetur in vobis. Magis hoc ex persona matris Ecclesiae locutus est: nam et alibi dicit, Factus sum parvulus in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos . Formatur autem Christus in credente per fidem in interiore homine, vocato in libertatem gratiae, miti et humili corde, non se jactante de operum meritis,
Abbreviated transcription (Latin):
nos. Dicit aut̃. Estote sic̃ ce ego. Qutiq cum ui¬
deusnatꝰ sim. iamista carnalia sp̃ital duudi¬
catione contemno. Qm̃ &e egosicut uos: id est
homosum. Deinde oportune ac decent̃ facit
cosrecolere carttadem suam: ne tanquam ini¬
micum ulum ddeputent. Dicit enim. fr̃s p̃cor
uos. ncħ me lesistis. Tanquam si adiceret: ne
gͦ putetis quod ego lede uos cupiam. Scits
quia ꝑinfirmitatem carnis. Iam pridem
euangli ⁊aui uob̃. id est cum ꝑsecutionem car¬
nis paterer.Et temptatonem ur̃am in carne
mea non sp̃uistis. neq reopuistis. Temptat ft̃
enim cum ꝓsecutionem pateret᷑ apłs: utrum
timore desererent eum. an caritate amplecte¬
rẽt᷑. Et neq spreuistis inquit tanquam inutalẽ
istam temptationem. neq respuistis ut non su¬
sciperetis communionem ꝑicłimq: s sic̃ ange¬
lum dei excepistis me. sicut xp̃m iħm. Deinde
admirans. opꝰ eoꝵs sp̃itale comm̃dat. ut hoc in¬
tuentes. in carnalem timorem ñ decidant. Qͤ

Expanded text:
 Dicit autem, Estote sicut et ego: qui utique cum Judaeus natus sim, jam ista carnalia spirituali dijudicatione contemno. Quoniam et ego sicut vos: id est, homo sum. Deinde opportune ac decenter facit eos recolere charitatem suam, ne tanquam inimicum illum deputent. Dicit enim, Fratres, precor vos, nihil me laesistis: tanquam si diceret, Ne ergo putetis quod ego laedere vos cupiam. Scitis quia per infirmitatem carnis jam pridem evangelizavi vobis: id est, cum persecutionem paterer.mea non sprevistis, neque respuistis. Tentati sunt enim, cum persecutionem pateretur Apostolus, utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur. Et neque sprevistis, inquit, tanquam utilem istam tentationem: neque respuistis, ut non susciperetis communionem periculi mei. Sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum. Deinde admirans, opus eorum spirituale commendat, ut hoc intuentes, in carnalem timorem non decidant. Quae
Abbreviated transcription (Latin):
ñ hab̾e. iamñ certam̃. s certaminis p̃miũ ẽ:
si obtinuerimꝰ uictoriã per seuerandi sub
gr̃a. Commutato enĩ corporis inimmnorta¬
lem statum sola: carnis concupiscentias non
rare. ut intelligant se si ad oꝑandũ ista
desidiis carnalib consenserint: tunc du¬
qa carne non sp̃u. Manifesta aut̃ sunt¬
oꝑa carnis inquit: quȩ sunt fornicationes.
immundiciȩ. idoloꝵ seruitꝰ. ueneficia. ini

Expanded text:
certamen, sed certaminis praemium est, si obtinuerimus victoriam perseverando sub gratia. Commutatio enim corporis in immortalem statum sola carnis concupiscentias non rare, ut intelligant se, si ad operandum ista desideriis carnalibus consenserint, tunc duci carne, non spiritu. « Manifesta autem suntcarnis, quae sunt fornicationes, i
Abbreviated transcription (Latin):
gis faciendȩ. Qͦo ideo ait. ut uel t̾rore tamin¬
numerabilium obseruationum quȩ in legiᷤ
oꝑib scͥpte st̃. ne om̃s implere cogerent᷑: qͦd
nec ipsi uidei nec patres eoꝵ implere potue¬
nerent se abhis quib eos isti subiugare cupi¬

Expanded text:
gis faciendae. Quod ideo ait, ut vel terrore tam ingis faciendae. Quod ideo ait, ut vel terrore tam innumee scriptae sunt, ne omnes implere cogerentur, quod nec ipsi Judaei, nec patres eorum implere potuenerent ab his quibus eos aliqui sub
Abbreviated transcription (Latin):
hic declaratur & confirmat᷑ illa sententia: de
qua supius disputauimꝰ. Qͥdenim aliud hoc
loco gentib dicat. ñ inuenio. nisi ut ꝓsit illis
qͦd a seruitute suꝑsticionis sue ꝑ fidem xp̃i li
berati sunt: ne it̃m serui c̃ẽ uelint subuigo ob¬
seruationum carnalium.qmͣuis sub lege dei.
tam̃ carnalem popłm seruilit̃ alligantium.
cidantur: s illomͦ quo eos istuolebant cireũ¬
cidi. id est ut incarnis circumcifione ponent
spem salutis. Non enim timotheo non ꝓfuit
xp̃s. quia paulus ipse illum iam xp̃ianum
iuuenem circumcidit: fecit aut̃ hoc propt̃
scandalum suoꝵ. nicħ simulans omnino: s
ex illa indifferentia qͣ dicit. circumcisio nich
est. & p̃putium nicħ est. Nicħ enim obest ista
circumcisio ei. qͥ saludem milla ẽẽ ñ credit.
Sed̾m hanc sententiam etiam illud addidit.
Testificor aut̃ it̃m omni homini circumciden¬
d se. id est tanqͣm salutarem istam circumcisi¬
onem appetent: qͥa debitor est uniuerse le¬

