comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
be gemens facinꝰ miserũ uarios ꝙ labores Tarcha¬
reũ ꝙ chaos monstrabit t̾ra dehiscens. Et corã
hic dño reges sistent᷑ ad unũ. Retida ecelo. ig¬
nisq & sulphuris annis In his latinis uersib
de greco ut cumq translatis. ibi ñ potuit ille sen¬
sus occurrere. qͥ fit cum littere quȩ sunt ineoꝵ capi¬
tib conectunt᷑. ubi . y. littera in greco posita ẽ
qr ñ potuer̃ latina uerba inuenurt. qͣ ab eadem lit¬
tera incipent. & sententię conuenirent. Hi aũ
sunt uersus tres: qͥntꝰ. & octauus detimꝰ. & nonꝰ
decimꝰ. Deniꝙ si litteras qͣ sunt incapitib om̃iũ
uersũ conectentes. hoꝵ triuĩ quȩ scripte sunt ñ
legimꝰ sed ꝓcis.y. litterĩ tamq̃ in cisdem locs ipsa sit po¬
ducant᷑: ut ex lato inaltũ figura c̃surgat. ad xxxuiii.¬

Expanded text:
be, gemens facinus miserum variosque labores. Tartabe, gemens facinus miserum variosque labores. Tartareumque chaos monstrabit terra dehiscens. Et coram hic Domino reges sistentur ad unum. Recidet e coelo ignisque et sulphuris amnis. In his latinis versibus, de graeco utcunque translatis, ibi nsus occurrere, qui fit, cum litterae, quae sunt in eorum capitibus, conectuntur, ubi Υ littera in Graeco posita est, quia non potuerunt Latina uerba inueniri, quae ab eadem littera inciperent et sententiae conuenirent. Hi autem sunt uersus tres, quintus et octauus decimus et nonus decimus. Denique si litteras quae sunt in capitibus omnium uersuum conectentes horum trium quae scriptae sunt non legamus, sed pro eis Υ litteram, tamquam in eisdem locis ipsa sit poducantur, ut ex lato in altum figura consurgat, ad uigi
Abbreviated transcription (Latin):
Ecelo rex adueni& ꝑseda futurꝰ. Scilic& in car¬
ne p̃sens. ut uidic& orbẽ. Unde dm̃ cernent in¬
credulꝰ atq fidelis: celsum cũ scĩs ȩui iã termino
in ipso: Sic ammc cũ carne adr qͥsudicat ipse.
cumiac& incultꝰ densis in uepͥb orbis. Reicient
ignis pontũq polũq: in quirens thetri portas ef¬
fring& aucrni Scoꝵ sed enĩ cuncte lux libera
carni tradet᷑. sontes ȩt̾na flãma cremabit Occul¬
tos actꝰ retegens. Tc̃ qͥsꝙ̃ loquet᷑ secrta. atꝙ: ds̃
rescrabit pectora luci. Tc̃ erit & luctꝰ. stridebunt
dentib om̃s. Eripitur solis iubar. & chorꝰ inte¬
rit astris Uoluet̃ cȩlũ lunaris splendor obibit.
deici& colles. ualles extoll& ab imo. Nonerit in
reb hominũ sublime uł altũ. Iam ȩqͥnt᷑ cãpis.
montes & cerula ponti. Omã cessabt̃ tellꝰ c̃fracta
pibit. Sic parit̃ fontes torrentur fluminaq igni.
Ded tuba tũ sonitũ tristem demit& ab alto: or¬

Expanded text:
er secla futurus, Scilicet in carne presens, ut iudicet orbem. Unde Deam cernunt incredulus atque fidelis Celsum cum sanctis evi iam termino in ipso. Sic anime eum carne aderunt, quas iudicet ipse. Cum iacet incultus densis in vepribus orbis, Reicient ignis pontumque polumque, Inquirens, tetri portas effringet Averni. Sanctorum sed enim cunctae lux libera carni Tradetur, sontes aeterna flamma cremabit. Occultos actus retegens tunc quisque loquetur Secreta, atque Deus reserabit pectora luci. Tunc erit et luctus, stridebunt dentibus omnes. Eripitur solis jubar, et chorus interit astris. Volvetur coelum, lunaris splendor obibit. Dejiciet colles, valles extollet ab imo. Non erit in rebus hominum sublime vel altum. Jam aequantur campis montes et caerula ponti. Omnia cessabunt, tellus confracta peribit. Sic pariter fontes torrentur fluminaque igni. Sed tuba tum sonitum tristem dimittet ab alto Or
Abbreviated transcription (Latin):
& suoꝵ dogmatũ libros reliquid. Eo captiuita¬
tis iudaice tpr̃t. anaximander. & anaximenes
& xenophanes phisici claruer̃. Tc̃ & pitago utagoras¬
as. ex qͦ ceper̃ appellari philosophi xx ui¬
er idem tempꝰ cyrꝰ rex ꝑsarum qui etiam
chaldeis & assirus imꝑabat relaxata ali¬
fec̃ A quib tantũ pͥma cepta fundimina
& altait constructũ ẽ incursantib aut̃ hostib¬

Expanded text:
uorum dogmatum libros reliquit. Eo captiuitauorum dogmatum libros reliquit. Eo captiuitatis Iudaicae tempore et Anaximander et Anaximenes et Xenophanes physici claruerunt. Tunc et Pythagoras, ex quo coeperunt appellari philosophi. CAPUer idem tempus Cyrus, rex Persarum, qui etiam Chaldaeis et Assyriis imperabat, relaxata alifecit. A quibus tantum prima coepta fundamina et altare constructum est. Incursantibus autem hostib
Abbreviated transcription (Latin):
tes enĩ eos ꝓphẽ de iniquitatib & impietatib
suis. hȩc eis uentura p̃dixerant. maxime iere¬
miaf qͥ etiam numerũ definiut annoꝵ. Fotẽpr̃
pittacꝰ mitileneus aliꝰ ex septẽ sapientib fuis¬
se ꝑ hibetur. & quinq ceteros qui ex septẽ nu¬
merantur thaleti quẽ supͣ cõmemorauimus¬
& hiuc putaco addunt᷑ eo tempr̃ fuisse scribit eu¬
sebus: qͦ captiuus dĩ popłs in babilonia tenebat᷑
Hi sunt aut̃ solon atheniensis. chilon lacedemo¬
nius. periandrus chorinthius. deobolꝰ lidius.
bios pionius Om̃s hi uii apellati sapientes pꝰ
poctas theologos cdaruer̃ qr genere uitȩ quodã
laudabili p̃stabant hommib cetis. & moꝵ non¬
nulla p̃cepta sententurũ breuitate cõplexi sunt:
Nichil aut̃ monimentoꝵ quod ad litteras adti¬
net posteris reliquer̃. ñ qͦd solon qͥsdã leges athe sola¬
mensib edidisse ꝑhibet᷑: Tales uͦ phisicꝰ fuit. t ales¬