Expanded text:
hic declaratur et confirmatur illa sententia de qua superius disputavimus. Quid enim aliud hoc loco Gentibus dicat, non invenio, nisi ut prosit illis quod a servitute superstitionis suae per fidem Christi liberati sunt, ne iterum servi esse velint sub jugo observationum carnalium, quamvis sub Lege Dei, tamen ccidantur: sed illo modo, quo eos isti volebant circumcidi, id est, ut in carnis circumcisione ponerent spem salutis. Non enim Timotheo non profuit Christus, quia Paulus ipse illum jam Christianum juvenem circumcidit. Fecit autem hoc propter scandalum suorum, ex illa indifferentia qua dicit, Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est . Nihil enim obest illa circumcisio ei qui salutem in illa esse non credit. Secundum hanc sententiam etiam illud addidit, Testificor autem omni homini circumcidenti se, id est, tanquam salutarem istam circumcisionem appetenti, quia debitor est universae Le
Abbreviated transcription (Latin):
cogitationes. modꝰ dium eloquii descendisse
uideat᷑. Nam qm̃ correxit quod dixerat cog¬
noscentes dm̃. nichil nos mouere debet.Ma¬
nifestum ẽ enim. quandiu ꝑ fidem ambula¬
mus non ꝑ speciem. nondum nos cognouisse
dm̃. sed ea fide purgari. ut oportuno tempo¬
re cognoscere ualcamꝰ. S quod in ipsa cor¬
rectione ait. immo cogniti a deo: si ꝓpͥe accipi¬
tur. putabit᷑ ds quasi ex tempore aliquid cog¬
noscere. qͦd ante non nouerat. Translate gͦ dic¬
tum est. ut ocłos dei accipiamꝰ ipsam diectio¬
nem eiꝰ: quam commendauit. mittendo pro
impiis occidendum unicum filium. Sic ent̃
de his qui diligunt᷑ dicere solemꝰ. quod ante
ocłos habeant᷑. Hoc ẽ gͦ cognoscentes deum.

Expanded text:
cogitationes modus divini eloquii descendisse cogitationes modus divini eloquii descendisse videatur. Nam quoniam correxit quod dixerat, cognoscentes Deum, nihil nos movere debet: manifestum est enim quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem , nondum nos cognovisse Deum; sed ea fide purgari, ut opportuno tempore cognoscere valeamus. Sed quod in ipsa correctione ait, imo cogniti a Deo, si proprie accipitur, putabitur Deus quasi ex tempore aliquid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum est, ut oculos Dei accipiamus ipsam dilectionem ejus, quam commendavit mittendo pro impiis occidendum unicum Filium: sic enim de iis qui diliguntur dicere solemus quod ante oculos habeantur. Hoc est ergo cognoscent
Abbreviated transcription (Latin):
uans: tumultuat᷑ eccłia. Nunc autem innu¬
merabiles cde eccłia &e de mimero fidelium. cũ
magna confidentia in facie nob̾ dicunt.Die
post kalendas. ñ ꝓficiscor. Et uix lente ista pro¬
hibemꝰ. aTridentes ne irascant᷑: & timentes
ne quasi nouum aliquid mirent᷑. Uȩ peccats
hominum: quȩ sola inuisitata exorrescimus.
Ueitata uͦ. pro quib abluendis. filii dei sangͥs
effusus ẽ.quamlibet magnasint. & omnino
claudi contͣ se faciant regnum dei: sepe uiden¬
do omnia tolerare. sepe tolerando. ñ nulla
etiam facere cogim᷑. Atq utinam odñe. non
omnia quȩ non potuerimus ꝓhibere: facia.¬
mus.S iam uideamꝰ quȩ sequunt᷑. Sane p̾t̾ĩ¬
eramus quod dictum est. nẽ aut̃ cognoscentẽ
dm̃ immo cognit a deo. Uidet᷑ enim certe hoc
loco etiam apłica locito. congruere uelle in¬
firmitati hominum: ne tantum mͦ in ueteris
testamenq libris.usq ad terrenas hominũ