Expanded text:
tes enim eos prophetae de iniquitatibus et inpietatibus tes enim eos prophetae de iniquitatibus et inpietatibus suis haec eis uentura praedixerant, maxime Hieremias, qui etiam numerum definiuit annorum. Eo tempore Pittacus Mitylenaeus, alius e septem sapientibus, fuisse perhibetur. Et quinque ceteros, qui, ut septem numerentur, Thaleti, quem supra commemorauimusic Pittaco adduntur, eo tempore fuisse scribit Eusebius, quo captiuus Dei populus in Babylonia tenebatur. Hi sunt autem: Solon Atheniensis, Chilon Lacedaemonius, Periandrus Corinthius, Cleobulus Lindius, Bias Prienaeus. Omnes hi, septem appellati sapientes, post poetas theologos claruerunt, quia genere uitae quodam laudabili praestabant hominibus ceteris et morum nonnulla praecepta sententiarum breuitate conplexi sunt. Nihil autem monumentorum, quod ad litteras adtinet, posteris reliquerant, nisi quod Solon quasdam leges Atheniensibus dedisse perhibetur; Thales uero physicus fuit et s
Abbreviated transcription (Latin):
ter̃:. Quin etiã simulachris quę ueters ñ habe¬
bant. auxer̃ uane & impie suꝑstitionis illecebras
id efficientib in mundis in eoꝵ cordib demo¬
nib ꝑ fallacia quoq oracula decipientib ut fa¬
bulosa etiam crimina dõꝵ qͥiam urbaniore sclõ¬
ñ fingebant᷑. ꝑ ludos tam̃ in eoꝵ dẽ falsor nu¬
inum obsequio turpit̃ agerentur. Regniũ
Adeinde numa pꝰ romulũ. qͥ cũ illã ciuitatt pu¬
tauerint dõr ꝓfecto falsoꝵ numerositatt muni¬
endã: in eandẽ turbã referri mortuus ipse ñ
meruit. tãqͣ ⁊ ta putat sit celũ multitudine
numinũ constipasse. ut locum ibi rtppire ñ possa
Hoc regnante romȩ. & apud hebreos inicium
regni manasse: a qͦ impio rege ꝓphã isaias ꝑ¬
hibetur occisus simã fuisse sibillã ferunt:¬
Egnante uͦ apud hebrtos XXU¬
sedechia & apud romanos tarqͥnio pͥsco
& templo illo a salomone constructo: Increpan¬

Expanded text:
terunt; quin etiam simulacris, quae ueteres non habeterunt; quin etiam simulacris, quae ueteres non habebant, auxerunt uanae adque inpiae superstitionis inlecebram, id efficientibus inmundis in eorum corde daemonibus per fallacia quoque oracula decipientibus, ut fabulosa etiam crimina deorum, quae iam urbaniore saeculo non fingebantur, per ludos tamen in eorundem falsorum numinum obsequium turpiter agerentur. Regnauit deinde Numa post Romulum, qui cum illam ciuitatem putauerit deorum profecto falsorum numerositate muniendam, in eandem turbam referri mortuus ipse non meruit, tamquam ita putatus sit caelum multitudine numinum constipasse, ut locum ibi reperire non posset. Hoc regnante Romae et aput Hebraeos initio regni Manasse, a quo inpio rege propheta Esaias perhibetur occisus, Samiam fuisse Sibyllam feruntegnante uero aput Hebraeos Sedechia et aput Romanos Tarquinio Prisco,  Hierusalem et templo illo a Salomone constructo. Increpan
Abbreviated transcription (Latin):
lam ñ romuli s belli troiani tempe fuisse scripser̃¬
entib. qui pꝰthedlogos poctasin qͥb orpheus maxime
om̃iũ nobilitatꝰ ẽ : sophy appellati sunt qͦd ẽ latine
tiue ducte sunt. remanentibꝰ in uidea t̾ra duab
illis tribub quȩ nomine iude uocabant᷑. sedemq
regni habebant iherlm̃. Mortuũ Romulũ cum
xipse ñ cõparuiss&. in deos quod & iuilgo notis¬
simũ ẽ: retulere romani. quod usꝙ̃ ad eo fieri desi¬
erat. nec postea nͥ adulando ñ errando factũ est
tẽꝑib cȩsarũ. ut cycero magnis Romuli laudib
tribuer&. quod ñ rudib & indoctis temꝑib quan¬
do facile homines fallebant᷑. s. iam expolitis et
eruditis meruerit hos honores. quãuis ñ dum
efferbuerat ac pullulauerat philosophoꝵ subtił
& accuta loqͥcitas. Sed etiã si posttriora tẽꝑa
deos homines mortuos ñ instituer̃ . tam̃ ab anti¬
quis institutos colere ut deos. & habere ñ desti¬

Expanded text:
byllam non Romuli, sed belli Troiani tempore fuisse scripserbyllam non Romuli, sed belli Troiani tempore fuisse scripserentibus, qui post theologos poetas, in quibus Orpheus maxime omnium nobilitatus est, cotpoi appellati sunt, quod est Latine tiuae ductae sunt, remanentibus in Iudaea terra duabus illis tribubus, quae nomine Iudae uocabantur sedemque regni habebant Hierusalem. Mortuum Romulum, cum et ipse non conparuisset, in deos, quod et uulgo notissimum est, rettulere Romani; quod usque adeo fieri iam desierat nec postea nisi adulando, non errando, factum est temporibus Caesarum, ut Cicero magnis Romuli laudibus tribuat, quod non rudibus et indoctis temporibus, quando facile homines fallebantur, sed iam expolitis et eruditis meruerit hos honores, quamuis nondum efiferbuerat ac pullulauerat philosophorum subtilis et acuta loquacitas. Sed etiamsi posteriora tempora deos homines mortuos non instituerunt, tamen ab antiquis institutos colere ut deos et habere non desti
Abbreviated transcription (Latin):
agnoscat qͦd uerbũ uł unde uenit ut inferis loq̃t᷑.
& corona spinea coronet᷑. Qd cybũ aut̃ fel:
& ad sitim acetũ deder̃. In hospitalitatis hanc mons¬
trabunt mensa. Ipsaeni insipiens tuũ dm̃ ñ intellexis¬
ti. lutendẽ mortaliũ m̃tib s spinis coronasti. & hor¬
ridũ sd misciusti. Templi uͦ uelũ scindłtur . &. me¬
dio dic nox erit tenebrosa nimis in trib horis: &
morte morietur trib dieb sõno accepto morte sus¬
cepta. & tc̃ ab inferis regressꝰ. ad lucẽ ueni& pͥmꝰ
resurrectionis pͥncipio reuocatis ostenso: Ista lac¬
tantiꝰ carptĩ ꝑ interualla disputationis sue. sic̃ ea
poscere uidebantur. quȩ ꝓbare intenderat. adhi¬
buit testimonia sibillina. qͣ nos nichil int̾ponentts
s in unã scriẽ conexa ponentes. solis capitib sitam̃
scriptores deinceps easeruart ñ neglegant. distin¬
guenda curauimꝰ. N onnulli sane eriotreã sibil