Expanded text:
vans, tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innuvans, tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de numero fidelium cum magna confidentia in faciem nobis dicunt, Die post calendas non proficiscor. Et vix lente ista prohibemus arridentes, ne irascantur, et timentes ne quasi novum aliquid mirentur. Vae peccatis hominum, quae sola inusitata exhorrescimus: usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamlibet magna sint, et omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe videndo omnia tolerare, saepe tolerando nonnulla etiam facere cogimur! atque utinam, o Domine, non omnia quae non potuerimus prohibere, faciaSed jam videamus quae sequuntur. Sane praeterieramus quod dictum est, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc loco etiam Apostolica locutio congruere velle infirmitati hominum; ne tantummodo in Veteris Testamenti libris usque ad terrenas hominum
Abbreviated transcription (Latin):
poꝵs obseruationes. ut huic loco subiecerit
apls. timeouos ne forte sine catisa laboraue¬
rim inuobis. Quod cum tanta celebritate
atq auctoritate ꝑ orbem t̾rarum in eccłus le¬
gatur: plena sunt tam̃ conuenticla nr̃a ho¬
minib. qui tempora rerum agendarum a
mathematicis accipiunt. Iam tͦi ne auquid
inchoet᷑. ut edificioꝵ. & huius modi quorum¬
libet oꝑm. dieb quos egyptiacos uocant.
sepe ttiam nos monere non dubitant.: nesci¬
entes ut dr̃. ubi ambulant. Quod si locus
iste. de uideoꝵ suꝑsticiosa obseruatione intel¬
ligendus est. quam spem habent. cum xp̃ia¬
nos se diquelint. ex ephemeritis uitam nau¬
fragam gub̾nantes. quando de diuinis libͥs
quos ds adhue carnali popło dedit. si more
uideoꝵs tempora obseruarent. diceret eiꝰᷤ apłs
timeo uos ne forte sine caus a laborauerim
in uob̾: Et tam̃ si dephendat᷑ quisquam uel
cathecuminꝰ uidaicoriti sabbatum obser¬

Expanded text:
porum observationes, ut huic loco subjecerit porum observationes, ut huic loco subjecerit Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos. Quod cum tanta celebritate atque auctoritate per orbem terrarum in Ecclesiis legatur, plena sunt conventicula nostra hominibus qui tempora rerum agendarum a mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut aedificiorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus quos Aegyptiacos vocant, saepe etiam nos monere non dubitant, nescientes, ut dicitur, ubi ambulant. Quod si locus iste de Judaeorum superstitiosa observatione intelligendus est, quam spem habent, cum christianos se dici velint, ex ephemeridis vitam naufragam gubernantes, quando de divinis Libris, quos Deus adhuc carnali populo dedit, si more Judaeorum tempora observarent, diceret eis Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos? Et tamen si deprehendatur quisquam vel catechumenus Judaico ritu sabbatum obser
Abbreviated transcription (Latin):
a nescientib qͦ referenda sint. Ut tanquam hoc
dixerit apłs gentib. Qͥd prodest uos euasisse
seruitutem. qua tenebamin cum seruiretis
elementis munch. quando rursꝰ ad talia re¬
ditis. seduct ab eis qui nonctum cognoscen¬
tes lib̾tatis sue tempꝰ. int̃ cet̾a opalegis quȩ car¬
nalit̾ sapiunt. etiam temporib seruiunt:
quib ce uos rursꝰ ut antea seruire uicitis. ce
obseruare cum eis dies. & mens es. & annos. ce
tempora. qͥb seruiebatis & antequam xp̃o cre¬
deretis: Manifestum ẽ enim. uolumina tem¬
porum ꝑ elem̃ta huius mundi. hoc est celum
&e terram. & motꝰ. atq ordinem syderum. ad¬
ministrari. Quȩ infirma appellat: ex eo qͦd
infirma & instabil specie uariant᷑. Egena uͦ.
ex eo qͦd egent summa & stabil specie crcatoriᷤ.
ut quomͦ sunt ẽẽ possint. Fligat gͦ lector utrã
uolet sententiam: dum mͦ intelligat ad tan¬
tum ꝑicłm anime ꝑtinere suꝑsticiosas tem¬

Expanded text:
a nescientibus quo referenda sint: ut tanquam hoc a nescientibus quo referenda sint: ut tanquam hoc dixerit Apostolus Gentibus, Quid prodest vos evasisse servitutem qua tenebamini, cum serviretis elementis mundi, quando rursus ad talia reditis, seducti ab eis qui nondum agnoscentes libertatis suae tempus, inter caetera opera Legis quae carnaliter sapiunt, etiam temporibus serviunt; quibus et vos rursus ut antea servire vultis, et observare cum eis dies, et menses, et annos, et tempora, quibus serviebatis et antequam Christo crederetis? Manifestum est enim, volumina temporum per elementa hujus mundi, hoc est, coelum et terram et motus atque ordinem siderum administrari. Quae infirma appellat, ex eo quod infirma et instabili specie variantur: egena vero, ex eo quod egent summa et stabili specie Creatoris, ut quomodo sunt, esse possint. 35. Ergo eligat lector utram volet sententiam, dummodo intelligat ad tantum periculum animae pertinere superstitiosas tem
Abbreviated transcription (Latin):
git. dies obseruatis. & annos. &e menses. & tempo¬
ra. timeo uos ne forte sine causa laboratierim
inuob̃: magis hanc sententiam confirmare
uideri potest. Uulgatissimꝰ enim est error isti¬
gentilium: ut uel in agendis reb. uel in expec¬
tandis euentib uitȩ. ac negocioꝵ suoꝵ. ab astro¬
logis & chaldeis notatos dies. &e menses.& an¬
nos & tempora obseruent. fortasse tam̃ non
opus ẽ ut hoc de gentilium errore dictum¬
intelligamꝰ. ne intentionem cause quam ab
exordio fusceptam ad finem usq ꝑtueit. subi¬
to in altud temere detorquere uelle uideam.
s de his potiꝰ de quib cauendis eũ ag̾e ꝑ totam
epłam apparet. Nam &e iudei seruilit̃ obser¬
uant dies & m̃ses & annos. &e tempora. in carna¬
l obseruatione sabbat. & neomeniȩ. & mense
nouoꝵ. & septimo quoq annoquem uocãt
sabb̃m sabbators. Quȩ qm̃ erant umbre fut᷑oꝵ:
iam aduemiente xp̃o. insuꝑsticione remans e¬
runt: cum tanquam salutaria obseruentur.