Expanded text:
agnoscat, quod uerbum uel unde uenit, ut inferis loquatur agnoscat, quod uerbum uel unde uenit, ut inferis loquatur et corona spinea coronetur. Ad cibum autem fel et ad sitim acetum dederunt; inhospitalitatis hanc monstrabunt mensam. Ipsa enim insipiens tuum Deum non intellexisti, ludentem mortalium mentibus, sed spinis coronasti et horridum fel miscuisti. Templi uero uelum scindetur; et medio die nox erit tenebrosa nimis in tribus horis. Et morte morietur tribus diebus somno suscepto; et tunc ab inferis regressus ad lucem ueniet primus resurrectionis principio reuocatis ostenso.\' Ista Lactantius carptim per interualla disputationis suae, sicut ea poscere uidebantur, quae -probare intenderat, adhibuit testimonia Sibyllina, quae nos nihil interponentes, sed in unam seriem conexa ponentes solis capitibus, si tamen scriptores deinceps ea seruare non neglegant, distinguenda curauimus. Nonnulli sane Erythraeam Si-10
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ saluator. si pͥmas litãs ungas. erit. ix osc idẽ
piscis. in qͦ nõe mistice intelligit᷑ x p̾c. eo quod in huiꝰ
mortalitatis abysso uelut in aqͥrũ ꝓ funditate uiuus
hocẽ sine peccato ẽẽ potuerit. Hec aũ sibilla siue e¬
rictrea. siue ut qͥdã magis credunt & mea. ita nichil
hab& in toto carminc suo. cuiꝰ exigua particula est ista
qͦd ad dõꝵ falsoꝵ siue factoꝵ cultũ ꝑtineat. qͥn immo
ita etiã cont᷑ eos. & cont cultorts eoꝵ loqͥt̃ ut in eoꝵ
numero deputanda uideatur. qui ꝑtin& ad ciuitatẽ
dĩ Inserit etiã lactantiꝰ oꝑi suo qͥdã de xp̃o uatici¬
nia sibille. quãus ñ expͥmat cuiꝰ . s quȩ ipse singil¬
latim posuit. ego arbitratꝰ sum coniuncta eẽ ponen¬
da tamq̃ unũ sit ꝓlixii. qͣ ille plura cõmemorabat
Dabunt aut̃ dõ alapas manib incestis. & impurato
ore expuent uenenatos sputos. Dabit uͦ ad uerbã sim¬
plicit᷑ scm̃ dorsũ. & colaphos accipiens tacebit. neqͥs

Expanded text:
filius saluator, si primas litteras iungas, erit ἰχθύς, id est piscis, in quo nomine mystice intellegitur Christus, eo quod in huius mortalitatis abysso uelut in aquarum profunditate uiuus, hoc est sine peccato, esse potuerit. Haec autem Sibylla sine Erythraea siue, ut quidam magis credunt, Cumaea ita nihil habet in toto carmine suo, cuius exigua ista particula est, quod ad deorum falsorum siue factorum cultum pertineat, quin immo ita etiam contra eos et contra cultores eorum loquitur, ut in eorum numero deputanda uideatur, qui pertinent ad ciuitatem Dei. Inserit etiam Lactantius operi suo quaedam de Christo uaticinia Sibyllae, quamuis non exprimat cuius. Sed quae ipse singillatim posuit, ego arbitratus sum coniuncta esse ponenda, tamquam unum sit prolixum, quae ille plura commemorauit dabunt autem Deo alapas manibus incestis et inpurato ore exspuent uenenatos sputus; dabit uero ad uerbera simpliciter sanctum dorsum. Et colaphos accipiens tacebit, ne quis
Abbreviated transcription (Latin):
oTempore non nulli sibillã erith¬
reã uaticinatã fer SDibillas aut̃
uarro ꝓdit plurimas fusse. ñ unã:
Hȩc sane erithita. sibilla qͥdã de xp̃o manifesta
conscripsit. Qͦd etiã nospͥus in latina lingua uer¬
sib malc latinis & ñstantib legimꝰ ꝑ nescio cuiusdã
int̾p̃tis imꝑitiã. sic̃ pꝰ cognouimꝰ. Nã uirdarissi¬
mꝰ flactianꝰ quietiã ꝓ consul fuit homo facillimȩ
facundiş multeq doctrinȩ. cum de xpõ colloqͥre¬
mͣ. grecũ nob codicẽ ꝓtulit. carmina ec̃ diccis.
Sibille erictree. ubi ostendit qͦdã loco in capitib
pͥme littere istũ sensũ habent quẽ diximꝰ reddunt.
sic̃ eos quidã latinis & stantib uersib ẽ int̃p̃tatus

Expanded text:
tempore nonnulli Sibyllam Eritream vaticinatam ferunt. Sybillas autem Varro prodit plures fuisse, non unam. Haec sane Eritrea Sybilla quaedam de Christo maniconscripsit; quod etiam nos prius in Latina lingua uersibus male Latinis et non stantibus legimus per nescio cuius interpretis inperitiam, sicut post cognouimus. Nam uir clarissimus . Flaccianus, qui etiam proconsul fuit, homo facillimae facundiae multaeque doctrinae, cum de Christo conloqueremur, Graecum nobis codicem protulit, carmina esse dicens Sibyllae Erythraeae, ubi ostendit quodam loco in capitibusprimae litterae istum sensum, quem diximus, reddunt, sicut eos quidam Latinis et st
Abbreviated transcription (Latin):
to melior ẽ conuigatꝰ fidelissimꝰ & oboedientissi¬
mꝰ dõ. quã continens minoris fidei. minorisq
oboedientiȩ Siuͦ paria sint cetera. continentẽ
coniugato p̃ferri quis ambigat :

Expanded text:
to melior est coniugatus fidelissimus et oboedientissimus Deo quam continens minoris fidei minorisque oboedientiae. Si uero paria sint cetera, continentem coniugato praeferre quis ambigat
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ seruandum existimant᷑ Deincepsitaq ut in pͥmo
libro polliciti sumꝰ. de duarũ ciuitatũ quas in hoc sclõ
ꝑplexas diximus inuic̃ ꝑͥmixtas. exortu & ꝓcursu. &e
debitis finib qͦd dicendũ arbitror. quantũ diumnitꝰ
ndiuuabir expediam Sei. E .xP Lis̃ X.

Expanded text:
 seruandum existimant. Deinceps itaque, ut in primo libro polliciti sumus, de duarum ciuitatum, quas in hoc saeculo perplexas diximus inuicemque permixtas, exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum diuinitus adiuua
Abbreviated transcription (Latin):
liora Cum gͦ in his locis ubi esse talia compe¬
tebat. aliis alia deficientibꝰ oriunt᷑. & suc cum¬
bt̃ minora maioribꝰ. atq in qualitates suꝑan¬
tium suꝑata uertunt᷑. rerũ est ordo transeuntiũ
Quiꝰ ordinis decus nos ꝓptã non delectat. qm̃
parti eiꝰ ꝓ conditione nrẽ mortalitatis intexti

Expanded text:
liora. Cum ergo in his locis, ubi esse talia conpeliora. Cum ergo in his locis, ubi esse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, rerum est ordo transeuntium. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat, quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ibi bonũ est. qͥd impunita ñ est. Hoc enĩ ẽ uis¬
tum. & om̃ẽ ustũ. ꝓculdubio bonũ: Non enĩ
quisꝗ̃ de uicus naturalibꝰ. s de uoluntariis pe¬
nas luit: Nã etiã qͦd uicium consuetudine nimioq
ꝓ gressu roboratũ uelut naturalit̃ in oleuit. a uo¬
luntate sumpsit exordium: De uicus quoq nẽlo¬
qͥmur. eiꝰ nature cui mens in est. capax intelligi¬
bilis lucis. ꝗͣ discernitur iustũ ab in iusto:¬
Uetm uicia peccoꝵ & arboꝵ. aliarumq rerũ se¬
in mortalium. atq mortaliũ uł intellectu
ł sensu. ł uita omino carentiũ. qͥbꝰ eoꝵ dis¬
solubilis natura corrumpit᷑. dampnabilia putare
ridiculum est: cum iste creaturę eũ modũ nutu
ereatoris acceper̃. ut cedendo aut succedendo ꝑ¬
agant in fimã pulchritudinẽ tempoꝵ in gene¬
rẽsuo. istiꝰ mundi partibꝰ congruentẽ. Neq eñ
cȩlestibꝰ fuerant terrera coequanda. Aut ideo
uniuersitati de ẽẽ ista debuer̃. qm̃ sunt illa me¬

Expanded text:
. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum ab iniustoia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium adque mortalium uel intellectu uel sensu uel uita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare ridiculum est, cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uniuersitati deesse ista debuerunt, quoniam sunt illa me
Abbreviated transcription (Latin):
debent. ꝗͣtũ acceꝑint suũ eẽ cus todiunt: Et quȩ
semꝑ eẽ non acceper̃. ꝓ usu motuq rerũ. qͥbꝰ crea¬
toris lege sub dunt᷑. in meliꝰ deteriꝰ ue mutantur.
in eum diuina ꝓuidentia tendentes exitũ. quem
ratio gubnande uniuersitatis in cludit. ita ut
nec tanta corruptio quanta usq ad interitum
naturas mutabiles mortalesq ꝑducit. sic faciat
ñ eẽ quod erat. ut inde non faciat consequent᷑
qͦd eẽ debebat: Quȩ cum ita sint. dꝰ qͥ summeẽ
atq ob hoc ab illo facta ẽ om̃is essentia: quȩ ñ sũme

Expanded text:
debent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt; et quae debent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt; et quae semper esse non acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creatoris lege subduntur, in melius deteriusue mutantur, in eum diuina prouidentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae uniuersitatis includit; ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, qui summe est adque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe
Abbreviated transcription (Latin):
natura. dat artifici suoglãm Sic est & natura ignis
ettrni. sine ulla dubitatione laudabilis. ꝗͣ iusdãp¬
natis impiis futura penalis. Quid est enĩ igne flã¬
mante. uigente. atq lucente pulchriꝰ : Qd calefa¬
ciente. curante. coquente utiliꝰ. quãuis eo nichilsit.
conuenient̃ adhibetur cõmodissimꝰ inuenitur. Nã
ciꝰ in uniũso mundo utilitates uerbis explicare qͥs
sufficit : Nec audiendi sunt. qͥ laudant in igne
lucẽ. ardorẽ uituꝑant. uidelic& ñ ex sui natura.
s ex suo cõmodo uł in cõmodo. Uidert enĩ uolunt.
ardere nolunt. Sed parum ad tendunt eam ipsa
lucẽ quȩ certe & illis plac&. oculis infirmis ꝑ in¬
continentiã nocere. & in illo ardore qͥ cis displic&
non nulla anialia ꝑ conuenientiã salubrit᷑ uiue¬
suum. speciẽ suã. & quandã secum pacẽ suã. ꝓfetꝰ¬
to bonȩ sunt: Et cũ ibi sunt. ubi ꝑ naturȩ ordinẽ

Expanded text:
natura dat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis natura dat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis, quamvis damnatis impiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante, vigente, lucente pulchrius? quid calefaciente, curante, coquente utilius? quamvis eo nihil sit convenienter adhibitus commodissimus invenitur. Nam ejus in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem autem vituperant: videlicet non ex sui natura, sed ex suo commodo vel incommodo. Videre enim volunt, ardere nolunt. Sed parum attendunt eam ipsam lucem, quae certe et illis placet, oculis infirmis per inconvenientiam nocere; et in illo ardore, qui eis displicet, nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivesuum, speciem suam et quandam secum pacem suam, profecto bonae sunt; et cum ibi sunt, ubi esse per naturae ordinem
Abbreviated transcription (Latin):
uniuiersũ eui particule quȩ nos offendunt satis apte de¬
cent̾q conueniunt. sentire ñ possimꝰ. Unde nobis in
quibꝰ eam contemplari minꝰ idonei sumꝰ. rectissime cre¬
denda p̃cipitur ꝓuidentia creatoris. ne tanti artificis
opꝰ in aliqua rep̃hendere uanitate humanę temerita¬
tis audeamꝰ. quãꝗͣ & uicia rerũ terrenarũ. non uolun¬
taria. neq penalia. naturas ipsas quarũ nulla om̃ino
ẽ: cuiꝰ non sit auctor & conditor ds. si prudent᷑ ad ton¬
damus. eadem ratione cõmendant. quia & in eis hoc
nobis ꝑ uicium tolli displic&. qͦd in natura plac&. nisi
quia hominibꝰ etiam ipsȩ naturȩ plerumq displicent.
cumcis fiuint noxie. ñ eas considerantibꝰ s utilitatem
suã. sic̃ illa animalia quoꝵ habundantia egiptioꝵ
suꝑbia uapulauit: Sed isto modo possunt & solem
poni a iudicibꝰ iubentur ad solem Non itaq ex cõ¬
modo uł in cõmodo nr̃o. s ꝑ se ipsam considerata

Expanded text:
uniuersum, cui particulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueniunt, sentire non possumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cuius non sit auctor et conditor Deus, si prudenter adtendamus, eadem ratione commendant, quia et in eis hoc nobis per uitium tolli displicet, quod in natura placet; nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae. non eas considerantibus, sed utilitatem suam, sicut illa animalia, quorum abundantia Aegyptiorum superbia uapulauponi a judicibus jubentur ad solem. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro, sed per seipsam considerata
Abbreviated transcription (Latin):
sa quȩ cumq ẽ inferior usq ad infunã terrã: qm̃ natu¬
ra & essentia ẽ. ꝓ cul dubio bonaest: habenis mnodum
mali : Cũ enĩsc uoluntas relicto suꝑiore adinferiora
conuertit. efficit᷑ mala. ñ qͥa malum ẽ: qͦse conuertit.
s qͥa ꝑũsaẽ ipsa conuersio. Id circo ñ res inferior uo
luntatẽ malã fecit. s rem inferiorẽ p̃ue in ordinate¬
q ipsa qͥa facta ẽ appetiuit: Si enĩ aliqͥduo eqͥliter
affecti. animo & corpore uideant uniꝰ corporis pul¬
chritudinẽ. ꝗͣuis unꝰ eoꝵ ad illicite fruendũ moueatur.
alt̾ in uoluntate pudica stabilis ꝑseuer&. qͥd putamꝰ
ẽc̃ cause. ut in illo fiat in illoñ fiat uoluntas mala.
quȩ illã res fec̃ in qͦ facta est. Neq enĩ pulhritudo
illa corporis. Nam eã ñ fecit in ambobꝰ. qͣdo qͥdem
ãboꝵ ñ disparilit̾ occurrit aspectibꝰ. An caro intu¬