Expanded text:
git, Dies observatis, et menses, et annos, et tempora: timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos, magis hanc sententiam confirmare videri potest. Vulgatissimus est enim error Gentilium iste, ut vel in agendis rebus, vel in exspectandis eventis vitae ac negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Fortasse tamen non opus est ut hoc de Gentilium errore intelligamus, ne intentionem causae, quam ab exordio susceptam ad finem usque perducit, subito in aliud temere detorquere velle videamur; sed de his potius, de quibus cavendis eum agere per totam Epistolam apparet. Nam et Judaei serviliter observant dies, et menses, et annos, et tempora in carnali observatione sabbati et neomeniae, et mense novorum, et septimo quoque anno quem vocant Sabbatum sabbatorum. Quae quoniam erant umbrae futurorum, jam adveniente Christo in superstitione remanserunt, cum tanquam salutaria observarentur
Abbreviated transcription (Latin):
uistolȩ quoq ao romanos. sicut ao ga¬
lathas expositionem inchoaueram:
s huiꝰ oꝑis si ꝑficeret᷑. plures libri erant fu¬
tur. Quoꝵ unum in iola disputatione
ipsius salutationis absolui. Abinicio scili¬
ut immorarem̃. cum uellemꝰ soluere inqden¬
tem sermoni nr̃o difficillimam questionem
de peccato in sp̃m sc̃m. quod non remittat᷑
neq in hoc scło neq in fut᷑o: s deinde cessaui
alia uolumina adiungere exponendo epłã
territꝰ: & in alia faciliora deflexus sum. Ita fa¬
ctum est. ut librum quem feceram pͥmum re¬
linquerem solum: cuiꝰ cẽ titulum uolui. epłe
adromanos inchoata exposito. Ubi quod diri
grãm eẽ in dimissione peccatoꝵ. pacem uͦ in
reconciliatione dei. ubicunq hoc dixi. ñ sic
accipiendum est. ac si pax ipsa a reconciliatio
ñ ꝑtineat ad gr̃am generalem: s qͦd speciabtt̃
gr̃ȩ nomine. remissionem significaũit pecca¬
sint &e ꝓphe. Hic liber sic incipit. Epistola
quam paulus apłs scripsit ad ro ma Nos.

Expanded text:
istulae quoque ad Romanos sicut ad Galatas expositionem susceperam. sed huius operis, si perficeretur, plures libri erant futuri, quorum unum in sola disputatione ipsius salutationis absolui, ab initio sciliut immoraremur, cum uellemus soluere incurrentem sermoni nostro difficillimam quaestionem de peccato in spiritum sanctum, quod non remittitur neque in hoc saeculo neque in futuro. sed deinde cessaui alia uolumina adiungere exponendo epistuterritus et in alia faciliora delapsus sum. ita factum est, ut librum, quem feceram primum, relinquerem solum, cuius esse titulum uolui: epistulae ad Romanos incoata expositio. Vbi quod dixi, gratiam esse in dimissione peccatorum, pacem uero in reconciliatione dei, ubicumque hoc dixi, non sic accipiendum est, ac si pax ipsa et reconciliatio non pertineat ad gratiam generalem, sed specialiter gratiae nomine remissionem significauerit peccasint et prophetae. Hic liber sic incipit: In epistula, quam apostolus Paulus scripsit a Romanos.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissionespatrum: de quib carnalit̃ sicut
uidei natꝰ non est. S tamen filius abrahȩ
scđm imitationem fidei: cuiꝰ fidei gr̃am per
miscdiam dñi meriusti. S tunc quidem
inquit ignorantes dm̃. his quinatura non sunt
dii seruistis. Munc certe quia non udeis scri¬
bit s gentib. nec ait seruiuimꝰ. sed seruistis: sa¬
tis ꝓbabile est ctiam de gentib suꝑius dictũ
quod sub elementis huiꝰ mundi erant serui¬
entes tanqͣm sub ꝓcuratorib ce actorib. Nlam
ipsa elementa utiq non sunt nat᷑alit̃ dii. s¬

Expanded text:
promissiones patrum, de quibus carnaliter sicut Judaei natus non est; sed tamen filius Abrahae secundum imitationem fidei, cujus fidei gratiam per misericordiam Domini meruit. Sed tunc quidem, inquit, ignorantes Deum, his qui naturaliter non sunt dii servistis. Nunc certe quia non Judaeis scribit, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servistis: satis probabile est etiam superius de Gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus . Nam ipsa elementa utique non sunt naturaliter dii,
Abbreviated transcription (Latin):
est minꝰ potens. ut ꝓcuratores atq actores qui ft̃
in eiꝰ potestate. aliquid ipso siue non ꝑmittente.
siue nesciente. insubiectissibi ꝓsuo gradu reb
efficiant. Non eis tam̃ rependit᷑ quod de ipsis ui¬
ste fit: s quo animo ipsi faciunt. Qa neq ubã
uoluntatem rationali creat᷑e suę ds negauit.
ce tam̃ potestatem qua etiam iniustos iuste orcli¬
nat. sibi retinuit. Quem locum. latꝰ & uberius

Expanded text:
est minus potens, ut procuratores atque actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non eis tamen rependitur, quod de ipsis juste fit, sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit; et tamen potestatem, qua etiam injustos juste ordinat, sibi retinuit. Quem locum latius et uberius
Abbreviated transcription (Latin):
Cum aut̃ dicit. his qui nat᷑a non sunt dii.
serustis: satis demonstrat unum uerum dm̃
nat᷑a ẽẽ dm̃: quo nomine tͥnitas fidelissimo &
catholico gremio cordis accipit᷑. Fos autem qͥ
inuerttate manet. dans głam deo. siue quȩ in
ueritate ñ stetit. quęrens głam suam. nulla
inquam creat᷑a est. quȩ non uelit nolit. diui¬
nȩ ꝓuidentiȩ seruiat. S uolens: facit cum eo
quod bonum est.De illa uͦ quȩ hoc ñuult.:
fit quod iustum est. Nam si etiam ipsi p̃ua¬
ricatores angłi cum pͥncipe suo diabolo. ñ rec¬
te dicerent᷑ ꝓcuratores uł actores diuinȩ proui¬
dentiȩ: ñ dñs magistratum huiꝰ mundi diabo¬
lum diceret:. nec uteret᷑ illo ad correctionem
hominum ipsa potistas apli̾ca. codem paulo a¬
lib dicente. Qͦs tradidi sathanȩ. ut discant
non blasphemare. Et alio loco ad salutem.Ait
enim. Ego quidem sic̃ absens corpore. presens
aut̃ sp̃u. iam iudicaui quasi presens eum qui
sic oꝑatus est. in nomine dñi nr̃i iħu xp̃i cong̾

Expanded text:
Cum autem dicit, His qui naturaliter non sunt dii, servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem quin veritate manet, dans gloriam Deo; sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam: nulla inquam creatura est, quae non, velit nolit, divinae providentiae serviat; sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli, cum principe suo diabolo, non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi diabolum diceret; nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente, Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare : et alio loco ad salutem; ait enim, « Ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi quasi praesens, eum qui sic operatus est, in n
Abbreviated transcription (Latin):
bitum uiri: quod non scͥbit᷑ passa. nisi cum
dimissi eẽnt de paradyso. factum aut̃ dixit. ꝓ¬
pter susceptionem creat᷑e. Quia qui nascunt᷑
ex feminis. ñ tune ex deo nascunt᷑. s tam̃ deus
sus est. & hostia ꝓ illo legitqma est oblata. Nec
mirum. si ce illa legis oꝑa sustinuit. ex qͥb lib̾a¬
ret eos qui cis seruilit̾ tenebant᷑. qui etiam
mortem sustinuit. ut ex ea lib̃aret eos. qͥ mor¬

Expanded text:
bitum viri, quod non scribitur passa, nisi cum bitum viri, quod non scribitur passa, nisi cum dimissi essent de paradiso. Factum autem dixit, propter susceptionem creaturae; quia qui nascuntur ex feminis, non tunc ex Deo nascuntur, sed tamen Deus sus est, et hostia legalis pro illo oblata. Nec mirum si et illa legis opera sustinuit ex quibus liberaret eos qui eis serviliter tenebantur; qui etiam mortem sustinuit, ut ex illa alios
Abbreviated transcription (Latin):
gregatꝰ est. partim fuerit sub pedagogo legis.
tempore puericiȩ suȩ. id est ex ea parte qua
de iudeis congregat᷑ est. partim sub elem̃tiᷤ
huiꝰ mundi quib tanqͣm ꝓcuratorib &e ac¬
torib seruiebat. ex ea parte qua de gentibus
congregatꝰ est. Ut quod miscet apł̃s ꝑsonam
suam. non dicens. cum eẽtis paruuli sub elcm̃¬
tis huiꝰ mundi eratisseruientes. s dicens. cũ eẽmꝰ
paruuli. sub elementis huius mundi eramꝰ
seruientes: ñ ꝑtineat ad significationem iu¬
deoꝵ ex quib paul originem ducit. s magis
ad gentium. hoc dumtaxat loco: qm̃ ce eoꝵ
filium suum ad liberandum paruulum hȩ¬
redem. seruientem ex parte legi tanquam pe¬
dagogo: ex parte elem̃tis huiꝰ mundi. tanꝗͣ
ꝓcuratorib oe actorib. Misit ds̃ inquit fili.¬
um suum: factum ex muliere. Mulierem ꝓ
femina posuit: more locutionis hebreorum.
Non enim quia de eua dictum est. forma¬
uit eam in mulierem. iam passa erat coneu¬