Expanded text:
sa, quaecumque est inferior usque ad infimam terram, quoniam natusa, quaecumque est inferior usque ad infimam terram, quoniam natura et essentia est, procul dubio bona est habens modum mali? cum enim se uoluntas relicto superiore ad inferiora conuertit, efficitur mala, non quia malum est quo se conuertit, sed quia peruersa est ipsa conuersio: idcircluntatem malam fecit, sed rem inferiorem praue adque inordinate, ipsa quia facta est, adpetiuit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore uideant. unius corporis pulchritudinem, qua uisa unus eorum ad inlicite fruendum moueatur, alter in uoluntate pudica stabilis perseueret, quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat uoluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis; nam eam non fecit in ambobus, quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. An caro intu
Abbreviated transcription (Latin):
terat s in bona. mutabili tam̃. cui uicium hoc pos¬
set nocire: Si enĩ ñ nocuit. ñ utiq uiciũ fuit:
Ac ꝑ hoc. nec mala uoluntas fuisse dicenda est:
Porro si nocuit bonũ auferendo ł minuendo. utiq
nocuit Nongͥ ẽẽ potuit sempit̾na uoluntas ma¬
la in eare in qua bonũ naturale ꝓcesserat. qͦd¬
inala uoluntas nocendo possit adimere. Sigͦ non erat¬
tsa u sempit̾na. qͥs eam fecerit quero. Restat᷑ ut dicat᷑.
qͦd ea res fecerit malã uoluntatẽ. in qͥ nulla uoluntas
fuit: Hȩc utrũ suꝑior sit reqͥro. an inferior. an eqͣ¬
lis. S. si suꝑior. utiq melior. Quomodo gͦ nulliꝰ ac
ñ potiꝰ bone uoluntatis : Hoc idem ꝓfecto & equalis:
Duo quippe quandiu st̃ parit̾ uoluntatis bone. ñ fa¬
cit alterin altero uoluntatẽ malã: Relinqͥt᷑ ut infe¬
rior res cui nulla uoluntas ẽ. fecerit anglĩce naturȩ
quȩ pͥma peccauit. uoluntatẽ malã Sed ctiã resip¬

Expanded text:
sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc possed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc posset nocere. Si enim non nocuit, non utique uitium fuit, ac per hoc nec mala uoporro si nocuit, bonum auferendo uel minuendo utique nocuit. non igitur esse potuit sempiterna uoluntas mala in ea re, in qua bonum naturale praecesserat, qala uoluntas nocendo posset adimere. si ergo non erat sempiterna, quis eam fecerit quaero. restat ut dicatur quod ea res fecerit malam uoluntatem, in qua nulla uoluntas fuit. haec utrum superior sit requiro an inferior an aequalis. sed superior utique melior: quomodo ergo nullius ac non potius bonae uoluntatis? hoc idem profecto et aequalis: duo quippe quamdiu sunt pariter uoluntatis bonae, non facit alter in altero uoluntatem malam. relinquitur ut inferior res, cui nulla uoluntas est, fecerit angelicae naturae, quae prima peccauit, uoluntatem malam. sed etiam res ip
Abbreviated transcription (Latin):
hab& aliꝗͣ uoluntatẽ: Si hab&. aut bonã ꝓfecꝰ¬
to hab& aut malã Si bonã. qͥs ita desipiat ut di¬
cat. qͦd bona uoluntas faciat uoluntatẽ malam:
Erit enĩ si ita est. bona uoluntas causa peccati. quo
absurdiꝰ putari nichil potest Si autem res ista quę
putatur facere uoluntatẽ malã. ipsa quoq ha¬
b& uoluntatem malã. etiã eã quę fecerit rescon¬
sequent̃ in terrogo: Atq ut sit aliqͥs in quirendĩ
modꝰ. causam primȩ male uoluntatis in qͥro
Non ẽ enĩ pͥma uoluntas mala. ꝗͣ fecit uoluntas
mala.s pͥma est quã nulla fec̾ Nam si p̃cessit a
qua fier&. illa pͥor est quȩ aliã fcc̃ Si respondet᷑
qͦd eã nͣulla res fecerit. & idõ semꝑ fuerit. quero
utrũ in aliqͣ natura fuerit Si enĩ in nulla fuit.
om̃ino ñ fuit: Si aut̃ in aliqͣ uiciabat eã & corrũ¬
pebat. eratq illi noxia. ac ꝑ hoc bono pͥuabat:
Et ideo in mala natura uoluntas mala et̃ non po s udi Adasuet e az bea. ⁊¬

Expanded text:
atem; si habet, aut bonam profecto habet aut malam; si bonam, quis ita desipiat, ut dicat quod bona uoluntas faciat uoluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest. Si autem res ista, quae putatur facere uoluntatem malam, ipsa quoque habet uoluntatem malam, etiam eam quae fecerit res consequenter interrogo, adque ita, ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae uoluntatis inquiro. Non est enim prima uoluntas mala, quam fecit uoluntas mala; sed illa prima est, quam nulla fecit. Nam si praecessit a qua fieret, illa prior est, quae alteram fecit. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. Si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua, uitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono priuabat. Et ideo in mala natura uoluntas mala esse non poterat,
Abbreviated transcription (Latin):
Nenĩ est efficiens. s deficiens: quia nec illa essti¬
tio .s. defectio ẽ Deficere namq ab eo qͦd sumne
est. ad id qͦd minꝰ ẽ. hoc est incip̃ẽ habere uoluntatt̃
malã : Causas porro defectionũ istarũ. cum efficients
nob utrumq notum est Neq illuꝗ nͥ ꝑ occulos neq
hoc nisi ꝑ aures: ñ sane in specie.s spcciei pͥuatione:
Nemo gͦ ex me scire querat. qͦd me nescire scio. nͥ forie ut¬
me nescirt discat. quod scire non posse sciendũ est Cuqͥp¬
pe que ñ in specic s in eiꝰ pͥuatione sciunt᷑. sidici aut in¬
telligi potest. qͦmͦ nesciendo sciunt᷑. ut sciendo nes¬
ciantur. Cũ enĩ acies etiã oculi corporalis. curri ꝑ
species corporales : nusꝗ tenebras uidit. nisi ubicepe¬
rit ñ uidere. Ita etiã ñ ad aliquẽ alium scnsum
s ad solas aures ꝑtinet sentire silentiũ. quod tañ
nullomͦ nͥ non audiendo sentitur Sic speciesind¬

Expanded text:
enim est efficiens, sed deficiens, quia nec illa effecenim est efficiens, sed deficiens, quia nec illa effectio, sed defectio: deficere namque ab eo quod summe est ad id quod minus est, hoc est incipere habere voluntatem malam. Causas porro defectionum istarum, cum efficientes n utrumque nobis notum est. Neque illud nisi per oculos, neque hoc nisi per aures, non sane in specie, sed in speciei privatione. Nemo ergo ex me scire quaerat quod me nescire scio, nisi forte ut nescire discat quod scire non posse sciendum est. Ea quippe quae non in specie, sed in ejus privatione sciuntur, si dici aut intelligi potest, quodammodo nesciendo sciuntur, ut sciendo nesciantur. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales, nusquam tenebras videt, nisi ubi coeperit non videre: ita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad solas aures pertinet non ad sentire silentium, quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur; sic species int
Abbreviated transcription (Latin):
qui consensit temptanti. atq suadenti. cui ñ consensit aliꝰ
ad illicite utendũ pulchro corpore. qͦd uidendũ ambobꝰ
parit᷑ affuit. cum ante illa uisionẽ ac temptationẽ simi¬
les ambo anuno & corpore fucrint. ipsũ sibi fecisse uolui¬
tatem malã. quia utiq bonꝰ ante uoluntatẽ malã fucrit.
querat curita fecerit. utrũqr natura ẽ : anquia exnichi
lo factaẽ. & inueni& uoluntatẽ malã. ñ ex co ẽe inci¬
perc qͦd natura ẽ. s ex eo qͦd dẽ nichilo facta natura est
Namsi natura causa est uoluntatis male. quid aliudcõt ͣ¬
gimur dicere. nͥ abono fieri malũ. & bonũ ẽẽ causimmal¬
li : Siquidẽ natura bona. fit uoluntas mala: Qd un¬
de fieri potest. ut natura bona quã uis mutabilis. anteq̃
habeat malã uoluntatẽ faciat aliqͥd mali. hoc ẽ ipsimꝰ
uoluntatẽ malam :¬
em
emo gͥ querat efficientt̃ causam uoluntatis male