Expanded text:
gregatus est, partim fuerit sub paedagogo Legis, tempore pueritiae suae, id est ex ea parte qua de Judaeis congregatus est; partim sub elementis hujus mundi, quibus tanquam procuratoribus et actoribus serviebat, ex ea parte qua de Gentibus congregatus est: ut quod immiscet Apostolus personam suam, non dicens, Cum essetis parvuli, sub elementis hujus mundi eratis; sed dicens, Cum essemus parvuli, sub elementis hujus mundi eramus servientes, non pertineat ad significationem Judaeorum, ex quibus Paulus originem ducit, sed magis ad Gentium, hoc duntaxat loco: quoniam et Filium suum ad liberandum parvulum haeredem, servientem, ex parte Legi, tanquam paedagogo, ex parte elementis hujus mundi, tanquam procuratoribus et actoribus: Misit Deus, inquit, Filium suum factum ex muliere. Mulierem pro femina posuit, more locutionis Hebraeorum. Non enim quia de Eva dictum est, Formavit eam in mulierem , jam passa erat concu
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ pependit in ligno: nis peccatum uetis
hominis. quod dñs ꝓ nob̃ in ipsa carnis mor¬
talitate suscepit: Unde nec crubuit nec t¬
inuit apłs dicere. peccatum eum pro nobiᷤᷤ
fecisse: addens. ut de peccato damnaret pec¬
catum. Non enim ce uetꝰ homo nr simul
crucifigeret᷑ sic̃ idem apłs alib dicit. nis
in illa morte dñi peccati nr̃i figͣa penderet.
ut cuacuaret᷑ corpus peccat. ut ultͣ non ser¬
uiamus peccato: in cuiꝰ peccati & mortis fi¬
gura. etiam moyses in heremo suꝑ lignum
ex altauit serpentem. ꝑfuasione quippe ser¬
pentis. homo in damnatonem mortis ceci

Expanded text:
autem pependit in ligno, nisi peccatum veteris autem pependit in ligno, nisi peccatum veteris hominis, quod Dominus pro nobis in ipsa carnis mortalitate suscepit? Unde nec erubuit nec timuit Apostolus dicere, peccatum eum fecisse pro nobis, addens, Ut de peccato condemnaret peccatum . Non enim et vetus homo noster simul crucifigeretur, sicut idem apostolus alibi dicit, nisi in illa morte Domini peccati nostri figura penderet, ut evacuaretur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato . In cujus peccati et mortis figura, etiam Moyses in eremo super lignum exaltavit serpentem . Persuasione quippe serpentis homo in damnationem mortis ceci
Abbreviated transcription (Latin):
in oꝑib legis. s fide apud dm̃. quȩ ñ ꝑ timorẽ
s ꝑ dilectionem oꝑatur. Sp̃s enim sc̃s qͥ hoc
ꝑ moysen dixit. utrunq ꝓuidit. Ut &e timore
uisibilis penȩ custodirent᷑. qui nondum po¬
terant ex inuisibilium fide uiuere: &e ipse timo¬
rem istum solueret suscipiendo qͦd timebat᷑.
qͥ timore sublato. donum dare potãt caritatis.
De in hoc quod maledictꝰ appellatus est qͥ pen¬
det inligno: contumelia in dño putanda est.
Ex parte quippe mortali: pependit in ligno.
Mortalitas aut̃ unde sit: notum ẽ credentib.
Er pena quippe est & maledicto peccati pͥmi
hominis: quam dñs suscepit. &e peccata no¬
stra ꝑtulit corpore suo suꝑ lignum. Si gͦ
diceret᷑ mors maledicta ẽ: nemo exhorresce¬
ret. Qͥd aut̃ nis mors dñi pependit in lig¬
no: ut mortem moriendo suꝑaret: Fadem
gͥ maledicta quȩ uicta est. Item si diceretur
peccatum maledictum ẽ. nemo miraret᷑. Qͥd

Expanded text:
in operibus Legis, sed fide apud Deum, quae non per timorem, in operibus Legis, sed fide apud Deum, quae non per timorem, sed per dilectionem operatur. Spiritus enim sanctus, qui hoc per Moysen dixit, utrumque providit, ut et timore visibilis poenae custodirentur qui nondum poterant ex invisibilium fide vivere; et ipse timorem istum solveret suscipiendo quod timebatur, qui timore sublato donum dare poterat charitatis. Nec in hoc quod maledictus est appellatus qui pendet in ligno, contumelia in Dominum putanda est. Ex parte quippe mortali pependit in ligno: mortalitas autem unde sit, notum est credentibus; ex poena quippe est, et maledictione peccati primi hominis, quam Dominus suscepit, et peccata nostra pertulit in corpore suo super lignum . Si ergo diceretur, Mors maledicta est; nemo exhorresceret: quid autem nisi mors Domini pependit in ligno, ut mortem moriendo superaret? eadem igitur maledicta, quae victa est. Item si diceretur, Peccatum maledictum est; nemo miraretur: quid
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃italit intelligentib sacram̃tum ẽ libertatis.
Carnalit̾ aut̃ sentientib: si uidei sunt. uigum
est seruitutis. Si pagani aut heretiei: uelamen¬
tum est cęcitatis. Nam quod quidam nr̃i in
scͥpturis minꝰ eruditi. sententiam istã nimis ti¬
mentes. & scͥpt᷑as uet̾es debita pietate apꝓban¬
tes. ñ putant hoc de dño cẽ dictum. s de iuda
traditore eius: aiunt enim ꝓpt̾ta non ẽẽ dic¬
tum maledictus omnis qui figit̃ in ligno.
s qui pendet in ligno. qͥa non hic dñs significa¬
tus ẽ. s ille qui se laqueo sus pendit. nimis er¬
rant: nec attendunt se contͣ apłm dis putare
qui ait.xp̃s nos redemit a maledicto legis. fac¬
tus ꝓ nob̾ maledictum: quia scͥptum ẽ. male¬
dictus omnis qui pendet in ligno. Qͥ gͦ pro
nob̃ factus est maledictum. ipse utiq pepen¬
dit in ligno. id est. xp̃s qui nos liberauit a ma¬
ledicto legis: ut non iam timore ustificarem̃