Expanded text:
qui consensit temtanti atque suadenti, cui non cqui consensit temtanti atque suadenti, cui non cad inlicite utendum pulchro corpore, quod uidendum ambobus pariter adfuit, cum ante illam uisionem ac tentationem similes ambo animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse uoluntatem malam, qui utique bonus ante uoluntatem malam fuerit: quaerat quur eam fecerit, utrum quia natura lo facta est, et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est, sed ex eo quod de nihilo facta natura est. Nam si natura causa est voluntatis malae, quid aliud cogimur dicere, nisi a bono fieri malum, et bonum esse causam mali? Siquidem a natura bona fit voluntas mala, quod unde fieri potest ut natura bona, quamvis mutabilis, antequam habeat voluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est ipsam voluntatem malam? Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis: non
Abbreviated transcription (Latin):
ta maligni spꝰc suggestione temptatũ. qͣsi ñ eidẽ
suggestioni & qualicũq suasioni ꝓpͥa uoluntate
consenserit : Hanc igitur consensionẽ. hanc ma¬
lã uoluntatẽ ꝗͣ male suadenti adhibuit. quȩ in
eo res fecerit : querimꝰ : Nlam ut hoc qͦq impeduen¬
tũ ab ista. questione tollat᷑. si eadem tẽptatione ambo
temptent᷑. & unꝰ ei cetlat. atq consentiat. alter idem
uͦ qͥ fuerat ꝑseuer&. quid aliud appar&. nͥ unũ no¬
lusse. alterũ uoluisse a castitate deficere : Unde
nͥ ꝓpͥa uoluntate. ubi eadẽ fuerat. in utroq corpo¬
ris & anui affectio: Amboꝵ oculis parit̾ uisa est
eadem pulchritudo. ambobꝰ parit̾ instrat occultatep̃¬
tatio: Propͥã gͥ in uno eoꝵ uoluntatẽ malã quȩ res
fecerit scire uolentibꝰ. sibene intueant᷑ nichil occur¬
rit. Si enĩ dixerimꝰ qͦd ipse eam fecerit. quid erat ip¬
seante uoluntatem malam. nisi natura bona cuꝰ
auctor dsꝰ. qͥest in cõmutabile bonũ : Quigͦ dicit cum

Expanded text:
aligni spiritus suggestione temtatum, quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria uoluntate consenserit? hanc igitur consensionem, hanc malam quam male suadenti adhibuit uoluntatem quae in eo res fecerit quaerimus. nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur, si eadem temtatione ambo temtentur et unus ei cedat atque consentiat, alter idem qui fuerat perseueret, quid aliud apparet nisi unum noluisse, alterum uoluisse a castitate deficere? unde nisi propria uoluntate, ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio, amborum oculis pariter uisa est eadem pulchritudo, ambobus pariter institit occulta temtatio P propriam igitur in uno eorum uoluntatem malam res quae fecerit scire uolentibus, si bene intueantur, nihil occurrit. si enim dixerimus quod ipse eam fecerit, quid erat ipse ante uoluntatem malam nisi natura bona, cuius auctor deus, qui est immutabile bonum? qui ergo dicit eum
Abbreviated transcription (Latin):
eis uicia nocere non possent: Nam qͥd eis nocendo fa¬
ciunt. nͥ adimunt integritatẽ. pulchritudinẽ. salu¬
tem. uirtutẽ. & qͥcqͥd boni naturȩ ꝑ uiciũ detrabi
uł minui consucuit: Qͦd si om̃ino desit. nichilbo¬
ni adimendo. ñ noc&. ac ꝑ hoc nec uiciũ. nã ec̃
uicium. & ñ nocere. non potest Unde colligit᷑
quãuis uicium non possit nocere in cõmutabilibo¬
no. non tam̃ posse nocere nisibono: quia ñ in est
nͥ ubi noc&: Hoc etiã isto modo dici potest uicium
esse. nec in sũmo posse bono. nec nͥ in aliqͦ bono Son¬
la gͦ bona alicubi ẽc possunt. sola mala nusꝗͣ. Qm̃
etiam naturȩ illȩ quȩ ex male uoluntatis inicio
uiciate sunt: in quantũ uiciose sunt male sunt:

Expanded text:
eis vitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faeis vitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem, pulchritudinem, salutem, virtutem, et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet, ac per hoc nec vitium est. Nam esse vitium, et non nocere, non potest. Unde colligitur, quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono: quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, vitium esse nec in summo posse bono, nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam: quoniam naturae etiam illae quae ex malae voluntatis vitio vitiatae sunt, in quantum vitiosae sunt, m
Abbreviated transcription (Latin):
icunt᷑ aũ in scripturis sc̃ĩs inimicidĩ. qͥ non
natura s uicũs aduersantur eiꝰ imꝑio: ni¬
chil ei ualentes nocere s sibi. In imici enim
sunt resistendi uoluntate. ñ potestate ledendi:
Os namq in cõmutabib ẽ & om̃i modo in corrup¬
tibilis. id cirto uiciũ qͦ resistunt dõ qͥ appellant᷑ eiꝰ
inimici. ñ est dõs ipsis malũ: Neq enĩ hoc obali¬
ud nͥ qͥa in cis corrumpit naturȩ bonũ. Natura
gͥ contraria ñ ẽ dõ s uiciũ. qr malũ cont᷑riũ ẽ¬
bono: Quis aut̃ neg& dm̃ sũmȩ bonũ. Uicium
gͦ contͣriũ c̃ dõ. tamꝗ̃ malũ bono. Porro aut᷑ bonũ etsa
natura. ꝗqͣ uiciat Unde & huic bono utiq cont̾rium ẽ
S. tͤantũ modo tãꝗͣ bono malũ. nature uͦ quã uiciat
ñ tantũ malũ. sedetiã noxiũ: Nulla qͥppe mala dõno¬
xia. sed mutabi libꝰ corruptibilibꝰ naturis. bonis tam̃
ipsoꝵ quoq testimonio uicioꝵ. Si enĩbonȩ non esot᷑.

Expanded text:
icuntur autem in scripturis inimici Dei, qui non natura, sed uitiis aduersantur eius imperio, nihil ei ualentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi uoluntate, non potestate laedendi. Deus namque inmutabilis est et omni modo incorruptibilis. Idcirco uitium, quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura igitur contraria non est Deo sed uitium, quia malum contrariubono, Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tanquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam vitiat; unde et huic bono utique contrarium est: sed Deo tantummodo tanquam bono malum; naturae vero quam vitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia, sed mutabilibus corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. Si enim bonae non essent,
Abbreviated transcription (Latin):
c̃ quia neq illi esse ȩqualis deber& quȩ de nichilo fac¬
ta esset. neq ullomodo ẽẽ poss&. si ab illo facta non
esset. nec ulloꝵ uicioꝵ offensione uituꝑandꝰ. & om̃ium
naturarũ consideratione laudandꝰ est:
romde causa beatitudinis Angłoꝵ bonoꝵ ea ueris¬
sima repperit. qͦd ei ad herent qͥ summe est: Cũ
occurrit. qͦd ab illo qͥ sũme ẽ aucrsi: ad se ipsos conũsi
sunt: qͥñ sũme st̃ Et hoc uiciũ. qͥd aliud ꝗͣ suꝑbia
nuncupat᷑ : Initiũ qͥppe om̃is peccati suꝑbia No¬
luer̃ gͦ ad illũ custodire fortitudinẽ suam. & qͥma¬
gis essent. siei qͥ sũme ẽ ad hererent. se illi p̾ferendo¬
id quod minꝰ ẽ p̃tuler̃ Hic pͥmꝰ defectꝰ & pͥma in¬
opia. pͥmumq uiciũ eiꝰ naturę quȩ ita creata ẽ: ut
nec sũme esset. & tamen ad beatitudinẽ habendam.
eo qui sume ẽ frui posset. a qͦ auersa. ñ quidẽ nulla
s tam̃ minus c̾et. atq ob hoc misera ficr& Huiꝰ por¬

Expanded text:
 quia neque illi aequalis esse deberet, quae de nihilo facta esset, neque ullo modo esse posset, si ab illo facta non esset — nec ullorum uitiorum offensione uituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima reperitur, quod ei adhaerent qui summe est. cum occurrit, quod ab illo qui summe est auersi ad se ipsos conuersi sunt qui non summe sunt: et hoc uitium quid aliud quam superbia nuncupatur? initium quippe omnis peccati superbia. noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent, se illi pid quod minus est praetulerunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium ejus naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen ad beatitudinem habendam, eo qui summe est frui posset, a quo aversa, non quidem nulla, sed tamen minus esset, atque ob hoc misera fieret. Hujus por
Abbreviated transcription (Latin):
nũ latebris conder&.. s conspicuũ regẽ subli¬
mar&. cũ eadem in illo cupiditas & malicia
ꝑ manera: Pacem itaq cũ suis om̃s habcrecu¬
piunt. quos ad arbitrium suum uolunt uiue¬
re. Nam & cum quib bellũ ger̃. suos facere
si possint uolunt. eisq subiectis leges sue
pacis imponere. S faciamꝰ aliquẽ qualem
canit poetica & fabulosa narratio. quẽ for¬
tasse ꝓpt̾ ipsã in sociabilẽ feritatẽ. semi homi¬
nẽ quã hominẽ dicere maluerint Quã uis gͦ
huiꝰ regnũ dire spelunce fuerit solitudo tam̃¬
quã malicia singlãris. ut ex hac ei nom̃ inuen¬
tũ sit. grece nãq malꝰ cacos dr̃. quod illeuo
t cabatur. nulla coniux blandũ ferr& referr&¬
q sermonẽ. nullis filiis uł alluder& paruu¬

Expanded text:
nem latebris conderet, sed regem conspicuum sublinem latebris conderet, sed regem conspicuum sublimaret, cum eadem in illo cupiditas et malitia permaneret. Pacem itaque cum suis omnes habere cupiunt, quos ad arbitrium suum uolunt uiuere. Nam et cum quibus bellum gerunt, suos facere, si possint, uolunt eisque subiectis leges suae pacis inponere. Sed faciamus aliquem, qualem canit poetica et fabulosa narratio, quem fortasse propter ipsam insociabilem feritatem semihominem quam hominem dicere maluerunt. Quamuis ergo huius regnum dirae speluncae fuerit solitudo tamque malitia singularis, ut ex hac ei nomen inuentum sit Graece namque malus xax:m dicitur, quod ille uocabatur, nulla coniux ei blandum ferret referretque sermonem, nullis filiis uel adluderet paruu
Abbreviated transcription (Latin):
lunt habere socioꝵ Sed & si unꝰ sit tã p̃pollens
uirib & c̃scͦios ita cauens. ut nulli socio se cõmittat
solusq insidians & p̃ualens quib potuerit opp̃s¬
sis. & extinctis p̃das agat. cum eis certe quos occi¬
dere ñ potest. &. quos uult latere quod fac̃. qua¬
lẽ cũꝙ umbrã pacis ten& In domo aut̃ sua cũ
uxore & cum filiis. & si quos alios illic hab&. stu¬
d& ꝓfecto ec̃ placatꝰ: Eis quippe ad nutum
obtẽꝑantib. sine dubio delectatur Namsi
ñ fiat. indignat᷑. corripit. uindicat & domꝰ
suȩ pacẽ suta necesse ẽ. etiam seuiendo cõpo¬
nit. quã sentit eẽ non posse. nͥ cuidã pͥncipi¬
o quod ipse in domo sua ẽ: cetã in eadem do¬
mestica societate sub iecta sint: Id eoq si of¬
ferretur ei seruitꝰ plurimoꝵ. uł ciuitatis uel
gentis. ita ut sic ei seruirent. quẽ ad modum
sibi domui suȩ seruire uolebat. ñ se iam latro¬

Expanded text:
lunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens lunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens uiribus et conscios ita cauens, ut nulli socio se committat solusque insidians et praeualens quibus potuerit obpressis et exstinctis praedas agat, cum eis certe, quos occidere non potest et quos uult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis tenet. In domo autem sua cum uxore et cum filiis, et si quos. alios illic habet, studet profecto esse pacatus; eis quippe ad nutum obtemperantibus sine dubio delectatur. Nam si non fiat, indignatur corripit uindicat et domus suae pacem, si ita necesse sit, etiam saeuiendo conponit, quam sentit esse non posse, nisi cuidam principio, quod ipse in domo sua est, cetera in eadem domestica societate subiecta sint. Ideoque si offerretur ei seruitus plurium, uel ciuitatis uel gentis, ita ut sic ei seruirent, quem ad modum sibi domi suae seruiri uolebat: non se iam latro
Abbreviated transcription (Latin):
dem & ipsi qui bella uolunt. nichil aliud ꝗ̃
iuncere uolunt Ad glosam gͦ pacẽ. bellando
cupiunt ꝑuenire. Nam quid ẽ aliud uicto¬
ria. nͥ subiectio repugnantiũ : Qͦd cũ factũ
fuerit: pax erit: Pacis gͥ intentione gerunt᷑ &¬
bella. ab his etiã qui uirtutẽ bellicã student
exercere imꝑando atꝙ pugnando. Unde. pa¬
cẽ constat belli eẽ optabilẽ finẽ Omis enĩ hõ
etiam belligerando. pacẽ reqͥrit. nemo aut̃ bel¬
lũ pacificando: Nam & illi qͥ pacẽ in qͦst̃ ꝑt̾bari
uolunt. ñ pacc̃ oder̃. s eam ꝓ arbitrio suo cupiunꝰ
cõmutari Hongͦ ut sit pax nolunt: s ut ea sit ꝗͣ
uolunt: Deniq & si ꝑsedicionẽ se ab aliis separa¬
uerint. cum eis ipsis conspiratis uł coniuratis suis
nͥ qualem cumq speciem pacis teneant. ñ efficiunt
quod intendunt Prdinde latrones ipsi ut uehe¬
mentius & tutiꝰ infesti sint paci. ceteroꝵ pacẽ uo¬