Expanded text:
spiritualiter intelligentibus sacramentum est libertatis: spiritualiter intelligentibus sacramentum est libertatis: carnaliter autem sentientibus, si Judaei sunt, jugum est servitutis; si pagani aut haeretici, velamentum est caecitatis. Nam quod quidam nostri minus in Scripturis eruditi, sententiam istam nimis timentes, et Scripturas veteres debita pietate approbantes, non putant hoc de Domino esse dictum, sed de Juda traditore ejus: aiunt enim propterea non esse dictum, Maledictus omnis, qui figitur in ligno; sed, qui pendet in ligno; quia non hic Dominus significatus est, sed ille qui se laqueo suspendit: nimis errant, nec attendunt se contra Apostolum disputare, qui ait, Christus nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum; quia scriptum est, Maledictus omnis qui pendet in ligno. Qui ergo pro nobis factus est maledictum, ipse utique pependit in ligno, id est, Christus, qui nos liberavit a maledicto Legis; ut non jam timore justificaremur
Abbreviated transcription (Latin):
la seruat quȩ temporale habent p̾mium.¬
nec illa que et̾num. Qui aut̃ in oꝑib legis
iustificat᷑. non apud dm̃ iustificat᷑. quia dem¬
poralem inde expectat uisibilemq mercedem:
s tam̃ est etiam ista ut dixi. quedam ut sic di¬
cam. terrena carnalisq iusticia. Nam & ip¬
se apłs eam iusticiam uocat: cum alibi dicit.
rus credentib: quedam earum obseruationũ
non obseruauit ad litt̾am. Unde etiam cum
sabbato esurientes discipłi spicas euulsissent:
respondit indignantib. dñm eẽ filium hõis.
etiam sabbat. Itaq illa carnalit̾ non obseruan¬
do. carnalium conflagrauit inuidia. Et sus¬
cepit quidem pęnam ꝓpositam illis qui ea ñ
obseruassent: s ut credentes in se.talis penȩ
timor lib̃aret. Quo ꝑtinet quod adiungit.
Ap̃s nos redemit de maledicto legis: factus ꝓ
nobis maledictum: qͥa scͥptum est. Maledic¬
tus omnis qui pendet in ligno. Quȩ sententra:

Expanded text:
la servat quae temporale habent pla servat quae temporale habent pnec illa quae aeternum: qui autem in operibus Legis justificatur, non apud Deum justificatur; quia temporalem inde exspectat visibilemque mercedem. Sed tamen est etiam ista, ut dixi, quaedam, ut sic dicam, terrena carnalisque justitia: nam et ipse Apostolus eam justitiam vocat, cum alibi dicit, rus credentibus, quaedam earum observationum non servavit ad litteram. Unde etiam cum sabbato esurientes discipuli spicas evulsissent, respondit indignantibus, Dominum esse Filium hominis etiam sabbati . Itaque illa carnaliter non observando, carnalium conflagravit invidiam; et suscepit quidem poenam propositam illis, qui ea non observassent, sed ut credentes in se talis poenae timore liberaret: quo pertinet quod adjungit, Christus nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum; quia scriptum est, Maledictus omnis qui pendet in ligno. Quae sententia
Abbreviated transcription (Latin):
qui fecerit eam. uiuet in illa: ut intelligas
legem hoc loco ꝓ ipsis oꝑib positam. Qͥ aut̃
uiuebant in his oꝑib: timebant utiq ne si
ñ ea fecissent. lapidationem uel crucem ticl
aliquid huiꝰmoch pattrent᷑. Qc qui fecerit ea
inquit. uiuet in illis: id est habebit p̃mium.
ne ista morte puniat᷑. Non gͦ apud dm̃. cuius
e fide siquis in bac uita uixtrit: cum hinc ex¬
cesserit. tunc eum magis habebit p̾sentissimũ
p̃mium. Non itaq ex fide uiuit. quis quis p̾¬
sentia quȩ uident᷑ uel cupit uel timet: quia
fides dei ad inuisibilia ꝑtinet. quȩ post da-¬
bunt᷑. Nam est & ista quedam in oꝑib legis
iusticia. quando sine suo p̾mio relicta non ẽ:
ut qui fecerit ea. uiuat in eis. Unde & ad ro¬
manos dicit. si enim abraham ex oꝑib ui
stificatus est: habet głam. s ñ apud dm̃. Ali¬
ud est gͦ non iustificari apud dm̃: aliud ñ
iustificari. Qui omnino ñ ustificat᷑. nec il¬

Expanded text:
Qui fecerit eam, vivet in ea; ut intelligas Qui fecerit eam, vivet in ea; ut intelligas Legem in hoc loco pro ipsis operibus positam. Qui autem vivebant in his operibus, timebant utique ne, si non ea fecissent, lapidationem, vel crucem, vel aliquid hujusmodi paterentur. Ergo qui fecerit ea, inquit, vivet in illis; id est, habebit praemium, ne ista morte puniatur. Non ergo apud Deum, cujus ex fide si quis in hac vita vixerit, cum hinc excesserit, tunc eum magis habebit praesentissimum praemium. Non itaque ex fide vivit, quisquis praesentia quae videntur, vel cupit, vel timet; quia fides Dei ad invisibilia pertinet, quae post dabuntur. Nam est ista quaedam in operibus Legis justitia quando sine suo praemio relicta non est, ut qui fecerit ea, vivat in eis. Unde et ad Romanos dicit: Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non ad Deum . Aliud est ergo, non justn omnino justificari. Qui omnino non justificatur, nec il
Abbreviated transcription (Latin):
rent. Iule aut̃ iustificat᷑ apud dm̃. qui eum gͣaꝰ¬
gratis colit:. Non scilicet cupiditate appeten¬
di aliquid ab ipso p̾ter ipsum : aut timore a¬
mittendi. In ipso enim solo. uera nr̃a beatitudo
atq ꝑfecta est. Et quia inuisibilis ẽ ocłis carnes.
sup̃ dixit. Qͦd aut̃ nunc uiuo in carne: in fide
uiuo filii dei. Et ipsa est iusticia: quo ꝑtinet
quod dictum ẽ. quia ustꝰ ex fide uiuit. Hinc
enim ostendere uoluit.quia in lege nemou¬
stificat᷑: quia scriptum est. iustum ex fide ui¬
uere.Quare intelligendum est in lege quod
nunc ait. in oꝑib legis dictum ẽẽ: hoc ẽ his
quȩ in circumcisione carnis. &talib obser¬
uationib continent᷑. In quib qui uiuit: ita
in lege est ut sub lege uuiat. S legem ut
dictum ẽ ꝓ ipsis oꝑib legis nc̃ posuit: quod
posterius manifestat᷑. Ait enim. Lex aut̃ ñ ẽ
ex fide: s qui fecerit ea. uiuet in illis. N ait

Expanded text:
rent. Ille autem justificatur apud Deum, qui eum rent. Ille autem justificatur apud Deum, qui eum gratis colit, non scilicet cupiditate appetendi aliquid ab ipso praeter ipsum, aut timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo atque perfecta est; et quoniam invisibilis est oculis carneis, supra dixit, Quod autem nunc vivo in carne, in fide vivo Filii Dei ; et ipsa est justitia. Quo pertinet quod dictum est, Quia justus ex fide vivit. Hinc enim ostendere voluit quia in Lege nemo justificatur, quia scriptum est justum ex fide vivere. Quare intelligendum est in Lege, quod nunc ait in operibus Legis, dictum esse; et hoc istis qui in circumcisione carnis et talibus observationibus continentur: in quibus qui vivit, ita in Lege est, ut sub Lege vivat. Sed Legem, ut dictum est, pro ipsis operibus Legis nunc posuit, quod in posterioribus manifestatur. Ait enim: Lex autem non est ex fide, sed qui fecerit ea, vivet in illis. Non ait,
Abbreviated transcription (Latin):
& uirtutes oꝑat᷑ in uobis: ex oꝑib legis an ex
auditu fider: Respondet᷑ utiq ex auditu fidei:
sicut suꝑius tͣctatum est: Deinde adhibet ex.¬
emplum patͥs abraham: de quo in epła ad ro¬
manos uberius aꝑtiꝰq dissertum ẽ. Hoc enĩ
maxime in eo uictorsosum ẽ. quod antequam
circumcideret᷑. deputata est fides ei ad iustici¬
am. Et ad hoc rectissime refert᷑ quod ez dictũ
est: quia benedicent᷑ in te omnes gentes. Imi¬
tatione utiq fidei eius. qua iustificatꝰ ẽ etiã
ante sacramentum circumcisionis. quod ad
fidei signacłm accepit: & ande omnem seruitu¬
ait quicunq enim ex oꝑib legis sunt. sub
maledicto sunt legis: sub timore uult intelli¬
gi. non in lib̃tate ut scilicet corporali p̾sentiq
uindicta uindicaret᷑ in eos. qui ñ ꝑmanerẽt
in omnib quȩ scͥpta funt in libro legis ut face¬
rent ea.Huc quoq accełet. ut in ipsa corpors
pena ctiam maledicti ignominiam formida¬

Expanded text:
obis, ex operibus Legis, an ex auditu fidei? Respondetur, Utique ex auditu fidei, sicut superius tractatum est. Deinde adhibet exemplum patris Abraham, de quo in Epistola ad Romanos uberius apertiusque dissertum est . Hoc enim maxime in eo victoriosum est, quod antequam circumcideretur, deputata est fides ejus ad justitiam, et ad hoc rectissime refertur quod ei dictum est, Quia benedicentur in te omnes gentes : imitatione utique fidei ejus, qua justificatus est etiam ante sacramentum circumcisionis, quod ad fidei signaculum accepit, et ante omnem servituait, Quicumque enim ex operibus Legis sunt, sub maledicto sunt Legis; sub timore vult intelligi, non in libertate: ut scilicet corporali praesentique vindicta vindicaretur in eos qui non permanerent in omnibus quae scripta sunt in libro Legis, ut facerent ea; huc quoque accederet, ut in ipsa corporum poena etiam maledicti ignominiam formida