Expanded text:
dem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam dem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam uincere uolunt; ad gloriosam ergo pacem bellando cupiunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subiectio repugnantium ? quod cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur intentione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem bellicam student exercere imperando adque pugnando. Unde pacem constat belli esse optabilem finem. Omnis enim homo etiam belligerando pacem requirit; nemo autem bellum pacificando. Nam et illi qui pacem, in qua sunt, perturbari uolunt, non pacem oderunt, sed eam pro arbitrio suo cupiunt commutari. Non ergo ut sit pax nolunt, sed ut ea sit quam uolunt. Denique etsi per seditionem se ab aliis separauerint, cum eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis nisi qualemcumque speciem pacis teneant, non efficiunt quod intendunt. Proinde latrones ipsi, ut uehementius et tutius infesti sint paci ceterorum, pacem uo
Abbreviated transcription (Latin):
scdm̃ etiam quosdam philosophos ꝓpt̾ aĩe in¬
mortalitatẽ. uł sedm̃ etiam fidem nrãm ꝓpter
poenas int̾minabiles impioꝵ. qͥ utiq in ẽt̃num
cruciari ñ poter̃. nͥ etiã uixerint in eternum.
ꝓfecto finis ciuitatis huiꝰ in quo sũmũ bonum
habebit. uł pax inuita etña. uł uita et̃na in pa¬
ee dicendꝰ ẽ: ut faciliꝰ ab omib possit intelligi
Tantũ ẽ enĩ pacis bonũ. ut etiã in reb trenis at¬
ꝙ mortalib nichil gratiꝰ soleat audiri. nichil
desiderabiliꝰ concupisci. nichil postremo possit
meliꝰ inueniri Deqͦ si aliq̃nto diutiꝰ loqͥ uolu¬
erimꝰ. non erimꝰ quantum arbitror onerosi legen¬
tib. & ꝓpt̾ finc̃ ciuitatis huiꝰ. de qͥ nob̾serino
ẽ &x ꝓpt̾ ipsam dulcedinẽ pacis qͥ om̃ib cara ẽ:¬
uod eni mecũ quisqͥs reshumanas n¬
naturã q communẽ ut cumq in tuetur
agnoscit. sic̃ nomo ẽ qui gaudere nolit
ita nemo ẽ qui pacẽ habere nolit. quando qui¬

Expanded text:
sdam etiam philosophos propter animae inmortalitatem uel secundum etiam fidem nostram propter poenas interminabiles inpiorum, qui utique in aeternum cruciari non poterunt, nisi etiam uixerint in aeternum: profecto finis ciuitatis huius, in quo summum habebit bonum, uel pax in uita aeterna uel uita aeterna in pace dicendus est, ut fTantum est enim pacis bonum, ut etiam in rebus terrenis atque mortalibus nihil gratius soleat audiri, nihil desiderabilius concupisci, nihil postremo possit melius inveniri. De quo si aliquanto diutius loqui voluerimus, non erimus, quantum arbitror, onerosi legentibus, et propter finem civitatis hujus, de qua nobis sermo est, et propter ipsam dulcedinem pacis quae omnibus chara euod enim mecum quisquis res humanas naturamque communem utcumque intuetur agnoscit, sicut nemo est qui gaudere nolit, ita nemo est qui pacem habere nolit. Quando qui
Abbreviated transcription (Latin):
Hanc gͦ pacem qualis hic potest eẽ. mortales ho¬
mines uireb mortalib quando habemꝰ. surecit ui¬
uimꝰ. bonis ciꝰ rectt utitur uirtꝰ. Quando uͦ ea non
habeniꝰ. eti ammalis ꝗͣ homo patitur beneutit᷑ uirtꝰ
ed tt̃ ẽ uera untꝰ quando & ora bona quib: be¬
ne utitur. & quicqͥdin bono usu. bonoꝵ & maloꝵ
facit. & se ipsã ad cum refert fincmi. ubi nobis talis
a tanta ꝑax erit. qua melior & maior ec̃ ñ possit

Expanded text:
Hanc ergo pacem, qualis hic potest esse, mortales hoHanc ergo pacem, qualis hic potest esse, mortales homines in rebus mortalibus quando habemus, si recte uiuimus, bonis eius recte utitur uirtus; quando uero eam non habemus, etiam malis, quae homo patitur, bene utitur uirtus. Sed tunc est uera uirtus, quando et omnia bona, quibus bene utitur. et quidquid in bono usu bonorum et malorum facit, et se ipsam ad eum finem refert, ubi nobis talis et tanta pax erit, qua melior et maior esse non possit
Abbreviated transcription (Latin):
tatione securi st̃. In hoc eñ loco infirmita¬
tis & dieb malignis. etiam ista sollicitudo ñ ẽ inuti¬
lis. ut illa securitas ubi pax plenissima atq certis¬
sima c̃ desiderio feruentiore querat᷑. Ibi enĩ cr̃ natt̃
muncra. hoc ẽ qͥ nature nr̃ę ab om̃iũ naturarũ cre¬
atore donantur. non solũ bona. ucrũ etiam sempit̃¬
na. ñ solũ in animoqͥ sanatur ꝑ sapientum. uerum
etiam in corpore quod resur rectione renouabitur:
Ibi uirtutes ñ cont̾ ullauitia uł mala quecũq aer¬
tantes. s habentes iuctorię p̾mium. et̾nam pacẽ.
quã nullus aduersiriꝰ inquict&: Ipsa ẽ enĩ beatitu¬
do finalis. ipse ꝑfectionis finis. qui consumentem
non hab& finẽ: Hicaũ dicimur quidem beati. qͣ̃do
pacẽ habemꝰ quantula cumq hic haberi potestin
uita bona. Sed hec beatitudo illi ꝗ̃ fiualẽ dicimꝰ
beatitudini comparata. ꝓrsus miscria reppitur

Expanded text:
tatione securi sunt. In hoc enim loco infirmitatatione securi sunt. In hoc enim loco infirmitatis et diebus malignis etiam ista sollicitudo non est inutilis, ut illa securitas, ubi pax plenissima adque certissima est, desiderio feruentiore quaeratur. Ibi enim erunt naturae munera, hoc est, quae naturae nostrae ab omnium naturarum creatore donantur, non solum bona, uerum etiam sempiterna, non solum in animo, qui sanatur per sapientiam, uerum etiam in corpore, quod resurrectione renouabitur; ibi uirtutes, non contra ulla uitia uel mala quaecumque certantes, sed habentes uictoriae praemium aeternam pacem. quam nullus aduersarius inquietet. Ipsa est enim beatitudo finalis, ipse perfectionis finis, qui consumentem non habet finem. Hic autem dicimur quidem beati, quando pacem habemus, quantulacumque hic haberi potest in uita bona; sed haec beatitudo illi, quam finalem dicimus, beatitudini conparata prorsus miseria reperitur.